740 files changed, 49125 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/22968-8.txt b/22968-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..948b178
--- /dev/null
+++ b/22968-8.txt
@@ -0,0 +1,25612 @@
+The Project Gutenberg EBook of Nederlandsche Volkskunde, by Jos Schrijnen
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Nederlandsche Volkskunde
+
+Author: Jos Schrijnen
+
+Release Date: October 12, 2007 [EBook #22968]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDERLANDSCHE VOLKSKUNDE ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+                    Nederlandsche Volkskunde
+
+
+                     Door Dr Jos. Schrijnen
+
+     Bijz. Hoogleeraar aan de Rijksuniversiteit te Utrecht
+
+
+                  Zutphen--W. J. Thieme & Cie
+
+
+
+
+                        Aan de bevolking
+                      van Groot-Nederland
+                       hereenigd in dagen
+                         van beproeving
+
+
+
+
+
+
+TER INLEIDING.
+
+
+"Unsere Zeit ist klug, aber arm" zegt Paul Keller in een
+zijner aantrekkelijkste romans, die als titel voert: Das letzte
+Märchen. Daarin wil hij alles redden, wat nog jong, wat nog kind in
+hem is, daarin wil hij meetroonen naar het sprookjesland allen, wien
+de kinderziel nog uit de oogen lacht, wien het oude kinderhart nog
+enkele malen klopt in den boezem, die vaak nog een onbepaald heimwee
+voelen en met zachten weemoed herdenken de oorden van kinderspel
+en kinderlust; die niet te trotsch zijn, en ook niet te arm, om een
+onbezorgden sprookjestocht te ondernemen, en in rijpere dagen gaarne
+nog eens willen aanschouwen hun prille wonderlanden, thans met een
+anderen lichtglans overgoten.
+
+Inderdaad--arm is onze tijd en arm ons leven te midden van de wonderen
+der wetenschap! Arm is onze tijd, arm en kil en nuchter, gladstrijkend,
+waar hij het vermag, tot de zwakste sporen van eigen aard in zeden en
+gebruiken, doovend tot de laatste sprankjes poëzie, die nog opvonken
+uit de gulden schatkamers van sprookjes, sagen en legenden. Wat
+een tiental eeuwen niet vermochten, dat vermag helaas! stoom en
+elektriciteit en ... aviatiek, dat vermag onze prozaïsche, hoogwijze,
+cynisch-onverschillige tijdgeest.
+
+De romantiek past kwalijk in een eeuw van triomfeerend realisme. Laat
+ze vluchten naar de diepste schuilhoeken,--de zoeklichten
+der wetenschap hebben haar spoedig achterhaald. Laat ze zich
+terugtrekken naar de eenzame hoogplateau's, waar het Edelweiss
+nog bloeit in ongerepte pracht,--de berglokomotieven hebben haar
+spoedig bereikt. Laat ze, ook in onze lage landen, de wijk nemen naar
+afgelegen oorden,--snorrende auto's volgen weldra verdelgend haar
+spoor. Zij kwijnt weg in onze atmosfeer, bezwangerd met den walm van
+ontelbare schoorsteenen van mijnen en fabrieken, monotoon oplijnend
+tegen een valen gezichteinder boven de vormelooze huizengroepen der
+moderne fabrieksstad, waar een trieste nevel hangt van gewoontesleur
+en landerigheid.
+
+Wij worden zoo praktisch en verstandig, maar ons alledaagsch-bestaan
+wordt zoo eentonig en kleurloos en arm. Wij bestudeeren de natuur, en
+verwijderen ons van haar. Oòk aan Maas en Schelde rekt het volksleven
+een veeg bestaan: het volksleven, dat het volkskarakter weerspiegelt
+in zijn menigvuldige uitingen en als een flonkersteen met duizenden
+facetten het blijde, spelende zonnelicht opvangt en uitstraalt
+naar alle richtingen. Zijn gezworen vijanden zijn overbeschaving
+en banaliteit, die in haar sloopingswerk elkaar de hand reiken en
+hoogtij vieren òok in de groote steden van Groot-Nederland, eens zoo
+prat op zijn Dietschen volksaard. Niet in luidruchtige straatmuziek
+en straatgetier ligt besloten de poëzie van het volksleven, maar
+in de stille huiselijkheid rond den gezelligen haard. De naïeven,
+de eenvoudigen van harte zijn de bezittenden.
+
+Arm is onze tijd aan poëzie, die niet slechts schuilt in de romantiek
+van sprookjes en legenden, maar evenzeer in de onuitputtelijke
+schachten van volksgebruik en volksgeloof, hoe ruw dat erts somtijds
+dan ook moge wezen en met hoeveel onedele bestanddeelen vermengd; die
+uitbot in alle loten van het volksleven, hoeveel wilde scheuten dat
+leven ook moge uitranken. Maar toch, Gode zij dank, niet algemeen arm
+is onze tijd aan belangstelling. Een groote kern waardeert althans
+de uitingen van het volksleven, zoekt naar begrip en verklaring,
+vorscht naar herkomst en ontwikkeling. Voor hen zijn deze bladzijden
+geschreven. Voor hen, die de waarde van hun volkswezen weten te
+schatten, en wien de eer ter harte gaat van een verleden, waarin
+het heden zijn diepe wortels schiet. Waardeering wekt waardeering,
+en zoo kunnen zij door hun belangstelling een groot maatschappelijk
+nut stichten, een werk verrichten van waarlijk nationaal belang.
+
+Niet als zou het zaak wezen, kunstmatig de liefde tot den volksaard
+weer op te wekken en aan te kweeken: want in zijn teerste uitingen is
+hij zoo vaak als het gevoelige plantje, dat bij de geringste aanraking
+de blaadjes dichtplooit. Maar door de volksziel te beluisteren,
+het heden te ontraadselen door het verleden, door te dringen tot de
+kiemcel van het kontemporaine kultuurleven, kan de hooger beschaafde
+ruimheid winnen van blik, frissche, kerngezonde levenskracht garen;
+en op anderen en telkens weer anderen zal hij de diepgevestigde
+overtuiging overstorten, dat hij tot het volk behoort met lijf en ziel,
+dat het volk van zijn geboortegrond van zijn vleesch, zijn bloed, zijn
+gebeente is. Zóo wordt geteeld echte, onvervalschte vaderlandsliefde.
+
+Maar ook, zóo kan worden overbrugd de kloof, die gaapt tusschen volk
+en hooger beschaafden, kan worden bewerkstelligd een verzoening
+der standen. Een waarlijk aristokratisch-denkend man zal zich
+het volk nader voelen, wanneer hij van dat volk kennis neemt,
+en gelijkvormigheid in wezen van zijne kultuur met de volkskultuur
+beseft. Tot het volk zal hij zich nader getrokken voelen dan tot het
+beschavingsgepeupel. Want, zegt Albrecht Dietrich, "der Parvenu ist
+dem Volke immer am fernsten".
+
+Met hen, die belang stellen en belangstelling wekken, wensch ik een
+tocht te ondernemen naar het land der Folklore.--
+
+Ik weet het, die belangstelling is niet dezelfde in alle deelen
+van Groot-Nederland. Zelfs geloof ik aan de waarheid niet te kort
+te doen, met te beweren, dat Zuid-Nederland hierin mijlen vooruit
+is. Noord-Nederland kan niet bogen op namen als Gezelle, Gittée, Pol
+de Mont, Teirlinck, om slechts eenigen te noemen; en nog minder kan
+het wijzen op iemand, die van de volkskunde zijn levenstaak maakt,
+als A. de Cock,--aan hem mijn eeresaluut!
+
+
+
+De term Folklore werd het eerst gebezigd in een Athenaeum-nummer van
+1846 door Mr. Thoms, sekretaris der Cambden-Society, die zijn opstel
+schreef onder den schuilnaam Ambrose Merton. Folklore, zoo beweert hij,
+omvat "the traditional beliefs, legends and customs, current among
+the common people." Immers, deze term beduidt het weten, de wijsheid
+des volks, de mondeling voortgeplante volksoverlevering, en niet de
+kunde van en aangaande het volk. Naam en wetenschap vonden bijval
+en ingang, en in 1877 werd te Londen de Folk-Lore Society opgericht,
+die zich thans in een zoo reusachtige uitgebreidheid verheugt.
+
+Intusschen wordt de uitdrukking "Folklore" nog slechts een enkele
+maal gebezigd, terwijl "Volkskunde", en met recht, hare plaats heeft
+ingenomen. Maar hierbij heeft het merkwaardige feit zich voorgedaan,
+dat men het Engelsche woord door "Volkskunde" meende te vertalen,
+en nu in plaats van de wetenschap der volkswijsheid een wetenschap
+van volk en volksaard kreeg. Van subjektief werd de beteekenis
+objektief, en bleef dit. Zoo werd echter de jeugdige wetenschap in
+een min of meer bedenkelijke richting gestuurd, tot men ten slotte
+de Volkskunde ging beschouwen als de kunde van het volk in al
+zijn levensuitingen. Weinhold heeft in 1890 de definitie gegeven:
+"Die Volkskunde hat die Aufgabe, das Volk, das ist eine bestimmte,
+geschichtlich und geographisch abgegrenzte Menschenverbindung
+von Tausenden oder Millionen, in allen Lebensäusserungen zu
+erforschen." Inderdaad neemt hij in zijn folkloristisch program
+de volksfysiologie op, den lichaamsbouw, de schedelvorming, de
+gelaatskleur, de volksvoeding enz. Tot het uiterste wordt deze
+opvatting wel gedreven in het werkplan van den "Sächsischen Verein
+für Volkskunde." Dit toch omvat niet alleen het onderzoek naar de
+geologische gesteldheid van den bodem, maar verder ook alles wat
+behoort tot het begrip van geografie in engeren zin: koloniseering,
+bevolkings-, krimineele-, religieuze-, beroepsstatistiek, schoolwezen
+en wat al niet meer! Dit is inderdaad meer land- dan volkskunde;
+en dat zulk een opzet veel te grootscheepsch is, is zonneklaar.
+
+Welke is dan de specifieke beteekenis van "volk" in
+"Volkskunde"? "Volk" is niet het plebs, het "vulgus in populo",
+de onderste laag, de heffe der maatschappij. Zeer zeker, het
+volkskarakter komt veel meer tot uitdrukking in de lagere, dan in de
+hoogere standen, maar het "Volkstümliche" leeft en werkt toch óok in
+de hoogere lagen der maatschappij. "Volk" is evenmin synoniem van
+"natuurvolk", waardoor ik versta de zeer min beschaafde stammen,
+vaak ten onrechte niet-kultuurstammen geheeten, terwijl toch algeheel
+gemis aan kultuur nooit en nergens wordt aangetroffen. Met hen is het,
+dat de ethnologie zich in hoofdzaak bezig houdt. Maar het objekt der
+volkskunde kunnen zij niet zijn, eenerzijds, omdat de individuëele
+volksgeaardheid hier in geenerlei mate op den voorgrond treedt, en
+anderzijds, omdat hier voor een tegenstelling tusschen de kultuur der
+verschillende volkslagen geen ruimte is. Wèl bieden de zeden, gewoonten
+en voorstellingen dezer natuurvolken hoogst merkwaardige punten ter
+vergelijking. Want de volkskunde is een vergelijkende wetenschap, en
+was dit van meet af aan. Niet tevreden, op beperkt terrein eene reeks
+van min of meer samenhangende verschijnselen op een gegeven oogenblik
+op het leven te betrappen of ook hooger opwaarts te vervolgen, zoekt
+de volkskundige analoge sagen en gebruiken bij verwante stammen of
+ook bij de natuurvolken op te sporen. Hij ontdoet het aldus verkregen
+materiaal van alle heterogene bestanddeelen, vergelijkt en tracht
+zoodoende tot de kern en oorspronkelijke beteekenis door te dringen.
+
+Toch is de volkskunde met de ethnologie of volkenkunde nauw verwant:
+immers de ruwere kultuurlagen, die de ethnologie bij de natuurvolken
+onderzoekt, doorvorscht zij bij die volkeren, waar de tegenstelling
+tusschen hoogere en lagere kultuur te voorschijn treedt; en daar
+bestudeert zij het volk in de volkskultuur. Zij houdt zich dus
+niet bezig met wat men gewoon is in den strikten zin des woords
+de kultuur van een bepaald volk te noemen, maar met datgene, wat
+het bonte substraat daarvan vormt en wat alleen in staat is, iets
+eigenaardigs, iets karakteristieks aan het volksleven te schenken;
+niet met de hoogere kutuur, maar met de onderkultuur.
+
+Zoo komen wij dan tot de slotsom, waartoe ik reeds in het tijdschrift
+"Volkskunde" XXIV (1913), bl. 4 vlg. geraakte, dat volkskunde is:
+de systematische, rationeele navorsching van den ondergrond der
+kultuur. Zij is de ethnologie der kultuurvolken. En wanneer de
+ethnologie, volgens de moderne opvatting, niets anders kan beoogen,
+dan te zijn een kultuurgeschiedenis der natuurvolken, dan dient men
+ook de volkskunde als een onderdeel der algemeene kultuurgeschiedenis
+te beschouwen. Zie F. Graebner, Methode der Ethnologie (Heidelberg
+1911), bl. IX; W. Foy, Führer durch das Rautenstrauch-Joest-Museum
+der Stadt Cöln (Cöln 1910), bl. 22 vlg.
+
+Wat wij doorgaans "kultuur" noemen, het resultaat van de werking
+der verschillende sociaal-psychische faktoren, met wier onderzoek
+de kultuurhistorie zich bezig houdt, wortelt voor een groot deel
+in de moederaarde der volkskultuur, van die beschaving, zoo innig
+met den volksaard verbonden. Het recht vertoont zich dáar in den
+vorm van zede en gewoonte. De religie van het "volk" is vaak een
+ruw, ongelouterd of niet te louteren, vaak ook onschadelijk-naïef,
+ja in dichterlijken vorm gestoken bijgeloof, andermaal omvat zij
+voorstellingen, die tot het kerkelijk geloof in nauwe betrekking
+kunnen staan. Een helderen blik op deze formatie verleent ons de
+volksheortologie of feestenleer. De wetenschap ligt nog in de windsels,
+men denke b.v. aan de volksgeneeskunde, etymologie en plantlore. Streng
+wetenschappelijk onderzoek, in de beteekenis van systematisch teruggaan
+tot de oorzaak, is aan het volk in weerwil van zijn kausaliteitsdrang
+ten eenenmale vreemd. Volkswetenschap is synoniem van volksbijgeloof,
+volksverbeelding, volkspoëzie. De kunst mist konventioneele vormen,
+maar ook overal maat en regel; hier ontmoeten wij volksliederen,
+spreekwoorden, rijmpjes, raadsels, sprookjes, sagen en legenden;
+en "ein Volk ohne solche Erzeugnisse seiner Phantasie und seines
+Verstandes", zegt Karl Knortz, "ist bis jetzt noch nicht entdeckt
+worden". Dat hier een strenge scheiding van het volksgeloof ondoenlijk
+is, ligt voor de hand. Wat waar is voor de kunst, geldt ook voor de
+taal, die den vorm vertoont van vulgaire omgangstaal en taaleigen
+of dialekt. Wat de ekonomie betreft, deze raakt van zeer nabij het
+privaatleven, en gaat geheel op in woningbouw en grondbeheer.
+
+In aansluiting met deze beschouwingen en uiteenzettingen volge nu
+de verdeeling van dit boek. Op volledigheid wil en kan ik zelfs
+bij benadering geen aanspraak maken. Wat ik bedoeld heb, is een
+systematische omlijsting te geven, waarbinnen ieder zonder moeite
+de hem bekende gegevens kan invoegen en rangschikken, en tevens den
+sleutel ter verklaring der belangrijkste groepen van verschijnselen
+aan de hand te doen. Bij het tweede deel wordt een ethno-geografische
+kaart gevoegd, waarop het verbreidingsgebied van enkele folkloristische
+kriteriën (dialekten, plaatsnamen, boerenwoningen enz.) door bepaalde
+lijnen wordt aangeduid, om te zien, tot welke resultaten men hierdoor
+voor de nadere kennis der stamverdeeling over den Nederlandschen
+bodem geraken kan. Over deze methode zie b.v. Willi Pressler,
+Ethno-geographische Wellen des Sachsentums, in het tijdschrift Wörter
+und Sachen I, i, bl. 47 vlg.; en Richtlinien zu einem Volkstums-Atlas
+von Niedersachsen (Hannover 1909).
+
+Maar vooraf nog een woord van dank aan al degenen, die mij bij
+het schrijven van dit boek behulpzaam zijn geweest. Tot bijzondere
+erkentelijkheid voel ik mij verplicht jegens mijn vriend Dr. H. van
+der Velden, die mij bij het doorzien der drukproeven, maar ook
+anderszins met oordeelkundig dienstbetoon steeds gaarne ter zijde
+stond. Mijn dank ook aan de Heeren Onderwijzers van Limburg,
+Noord-Brabant en Gelderland voor de waardevolle gegevens in de
+volijverig ingevulde lijsten mij verstrekt; aan den Heer A. Brom,
+amanuensis aan de Universiteitsbibliotheek te Utrecht, die mij den
+moeizamen literatuurarbeid in niet geringe mate verlichtte, en aan
+den Heer Jan Beudeker, litt. stud., die mij behulpzaam was bij het
+samenstellen van het algemeen register.
+
+Aan U, hooggeachte De Cock, hulde en dank, maar ook een woord
+van bemoediging in deze zware tijden. Rotsvast staat bij ons de
+overtuiging: een volk, dat een volksaard bezit en zijn volkswaarde
+beseft, als het Vlaamsche, kan niet te gronde gaan.
+
+
+
+
+
+
+VERDEELING DER NEDERLANDSCHE VOLKSKUNDE.
+
+
+Eerste Hoofdstuk. _Algemeene beginselen en maatschappelijke
+instellingen_.
+
+    I. Lagen en gebied onzer volkskultuur.
+
+    II. Dorp en dorpsgebied.
+
+    III. De boerenwoningen.
+
+    IV. Volkstypen en kleederdrachten.
+
+
+Tweede Hoofdstuk. _De Volksreligie_.
+
+    I. Volksreligie en geestenwereld.
+
+    II. De volksfeesten.
+
+
+Derde Hoofdstuk. _Het Privaatleven_.
+
+    I. Geboorte en kindsheid.
+
+    II. Liefde en huwelijk.
+
+    III. Het huiselijk verkeer.
+
+    IV. Akkerbouw en veeteelt.
+
+    V. Ziekte, dood en begrafenis.
+
+
+Vierde Hoofdstuk. _De Volkstaal_.
+
+    I. Het taaleigen.
+
+    II. Onze plaatsnamen.
+
+
+Vijfde Hoofdstuk. _De Volkskunst_.
+
+    I. Raadsels en spreekwoorden.
+
+    II. Sprookjes, sagen en legenden.
+
+    III. Het volkslied.
+
+    IV. Bouwkunst en dekoratieve kunst.
+
+
+Zesde Hoofdstuk. _De Volkswetenschap_.
+
+    I. Volksetymologie.
+
+    II. Volksgeneeskunde.
+
+    III. Natuurverklaring en weêrkunde.
+
+    IV. Plantlore.
+
+
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+
+Ter Inleiding
+
+
+Eerste Hoofdstuk. _Algemeene beginselen en maatschappelijke
+instellingen_
+
+
+    I. Lagen en gebied onzer volkskultuur
+
+        Praehistorie. Kelten. Germanen. Romeinen. Christendom.
+
+
+    II. Dorp en dorpsgebied
+
+        Allmende. Nederzettingen in
+        dorpen. Eschdorpen. Terpdorpen. Streekdorpen of
+        rijdorpen. Straatdorpen. Dijkdorpen. Duindorpen.
+        Groepdorpen. Afzonderlijke hoeven. Steden.
+
+
+    III. De boerenwoningen
+
+        Het huis. Het Saksische type. Hooibergen. Het Friesche
+        type. Het Frankisch-Keltische of langgevel-type. Het
+        Frankisch-Romeinsche type.
+
+
+    IV. Volkstypen en kleederdrachten
+
+        Het somatische volkstype. Het
+        psychische volkstype. Kleederdracht en
+        versierselen. Oorijzer. Naald. Zeeuwsche
+        knoop. Huifmuts.
+
+
+Tweede Hoofdstuk. _De Volksreligie_
+
+    I. Volksreligie en geestenwereld
+
+        Natuurlijke en historische laag. Animisme. Germaansche
+        Mythologie. Elfen. Witte Vrouwen. Dwergen of
+        aardmannetjes. Kaboutermannetjes. Meerminnen.
+        Boschnimfen. Wilde Jacht. Weerwolf. Mare. Heksen.
+        Hoefijzer. Zout. Dwaallicht. Vuurman. Spook en
+        spookdier. Reuzen. Romeinsche Mythologie. Keltische
+        Mythologie. Christendom. Kerstputten. Duivel. Klokken.
+
+    II. De volksfeesten
+
+        Joelfeest. Bevruchtingstijdperk. Sint
+        Maartensdag. Sint Maartensvuur. Noodvuur. Sint
+        Maartensliedjes. Varkensslachten. Sint
+        Maartensgans. Gaarde. Sint Katharina. Sint
+        Andries. Sint Elooi. Sint Barbara. Sint
+        Nikolaas. Schoenzet-liedjes. Sint
+        Lucia. Guldenmis. Sint Thomasdag. Kerstmis. Roos van
+        Jericho. Kerstblok. Kerstboom. Gebaksvormen. Sint
+        Stefanusdag. Sint Jan
+        Evangelist. Allerkinderen. Oudejaarsavond en
+        Nieuwjaarsdag. Nieuwjaarsliedjes. Driekoningendag.
+        Driekoningenliedjes. Kaarsjespringen. Boonenkoeken
+        koningsbrieven. Sint Pontianus- en Sint
+        Agnesdag. Vrouwkesavond. Koppermaandag.
+        Antonius-abt. Sint Sebastianus. Pauli
+        Bekeering. Maria Lichtmis. Klootschieten. Sint
+        Blasius. Vastenavond. Maskerade.
+        Vastenavondkoeken. Vastenavondliedjes. Haanslaan
+        en gansrijden. Vastenavondvuur. Strarijden. Asch
+        woensdag. Fakkelzondag. Kwenezondag. Laetare. Sint
+        Pieter-in-den-Winter. 1 Maart. Gregoriusdag. Sint
+        Geertrui. Lentefeest. Meiboom. Palmzondag.
+        Palmpaasch. Palmpaaschrijmpjes. Kalfdag. Witte
+        Donderdag. Goede Vrijdag. Goede
+        Zaterdag. Paaschdag. Paaschei. Paaschvuur. Paaschbrood.
+        Vlöggelen. Paaschmaandag. Beloken Paschen. Natte
+        Paschen. 1 April. Meidag. Meitaksteken. Meiliedjes.
+        Meifluitjes. Meigilden. Meileeste. Hemelvaartsdag.
+        Luilak. Pinksteren. Pinksterbloem. Nustekook.
+        Pinksterkroon. Tweede Pinksterdag. Pinkstergilden. Sint
+        Jan de Dooper. Sint Janstak. Sint Jansvuur. Petrus-
+        en Paulusdag. Rozenhoed. Sint Marten-in-den-Zomer.
+        Maria-Hemelvaart. Bedevaarten. Maria-Geboorte.
+        Michielsdag. Allerheiligen. Allerzielen. Sint
+        Hubertusdag.
+
+
+Derde Hoofdstuk. _Het Privaatleven_
+
+    I. Geboorte, doop, kindsheid
+
+        De geboorte. Ooievaar. Bronnen en
+        boomen. Zwangerschap. Levensboom. Scheidings- en
+        opnamegebruiken. Doopsel. Kerkgang. Kinderziekten.
+        Wiegeliedjes. Loopen en spreken. Schootliedjes.
+        Knieliedjes. Kinderspel. Hoorspel, gezichtspel,
+        gevoelspel. Speeldrift. Loopspelen. Springspelen.
+        Dansspelen. Werpspelen. Balspelen. Bolspelen.
+        Ambachtspelen. Schommelspelen. Knikkerspelen.
+        Tolspelen. Hoepel- en vliegerspelen. Sneeuw-
+        en ijsspelen. Lutje leeft nog. Vindings- en
+        schenkingsrecht. Eerste schooldag. Eerste Kommuniedag.
+
+    II. Liefde en huwelijk
+
+        Minnen en
+        werven. Liefde-orakels. Vrijstemarkten. Kweesten
+        en strunen. Dorhoed. Ketelmuziek. Volksrechtspraak.
+        Verloving. Huwelijksdag. Ontwikkelingsgeschiedenis
+        van het huwelijk. Noodigen ter
+        bruiloft. Huwelijksmei. Heemgeleide. Het opeischen
+        en schutten der bruid. Haalleiden. Het zich verbergen
+        der bruid. Bruiloftsmaal. Huilbier.
+
+    III. Het huiselijk verkeer
+
+        Introuwen. Gebed. Voedsel. Het familiefeest. Kermis.
+        Schuttersgilden. Vogelschieten. Draaksteken. Spinning.
+
+    IV. Landbouw en veeteelt
+
+        De buurtschap. Verhuizen. Vuurbeuten. Schildverteren.
+        Bier(maal). Zaaien. Koorndaemon. Graanoogst.
+        Oogstlied. Laatste schoof. Oogstkrans. Hanenslaan.
+        Martelgans. Arenlezen. Dorschen. Dorschlied. Laatste
+        slag. Hooi-oogst. Zwaluwliedjes. Vlasoogst, hopoogst,
+        zaadoogst. De fooi. Veeteelt.
+
+    V. Ziekte, dood, begrafenis
+
+        Ziekte. Dood. Scheidingsgebruiken. Uitlichten. Laatste
+        snik. Lijkstroo. Lijkplank. Doodskleed. Openen
+        en luiken der
+        vensters. Stroowisschen. Doodenwake. Overluiden. Het
+        kisten. Lijkdeur. Begrafenis. Lijkstoet. Lijkweg.
+        Doodenmei. Op het kerkhof. Lijkmaal. Uitvaartbrood.
+        Levenslicht. Rouwtijd. Graftooi.
+
+
+Vierde Hoofdstuk. _De Volkstaal_
+
+    Inleiding
+
+    I. Het taaleigen
+
+        Het Friesche taaleigen. Het
+        Saksische taaleigen. Het Frankische
+        taaleigen. Woordenschat en syntaxis. Analytische
+        richting. Woordvorming. Woordvoorraad en
+        semantiek. Zinsbouw. Emphatisch karakter.
+
+    II. Onze plaatsnamen
+
+        Inleidend overzicht over persoons-
+        en geslachtsnamen. Keltische
+        plaatsnamen. Romeinsche plaatsnamen. Germaansche
+        plaatsnamen. Huisnamen. Landerijen. Dorpen
+        en steden. Stambepalende waarde der
+        plaatsnamen. Straatnamen. Klemtoon. Spotnamen van
+        steden en dorpen.
+
+
+Vijfde Hoofdstuk. _De Volkskunst_
+
+    Inleiding
+
+    I. Raadsels en spreekwoorden
+
+        Raadsels. Beschrijvende raadsels. Verhalende raadsels.
+        Kwelraadsels. Letterraadsels. Raadselsprookjes.
+        Spreekwoorden. Stafrijmen. Eindrijmen. Halve
+        rijmen. Rijmlooze wederwoorden. Saksische
+        spreekwoorden. Friesche spreekwoorden. Frankische
+        spreekwoorden. Christelijke spreekwijzen. Apologische
+        spreuk. Apologisch dierenspreekwoord. Psychologie der
+        spreekwoorden. Volksluim. Volksluim bij plaatsnamen
+        miet of zonder woordspeling. Spotrijmpjes op
+        steden en dorpen. Spotrijmpjes op voornamen
+        en familienamen. Spotrijmpjes op standen
+        en ambachten. Spotrijmpjes op gebreken en
+        mismaaktheden. Wat de klokken vertellen. Uien.
+
+    II. Sprookjes, sagen en legenden
+
+        Sprookje, sage, legende. Het sprookje. De bakermat
+        der sprookjes. Grimm, Benfey, Cosquin, Bédier,
+        Bastian, Aarne. Sprookjesmotieven. De dierenwereld
+        in het sprookje. Het draakmotief. De dankbare
+        visch. De drie wenschen. Het dierensprookje. Het
+        verzamelmotief. Ethnologische motieven. Het
+        Polyfemusmotief. Het Klein-Duimpjesmotief. Het
+        verhaal van de Twee Broeders. Mythische motieven.
+        Verlossingsmotief. Vormveranderingen. Tooverij
+        en onwondbaarheid. Droommotieven. Wensch-,
+        vergeet- en raadselmotief. Karaktermotieven.
+        Asschepoester. Karakteristiek van het Nederlandsche
+        sprookje. Kwelsprookjes. De sage. Mythische
+        sagen. Spook- en tooversagen. Vogeltjes-,
+        tekst- en Matthusalemmotief. Volkssage en
+        kultuursage. Maresagen. Heksensagen. Natuursagen.
+        Christelijke sagen. Duivelssagen. Historische sagen
+        Heldensagen. Abasverus. Gewestelijke sagen. De
+        legenden. Marialegenden. Andere heiligenlegenden.
+
+    III. Het Volkslied
+
+        Psychologie van het volkslied. Volkslied en
+        rythme. Liederenmotieven. Volkslied en kultuurlied.
+        Muziek. Arbeidslied. Oogstlied. Dorschlied. Andere
+        arbeidsliederen. Bruiloftslied. Danslied. Kinderlied.
+        Bij het touwtjespringen. Rondedansen. Reuzenlied. Klein
+        Anna. Reidansen. Andere speelliedjes. Loopspelliedjes.
+        Aftelliedjes. Balspelliedjes. Schommelliedjes.
+        Wiegeliedjes. Minnelied. Cecilialied.
+        Afscheidsliederen. Wachterliederen. Spotlied
+        en gezelschapslied. Verhalend lied. De
+        Twee Koningskinderen. Sprookjeslied. Het
+        dierensprookje. Historisch lied. Feestlied. Geestelijk
+        lied. Bedevaartliedjes. Het lied van den Boom. Het
+        lot van het volkslied.
+
+    IV. Bouwkunst en dekoratieve kunst
+
+        De volksbouwkunst. Stad en stadswoning. De
+        privaatwoning. Het moderne stadsbeeld. De landelijke
+        woning. De dekoratieve volkskunst. Vloer en
+        haard. Spinnewiel en bedsteden. Verdere meubileering.
+        Spreuken. Gevelspreuken. Uithangborden. Bidprentjes.
+        Huiszegen. Processievaantjes. Volksprenten. Jan
+        de Wasscher. Klein Duimpje. De volksprenten en het
+        feestelijke jaar. Het volkstooneel. Het poppenspel.
+
+
+Zesde Hoofdstuk. _De Volkswetenschap_
+
+    Inleiding
+
+    I. Volksetymologie
+
+        De term volksetymologie. Klank- en
+        begripsassociaties. Etymologische
+        natuurverklaring. Volksetymologie in plaatsnamen.
+
+    II. Volksgeneeskunde
+
+        Volksgeneeskunde en kultuurgeneeskunde. Het
+        beginsel der sympathie. Bezwering. Bannen
+        en overdragen. Sympathetische
+        geneesmiddelen. Offersurrival? Geneeskrachtige kruiden.
+
+    III. Natuurverklaring en weerkunde
+
+        Natuurverklaring. Natuurverklarende sprookjes. In
+        de dierenwereld. In de plantenwereld. De
+        volksweerkunde. Dichterlijke uitdrukking. Faktor der
+        sympathie. Planten en dieren in de volksweerkunde. Het
+        beginsel der periodiciteit. Kritische dagen. De
+        volksweerkalender.
+
+    IV. Plantlore
+
+        De bloem als zinnebeeld. Volksbenamingen
+        der planten. Tooverkracht. Invloed van het
+        Christendom. Volksheiligen in de plantlore. Onze
+        flora het beeld van den Nederlandschen volksaard. Het
+        volkswezen van Groot-Nederland. De volkskultuur de
+        ziel der natie.
+
+
+Bij de isethnen-kaart
+
+
+
+
+
+ALGEMEENE BEGINSELEN EN MAATSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN.
+
+
+
+I. Lagen en gebied onzer volkskultuur.
+
+
+Hoe geheel ons land in den diluvialen tijd door ijs en water was
+overdekt; hoe het opdook uit de golven in het alluviale tijdperk,
+door steeds zwakker-stroomende rivieren doorploegd; hoe de bodem zich
+allengs vormde uit kompakte zand- en leemmassa's en meer regelmatige
+steen- en klei- en zandlagen,--dit alles is zonder twijfel van belang
+voor de verklaring van bewoonbaarheid, uitoefening van bedrijven,
+bronnen van bestaan, plaatselijke verordeningen en gebruiken enz.,
+maar ligt toch te ver van ons onderwerp. Meer van belang zijn de
+verschillende kultuurlagen, die zich ten gevolge der stroomingen
+van volkeren en rassen en ideeën hebben afgezet en waarneembaar zijn
+ook in den ondergrond der hedendaagsche kuituur: het zijn de lagen
+onzer volkskultuur.
+
+1. _Praehistorie_. Aangaande de oudste bewoners van ons land,
+de volksstammen, die in praehistorische tijden of ook in den
+schemerschijn der geschiedenis huisden op Nederlandschen bodem, moeten
+wij ons grootendeels tot gissingen bepalen. Waarschijnlijk dan woonde
+eertijds in Noord- en Zuid-Nederland, met name op de boorden van Maas
+en Lesse, een kortschedelig ras, dat Europa bevolkte vóor de komst,
+althans vóor de definitieve uitbreiding der Indogermanen. "Wanneer de
+verschijnselen in Zuid-Limburg niet bedriegelijk blijken", schrijft
+Dr. J. H. Holwerda Jr., in Nederland's vroegste Beschaving (Leiden
+1907), "moet daar al zeer vroeg, mogelijk reeds 3000 voor Chr., een
+onbeschaafde stam hebben gewoond, maar zeker zien we in den maker van
+het hunnebedvaatwerk, den bouwer dier grafmonumenten, een verwante
+van dien voorhistorischen stam, die eenmaal een groot deel van Europa,
+ook van de klassieke wereld, bewoonde" (bl. 49).
+
+Naar men weet, verstaat men door hunnebedden (of hunebedden) steenen
+grafkamers van verschillende afmetingen, gevormd door een kring van
+erratische gesteenten, die in het diluviale tijdperk rechtstreeks
+door landijs waren aangebracht. Enkele dier zwerfsteenen dienden
+als dekking dezer sober-majestueuze grafsteden--wij noemen de minder
+ingewikkelde vormen ook wel "grafkelders"--waarin de oerbewoners van
+ons land hunne lijken neerlegden; de urnen dagteekenen uit lateren
+tijd, want in Nederland evenals elders is de lijkverbranding jonger dan
+het begraven. Naast de lijken legde men wapenen of andere voorwerpen,
+welke den doode dierbaar geweest waren, of die hij, naar men meende,
+noodig kon hebben in zijn laatste woonstede. Op dit geloof aan het
+voortbestaan der ziel na den dood in zijn menigvuldige vormen en
+uitingen zullen wij nog verder in de gelegenheid zijn de aandacht
+der lezers te vestigen. Ook op de hunnebedden komen wij naderhand
+terug. Hier zij slechts opgemerkt, dat het voorkomen van brandurnen
+in hunnebedden niet pleit tegen de stelling der prioriteit van het
+begraven. Want vooreerst is het waarschijnlijk, dat ook de Kelten en
+Germanen, zij het dan ook in navolging hunner voorgangers, die zich
+met hen--vooral met de Kelten--vermengd en wier kultuur zij ten deele
+hebben overgenomen, dergelijke grafkamers hebben gemaakt. Verder kan
+men gereedelijk aannemen, dat wederom door later-levende menschen
+brandurnen in de ommanteling van reeds bestaande hunnebedden zijn
+neergezet, zoodat het daarin gevondene: steenen, bronzen, zelfs
+ijzeren voorwerpen, uit verschillende tijden en van verschillende
+volksstammen afkomstig kan wezen.
+
+Tuschen 1500 en 1000 vinden wij deze kultuur in Drente, zuidelijk
+Friesland, Overijssel en het Gooi. De beschaving is een zuivere
+steenkultuur. Het bruinachtig vaatwerk, zonder draaischijf gevormd,
+vertoont typische gedaanten en versieringen. Wat de geestelijke
+kultuur betreft met betrekking tot het hedendaagsche folklore,
+hieromtrent is weinig met voldoende zekerheid vast te stellen. Menig
+Nederlandsch begrafenisgebruik stoelt zeer zeker op animistischen
+grondslag, maar ook het volksgeloof onzer Germaansche voorvaderen
+vertoont sterk-animistische trekken. Insgelijks is de matriarchale
+familie-inrichting--waarbij de vrouw alleszins de meerdere is,
+de afstammingslijn aangeeft, den naam verleent en het erfrecht
+bepaalt--, die bij de oorbewoners van ons land de heerschende zou
+geweest zijn, bij de oude Germanen in een zeer vroege periode bekend
+geweest: zie hierover mijne Essays en Studiën in vergelijkende
+godsdienstgeschiedenis, mythologie en folklore (Venloo, 1910),
+bl. 176 vlg. Trouwens hier behoeft niet alleen sprake te zijn van
+"overleefsels" of "bezinksel", zooals wij te gelegener plaatse zullen
+aantoonen.
+
+2. Over begrip en omvang van den term _"Kelten"_ verkeert men in
+het onzekere. Zeker is aan sommige stammen ten onrechte die naam
+geschonken. Of wij met name den volksstam, die kort na 1000 v. Chr. van
+uit het zuiden ons land binnendrong, tot de Kelten kunnen rekenen,
+is hoogst onzeker. In alle geval behoort hij tot het Alpine ras. Hij
+vertegenwoordigt de zoogen. "Klokkebeker-kultuur", die over een groot
+deel van Europa is verspreid geweest: men ontmoet deze Alpinen in
+een gedeelte van de provincie Utrecht, in Drente, Twente en op de
+Veluwe. Den naam ontleent deze kultuur aan een eigenaardig vaatwerk,
+geelbruin van tint en uit de hand gevormd, terwijl het vaasprofiel
+klokkevormig gebogen en eigenaardig versierd is. Naast steenen vindt
+men ook bronzen werktuigen en voorwerpen ter versiering, b.v. bronzen
+ringen.
+
+Deze urnen zijn slechts ten deele brandurnen. Want de dragers der
+klokkebekerkultuur hebben ook hun dooden begraven en wel onder vrij
+hooge opgeworpen heuvels. Bij het onderzoeken van zulke grafheuvels
+op de Veluwe bleek het, dat wat een aardheuvel leek, niets anders
+was dan een ineengestorte massa vergaan hout en zand, afkomstig van
+een koepelvormigen bouw uit houten balken, met zand of heideplaggen
+overdekt. Nu is het de verdienste van Dr. Holwerda, gewezen te hebben
+op de analogie van deze grafheuvels met de prachtige koepelgraven
+van Mykene; hiervoor verwijzen wij naar een Gids-artikel van zijn
+hand (1912 Jan.), waar hij o.m. deze overeenkomst op populaire en
+overzichtelijke wijze behandelt.
+
+Een ander volk, ook behoorende tot het rondhoofdige Alpine ras,
+waren de Galliërs, die omstreeks 300 v. Chr. in onze zuidelijke
+provinciën de zoogen. "Hallstatt-kultuur" brachten. Op hen is de
+naam "Kelten" zeker meer toepasselijk. De eigenaardige urn dezer
+beschavingsperiode vertoont een min of meer bollen buik, terwijl
+de rand daarin zeer geleidelijk overgaat òf er scherp op staat en
+uitbuigt. De ornamentlijnen zijn meestal zigzagvormig. Zulke urnen
+vond men in Noord-België, in het zuiden van Brabant en in Noord-Limburg
+(b.v. te Wellerlooi, Oyen en Afferden). Enkele exemplaren vond men ook
+op de Veluwe. Zoo vormt dan b.v. Hoog Soeren de noordelijkste schakel
+van een keten, die wij door Nederland, België, Duitschland (Rijnland
+en Würtemberg) tot in Italië kunnen volgen. Naar men aanneemt heeft
+de vroeg-Italische bevolking omstreeks de VIIIe eeuw v. Chr. deze
+beschaving geformeerd; de vormen der Hallstatt-urn in gebakken aarde,
+zoo sterk herinnerend aan de metaaltechniek, hebben zij inderdaad
+van een metalen urnvorm afgeleid.
+
+Nu blijkt echter uit de opgravingen, dat deze beschaving in ons
+land eerst in de laatste eeuwen vóór en in de eerste eeuwen na
+Christus valt te dateeren. Hieruit mag men het besluit trekken, dat de
+Hallstatt-kultuur, die in het Zuiden van Midden-Europa en in Frankrijk
+betrekkelijk spoedig door de zoogen. "La Tène-kultuur" is vervangen, in
+onze streken, hoewel in armelijker vorm, is blijven voortbestaan. Wij
+hebben hier te doen met late afstammelingen van het Alpine ras.
+
+De vindplaatsen der urnen stemmen overeen met de geschiedkundige
+gegevens. De Grieksche geschiedschrijver Dio Cassius, die Rome's
+historie heeft te boek gesteld, verhaalt, dat de Kelten oudtijds de
+beide oevers van den Rijn bewoond hebben en zelfs ook daar gevestigd
+waren, waar de stroom, Gallië ter linker zijde latend, in den Oceaan
+valt; terwijl Julius Caesar meedeelt, dat de Keltische Menapiërs kort
+vóór zijn komst in deze streken den rechter Rijnoever bewoonden.
+
+Ook de plaatsnamen kunnen ons eenigermate van dienst zijn, om het
+verbreidingsgebied der Kelten in ons land te bepalen. Te geschikter
+plaatse zal ik de Nederlandsche plaatsnamen uitvoeriger bespreken;
+hier volgen dus slechts enkele namen als criteria.
+
+Evenals de Duitsche plaatsjes Remagen, Dormagen e.a. verraadt
+_Noviomagus_ zijn Keltische herkomst. Misschien is deze plaats
+identiek met _Batavodurion:_ "fort der Bataven", terwijl anderen
+deze plaats voor Wijk-bij-Duurstede, weer anderen voor Batenburg
+houden. _Arenacum_ is vermoedelijk Arnhem. De Bataafsche burcht van
+den Keltischen handelsgod Lug, n.l. _Lugdunum Batavorum_, draagt een
+Keltischen naam, die misschien nog in Loosduinen voortleeft. Zuidelijk
+hebben wij verder _Coriovallum_, op de heirbaan van Maastricht naar
+Keulen, thans de stad Heerlen; en wat veel zegt, de namen onzer drie
+groote rivieren: Rijn, Maas en Schelde zijn beslist Keltisch. Ten
+onrechte heeft men ook de Waal voor Keltisch willen verslijten;
+deze benaming vertoont Germaansch karakter, verwant als zij is met
+het Angelsaksische _wôh_ "krom" en het Gotische _wâhs_ in _unwâhs_
+"onberispelijk". Zie de verhandeling van Prof. H. Kern in het
+Tijdschrift van het Koninkl. Nederl. Aardrijksk. Genootschap, 2de
+serie XXI, bl. 773 vlg.
+
+Verder heeft onze taal, of liever het Germaansch, een niet
+onbelangrijke hoeveelheid taalgoed van de Kelten overgenomen, die
+ik in het Vierde Hoofdstuk bij de behandeling van het taaleigen zal
+bespreken. Laat ik hier slechts wijzen op zeer gebruikelijke woorden
+als _volk, duin, rijk, ambacht_, misschien _havik_. Deze leenwoorden
+zijn daarom zoo van belang, dewijl zij min of meer als maatstaf
+kunnen gelden voor het overnemen van algemeene kultuur. Wij mogen
+dus besluiten, dat ook heel wat kultuurgoed of althans elementaire
+beschavingsbestanddeelen zijn overgenomen en uitgewisseld, waarvan de
+bouwtrant der boerenwoningen in bepaalde streken o.m. getuigt. Maar
+verder blijkt hieruit, dat de Keltische beschaving niet minderwaardig
+was vergeleken bij de Germaansche; integendeel! Waar een groote
+kultuurkloof gaapte, zijn de verhoudingen anders geweest. Zoo is het
+een feit, dat het Keltisch op Keltischen bodem door het Vulgairlatijn
+als het ware is opgezogen, en dat het slechts een niet noemenswaardig
+aantal woorden in het Fransch heeft achtergelaten. Teekenend is het
+ook, dat de Slaven, die in den loop der eeuwen in zoo grooten getale
+zich in Griekenland gevestigd, en vooral in den Peloponnesus zich
+zoo sterk met de Grieken vermengd hebben, wèl een grooten somatischen
+invloed op de Grieksche natie vermochten uit te oefenen, maar in het
+Nieuw-Grieksch nauwelijks enkele sporen van hun aanwezigheid konden
+achterlaten.
+
+3. De volkeren, die opdrongen uit het Noorden en Oosten, steeds
+door weer andere stamgenooten gevolgd, waren de _Germanen_,
+vertegenwoordigers van het Teutonische ras. Wij kunnen hun sporen
+volgen links van den Rijn in de zuidelijke gewesten, en verder in
+Gelderland, Overijssel, Drente, het Gooi, wanneer wij letten op de
+grove Germaansche cylinderurnen, die onder Romeinschen invloed steeds
+meer verwantschap beginnen te vertoonen met de La Tène-kultuur.
+
+Wij kunnen hier drie stammen onderscheiden: de Friezen, Saksers
+(of Sassen) en Franken.
+
+De Friezen wonen thans vrij onvermengd hoofdzakelijk nog slechts
+in Friesland met uitzondering van het Bilt, een bedijking in den
+mond der vroegere Middelzee, door Hollandsche kolonisten bevolkt, en
+verder van Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Ook Schiermonnikoog
+en Terschelling wordt nog door Friezen bewoond. Maar eertijds reikte
+hun gebied van de Dollard tot het Zwin, een voormaligen zeeboezem
+in Zeeuwsch-Vlaanderen. Hun gebied vormde een lang uitgerekte,
+smalle kleistreek, een kustzoom, zonder geografisch middelpunt:
+en zoo verklaart men hunne spoedige vermenging en staatkundige
+versnippering. Friesch leven en Friesche volksaard heerschte dus in de
+provincies Groningen en Friesland, in het Westen van Drente, Overijssel
+en Utrecht, in Holland met uitzondering van Kennemerland, waar de
+Kannenefaten woonden, in Zeeland en het Vrije van Brugge. Sporen
+van Friesche zeden en taal vindt men nog in ruime mate in Holland,
+met name bij de landbouwers op de geestgronden. Vgl. Dr. H. Blink,
+Nederland en zijn bewoners (Amsterdam 1892) III, bl. 143 vlg.
+
+Het begin van den inval der Saksers in ons land kan op grond van
+archaeologische gegevens gesteld worden op korten tijd na het begin
+onzer jaartelling: tal van resten van vaatwerk, die een Saksisch
+karakter vertoonen, zijn gevonden in Twente en Drente, en ook
+sporadisch verder westwaarts. Deze stammen nu, die na Caesar's
+tijd ons land van uit het Oosten zijn binnengedrongen, blond en
+kortschedelig, mogen wellicht niet als zuivere Teutonen (Germanen)
+worden beschouwd; maar door de Romeinen werden zij steeds bij de
+Germanen gerekend. Aan hun verwantschap met den beslist-Saksischen
+stam, die omstreeks de IVe of Ve eeuw binnendrong, is wel niet te
+twijfelen. Maar Dr. Holwerda noemt ze terecht "proto-Saksers". Zij
+vestigden zich in de oostelijke streken van Nederland, begrensd door
+den IJssel, doch drongen verder op.
+
+Hoe sterk de Saksers--in hun geheel genomen--zich over Nederland
+verspreid hebben, toont o.a. het Saksische vaatwerk, dat men in Drente,
+Friesland, Overijssel, Gelderland en Limburg vindt. Het zuiverst wordt
+wel het Saksisch gesproken in de Graafschap, in Salland en Twente. In
+Twente vindt men ook het sterkst-uitgesproken Saksische karaktertype;
+en ook daar juist heeft de weefkunst, een Saksische huisindustrie, zich
+tot grootindustrie ontwikkeld. Saksische mengbevolking, mengkultuur
+en mengdialekten vindt men in Limburg, Gelderland, Holland, Overijssel
+en elders.
+
+Overheerschte aan den IJssel het Saksische element, aan den Rijn had
+het Frankische de bovenhand. Raadselachtig is deze stam, in zoover
+wèl het bestaan van een Frankisch volk vaststaat, dat zich over een
+groot deel van West-Europa heeft uitgebreid; maar zijn herkomst ligt
+in het duister. Omstreeks 300 na Christus vielen zij in het land der
+Batavers, het eiland tusschen Maas en Rijn. Deze, de vertegenwoordigers
+van een ouderen Frankischen stam, immers volgens Tacitus verwant met
+de Chatten, waren het eerst met de Romeinen in aanraking gekomen:
+reden, waarom zij, hoezeer ook ten onrechte, als de oorspronkelijke
+bewoners van Nederland werden beschouwd.
+
+De Franken woonden in het begin hoofdzakelijk in Salland. In de IVe
+eeuw nestelden zij zich in Toxandrië om naderhand verder door te
+dringen naar het zuiden. De Frankische grens in België vormt ook de
+zuidelijke grens van het Nederlandsche taalgebied. Zij is nauwkeurig
+vastgesteld door Prof. G. Kurth, La frontière linguistique en Belgique
+et dans le Nord de la France (Bruxelles 1898). Ongeveer volgt zij de
+groote Romeinsche heirbaan van Boulogne over _Castellum Menapiorum_
+(Cassel, in Fransch-Vlaanderen), _Tornacum_ (Doornik) en _Aduatica
+Tungrorum_ (Tongeren) naar Keulen.
+
+Nakomelingen van den Frankischen stam vindt men heden ten dage
+hoofdzakelijk in Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Zuid- en Noord- Brabant,
+Belgisch en Nederlandsch Limburg, in het zuidelijk gedeelte van
+Gelderland, Lijmers, Betuwe, Land van Maas en Waal, Tielerwaard,
+Bommelerwaard en het Rijk van Nijmegen, in de Alblasserwaard en de
+Vijf Heerenlanden (prov. Zuid-Holland) en in het grootste gedeelte
+van Utrecht. In Zuid-Limburg wonen de afstammelingen der Ripuarische
+Franken: de Usipeten, Tenkteren, Brukteren, Sunucers en Eburonen,
+die vanaf de IVe eeuw hun woonplaatsen aan de boorden van den Rijn
+(van waar hun naam) verlaten hadden, om zich op beide Maasoevers
+te vestigen.
+
+Van de Noord-Nederlandsche steden zijn volgens Blink Deventer en
+Zutfen wel de meest Saksische, 's-Hertogenbosch de meest Frankische,
+Leeuwarden de meest Friesche.
+
+Op de Veluwe stooten de drie stammen: Friezen, Saksers en Franken
+aan elkaar. In het Westen van het land heeft meestal vermenging van
+het Friesch met het Frankisch, in het Oosten van het Friesch met het
+Saksisch, en van het Saksisch met het Frankisch plaats gehad.
+
+4. Machtige invloed op volkswezen en volkskultuur is uitgeoefend
+door de _Romeinen_. Toen deze veroverend ons land binnenrukten,
+vonden zij daar Germaansche, Kelto-Germaansche en Keltische
+volksgroepen. Ten noorden van den Rijn en op de eilanden aan de
+monding woonden de Bataven en Kannenefaten, noordelijker de Friezen,
+aan den Beneden-Rijn de Kelto-Germanen en Kelten. De groote stam der
+Menapiërs in Noord-Brabant en een gedeelte van Limburg, Antwerpen en
+Oost-Vlaanderen was wel overwegend Keltisch, maar toch met Germaansch
+bloed en Germaansche kultuur vermengd. Hetzelfde geldt voor de
+Toxandriërs in Noord-Brabant, de Moriners in West-Vlaanderen, de
+Nerviërs in Zuid-Brabant, Henegouwen en Vlaanderen, de Atrebaten om
+Atrecht, de Aduatikers in Luik en Belgisch Limburg. Daarentegen mag
+men de Eburonen bij het latere Maastricht als vrij zuiver Germaansch
+beschouwen. Zie hierover P. J. Blok, Geschiedenis van het Nederlandsche
+Volk (Leiden 1912) I, bl. 14 vlg.
+
+Nog dient te worden opgemerkt, dat ten gevolge van den inval der
+Romeinen het nationale gevoel meer werd opgewekt, zoodat in de IIe
+en IIIe eeuw na Chr. de kleinere stammen zich tot groote volksgroepen
+aaneensloten.
+
+De Romeinsche overheersching heeft tallooze offers gevergd en harden
+strijd. Vooral in het tegenwoordige België werden geheele stammen
+uitgemoord en de bodem gedrenkt met stroomen bloeds. Tevergeefs poogden
+ook de Friezen en Bataven het Romeinsche juk af te werpen. Maar toch
+moet men erkennen, dat in vele opzichten Rome's heerschappij onze
+landen ten zegen gestrekt heeft. Bij de komst der Romeinen waren onze
+voorvaderen nog zoo goed als natuurvolken, in schamele kleeding van
+ruw-bewerkte dierenhuiden gehuld. Spoedig zou dit anders worden. Overal
+vertoont de bodem, bij opgravingen, sporen van Romeinsche beschaving,
+al bepalen zich de kultuurvoorwerpen tot import: schalen, borden,
+kommetjes, potjes, urnen, flesschen enz. Het meest vermaard is wel
+de zoogen, _terra sigillata_, rood, met het fabrieksmerk gestempeld
+vaatwerk. Hiernaast wapenen, munten enz. Vooral de linker Rijnoever
+werd geromaniseerd. Weldra doorsneden tallooze grachten den bodem;
+dijken werden opgeworpen en bruggen geslagen, vaste kasteelen verrezen,
+heirbanen werden aangelegd. Dit waren hoofdzakelijk de volgende:
+
+1. Van _Lugdunum Batavorum_ over _Traiectum_ en _Fectio_ (Vechten)
+naar _Noviomagus_. Uit dit _Traiectum_ met het voorzetsel _ût_
+(uit) ontstond _Utrecht_. J. W. Muller vergelijkt _Ut-bremen_ en het
+Westvlaamsche _Uutkerke_. De naam _Ultraiectum_ voor _Ultratraiectum_
+is een verlatijnsching, eerst na de renaissance opgekomen.
+
+2. Van _Lugdunum Batavorum_ over _Forum Hadriani_ langs den linker
+Waaloever naar _Noviomagus_. Dit _Forum Hadriani_, het tegenwoordige
+Voorburg, werd door keizer Hadrianus gesticht niet ver van den
+Rijnmond. _Voor_- heeft hier dus met onze partikel _voor_ niets te
+maken en kan slechts volksetymologisch er mee verbonden worden.
+
+3. Van _Noviomagus_ over _Cevelum_ (Kuik?) en _Blaricum_ (Blerik)
+naar _Pons Mosae_ (Maastricht), ook wel _Traiectum (Mosae_ of _ad
+Mosam_) geheeten.
+
+4. Van _Noviomagus_ over _Castra Vetera_ (Fürstenberg, bij Xanten)
+naar _Colonia Agrippina_ (Keulen).
+
+5. De reeds genoemde weg van Boulogne naar Keulen.
+
+Uit de vaste kasteelen aan deze heirbanen, van zoo reusachtige
+beteekenis voor het handelsverkeer, ontwikkelden zich belangrijke
+plaatsen. Onnoodig te zeggen, in welke mate ook de ontwikkeling van
+landbouw, veeteelt en nijverheid hiermee gebaat was, men denke slechts
+aan de tegelbakkerij. Ook de zeevaart bleef niet achter. Aken en Spa
+waren bekende badplaatsen. Overblijfselen van Romeinsche _villa's_
+worden telkens weer opgedolven; en een merkwaardige getuige van den
+invloed der Romeinsche kultuur is wellicht de nader te bespreken
+villabouw der boerenwoningen.
+
+Sterker dan eenige andere taal heeft het Latijn op onze taal ingewerkt,
+ik noem slechts de leenwoorden: _keizer, kerker, wijn, pauw, venster,
+zegel, poort, tegel, kelk, brief_ enz.
+
+Na enkele eeuwen ging de Romeinsche beschaving hier te niet. Maar van
+blijvenden aard zou wezen het door Rome's invloed hier verspreide en
+gevestigde Christendom.
+
+6. Het _Christendom_ bracht inwendige beschaving en vernieuwing,
+en het heeft den drang der tijden doorstaan. Wellicht dagteekent het
+Christendom in onze landen sporadisch reeds van vóor het jaar 400:
+Christelijke oudheden te Nijmegen, Wijk bij Duurstede en elders
+gevonden wettigen eenigermate dit vermoeden. Maar in de Ve eeuw
+deed het in alle geval voor goed zijn intrede in deze gewesten. Het
+vestigde zich eerst in het Zuiden en heeft zich dan snel noordwaarts
+uitgebreid. Te Tongeren werd het Evangelie gepredikt door den heiligen
+Servatius, die zijn bisschopszetel verplaatste naar Maastricht. Daar
+zetelde in de VIe eeuw de h. bisschop Monulfus, in de VIIe eeuw
+Amandus, die het geloof predikte aan de Friezen. Terzelfder tijd
+predikten Eligius en Weranfridus onder de Franken en Friezen. Maar
+ook Vlaanderen werd door den h. Eligius bezocht, waar reeds door
+Victricius van Rouaan met vrucht aan de kerstening der bevolking
+was gearbeid. De hh. Lambertus en Hubertus waren de apostelen van
+Taxandrië en van de Ardennen.
+
+Een kenmerkend feit voor de kerstening van Nederland is de stichting
+van het bisdom Utrecht door den h. Willebrordus in de VIIIe eeuw; onder
+hem was werkzaam de h. Bonifacius, aartsbisschop der Friezen. Blijvend
+vestigde zich het Christendom in deze streken onder de Karolingers.
+
+
+
+II. Dorp en dorpsgebied.
+
+
+De nederzettingen der bevolking van Nederland in dorpen (gehuchten,
+vlekken) en steden moeten in verband met de natuurlijke gesteldheid
+van den bodem en het karakter van den stam der nederzetting, zooveel
+mogelijk aan de hand der geschiedenis, worden verklaard. Deze
+verklaring is onontbeerlijk voor het goed begrip van vele
+folkloristische verschijnselen.
+
+Ten tijde van Caesar leefden de Germanen nog grootendeels van
+jacht en visscherij; ook met de veeteelt waren zij eenigermate
+vertrouwd. Zij vormden nog een echt nomadenvolk, dat in groepen
+van een zeker aantal families of geslachten rondzwierf van de eene
+plaats naar de andere. Met privaatbezit waren zij ten eenenmale
+onbekend. Gemeenschappelijk werd een ongedeeld stuk grond in
+bezit genomen, een _marke_, d.i. grensland, een binnen bepaalde
+grenzen omsloten gebied, dat in Saksische streken nog voortleeft als
+"onverdeelde gronden, aan een markgenootschap behoorende" en verwant
+is met het Oudsaksische _marka_, het Oudhoogduitsche _marcha_ en het
+Latijnsche _margo_ "rand". Het verouderde Nederlandsche _mark, marke_
+leeft voort in _markgraaf_ en _markies_. Zoodra dit stuk grond was
+uitgeput, werd het met een ander verwisseld.
+
+Tacitus kent echter ook zulke nederzettingen, waarbij elk familiehoofd
+een bepaalde hoeveelheid land ter ontginning en bebouwing kreeg. Wij
+vinden hier een overgangsvorm tot het privaatbezit, waarop wij nader
+zullen terugkomen.
+
+Toen eindelijk het akkerland in privaatbezit was overgegaan, bleef
+toch weideland, heide, veen en bosschen in het bezit der gemeenschap:
+_de allmende_. Ten slotte werd het recht hierop georganiseerd
+en alleen toegewezen aan de nakomelingen der oude bewoners,
+die daarop recht bezaten. Zoo ontstonden de markvereenigingen
+of markgenootschappen, die meestal in de oorspronkelijk Saksische
+gedeelten van ons land: Drente, Overijssel en Gelderland voorkwamen en
+eerst door de wet van 10 Mei 1886 grootendeels zijn verdwenen. Deze
+wet toch machtigde ieder markgenoot de verdeeling der onverdeelde
+eigendommen te vorderen. In 1886 bestonden in Noord-Nederland nog ±
+36000 H.A. onverdeelde markegronden. Zie hierover en tevens voor de
+verdere behandeling van dit onderwerp Dr. H. Blink, Nederland en zijne
+bewoners (Amsterdam 1889-1892) III, blz. 248; Ontwikkeling van den
+grondeigendom in Nederland, in Vragen van den Dag IV, bl. 98 vlg.;
+Studiën over nederzettingen in Nederland, in het Tijdschrift van het
+Koninkl. Nederl. Aardrijksk. Genootschap 1902, XVIII, bl. 754 vlg.
+
+Natuurlijk bleven de marken op de schrale gronden van het zand-
+en grintdiluvium langer bestaan, dan b.v. in de eertijds Frankische
+provincies. Daar verdwenen zij onder den invloed van het leenstelsel,
+wat natuurlijk met de gesteldheid van den bodem samenhangt. In het
+Gooi, op de Veluwe, en nog elders, met name in het Oosten van het land
+is het gemeenschappelijk grondbezit nog blijven voortbestaan. Soms
+in rudimentairen vorm; zoo b.v. in den _stoppelgang._
+
+Wanneer n.l. het land na den oogst in de stoppels lag, keerde het
+gemeenschappelijk grondgebruik weer. Dan ontstond de _stoppelweide_ of
+de _stoppelgang_, het recht om vee op den akker te drijven na afloop
+van den oogst. Men noemde dit ook _overal_, vanwaar het spreekwoord:
+"Na St. Gal loopen de schapen overal".
+
+Dit recht blijkt ook uit vele verboden en bepalingen. In een keure
+van het Land van Cuijk uit het jaar 1538 leest men: "En als de half
+oogst voorbij is, mag men de schapen en beesten laten gaan, als van
+ouds gewoon is, ongeschut"; en in de landrechten van Roermond; "Alle
+erfschap van akkerland, dat onbezaaid ligt, is den kerspelluiden met
+schapen en varkens te bedrijven gemeen, tenzij dat het ware besloten,
+want geenen scheper of zwijn geoorloofd is, besloten kamp te openen
+en te bedrijven".
+
+Een eigenaardige uitzondering vinden wij in het landrecht van Drente:
+"Niemand zal op de gemeene esschen mogen weiden op de stoppelen,
+zoolang in de groote buurtschappen en in de kleine twee verscheidene
+lieden nog koren op het land hebben, uitgezonderd boekweit". Immers
+boekweit, al was het reeds door de Kruisvaarders ingevoerd, werd als
+een nieuw gewas beschouwd. Ook bij plakaat van Utrecht werd tijdens
+prins Maurits het drijven van vee en paarden op het stoppelland
+verboden.
+
+In Vlaanderen, Zeeland, Holland en Friesland, dus in landen met betere
+gronden en levendiger verkeer, kwam het privaatbezit reeds vóor Karel
+den Grooten tot stand.--
+
+Bij de landelijke nederzetting onzer bevolking dient men twee
+hoofdgroepen te onderscheiden, n.l. de nederzettingen in dorpen,
+en in afzonderlijke hoeven.
+
+I. _Nederzettingen in dorpen_. Hierin heerscht bonte
+verscheidenheid. Een voorname afdeeling vormen de planloos
+geconcentreerde nederzettingen, die wij _komdorpen_ noemen en voor
+welke men in het Duitsch de benaming _Haufendorf_ heeft. Elk huis heeft
+zijn eigen richting en ligt op zich zelf: het raakt de naburige huizen
+niet en rijgt zich met hen niet tot éen reeks aaneen. Het wegennet
+van een komdorp is dan ook planloos, krom en hoekig. In Duitschland
+komt dit type oorspronkelijk in Sleeswijk-Holstein, Oost-Hanover,
+Brunswijk, Hessen en Thüringen voor, om zich naderhand over het
+grootst gedeelte van Middel- en Opper-Duitschland uit te breiden.
+
+Tot de oudste Germaansche nederzettingen in Nederland kunnen gerekend
+worden de komdorpen op de Drentsche hoogvlakte, die den naam van
+Hondsrug draagt. Zij vertoonen het tijpe der
+
+1. _Eschdorpen_ en liggen op hooge, droge gronden, waar het water
+aan het bouwen geen beletsel bood en waar men niet zuinig behoefde
+te zijn met de ruimte. De Hondsrug was eertijds de natuurlijke brug,
+die de noordelijke kuststreken met de landstreken van het Bentheimsche
+en Overijssel verbond. De Keltische bewoners, die zich daar hadden
+gevestigd, werden verdrongen door een Germaanschen stam, die later
+wel met Franksische en Saksische stammen in aanraking kwam, maar
+toch zijn eigen aard wist te handhaven. Welke die eigen aard was,
+is moeilijk te bepalen; in alle geval stond hij de Saksers nader dan
+de Franken. Wij denken met name aan de dorpen Emmen, Borger, Rolde,
+Gieten, Grolloo, Zwinderen en Weerdinge.
+
+Men vestigde zich steeds in de nabijheid van zachtoploopende heuvels,
+die goeden grond voor bouwland boden, zoodat in den regel de dorpen
+gebouwd zijn op den rand der bouwlanden: _esschen_ of _engen_. De
+grondverdeeling kan men zich ongeveer volgenderwijs voorstellen:
+
+Elk der dorpelingen kreeg op dezen esch door 't lot--waaraan
+niet zelden hoogere beschikking werd toegekend--een strook gronds
+ter bewerking, zooals b.v. bij het aardappelen rooien aan elk der
+arbeiders een strook wordt toegewezen. Later moest men weer andere
+stukken in bewerking nemen, en ook daar werkten de dorpsgenooten in
+dezelfde volgorde en op gelijken afstand van elkaar. Heide, bosch,
+veen en weideland werd gemeenschappelijk benut.
+
+Het bouwland werd verdeeld in drie slagen, en wel om de vruchtbaarheid
+te bevorderen volgens het drieslagstelsel: éen gedeelte werd bestemd
+voor wintergraan, het tweede voor zomergraan, het derde bleef braak
+liggen. Elk dezer drie hoofddeelen werd dan in gelijke rechthoeken
+verdeeld, en in elk der slagen kreeg de dorpsgerechtigde een aandeel
+naar zijn recht. De scheiding dezer rechthoeken was door voren, met
+den ploeg getrokken, en door zware grenskeien aangeduid. Van daar de
+naam _voorgenoten_, Nederduitsch _Vorgenaten_.
+
+De oudste nederzettingen werden gevestigd aan den rand van een
+bosch; en hieraan herinnert een groot aantal Nederlandsche dorpsnamen
+op--_woud,--holt,--loo,--horst,--rode,--rade_ enz. Elke woning nam dan
+een open plek in het bosch in, en langzamerhand werd het bosch om en
+te midden van de woningen der nederzetting meer en meer uitgeroeid,
+en vormden de afzonderlijke huisplaatsen een aaneengesloten geheel.
+
+Maar op de open plekken tusschen de huizen, de _brinken_ [1],
+bleef het geboomte in stand, al werd elders het bosch gerooid. Daar
+vergaderden de bewoners in de schaduw der oude eiken om naar de wijze
+der oude Germanen hun belangen te bespreken. Is ook menig oud gebruik
+verdwenen, nog heden zijn de brinken een sieraad onzer dorpen en uit
+dorpen gegroeide steden (b.v. Laren, Blarikum, Bussum, Hilversum),
+en wijzen op een nauw met het Saksisch element verwante herkomst. Ook
+vindt men bij vele boerenwoningen nog begroeide brinken, "een spoor",
+zegt Dr. Blink, "van den oorspronkelijken toestand, toen het geboomte
+elke woning overschaduwde".
+
+Welke die gemeenschappelijke belangen ter bespreking op den brink zijn
+konden, springt in het oog. Allen, die een zelfden slag bebouwden of
+bebouwd hadden, dienden een gemeenschappelijk overleg te plegen voor
+het ploegen en oogsten, voor het gebruik der wegen, die naar het eene
+stuk liepen over het land van den ander, en omgekeerd. Het gevolg dezer
+samenkomsten was het tot stand komen van gemeenschappelijke bepalingen,
+waaraan ieder zich had te onderwerpen, van een soort _velddwang_.
+
+Tot het tot stand komen en in stand blijven van gemeenschapszin,
+gemeenschappelijk overleg, gemeenschappelijke bepalingen droeg ook in
+groote mate bij de gemeenschappelijke afkomst. Want doorgaans waren
+de leden eener zelfde nederzetting door familiebetrekkingen verbonden,
+zoodat men inderdaad van een "vermaagschapt" dorp zou kunnen spreken,
+waarvoor men in het Duitsch de uitdrukkingen _Sippendorf_ kent. Ten
+gevolge der isoleering bleef de herinnering aan de gemeenschappelijke
+herkomst bestaan, ook toen de natuurlijke betrekkingen steeds losser
+en losser werden. Oorspronkelijke verwantschapsverhoudingen spreken
+ook uit plaatsnamen, die b.v. op--_ingen_ en--_ongen_ uitgaan,
+want hierdoor wordt meestal de afstamming van een bepaalden persoon
+uitgedrukt [2]. Breidde het gezin door het huwelijk der kinderen zich
+uit, dan werd hierdoor de eenheid niet verbroken; het gezin bleef zoo
+lang mogelijk op dezelfde hoeve, en de schoonzoon of schoondochter
+trad eenvoudig als nieuwe werkkracht naast de andere kinderen bij
+de familie in. Allen arbeidden voor _de_ familie, de zoons gingen
+met den boer naar het land, de dochters bezorgden met de boerin de
+huishouding. Nog heden treft men in Drente 3 tot 4 generaties aan in
+één huis. Wie of in zulk een gezinskomplex den boventoon voert? Naar
+verluidt, wordt het beslissend woord gesproken door "het oude mensch",
+d.i. de oude boerin.
+
+Zoo vormden dan de dorpelingen een zekeren clan, met een _buurtschap_
+als nauwere kern. Vooral wanneer in bepaalde omstandigheden des
+levens de hulpzame hand viel te bieden, waagde het niemand, zich aan
+enkele clan-bepalingen in den vorm van dienstbetoon te onttrekken: bij
+geboorte of overlijden, bij verhuizing, bij het bewerken van vlas, bij
+het scheren der schapen, bij het oogsten, bij het bouwen eener woning
+enz. Hier vinden wij ook de kiem van het soms op zoo eigenaardige
+wijze zich uitende dorpsindividualisme, hierin b.v. dat, wanneer een
+boerenzoon naar de hand dingt van een meisje uit een naburig dorp,
+hem door de jongelieden van dat dorp allerlei zwarigheden in den weg
+gelegd worden.
+
+Nog lang riep de _boerhoorn_ de Drentsche dorpsgenooten ter vergadering
+tot het gemeenschappelijk vaststellen van zaai- en oogsttijd en tot
+het bespreken van onderwerpen van algemeen belang. Na het laatste
+signaal op den boerhoorn waagde geen maaier het meer, de zeis te
+haren,--wie zich verzette, werd beboet. Den boer, die den dekstier
+hield, was dat jaar ook de boerhoorn toevertrouwd. Met trots sneed
+hij er zijn naam in; met een gevoel van zelfwaarde blies hij ter
+waarschuwing of verzameling bij brand, dreigend onweer en begrafenis.
+
+Ook bij onze oostelijke naburen vertoont het volksleven van dezen
+oorspronkelijken toestand nog menig rudiment. In Anhalt worden op
+derden Pinksterdag des namiddags de paarden en koeien schoongemaakt en
+de geiten gemolken; en zoodra de koeherder op den boerhoorn blaast,
+verzamelen zich allen met hun vee vóor het dorp. In plechtigen
+stoet, de paarden voorop en de ganzen het laatst, gaat het dan naar
+de pinkstweide, door den "Dorfknecht" afgezet en ieder weidt zijn
+vee. Bekranst keert het vee huiswaarts en de koeherder krijgt van den
+boer, die dat jaar den bul houdt, het schoonste geschenk, een hals-
+of zakdoek en een stuk koek. Veelal wordt elders in Nederduitschland
+de hoorn vervangen door de klok.
+
+2. Een anderen vorm van het komdorp vertegenwoordigen de _terpdorpen_
+in Groningen en Friesland, en elders.
+
+Terpen zijn kunstmatige kleiheuvels met zacht-oploopende hellingen,
+slechts enkele meters lang, en dienende als vluchtheuvels. De hoogste
+dier terpen vond men te Midlum, Winsum, Dronrijp, Beetgum, Holwerda,
+Anjum. Enkele zijn weer geheel of gedeeltelijk afgegraven; "want thans
+wordt weder vernietigd", schrijft Dr. Blink, "wat voor eeuwen met
+veel moeite tot stand werd gebracht": _Nederland en zijne bewoners_
+II, bl. 306; vgl. III, bl. 259.
+
+De naam _terpen_ geldt meest voor Friesland en Groningen. Hier spreekt
+men ook van _wierden_, in Zeeland van _killen_ en _vliedbergen_;
+de Zeeuwsche hillen zijn over het algemeen kleiner dan de Friesche
+en Groningsche terpen.
+
+Welnu, deze terpen hebben in overoude tijden tot het vestigen van
+nederzettingen gediend, n.l. op zeekleilanden, reeds bewoond vóor
+er bedijking langs de zee had plaats gevonden. Deze nederzettingen
+zijn de kern onzer terpdorpen: Marsum, Kantens, Warfum, Bafloo, dan
+ook Dokkum, Franeker, Leeuwarden enz. De kringvormige ligging wijst
+op hun herkomst.
+
+In de geschiedenis der nederzettingen op terpen kunnen wij vier fazen
+onderscheiden. [3]
+
+In de eerste faze waren de bewoners nog arme visschers, die op de
+uiterste kust hun bedrijf uitoefenden. In het midden der eerste
+eeuw na Christus beschrijft de Romeinsche natuurvorscher Plinius de
+vluchtheuvels met haar schamele hutten gedurende dit tijdperk. [4]
+Hij zelf heeft ze aanschouwd, in het Noorden, bij het volk der
+groote en kleine Cauchen, oprijzend te midden eener uitgestrekte
+vlakte, die tweemaal des daags en des nachts door den oceaan wordt
+overstroomd. "Het armzalige volkje woont daar op hooge heuvels of
+banken, met de hand opgeworpen tot op een hoogte, waar zij beschermd
+zijn tegen de hoogste vloeden en waarop zij hutten bouwen, gelijk
+zeevarenden omringd door de wateren, gelijk schipbreukelingen, die
+op het droge gered zijn en bij hun vlucht voor het water jagen op
+de visschen der zee". Ook de terpen der tweede faze zijn nog niet
+hoog. Men vindt daarin lagen mest, stroo en afval, afwisselend met
+kleilagen of daarmee aangevuld. Reeds zijn de bewoners veehouders
+geworden. De gevonden palen zijn afkomstig van schuttingen,
+drinkwaterputten, palen waaraan het vee gebonden werd, misschien van
+leem- en stroohutten. Vermoedelijk verbouwden zij ook zomervruchten,
+maar niet geregeld en slechts in geringe hoeveelheid.
+
+Landbouwers in den engeren zin des woords worden zij eerst in de
+derde faze. In deze heeft een ophooging der terpen plaats gehad door
+het aanbrengen van klei, en in deze ophooging wordt veel minder mest
+gevonden. De landbouwers achtten het noodzakelijk een afzonderlijke
+kleilaag ten behoeve hunner behuizingen aan te brengen.
+
+Gedurende de vierde faze verrijzen op de terpen dorpen met kerken
+en kloosters: men denke aan Warfum, Uskwerd, Rottum, Oldeklooster
+in de Marne, Oldeklooster bij Appingedam, Mariëngaard te Hallum,
+O.L. Vrouw ten Dale te Lidlum, Klaarkamp bij Dokkum enz.
+
+In den regel werden de terpen in de oudste tijden slechts door éene
+familie bewoond. Bij al te groote uitbreiding der familie legde men
+dan in de nabijheid der oude hoeve een nieuwe aan. Later, onder de
+schutse der bedijking, waagde men het ook, nieuwe nederzettingen te
+vestigen in het vlakke land. Zoo ontstonden huizengroepen van een
+vijftal of ook meer woningen met een kleine gemeenschap, waaronder
+de eigenaar der oudste woning het familiehoofd en als het ware de
+landheer was [5]. Daar, waar zulke nederzettingen op een kruispunt van
+land- of waterwegen lagen, waar een kerk, klooster of herberg stond,
+ontwikkelde zich de nederzetting tot een dorp.
+
+Toch waren op de grootere terpen reeds van meet af aan ook grootere
+nederzettingen gevestigd, die men terecht als oorspronkelijke
+terpdorpen mag beschouwen.--
+
+Andere groepen van dorpen zijn niet komvormig, maar reeks- of rijvormig
+gebouwd; het zijn de
+
+3. _Streekdorpen_ of _rijdorpen_, meestal twee rijen huizen langs
+wegen en kanalen; zijstraten zijn zoo goed als onbekend. Evenals
+in de komdorpen woont en leeft men naast elkaar, maar ieder bewerkt
+zijn grond naar eigen goeddunken. De verre lengtewegen en de talrijke
+kanalen en slooten--hoe noodzakelijk ook-- verslinden veel terrein.
+
+Natuurlijk ligt de reden van dezen bouwtrant in de gesteldheid
+van den bodem. Verlaat men het Drentsche diluviale hoog-plateau
+en nadert men de veenranden, dan stoot men vrij plotseling op
+streekdorpen. Wie opmerkzaam door de verschillende nederzettingen
+heentijgt, ziet de agrarische ontwikkeling van het land als een
+reuzenfilm voorbijtrekken. In elk dorp wandelen wij als het ware
+door de ruïnen van den voortijd, ouder en merkwaardiger dan zoovele
+befaamde gedenkteekenen uit de Middeleeuwen, en de staalkaart der
+bezittingen vertolkt ons de begrippen en bedoelingen der stichters.
+
+Wij wijzen vooreerst op de _veendorpen_. Zij vertoonen alle een
+eigenaardig karakter en een systeem van grondverdeeling, dat in nauwe
+betrekking staat tot hun wording. Het landschap is geenszins rijk
+aan afwisseling, veeleer eentonig. "Het poetische, schilderachtige
+landschapsbeeld der oude zandgronden ontbreekt er geheel, ook al
+bieden enkele gedeelten door goede bebossching werkelijk natuurschoon
+aan. Stijf, afgemeten als het landschap, is het karakter van de
+bevolking der [veen]kolonie; geen dichterlijke sagen leven er voort
+in de volksverbeelding, en alleen de overleveringen van heksen en
+spoken, droog en dor als zij zijn, tendencieus als zij werken, zijn
+hier niet zelden blijvend en inwerkend": Dr. H. Blink, Studiën enz. in
+het Tijdschrift v. h. Koninkl. Nederl. Aardrijksk. Genootschap 1902,
+dl. XIX, bl. 66.
+
+In sommige nederzettingen, als Ruinerwold, Giethoorn en Koekange,
+zijn de huizen als één vaste reeks gegroepeerd. Zij ontstonden
+als vaste dorpen aanvankelijk midden in het afgeveend land, niet
+aan een rijweg. Daarentegen zijn b.v. Hoogeveen en Smilde jonge
+nederzettingen in de venen, die zich tot een dubbelrijig lengtedorp
+hebben geformeerd. Hier is dus het dorp in twee rijen gebouwd, aan
+weerszijde van den weg, welke de lange, smalle landerijen aan beide
+kanten rechthoekig snijdt. Zoo nog Wanneperveen, Koldeveen en Veendijk.
+
+Staphorst en Rouveen zijn verschoven veenkolonies. Hier volgde
+de nederzetting de afgraving van het veen, om ten slotte stabiel
+te worden aan beide zijden van een geschikten verkeersweg. Beide
+dorpen hebben waarschijnlijk thans hun derde plaats. Terwijl de
+andere tweereeksige veenkolonies meestal door een mengelmoes van
+velerlei herkomst bevolkt worden, wijzen deze beide dorpen op een
+gemeenschappelijke, eenvormige afkomst. De bevolking heeft dan ook
+iets zeer typisch en oorspronkelijks. Zij houdt weinig voeling met
+de buurtschap, terwijl aloude zeden en gewoonten veelal in eere bleven.
+
+Nog niet zoo heel lang geleden had te Staphorst bijna geen huis een
+schoorsteen. Gaat de boer een nieuw huis bouwen, dan verzekert hij
+zich eerst van de toestemming der buren, die dan weer ouder gewoonte
+de verplichting hebben, hem bij het transport van het bouwmateriaal
+en anderszins behulpzaam te zijn.
+
+De greppels tusschen de verschillende akkers worden nooit in orde
+gebracht of in rechte lijn doorgetrokken, maar kronkelen zich
+in allerlei bochten en zigzaglijnen tusschen de akkers van twee
+buurlieden heen.
+
+Elk Staphorster is boer. Een eigenlijke arbeidersbevolking
+ontbreekt. Wie op zijn land niet genoeg werk en verdienste vindt,
+helpt zijn beter gezeten nabuur.
+
+Hoogst belangrijk is ook de ontwikkeling van den grondeigendom aldaar;
+zie hierover Dr. J. Frost, Agrarverfassung und Landwirtschaft, bl. 143
+vlg. Staphorst dankt zijn oorsprong aan een kleine nederzetting van
+Friesche monniken in de XIIIe eeuw.
+
+Tot de tweereeksige dorpen behooren ook de nederzettingen der
+veengravende boeren, die eigenlijk van meet af aan van de boerderij hun
+hoofdbedrijf maakten. Zij liggen aan de veenranden, b.v. de Meeden,
+Kropswolde, Beerta, en de nederzettingen ten Oosten der Hunze, als
+Wolfsbergen, Annerveen, Gieterveen enz. In de kern van het hoogveen
+verrezen mettertijd de veenkolonies Veendam en Wildervank; het eerste
+nam een stedelijk karakter aan, terwijl het tweede meer het cachet
+van een dubbel streekdorp behouden heeft.
+
+Den vorm van een streekdorp vertoonen nog de veendorpen Helenaveen
+in Noord-Brabant en Griendtsveen (gemeente Horst) in Limburg.
+
+Eenigermate het type der veendorpen vertoonen de Noord-Brabantsche
+_straatdorpen_, met name de dorpen in de Langstraat: Raamsdonk, Waspik,
+Kapelle, Besooien, Waalwijk, Baardwijk, Drunen en Nieuwkuik. Dit kan
+niet bevreemden, als men weet, dat in 1396 een turfvaart van Den Bosch
+naar 's Gravenmoer werd gegraven, en dat in het begin der XVIe eeuw de
+turfhandel van de Langstraat op Holland en Zeeland zeer aanzienlijk
+was. Toen het vervenen verliep, meent Blink, zochten de arbeiders
+naar werk. De kleibodem was niet geschikt voor bouwland; daarentegen
+gaf het vele goede water uitstekend gelegenheid tot leerlooierij,
+waartoe de veeteelt vele huiden, de bosschen op de zandgronden niet
+zeer verre de schors leverden. Zoo ontwikkelde zich in de Langstraat
+de schoenen- en leerindustrie.
+
+Meer nog vertoonen het karakter van veenkolonies 's Gravenmoer,
+Vrijhoeve, Kapelle en Sprang. Tot de straatdorpen behooren ook de
+dorpen in de Streek tusschen Hoorn en Enkhuizen.
+
+4. Veel overeenkomst met de streekdorpen vertoonen de _dijkdorpen,_
+nederzettingen gevestigd langs een dijk. Zij zijn veelvuldig op
+kleigronden en laagveenlanden, waar de bodem meestal door dijken tegen
+overstrooming moet beschermd worden. Zij liggen op den oever van groote
+rivieren, maar ook aan de kleinere waterwegen. Wij noemen de dorpen
+in de Haarlemmermeer en de Beemster; in Zuid-Holland: Kinderdijk,
+Alblasserdam, Ridderkerk, Papendrecht, Sliedrecht, Giessendam.
+
+5. De _duindorpen_ en de dorpen op de geestgronden onderscheiden zich
+door hun verstrooide, onregelmatige of centrale groepeering der huizen.
+
+6. De _groepdorpen_ zijn overheerschend in Noord-Brabant, Limburg
+en een gedeelte van Gelderland, maar ook in dat deel van België,
+waarover zich ons onderzoek uitstrekt; m.a.w. in geheel ons zuidelijk
+volksgebied. Zij vertoonen het Frankische type. "Groepdorpen" noemen
+wij deze, omdat zij doorgaans hun ontstaan danken aan den drang der
+bewoners, in grootere of kleinere groepen bij elkaar te wonen, zonder
+dat die groep op verwantschap berust. De levendige, sociaal-aangelegde
+aard, het Frankisch karakter met zijn Keltischen ondergrond, noopte hen
+zich te vereenigen in dorpen en dorpjes en gehuchten. Gehuchtsgewijze
+hebben oorspronkelijk de talrijke verstrooide nederzettingen plaats
+gehad, die de Frankische gouwen overdekken. Op den voorgrond staat
+het begrip van de vrije deelbaarheid van den bodem, welke zich in die
+streken reeds vroeg moet hebben ontwikkeld. Op kleine schaal heeft het
+in bezit nemen van den bodem plaats gehad. De oudste nederzettingen
+vormden zich op smalle, groene strooken, vlak aan het water, soms aan
+weerszijden van een beek. Nergens is de grond zoo versnipperd: hoekjes,
+kampjes, akkertjes liggen verstrooid door elkaar; de verstrooide
+ligging van het grondbezit was nog willekeuriger en planloozer dan
+in de akkerdorpen.
+
+Alles wijst op partikularisme, op ontginning van partikulieren, die
+onregelmatig en naar de omstandigheden hun kultuurland uitbreidden;
+zie Blink, Studiën enz., t.a.p., dl. XXI, bl. I vlg.; Frost,
+Agrarverfassung und Landwirtschaft, bl. 129 vlg.
+
+De bewoners waren buitenmate gehecht aan de plek hunner inwoning,
+en de landgewoonte wilde, dat de landbezittingen door de ouders onder
+de kinderen werden verdeeld. Dit leidde er toe, dat ieder boer moest
+trachten het kultuurland uit te breiden; maar dit gebeurde buiten de
+gemeenschap, het was overgelaten aan elks persoonlijk initiatief.
+
+Versnippering van kultuurland en gemis aan aaneengesloten grondbezit
+vindt men ook, en wel in hooge mate, in de Graafschap Zutfen,
+ofschoon daar toch slechts een klein gedeelte der bevolking in
+dorpskommen gevestigd is. De woningen staan er meestal over de velden
+verspreid. Zij vertoonen het type der:
+
+II. _Afzonderlijke hoeven_. Geïsoleerd liggende te midden van
+de bijbehoorende landerijen dragen zij een Saksisch en Friesch
+karakter. Men vindt ze dan ook in het Zuid-Oosten van Groningen, het
+Westerwolder kwartier, in het Oosten van Overijsel en Gelderland,
+in Twente en den Gelderschen Achterhoek, in Friesland, Noorden
+Zuid-Holland en sporadisch op Frankischen bodem. Zoo treft men ze in
+België, Nederland en Duitschland aan benoorden een lijn, die loopt
+van Bergen langs de Dyle naar Leuven, en vandaar langs de Demer in
+de richting van Maastricht. Bij Maaseyk gaat zij volgens Meitzen,
+Siedelung und Agrarwesen I, bl. 517, over de Maas, en loopt dan
+de Swalm opwaarts over Wegberg, Dahlen, Odenkirchen, Grefrath en
+Neuss naar den Rijn, dien zij te Kaiserswerth kruist. Voor België
+zijn typeerende voorbeelden: Berghem bij Brussel, Meygem bij Gent en
+Ellicum bij Maaseyk. In Nederlandsch Limburg begint dus het gebied der
+afzonderlijke hoeven benoorden Roermond en valt min of meer samen met
+dat van het Frankisch-Keltische huis, waarover naderhand meer. Men
+treft echter weer afzonderlijke hoeven aan in de zuidlimburgsche
+zijdalen: Geuldal, Geleendal enz.
+
+De meening van Meitzen, dat deze afzonderlijke hoeven niet van
+Germaanschen, maar van Keltischen oorsprong zouden zijn, vindt niet
+voldoende steun in den woontrant der Gallische, Britsche en Iersche
+Kelten, terwijl zijne hypothese, die hiermee verband houdt, dat het
+Keltische halle-huis als het type van het Nederlandsche woonhuis
+moet worden beschouwd, beslist onwaar blijkt. Afzonderlijke hoeven
+liggen in echt kern-Germaansche streken, die nimmer door Kelten zijn
+bewoond, als in Noorwegen, noordelijk Zweden en op de Westkust van
+Sleeswijk-Holstein.
+
+Karakteristiek voor de nederzettingen in afzonderlijke hoeven is minder
+de bouwtrant der huizen, dan wel de eigenaardigheid, dat elk huis door
+de bijbehoorende landerijen omgeven is, en dat deze bezittingen in
+kampen zijn verdeeld, d.i. kwadraatvormig begrensde stukken bouwgrond
+of weiland, door afzonderlijke heggen of greppels omgeven. Deze
+afgeslotenheid der afzonderlijke bezittingen heeft tot gevolg, dat
+zij geïsoleerd verspreid liggen over de geheele uitgestrektheid van
+het dorpsgebied. Het kultuurland ligt versnipperd en verstrooid,
+omgeven door hagen en singels van hakhout. Iedere boer woont op een
+afzonderlijk stuk gronds. Zóo is de gesteldheid van nederzetting en
+grondverdeeling b.v. te Terborg, Lichtenvoorde, Varsseveld, Groenloo,
+Beltrum enz. Waar men hier dorpen of gehuchtvormige huizengroepen
+vindt, die kerk of markt omzoomen, zijn deze hoofdzakelijk niet door
+landbouwers, maar door ambtenaren of neringdoenden bewoond.
+
+Wat de verkeerswegen betreft: zij verbinden eigenlijk niet hoeve
+met hoeve, maar dorp met dorp en stad met stad. De hoeven bereikt de
+wandelaar slechts op zijpaden, en de bewoners trachten langs allerlei
+zijweggetjes en dwarspaadjes, kriskras getrokken over de kampen heen,
+kerk en markt te bereiken. Aan de hoofdstraat te wonen wordt heel
+niet als een voordeel beschouwd.
+
+Deze vorm van nederzettingen, die ook in geheel West-Duitschland van
+Noord tot Zuid wordt aangetroffen, wortelt zeer zeker ten deele in het
+stamkarakter, ten deele ook in oorspronkelijke familieverhoudingen: had
+de landbouwer geen maagschap, stond hij met zijn familie geïsoleerd,
+dan zal hij vaak zelfstandige bodemkultuur verkozen hebben boven een
+zich-aaneensluiten met niet-verwante personen. Maar de machtigste
+faktor was toch de gesteldheid van den bodem. Zoo was het b.v. in de
+vette greidstreken van belang, het vee in de onmiddellijke nabijheid
+van het huis te laten weiden. Verder treffen wij de afzonderlijke
+hoeven daar aan, waar de betere grondgesteldheid en verscheidenheid van
+den bodem aan een algemeene bebouwing der landerijen geen hinderpalen
+in den weg stelde; terwijl de akkerdorpen bij al hun verruiming
+en uitbreiding toch steeds oasen in het dorre heideland gebleven
+zijn. Anderzijds duldde echter het feit, dat de bodem door watertjes
+en rivier doorsneden was, geen inbezitneming van omvangrijke stukken.
+
+Bij het erfrecht staat de ondeelbaarheid van hoeve en hoeveland op
+den voorgrond. Alles lag hier bij elkaar, en wel in voldoende mate
+om de familie te onderhouden. Waartoe zou men deelen, terwijl elders
+nog zooveel gelegenheid tot nederzetting geboden werd? Daarom werden
+jongere zoons en dochters, die de hoeve verlieten, met vee, huisraad
+enz. tevreden gesteld, terwijl de boer zijn wensch kon vervullen:
+de hoeve voor de familie te behouden. Zoo hoort men nog: "de hoeve
+moet bij het bloed blijven", en "hoeve gaat boven kind".
+
+Het heden ten dage geldende erfrecht heeft deze in het kern-Saksische
+gedeelte van ons land ingewortelde rechtsbegrippen slechts onbelangrijk
+kunnen wijzigen: in Twente, in den Achterhoek en elders is het erfrecht
+Oudsaksich gebleven.
+
+Elk boerenerf draagt zijn eigen naam en oorspronkelijk zijn eigen
+huismerk: een eenvoudige, uit enkele lijnen samengestelde figuur,
+later een monogram. De naam blijft aan het huis gehecht in weerwil
+van alle wisseling van bezitters. Het "heem" of "heim" gaat boven
+het geslacht. De hoevenamen zijn ouder dan de famielienamen.
+
+III. Meerdere dezer dorpen zijn uitgegroeid tot _steden_ van den echt
+Germaanschen stempel.
+
+Verscheidene faktoren hebben tot den Nederlandschen stedenbouw
+meegewerkt. De Kelten hadden steden als handelscentra; ik noemde reeds
+Noviomagus, Batavodurum, Lugdunum Batavorum, Coriovallum. Om deze
+centra zelf zette zich een belangrijke laag Romeinsche beschaving,
+zoo b.v. Nijmegen, een bij uitstek belangrijk strategisch, staatkundig
+en ook ekonomisch middelpunt, door Tacitus de stad der Batavieren bij
+uitnemendheid genoemd: _Oppidum Batavorum_ (Hist. V, 19). Andere steden
+van Romeinschen oorsprong vermeldde ik bl. 8. Tot de allervoornaamste
+behoort zonder twijfel het oude Trecht, een plaats, door de natuurlijke
+ligging aangewezen als grensstation. Over het bestuur en burgerrecht
+dezer steden zijn wij slecht ingelicht.
+
+De steden nu van beslist Germaanschen oorsprong, zooals gezegd uit
+dorpen gegroeid, zijn te danken aan een geleidelijke ekonomische
+ontwikkeling. De aanleiding, de stoot tot die ontwikkeling
+werd gegeven door het bouwen van een kerk, het stichten van een
+klooster, het optrekken van een burcht, welks heer ten slotte de
+heer werd over de stad. Maar zeer juist zegt Prof. Brugmans in zijn
+Oud Nederlandsche Steden in haar ontstaan, groei en ontwikkeling
+(Leiden 1912), dat deze oorzaken niet steeds afzonderlijk werkten,
+maar te zamen en in vereeniging: "Niet alleen omdat er een kasteel,
+kerk, klooster of marke was ontstaan, vormde zich daar een tot
+stad uitgegroeid dorp, maar omdat de plaats, waar dat kasteel,
+die kerk, dat klooster of die marke gelegen was, gunstig was voor
+het ontstaan van een handelscentrum. Dezelfde oorzaken, die eerst
+het kasteel hebben doen ontstaan, doen daarna de stad uitgroeien;
+beide zijn in hun soort, op eigene wijze, ekonomische middelpunten
+van den omtrek. Veelal is de stedenformatie de resultante van een
+parallelogram van krachten. Groningen b.v. is tegelijk een marke en
+een markt, een landbouwdorp en een handelscentrum" (bl. 4).
+
+De ekonomische emancipatie ging de politieke vooraf. Het
+staatsgezag heeft hier niet scheppend, maar bevorderend en ten slotte
+sanktioneerend gewerkt. Maar de voornaamste aanleidende oorzaak houdt
+op de stad haar stempel gedrukt. Bisschop Balderik was de eigenlijke
+stichter van het Middeleeuwsche Utrecht: en zoo draagt deze stad in
+haar staatsrechtelijken en maatschappelijken bouw en ontwikkeling alle
+eigenaardigheden van een bisschopsstad. Groningen is een gildestad. De
+Friesche steden Sneek, Bolsward, Franeker, Dokkum, Leeuwarden
+blijven het karakter vertoonen van zuivere landsteden. Nijmegen
+is een keizersstad, Zutfen, met haar talrijke dochtersteden, een
+grafelijke hofstad. Brugge, Gent, Yperen, Antwerpen, Amsterdam,
+Dordrecht, Vlaardingen en het jongere Rotterdam zijn op-ende-op
+handelssteden. Tot de min talrijke kategorie der gestichte steden
+behoort 's Hertogenbosch.
+
+
+
+III. De Boerenwoningen.
+
+
+Bij de beschouwingen over dorp en dorpsgebied zijn wij eigenlijk
+slechts aan de oppervlakte van het volksbestaan gebleven. De aard der
+verschillende nederzettingen vergunde ons geen diepen blik te slaan
+in het volksleven: het hart van dat leven, de intieme haard van dat
+bestaan is het huis.
+
+Hoe heeft ons volk op Nederlandschen bodem zich zijn heemstede gebouwd,
+ter berging en ter schutse van zich en zijn gezin, ter berging van
+veestapel en moeizaam verworven hooi- en vruchtenoogst? Hoe hebben onze
+vaderen dit heem geformeerd, ten einde er hun welbehagen te vinden,
+zonder in strijd te komen met ekonomische vereischten?
+
+"De landman die zijn huis bouwt", aldus Stijn Streuvels in zijn
+bekoorlijk-frissche boekje over De Landsche Woning in Vlaanderen
+(Amsterdam), "heeft iets van de begaafdheden die eigen waren aan
+den middeleeuwschen bouwmeester. In alles gebruikt hij overleg en
+gezond verstand en hij streeft er naar om met 't minste middelen,
+het grootst mogelijk uitwerksel te bekomen. Hij bekommert zich niet
+om pracht of praal--een huis dient enkel om er in te wonen en alzoo
+ziet hij er niet naar of denkt er nooit aan dat zijn huis langs de
+straat moet staan... om gezien te worden, maar als 't zoo gelegen komt,
+bouwt hij het met den achterkant naar de straat om 't met den voorkant
+naar 't Oosten of 't Zuiden te keeren en alzoo licht en warmte op te
+vangen--twee dingen die hem van groote waarde zijn" (bl. 17, 18).
+
+Ik spreek hier alweer over den bouwtrant der boerenwoningen, en niet
+der stadswoningen. Want in de boerenwoningen spreekt zich meer het
+volkskarakter uit, komt het volkseigenaardige meer tot zijn recht,
+is het oorspronkelijke het best bewaard. Daarom heeft tot nog toe
+de wetenschappelijke volkskunde dan ook zoo goed als uitsluitend oog
+gehad voor de landsche woning,--al zou het zeker de moeite loonen na
+te gaan, hoe deze huistypen in de steden tot burgerwoningen werden
+vervormd. Vooral het Oudhollandsche en Oudvlaamsche koopmanshuis met
+zijn smalle straatfaçade, en evenzeer de visscherswoning, die zich
+stellig niet tot de eilanden beperkt, zijn nadere onderzoekingen in
+deze richting overwaard. Wat betreft de publikatie van Mr. S. Muller
+en Prof. Dr. W. Vogelsang: Het Oud-Hollandsche Huis (Utrecht 1909),
+deze ontwerpt een beeld van de Nederlandsche beschaving in de XVIIe
+en XVIIIe eeuw aan de hand der Nederlandsche poppenhuizen; zie aldaar
+over de indeeling en het gebruik van de Oudhollandsche patricische
+huizen, bl. 26, 27. Vrijwel uitsluitend op historisch-architektonisch
+gebied liggen de belangrijke bijdragen over onze Oudgeldersche gevels
+van C. L. van Balen, gepubliceerd onder de rubriek "Oud-Limburg"
+in Limburg's Jaarboek XI, bl. 65, 153; XII, bl. 154; XIV, bl. 43.
+
+Dan ook,--de industrie blijkt hier opnieuw de gezworen vijandin van
+het typische in den volksaard, zelfs in de landsche woning. Dit kan
+weer niemand beter betoogen dan Stijn Streuvels: "Waar de nijverheid
+ergens een landstreek binnendringt en de bevolking overweldigt,
+ziet men dien tooi en zorg aan de woningen gauw vergaan. Waar de
+landsche lieden hun bestaan vinden in fabrieken of groote werkhuizen,
+zelfs waar de huisarbeid geoefend wordt, ziet men die liefhebberij
+niet om de woning een lachend uitzicht te geven. Gevels worden niet
+meer gewit en de ramen niet meer geschilderd, bloemen en boomen
+heeft men niet meer van doen en wat de huisbaas aan de woning niet
+wil verstellen, laat de huurder maar vervallen. Daar heeft heel die
+streek en het landschap een ander uitzicht--iets als de kleurlooze
+verlatenheid van onbewoonde huizen, grauw, vaal als een achterbuurt en
+'t geheel heeft het aanzien van armoede en lustelooze slordigheid"
+(De Landsche Woning, bl. 30).
+
+Buiten beschouwing blijft hier ook het dorpshuis, niet hoeve
+tevens, dat meestal in zijn tegenwoordigen vorm van jongen datum
+is, afhankelijk van de gemeentelijke verordeningen. Wat de kleine
+arbeiderswoning betreft, somtijds volgt zij op kleinere schaal het
+type van het boerenhuis der streek. Maar de latere arbeiderswoning
+vertoont meestal denzelfden droevigen internationalen stijl, dien
+men ook in de kleine huizen der steden aantreft. Daarentegen gaat
+de mijnwerkerswoning in Limburg, dank zij vooral de goede zorgen
+der maatschappij "Ons Limburg", een aesthetisch en architektonisch
+beslist beteren weg op.
+
+De boer is in de wijze, waarop hij zijn woning bouwt, uitermate
+konservatief. Gelijk zijn vaderen voor eeuwen hun hoeve ingericht
+hadden, zoo doet hij het nog heden. Een treffend voorbeeld van dit
+konservatisme geeft Prof. Gallée: "In de laatste vijf en twintig jaren
+hebben groninger boeren aangevangen de heidevelden aan de Dedemsvaart
+te ontginnen. Zij hebben hunne huizen en schuren daar naast die van
+den overijsselschen landbouwer gevestigd. Men zou verwachten, dat
+zij hun bedrijf zoo inrichtten als de sinds eeuwen en eeuwen daar
+gezeten boer; maar neen. Terwijl deze op dezelfde wijze als zijn
+stamgenooten aan Regge of IJssel zijn huis en hof heeft ingericht,
+volgt de groninger boer daar aan de vaart geheel het friesche type,
+waaraan hij in zijn groningsche land gewoon was." Zie het verslag
+van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap 1907, bl. 12.
+
+De verschillende typen van de Germaansche woning--en hiertoe behooren
+de boerenwoningen van Groot-Nederland--zijn het voorwerp van nauwgezet
+en scherpzinning onderzoek geweest bij onze oostelijke naburen. Ik
+wensch hier slechts te wijzen op Rudolf Henning, Das Deutsche Haus in
+seiner historischen Entwicklung, Quellen und Forschungen XLVII; Die
+Deutschen Haustypen, Quellen und Forschungen LV, 2; Otto Lasius, Das
+Friesische Bauernhaus in seiner Entwicklung während der letzten vier
+Jahrhunderte, Quellen und Forschungen LV, I; vooral: August Meitzen,
+Das Deutsche Haus in seinen volkstümlichen Formen (Berlin 1882) en:
+Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen enz. (Berlin
+1895), waar hij den Germaanschen woningbouw in de breede omlijsting
+van het agrarische recht en de landbouwekonomie behandelt. Nu is op
+het werk van Meitzen wel eens scherpe kritiek uitgeoefend, met name
+door Karl Rhamm in Globus 1897, bl. 169 vlg., zóo scherp, dat hij
+zelfs "in den bezüglichen Ausführungen Meitzens, wenigstens was die
+Endergebnisse anbelangt, keinen Fortschritt gegen die Henningsche
+Ära erblicken kann." Toch houdt het kloeke werk van Meitzen in deze
+materie groote waarde en gezag,--al moeten wij Rhamm toegeven, dat
+b.v. de theorie van den Keltischen oorsprong van het Saksische huis
+verre van steekhoudend is (zie Siedelung und Agrarwesen I, bl. 184,
+620; II, bl. 91 vlg.; III, bl. 126 vlg.).
+
+De Nederlandsche bouwtrant is hoofdzakelijk onderzocht door wijlen
+Prof. J. H. Gallée: Het Boerenhuis in Nederland en zijne bewoners
+(Utrecht 1908), waaraan ik in de volgende uiteenzettingen dankbaar
+meerdere gegevens en beschouwingen ontleen. Van de hand van denzelfden
+geleerde verscheen een verhandeling in Les Pays-Bas (Cercle des
+Journalistes étrangers), bl. 501 vlg., getiteld: Moeurs et Coutumes;
+zie ook zijn rede gehouden in het Provinciaal Utrechtsch Genootschap,
+medegedeeld in het Verslag van 5 Juni 1907.
+
+Wij onderscheiden in ons land vier hoofdtypen: het Saksische,
+het Friesche, het Frankisch-Keltische en het Frankisch-Romeinsche
+type. Gallée noemt het Saksische type liever het halle-huis,
+omdat het toch ook bij anderen dan Saksen gevonden wordt; en het
+Frankisch-Keltische huis noemt hij liever het langgevel-type, of het
+huis met den breeden, horizontalen voorgevel. Dit is ongetwijfeld
+juist. Maar ik verkies uit praktisch oogpunt de benamingen, die in
+verhouding staan tot de drie hoofdstammen, welke de bevolking van
+Groot-Nederland uitmaken.
+
+I. Het _Saksische type_ vertoont éen groote halle met hoog dak,
+waaronder mensch en vee zonder eenige afscheiding huizen. Nu
+vertegenwoordigt deze huisvorm echter niet alleen het alleroudste
+Germaansche type, maar is in wezen met het oudste Indogermaansche type
+identiek. Dit toch had den vorm van een vierkante hut, uit balken
+en leem, rijshout en ruwe steenen, met of zonder mortel verbonden
+opgetrokken. Wij onderscheiden twee lange en twee smalle zijden met
+hoog en schuin dak. Driedeelig, met langwerpig grondvlak, vereenigt
+het onder deze hellende afdakking woning, schuur en stalling.
+
+Wijd en zijd vinden wij dit type verspreid. "Ueber die Anlage und die
+Dimensionen des alt-europäischen viereckigen Hauses sind wir durch
+sorgfältig ausgeführte Untersuchungen der Ueberreste von Ansiedlungen
+im Erdboden an vielen Stellen Europas genau unterrichtet," schrijft
+Sigmund Feist, Kultur, Ausbreitung und Herkunft der Indogermanen
+(Berlin 1913). "Demnach ist der Urtypus dieses germanischen, slavischen
+und griechischen Hauses ein Viereck, mit deutlich unterschiedener
+Giebel und Langseite, der Herd steht ungefähr in der Mitte und eine
+offene (oder spater geschlossene) Vorhalle von geringer Tiefe liegt vor
+dem Hauptgebäude. Dieser Haustypus erstreckt sich von Norwegen durch
+Norddeutschland, Polen und die Karpathenländer bis nach Griechenland
+und Kleinasien (bl. 128, 129).
+
+Maar dit type is toch vooral Saksisch. Hoe treffend b.v. de grenzen
+van het Oudsaksische taaleigen en van "het huis met de lange deel"
+elkaar dekken--behoudens enkele goed-verklaarbare afwijkingen--blijkt
+wel het best uit Willi Pessler's opstel over de "Ethno-geographische
+Wellen des Sachsentums" met bijgaande Is-ethnenkaart in het tijdschrift
+Wörter und Sachen I, bl. 49 vlg. [6]
+
+In het Saksische boerenhuis in zijn meest oorspronkelijken vorm
+koncentreert zich alles om de deel. Aan de eene gevelzijde van het huis
+woont de boer, de andere omspant een reuzenpoort, die naar de deel
+leidt; aan weerszijde van het huis zijn de huisdieren ondergebracht;
+hierbij valt op te merken, dat de koeien op de mest met de koppen
+naar de deel gekeerd staan, waar de voedergoot is.
+
+In de oudste huizen ontbreekt hier zoo goed als elke scheidsmuur of
+schutting. Tegenover de groote schuurdeur, aan het andere eind van de
+deel, bevindt zich de haard, waar de boerin den maaltijd bereidt en
+waaromheen het gezin zich verzamelt. Deze open, vrij-liggende vuurstede
+behoort mèt het omsloten-zijn van woning, stalling en schuur in éen
+enkele ongescheiden ruimte tot de meest karakteristieke kenteekenen
+van het Oudsaksische type en getuigt tevens van hooge oudheid.
+
+In de groote, ruime halle heeft de boer heel zijn have en goed, heel
+zijn bezittingen onder de oogen, in zijn onmiddellijke nabijheid. Zij
+wordt begrensd door twee rijen van zuilen of stijlen. Boven deel
+en stalling en woongedeelte verheft zich het hooge dak, dat als
+bergplaats dient, en welks nok van voren naar achteren in éene
+onafgebroken lijn doorloopt.
+
+De ontwikkeling is tweeërlei richting gevolgd. Eenerzijds streefde
+en streeft men er naar, den haard uit het midden naar den zijkant te
+verdringen, uit de vrije, aloude woonruimte naar een engere keuken,
+en hem een soort van hulphaard toe te voegen ter verwarming van een
+meer moderne woonruimte, n.l. de kachel. Anderzijds tracht men woning,
+stalling en schuur te scheiden, aanvankelijk nog onder éen dak,
+dan over verschillende gebouwen verdeeld.
+
+_a_. In Twente en in het Oosten der Graafschap vindt men nog het
+"lösse hoes", de hoeve met éen enkele ruimte voor mensch en vee. Als
+ingang tot de deel dient de groote _bansdeure_ en _niendeure_, die
+onder het eerste _gebint_ staan, terwijl het dak oversteekt. Deze
+oversteek heet de _oos_ of de _onderschûr_ [7].
+
+Daarnaast vindt men niet zelden rechts en links afhangende dakvakken,
+waaronder veelal rechts de paardenstal is. De woonruimte is soms met
+tegeltjes geplaveid. Aan den wand bij de voordeur is de _götte_ of
+'t waschhok; aan de andere zijde zijn de bedsteden. In sommige huizen
+vindt men achter de bedsteden een kleine kamer voor "de deerns".
+
+De stijlen, waarop het dak rust, worden twee aan twee door _bakke_
+verbonden, die een _gebint_ vormen; het meerendeel der huizen heeft
+vier gebinten. Op de stijlen worden de sporen gesteld, die zich
+boven de dakspar vereenigen en een eind onder de dakspar door de
+_hanenbalken_ samengehouden worden. Onderling zijn de balken verbonden
+door de _balkensleete_, dunnere boomen, die de deel dekken; hierop
+wordt het koren of hooi gevlijd. De groote opening, waardoor het
+hooi wordt opgestoken, heet het _balkenslob_ (Gallée, het Boerenhuis,
+bl. 45, 48).
+
+Het Saksische boerenhuis munt uit door zijn ekonomische eenheid en
+overzichtelijkheid. Bij den _haard_ is de zitplaats der boerin, die
+van daaruit haar oog laat gaan door de geheele ruimte, om het doen
+en laten, het komen en gaan, het rustelooze beweeglijke leven van
+mensch en vee gade te slaan. Als op een open schouwtooneel speelt het
+zich vóor den haard af. De arbeidsgemeenschap van daarbuiten wordt in
+het inwendige des huizes voortgezet: nergens grijpt het veelzijdige
+arbeidsleven zóo vastsluitend ineen, nergens is het samenleven van
+familie en gezin zóo innig als onder het ruime Oudsaksische dak,
+om den gezelligen Oudsaksischen haard.
+
+Die haard, het middelpunt van dit oorkonservatieve familieleven,
+de aan alle zijden vrijliggende _heerd_, de _raakkûle,_ is eigenlijk
+en oorspronkelijk niets dan een rond gat in den bodem, omgeven door
+steentjes. Hierop wordt het vuur van turf of _schadden_ en hout
+ontstoken. Aan de eene zijde ligt het brandhout: dit is _den stòkhôk_.
+
+Het vuur vlamt op en walmt op en hult somwijlen de heele ruimte in
+dikke rookwolken, opkronkelend langs de stijlen en binten, een uitweg
+zoekend langs het _balkenslop_, door de _walmgaten_, ja door de voegen
+en naden van het stroodak, alles beroetend en besmeurend. Op den haard
+wordt het vuur smeulende gehouden in de asch, en eerst wanneer gloed
+noodig is, word het tot nieuw leven opgewekt. Zoo wordt naar aloude
+zede bewaard het eeuwige haardvuur.
+
+Vóor den haard, op de deel, worden de feestgelagen gehouden; daar
+wordt het bruiloftsmaal gevierd; daar wordt lustig gedanst op het
+oogstfeest; ... daar, in de gemeenschap van mensch en vee, op het
+tooneel van het roerige, bonte alledaagsch-leven, wordt ook het lijk
+ter schouw gelegd. Maar de gewichtigste en schoonste handeling van
+het privaatleven, de blijde inkomst der bruid, het binnenleiden der
+jonge huisvrouw in haar nieuwe huisgenootschap en het tooneel harer
+huiselijke bezigheid,--die plechtigheid wordt bij den haard zelf
+gevierd. Zij is van groote kultuur-historische beteekenis er in haar
+bleef voortleven een der schoonste en zinrijkste handelingen van het
+Indogermaansche bruiloftsritueel. De bruid--naderhand de meid--wordt
+om den haard geleid ten teeken, dat zij daarvan bezit neemt; zij wordt
+_gehaald_. Op dit gebruik kom ik in het Derde hoofdstuk (Privaatleven)
+nader terug. Hierbij spelen ook de haal en de haalketting een voorname
+rol, die aan de _wendezûle_, een zware, rechtopstaande stijl met
+dwarsbalk, hangt. Aan de haal, die hooger en lager kan gesteld worden,
+hangt de ketelhaak met den grooten ketel.
+
+Bij de groote, eigenlijke hoeve bevinden zich veelal binnen een
+omwalde of omheinde ruimte nog een hooischuur, meestal van hout,
+met riet gedekt, dan een wagenschuur, een korenschuur (_het spîker_),
+kalverstallen, bergplaatsen, varkenskotten, bijenschuur, waschhuis,
+bakhuis enz.
+
+Over een reusachtige uitgestrektheid van de Germaansche laaglanden is
+dit type verspreid, omvattend de Saksische gouwen benoorden een lijn,
+die van af de Maas--naar het heet nabij Venloo--in oostelijke richting
+loopt en haar weg vervolgt over het Rothaargebergte. In Nederland--en
+op Nederland past het boven beschreven type in de eerste plaats--vindt
+men dezen huisvorm in het Oosten van Groningen, in Oost-Drente,
+Overijsel, Gelderland, Utrecht, een groot deel van Zuid-Holland en
+Limburg. Het zuiverste en meest archaïeke type vindt men in Twente
+en den Achterhoek van Gelderland, Drente en Westerwolde; elders komen
+verschillende varianten voor, ten deele onder te bespreken.
+
+Een eigenaardig type treft men te Staphorst en Rouveen aan
+(bl. 21). Gallée beschrijft dit type (Het Boerenhuis bl. 39 vlg.),
+dat ook beoosten de Boorne, in een deel van Friesland gevonden
+wordt, als een gemengd-Friesch type, en geeft het den naam van
+"Zuiderzee-type". Zeker vallen hier Friesche bestanddeelen
+waar te nemen. Maar op beslist Saksisch karakter wijst toch de
+vrijliggende haard, de lange, ruime deel en de _banderdeur_. Thans
+is de woning veelal van de schuur gescheiden door een _middelschot_
+met _middeldeure_ of _milldeure_.
+
+Men vindt dezen bouwtrant ook nog in het Gooi, bij Bussum, Hilversum,
+Laren, Blaricum, Soest, de Vuursche. Volgens J. Claerhout, Biekorf
+XXIV, bl. 312 komt de Oudsaksische bouworde mede in de Kempen voor.
+
+_b_. Voor Twente vormt de Regge de westgrens van het zuivere,
+onvermengde type. Westelijk van de Regge heeft men al vroeg een
+scheidsmuur tusschen dorschvloer en woning, tusschen den koestal en
+de bewoners opgericht. Op dezen scheidsmuur rust dan soms een zeer
+lage zoldering boven het woonvertrek. Het hooi wordt hier geborgen in
+afzonderlijke hooischuren of _hooibergen_. Deze bestaan uit vier of
+vijf zware palen, de _bergroeden_, welke door een vierkant of vijfkant
+dak steken, verplaatsbaar, van hout gemaakt en met riet gedekt.
+
+De haard wordt verlegd naar den scheidsmuur of naar de keuken. De
+ingang tot de keuken is nu eens in een gang, die van de voordeur tot
+de deeldeur doorloopt, dan weer door een klein portaal. Aan de eene
+zijde van de keuken is de opkamer, aan de andere een slaapplaats voor
+de volwassen dochters.
+
+Dit type komt met belangrijke wijzigingen hier en daar ook in
+Noord-Brabant voor, b.v. in het land van Heusden en in de Langstraat.
+
+_c_. "Ook in het noorden van Limburg, beoosten de Peel en ten noorden
+van Tegelen, wordt een huistype gevonden, dat hiermede overeenkomt ...,
+nergens echter met een hooiberg, noch met een dorschvloer in dezelfde
+schuur met de koeien. Schijnbaar is er volkomen overeenkomst, doch
+de langdeel ontbreekt en in de plaats daarvan heeft men een koestand
+met mestvaalt en een gang voor den koestand langs den zijmuur. De
+groote schuurdeur in den achtergrond geeft toegang tot de mestvaalt
+en geeft gelegenheid om in te rijden met hooiwagens ten einde het
+hooi boven de koeien te bergen. In een schuur achter het woonhuis is
+de dorschvloer en daarboven de bergplaats voor koren, hooi en andere
+gewassen ..." Aldus Gallée, Het Boerenhuis, bl. 57, 58.
+
+De uitdrukking "in het noorden van Limburg, beoosten de Peel en ten
+noorden van Tegelen" kan ik niet beamen. Ik ontken niet het bestaan
+van enkele hoeven, die dezen vorm vertoonen, benoorden Tegelen b.v. te
+Well, Bergen, Gennep enz. Maar dit is een groote zeldzaamheid. Uit
+autopsie weet ik, dat de gewone huisvorm in de omstreken van Venloo,
+te Velden, Grubbenvorst, Horst, Arcen, Well, Wellerlooy, Bergen,
+Afferden, Heijen enz. de Keltisch-Frankische is, reden, waarom ik
+hierbij afzonderlijk een grondplan geef der boerenwoning van Venloo
+en omstreken. Gallée geeft ook slechts één voorbeeld, n.l. een huis
+te Gennep (pl. XIX, 3--5, pl. XXII, 8, 9).
+
+Bij Willi Pessler, Das altsächsische Bauernhaus in seiner
+geographischen Verbreitung (Braunschweig 1906), vind ik overeenstemmend
+met mijne bevindingen bl. 137: "Jenseits der Maas in der holländischen
+Provinz Limburg bei Venloo und Roermond finden sich keinerlei Anklänge,
+sondern nur langgestreckte Wohnbauten, in denen Stuben, Viehstall,
+Diele von einem Giebel bis zum anderen aneinander gereiht sind". Dan
+stelt hij zich de vraag, bij welk Duitsch dorp beoosten Venloo de
+huisgrens dan wel eigenlijk begint? Hij komt tot de slotsom, dat
+wij "Gladbach, Hinsbeck und Leuth (alle Kreis Geldern) getrost mit
+dem Zeichen des ausgestorbenen sächsischen Bauernhauses bezeichnen
+können". Ik geloof, dat wij voor de dorpen benoorden Venloo tot
+een zelfde konklusie kunnen komen. Wij bevinden ons hier in een
+Saksisch menggebied, zooals de taalgrenzen uitwijzen; hierop kom
+ik nader terug. Maar de Saksische bouwtrant mag men in deze streek
+grootendeels als uitgestorven beschouwen.
+
+_d_. Een laatste type is het T-huis of dwarshuis, in Noord-Brabant
+_krukhuis_ genoemd. Hier is de schuur, die wat inrichting der
+stijlen en van het dak, verdeeling der stalruimte en plaatsing van
+deur betreft, met het hallehuis groote overeenkomst vertoont, in een
+zijgevel ondergebracht, waarvan de dakspar met die van het woonhuis
+een hoek van 90 graden vormt. Men vindt deze huizen langs Rijn,
+IJssel en Vecht. In de Betuwe is het de meest voorkomende vorm; vrij
+veelvuldig is hij ook in het land van Maas en Waal en in de Langstraat.
+
+2. Het _Friesche type_.
+
+_a_. De Friezen beschouwen als het voornaamste gedeelte hunner hoeve
+de bewaarplaats van het hooi. Daar veeteelt en zuivelbereiding het
+hoofdmiddel van hun bestaan uitmaken, is ruime hooiberging op de
+allereerste plaats noodzakelijk. De hooiberg vormt dus het middelpunt,
+waaromheen zich stalling, dorschvloer en melkerij groepeeren.
+
+Hij verheft zich in het midden van een vrijwel kwadraatvormig
+grondplan. Tusschen vier zware kapstijlen wordt het hooi hoog tot in
+den nok opgetast, zoodat de lage, vierkante onderbouw door een hoog
+rieten- of pannendak in den vorm eener pyramide wordt bekroond.
+
+Dit viervakkig dak is het _stelpdak_, vanwaar de benaming: stelphoeve.
+
+Waar de landbouw wordt uitgeoefend, die ruime berging van veldvruchten
+en ruime dorschvloeren vereischt, daar neemt de schuur zeer groote
+afmetingen aan. Aldus in Groningen en Friesland. Maar overal vindt
+men hetzelfde grondbeginsel: de stapel, hooi of veldvruchten, vormt
+het vierkant, waaromheen alles gelegen is.
+
+De stijlen, _stenders_ of _zûlen,_ worden twee aan twee verbonden
+door balken en onderling door twee dwarsleggers. Elk samenstel van
+twee stijlen met een balk wordt een _bint_ genoemd. De ruimte binnen
+vier van zulke stijlen heet het _vierkant_ of _vak_, in Friesland en
+oostelijk _de golf_, in Noord-Holland _de tas_. Is éen vierkant niet
+voldoende, dan worden de vakken vermeerderd en de schuur krijgt een
+langwerpig uiterlijk (Gallée, Het Boerenhuis, bl. 17, 18).
+
+Men heeft wel eens beweerd, dat het Friesche type zich uit het
+Saksische heeft ontwikkeld, en wel door de deel met oogstgaven (hooi,
+vruchten) te vullen en van wege het grootere brandgevaar huis en schuur
+scherper te scheiden. Wat hiervan zij, dit eene staat vast, dat beide
+typen in vroegere tijden veel dichter bij elkaar stonden. Bij het
+Friesche type mist de boer het overzicht over het geheel, maar bij
+de hoogopgevoerde ekonomische eischen is althans schijnbaar de vorm
+van het éen-huis gered.
+
+Dit type wordt aangetroffen in geheel Oost-Friesland, in Groningerland
+en Noord-Holland tot even ten zuiden van Amsterdam. Verder in het
+zuiden van Zuid-Holland (Alblasserwaard, IJselmonde, Beierland, Voorne,
+het Dortsche eiland) en in den Zevenbergschenhoek in Brabant. Enkele,
+en wel vrij oude vormen van dezen bouwtrant, vindt men in Zeeland.
+
+Wat de stalling betreft dient te worden opgemerkt, dat het vee met den
+kop naar den muur staat--dus omgekeerd als op de Saksische hoeve--en
+met de achterzijde naar de stalgang. Elke koe, of elk paar koeien,
+heeft een door planken of balken gescheiden stand. Het licht valt door
+kleine venstertjes, veelal van gordijntjes voorzien. De zindelijkheid
+is overal bepaald voorbeeldig te noemen. De meeste boerderijen hebben
+een reusachtigen melkkelder, thans zoo goed als overbodig, daar de
+bewerking der melk meestal in de centrifuges plaats heeft.
+
+De dorschvloer heet in Noord-Holland de _darsch_. Aan de keuken, waar
+de groote schouw is, geeft men in Friesland den naam van _pîzel_:
+eigenlijk was dit de naam van de groote hang of schouw zelf, Latijn
+_pensile._ Bij den Frieschen huisvorm in Duitschland beduidt _pêsel_
+de woonkamer of feestzaal.
+
+Voor België vind ik hieromtrent bij Claerhout, Biekorf XXIV, bl. 313
+na de beschrijving van het Friesche type het volgende: "Zulke
+Friesche hofsteden zijn er in Westvlaanderen niet te vinden, maar
+de Westvlaamsche bergschuur, hier en daar nog te zien, namelijk te
+Leffinghe, te Snaeskerke, te Steenkerke, te Heyst en te Ramskapelle
+en wellicht elders, moet ook door Friezen gebouwd zijn, want zij
+vertoont de gedaante eener Friesche hofstede; 't en is maar de woning
+van den boer die er in te kort is." Een grondig onderzoek in deze is
+m.i. noodzakelijk en kan tot hoogst belangrijke resultaten leiden.
+
+_b_. Terwijl het type der eigenlijke Stelphoeve vrij zuiver in
+Noord-Holland, met name in de Streek, wordt aangetroffen, vindt men in
+Friesland en Groningen meestal het gewijzigde type van "de hoeve met
+de lange schuur". Hier is het vierkant tot een rechthoek verlengd,
+terwijl woning en schuur niet onder één dak zijn vereenigd. Het
+woonhuis is daar met de schuur door een smal dwarshuis verbonden,
+dat zich uit de verbindingsgang heeft ontwikkeld, of de woning is
+dwars vóor de schuur gebouwd.
+
+Van de eilanden heeft Terschelling het Friesche type. Ameland
+is daarentegen geheel afwijkend; óok in taal en kleeding komen de
+bewoners het meest met die van Holland om Amsterdam overeen.
+
+3. Het _Frankisch-Keltische of langgevel-type._
+
+Hoofdbeginsel is hier, dat de afzonderlijke deelen van het huis naast
+elkaar liggen. Bij den voorgevel begint het woonhuis; dan komt de
+voorstal, de koestal, de deel (veelal _den_ geheeten), de schuur
+of bergplaats voor hooi en stroo, en de _schop_ of bergplaats voor
+gereedschap en brandhout: dit alles achter elkaar zich aaneenrijend,
+en gescheiden door wanden, die loodrecht op den langgevel staan.
+
+Gewoonlijk is de hoofdingang een kleine deur, die even om den hoek
+in den langgevel is aangebracht. Maar men vindt ze toch ook in den
+gevel der smalle zijde. Hierdoor komt men in de keuken of voorhuis,
+veelal ook kortweg _het huis_ of _de heerd_ genoemd. Hier is de
+stookplaats onder de groote schouw, waaraan de draaiboom met den
+haalketting is. Hieraan grenzen opkamer, kelder, waschhok (_stort_)
+enz. Van het voorhuis komt men in een smalle gang, den zoogenaamden
+_voorstal_, in welks muur aan de stalzijde een soort venster is
+aangebracht, waardoor de koeien gevoederd worden. De zich hier
+aansluitende koestal is diepliggend en niet geplaveid. Woning, stal,
+deel enz. hebben alle afzonderlijke, meest groen geverfde deuren,
+naast elkaar in den langgevel gelegen. Het groot aantal deuren in
+den langgevel is reeds, van verre gezien, een duidelijk kenteeken. De
+ligging der verschillende lokaliteiten is in ekonomisch opzicht hoogst
+onpraktisch en werkt vooral storend bij groot bedrijf. Ook laat de
+zindelijkheid vaak te wenschen over.
+
+Huizen met dit grondbeginsel en deze rangschikking vindt men
+bezuiden Maas en Waal door geheel Limburg en Brabant, behalve
+in den Zevenbergschen hoek. In het Zuiden van Limburg heeft een
+ander type de overhand, zooals wij zien zullen. Dan treft men het
+sporadisch aan langs de zeekust: te Loosduinen, Wassenaar, Noordwijk,
+Castricum enz. Noordelijk van de Waal vindt men het, volgens Gallée,
+Het Boerenhuis, bl. 63, hier en daar in de Betuwe, benoorden den Rijn
+langs den Veluwezoom, verder bij Amerongen, Bunnik, Utrecht, Harmelen,
+Woerden. Dan nog verspreid in het Gooi, bij Amersfoort en eindelijk
+bij Harderwijk, Nunspeet en op de Veluwe, o.a. bij Kootwijk. Bij de
+westelijke vertegenwoordigers van dit type is somwijlen een groote
+of kleine schuur bijgebouwd, waarin dorschvloer en wagenbergplaats
+en varkenskotten.
+
+_b_. Bij het Zeeuwsche type (Zeeland en het eiland Flakkée) zijn haast
+overal huis en schuur gescheiden. De woonhuizen hebben nagenoeg alle
+den ingang in den vlakken gevel. De schuren zijn van hout en vrij
+groot. De schuurruimte bestaat uit eenige _winkels_ of _tassen_ voor
+de veldvruchten. Daartusschen zijn de dorschvloeren, en vlak hierbij
+de koe- en paardenstallen.
+
+Het dak komt in konstruktie veel met het Brabantsche overeen: ook
+hier wordt de daknaald door de sporen gedragen.
+
+Hoogstwaarschijnlijk is deze bouwtrant van Keltischen oorsprong. Het
+type sluit zich in plan en konstruktie van den opstand aan bij
+huisvormen, die men in Frankrijk en ook in Engeland, Schotland en
+Ierland vindt. In België heeft dit type onbetwistbaar de bovenhand,
+men vindt het in Vlaanderen, Antwerpen en Brabant, maar vooral in
+Belgisch Limburg.
+
+Het is dan ook geenszins te verwonderen, dat deze huisvorm in
+Noord-Nederland juist in die streken wordt aangetroffen, waar wij
+de Keltische grondlaag der bevolking hebben aangetoond, met name in
+Zeeland, Brabant, Limburg, in de Betuwe en op de Veluwe. Ook de taal
+vertoont hier Keltischen inslag.
+
+4. Het _Frankisch-Romeinsche type_, of de "Zuidlimburgsche hoeve"
+begint in Hollandsch Limburg bezuiden Venloo.
+
+De rangschikking der gebouwen is als volgt: de hoeve in haar geheel is
+steeds omgeven door een muur met een ingang en enkele vensters aan de
+zijde van den grooten weg. De gebouwen liggen om een rechthoekige,
+ongedekte mestvaalt. Vlak om deze loopt de _luif_ (vgl. luifel),
+d.i. de gang, die zich onder het overhangend dak, de eigenlijke _luif_
+bevindt. Rechts van de opvaart of oprit ligt meestal het woonhuis;
+dan volgen de stallen. De achterzijde dient als schuur, de linkerzijde
+als stal en bergplaats. De weg van den ingang naar de schuur loopt
+voor de oogstkar dwars over de mestvaalt.
+
+Het geheel is opgetrokken in steen; veelal is de bovenbouw van houten
+vakwerk met steenen er tusschen. Somtijds bestaan de muren uit vakwerk
+met vlechtwerk van takken en leem aangevuld. De meeste kamers zien op
+de binnenplaats en zijn zeer eenvoudig; een enkele pronkkamer heeft
+ramen aan de straat.
+
+Het ruimst treft men dit type aan bij de groote boerenhoeven, de
+zoogenaamde "pachthoeven". De kleinere hoeven daarentegen behelpen
+zich vaak met de beide dwarsgebouwen en begrenzen de mestvaalt door
+een _schop_.
+
+Ook in Belgisch Limburg is dit type sterk verspreid; volgens Claerhout,
+Biekorf XXIV, bl. 312, wordt het verder aangetroffen in Oostvlaanderen,
+Brabant, Henegouwen, Luik en Namen. Voor het Zuiden van Westvlaanderen,
+b.v. Kortrijk, vind ik hiervan de bevestiging bij Johan Winkler,
+Oud Nederland ('s-Gravenhage 1888), bl. 112.
+
+Het uitzicht dezer hoeven lijkt Herm. van der Kloot Meyburg, Onze Oude
+Boerenhuizen (Rotterdam 1912), veelal onvriendelijk, "de binnenplaats
+daarentegen is, ondanks haar onzindelijkheid, zeer aantrekkelijk. De
+gevels zijn hier zeer afwisselend samengesteld; niet alleen, dat
+zij van vele raam- en deuropeningen zijn voorzien, doch ook de aard
+hunner constructie is zeer gemengd. Vakwerkbouw en massief muurwerk
+van bak- of groepsteen werden gelijktijdig toegepast, waardoor het
+schilderachtig karakter ten zeerste wordt verhoogd. Bovendien strekt
+het dak, dat op zware karbeels rust, ver over.... De muren zijn
+geheel of gedeeltelijk gepleisterd en doorgaans lichtblauw getint;
+overigens zijn de kleuren weinig sprekend" (bl. XXII).
+
+Deze bouworde is sterk verspreid in Midden- en Zuid-Duitschland en
+strekt zich uit van den Midden-Rijn tot in Silezië en Zevenburgen. Of
+de Romenische villa hier als model gediend heeft? Een treffende
+overeenkomst is zeer zeker niet te ontkennen: de gebouwen zijn
+gerangschikt om de mestvaalt evenals bij de Romeinen om het
+_compluvium_. Verder is het merkwaardig, dat juist in Zuid-Limburg
+verscheidene Romenische _villa's_ zijn opgegraven, zoo b.v. in 1870
+door Habets op het plateau "op den Billich" ten Zuiden van Haasdal,
+gemeente Schimmert, en door Dr. W. Goossens en Dr. J. H. Holwerda
+bij den Heihof en bij het Ravenbosch bij Valkenburg. Van de
+inrichting dezer laatste hoeve geven genoemde geleerden in de
+Oudheidkundige Mededeelingen van het Rijksmuseum van Oudheden te
+Leiden II (1908), bl. 34 het volgende zeer duidelijke overzicht:
+"Door de smalle vestibule den geplaveiden hoofdingang binnentredende
+staat men in den noordwesthoek van een hof, die links en rechts
+door zijvertrekken begrensd wordt, terwijl het geheel door eene
+breede achtergalerij wordt afgesloten; deze laatste staat dan nog
+in verbinding met een klein bijgebouwtje. In den hof zelf heeft men
+onmiddellijk links een afdak en daarop volgend eene afgeschoten ruimte
+in den noord-oosthoek; vóor dat afdak ligt de mestvaalt en daarachter
+bevindt zich nog een afsluitingsmuurtje. Recht achter den ingang ziet
+men den toren, en daarachter toont nog een smal plaveiseltje door de
+achtergalerij de plaats van een achteruitgang van het gebouw" (bl. 34,
+35). Zeer onlangs, van 1911-'13, werden door dezelfde oudheidkundigen
+opgegraven en onderzocht de overblijfselen der villa Vlengendaal,
+gemeente Bocholz.
+
+Over het grondtype der Romeinsche _villae_ vindt men een uitvoerige
+beschrijving van de hand van Dr. J. H. Holwerda in Elzeviers
+Maandschrift 1907.
+
+In weerwil van de vele punten van overeenkomst is het niet onmogelijk,
+dat andere faktoren op den bouwtrant der Zuidlimburgsche hoeven hun
+invloed hebben doen gelden. Zulke faktoren kunnen volgens Dr. Goossens
+geweest zijn: de wijze van exploitatie van een groot domein door
+lijfeigenen, vrijheids- en veiligheidsoverwegingen, en vooral de
+konstruktie der Lombardische kloosters.
+
+De inrichting van de huizen, de versiering der gevels, de aesthetische
+waarde der verschillende bouwvormen enz. bespreken wij in het Vijfde
+Hoofdstuk, dat gewijd is aan de Volkskunst.
+
+
+
+IV. Volkstypen en Kleederdrachten.
+
+
+1. Het somatische volkstype.
+
+
+Het spreekt wel van zelf, dat men het type der oorspronkelijke bewoners
+het zuiverst ten platten lande aantreft. De vermenging met vreemd
+bloed is het sterkst geweest en is dit nog in de groote steden. Ook
+zijn historische momenten in deze van grooten invloed geweest; laat ik
+slechts wijzen op Spanje,--al is de bewering onjuist, dat de Zeeuwsche
+bevolking haar donker uiterlijk aan een vermenging met Spaansch
+bloed te danken zou hebben--"mariage de la neige et du soleil"--en
+op de Fransche uitgeweken Protestanten. Somatisch en maatschappelijk
+nemen ook de Israëlieten, ofschoon sinds lang staatsrechtelijk en
+burgerrechtelijk met de overige ingezetenen van de Nederlanden volkomen
+gelijkgesteld, nog steeds een eenigszins afgezonderde positie in.
+
+Zooals wij hebben aangetoond, behoort de bevolking van Nederland voor
+het meerendeel tot het Teutonische of Germaansche en tot het Alpine
+of Keltische ras.
+
+Het Teutonische ras is langhoofdig (dolichocephaal), lichtblond van
+haar, grijs-blauw van oog en rijzig van gestalte. Het Alpine ras
+is korthoofdig of rondschedelig (brachycephaal), donkerblond tot
+zwart van haar, bruinoogig, en meer middelmatig van lichaamsbouw:
+over het algemeen is dit ras sterker gepigmenteerd. Daar nu juist
+de pigmentatie zich het best van de drie kenmerken tot een globaal
+overzicht bij een rassenonderzoek leent, heeft Prof. Bolk te dezen
+einde in de verschillende provincies van Nederland gegevens verzameld
+omtrent het voorkomen der onderscheiden oog- en haarkleuren. Zijne
+resultaten heeft hij neergelegd in de Verslagen der Koninkl. Akad. van
+Wetenschappen te Amsterdam, 5 Mei 1904, en in Gallée's meermalen
+aangehaald werk over het Boerenhuis in Nederland, Bijlage III, bl. 12
+vlg. Wij ontleenen hieraan het volgende.
+
+Het lichte oog is in het Noorden van ons land het talrijkst, en naar
+het Zuiden toe ziet men dit allengs minder talrijk worden, om in de
+beide meest zuidelijke provinciën--Limburg en Zeeland-- het minimum
+te bereiken. Hand in hand daarmede neemt in zuidelijke richting de
+bruinoogigheid toe. Ten opzichte van dit verschijnsel kan men het
+land in drie zònen verdeelen. De vier noordelijkste provinciën hebben
+gezamenlijk 79.1 procent lichtoogigen, de vier provinciën, die de
+middelzône innemen, 69.9, en de drie zuidelijke provincies gezamenlijk
+gemiddeld 60.5. Vergelijkt men met deze cijfers de vermindering der
+blondharigen, dan blijkt het, dat deze beide verschijnselen vrijwel
+evenwijdig verloopende reeksen vormen, n.l. de noordelijke zône staat
+bovenaan met 80 procent blondharigen, dan volgt de middelste met 72.2,
+dan de zuidelijke met 64.2. Duidelijkheidshalve zij nog vermeld,
+dat de noordelijke zône omvat de provincies Groningen, Friesland,
+Drente en Overijssel; de middelzône Gelderland, Utrecht en Holland;
+de zuidelijke Limburg, Brabant en Zeeland. De totale vermindering
+aan lichtoogigen bedraagt dus 18.6%, aan blondharigen 15.7%.
+
+Ter vergelijking volge hier een staatje, waaruit blijkt, hoe ook in
+Duitschland het blonde type van het Noorden naar het Zuiden afneemt. De
+pigmentatie van haar, oog en huid is hier gezamenlijk genomen.
+
+
+    Noord-Duitschland   43-33%     blondinen,   12-7%   brunetten
+    Middel-Duitschland  32.5-30%      ,,        18-13%     ,,
+    Zuid-Duitschland    24.5-18.4%    ,,        12-7%      ,,
+
+
+Uit het hooge percentage aan brunetten in de zuidelijke zone van ons
+land blijkt ook weer, dat de bewoners van Noord-Brabant, Limburg,
+zuidoostelijk Gelderland en Zeeland een eenheid vormen, welke geen
+andere is dan de eenheid van het Alpine ras. Deze bevolking zet zich
+ook in België voort tot op het plateau der Ardennen.
+
+Nu zou men verwachten, dat met het brunettengehalte ook de
+brachycephalie in zuidelijke richting zou toenemen; immers het
+Teutonische ras is lang-, het Alpine rondhoofdig. Maar de verandering
+in den _index cephalicus_ (die de verhouding aangeeft van de lengte
+tot de breedte van het hoofd) blijkt bijna geheel onafhankelijk van de
+veranderingen in het brunettenpercentage; terwijl het brunettengehalte
+in zuidelijke richting toeneemt, neemt de brachycephalie toe in
+oostelijke richting. Deze toestand is dus niet primair: de noordelijke,
+blonde bevolking is rondhoofdig, en de donkere rondhoofdige bevolking
+van de zuidelijke gewesten is meer langhoofdig geworden. Prof. Bolk,
+De Bevolking van Nederland t.a.p. bl. 182 vlg. verklaart dit zóo,
+"dat een uit het Oosten afkomstig volkstype, dat blond en rondhoofdig
+is, zich gemengd heeft met de oorspronkelijke langhoofdige bevolking
+onzer Noordelijke provinciën, en de geschiedenis leert ons, dat
+deze volksstam de zoogenaamde Saksen waren." Wat nu deze Saksen
+betreft, "een ding kan men wel als vaststaand beschouwen, dat
+zij anthropologisch niet als zuivere Teutonen of Germanen zijn te
+beschouwen. M.i. komt eene verwantschap met de Slavische bevolking
+van het westelijke en middelste gedeelte der Noord-Duitsche laagvlakte
+veel meer in aanmerking" (bl. 185, 186).
+
+Dat de tegenwoordige bevolking van Zeeland langhoofdig is geworden, is
+te danken aan de vermenging van het alpine type met het Teutonische,
+nl. met de Friezen. De fusie is echter eerst na 1500 tot stand
+gekomen. "Deze kruising mag vooral door de kombinatie van het bruine
+oog met het lang ovale aangezicht een zeer gelukkige genoemd worden. De
+Zeeuwsche bevolking geldt met recht als een der schoonste van Europa".
+
+Laat ik hier ten slotte nog aanstippen, dat volgens Prof. Bolk het
+Germaansche type het zuiverst bewaard is gebleven in de dorpen Katwijk
+en Noordwijk, misschien in 't algemeen in de visschersbevolking van
+onze Hollandsche Noordzeekust, en het Alpinetype in de omstreken
+van Venlo. Het wil mij echter voorkomen, dat de frekwentie van het
+brunette type in Zuid-Limburg veel grooter is. Wellicht komt hier
+echter de invloed der Romaniseering in het spel.
+
+Ook in België neemt volgens Léon Vanderkindere, Recherches sur
+l'Ethnologie de la Belgique (Bruxelles 1872), het brunette type van
+het Noorden naar het Zuiden aanmerkelijk toe. Het hoogste percentage
+aan lichtoogigen en blondharigen heeft de provincie Antwerpen.
+
+Wat den lichaamsbouw betreft kan men België in drie zônen verdeelen. De
+eerste omvat West- en Oostvlaanderen; de tweede Antwerpen, Limburg,
+Brabant en Henegouwen; de derde Namen en Luxemburg. Het percentage der
+personen met rijzige gestalte neemt regelmatig toe van Noord naar Zuid.
+
+
+
+2. Het psychische volkstype.
+
+
+De hoofdkaraktertrek van het Noordnederlandsche volk is wel het
+flegmatische, het bedaarde. Dit begrip van bedaard "lost zich op in
+de termen: bedachtzaam in het overleggen, langzaam in het handelen,
+koel in voorspoed, geduldig in tegenspoed, volhardend bij weerstand,
+niet hartstochtelijk in het ongeluk, niet druk onder het genot":
+R. Fruin en S. L. Vissering, Het Karakter van het Nederlandsche volk
+(zie Algemeene Statistiek van Nederland II, 3), bl. 7, 8.
+
+Deze eigenschappen hebben aan het Nederlandsche volk den roep
+bezorgd van betrouwbaarheid, bezadigdheid en deege degelijkheid. Maar
+ontaarden zij tot gebreken en ondeugden, dan slaan zij licht over
+tot traagheid, stroefheid, stijf- en stijfhoofdigheid, of ook tot
+flauwheid en Jan-Salie-geest.
+
+De Noord-Nederlander is bedachtzaam, zelden gehaast, meer man van ernst
+dan van fantasie; tot doortastende maatregelen is hij niet dan in den
+uitersten nood bereid. Het kost hem moeite zich over partikularisme
+en provincialisme heen te zetten. Ondernemingsgeest is hem niet
+vreemd--de geschiedenis getuigt het--maar hij gaat niet graag over ijs
+van éen nacht: van grootsche plannen is hij huiverig, en volgen is
+hem liever dan voorgaan. In alles toont hij nuchterheid, zuinigheid
+en overleg; en dit bezadigd overleg, deze koele berekening, al voert
+zij somswijlen tot trekschuit-sympathieën, geeft hem doorgaans taaie
+vasthoudendheid en vooral zelfvertrouwen en zelfstandigheid. Vandaar
+zijn sterk ontwikkelde praktische, persoonlijke vrijheidszin, die
+zich liefst zoo min mogelijk om wet of regel bekreunt, en daarom niet
+zelden in bandeloosheid ontaardt.
+
+Eenvoud van zeden, godsdienstzin en huiselijkheid kenmerken over het
+algemeen de Nederlandsche natie. De zindelijkheid in het beheer van
+woning en huisraad heeft wel vooral haar grond in de vochtigheid van
+het klimaat, dat die zorg noodig maakt; bodem en luchtgesteldheid nopen
+tot het leven in besloten kring en kweeken zin voor huiselijkheid. De
+vele behoeften, door het leven geschapen, eischen voortdurende
+inspanning en zijn drijvende prikkels tot gestadige werkzaamheid.
+
+De hoofdscheidslijn in karakter en volksaard ligt tusschen Noord
+en Zuid, en hiermee bedoel ik niet alleen België, maar ook de
+zuidelijke gedeelten van Nederland. Ook hier openbaart zich krachtig
+de eenheid van stam, met haar Keltisch-Frankischen ondergrond of
+inslag. Bedachtzaamheid en bezadigdheid ruimen hier de plaats voor
+luchthartige zorgeloosheid, die vaak tot laksheid en lichtzinnigheid
+overslaat. In het Zuiden vindt men meer geestdrift en bezieling,
+meer durf en ondernemingsgeest, maar ook meer vermetelheid,
+wispelturigheid en ras getogen zelfvergenoegdheid. Het leven is er
+meer expansief, de gastvrijheid ruimer, het verkeer gemoedelijker,
+de toon inniger, de vreugde luidruchtiger, niet zelden leidend tot
+uitgelatenheid en buitensporig genot. Wij zochten de diepliggende
+oorzaak van dit verschil in het stamkarakter; daarbij mag men echter
+ekonomische, historische en religieuze invloeden niet uit het oog
+verliezen. Handel en nijverheid geven het volkskarakter een scherpe
+plooi; het zeemanswezen noopt zoo niet tot doortastendheid, dan toch
+tot degelijkheid en energie, terwijl de landbouw--lokaal bedrijf bij
+uitstek--behoudlievende gezindheid schenkt en gehechtheid aan oude
+gewoonten, zeden en overleveringen. De nederzetting in afzonderlijke
+hoeven kweekt zelfs niet alleen aanhankelijkheid aan eigen bodem, maar
+leidt in tegenstelling met het krachtig-uitbottend gemeenschapsgevoel
+der akkerdorpen, tot verregaand partikularisme. Op het kweeken
+van den eigenaardigen zelfstandigheids- en vrijheidszin met name
+in de Hollandsche, Zeeuwsche en Vlaamsche gewesten is ook wel van
+invloed geweest de vroegtijdige ontwikkeling der vrije steden met
+haar zelfstandig bestuur. De inwerking der religie blijkt b.v. uit
+de tegenstelling der min of meer sombere levensopvatting van den
+streng-Calvinistischen Veluwenaar met de blijde levenslust van den
+katholieken Limburger of Brabander. Zoo is ook de bevolking van het
+streng-protestantsche Marken ernstig en stug, die van het katholieke
+Volendam jolig, opgewekt en vroolijk.
+
+Maar ook elke stam, hoezeer vermengd, behoudt zijn eigenaardig cachet,
+stamkarakter, dat spreekt uit het gelaatstype. Weinig sprekend--het
+is waar--is over het algemeen het Friesche gelaatstype; maar de
+gedecideerde trek om den ietwat breeden mond en het terugwijkende van
+de breede kin verraadt toch vrij sterk die beslistheid, die vastheid
+en vastberadenheid, welke, tot stugheid en onbuigzaamheid aangescherpt,
+spreekwoordelijk werd.
+
+De Sakser is meer terughoudend, ook stroever en hoekiger, en hoekigheid
+van gelaatsvorm is dan ook kenmerkend voor het type. Daarbij geven de
+sterk ontwikkelde beenderen en het naar verhouding breede bovenhoofd
+den indruk van wilskracht en van zelfbeheersching, die zich ook in
+soberheid van woorden uit. Sober, terughoudend, berekend, eenigszins
+wantrouwend en wantrouwen wekkend is de Tucker bovenal. De somberheid
+en geslotenheid van het halle-huis heeft zonder twijfel zijn invloed
+op de bewoners doen gelden, maar niet minder de huiselijke innigheid,
+die deze woningsvorm kweekt en openbaart. Want moge het Saksisch
+karakter weinig rimpeling vertoonen aan de oppervlakte, het meet
+groote diepte en bergt een schat van zonnewarmte.--In de plaatselijke
+nuances weerspiegelt zich de verscheidenheid van het landschap: guller,
+goedhartiger, meer open is het karakter van den Graafschapper, stoerer
+dat van den Twentenaar, stijf en afgemeten de bevolking der Drentsche
+veendorpen; daarentegen stoelt de levendige en beweeglijke aard der
+kolonisten ten oosten van den Hondsrug op grooter internationaliteit
+van herkomst. Harmonie tusschen landschap en bewoners vindt men ook bij
+de sobere, stemmig, bij voorkeur donker gekleede, kalme Veluwenaars te
+midden van hun schrale heidevelden, en dat bij al de rasvermenging,
+waarvan de Veluwe getuige was. Zie ook de karakterschets van den
+Veluwenaar door Mr. C. A. Nairac, in zijn aantrekkelijk boekje:
+Een oud hoekje der Veluwe (Barneveld 1878), bl. 88 vlg.
+
+Sterk gedifferentieerd is vooral het Frankisch karakter. Wat ik van
+het Noordnederlandsche karakter in het algemeen gezegd heb, is voor
+het meerendeel meer in het bijzonder op het Hollandsch-Frankische type
+toepasselijk, en dit laatste heeft zich tengevolge van het staatkundige
+en godsdienstige overwicht van Holland--zij het ook maar officiëel--min
+of meer op de geheele natie afgedrukt. In Zeeland teelde de kruising
+van het blondine met het brunette type innigheid van temperament tot
+dolle hartstochtelijkheid toe, maar bezonken tot duurzaamheid van
+affektie. Spreekwoordelijk is ook Zeeuwsche rondheid, en niet ten
+onrechte. Konservatisme gaat gepaard met frisschen ondernemingsgeest,
+terwijl het stille element durf en ondernemingsgeest schonk. De
+Zeeuwen vormen als het ware de schakel tusschen Westvlamingen en
+Hollanders, en bij het zien van deze en dergelijke karakterketens,
+wier schakels door een som van overeenkomsten worden verbonden,
+denkt men onwillekeurig aan Joh. Schmidt's golf-theorie.
+
+Zoo vormen ook weer de Noord- en Zuidbrabantsche Franken den middelterm
+tusschen de Frankische kustbewoners en de Limburgsche, Ripuarische
+Franken. Gemoedelijkheid voert bij hen den boventoon, de volksaard is
+losser, levendiger, in het Zuiden mogen wij zeggen rumoeriger. Met
+het Brabantsche type worden de Franken meer gemoedsmenschen, breekt
+het sanguïnisch temperament door. In afzonderlijke hoeven voelen
+zij zich dan ook niet thuis; steeds scholen zij in dorpen en dorpjes
+samen op hun uiterst versnipperd grondgebied. De familiezin is sterk
+ontwikkeld, groot de eerbied voor het gezag, de godsdienst omsluit
+hen als een hechte band. Zelden verlaten zij hun dorp, want, vertelde
+eens een boer uit Wijk, zij beschouwen het als een groot verlies,
+ook maar éen dag den klokketoon van hun kerktoren te moeten missen.
+
+Ik kom eindelijk tot Oost-Brabant, Belgisch en Hollandsch Limburg,
+de Lijmers, de Overbetuwe. De Oostbrabanders typeert Dr. Van Ginneken
+in zijn Handboek der Nederlandsche taal (Nijmegen 1913) I, bl. 170 met
+den geur hunner boekweitvelden: in de verdrukking ietwat dof geworden
+zielsparfum.--Maar met dat zielsparfum gaat heel wat welgedaanheid
+en een voortreffelijke lichaamskultuur gepaard. Aan vroolijkheid
+geen gebrek, evenmin als in het Land van Maas-en-Waal en in de
+Overbetuwe. Zijn kulminatiepunt bereikt dit zuidoostelijk karakter
+bij de Limburgers, van wie genoemde taal-psycholoog t.a.p. deze fraaie
+schets geeft: "De Limburgers zoowel Zuid als Noord, West als Oost, zijn
+de Italianen van ons land. Juist als hun oude stamgenooten bij Keulen
+aan den Rijn, zijn zij lichthartiger en vroolijker, veel beweeglijker,
+veel veranderlijker, maar ook veel rijker van geest dan de Hollanders
+niet alleen, maar dan de Noord-Brabanders, Vlamingen en Antwerpenaars
+bovendien. Zij hebben veel meer met de Luiker Walen gemeen, die
+even wisselend en vol zijn als zij, met evenveel lust in feesten en
+optochten, gaarne opgewonden praten bij een glas zwaar rinsch bier:
+Lambiek of Maastrichtsch. Daarbij hoort en komt een levendige, dolle
+verbeelding, zich uitsprekend in allerlei vertellingen en sagen,
+en soms ook wel eens in tamelijk avontuurlijke daden. Veel aanleg
+voor zang en muziek. Velen kunnen het den Rijnlander Rückert nazeggen:
+
+
+            "Ein denkendes Gefühl, ein innerlicher Sang
+            Ist alles was ich bin, was mir zu sein gelang."
+
+
+Toch zijn ze verre van oppervlakkig en gewoonlijk veel scherpzinniger
+en geestiger dan hun Noordelijke taalbroeders, die ze, fijne
+menschenkenners als ze zijn, o zoo graag beetnemen, en bij wie ze dan
+wel eens niet zonder reden den indruk van sluwe geslepenheid wekken,
+die ze zelf liever als voorzichtige wijsheid betitelen. Veel geleerden
+van grooten naam zijn in Limburg geboren en getogen. In Limburgsche
+kloosters bloeien mystieke rozen. Ietwat neiging tot chauvinisne en
+opvliegende woede ontsieren dezen schoonen aanleg.
+
+Kortom tegenover de perseveratie of secundaire functie der Hollanders,
+wordt het temperament der Limburgers heel en al gedomineerd door de
+primaire functie: d.w.z. den oogenblikkelijken indruk. Bovendien zijn
+zij óók emotioneel, hoewel ietwat minder dan de Vlamingen, die mede
+door hun vlugger bewegelijker activiteit, evenals zij, scherp bij de
+kalme Hollanders afsteken".
+
+
+
+3. Kleederdracht en versierselen.
+
+
+Op de Tentoonstelling van Nationale Kleerderdrachten in 1878
+te Amsterdam gehouden vond men een merkwaardige verzameling van
+hetgeen aan eigenaardige karateristieke kleedij in Nederland nog
+voorhanden is. In het Rijksmuseum te Amsterdam zijn de voornaamste
+stukken dezer verzameling ondergebracht. Voor de studie van
+dit onderwerp verwijzen wij vooral naar Prof. J. H. Gallée, Het
+Boerenhuis, bl. 76 vlg (met Atlas); Johan Winkler, Oud Nederland
+('s Gravenhage 1888), bl. 105 vlg., 263 vlg.; Dr. J. C. De Kan,
+Zeeuwsche Kleederdrachten. Herinnering aan het bezoek van Hare
+Majesteit de Koningin en Hare Majesteit de Koningin-Regentes aan het
+eiland Walcheren (Middelburg 1894); en Albert Dubois, Types et Costumes
+(Bruxelles 1887). Over het algemeen geldt de opmerking, dat de oude,
+nationale kleederdrachten hoe langer hoe meer verdwijnen.
+
+_a_. In Friesland ziet men de korte jas en de korte broek alleen nog
+bij volksfeesten. De vrouw uit het volk draagt over hemd en borstrok
+_het onderst_, in Noord-Holland, om de Zuiderzee en in Drente _de
+kroplap_ genoemd: een vierkante lap, met een gat om het hoofd door te
+steken, terwijl op de borst een opening is aan den hals, die met knoop
+en lus gesloten wordt. Eigenaardig is de hoofdbedekking. Over de haren
+draagt de vrouw een wit mutsje, dan de zwartsatijnen muts, en hierover
+het oorijzer. Over het oorijzer ging de groote floddermuts. De lange
+floddermuts vindt men nog op de Zuidhollandsche eilanden; in Friesland,
+Groningen en Noord-Holland is zij korter en korter geworden. Bewesten
+Utrecht vindt men de Noordhollandsche muts met opgeslagen punten.
+
+Het Friesche _oorijzer_ was oorspronkelijk een ring, zooals nog de
+Zeeuwsche benaming "beugel" of "hoepel" getuigt. Inderdaad leeft
+in de Friesche oorijzers nog voort de Oudgermaansche hoofdband of
+diadeem; dit is bepaaldelijk betoogd door den Frieschen oudheidkundige
+J. H. Halbertsma in zijn opstel over Den Ring van Epe, Overijsselsche
+Almanak 1849. De oudste vorm der oorijzers was dan ook de volle
+ongebroken ringvorm. Deze vorm was wellicht in 1600 nog niet geheel
+buiten gebruik gekomen; althans op een afbeelding van Waterlandsch
+landvolk uit het jaar 1611 draagt een boerenmeisje nog zulk een
+hoofdring onbedekt over haar en voorhoofd; zie L. Splitgerber,
+Boerenkleeding omstreeks 1600, in De Oude Tijd 1874. Volgens Winkler
+is deze hoofdring tusschen 1000 en 1500 doorgesneden, opengebogen,
+waardoor hij werd tot een veerenden, steeds passenden hoofdbeugel.
+
+Een hoofdring, gevonden bij een grooten _cairn_ in de gemeente
+Lumphanan (Aberdeenshire) loopt, zooals Halbertsma in een tweede
+opstel: Ringmutsen en Oorijzers t.a.p. 1853, bl. 283 vlg. meedeelt, in
+twee geplatte vlakken uit, bestemd om op het voorhoofd te rusten. Deze
+uiteinden konden kruisend in elkander haken en versierden aldus
+het voorhoofd. Maar toen de mutsen zoo diep daalden, dat zij het
+boven-voorhoofd niet meer vrij lieten, moesten deze vlakken of knoppen
+ruimte maken. Men deed dit op tweeërlei wijze. Of wel men liet den
+hoofdring zijn volle lengte houden, maar hing de uiteinden bij de
+ooren schuins naar beneden om: van hier de naam "oorijzer". Deze
+wijze was wel de oorspronkelijke; zij karakteriseert het oorijzer
+van Groningen en Friesland, en ook in Holland waren blijkens de
+afbeeldingen in de XVIIe eeuw nog de smalle oorijzers met omgebogen
+punt in gebruik. Thans worden ze nog gedragen door de weezen in het
+Burger-Weeshuis van Amsterdam en in het Weeshuis van Delft. Maar men
+kon ook--en dit was de latere Hollandsche behandeling--den hoofdband,
+tevens verbreed, in een rechte strook laten doorloopen, maar den
+geheelen beugel zooveel inkorten, dat de knoppen niet verder dan de
+hoeken der oogholten reikten, waardoor het voorhoofd vrij en onbedekt
+bleef. In Noord-Holland worden de eenmaal omgebogen gedeelten, vierkant
+en plat, aan het breede oorijzer geklonken. Deze vierkante stukken
+heeten in Holland _boeken_ of _pooten_, in haakvorm _token_. Men
+gaf ze allerlei vormen, allerlei versierselen, als dierenkoppen,
+bloemvazen enz. In Groningen en Drente spreekt men van _stiften_,
+in Friesland van _knoppen_, in Zeeland van _stikken_. Daar, waar
+men de uiteinden omboog, liet niet zelden de weelde zich gelden, de
+haken al grooter en grooter te nemen en al meer en meer in te krullen:
+vandaar de kegelvormige spiralen, die men aantreft in Zeeland, op de
+Zuidhollandsche eilanden en in de streken om de Zuiderzee.
+
+De naam van het oorijzer schijnt vast verbonden aan den naam van het
+metaal, waaruit de oudste ringen vervaardigd werden: het ijzer. Men
+hoort ook "hoofdijzer", of kortweg "ijzer". Maar in werkelijkheid
+worden ijzeren oorijzers nergens meer gedragen. Thans zijn ze van
+koper, verguld koper, zilver of goud.
+
+Het verspreidingsgebied van het oorijzer is vrij groot. Behalve bij
+de eigenlijke Friesche bevolking vindt men het in Zeeland, om de
+Zuiderzee, en ook in Drente, waarschijnlijk van wege de Friesche
+dracht der marktcentra Groningen en Meppel. In België wordt het
+aangetroffen daar, waar men Frieschen inslag vindt, nl. in noordelijk
+Oost-Vlaanderen (in het Land van Waas en het Meetjesland), en in het
+grootste deel van West-Vlaanderen.
+
+Bij het oorijzer hoort de naald, oorspronkelijk even veelvuldig als
+de haarring; thans wordt ze steeds zeldzamer. Om de Zuiderzee is ze
+onbekend. Zij wordt ingestoken en heeft de gedaante van een halven
+ring, die om het halve hoofd sluit, hooger dan het oorijzer: smal
+aan het achtereinde, dat onder de muts en onder de bladen van het
+oorijzer gestoken wordt, breed en plat aan het vooreinde, dat op het
+vooreinde uitkomt. Zij is van goud en vaak met edelsteenen bezet. De
+naald mag in Noord-Holland en Friesland slechts door gehuwden worden
+gedragen. De boerin draagt ze slechts in vol ornaat. Andere, kleinere
+naalden worden terzijde van het voorhoofd gedragen.
+
+Eigenaardig is vooral de Friesche dracht op het eiland Marken. Tot
+het zesde levensjaar is er geen verschil in de kleeding van jongens en
+meisjes: zij dragen beiden de bonte kleeding der vrouw. Marken heeft
+een voorliefde voor bonte, sterk sprekende kleuren, evenals het oude
+Hindeloopen. Een jongen is slechts kenbaar aan de cirkelvormige vlak
+achter op het mutsje. Het meisje houdt dezelfde kleeding. Maar is zij
+grooter geworden en zijn haar eigen haren niet lang genoeg, dan hangt
+zij zich twee lange blonde krullen over de ooren. Voorliefde voor het
+bonte vindt men ook in de zuiver Friesche bevolking van Spakenburg
+en Bunschoten (Vgl. Gallée, het Boerenhuis bl. 82).
+
+_b_. In Zeeland is de vroegere kuitbroek nagenoeg verdwenen: voorheen
+droeg men ook zilveren gespen op de knie en op de schoenen. Aan
+het bovenlijf draagt de Zeeuw een gekleurden borstrok met twee
+rijen zilveren knoopen, aan den hals gesloten door twee gouden
+knoopen. Ook bleven bewaard twee of vier zilveren broekplaten, die
+men _broekstrikken_ noemt. Het hoofd wordt gedekt met een hoogen,
+eenigszins spits toeloopenden vilten hoed met kleinen omgeslagen
+rand. Onmisbaar is het mes met zilveren heft in de lederen scheede en
+de sierlijk gemonteerde houten pijpekast, die uit den broekzak steekt.
+
+De _Zeeuwsche knoop_ en gordel- of broekplaat gaan terug tot den
+primitieven doorn, dien de oude Germanen voor spang bezigden. Toen
+deze doorn vervangen werd door een metalen spang, ging men deze
+spoedig versieren, zooals de spangen, in de Friesche terpen gevonden,
+getuigen; zie Mr. P. Boeles in de Vrije Fries XX, bl. 431 vlg. De
+groote vorm dient om mantel of gordel vast te houden, de kleinere om
+lichte kleedingstukken te verbinden of op te sieren: de knoop. De
+knoopen vindt men in Zeeland en elders in het Friesche stamgebied;
+de gordelplaten slechts in Zeeland, om de Zuiderzee, op Urk en Marken
+en in Volendam. Deze versierselen vertoonen een spiraalbasis met
+ringen en knoppen van gevlochten draad. Een ander soort knoopen en
+platen hebben den vorm van halfronde bollen van plaatgoud, van boven
+belegd met knopjes in geometrische vormen of bol uitgeslagen. De aldus
+bewerkte knoopen worden aangetroffen in Zeeland, Zuid-Holland en om de
+Zuiderzee; de broekplaten in Zeeland, Staphorst en Rouveen en op Urk.
+
+De vrouwenkleeding is specifiek Friesch; het "onderst" heet in
+Zeeland _de beuk_: hierover draagt men een gekleurden omslagdoek met
+zijden rand. De haarbedekking bestaat uit ondermuts, oorijzer en
+bovenmuts. Het smalle oorijzer wordt hier _de beugel_ of _hoepel_
+genoemd. De gebogen gouden uiteinden noemt men de _krullen_ en zij
+hebben dan ook den vorm van een krul, van een spiraal of kurkentrekker;
+aan deze krullen hangen de gouden plaatjes, die men _strikken_ noemt,
+ronde, gouden plaatjes, plat, niet bol. Ook de naald ontbreekt niet.
+
+De ondermuts, hagelwit en van gebloemd katoen, met kantjes er aan,
+sluit netjes om de slapen, maar komt van voren een goed stuk uit
+de bovenmuts uit. Deze heet gewoonlijk _de langet muts_, ook in
+Zuid-Holland en in Groningen. Op Walcheren haalt men ze van achter
+met een lintje bij, reden waarom ze _trekmuts_ heet. Daarover draagt
+men aldaar een geelstrooien _kaphoed_, aan de achterzijde met een
+smaakvolle waaiervormige garneering van gekleurd zijden lint, en aan
+de voorzijde met loshangende linten van dezelfde stof. Zuid-Beveland
+onderscheidt zich door zijn zwierige bovenmuts. Zij is van terzijde,
+rond, breed-uitstaande, met een steunsel van karkas, bij het
+achterhoofd vierkant. De muts is bij de roomsch-katholieke vrouwen veel
+grooter en het onderste gedeelte van naar achteren afhangende kant;
+bij de protestanten loopt de muts in een boog door naar voren. In
+westelijk Zeeuwsch-Vlaanderen (Cadzant, Aardenburg enz.) draagt men
+een karkasmuts met breeden, gelaat en kin omplooienden rand; zij is
+van kant of tule, en het achterstuk, het rabatje, heet kortweg _de
+kant_. Van beugel, strikken of krullen hier geen spoor.
+
+Zeer eigenaardig zijn in het land van Axel de hooge pofmouwen,
+eigenlijk ontstaan door het eigenaardig plooien van den doek. Hulst
+onderscheidt zich door den Vlaamschen klepmantel en de muts, die
+althans wat de slippen betreft, veel op de Brabantsche lijkt. Deze
+overeenkomst is weer opmerkelijk, maar kan goed op ontleening
+berusten. De min of meer kostbare kant, met _het pasje_ er aan, daalt
+langs de schouders naar beneden; maar van achteren komen die slippen
+eenvoudig tot den hals bij elkander en niet met een lange strook
+langs den rug, zooals bij het Thoolsche model. Vgl. Dr. J. C. De Man,
+Zeeuwsche kleederdrachten, bl. 11, 21, 36, 50, 57 enz.
+
+In België vindt men het oorijzer vooral noord- en oostwaarts van Brugge
+en langs de Noordnederlandsche grenzen, in het stadje Damme en in de
+dorpen Lapscheure, Oostkamp, Moerkerke, Dudzele, Heyst enz. Verder,
+zooals gezegd, in noordelijk Oost-Vlaanderen, in het Land van Waas
+en in het Meetjesland. In de eerste helft van verleden eeuw werd het
+nog gedragen door geheel het noordelijk en middendeel van Vlaanderen,
+tot Kortrijk en Poperinghe toe.
+
+_c_. Bepaalde eigenaardigheden vinden wij in het Zuiderzeegebied met
+zijn gemengde bevolking. Vooral in de omstreken van Kampen, Elburg,
+Harderwijk enz. vindt men de krullen en spiralen aan het oorijzer, die
+wij leerden kennen in Zeeland en op de Zuidhollandsche eilanden. In dit
+gebied kent men verder, alweer evenals in Zeeland, de groote gordel-
+en broekplaten, en eindelijk den eigenaardiggevormden Zeeuwschen
+knoop, waarvan bl. 56, 57 sprake was. Het oorijzer is hier nauwelijks
+twee of drie vingers breed; de vorm van Staphorst en Rouveen kan als
+model gelden.
+
+In het Gooi en op de Veluwe tusschen Nijkerk en Nunspeet, daar waar
+de Keltisch-Frankische inslag wellicht het aanzienlijkst is, hebben
+de sloten der halskettingen een vierkanten vorm, en wel vooral bij
+de bevolking met donkere pigmentatie en met het Keltisch-Frankische
+huis. Meestal zijn dan negen knoppen in het vierkant aangebracht,
+omgeven door bladwerk, dat verbonden is door spiraalwerk. Een
+vierkanten vorm, maar met late motieven, vindt men ook van Twente
+tot in het Westland. Meestal zijn de sloten echter rond.
+
+Overigens komt de kleederdracht van dit gebied vrijwel overeen met
+die der andere bewoners om het bekken der Zuiderzee, die nog de oude
+dracht hebben bewaard. Tot het vierde jaar hebben de jongens en meisjes
+de dracht der vrouw, de jongens onderscheiden door een zilveren knoop
+onder de mouw, de meisjes door een rood koorden afzetsel aan de muts.
+
+_d_. Wij maakten reeds de opmerking, dat Drente de Friesche
+kleederdracht heeft aangenomen. Daarentegen heerscht in Overijssel
+en Gelderland de Saksische dracht. Ook hier is de korte broek
+verdwenen. Maar typisch is de _pijjekker_ of lange jas, die over
+het vest met dubbele rij knoopen gedragen wordt en tot ver over de
+grenzen te vinden is. De hoofdbedekking is de pet, eertijds was het
+de hooge hoed, die thans nog alleen voor staatsie dient.
+
+Het meisje draagt in de eerste jaren _de bonnet_, een zwarte, zijden
+muts. Daarna bestaat de hoofdtooi uit een ondermuts, wit of zwart,
+waarover de bovenmuts gaat. De witte bovenmuts of _knipmuts_ heeft van
+voren een geplooide, door karkas strak en uitstaande strook. Vroeger
+was die "streppel" heel breed, zegt W. H. Heuvel, Volksgeloof en
+Volksleven (Zutphen 1909), bl. 338, zoodat het hoofd als in een
+huifwagen wegdook; thans is hij smal en meestal zonder karkas. Achter
+hangt de kant in den nek af, vroeger kort, thans lang, vaak tot over
+de schouders. De muts zelf was vroeger met bloemen geborduurd. Bij
+feestelijke gelegenheden of bij kerkgang wordt hierover dan nog
+een stroohoed gedragen, waaraan twee linten met zilveren haak. Maar
+meestal draagt men thans over de muts een modernen hoed, en eveneens
+een modern kleed in plaats van het van voren laag uitgesneden wollen
+of linnen lijfje, dat op zijde werd vastgemaakt. Nog thans draagt
+men in het Overveldsche op de Veluwe over het jak een geplooiden
+wollen omslagdoek, die elders op den duur door de knoopdoekjes werd
+verdrongen.
+
+_e_. In het Frankische gebied zijn de mannen gekleed als in
+Gelderland. Bezuiden Roermond vindt men echter voor mannen- en
+vrouwenkleeding bijna overal de dracht der groote magazijnen. De
+blauwe kiel bij de mannen, zoowel in Nederland als in België, en de
+omslagdoek en het manteltje bij de vrouwen geven soms aan de kleedij
+nog iets eigenaardigs. Het witte mutsje met een gekleurd bloempje,
+dat de vrouw om het hoofd draagt, heet _het pläkske_. De mannen
+dragen veelal knevel, of knevel en baard, in tegenstelling met het
+gladgeschoren gelaat, waaraan men gewoon is in het Noorden.
+
+Terwijl het Land van Heusden wat betreft de vrouwenmuts meegaat met
+de Betuwe en Veluwe, waar immers de knipmuts domineert, is de gewone
+dracht in Brabant en Noord-Limburg de Brabantsche "groote muts",
+de zoogenaamde _huifmuts_. Over de gladgestreken haren gaat eerst de
+zwarte ondermuts. Dan komt de eigenlijke huifmuts, van tule, en hierop
+wordt de groote tuil bloemen en linten gelegd, dien men _de poffer_
+noemt; de geheele dracht is zeer kostbaar. Daarnaast heeft men nog
+een groote zwarte muts. In sommige plaatsen, b.v. te Bergen-op-Zoom,
+Ossendrecht enz., draagt men reeds de zwierige Vlaamsche muts met
+haar losplooiende, wuivende slippen, die wij ten deele ook in Zeeland
+hebben aangetroffen. Zie H. Hymans in Patria Belgica (Bruxelles 1875)
+III, bl. 755.
+
+Naast de Vlaamsche muts heeft men nog den Vlaamschen stroohoed met
+zijn eigenaardigen kapvorm en zijn linten versierselen en ontelbare
+spelden, door de landmeisjes óok in de omstreken van Antwerpen veel
+gedragen. Men treft hem verder nog aan op de grens, b.v. te Clinge,
+Stoppeldijk, Hontenisse enz. Elders, rond Brussel b.v., en wel in heel
+Zuid-Brabant, plooit men een doekje om het hoofd, dat onder de kin
+wordt vastgeknoopt. Algemeen vindt men den _neuzik_ of _neusdoek_,
+een vierkanten omslagdoek, gebloemd of gekleurd, die om de schouders
+gedragen wordt.
+
+Er resten nog twee vrouwelijke kleedingstukken te vermelden, die
+voor het meerendeel in België gedragen worden, slechts sporadisch
+in Nederland. Dat is vooreerst de falie, een kleedingstuk van
+zwarte zijde, met een rand van franje, waarmee men het hoofd omhult,
+terwijl de van voren elkaar kruisende slippen een soort van boezelaar
+vormen. Bij Bergen-op-Zoom en in de Langstraat wordt zij o.a. gedragen
+bij kerkgang; ook in Limburg is zij nog bekend. Bij kerkgang in
+engeren zin, d.i. wanneer volgens katholiek gebruik de kraamvrouwen
+kerkwaarts togen ter zegening van moeder en kind, droeg men tot voor
+enkele jaren in Limburg de bonte Schotsche shawl. De falie is niet
+onwaarschijnlijk van Spaansche herkomst en herinnert aan de artistiek
+gedrapeerde mantilla. De Vlaamsche huik, kap, of klepmantel, is een
+soort cloak van vrij dikke stof, die men 's winters en 's zomers bij
+regenweer draagt. De kap slaat men over muts en hoed. Voorheen werd
+zij ook in geheel Staats-Vlaanderen gedragen, thans nog slechts in
+het Land van Hulst.
+
+Eindelijk in Brabant, Limburg, de Lijmers, het Rijk van Nijmegen en in
+Zeeland, dus over de geheele uitgebreidheid van het Keltisch-Frankische
+gebied, worden hangers gedragen. Zij zijn vooral bij de katholieken
+in zwang om het kruis te dragen en bestaan doorgaans uit bladgoud
+met spiralen aan metalen kettinkjes. De hartvormige hanger heet _de
+schoef_. Merkwaardiger wijs vinden wij dezen hanger met eenigszins
+gewijzigden vorm ook weer in het Zuiderzeegebied (met het Gooi). Nauwer
+hangt dit gebied weer met Zeeland samen door een breeden platten ring
+met spiraalwerk van blaadjes. Daarentegen vindt men uitsluitend in
+Brabant en Limburg een eigenaardigen gouden of zilveren mantelhaak,
+die uit verschillende stukken is samengesteld.
+
+
+
+
+DE VOLKSRELIGIE.
+
+
+I. Volksreligie en Geestenwereld.
+
+
+Het kan niet in mijn bedoeling liggen hier het godsdienstig leven
+der bewoners van Groot-Nederland in zijn veelvuldige uitingen te
+schetsen. Hoe vreemd het bij den eersten oogopslag ook schijnen
+moge: "religie des volks" en "volksreligie" zijn niet synoniem. Deze
+laatste toch is spontaan uit het volk opgegroeid onder den invloed van
+christelijke, maar ook van heidensche voorstellingen en begrippen. Het
+religieuze denken en leven des volks vormt een machtig stuk van zijn
+kultuurbezit, terwijl de volksreligie, die alleen tot het domein der
+Volkskunde behoort, hiervan substraat of bezinksel is, vervorming,
+uitvloeisel of uitbreiding, ressorteerend onder het gebied der
+onderkultuur. Vandaar dat beide begrippen zich slechts dekken bij de
+natuurvolken: de volksgoddienst is heel hùn godsdienst.
+
+In de volksreligie zullen wij dus aantreffen een sterk uitgesproken
+synkretisme, een intensieve wisselwerking van heidensche en
+christelijke begrippen. Atributen van heidensche goden werden door het
+volk op Christen-heiligen overgebracht, heidensche legenden werden
+met christelijke persoonlijkheden verbonden. Anderzijds putte het
+kerkelijk geloof uit het volksgeloof, of steunde daarop, waar het
+gold heidensche gebruiken te kerstenen of met volksgebruiken haar
+feestkring en liturgie te verrijken. Waar het volksgeloof met het
+kerkelijk geloof in botsing komt, dus strikt-populair blijft, daar
+draagt het den naam van bijgeloof. Het ligt derhalve op onzen weg,
+dit bijgeloof nader te onderzoeken, alsmede den volksfeestkring,
+waar de wisselwerking tusschen de verschillende bestanddeelen der
+volksreligie het meest treffend tot uiting komt.
+
+Ik zeg: "waar het volksgeloof strikt-populair blijft", en bedoel
+hiermee: waar het een tegenstelling vormt niet het kerkelijk
+geloof. Maar zoo vaak loopen volksreligie en kultuurreligie parallel,
+kabbelt het beekje der religieuze volksopvatting en volksvereering
+rustig naast den stroom der kerkreligie voort, om niet zelden daarin
+uit te monden. Frissche, naïeve, dichterlijke opvattingen ontmoeten
+wij hier in groote getale, opvattingen, die innige vroomheid ademen
+en diepen godsdienstzin. Andermaal is een historisch-heidensche
+of animistische voorstelling dermate verzwakt, dat slechts een
+onschuldig residuum van naïeve volksverbeelding overblijft. Wie zal
+de volksvoorstelling laken, dat Sinterklaas bij het gieren en loeien
+van den Decemberwind op zijn schimmel heen rijdt over de daken,
+of het volksgebruik van het bekransen der laatste schoof of van den
+palmpaasch? Eindelijk, waar velen animisme speuren, zie ik niets dan
+dichterlijke uitdrukking, dichterlijke persoonsverbeelding, met name
+verpersoonlijking der natuur, waarvan elk animistisch begrip of elke
+animistische nuance verre blijft.
+
+In de volksreligie onderscheid ik in aansluiting met het bovengezegde
+een _natuurlijke_ en een _historische laag_.
+
+I. Op den bodem der _menschelijke natuur_ liggen de begrippen van
+Godsbestaan, vergelding, voortleven der ziel e.a. Men vindt ze niet
+alleen bij de kultuurvolken, maar--zij het ook in de grilligste vormen
+gehuld--insgelijks bij de minst beschaafde stammen.
+
+Daarenboven bevat het hedenclaagsche folklore de voortbrengselen eener
+steeds werkzame, rusteloos arbeidende, mythenvormende aandrift des
+volks, die eertijds zich voortbewoog op de dwaalwegen en kronkelpaden
+van het polytheïsme, die het hare bijdroeg tot het tot stand komen
+van menige mythische formatie van voorheen, maar die ook voor het
+heden nog een overvloedige bron is van volksreligie en magie. Vooral
+Wilh. Mannhardt heeft op dit bestanddeel de aandacht gevestigd
+in zijn Baumkultus der Germanen und ihrer Nachbarstämme (Berlin
+1877). Bij alle Noordeuropeesche volkeren, met name bij de Germanen,
+neemt hij een uitgebreiden daemonkultus aan in een voorhistorisch
+tijdperk. Deze kultus veronderstelt de primitieve wereldbeschouwing
+van het _animisme_: het toekennen van een ziel aan alle dingen,
+bewerktuigd en onbewerktuigd, gesproten uit een geestestoestand,
+waarin de mensch geen scherpe scheidslijn weet te trekken tusschen
+hem zelf en de hem omringende natuur. De kloof tusschen mensch,
+dier, plant, mineraal is bij zulke wereldbeschouwing overbrugd, er
+is geen plaats meer voor het wonderbaarlijke; het meest ongelooflijke
+lijkt niet meer dan natuurlijk. Menschen kunnen evengoed in boomen en
+rotsen veranderen als omgekeerd. Zie hierover verder mijne Essays en
+Studiën in vergelijkende godsdienstgeschiedenis, mythologie en foklore
+(Venloo 1910), bl. 51, 52.
+
+Uit het beschouwen van den plantengroei, zegt Mannhardt, heeft de
+mensch eertijds het besluit getrokken eener wezenlijke overeenkomst
+tusschen de plant en hem. Aan de plant schreef hij een ziel
+toe, gelijkvormig aan de zijne, en uit haar ontwikkelde zich de
+_Vegetationsdämon_, die in de Germaansche boomvereering zulk een
+gewichtige rol speelt. Van daar het gebruik, een boom te planten
+bij de geboorte van een kind; vandaar de gebruiken, die samenhangen
+met laatste schoof, meiboom, levensroede enz. Zij houden verband met
+een voortsluimerende, hoewel onbewuste vereering van den geest der
+vruchtbaarheid, die naar men eertijds geloofde in die voorwerpen zijn
+verblijf hield. Verlaat echter de boomziel haar gewone verblijfplaats,
+dan schenkt zij het aanzijn aan Wildemannen, Witte en Groene Juffers
+en dergelijke.
+
+Nu hoede men zich in deze voor overdrijving of generaliseering. Het
+animisme, òok het thans nog onbewust voorttierende, is ten slotte een
+primitief-wijsgeerige wereldbeschouwing, uit gebrekkige waarneming
+met nog gebrekkiger oordeel afgeleid. Maar bespiegelende wijsbegeerte
+is nog geen godsdienst, en dus gaat het niet aan van een werkelijken
+volkskultus te spreken, wanneer geen hooger bestanddeel aanwezig
+is. Men denke daarenboven, zooals reeds gezegd, aan de mogelijkheid
+eener figuurlijke opvatting, eener poëtische persoonsverbeelding,
+die m.i. in vele gevallen stellig aanwezig is. Moge b.v. met het
+gebruik van den meiboom, in zijn verschillende vormen, nog in zekere
+mate een vaag begrip van "boomziel" gemoeid zijn,--een "boomdienst" is
+dit stellig niet meer. Ook weten wij, dat parallel met het Christendom
+onder den vorm van bijgeloof een zeker volksgeloof aan de huisgeesten
+bleef voortwoekeren, nu eens welig uitbottend, dan weer door gezonder
+leer besnoeid. Maar men zal mij moeten toegeven, dat de vorm van
+dit volksgeloof in de vereering--zoo daarvan sprake kan zijn--van
+het gemoedelijk volkje der aardmannetjes en kaboutermannetjes op
+vaderlandsche bodem al bizonder onschadelijk is.
+
+II. Volgens het zooeven gezegde zullen wij in de _Germaansche
+Mythologie,_ die in zoo nauwe betrekking staat tot het hedendaagsche
+folklore, een tweevoudig bestanddeel moeten onderscheiden: een
+lagere en een hoogere mythologie. Naast animisme in engeren zin,
+d.i. zielengeloof en zielenvereering, voor een groot deel veroorzaakt
+door den drang om het levensbeginsel, bij den dood geweken,
+weder te vinden in de omringende natuur, bloeide een uitgebreide
+daemonkultus; deze stoelde eveneens op genoemde primitief-wijsgeerige
+wereldbeschouwing, maar werd als kultus voor een groot deel door
+erkenning van het hoogere in de natuurkrachten te weeg gebracht. Aldus
+werden geboren de wind- en berggeesten, aldus de woud- en watergodheden
+der Oude Germanen.
+
+Ziedaar den oorsprong van menige formatie in onze
+volksreligie. Zielengeloof verklaart op de beste en eenvoudigste wijze
+het verwijlen van koningen en andere lievelingen des volks in rotsen en
+bergspelonken: men denke slechts aan Barbarossa, Hendrik den Vogelaar,
+Karel V, Karel den Grooten in Duitschland, koning Artur in Engeland,
+koning Olaf in Zweden, maar ook aan de Venus- en Hollebergen, waar
+de zielen huizen onder den schepter der doodsgodin. Want Holle,
+de vrouwe in het wit, is de doodsgodin. Tusschen het dorp Elspeet
+en de buurtschap Uddel (G.) bevindt zich een hoogte, bekend onder
+den naam van _de hulde_ of _het hul_, verdeeld in een kleine en
+groote hul. Men heeft getracht deze benaming te verklaren als
+verbastering van het Engelsche _hill_ "heuvel". Evenwel, "daar de
+legende zich ook aan deze plaats heeft vastgeknoopt en zegt, dat een
+reus daar eens het overtollige zand uit zijn klompen heeft geschud;
+daar het bovendien vreemd zou zijn, dat juist die éene heuvel een
+Engelschen naam ontving, moet men aan eene andere afleiding denken":
+Dr. L. Knappert, De Beteekenis van de wetenschap van het Folklore
+voor de Godsdienstgeschiedenis (Amsterdam 1887), bl. 157. Ik ga met
+schrijver akkoord, wanneer hij hier aan Holdavereering denkt.
+
+Want Vrouw Holle is de koningin der _elfen_: deze toch, de lievelingen
+der volksfantasie en der dichtkunst, zijn zielen der afgestorvenen,
+zijn dus van animistischen oorsprong in engeren zin. Troepsgewijze
+wonen zij bij elkaar, niet slechts in de bergen, maar ook in
+bosschen en rivieren. Zij komen uit Elfenheim of Engelland. Ook hun
+eigen koning hebben ze, den _Alfen-, Ellen_- of _Erlen_-koning, in
+het Fransch _roi des aunes_. Het woord _elf_, Middelnederl. _elf_
+of _alf_, Angelsaks. _aelf_, is verwant met het Oudindische _rbhu_
+"geest, ziel van een afgestorvene". In onze Middelnederlandsche
+letterkunde zijn zij uitermate bekend, maar slechts in de ongunstige
+beteekenis van kwelgeesten of bedrieglijke schijnbeelden, zoo b.v. in
+de Sotternije van Lippijn 105:
+
+
+        Wat duvel heeft God die werelt gheplaecht
+        Met alven ende met elvinnen.
+
+
+En aldaar 146:
+
+
+        Wat! ben ic dronken van den biere
+        Ochte vlieghen dalve achter straten?
+
+
+Zie over dit onderwerp vooral de verhandeling van Dr. L. Knappert in
+De(n) Tijdspiegel 1898 II, bl. 353 vlg., III, bl. 29.
+
+Vele trekken van Holda en haar stoet zijn overgegaan op de _Witte
+Vrouwen_ met haar sterk animistischen grondtoon. Men kent ze in
+Engeland, Duitschland en Oostenrijk, maar ook in ons land. Kiliaen
+neemt ze in zijn woordenboek op; de Teutonist noemt ze _guede holden_
+en _belewitten_, dit laatste oorspronkelijk benaming van goede geesten,
+later van tooverheksen: zie hierover het opstel van Prof. J. W. Muller
+in Volkskunde XIX, bl. 8 vlg. De predikant Jan Picardt geloofde vast
+aan haar en spreekt het anathema uit over allen, "die door ignorantie
+van oude dingen voor fabeltjes houden al wat van deze witte wijven
+verhaalt wert." Vooral in het Oosten van ons land zijn de _Witte
+Wiêven_ bekend, met name in Gelderland en Overijssel. Op de Lochemsche
+bergen kent men een Witte-wijvenkuil. V. D. Bergh beweert in zijn
+Kritisch Woordenboek op bl. 361, dat zij bekend zijn "in N.-Brabant,
+Gelderland, Overijssel, Drenthe, Groningen, Friesland en het dus
+genoemde West-Friesland of N.-Holland", en, naar hij, meent, ook in
+Zeeland. "In het eigenlijke Holland en Utrecht" heeft hij daarvan geen
+sporen aangetroffen. Zij wonen in heuvelen, _wiêvenbelter_ geheeten,
+meestal drie bij elkaar, soms talrijker, zeldzaam éene afzonderlijk;
+zoo wonen zij te Buurse (O.) in den _Langenbelt_, en daar worden
+nog eigenaardig-gevormde pijpjes gevonden, waaruit zij rookten. Te
+Vriezenveen (O.) huisden zij op de _Jöst_. Niet zelden klopten zij
+'s avonds aan en vroegen dan om een _balkenhaze_ (kat); bij weigerend
+antwoord oefenden ze wraak, drongen met gloeiende breinaalden in het
+varkenshok en doodden de zwijnen. Zelfs door het riemsgaatje konden
+zij binnenkomen: Driem. Bladen I, bl. 66, 101, 103; II, bl. 1. Eens
+is het gebeurd, toen een boer bij maneschijn over de eenzame Groot
+Driener heide reed (O.), dat in een oogwenk drie witte vrouwen uit
+haar geheimzinnige verblijfplaatsen verrezen. De boer, goed geluimd,
+sprak haar toe:
+
+
+                Witte wiêven wit!
+        'k Wol oe wal broan, maar hebbe geen spit;
+        En um da'k neet hebbe en spit,
+        Roop ik moar: witte wiêven wit!
+
+
+Hierop antwoordden de geesten: "Wacht tot da' we deene schoband to
+eknupt en doare' to erukt hebt". Maar de boer was zoo verstandig,
+niet te wachten, anders was het hem slecht gegaan. Aldus Halbertsma,
+Overijss. Alman. 1837, bl. 242.
+
+Elders worden zij _Witte Juffers_ genoemd. Dr. L. Jansen heeft
+verhaald over "de witte Juffer van Monferland", een berg, rond en
+begroeid, gelegen aan den weg van Doesburg naar 's Heerenberg (G.),
+zie Geldersche Volksalm. 1842, bl. 192 vlg. Volksverhalen van Witte
+Juffers zijn ook in Limburg niet schaarsch. Zij vertoonen zich graag
+bij warmen zonneschijn en helder maanlicht aan jonge schaapherders en
+koewachters, kammen het lange haar, kloppen vlas, hekelen, spinnen,
+en wijzen, stampend met den voet, de plekken aan, waar een schat
+bedolven ligt. De Limburgsche volkskundige H. Welters verhaalt in zijn
+Limburgsche Legenden, Sagen, Sprookjes en Volksverhalen (Venloo) I,
+bl. 213 van de Witte Juffer van het "Gebroken Slot" bij Grubbenvorst;
+Waling Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven (Leeuwarden 1895) I,
+bl. 120 van het Juffershout ten noorden van Sint Anna-Parochie,
+en van de Juffersbrug te Harlingen.
+
+Tot de elfen behooren ook de _dwergen_ of _aardmannetjes_, in Noord-
+en Zuid-Nederland overbekend. In de volksfantasie leven of leefden
+zij voort als oude mannetjes, klein van gestalte, met langen, grijzen
+baard en in het grijs gekleed: immers, evenals alle elfen ontleenen
+zij het kostuum aan hun omgeving. Zij huizen in de bergen en wellicht
+wijst de kap, waardoor zij zich onzichtbaar kunnen maken, op den nevel,
+die de bergen aan het oog onttrekt.
+
+Overdag korten zij den tijd met spel en zang in hun ondergrondsch
+verblijf; het is een jolig, snaaksch, doch tevens listig, sluw,
+bedreven volkje. In Belgisch Limburg bewoonden zij de konijnenpijpen,
+vooral in den Alverberg bij Diepenbeek; in Hollandsch Limburg de
+zoogenaamde _haagten_, d.i. onderaardsche gangen. Zulke bestonden
+o.a. te Geleen, Stein, Echt, Reuver, Brunsum en Hoensbroek, waar
+men nog een Auverberg en een Auvermoerbeek heeft. Ook huisden zij
+op den Krekelsberg te Roggel, op den Pijpenberg te Haelen, en op
+den Spekberg te Steijl. Te Venloo vertelde men vroeger, dat de
+aardmannetjes te middernacht op het fort Beerendonk uit den grond
+kwamen en dansten. Want slechts des nachts wagen zij zich buiten,
+zij schuwen het daglicht, en zoo wordt de animistische grondtrek
+van hun karakter weer duidelijk zichtbaar. Een Alverberge bestaat in
+Zuid-Brabant o.a. te Bekkevoort en te Lubbeek.
+
+Over het algemeen zijn zij hulpvaardig en dankbaar voor bewezen
+diensten. In Vlaanderen wasschen zij al het linnen op éen nacht,
+in Belgisch en Hollandsch Limburg schuren zij het koper- en tinwerk
+blank. Nog weet men rond Hasselt te verhalen, dat huisvrouwen
+en meiden potten en pannen naar een bepaalde plaats brachten, en
+daar ter vergoeding eenige centimes en een zakje tabak neerlegden:
+want zij rookten uit kleine, typische pijpjes. Ook in Antwerpen,
+en Brabant zijn zij bekend, b.v. te Mechelen, Leuven, Aerschot,
+Turnhout, Ghyseghem, Tremeloo en Herselt, waar sommige hunner ook wel
+in bosschen woonden. Dit geldt ook voor de Veluwe; in het Soerensche
+bosch b.v. droeg een plaats den naam van _Aardmanshegge_.
+
+De aardmannetjes heetten ook _alvermannekes, auvermannekes, laplanders,
+klablers, roodmutsjes, Jan met de roode muts, bergmannetjes,
+heuvelmannetjes_ enz.; een vrij volledige lijst geeft De Cock in
+zijn Brabantsch Sagenboek I, bl. 183. Te Groningen noemt men ze de
+_'Aimpies_, in Vlaanderen ook _de Alven_. Vandaar de uitdrukking: "gij
+zult door d'Alven geleid worden", d.i. door de geesten, die iemand
+het spoor doen bijster worden. Misleiding wordt ook toegeschreven
+aan _den Dalf_ in het land van Aalst en aan _den Als_ in de buurt
+van Dendermonde. Volgens Lenaerts, De verdwijning der Alvermannetjes
+(Antwerpen 1898), bl. 136, moet _den Alf_, geest, die 's nachts de
+reizigers misleidt, wel degelijk van de Aardmannetjes gescheiden
+worden. Zie nog Ons Volksleven I, bl. 66, VIII, bl. 213, IX, bl. 160;
+Volk en Taal III, bl. 89; IV, bl. 57, 123; Wolf, Niederl. Sagen,
+no. 3 474, 475, 476, 479.
+
+Eigenlijk verschillen van deze groep de _kaboutermannetjes_, ook wel
+_boezemannen_ en _kobolden_ geheeten. Zij zijn aan het huis gebonden
+en vertoeven meestal in de daksparren. Hulpvaardig staan zij den boer
+in het ploegen van het land, den molenaar, den timmerman enz. in al
+hun bezigheden ter zijde. Hun intiem, huiselijk karakter spreekt sterk
+uit de opvatting, die men in Noord-Holland (Zuiderwoude, Koog aan de
+Zaan, Tessel, enz.), luidens de mededeeling van Dr. Boekenoogen, van
+de _klabouters_ of _nachtwerkertjes_ had. Veelal werd ter vergelding
+voor de goede bewezen diensten eten neergezet. Dit bestond in een
+schoteltje met melk, en men plaatste het in een blindvenster, dat
+is: het terzijde van den schoorsteen in de tegels gemetselde nisje;
+zie Volkskunde XXI, bl. 221 vlg.
+
+Eertijds, bij het hooren van de echo, meende men de stem der
+aardmannetjes te vernemen. Thans zijn zij grootendeels verdwenen, het
+volk zegt, omdat zij het luiden der klokken niet konden verdragen.--
+Vgl. Wolf, Niederl. Sagen, nos 206--211, 477, 478; V. D. Bergh,
+Woordenb. 120; Gittée, Nederl. Museum II, 2 bl. 352; Welters,
+Limb. Legenden II, bl. 25; Schrijnen, Essays en Studiën, bl. 59.
+
+De watergeesten bij uitstek zijn wel de nixen en _meerminnen_. Zij
+bezitten de proteusnatuur en de gave der voorspelling. Wandelt men
+'s avonds langs het water, dan hoort men veelal haar stem. Vaak ook
+weerklinkt haar verlokkend gezang in het stille van den nacht en
+trachten zij de menschen in het verderf te storten. De beleedigde
+waternix vooral weet zich te wreken. Haar wezen is identiek met dat
+der oude Sirenen.
+
+Wellicht wijst op dit volksgeloof de naam van een bosch in de
+nabijheid van O.L. Vrouw-Waver, nl. "de Meermin"; zie Volkskunde
+XXII, bl. 68. Volgens een oude overlevering zou ook Muiden eens met
+een meermin hebben kennis gemaakt, die, uit de Zuiderzee opgedoken,
+dezen vloek over de stad zou hebben uitgesproken:
+
+
+    Muden sal Muden bliven
+    Muden en sal noit bekliven.
+
+
+Naar men weet, heeft Muiden als wapen een blauwen paal op zilveren
+schild, vastgehouden door twee meerminnen.--In de groote kerk te Edam
+op een der beschilderde glazen achter den preekstoel is een meermin
+afgebeeld; terwijl de Purmerpoort aldaar een konterfeitsel vertoonde
+van het "groene wijf", met dit bijschrift:
+
+
+    Dit beeld hier opgericht tot een gedachtenis
+    Wat in het Purmer-meyr voorheen gevangen is.
+                    Anno 1403.
+
+
+Immers, volgens de legende werd in dat jaar in de Zuiderzee een
+monster gevangen met de gedaante eener vrouw, geheel met groen
+mos begroeid. Naar Edam gebracht, leefde zij nog eenige jaren. Zie
+F. W. Drijver, Mozaïek (Groningen 1906), 3e druk, bl. 202.
+
+Belangrijker is het stellig na te gaan, wat van dit volksgeloof aan
+watergeesten nog rest. Spoken bant men in Belgisch Limburg naar de
+_weiers_ (vijvers), wat wijst op hun karakter en herkomst. Ook kent
+men de _Grijze Meer_. Kinderen maakt men bang met den _waterwolf_,
+om het spelen aan het water tegen te gaan. In Vlaanderen dragen de
+watergeesten den naam van _nekkers_. Ook in Overijssel worden of
+werden nog voor betrekkelijk korten tijd geesten geacht in vijvers
+hun verblijf te houden, zoo b.v. te Zwolle de _watersnaak_.
+
+Wat betreft de in België niet onbekende _boschnimfen_, die in
+Duitschland de typische benamingen van _Moosfräulein, Wald-weiblein,
+Selige Fräulein_ e.a. hebben, deze behooren tot de windgeesten. In
+Noord-Bohemen heeft de boschnimf de gedaante van een stokoud
+moedertje, met sneeuwwit, wild rondfladderend haar en bloote
+voeten. Zij steunt op een knoestigen stok en schenkt gele blâren,
+die in goud veranderen. Wanneer in de lente en in den herfst ijle
+nevelgedaanten uit het gebergte opstijgen, wanneer "der Wald raucht",
+dan pleegt men te zeggen: "Das Buschweibchen kocht".
+
+'s Winters, als de stormwind over onze lage landen heenvaart en door
+'t geboomte huilt en fluitend over de daken en om de schoorsteenen
+giert, dan stormt het geestenheir door het luchtruim. Het is de _Wilde
+Jacht,_ die in de volksverbeelding een zoo voorname plaats inneemt. De
+voorstelling is ooroud en ook niet uitsluitend Germaansch. In de hymnen
+van den Rig-Veda vinden wij als aanvoerder den windgod Vâyu-Indra
+aan het hoofd van zijne _Maruts_. In de Germaansche landen voerde
+Wôdan op zijn schimmel _Sleipnir_ het geestenheir aan. In den loop
+der tijden hebben vele persoonlijkheden aan Wôdan deze eereplaats
+betwist: in Engeland koning Artur, in Skandinavië koning Waldemar,
+in Sleeswijk koning Abel. Frankrijk heeft de Germaansche voorstelling
+overgenomen en op Karel den Grooten en Karel V toegepast; volgens
+een Bourgondisch gedicht uit de XVIIe eeuw rijdt Charlemagne aan de
+spits van het geestenheir, terwijl Roland het vaandel draagt.
+
+Over geheel Duitschland is de sage van een vervloekten jager
+verspreid, die, wegens het schenden van den Zondag, gedoemd werd,
+met zijn honden achter zich, door het luchtruim te jagen tot den
+jongsten dag. Hij draagt den naam van _Hackelberg_, uit _hackel
+bärend_ "mantel dragend". Het Limburgsche folklore kent deze figuur
+onder de benaming van "Henske met de hond"; "Henske" wordt ook
+als duivelsnaam gebezigd. In Gelderland spreekt men plaatselijk
+van de _Berndekesjacht_, en wordt als voorrijder genoemd _Dirk met
+den beer_. Men meent te onderscheiden het gekrijsch van vogels en
+verwijderd hondengeblaf. Wanneer op een hoeve "d'n bòvenste neendure"
+'s avonds wat laat open blijft, vliegt de Wilde Jacht wel eens
+daarbinnen om uit te rusten. Ook hier leeft nog de legende, dat het de
+jachtstoet is van een tot eeuwigdurig jagen gedoemden Zondagsschender;
+vergel. Driem. Bladen III, bl. 3.
+
+Somtijds, zooals plaatselijk in Hollandsch Limburg, is van een
+aanvoerder volstrekt geen sprake, en dan openbaart zich de volksmythe
+in haar ruimsten, wellicht ook in haar oudsten vorm. Veelal bestaat
+het geestenheir uit de zielen van ongedoopte kinderen, of wel uit
+dronkaards en allerlei soort misdadigers, zooals de _Aasgaardsreia_
+in Noorwegen. In Belgisch Limburg spreekt men van _Helsche Jacht_ of
+_Helsche Wagel_, ook wel van _Turkusjacht, Kluppeljacht, Tieltjesjacht_
+(Hageland) en, evenals rond Leuven, _Tilkesjacht_: wonderschoone
+muziek, maar als men slechts een woord spreekt, houdt ze op. Naar men
+weet, verbreekt de menschelijke stem in het volksgeloof den ban van
+de geestenwereld, van het bovennatuurlijke: vandaar, dat volstrekt
+stilzwijgen gevorderd wordt bij het schatgraven, waterscheppen,
+oudtijds bij het offeren enz. In Vlaanderen verklaart men het
+geheimzinnige gerucht als de muziek van heksen of vrijmetselaars, die
+zich naar hun vergaderplaats begeven. In Drente en Groningen geloofde
+men aan een "vurigen" of "gloeienden" wagen, met vier of zes honden
+bespannen,; en insgelijks sprak men van een "ijzeren" wagen, onder
+vreeselijk geraas gemend door een voerman van ontzettende gedaante,
+rijdend tusschen Nijkerk en Letterbert. In de Overbetuwe kende men
+den _Helwagen_, te Zwartewaal in Zuid-Holland den _Oogstwagen_ met
+overeenkomstige beteekenis. Zie verder Ons Volksleven II, bl. 9;
+'t Daghet in den Oosten II, bl. 167, 191.
+
+Een animistisch karakter vertoont ook de _weerwolf_, letterlijk
+"manwolf", immers het eerste gedeelte komt overeen met het Gotische
+_wair_ en het Latijnsche _vir_, dat wij ook nog hebben in ons
+"weergeld" d.i. "man-geld." De term "Lykanthropie" is van het
+overeenkomstige Grieksche woord afgeleid.
+
+De weerwolf-mythen hebben alle Indogermaansche volken gemeen; vooral
+vindt men ze in grooten getale bij de Slaven, waar zij nauwverwante
+trekken met onze heksen en vuurmannen vertoonen; zie b.v. Fr. Kraus,
+Volksglaube und religiöser Brauch der Südslaven (Munster 1890),
+bl. 112. Den Slavischen weerwolf slacht vrijwel diens naamgenoot op de
+massale dijken langs Lek en Waal. De Betuwsche weerwolf, zegt Marie
+Ramondt in Volkskunde XXIII, bl. 161, heeft niets menschelijks meer;
+hij is niet de "man-wolf van onze andere landouwen, hij is een hond met
+gloeiende oogen en een vurige tong, zooals Kludde uit de Brabantsche
+sagenwereld, en evenals deze loopt hij op zijn achterpooten en rammelt
+met een ketting.--Deze _Kludde_, die, naar het schijnt, benoorden
+Brussel, en bezuiden Brussel onder den naam van _Lodder_, de plaats van
+den weerwolf inneemt, houdt eigenlijk het midden tusschen weerwolf en
+vuurman. Te Aalst en omstreken heet hij _Kledden_, te Brecht _Klodde
+met zijn bellen_. Van bedriegers, die als weerwolf rondloopen, zegt men
+dat zij "Kledden-loopen." Ook komt hij wel overeen met den grappigen
+Gelderschen _Stoep_, die den verschrikten wandelaar voortdurend op den
+rug springt. Zie De Cock-Teirlinck, Brabantsch Sagenboek (Gent 1909)
+I, bl. 82 vlg.; Ons Volksleven V, bl. 147; X, bl. 142.
+
+Het volk houdt zich vast overtuigd van de waarheid, dat sommige
+personen de gave bezitten zich op bepaalde tijden, meest omstreeks
+Kerstmis of St. Jan, in wolven te veranderen: de wolf is een mythisch,
+daemonisch wind- of neveldier, zooals uit exotische gegevens voldoende
+blijkt. De verandering in een wolf heeft plaats door het aanleggen
+van de wolfshuid of den wolfsgordel--men vergelijke het aanleggen
+van het zwanenhemd--, in de volkstaal kortweg "het vel" geheeten;
+vgl. de uitdrukking "uit zijn vel springen", waarover Prof. Verdam,
+Sporen van volksgeloof in onze taal en letterkunde, in de Handel,
+van de Maatsch. d. Nederl. Letterk. te Leiden 1897--98, bl. 46.
+
+Ons folklore is rijk aan verhalen, waarin op het middernachtelijk uur
+het wolfsvel uit den schoorsteen op het vuur valt. Het verbranden van
+de huid brengt de verlossing. Deze en dergelijke sagen zijn wijd en
+zijd verspreid; in België, vooral in Vlaanderen en Limburg, ten deele
+in Brabant, met name te Aerschot, Liedekerke, Hoogstraten, Hubertingen
+en Maaseik; in de sagen van Belgisch en Hollandsch Limburg is de
+weerwolf niet onkwetsbaar. Te Ohe en Laak b.v. bracht een jager hem een
+zware wonde toe, en, het bloedspoor volgend, vond hij in een hut een
+man liggen, die in de zijde doodelijk getroffen was. In Nederland kent
+men den weerwolf in de provincies Limburg, Noord-Brabant, Friesland,
+in de Graafschap, Salland enz. Van de zeven na elkaar uit hetzelfde
+huwelijk geboren zoons of dochters is de zevende een weerwolf. Men
+erkent hem o.a. aan eenige vezeltjes doek, die hij steeds tusschen
+de tanden heeft. Ter bezwering trekke men met den voet een streep
+over den weg, zeggende: "Als ge van God komt, dan nader; als ge
+van den duivel zijt, dan blijf vóor de streep." Hij toont zich ook
+dankbaar voor bewezen weldaden; zie Volk en Taal I, bl. 48; verder
+III, bl. 209, IV, bl. 5. Vergel, ook H. Welters, Limb. Legenden II,
+bl. 38 vlg.; De Cock-Teirlinck, Brabantsch Sagenboek I, bl. 93; Panken,
+Noordbrab. Sagen (Brecht 1893), no 42 vlg.; Rond den Heerd IV, bl. 2.
+
+Nauwverwant is de _mare_ of nachtmerrie. Het Middelnederl. _mâre_,
+nog in Hollandsch Limburg en Zuid-Nederland gebruikelijk, is
+verwant met het Oudhoogduitsche en Oudnoorsche _mara_ en beteekent
+"nachtspook, nachtbelemmering"; in Noord-Brabant spreekt men dan ook
+van _nachtmaar_. Het woord is waarschijnlijk afkomstig van een wortel,
+die zoowel in ons _meren_ "vastleggen, binden", als in _marren_
+"talmen, dralen" steekt. Met ons woord _alfdruk_ vergelijke men het
+Fransche _cauchemar: cauche_ is afkomstig van het Latijnsche _calcare_
+"drukken".
+
+Wat bewoog het volk, de termen _nachtmare_ en _merrie_ in verband te
+brengen? De ziekelijke verbeelding van den slapende of droomende stelt
+zich den drukkenden, haast tastbaren last, die zijn borst beklemt en
+zijn adem belemmert, onder allerlei dierlijke en menschelijke gestalten
+voor, doorgaans van het vrouwelijk geslacht. Meestal is het een paard,
+een _merrie_, die den slapende _berijdt_, vandaar de uitdrukking:
+_marenrit_. Bij ons te lande hoort men de verwensching: "Ik wou, dat
+je de maar reed". Taalkundig hebben wij hier dus te doen met een geval
+van zoogenaamde volksetymologie: het volk verbindt _mare_ met het niet
+vermaagschapte _merrie_; godsdiensthistorisch met den slaap en droom
+als mythologischen faktor, waarop het eerst door Laistner gewezen is.
+
+Deze nachtelijke kwelling wordt veelal aan heksen of aan den duivel
+toegeschreven, maar oorspronkelijk aan luchtelfen. Zij plagen niet
+slechts de menschen, maar ook het vee, met name de paarden. Zijn de
+paarden 's nachts door de _maar_ gereden, dan vindt men ze 's morgens
+nat bezweet en met gevlochten manen en staart op stal staan. Het kan
+gebeuren, dat men de _maar_ in den stal verrast; dan zit ze onder de
+krib, te Heerlen onder het paard zelf, in de gedaante van een oud wijf,
+dat bezig is, met het haar te kammen.
+
+Afweermiddelen zijn de volgende: men laat een kaars branden, of
+plaatst een mes op de borst, met de punt omhoog, of men zet de
+schoenen omgekeerd voor het bed. Op de Veluwe raadt men een vrouw,
+bij het naar bed gaan den stoel te verzetten, waarop haar kleeren
+liggen. Daar en in Overijssel bevestigt men ook als afweermiddel een
+paardekop boven den stal, op welks beteekenis ik nader terugkom. Men
+beveiligt de paarden ook, door ze te bestrooien met garst; dan is de
+kwelgeest den volgenden dag in de schuur achter de wan te vangen. In
+België nam men een handvol zand en strooide dat in het vertrek rond;
+dan moest de nachtmerrie verschijnen. Teenstra, Volksverhalen bl. 52
+verhaalt ook, dat men een pannekoek bakte: was er een nachtmerrie in
+huis, dan kon die koek niet gaar worden en kwam geschonden uit de pan.
+
+Ook marentakken (_viscum album_) houden de nachtmerrie uit den
+stal. Berust dit op het algemeene beginsel der sympathie, in dit
+geval taalkundige overeenkomst tusschen afweermiddel en te bannen
+voorwerp? Of heeft de misteltwijg zijn naam ontvangen, òmdat hij
+de mare afweert, of omdat zij op zijn bladeren uitrust--als op de
+korenhalmen of de hop,--of dewijl hij den boom drukt evenals de mare
+den mensch? Wij komen op dit punt nader terug bij het behandelen
+der Plantlore.
+
+Gaat de mare uit rijden, dan verlaat ze het lichaam als een bij, kever,
+vlinder enz., en keert ook weer in deze gedaante terug. Te Vilvoorde
+vertoonde zich de mare eens onder de gedaante van een klein diertje,
+een vinger lang en zeldzaam gevormd, dat van verre kwam aanloopen
+en een slapende vrouw in den mond kroop. Men ziet, hoe luidens de
+volksopvatting de ziel het lichaam verlaat, althans kàn verlaten
+gedurende den slaap. Dit geloof is wijd en zijd verbreid. Soedaneezen
+zagen eens uit den mond van een slapende iets kruipen ter grootte van
+een krekel, zich op weg begeven naar een sadagoristruik en weer den
+neus binnensluipen; zie Wilken, Het animisme bij de volken van den
+Indischen Archipel (Leiden 1885), bl. 16. Vaak neemt de ziel ook de
+gedaante eener muis aan: de zielen der bannelingen vervolgen Hatto
+van Bingen als muizen; als muizen verdwijnen de kinderen, door den
+rattenvanger van Hamelen gelokt. Vergel. mijne Essays en Studiën,
+bl. 83, 90 en een artikel in Volkskunde XIV, bl. 1 vlg.; Wolf,
+Niederl. Sagen nos. 249, 253, 254, 515, 563; Ons Volksleven XI,
+bl. 132; Biekorf V, bl. 301.
+
+De woordafleiding en de mythische oorsprong der spookachtige wezens,
+die men _heksen_ heet, ligt vrijwel in het duister. Slechts mag
+men--hoe sterk het heksengeloof ook met Christelijke bestanddeelen
+is vermengd--als zeker aannemen, dat zij haar oorsprong in het
+heidendom hebben, vooral door hare betrekkingen tot den duivel; en
+verder, dat zij van animistischen oorsprong zijn en deel uitmaken
+van het geestenheir, dat rondvaart bij het woeden der elementen. De
+Zuid-Slaven gelooven, dat in elke heks een booze, helsche geest huist,
+die bij nacht het lichaam verlaat, en zich dan in een vlinder, kip,
+kraai, maar het liefst in een pad verandert.
+
+Wij hebben oorspronkelijk te doen met boosaardige spooksels, met
+kwalijk-gezinde zielen van afgestorvenen. Het feest valt dan ook
+samen met dat der ziele-geesten in het midden van den winter. Zooals
+bekend is, gold het tooveren bij de oude Germanen als bizondere gave
+der vrouwen. Na den dood zetten zij haar werkzaamheid voort. Maar
+bij sommige vrouwen scheidt zich de ziel reeds tijdens het leven van
+het lichaam, en neemt deel aan het joelen der zielegeesten. Van deze
+moeten zij hare kunst leeren, en zoo ontstond het volksgeloof aan
+de samenkomst van aardsche vrouwen met de geesten. Immers, telkens
+valt er in de verhalen de nadruk op, dat de aardsche heksen op
+bepaalde dagen, waarop vooral de geesten hun spel drijven, de macht
+bezitten, door de lucht te rijden--op 'n bok, bezemsteel enz.--en
+aan de vergadering der geesten deel te nemen. Zoo ontstond dus het
+geloof aan de levende, menschelijke heksen, dat door de bekende
+heksenprocessen een kultuurhistorische beteekenis kreeg.
+
+Haar animistischen oorsprong verraden de heksen door haar
+Proteus-natuur. Zij komen binnen door het sleutelgat en kunnen de
+gedaante aannemen van hagedissen,--waarschijnlijk wortelverwant
+met het woord _heks_--van uilen, honden en vooral van padden,
+hazen en katten. De kat immers is een nachtdier en heeft, door den
+lichtglans harer oogen in het duister, door haar onhoorbaren gang
+en nachtelijk gejank, inderdaad iets daemonisch over zich: ook de
+duivel verandert zich in een kat of kater, men denke aan _duvekater_
+en _drommekater_. Maar juist als nachtdier is zij ook onweêrs- of
+neveldier, en zoo komt het, dat zoovele weêrregels met de kat in
+verband staan: als de kat zich poetst, wordt het weêr goed; likt zij
+zich tegen het haar in, dan komt er regen: regent het in de wasch,
+dan heeft men de kat niet goed verzorgd; zie vooral Sloet, De dieren
+in het Germaansche volksgeloof en volksgebruik ('s-Gravenhage 1827),
+bl. 1 vlg.--De verhouding van heks tot duivel blijkt ook nog uit de
+parallelle der spreekwoorden: "Als het regent en de zon schijnt,
+bakt elke heks pannekoeken";--"Als het regent en de zon schijnt,
+is het kermis in de hel".
+
+De heksen berokkenen steeds schade: zij melken de koeien des
+nachts, veroorzaken veepest en muizenplaag, beheksen de kinderen,
+leggen de kwade hand en veroorzaken daardoor allerlei ziekten,
+beoefenen het nestelknoopen, door onder den echtelijken zegen een
+slot toe te knippen en in het water te werpen (hierover nader),
+bederven het graan en verwekken hagel, wind en storm. Ook kunnen
+zij iemand op een bepaalde plaats vast tooveren, vanwaar het
+Limb. _heksenscheut_, Hoogd. _Hexenschuss_. Grooten invloed hebben
+zij ook op het karnen van de boter. Is de koe werkelijk "behekst",
+dan mag de boerin karnen, zooveel zij wil: boter komt er niet;
+terwijl de heks slechts met een stokje in de sloot heeft te roeren,
+om alle boter te krijgen. Eindelijk, zij verdorren het gras, vanwaar
+de heksenkringen. Het is geraden, eierschalen te vergruizelen, want
+daarin verbergen zich de heksen.
+
+Vindt men kroontjes in de bedkussens, dan zijn ook deze _betsjoend_,
+zooals het in Friesland luidt. Hiertegen beveiligt een _kruuske-kaai_,
+d.i. een sleutel met een kruis in het benedeneinde. Maar men kan
+die verdachte voorwerpen ook in een ketel met kokend water werpen en
+laten koken, dan moet de heks binnenkomen. Vrijwel hetzelfde effekt
+verkrijgt men door een arend en zwarten haan in een ketel boven het
+vuur te hangen. Een eigenaardig sympathetisch toovermiddel is nog het
+volgende: men maakt een ploegijzer gloeiend en spreekt dan plechtig den
+naam der vermeende heks uit; deze zal dan de hevigste smart voelen. Van
+een heks mag men geen koffie of brandewijn aannemen, dan komt men in
+haar macht, en evenmin mag men hare vragen driemaal achtereen met
+"ja" beantwoorden. Vrouwen, die zich in heksen kunnen veranderen,
+zijn dan ook wel buiten genoemde toovermiddelen kenbaar. Zij hebben
+vergroeide wenkbrauwen, druipoogen en platvoeten. Iemand vlak in
+het gelaat zien is haar niet mogelijk, en ook kunnen zij over geen
+bezemsteel heenstappen, of over een kruis of kruisvormig voorwerp,
+b.v. twee doodsbeenderen over elkaar.
+
+Vooral beveiligt een hoefijzer boven den stal of elders
+aangebracht. Het hoefijzer is een algemeene talisman, het brengt
+geluk, maar vooral het heeft afwerende kracht. Daarom wordt het
+ook op de masten van schepen gespijkerd. Ook behoort het tot
+de Wôdanssymbolen, heilig was met name het hoefijzer van Wôdans
+ros. Maar ik houd dit voor sekondair, en breng de primaire beteekenis
+liever in verband met de paardeschedels, in stallingen ingemetseld,
+en met de houten paardekoppen op den nok der huizen, vooral der
+Saksische boerenwoningen, in die mate, dat men, in verband met andere
+gegevens, het paard als een Saksisch stamteeken kan beschouwen. Ter
+bescherming is het dier zelf niet noodzakelijk; het wordt ten volle
+vertegenwoordigd door zijn exuviën, dus ook door het hoefijzer.
+
+Na zich met heksenzalf bestreken te hebben, rijdt de heks door den
+schoorsteen ter vergadering, door den duivel voorgezeten en geleid. Het
+geschiedt natuurlijk bij nacht, en wel na twaalven; immers: "Tusschen
+twaalf en een zijn alle heksen op de been". Zij rijden ook weg op een
+spinnewiel, op bokken en kalveren onder de spreuk: "Over haag en over
+heg, te Keulen (Spanje enz.) in den wijnkelder." De heksenvaart wordt
+niet zelden begeleid door wonderschoone muziek. De verzamelplaats der
+heksen is op weiden, heideplaatsen of galgenbergen. Zoo heeft men de
+_Hommelheide_ nabij Susteren, waar men dan ook heksenkringen vindt, en
+de _Haar_ bij Bunschoten; maar de groote verzamelplaats in Nederland
+is toch de beruchte Mookerheide. In Belgische sagen worden als
+zoodanig b.v. genoemd de _Kemmelberg_ bij Yperen en het _Galgenveld_
+bij Antwerpen. Worden heksen eenmaal verhinderd in haar heksendans,
+dan mogen zij gedurende zeven maal zeven jaren geen vergadering meer
+bijwonen (Hageland).
+
+Op den heksensabbath mag de naam Gods niet genoemd worden, noch ook
+de naam van het zout. De geestenwerende kracht van het zout behoort
+wel tot de oudste lagen van het volksgeloof. Ook in de klassieke
+Oudheid gold het niet slechts als zeer waardevol, maar ook als
+reinigend, van tooverij zuiverend: immers men meende, dat het de
+elementen van water en vuur in zich vereenigde. Aldus begrijpt men
+de heiligheid der zoutbronnen en der bosschen, waarin deze zich
+bevonden, bij onze Germaansche voorouders; wij danken dit bericht
+aan Tacitus. De bereiding van het zout stond dan ook onder toezicht
+van priesteressen. Zoo begrijpen wij verder, waarom het morsen met
+zout en het omstooten van het zoutvat ongeluk en tweedracht brengt;
+waarom het zout zulk een voorname rol speelt in de volksgeneeskunde;
+waarom schatgravers brood en zout bij zich moeten hebben; waarom men
+plaatselijk, als men in België ter bedevaart tijgt, brood en zout
+bij zich heeft; enz.--Ook de vlierstruik doet uitstekend tegen heksen
+dienst, waarover nader in de Plantlore.
+
+Buitengemeen groot is het aantal volksverhalen, waarin een heks als
+kat, kraai enz. wordt gewond; den volgenden dag is dan de verwonding
+bij de een of andere vrouw merkbaar. Personen, vooral kinderen, die
+onder den invloed van heksen geraken, worden _behekst_, en dienen
+door een heksenmeester of heksenbanner _belezen_ te worden. Staan
+de paarden met verwarde manen en druipend van het zweet op stal, dan
+zijn ook deze waarschijnlijk behekst. Zie vooral Waling Dijkstra, Uit
+Friesland's Volksleven II, bl. 158. Verder Welters, Limb. Legenden
+II, bl. 65 vlg.; De Cock-Teirlinck, Brabantsch Sagenboek I, bl. 7
+vlg; Friesche Volksalm. 1865, bl. 17; Rond den heerd V, bl. 70;
+Ons Volksleven II, bl. 8; VI, bl. 119; IX, bl. 201.
+
+Een laatste animistische groep vormen de _dwaallichten_, eigenlijk
+de zielen als vlammen op graven of in hunne nabijheid. Zij
+worden beschouwd als de zieltjes van ongedoopte kinderen en heeten
+plaatselijk: _divaal-, drog-, hip-, dwaas-, stallichten; drogfakkels;
+stalkaarsen; valsche lantarens_. De Friesche benaming _wylde
+lanteernen_ geldt eigenlijk over het algemeen de afgestorvenen, die
+geen rust kunnen vinden in hun graf. Ook meent men, dat ter plaatse,
+waar men vaak een dwaallichtje ziet, een schat begraven ligt; men
+noemt ze dan ook wel _blauwe vuurtjes_. Tot deze groep kan nog gerekend
+worden het _St. Elmsvuur_, dat op de masten der schepen verschijnt.
+
+Aanvankelijk waren de dwaallichtjes boosaardig, trachtten zij den
+eenzamen wandelaar opzettelijk te misleiden. Maar het volk heeft deze
+opvatting op eigenaardige en dichterlijke wijze gekerstend; het zijn
+nu de zielen der ongedoopte kinderen, die op den reiziger toehuppelen
+en trachten hem naar een water of poel te leiden, om gedoopt te
+worden. Als men in Vlaanderen en Noord-Brabant de _stalkeersen_ wil
+doopen, een kruis over hen maakt en de doopformule uitspreekt, komen
+ze in ontzaglijken getale rondom u. Het best is dan maar te zeggen:
+"Ik doop u allen" enz.
+
+Nauw met hen verwant is de _vuurman_. In Drente zijn vuurmannen meestal
+landmeters, die, omgekocht als ze waren, hun taak niet eerlijk hebben
+verricht. Deze opvatting geldt ook voor Zuid-Holland, Friesland,
+Groningen, de Overbetuwe. In geheel Drente is de vuurman _Lapöoge_
+bekend, de kwelgeest met zijn gloeienden meetketting. _Glende kerels_
+zweven ook als vlammende stroobossen langs de marke-scheidingen,
+b.v. te Havelte, Zuid-Laren, Borger, Rolde, Zeegze, Tijnaarloo enz. In
+Belgisch Limburg heeten ze _vierman, schoevert, schoeffer, sjoverik_
+(b.v. te Genk) enz.; in de Kempen ook wel _brandende schoof_. Men
+mag niet met den vinger naar den vuurman wijzen en ook niet fluiten
+of hem bespotten: dan komt hij op u af en, redt u de vlugheid niet,
+dan zijt ge verloren,--òf ge moest bij u hebben een knipmes met
+houten hecht. Kunt ge het lemmer in den grond steken, dan komt het
+licht daar op af, en ge zijt verlost. In Hollandsen Limburg wandelt
+hij o.a. tusschen Arcen en Velden. Ook spookte eertijds een vuurman
+te Venloo in de nabijheid van den ondersten Houtmolen. De bewoners
+van den omtrek moesten hem elk jaar een kar zand, een paar blikken
+schoenen en zeven en een halven stuiver geven. Eens kwam een knecht
+van den bovensten Houtmolen 's avonds laat van de stad en zag op een
+hoogte een man staan, dien hij voor een zijner vrienden hield. Hij
+riep hem dus toe: "Dikke, geef me eens wat vuur", doch daar kwam de
+vuurman hem na. Zoo hard hij kon ging de knecht er van door en was
+juist de schuur van den molen binnen, toen de vuurman op het punt stond
+hem in te halen. Den volgenden morgen vond men op de schuurdeur een
+koolzwarte hand afgeteekend. Dit is trouwens het eensluidende slot
+van dergelijke geschiedenissen.
+
+Over den Brabantschen _Kludde_ is gesproken. Zulk overgangstype
+tusschen vuurman en weerwolf vindt men hier te lande in het
+_hêmanneken._ Te Hoogland b.v. wordt hij gezien bij ruw weêr en
+roept aldoor: "hêej, hêej." Beantwoordt iemand dat geroep, dan
+springt hij hem op den rug en verlaat hem niet, tot de woning bereikt
+is. Intusschen gluurt hij den drager voortdurend met "gleunige ôogen"
+als een kat aan. Zie Welters, Limb. Legenden II, bl. 31; Drentsche
+Volksalm. 1845, bl. 232; Nederl. Museum II 12, bl. 352; Volkskunde X,
+bl. 182, 206, 236 vlg.; XIV, bl. 161.
+
+Waar de geestenwereld haar spel drijft, daar _spookt_ het. "Spook"
+en "spoken" zijn dus generische uitdrukkingen. Weer is de etymologie
+van het Germaansche _spôka_- raadselachtig. Het spoken is gebonden aan
+bepaalde tijden en plaatsen, zooals wij reeds ten deele zagen. Vooral
+spookt het op de kruiswegen; daar drijven de geesten hun spel, daar
+kan men met hen in gemeenschap treden. Reeds de H. Eligius en Burchard
+van Worms ijveren tegen de bijgeloovige vereering der kruiswegen
+(VIIe en XIe eeuw). Toch zwijgen de Oudgermaansche bronnen hierover,
+zoodat het niet onwaarschijnlijk is, dat dit volksgeloof zich onder
+Romeinschen invloed ontwikkeld heeft. Anderzijds oefenen de kruiswegen
+ook weer geestwerende kracht uit en moeten de geesten zich hierover
+laten heendragen; ter belooning werpen zij dan een goudstuk toe.
+
+Ook de doode, die "terugkeert", komt spoken en geeft stof tot vele
+spooksagen. Meestal zijn dit personen, die in hun graf geen rust
+kunnen vinden, omdat zij tijdens hun leven hebben misdaan, of een
+gelofte--b.v. een bidweg--niet zijn nagekomen, of wien de overlevenden
+de verschuldigde eerbewijzen niet hebben gebracht. Zij kunnen verzoend,
+"verlost" worden en vinden dan eindelijk rust. Wie geld begraven heeft,
+moet zoolang tusschen hemel en aarde zweven, tot de schat gevonden is.
+
+Maar het volksgeloof kent ook _spookdieren_. Wij zagen reeds
+herhaaldelijk, dat de ziel in diervorm het lichaam kan verlaten; in
+diervorm kan zij ook "terugkeeren" of blijven voortleven. Zielen,
+die in diervorm rondspoken, kiezen daartoe bij voorkeur de
+gedaante van katten, hazen, wolven, honden en paarden, storm- of
+onweêrsdieren. Vandaar, dat katten, hazen enz., die over den weg
+loopen, ongeluk beteekenen; het is niet het dier, dat de mensch
+ontmoet, maar de ziel van een gestorvene. Vooral in den vroegen
+morgen is zulke ontmoeting van belang, "het eerste gemoet", zegt
+men te Brugge. Zoo komt het, dat de dieren ook de toekomst kunnen
+voorspellen; immers de ziel van een overledene kan in de toekomst
+zien. Hierdoor verklaart men licht de beteekenis van het blaffen van
+honden, het hinniken van paarden, het krassen van raven en uilen,
+het janken van katten. "Krast er een uil, breekt er een glas. Dan
+sterft de meesteresse ras", zegt men in Gelderland. Ook het huilen
+van honden bij nacht kondigt doorgaans een sterfgeval aan. Vooral
+kraaien en raven zijn ongeluksvogels; men dient te weten, dat de raaf
+oorspronkelijk wit was en eerst na den zondvloed zwart geworden is. Te
+Canne, bij Maastricht, zingt de jeugd:
+
+
+    De eksters en de kraaien,
+    Die zwaaien al over mijn hoofd
+    En snakken al naar mijn dood;
+    Die dood begint te naken,
+    Ik zal het niet lang meer maken.
+
+
+De zienersgave dezer zielevogels blijkt ook uit spreekwijzen als:
+"De kraaien zullen het uitbrengen";--"Alles komt uit, al moesten de
+kraaien (of raven) het uitbrengen", en ook wellicht "Daar zal geen
+haan naar kraaien."
+
+Spookdieren zijn over het algemeen een kwaad voorteeken en verkondigen
+onheil; niet aldus de zwaluw, de ooievaar, de koekoek. Hoe kan het
+anders? Het zijn alle drie lenteboden. Vandaar dan ook, dat het als
+een zegen wordt beschouwd, wanneer zwaluw of ooievaar op een huis hun
+nest bouwen. "Zwaluwen in 't dak, guldens op zak;" en op de Veluwe:
+"Waar een zwaluw aan den stal nestelt, daar sterven de kalveren
+niet." Dit teekent meer onze praktische, nuchtere levensopvatting;
+poëtischer is de Duitsche spreuk: "Wo die Schwalbe nistet im Haus,
+Zieht der Segen niemals aus". Een zwaluwnest vernielen, brengt
+ongeluk. Ook het Westvlaamsche volk toont dichterlijken zin, als het
+de zwaluwen "de vogels van O.L. Vrouw" noemt, dewijl zij omtrent Mei
+(Maand van Maria) aankomen en omstreeks Maria Geboorte (8 Sept.) weer
+vertrekken. Een volksverhaal weet te vertellen, dat, waar O.L. Vrouw
+ook reisde of vluchtte, een zwaluw steeds met haar medevloog: Rond
+den Heerd XXIV, bl. 115.
+
+Ook de ooievaar brengt geluk en welvaart en lang leven. Waar hij
+nestelt, is het huis gevrijwaard tegen vuur en bliksem, en sterven
+geen kraamvrouwen. De kinderen zingen:
+
+
+    Ooievaar, lepelaar,
+    Met je lange bekke,
+    Wanneer zal je thuis kommen?
+    Als de muis piep zeit.
+    Piep zei de muis:
+    Ooievaar komt t' avond thuis.
+
+
+Ooievaar brengt ook de kindertjes. "Als een stork over 't huis
+vliegt", heet het te Almelo, "komt er gauw een kleine schreeuwer in
+de wieg". Hierop wijst o.m. het Geldersche rijmpje:
+
+
+    Uiver, uiver, pielepoot,
+    Breng een kindje in moeders schoot.
+
+
+Maar de waarzegger bij uitstek is de koekoek. Het Belgisch rijmpje,
+dat zijn voorzeggingsgave inroept, luidt:
+
+
+    Koekoek Steven (of even),
+    Hoelang mag ik leven?
+
+
+en vrijwel gelijkluidend hoort men in het Sassenland:
+
+
+    Kukuk vom häven,
+    Wo lange sall ik leven?
+
+
+en dan telt men: zooveel maal de koekoek roept, zooveel jaren blijven
+den vrager te leven over. Op de Veluwe bekransten de jongens en
+meisjes zich bij den eersten koekoeksdeun en riepen dan:
+
+
+    Koekoek, bakkersknecht,
+    Zeg mij recht,
+    Zeg mij waar,
+    Hoeveel jaar
+    Ik dit kransje nog dragen zal?
+
+
+Te Nederweert (L.) is hij ook weêrprofeet.--Maar het wordt tijd,
+tot onze spookdieren terug te keeren. Van spokende honden weet men
+vooral in Groningen en in de Ommelanden veel te vertellen; verder
+in Friesland, Brabant, Zeeland en elders. Plaatselijk draagt de
+spookhond den naam van _stommelstaart, borries_ of _helhond_. Het
+is een zwarte hond met vurige oogen, soms beladen met gloeiende
+ketenen.--Het spookpaard heet in het Oldambt _hommel-stommel_; ook
+waren veelal spokende veulens rond, en zonder kop. In België zijn de
+spookdieren doorgaans hazen en konijnen. Niet zelden worden al deze
+spookdieren driebeenig en éenoogig gedacht.
+
+Er bestaat nog een andere reden, waarom sommige dieren in ongunstigen
+roep staan, deze namelijk, dat zij uiteraard in nadere betrekking
+traden tot de Germaansche godenwereld. Aldus het snelle ros
+(_Sleipnir_) tot Wôdan als Windgod; aldus de raven (_Hugin_ en
+_Munin_: de Gedachte en Gedachtenis) en de wolven (_Geri_ en _Freki_:
+de Gulzige en Vraatzuchtige) tot Wôdan als Wind- en Oorlogsgod. De
+kat was gewijd aan Frija, de huwelijksgodin en de godin van den
+huiselijken arbeid. Daar nu de geloofsverkondigers de afgoden
+als duivels voorstelden, werden gemelde dieren ook satellieten
+van den satan. Zelfs de koekoek, de blijde lentevogel, ontging
+niet volstrekt het lot van zijn heer, wien hij als waarzegvogel
+heilig was: en zoo verklaart men het best de ongunstige beteekenis
+onzer zegswijzen: "Loop naar den koekoek" (d.i. naar den drommel);
+"hale u de koekoek", vgl. "hol dich der Kukuk und sein Küster", en
+"le diable t'emporte";--"Dat wete de koekoek" (d.i. dat mag Joost
+weten);--"Je bent een koekoekskind" (d.i. een satanskind).
+
+Hierbij komt nog, dat sommige dieren, als katten en raven, ook
+rechtstreeks tot duivel en heksen in betrekking gebracht werden;
+en eindelijk, dat de begrippen "gewijd, heilig" en "gevaarlijk, te
+vermijden" in het volksgeloof veelal synoniem zijn. Maar dit geldt
+eigenlijk meer voor personen, dan ook voor zaken.
+
+Voor zoover ik weet, is de specht alleen dezen dans
+ontsprongen. Plinius gaf hem den bijnaam _Martius_, daar hij den god
+Mars was gewijd. Maar uit _Martis avis_ is _Martini avis_ gegroeid,
+zooals ook blijkt uit de variant van sommige handschriften: "Sant
+Martisvogel, Mertissvogelin." Ik kom naderhand op dezen vogel terug,
+maar wensch hier alleen de aandacht te vestigen op het feit, dat de
+specht, die toch óok gevaar van vermaledijding liep, aan dit lot
+is ontsnapt, doordat het volk hem aan St. Maarten toevoegde. Zie
+V. D. Bergh, Kritisch Woordenboek, bl. 210; Sloet, De Dieren in het
+Germaansche volksgeloof, _passim_; De Cock, Een en ander over de
+folklore van dieren en planten, in de Handel. v. h. derde Vlaamsche
+Natuur- en Geneeskundig Congres (1899), bl. 85 vlg.; Ons Volksleven
+XII, bl. 15; 't Daghet in den Oosten XIX, bl. 6; Limburg's Jaarboek V,
+3, bl. i vlg.; Volkskunde XXI, bl. 211 vlg.; XXII, bl. 33 vlg.
+
+Verpersoonlijking der bandelooze elementen, der ruwe natuurkrachten
+is het geslacht der _reuzen_. Nu eens vertegenwoordigen zij den
+winter, dan weer den nacht of den stormwind. Zoo ver de mensch in
+lichaamskracht boven den dwerg of kabouter staat, zoo ver blijft hij
+beneden de plompe dommekracht van den reus. Bekend uit de Noorsche
+mythologie is de oorreus IJmir, uit wien de wereld geschapen werd:
+uit zijn vleesch vormden de goden de aarde, uit zijn bloed de zee,
+uit zijn beenderen de bergen, uit zijn schedel het hemelgewelf.
+
+Ook in ons volksgeloof zijn de reuzen niet onbekend. Een Overijsselsche
+sage verhaalt van een reus, die aarde in de slip van zijn mantel
+droeg. Bij het overstappen van de Vecht ontviel hem de Bestemerberg,
+bij het gaan over de Regge de Lemelerberg, eindelijk de Luttenberg. De
+rest niet meer dragenswaard achtend, had hij die langs Hellendoorn en
+verderop uitgeschud. Een analogen oorsprong hebben twee heuvels bij
+Heelsum, een heuvel bij Valburg, de Woldbergen op de Veluwe. Ook
+West-Friesland werd eertijds door reuzen en reuzinnen bewoond,
+van wie Lem, Dibbald, Walberich, Hillegond omstreeks Leiden,
+Haarlem en Rotterdam gelokaliseerd worden. Deze Hillegond had eens
+een schortekleed zand van het zeestrand gehaald. Maar gekomen ter
+plaatse, waar thans de kerk te Hillegersberg staat, brak de band van
+haar voorschoot, en het uitgestorte zand vormde een heuvel. Het is wel
+onnoodig te zeggen, dat wij hier met natuurverklarende volksverhalen
+te doen hebben.
+
+Dit is ook het geval met de sage der beide Rijn-gravende reuzen. Volle
+honderd jaren hadden zij dapper gedolven zonder een woord te wisselen,
+toen de éen het stilzwijgen brak. De ander wordt hierop toornig,
+antwoordt, dat hij niet langer met zulk een babbelaar wenscht samen
+te werken, en gaat de Waalbedding graven. In een Belgische sage van
+dezen aard, gelokaliseerd te Hekelghem, is de reus reeds een duivel
+geworden. Em. Seipgens verhaalt, dat het reuzengat te Echt (tusschen
+Echt, Montfort en Posterholt) eigenlijk een onvoltooid gebleven
+reuzenwoning is. De koning der reuzen zou gaan trouwen en volgens
+'s lands wijs moest hij met de aanstaande koningin zijn eigen woning
+in den grond delven; wegens het gepraat zijner aanstaande liet hij
+ten slotte het werk steken. "Daarom is de koning der reuzen nooit
+getrouwd en de woning onafgewerkt gebleven. De reuzen volgden het
+voorbeeld van hun koning, omdat zij alle vrouwen snapsters vonden,
+en zoo is het reuzengeslacht in Limburg uitgestorven." (In Welters,
+Limb. Legenden I, bl. 219).
+
+Volgens een overoude sage hebben de reuzen een gedeelte van Brussel
+gesticht; vandaar natuurlijk ook de naam van Reuzenberg. Eertijds
+gingen dan ook elf reuzen, met verschillende benamingen, in den
+vermaarden Brusselschen Ommegang, en wel achter de Gilden en Ambachten;
+thans nog twee: Janneken en Mieke. Ook te Venloo werden van oudsher
+twee reusachtige poppen rondgedragen, die de stichters van Venloo:
+"Valuas en z'n vrouw" voorstelden, en wel door het akkermansgilde op
+Maandag vóor de zomerkermis. Sedert eenige jaren is dit gebruik weer
+ingevoerd. Luidens een Venloosch archiefstuk werden in het begin der
+XVIIIe eeuw deze beelden ook in de processie rondgedragen. Zooals te
+Brussel, worden ook te Geerardsbergen Janneken en Mieke rondgedragen;
+te Hasselt kent men den Langen Man, te Antwerpen Druon Antigoon,
+te Wetteren den Reus en de Reuzin.
+
+De reuzen hebben niet alleen rivieren gegraven en bergen opgestapeld,
+zij hebben ook de terpen en de hunebedden gebouwd. Hier heeft
+verwisseling of liever vermenging der begrippen "reuzen" en "hunen"
+plaats. Ook is het begrip van den term _hunen_ zelf niet homogeen:
+immers het woord _hûn_, een echt-Germaansch woord, beteekent
+"reus", maar ook "Hun, Hongaar"; waarschijnlijk is de naam _Hûn_
+op verschillende volkeren toegepast. Misschien vertegenwoordigen
+zij, hetgeen ook wel van de Elfen beweerd wordt, het een of ander
+uitgestorven Europeesch oorvolk. Wat hiervan zij: de Hunen vormden
+in het volksgeloof een met de reuzen nauw verwante, maar toch
+zelfstandige, meer historische groep. Hun naam leeft voort in de
+Hunenbedden niet alleen, maar ook in den Overijsselschen _Hunerborg_,
+in den _Hunerberg_ en de _Hunerpoort_ te Nijmegen en in den _Hunsberg_
+van Merchtem. (Z.B.)
+
+De reuzen vormen als het ware den middelterm tusschen de lagere en
+de hoogere mythologie; van overgang geen sprake. Het reuzengeloof
+wortelt in de omringende natuur, in de elementen, maar vertoont geen
+spoor van zielengeloof. De hoogere mythologie, volstrekt zelfstandig
+ten overstaan der lagere, wordt vertegenwoordigd door de vereering van
+den machtigen god des hemels, den Indischen _Dyâush_, den Griekschen
+_Zeus_, den Romeinschen _Jupiter_, die bij de Oude Germanen den
+naam droeg van _Ziu_. Alle Indogermaansche talen wijzen hier op
+een vereering van den "Stralenden Hemel" als hoogste godheid. Maar
+op den duur veranderde het wezen van dezen hoogsten hemelsgod, óok
+van den Germaanschen _Ziu_; velerlei attributen zijn hem ontnomen,
+om aan afzonderlijke godheden te worden toevertrouwd. De weg loopt
+hier van de eenheid of betrekkelijke eenheid naar de veelheid. Zóo
+ontstonden de Westgermaansche godheden: Wódan, Donar, Frija enz.
+
+Van deze hoogere mythologie is bezinksel in ons folklore
+achtergebleven, en niemand heeft dit beter aangetoond dan Jacob Grimm
+in zijn standaardwerk "Deutsche Mythologie". Al blijkt het, dat hij
+veel te eenzijdig is te werk gegaan, met volle recht mag hij den titel
+dragen van "vader der Germaansche mythologie" als wetenschap; met
+behulp der kritiek wordt zijn werk de rijkst mogelijke vindplaats. Wij
+zullen in de volgende bladzijden dan ook herhaaldelijk stooten
+op survivals van Wôdan en zijn kring: een sekondaire mythologische
+vorming dus. Laat ik slechts wijzen op enkele uitdrukkingen. Wij lezen
+in een Nederlandsch hs. van 1470: "Ende de poeten in heure fablen
+heetend ourse, dat is te segghene Woenswaghen". Het sterrenbeeld van
+den Grooten Beer werd dus als Wôdanswagen beschouwd. In Zuid-Limburg
+spreekt men nog van een "zielewagen", die door de lucht rijdt. De naam
+leeft ook voort in ons hedendaagsch _Woensdag_, dial. _Goonsdaag_,
+en in de plaatsnamen _Woensdrecht_ = Wodani traiectum, _Woensel_,
+wellicht _Woenum_ of _Wenum_. De herinnering aan Donar bewaart ons
+_Donderkruid_ of _Donderbaard_, het _Sempervivum tectorum_, voorheen
+ook _Barba Jovis_ genoemd, in Zwitserland nog _Joubarbe_. Bij de
+invoering van het Christendom droeg de volksfantasie vele attributen
+van goden en godinnen op Christus en de heiligen over; vandaar dat het
+_Frigjargras_ tot _Mariagras_ werd; de aan Frija als godin der geboorte
+heilige _Asperula odorata_, waarvan een bundel bij zwangere vrouwen
+in bed gelegd werd, ontving den naam van _O.L. Vrouwenbedstroo_, het
+_Labrum Veneris_ dien van _Mariadistel_; enz. Ook behoort het hoogst
+waarschijnlijk tot de sekondaire laag in ons folklore, wanneer de
+kat, het heilige dier van Frija-Frigg, in zoo nauwe betrekking tot
+het huwelijk treedt. Wie op zijn trouwdag door goed weêr begunstigd
+wil worden, moet de kat goed voeren, of de kat streelen (_kören_),
+zooals men te Ubach-over-Worms zegt. Wie geen katten lijden mag,
+meent men ook, krijgt geen mooie bruid.
+
+2. _Romeinsche Mythologie_.--Dat de betrekkingen tusschen Romeinen en
+Germanen niet spoorloos voor de religie onzer vaderen voorbij gingen,
+ligt voor de hand; met name met het oog op de hoogere Romeinsche
+kultuur. Laat ik terstond enkele voorbeelden geven. Romeinsch
+was het gebruik, namen te geven aan de dagen der week, gewijd
+aan de Zon; de Maan; Things, resp. Tius: Mars; Wôdan: Mercurius;
+Donar: Jupiter; Frija: Venus; en Saturnus, voor wien geen passende
+Germaansche interpretatie kon gevonden worden. Deze substitutie had
+vermoedelijk in de IIIe of IVe eeuw n. Ch. plaats; zie Dr. Roesler,
+Ueber die Namen der Wochentage (Berlin 1865), bl. 20 vlg.--Volledige
+ontleening had plaats met de namen Venus en Diana, men denke aan de
+Venusbergen en het Venushaar. Verder hebben wij de votiefsteenen,
+door Germanen geplaatst, waarop men nu eens een Romeinschen god,
+dan weer een Romeinschen god met Germaanschen bijnaam vindt. Zoo was
+b.v. in den muur der oude Romaansche kerk te Horn bij Roermond een
+geloftesteen aan Mars en een aan Mercurius ingevoegd.
+
+Trouwens het plaatsen van votiefsteenen op zich zelf is specifiek
+Romeinsch; zie hierover Karl Helm, Altgerman. Religionsgeschichte
+(Heidelberg 1913) I, 345 vlg. Op twee votiefïnskripties wordt _Mars
+Thincsus_ gezamenlijk met twee Germaansche godinnen genoemd. De
+vindplaats van beide inschriften ligt in Engeland te Housesteads, nabij
+den Hadrianuswal; zij dagteekenen uit den tijd van Alexander Severus
+(222-235) en werden gesticht door een afdeeling Germaansche ruiterij,
+die den naam van _Cuneus Frisorum_: "Friesche afdeeling" droeg. Hiermee
+is echter niet gezegd, dat het Friezen waren; waarschijnlijk Bataven,
+in alle geval Twentenaren. Te vermelden valt nog de bijzonderheid,
+dat op een bij de altaren behoorend halfrond kapiteel in het midden
+een gewapend krijger (Mars) met een vogel is voorgesteld, en aan
+weerszijden twee zwevende geniën; zie verder W. Pleyte, Mededeel,
+d. Kon. Akad. van Wetensch. III, 2, bl. 110 vlg.--Van een onbekende
+godin _Vagdavercustis_ spreekt een votiefsteen, gevonden in het
+riviertje de Linge bij Hemmen (G.).
+
+Een vrij groote verspreiding had de vereering der godin _Hludana_,
+getuige o.a. een steen uit Beekgum (F.), verwant met de Noorsche godin
+Hlódyn en, wat meer zegt, met de besproken godin Holda. Buitengewoon
+rijk is de monumentale overleving van de godin _Nehalennia_. Zij
+wordt vermeld op niet minder dan 26 votiefsteenen, die alle--met
+uitzondering van 2 te Deutz gevonden--bij Domburg op Walcheren uit het
+duinzand zijn opgedolven. Tien ervan zijn geheel, acht ten deele door
+een brand der kerk te Domburg in 1848 vernietigd; maar zij bleven
+voor ons weten behouden door de publikatie van L. J. F. Janssen,
+De Romeinsche beelden en gedenksteenen van Zeeland (1845). Men
+noemt Nehalennia een Bataafsche godin, ofschoon voor haar vereering
+eigenlijk eerder de zuidwestelijke buren der Bataven, n.l. de Marsaci
+en Sturii in aanmerking komen. Maar het Germaansche karakter der godin
+is boven allen twijfel verheven. Zij schijnt beschermster van handel
+en scheepvaart te zijn en godin der zee, en wordt voorgesteld, gezeten
+op een troon, of ook staande; naast haar een hond, aan weerszijden
+hoorns van overvloed. Op drie steenen steunt zij met den linkervoet
+op den voorsteven van een schip. Wellicht behoort de hond bij het
+type der met haar vereenzelvigde Egyptische godin Isis thuis.
+
+Sporen van den Nehalennia-kultus vinden wij wellicht in een
+Middeleeuwsch gebruik, van kracht in Zuid-Nederland en in de
+Rijnprovincie: een feestelijk opgetuigd en versierd schip op
+raderen werd van plaats tot plaats getrokken onder het feestgejubel
+der bevolking. Zulk een optocht uit het jaar 1133 wordt uitvoerig
+beschreven in een klooster-kroniek van St. Truiden. Het schip kwam
+het eerst naar Aken, dan naar Maastricht, waar het van mast en zeilen
+voorzien werd, dan naar Tongeren, Looz enz. Maar door toedoen der
+geestelijkheid werd deze stoet door den Graaf van Leuven met kracht
+onderbroken en belet, en hiermee schijnt het gebruik aldaar uitgeroeid
+te zijn. Waarschijnlijker echter dan met den Nehelennia-kultus bestaat
+samenhang met de karnavalsgebruiken van Romeinsche herkomst.
+
+Over het algemeen mogen wij besluiten tot een Germaansch-Romeinsch
+synkretisme, welks sporen in het hedendaagsche folklore nog aanwezig
+zijn.
+
+3. _Keltische Mythologie_.--Inwerking van den godsdienst der kultureel
+hoogstaande Kelten op de Germanen kon niet uitblijven. Op een bij
+Vechten (U.) gevonden votiefsteen wordt een zekere godin _Viradecdis_,
+voor wie in het Germaansche domein geen aanknoopingspunt te vinden
+is, vereerd door de Batavi en Tungri. Maar verreweg het voornaamste
+verschijnsel is de Matronenvereering, die beslist aan de Kelten is
+ontleend. De Matronen zijn plaatselijke schutsgodinnen, wellicht
+ook beschermgodinnen eener familie met haar bezittingen, en wier
+vereering bij de Keltische volken inheemsch was. Wij ontmoeten ze hier
+te lande in een min of meer Kelto-Romaanschen vorm. Ik wijs b.v. op de
+inschriften, die voor het bestaan van zulk een Matronendienst pleiten,
+bij de Marsaci aan den Scheldemond en bij hun naburen de Frisaevonen
+(C. I. L. XIII 860, 8633). Meestal zijn de schutsgodinnen ten getale
+van drie.--Tot oudere Keltische lagen behoort de vereering van den
+handelsgod _Lugus_ of _Lug_.
+
+III. Volstrekt eenig is de invloed op de volksreligie uitgeoefend door
+het _Christendom_, een invloed, die grootendeels nieuw-scheppend,
+somwijlen sparend en hervormend was. Waar opvattingen en gebruiken
+lijnrecht in strijd waren met de nieuwe heilsleer, daar werd een
+onverzoenlijke strijd aangebonden en de oude volksreligie met kracht
+onderdrukt. Maar dit verhinderde niet, dat echte "survivals" of
+overleefsels den strijd met de Christelijke ideeën bleven voortzetten,
+verbod en prediking ten spijt; laat ik onmiddellijk wijzen op het taaie
+bijgeloof, dat zich in valsche heiligenvereering en ongemotiveerd
+wondergeloof uitbundig uit. Op bedevaartsplaatsen b.v. ziet men bij
+het volk thans nog vaak een zeker synkretisme van christendom en
+heidendom. Andermaal hooren wij in het huidige folklore onschuldige
+nagalmen uit den heidenschen voortijd zachtkens voorttrillen. Eindelijk
+vond de Kerk aanleiding onderscheid te maken tusschen vorm en stof,
+tusschen schors en kern, dan werd deze verworpen, maar gene niet zelden
+gered, dienstbaar gemaakt aan het Christelijk geloof en aldus gelouterd
+en "gekerstend." Het zou vreemd geweest zijn, wanneer de Kerk, die zich
+wenschte te verspreiden te midden der Graeco-Romeinsche beschaving,
+een geheel nieuwe taal gebezigd had en systematisch alle vormen had
+versmaad, die tot dan toe dienst gedaan hadden om aan de begrippen en
+gevoelens van godsvereering uiting te geven. Dit geldt natuurlijk ook
+voor de Germaansche beschaving. Laat ik nog slechts het psychologische
+dezer verkerstening in herinnering brengen. "Naast onwankelbare
+eenheid der groote en heilige beginselen", schrijft Dr. Gisb. Brom,
+"een onuitputtelijke verscheidenheid en plooibaarheid van vormen. Zij
+[de Kerk] gebruikt niet een en denzelfden stijven vorm, om dien met
+despotisch gezag aan al haar bekeerlingen, van welke natie ook, op te
+dringen en te drukken. Een Procustus-bed bleef haar ten allen tijde
+vreemd. Maar zij voegt zich naar de natuurlijke geaardheid van ieder
+volk, zoowel als van elk individu.... Hoe dit ééne met het andere
+samengaat? Omdat al wat de Kerk rein _natuurlijks_ aantreft in de
+samenleving of in den individueelen mensch, zij dat niet tracht
+te vernietigen, maar het onder den leuterenden, veredelenden en
+verheffenden invloed der genade laat voortbestaan."
+
+Aldus vinden wij wijding en veredeling van oorden, feestdagen,
+feestgebruiken, volksvoorstellingen enz. Kenschetsend en teekenend
+is b.v. de geschiedenis onzer Nederlandsche _kerstputten_
+of kerstpoelen. Het meerendeel is van heidenschen oorsprong
+d.w.z. stond met een heidenschen kultus in verband. Maar doordat
+in die bronnen gedoopt werd, zijn zij gekerstend en in dienst van
+Christus gesteld. Vandaar het groot aantal putten, die den naam der
+heilige geloofsverkondigers Bonifacius en Willebrordus dragen. Te
+Dokkum vindt men b.v. drie Bonifaciusbronnen; Willebrordusputten
+treft men aan te Osch, Diessen, Deurne, Zoutlande, Bakel, Asten,
+Maarhees, Geisteren, Venray, Stamproy, Wulpen en eertijds te Berchem
+bij Antwerpen. Natuurlijk werd ook een groot aantal bronnen aan Maria
+gewijd. Verder zijn om meermalen vermelde reden verscheiden bronnen
+met den satan in verband gebracht; vandaar de Duivelsput te Herdersen
+en te Hekelgem, het _Heintjes-börreken_ te Meerbeke (men denke aan
+"Heintjepik") en de Helleput te Dendermonde.
+
+Wat deed intusschen de volksfantasie? Bij de intrede van het
+Christendom werd haar werkzaamheid niet gebroken; zij spon haar
+draden en weefde haar weefsel voort, maar meestal met veranderd
+patroon. Wegens toevallige overeenkomst van hoedanigheid of het
+samenvallen van den tijd der feestviering werden heidensche
+mythen op menigen heilige overgebracht, werden mythologische
+trekken in hun legenden ingelascht; zoo trad Maria in meer dan
+één opzicht in de plaats van Frija, terwijl Sinterklaas de figuur
+van Wôdan uitbeeldde. Maar afgescheiden hiervan dient men in de
+Christelijk-geaarde volksreligie in ruime mate rekening te houden met
+de steeds levendige, steeds vruchtbare, dichterlijke, sagenscheppende
+aandrift des volks. Zoo is het b.v. gesteld met de attributen en
+legenden der HH. Katharina, Lucia en Clara: met voldoende zekerheid
+mag men beweren, dat deze attributen en legenden te danken zijn aan
+het feit, dat de drie heiligen etymologisch met het begrip "licht,
+reinheid, helderheid" in nauw verband staan. Zie hierover mijne Essays
+en Studiën, bl. 68, 251.
+
+Eindelijk, de goden werden vaak als duivels voorgesteld, en zoo
+is het gebeurd, dat menige heidensche overlevering op den satan is
+overgedragen. Eenzelfde godheid kan dus nu eens in de volkslegende van
+een heilige, dan weer in die van den satan opduiken. In plaats van
+"der goden minne" te drinken, d.i. een herinnerings- en offerdrank
+aan de goden te wijden, dronken de bekeerde heidenen, met vermijding
+van het offerbegrip, voortaan de "minne" van St. Jan, St. Maarten,
+St. Steven enz. Maar bij Luitprand in zijn _De rebus gestis Ottonis_
+vindt men ook: "des duivels minne drinken."
+
+Zoo komen wij er als vanzelf toe, een enkel woord te zeggen over de
+volksdaemonologie: over den _duivel_ in het volksgeloof.
+
+Het begrip "duivel" als zoodanig was aan de heidensche godenleer
+vreemd. Het meest nabij kwam nog de Oudnoorsche Loki, die bij het
+daemoniseeren dan ook het eerst zijn beurt kreeg. Slechts met het
+Christendom deden leer en voorstelling van een volstrekt boosaardig
+wezen, dat de menschen kwelt, haar intrede in de Germaansche wereld;
+doch meer dan éene nadere bepaling ontleenden zij in de volksopvatting
+aan de heerschende heidensche ideeën.
+
+De Germaansche duivels vormen een soort van monarchie, maar de
+zinnelijke voorstelling van hun rijk komt geheel op rekening
+van fantasie en tradioneele voorstellingswijze des volks. Er zijn
+Germaansche duivels, die eenige attributen van de kobolden overnemen,
+evenals deze den mensch dienstbaar zijn. De duivel moet zich soms
+bepaald afsloven; hij bouwt molens, beploegt steengronden en graaft
+rivierbeddingen, maar komt hij om zijn loon, dan is men veelal "den
+duivel te slim af." De "bedrogen duivel" of "domme duivel" is een
+geliefkoosde figuur van onze sagenwereld. Men laat den duivel wegen
+aanleggen, als te Ternath, schuren bouwen, als te Galmaarde, Hamelgem,
+Vilvoorde, Kessel-Loo, Bierbeek enz. Maar door het hanengekraai na
+te bootsen dwingt men hem, op de vlucht te slaan; het werk blijft
+dan, althans ten deele, onvoltooid. Immers de roode haan stelt den
+bliksem voor, in zoover deze de onweêrswolken splijt en den dampkring
+zuivert. Het heldere weêr roept hij andermaal te voorschijn. Zijn
+gekraai verdrijft ook het nachtelijk duister, de bonte, veelkleurige
+tinten van zijn vederdos zijn de weerglans der morgenschemering. Bij
+het eerste hanengekraai is dan ook de hellemacht gebroken, de geesten
+slaan op de vlucht. "Men verhaalt", zoo getuigde eertijds de Romeinsche
+dichter Prudentius, "dat de rondwarende duivels, die zich vermeien in
+het nachtelijk duister, bij het gekraai van den haan in verschillende
+richtingen heenvluchten." Uit deze aanhaling blijkt de algemeenheid
+van dit volksgeloof.
+
+Ook wanneer de duivel kloosters of kathedralen wilde verpletteren,
+werd hij niet zelden misleid; dit getuigt b.v. de duivelsberg bij
+Rolduc (L.).
+
+Een enkele maal, wanneer de duivel de menschen wil plagen, bedriegt
+hij zich zelf; zoo b.v. toen hij het zaagblad kerfde en aldus de
+getande zaag uitvond.
+
+Natuurlijk speelt de duivel een groote rol in de volksuitdrukkingen;
+zoo b.v.: "Hij is een duivelskind;--hij vloekt alle duivels uit
+de hel;--hij laat geen duivel op zijn hart barsten;--hij heeft
+den duivel in, of den duivel in den zak;--daar kan geen duivel uit
+wijs worden;--hij is uit de hel gekropen, toen de duivel sliep;--
+'t is, of de duivel er in zit;--de duivel steekt zijn staart op;--
+de duivel steekt er zijn staart tusschen;--hij is er op uit, als de
+duivel op een ziel;--hij is te gek, om met den duivel te dansen;--
+den duivel een kaarsje aansteken;--dat dank je den duivel; enz. enz;
+zie b.v. J. A. Hoens in Limburg's Jaarboek VIII, bl. 239. Ik kom
+hier nader op terug. Laat ik voor het oogenblik slechts opmerken,
+dat onze uitdrukking de "de duivel is los" of "dan is de duivel los"
+niet specifiek Nederlandsch, zelfs niet specifiek Germaansch is. Het
+is waar, ook van den god Loki geldt het: _Loki er or böndum:_ "Loki is
+ontbonden." Maar de "gebonden duivel" is ook elders bekend, b.v. bij
+Lactantius, die beweert, dat de satan in boeien geklonken zal worden,
+wanneer het zoogenaamd millenarische rijk begint.--Verder is het
+eigenaardig, dat in de folklore zoo vaak van 's duivels vrouw, moeder
+of grootmoeder sprake is; ik herinner aan het Venloosche aftelrijmpje:
+
+
+    Ter duvel zien vrouw ging wortele schrabbe,
+    Ze wis neet woa ze 't mets meus pakke,
+    Ze pagde 't hii, ze pagde 't doa,
+    Ze pagde ter duvel bii de hoar.
+
+
+Waarschijnlijk hebben we met werkelijk heidensch bezinksel te doen;
+maar de grootmoeder is het oorspronkelijke. Immers wij worden herinnerd
+aan het Noorsche verhaal, hoe Thórr en Týr bij den reus Hymir aan huis
+komen, en daar zijn negenhonderdhoofdige grootmoeder aantreffen. Op een
+mythische verklaring van een natuurverschijnsel wijst onze zegswijze
+"de duivel slaat zijn wijf", als het regent en de zon schijnt.
+
+Volksbenamingen zijn: _blikskater, boeman, bokspoot, de booze,
+deksel, duker, donder, droes, drommel, duivekater, hänsken, heintje,
+heintjepek, hinkepoot_, (men denke aan "kromme duivel"), _joost,
+koekoek, nikker, d'olle, pikheintje, de zivarte, zwarte piet_. In
+Belgisch Limburg noemt men hem veelal kortweg _"het kwaad_."
+
+De duivel is pikzwart en draagt bokshoorns, bokspooten of
+paardenhoeven; men denke aan de betrekking van den bok tot de heksen
+en aan de Zuidlimburgsche _bokkenrijders_. Ook vertoont hij zich als
+Italiaan, onberispelijk in het zwart gekleed, met zwarten baard. Hij
+bezit de gave, zich in dieren te veranderen, en verschijnt als kat,
+zwarte hond met gespleten pooten, draak, spin, vlieg. In een oude
+Brabantsche sage komt de duivel onder de gedaante eener reusachtige
+spin een kontrakt terugbrengen. Gaarne mengt hij zich ook ongekend
+onder de menschen, vorscht hen uit, speelt met hen kaart, ziet of er
+niets voor hem te halen is; hij is uitnemend musicus en voortreffelijk
+danser. Hij speelt valsch, drinkt en vloekt zwaar. Daar zijn menschen,
+die den duivel hun ziel verkoopen; menigeen, die plotseling, zonder
+kenbare reden, rijk werd, heeft aldus zijn vermogen verworven. Is de
+termijn afgeloopen, dan haalt hem de duivel en breekt hem den hals
+of draait hem den nek om.
+
+Hij houdt er ook personeel op na. Te Utrecht werd eertijds een groote
+keisteen, scheiding tusschen twee buurten, steeds verplaatst. Het
+heette, dat de duivel en zijn zwarte knechts met dien steen kaatsten
+van de Volderbrug naar de Geertebrug.
+
+Zijn idenditeit met den voorrijder der "Wilde Jacht" blijkt wel uit
+een trek in het Geldersche folklore, waar hij wordt voorgesteld,
+zich vertoonende in een windhoos. Hij huist veelal in de lucht;
+somwijlen langs den straatweg. Ook te Nederweert voert _Hänske_ het
+joelende geestenheir aan. In Duitschland behoort deze voorstelling
+tot de meest gewone. Zie De Cock, Brabantsche Sagen I, bl. 225 vlg.;
+Geldersche Volksalm. 1853, bl. 98; Limburg's Jaarboek VI, bl. 183;
+Volkskunde XXI, bl. 5; XXII, bl. 10; V. D. Bergh, Kritisch Woordenboek,
+bl. 27.
+
+De duivel is vooral bang voor het gelui der _klokken_. Het
+volk hecht iets specifiek-Christelijks aan het klokkengelui. En
+inderdaad: de klokken worden "gedoopt", de klokken roepen ter kerke,
+de klokken vermelden den huwelijkszegen, zij begeleiden ter laatste
+rustplaats. Zoo vaak voelt het volk zich door het klokkengelui verheven
+boven het saaie, alledaagsche proza-leven. In de Goede Week reizen de
+klokken naar Rome, en wel op Goeden Donderdag na het _Gloria_, om op
+Goeden Zaterdag terug te keeren; dan brengen zij de paascheieren mee.
+
+Op ongedoopte, ongewijde klokken heeft de duivel natuurlijk vat. Zoo
+had men bij de stichting van het klooster Sint-Odolf te Staveren
+vergeten de klokken te wijden. Honderd jaar later vloog _Joost_ in
+woeste vaart naar den toren, haalde de klokken er uit en slingerde
+ze weg. Sedert hooren de visschers op de Fluessen en de bewoners van
+Galamadammen (F.) soms des nachts een dof gebombam in de diepte: dan
+luidt de duivel de klokken van Sint-Odolf. Hetzelfde wordt verhaald
+van de klokken van Driel en van Lochem. Deze wierp de duivel in twee
+kolken niet ver van den Berkel, waar men ze nog in den Kerstnacht
+te twaalf ure kan hooren luiden. Vandaar dat deze twee plassen
+den naam van "duivelskolken" dragen. Zoo dompelde de satan nog een
+klok van Horst in het zwarte, diepe water der Peel, en begroef te
+Hoensbroek een ongedoopte klok in den waterplas tusschen de kerk en
+de Geleen-beek. Al deze klokken luiden op Kerstnacht; ook die van
+den _klokkekuil_ te Swolgen: Welters, Limb. Legenden II, bl. 71;
+Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I, bl. 31.
+
+Wanneer dus het volk heden ten dage zegt, dat de duivel vlucht bij
+het hooren van het klokkegelui, en dat de alvermannetjens verdwenen
+zijn, omdat zij het klokkegelui niet konden verdragen, dan hecht het
+hieraan zonder den minsten twijfel een Christelijke beteekenis. Toch
+ligt hieraan ten deele een heidensch begrip ten grondslag, nl. de
+geestenwerende en geestenbannende kracht van het klokkengelui. Vandaar
+ook het klokkenluiden bij onweêr en sterfgeval,--niets dan een
+gekerstende volksopvatting.
+
+
+
+II. De Volksfeesten.
+
+
+Wanneer ik spreek van "volksfeesten", dan bedoel ik hiermee het komplex
+van feestgebruiken, die bij het hedendaagsche volk van de viering van
+Oudgermaansche of Christelijke feestgetijden zijn overgebleven. Immers
+de feestvreugde kleedde zich in tal van overlevende blijheidsuitingen,
+die niet zelden, van het oorspronkelijk hoofdmotief losgetornd,
+ontaardden en oversloegen tot uitspattingen en misbruik.
+
+Deze volksfeesten droegen dus oorspronkelijk een religieus, maar
+ook een huiselijk karakter. Evenals in het oude Rome, wanneer ik
+deze analogie hier mag aanvoeren, was het huisgezin de kern, de
+cel, van waaruit de georganiseerde vroolijkheid en blijheid zich
+in ruimer kring en op ruimer terrein verspreide; en in het gezin
+zelf werd de feestviering, van geslacht tot geslacht overgeleverd,
+onder toezicht en leiding van den vader of van de moeder des gezins
+voltrokken. Ik spreek hier dus niet over de volksvermakelijkheden,
+als loopen, springen, klimmen, harddraven, wedrennen enz., en over
+de gezelschapsspelen evenmin; zie hierover desgewenscht Ter Gouw,
+De Volksvermaken (Haarlem 1871), bl. 321-397 en 563-694. Immers deze
+hebben met religie en familiale organisatie niets gemeen en dragen
+een dermate internationaal karakter, dat zij onmogelijk kunnen dienen
+om den volksaard nader te bepalen. Iets anders is het, wanneer een
+bepaald spel door een bepaalde leeftijdsgroep op eigenaardige wijze
+wordt uitgevoerd of gevarieerd, waarover nader.
+
+De oude Germanen kenden eigenlijk geen feestdagen, maar wel
+feesttijden, _hoogtijden_, een benaming, die zich tot heden staande
+hield. Op voorname Christelijke feestdagen gaat in katholieke streken
+de eene familie bij de andere nog "zalig hoogtijd" wenschen.
+
+Men vierde eertijds waarschijnlijk vier offertijden, en om het offer
+groepeerden zich dan de overige feestelijkheden: twee winterfeesten,
+het lente- en zomerfeest. Eigenlijk begon het eerste winterfeest (of
+herfstfeest), dat het Germaansche jaar opende, met de nachtevening
+van September. Maar in den Juliaanschen kalender valt het begin
+van den winter op 10 November, en zoo kreeg, door verschuiving der
+feestgebruiken van het Germaansche nieuwjaar, de Martinidag zijn
+beteekenis. Voeg hierbij, dat het kerkelijk jaar aanving met den
+Advent, die oorspronkelijk 5 weken omvatte (eerst Paus Gregorius VII
+bracht hem op 4 weken), terwijl het Adventsvasten den 11den November,
+dus op Martinidag begon. Zoo vereenigde zich ook het eerste met
+het tweede, het groote winterfeest, dat ook den naam draagt van
+Midwinterfeest of Joelfeest en welks gebruiken voor een groot deel
+op het Kerstfeest overgingen. Het _Joelfeest_ immers, ontegenzeglijk
+het hoogste feest der Germanen, viel in de tweede helft van December
+en in de eerste van Januari. Dit wordt het tijdperk der "Twaalf
+Nachten" genoemd; de Duitschers spreken van de _Zwölften, Unternächte,
+Rauchnachte_ of _Losstage_. Dit feest, dat, naar zijn etymologie te
+oordeelen, zeer waarschijnlijk "het tooverrijke", dan "het vroolijke"
+beteekende, werd inderdaad gekenschetst, evenals trouwens het
+eerste winterfeest, door een uitgelaten vroolijkheid, veroorzaakt:
+1o door het genieten der offergaven, die gedurende dien tijd aan de
+zielen der afgestorvenen en aan Wôdan, Holda en andere chthonische en
+windgodheden werden gebracht; en 2o--reden van ekonomischen aard--door
+de twee groote slachttijden, die met de winterfeestviering samenvielen,
+wanneer deze niet zelf de hoofdaanleiding tot de winterfeestviering
+gegeven hebben, zooals Alex. Tille beweert in zijn boek over Die
+Geschichte der deutschen Weihnacht (Leipzig 1893), bl. 6.
+
+Het was de heiligste tijd van het jaar. Dromsgewijze joelden en
+raasden de geesten door het luchtruim, door hun befaamden voorrijder
+aangevoerd; lotsvoorspelling, droomverklaring en tooverij vierden
+hoogtij; heel de geestenwereld: heksen, weerwolven, elfen, dwergen,
+waren los; men dronk de _minne_, d.i. de gedachtenis der afgestorvenen;
+men stelde de geesten onder allerlei vermommingen voor, die thans
+nog in min of meer gekerstenden vorm voortbestaan.
+
+Geofferd werd gedurende dit tijdperk aan de geesten en aan Wôdan,
+in zijne hoedanigheid van god der vruchtbaarheid, ter wille der
+vruchtbaarheid van de akkers. Uit menig volksgebruik, dat wij te
+geschikter plaatse zullen bespreken, blijkt trouwens, dat deze
+geheele periode een vruchtbaarheidskarakter draagt. Men beschouwde
+--en beschouwt nog thans, zonder zich duidelijk rekenschap van
+deze voorstelling te geven--in den barren Joeltijd de aarde als
+sluimerend onder het mollig sneeuwkleed, nieuwe sappen garend, om in
+de lente de natuur met bloemen te tooien en het wintergraan te doen
+gedijen. Met goed recht zou men derhalve van een bevruchtingstijdperk
+kunnen spreken, zooals ik in Volkskunde XII, bl. 89 vlg. voorstelde:
+het schieten in de boomen, het binden van stroobanden om de boomen,
+het zweepen der boomen heeft stellig bevruchting ten doel.
+
+Gegeven nu, dat het eerste winterfeest een vrij groote reeks van
+dagen in beslag nam, en dat het Joelfeest meestal tusschen Kerstmis
+en Driekoningen, plaatselijk echter ook vroeger of later kon vallen,
+dan krijgen we een bijna aaneengesloten feesttijdperk, dat zich
+van omstreeks het begin van November tot het midden van Januari
+uitstrekte. In dit tijdperk vallen vooral de Christelijke feesten:
+St. Martinus (11 Nov.), St. Clemens (23 Nov.), St. Andreas (30
+Nov., men denke vooral aan St. Andreasnacht), St. Barbara (4 Dec.),
+St. Nikolaas (6 Dec.), St. Lucia (13 Dec.), St. Thomas (21 Dec.),
+Kerstmis (25 Dec.), St. Stefanus (26 Dec.), Onnoozele Kinderen (28
+Dec.), Besnijdenis (1 Jan.), Driekoningen (6 Jan.). Zie hierover mijn
+geschrift De H. Nikolaas in het Folklore (Roermond, 1898), bl. 9, 10.
+
+Het volksfeest stoelt dus op de religie. De godsvereering der Oude
+Germanen schonk haar adepten echter ook verpoozing van den harden
+arbeid op akker of weideveld: de feestviering droeg een religieus,
+maar tevens een ekonomisch-maatschappelijk karakter, wat des te
+meer in het oog valt, wanneer men bedenkt, dat onze voorouders
+veel meer dan heden leefden met de natuur, arbeidden en rustten
+overeenkomstig de natuur. Ook hier is het Christendom met wijs
+beleid te werk gegaan, en heeft het niet willen uitroeien, maar
+veredelen en verheffen of althans, in het geoorloofde, lijdelijk
+willen toezien. Terecht. Want indien er iets bestaat, zegt Ozanam,
+waaraan de menschen nog meer vasthouden dan aan den bodem, die hen
+voedt, dan zijn het de overleveringen, welke hun land in hun oogen
+verheffen, en de feesten of hoogtijden, die hen voor een wijl aan de
+harde, eentonige zorgen des levens onttrekken.
+
+Wij beginnen dus het feestelijk jaar in Groot-Nederland met _Sint
+Maartensdag_ (11 November), gewijd aan de vereering van den grooten
+volksheilige, Martinus, bisschop van Tours. Den apostel van Gallië,
+den grooten heilige der Franken, is ook in Nederland en België een
+ongemeen hooge vereering te beurt gevallen; in Duitschland viert men
+hem vooral in Frankenland, en in het naburige Zwaben en Westfalen. In
+België zijn honderden kerken hem toegewijd; in Nederland vereerde
+men hem als patroon te Utrecht, Groningen, Middelburg, Sneek, Arnhem,
+Tiel, Bolsward, Venloo, Weert, Wijk-Maastricht, Dokkum, Bovenkarspel
+enz. enz. De dorpen St. Maarten, St. Maartensdijk, Maartenshoek voeren
+zijn naam. Vooral het bisdom, de stad en de burgerij van Utrecht
+stonden onder zijn bescherming. Te Utrecht stond zijn beeltenis op de
+torenspits zijner kerk, aan de hoeken der straten, in het voorportaal
+der kapittelzaal. Het prijkte op het oude wapen der stad en op de
+bisschoppelijke banieren. Vandaar dan ook, dat de burgers van Utrecht
+eeuwen lang den naam droegen van _Sint Maartens-mannen,_ evenals die
+van Egmond _Sint Alberts-mannen_ en de Leuvenaren _Sint Pieters-mannen_
+genoemd werden. Vielen de Hollanders de Stichtenaren aan onder het
+krijgsgeroep "Holland! Holland!", deze beantwoordden het met "Sint
+Martijn, Sint Martijn!" Zie o.a. Schotel, Tilburgsche Avondstonden,
+bl. 36 vlg.
+
+Ook kreeg de geheele periode van Sint Maarten tot Kerstmis--Adventstijd
+in den ruimsten zin--den naam van Sint Maartensvasten. De H. Perpetuus,
+bisschop van Tours, die in de Ve eeuw leefde, bepaalde nl., dat van
+af 11 November tot Kerstmis driemaal per week moest gevast worden;
+naar men weet, dagteekent dit 3 maal vasten per week (Woensdag,
+Vrijdag en Zaterdag) reeds uit het einde der IIe eeuw. Naderhand werd
+deze bepaling over heel Frankrijk uitgebreid.
+
+Intusschen, hoe groot de vereering van den H. Martinus ook in
+onze landen mag geweest zijn, zij verklaart kwalijk een aantal
+feestgebruiken als: het Sint-Maartensvuur, de Sint-Maartensdronk,
+-gans, -gaard enz.
+
+Vooreerst dan het Sint-Maartensvuur. De meeste feestvuren zijn niet
+van christelijken, maar van heidenschen oorsprong. Naderhand heeft
+men de Sint-Maartensvuren aldus verklaard, dat zij oorspronkelijk uit
+vreugde over den val van het heidendom zouden ontstoken zijn. Dit
+is echter een van de vele verklaringen, die de feiten zoekt aan te
+passen aan vooropgestelde theorieën. In waarheid hangen de feestvuren
+samen met de Oudgermaansche _noodvuren_, Oudsaksisch _nôdfiur_,
+waarin _nôd_- verwant is met het Oudhoogduitsche werkwoord _nûan_
+"stukwrijven". Immers het werd ontstoken, doordat men een stuk hout in
+de opening van een ander of van een wagenrad stak en zoolang draaide,
+tot het hout vuur vatte. Het voedsel voor het nieuwe vuur, hout en
+stroo, moest door alle leden der gemeente worden meegebracht. Brandde
+het vuur, dan moesten menschen en vee daar driemaal doorheen loopen. Na
+afloop nam ieder een verkoold stuk hout mee naar huis: het was een
+voorbehoedmiddel tegen besmettelijke ziekte onder menschen en vee.
+
+Merkwaardig is hetgeen Sebast Frank in zijne Wahrhaftige Beschreibunge
+aller Teile der Welt (1567) over een dezer vuren meedeelt: "Zu
+Mitterfasten flechten sie ein alt Wagenrad voller Stroh, tragens auf
+einen hohen, jähen Berg, haben darauf den ganzen Tag einen guten Mut,
+mit vielerlei Kurzweil, singen, springen, dantzen, Geradigkeit und
+anderer Abenteuer, umb die Vesperzeit zünden sie das Rad an, und
+lassens mit vollem Lauff ins Thal lauffen, das gleich anzusehen ist,
+als ob die Sonne vom Himmel liefe". Dit noodvuur had het karakter van
+een zoenoffer aan de hoogere machten, het was een reinigings (en dus
+vruchtbaarheids-) vuur, dan ook een offervuur aan de verpersoonlijkte
+vegetatie en vruchtbaarheidsgoden, wellicht met name aan Wôdan
+als zonnegod, wiens symbool het rad, het zonnerad was; vandaar,
+dat de _Indiculus superstitionum et paganiarum_, een opsomming van
+capitularia uit de VIIe eeuw, waarschuwt tegen het heidensch gebruik
+van vuur door het wrijven van hout: _De igno fricato de ligno, id est
+nôd-fyr_. Oorspronkelijk stonden deze vuren met geen bepaalden tijd van
+het jaar in verband en werden ontstoken, telkens als men de godheid
+iets te vragen had of ook haar dank wilde brengen. Maar mettertijd
+hebben zij zich bij de hoofdofferfeesten gevoegd, en zoo krijgen wij
+dan onze Sint-Maartensvuren, Kerst- en Nieuwjaarsvuren, Vastenavond-
+en Paaschvuren, en St. Jans of Pinkstervuren, die vrij wel met de vier
+genoemde groote ofifertijden der Germanen samenvallen. Als kriteriën
+van den heidenschen oorsprong der nog bestaande vuren kan men met
+Grimm, Deutsche Mythologie I, bl. 35 aannemen: "das reiben der heiligen
+Flamme, laufen durch die brände, werfen von blumen in das feuer, backen
+und austheilen grosser brote oder kuchen, und der reihentanz." Voegen
+wij hierbij het rondloopen met fakkels door de velden.
+
+Talrijk zijn de dorpen, vooral in het Zuiden van ons land, waar
+de Sint-Maartensvuren nog opflikkeren; ook springt men nog over
+het vuur heen. Daarentegen is het _fakkelen_ veelal verdwenen, --in
+België bestaat het nog plaatselijk, b.v. te Hombeek, Hoeleden, enz.,
+en ook in Hollandsen Limburg en Brabant, vgl. Limburg's Jaarboek I,
+bl. 72: "Op Sint Maartensavond kan men door geheel Limburg en Brabant
+op de heuvelen langs de Maas de Sint Maartensvuren in flikkerende
+vlam met rossen gloed zien opgaan.... Terwijl de stapel brandt,
+zwerven de knapen met ontstoken fakkels door de velden." Te Obbicht,
+Papenhoven enz. noemt men dit _flakkeren_. De toortsen zijn slechts in
+rudimentairen vorm overgebleven in de kaarsjes of gekleurde lampions
+of uitgeholde en tot lantaarns vervormde rapen en pompoenen (pronk- of
+bronkappelen), waarmee thans de dorps- en veelal ook nog de stadsjeugd
+langs de huizen trekt. Te Brugge en rond Maaseik loopen de kinderen
+met eindjes touw, bestreken met teer. De vuren vervangt men in de
+steden, b.v. te Venloo, door kaarsjes. Op Sint-Maartensavond vormen
+ouden en jongen een kring; dan wordt lustig in de rondte gedanst en
+de kinderen springen herhaaldelijk over het vlammetje. Dit kinderlijk
+gebruik verbindt dus ons folklore niet alleen met den grijzen voortijd,
+maar ook met de volksgebruiken der verre Donaulanden, van Meissen
+en Thüringen, waar men althans bij de Sint-Jansvuren nog over den
+gloed heenspringt.
+
+Bij den rondedans zingt men te Venloo het bekende:
+
+
+    Sintermertes veugelke
+    Hêt ein roeëd keugelke
+    En ein blauw stertje
+    Hoepsa Sintermerte!
+
+
+Appingedam:
+
+
+    Sunte Meertens vogeltje
+    Met ziên kip kap kogeltje
+    Met ziên rooie rokje,
+    Met ziên vleddern stokje.
+
+
+Ter vergelijking diene nog het door Halbertsma meegedeelde:
+
+
+    Sunte Maartens veugeltje
+    Zat al op een heuveltje
+    Met zijn rood rokje;
+
+
+en verder het rijmpje, dat men hoort in de Altmark:
+
+
+    Märtiin Märtiins Vaegelken
+    Mett siin verguit Snaevelken!
+    Geft us watt un lat us gan,
+    Datt wii hüüt noch wiier kam'n.
+
+
+In het leven van den heilige komt geen vogel voor, en toch ontmoet
+men den Martinusvogel reeds in de gedichten der Middeleeuwen. Ook in
+Frankrijk kent men den "oiseau St. Martin" en in Spanje den "pajaro
+St. Martin."
+
+Over dezen Sint-Maartensvogel is heel wat geschreven, zie
+b.v. Dr. Knappert, Wödan-St. Maarten in den Gron. Volksalmanak 1899,
+bl. 102; Dr. Knippenberg, Sintermertesveugelke, in Limburg's Jaarboek
+1911, bl. 75 enz. Persoonlijk heb ik deze kwestie onderzocht in mijn
+opstel, getiteld: Overblijfselen van den Wôdan-kultus in Limburg,
+in Limburg's Jaarboek 1898, bl. 34 vlg. Mij dunkt thans, dat men
+de zaak als uitgemaakt kan beschouwen. De handschriften, die "Sant
+Martisvogel, Mertissvogelin" geven, wekken het gegronde vermoeden,
+dat _Martini avis_ uit _Martis avis_ ontstaan is; in alle geval is
+de specht bedoeld, de bonte specht (_picus maior_), met zijn donkere,
+staalblauwe staartveêren en donkerrooden nek. Het woord "keugelke" is
+immers het Middelnederlandsche _cogele_ "halskraag, mantelkap", men
+denke aan de zegswijze: "kat en kogel verliezen", ontstaan uit "kap
+en kogel verliezen", elders "kap en keuvel"; vergel. ten overvloede
+het Veendamsche en Delfzijlsche rijmpje:
+
+
+    Kip, kap, kogel,
+    Sint Maartinsvogel.
+
+
+Zoo ook het Duinkerksche:
+
+
+    Sinte-Martens veugeltje
+    Kwam met zijn roo kapeugeltje
+    Gestoven
+    Gevlogen
+    Al over den Rijn,
+    Waar dat vette verkens zijn!
+    Goede vrouwe, geeft ons wat,
+    Alle hennen leggen wat!--
+
+
+Ik keer nu terug tot den ronddans in de binnenkamer. Als tweede
+couplet zingt men een lied, dat aanvankelijk bij het inzamelen van
+hout enz. aan de huizen gezongen werd, en thans nog gezongen wordt
+dáar, waar deze inzameling door de jeugd in typischen lichtstoet
+nog gehouden wordt. Tot goed begrip dezer strofe dient men zich de
+legende van den H. Martinus te herinneren. Het was in den strengen
+winter van het jaar 332, toen Martinus, nog krijgsman en katechumeen,
+een naakten en van koude schier verkleumden bedelaar ontmoette bij
+een der poorten van Amiens. Terstond trekt hij zijn zwaard en deelt
+zijn krijgsmantel in tweeën, geeft de eene helft aan den arme, die
+in Christus' naam een aalmoes vraagt, en bedekt zich zelf zoo goed
+mogelijk met de ander. Vandaar in het lied de uitdrukking "met zijn
+bloote armen". Denzelfden nacht zag hij in zijn slaap den Zaligmaker,
+met het deel van den mantel, dat hij den bedelaar gegeven had, bedekt,
+zeggende: "Martinus, hoewel nog katechumeen (niet gedoopt), heeft mij
+met dit kleed gedekt." De bedelaar heet in het lied "Sinterkrukken".
+
+Vooraf nog een algemeene opmerking over volksrijmpjes, of volkspoëzie,
+zoo men wil. Een groot deel dezer gelegenheidsrijmpjes, die van
+mond tot mond gaan, is verdorven en onverstaanbaar geworden. De
+volksfantasie varieert op alle mogelijke wijze, verbastert, neemt
+allerlei bestanddeelen en restantjes van andere, vreemde liedjes op,
+enz. Maar bij de rekonstruktie moet men uiterst voorzichtig zijn en
+vooral niet te veel logica verwachten. Niet slechts het eene idee,
+maar ook het eene rijm, de eene klank roept den anderen op, vooral
+in de zoogen. _kettingrijmpjes_, en zoo wijkt men soms mijlen ver
+van het hoofdthema af. Ik geef hier enkel de stroofjes, die m.i. de
+meest voorkomende en de minst verhaspelde zijn, en zooveel mogelijk
+ontdaan van hun dialektisme, voor zoover zij een algemeen karakter
+dragen. Voor de volledige Vlaamsche liedjes zie De Cock-Teirlinck,
+Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 110 vlg.; voor Noord-Nederland
+vooral ook Driem. Bladen III, bl. 64; IV, bl. 113; VII, bl. 80.
+
+
+    Vandaag is 't Sinter Marten
+    En morgen Sinter Krukken,
+    Wij komen uit goeder harte
+    En hadden zoo gaarn een stuksken:
+    Een houtjen of een turfjen
+    In Sinter Martens kurfjen,
+    En wij zullen van hier niet gaan,
+    Of wij hebben wat opgedaan.
+
+    Sinter Marten is zoo koud,
+    Geef 'm een turfjen of een hout,
+    Om zich bij te warmen
+    Met zijn bloote armen.
+    Geef wat, houd wat,
+    Tegen 't jaar al weer wat.
+
+
+Of wel:
+
+
+    Geef vuur, geef vuur,
+    Sinter Marten is zoo duur.
+
+
+In de volkspoëzie vinden we ook metrische eigenaardigheden, en behalve
+sporen van stafrijm, allerlei verouderde rhythmische vormen. Het hier
+volgende rijmpje herinnert aan het oude metrum, dat geregeld werd
+door het aantal heffingen in ieder vers, en niet door het aantal
+lettergrepen; zie hierover G. J. Boekenoogen, Onze Rijmen (Leiden
+1893), bl. 32.
+
+
+    Híer wóont een ríjk mán,
+    Díe véel géven kán.
+    Véel wíl hij gévén,
+    Láng zál hij lévén,
+    Zálig zál hij stérvén,
+    Den hémel zál hij érvén;
+    Gód zál hem lóonén
+    Met hónderddúizend krónén,
+    Met hónderddúizend rókjes an,
+    Dáar komt Sínter Márten áan.
+
+
+Of wel:
+
+
+    Met hónderd dúizend líchtjes áan,
+    Dáar komt Sínt Martínus weer áan.
+
+
+Te Venloo volgt na den vierden regel ook wel:
+
+
+    Honderd joar en einen daag
+    Zit det mêdje op die bank,
+    Loat det mêdje valle,
+    Tröl, tröl
+    Loat det mèdje valle (?).
+
+
+Ruim verspreid is verder:
+
+
+    Sint Martinus bisschop,
+    Roem van onze landen,
+    Dat wij hier met lichtjes loopen
+    Is voor ons geen schande.
+    -----------------
+    Martijn,
+    Turf in den murf [mond] in den maneschijn.
+    Gooi in den most,
+    Gooi in den wijn,
+    Hier woont Sinte Martijn.
+    Martijn had een schaartje, dat wou niet knippen,
+    Martijn had een mesje, dat wou niet snijden,
+    Martijn had een touwtje, dat wou niet knoopen,
+    Geef me een korfje of een houtje en laat me loopen.
+
+
+Alkmaar, Hoorn:
+
+
+    D'r is brand al in de lantaren,
+    En de vonken, die vliegen d'r uit,
+    De meisjes loopen om garen
+    En de jongens om beschuit.
+    ------------------
+    Sinte, Sinte Marten,
+    De kalveren dragen starten,
+    De koeien dragen horens,
+    De kerken dragen torens,
+    De torens dragen klokken,
+    De meisjes dragen rokken,
+    De jongens dragen broeken,
+    De wijven schorteldoeken.
+
+
+West-Vlaanderen:
+
+
+    Sinte Martens avond,
+    De torre [lantaarn] gaat mee naar Gent,
+    En als mijn moeder wafels bakt,
+    Dan ben ik daar geern omtrent.
+
+    Stook vier, maak vier,
+    Sinte Maarten komt hier,
+    We zetten hem in een hoekje,
+    We geven hem daar een koekje,
+    En we zetten hem onder de tafele,
+    En we geven hem daar een wafele.
+
+
+Land van Waas:
+
+
+    De jongens van de dorpen,
+    Die waren hier al bijeen,
+    Het geldeken, dat wij 's jaren haên,
+    Dat is hier al verteerd.
+    Wij zullen gaan leeren hout rapen,
+    Turf rapen,
+    Al op Sint Jans manieren!
+    Vrolijk zullen wij vieren,
+    Gelijk wij 's jaren plachten.
+    Een stuk van zijnen mantel
+    Al met zijn billekens bloot!
+    En wilde gij dat niet geven,
+    Dan zijde gij een groote jood!
+    Een houtje of een turf ken
+    In Sinte Maartens kurfken.
+
+
+Krijgt men niets, dan wordt gezongen:
+
+
+    Hier hangt een baksken met zemelen uit,
+    En daar vliegt de gierige duivel uit.
+
+
+Of wel:
+
+
+    Een bosje met zwavel,
+    Een bosje met kruit,
+    Hier hangt de gierige duivel uit.
+
+
+Reeds in de XIIIe eeuw wordt de Sint-Maartensdag _Scuddecorfsdag_
+genoemd; niet zoozeer, omdat dan de broodkorf geschud werd, d.i. een
+algemeene uitdeeling onder de armen plaats had [8] maar een korf
+met appelen, kastanjes, noten, mispelen enz. werd boven het vuur
+aanhoudend geschud, zoodat de inhoud naar alle kanten vloog en door
+de grabbelende jeugd werd opgeraapt. De korf zelf verbrandde langzaam
+onder het schudden; vanwaar in Duitschland het rijmpje:
+
+
+    O Marten, Marten,
+    Der Korb muss verbrennet sein;
+    Das Geld aus den Taschen,
+    Der Wein in die Flaschen,
+    Die Gans vom Spiess,
+    Da sauf und friss,
+    Wer sich vollsaufen kann,
+    Wird ein rechter Martensmann.--
+
+
+In den Gelderschen Volksalmanak van 1837 leest men, hoe het
+Schuddekorfsfeest binnenshuis werd gevierd. Aan den zolder werden
+papieren builen opgehangen met rozijnen, amandelen, kastanjes enz. Aan
+deze builen bevestigde men een langen papieren slinger. De slinger
+wordt aangestoken, de vlam komt nader en nader, het laatste vonkje
+deelt zich mee aan 'n kleine hoeveelheid buskruit, die ontvlamt,--en de
+buil scheurt aan stukken. Nu regent het lekkernijen, en de grabbelende
+jeugd stoeit en strijdt, wie het meest mag oprapen.
+
+Veel meer karakteristiek is het uitdeelen van versnaperingen aan de
+kinderen in de zuidelijke provinciën. De avond vóor Sint Maarten is
+de echte strooiavond; en de kinderen, ronddansend om het kaarsje
+en "Sinter Mertes veugelke" zingend, zien verlangend naar den
+schoorsteen, want Sint Maarten rijdt, d.i. werpt zijn gaven door den
+schoorsteen. Sint Maarten is de kindervriend en treedt herhaaldelijk
+voor Sinter Klaas in de plaats. Te Herdersem, te Aalst, te Sint
+Nikolaas zetten de kinderen hun schoen op Sint Maartensavond. Men
+legt voor het paard van den heilige, die 's nachts rondrijdt, hooi en
+wortelen in den schoen; te Ieperen hangen de kinderen op den vooravond
+hun met hooi gevulde kous in het huis hunner ouders of grootouders
+op, in de hoop deze 's morgens met geschenken gevuld te vinden. Te
+Antwerpen is het strooiavond, evenals te Venloo en in de Kempen;
+in bisschoppelijk ornaat verschijnt de heilige in de kinderkamer en
+beloont of tuchtigt naar verdienste.
+
+Immers, wij staan aan het begin van het Joeltijdperk, eertijds
+gewijd aan Wôdan, als god der vruchtbaarheid, maar ook aan de
+schimmen der afgestorvenen, het tijdperk der vruchtbaarheid en der
+bevruchting, gedurende hetwelk genoten en gegeven wordt, en nieuwe
+gaven worden verhoopt van de aarde, sluimerend en welhaast zich
+dekkend met het mollige, blanke dekkleed van sneeuw. Onmiskenbaar
+heeft het Oudgermaansche Midwinterfeest een grooten invloed op onze
+hedendaagsche gebruiken uitgeoefend. Men toonde zich dankbaar voor
+het genotene, men bracht het eerste winteroffer, maar genoot ook van
+de offergaven en vierde feest met uitgelaten vroolijkheid. Martinidag
+was de eerste smuldag bij de intrede van den winter. De oogst is nu
+binnen gehaald, ten volle kan men genieten van de rust na den arbeid
+en van den oogstzegen,--en de eerste groote slachttijd is daar. Zoo
+vindt men in dit Joeltijdperk dan ook de meeste smuldagen en de meest
+verscheiden gebaksvormen; zoo worden dan in deze periode de kinderen
+op allerlei snuisterijen onthaald, voorgesteld als hemelgaven, door
+de godheid verleend,--naderhand nemen Sint Maarten, Sinterklaas, het
+Kerstkind, de Driekoningen enz. de plaats der chthonische godheden
+in: ekonomische en religieuze motieven gaan hier hand in hand. Sint
+Maarten _rijdt_ deze gaven, evenals Sinterklaas en de Engelen op
+Palmzondag; _rijden_ is gelijkwaardig met "geschenken geven", door
+welke synonimie het verband tusschen "wind" (rijden door de lucht)
+en "vruchtbaarheid" in een helder daglicht treedt. "Veel wind, veel
+ooft", zegt een spreekwoord. In Limburg kent men zelfs Sint Maarten
+in de funktie van den Wilden Jager (vgl. bl. 71), als aanvoerder van
+het geestenheir, begeleid door zijn knecht.
+
+Aldus verklaart men ook de eigenaardige koeken, met Sint Maarten
+gebakken en _Sint Maartenshoorntjes_ genoemd. Ook in het Freudental
+(Oostenr. Silezië) mogen de _Martinshörndl_ niet ontbreken. Hiermee
+hangt samen het varkensslachten, dat op Sint Maarten gebruikelijk is,
+zoodat men in Duitschland schertsend van _Speckmärten_ spreekt. Vooral
+de kleine man slacht dan het zorgzaam gemeste dier:
+
+
+    Op Sint Martijn
+    Slacht de arme het zwijn.
+
+
+Te Hoogstade (België) zingt men:
+
+
+    Sinte Maarten,
+    Koeken en taarten,
+    Brood en wijn,
+    Al voor Sinte Maartens zwijn!
+
+
+Niet minder past bij de opening van dit tijdperk de Sint
+Maartensgans. Zij is om dezen tijd het vetst en wordt dus als
+bijzondere lekkernij genoten; vroeger werd zij over het algemeen
+meer gegeten dan thans, ik herinner slechts aan de markten, die nog
+haar naam dragen. Het gebruik der Sint Maartensgans is heinde en ver
+verbreid en houdt met geen enkel goed vaststaand feit uit het leven
+van den heilige verband. Men denke er toch aan, dat het volk niet
+met getaldatums, maar met heiligendagen rekende, zoodat men tegen
+Sint Maarten (d.i. 11 Nov.) de gans slachtte, tegen Sint Andries
+(d.i. 30 Nov.) de pacht betaalde, tegen Sint Margriet (d.i. 10 Juni)
+omslag in het weer verwachtte enz., enz.--Slechts in Engeland is de
+gans de oudvaderlijke schotel op Sint Michaëlis (29 Sept.), n.l. de
+_Michaelmass-goose,_ terwijl den 11en November het _Martinmass-beef,_
+gerookt vleesch, op tafel prijkt. Ook in Friesland is het eten van
+ganzen meer omstreeks Sinterklaas en Kerstmis gebruikelijk.
+
+Reeds sinds eeuwen werd de heilige met een gans afgebeeld; op Noorsche
+runenkalenders vindt men 11 Nov. door een gans aangeduid, evenals op
+Tirolsche boerenkalenders. Luidens de legende zouden de ganzen den
+heilige door hun gesnater bij het preeken gestoord hebben, waarom
+hij ze slachten en oppeuzelen liet! Anderen berichten, dat de ganzen
+zijn schuilplaats verrieden, toen hij zich had verborgen, ten einde
+zich aan de bisschoppelijke waardigheid te onttrekken. Op het dak
+der Sint Maartenskerk teWorms (XIIe eeuw) is mede een gans geplaatst.
+
+In Gelderland, Overijssel enz. werd de gans 4 weken te voren
+gekocht en dan gemest; befaamd waren de ganzenmarkten te Deventer en
+Zwolle. Sommigen _pilden_ de beestjes, d.i. duwden hun meel-ballen tot
+barstens toe in den gorgel. Te Deventer werd zelfs door de schooljeugd
+aan "Meester" een malsche gans ten geschenke gegeven; deze gaf dan
+vakantie. Hier en ook nog in enkele andere plaatsen van Noord-Nederland
+bleef na de Reformatie de "papistische grouwel" van het gans-eten
+voortbestaan.--Een deftig Deventersch hooggeleerde uit de XVIIe eeuw,
+Martinus Schoockiius verhaalt, hoe de hoogstgewichtige vraag behandeld
+werd, of het geoorloofd was, op Sint Maarten een gans te eten, en meer
+bepaaldelijk, of men een Sint Maartensgans mocht opdisschen aan de
+Deventersche studenten in de heilige godgeleerdheid, die gezamenlijk
+het middagmaal gebruikten. De hooggeleerde is vrijzinnig genoeg,
+er geen bezwaar in te zien; zie Eelcoo Verwijs, Nutsalmanak. 1868,
+bl. 151 vlg.
+
+Eigenlijk behoort de St. Maartensgans thuis in de Saksische gewesten
+van ons land. Ik ben de meening toegedaan, dat men de gans kan
+beschouwen als een Saksisch stamdier, waarop m.i. ook het liedje uit
+Westerwolde wijst:
+
+
+    Er kwam een gans uit Sassen,
+    Uit Sassen kwam die gans,
+    Hij was zoo wel gewassen,
+    Gewassen was die gans.--
+
+
+Voor een groot deel van ekonomischen aard is ook de
+Sint-Maartensdronk. In de volksrijmpjes heet het:
+
+
+    Sint Martijn, Sint Martijn,
+    T' avond most en morgen wijn.
+
+
+Men dronk nieuwen most en nieuwen wijn, want het feest valt omstreeks
+den tijd, dat de nieuwe wijnen worden gekelderd: het valt samen met
+het einde van den wijnoogst. Van oudsher werden b.v. te Dordrecht,
+de stapelstad, de Fransche wijnen gekelderd op Sint Maarten. Zoo
+komt het, dat in sommige Fransche kalenders een beker het attribuut
+van Sint Maarten is, en dat hij in Frankrijk veelal als de patroon
+der wijnbouwers en hotelhouders geldt.--Uiteraard ontaardde dan ook
+het Sint Maartensfeest niet zelden in een zwelgpartij, zooals dit
+b.v. op de bekende schilderij van den Boeren-Breughel in het Museum
+van Antwerpen is voorgesteld.
+
+De historische Martini-dronk, die den naam van _Sint Maartens minne_
+draagt, is oorspronkelijk een heidensche offerdronk. Hierover spreek
+ik nader bij het behandelen der Sint-Jansminne.
+
+Eindelijk, Sint Maarten evenals Sinterklaas en andere persoonlijkheden,
+die geschenken uitdeelen, is gewapend met een roede of gaarde. Deze
+staat met het vruchtbaarheidsbegrip in verband, en elk begrip van
+tuchtroede is haar aanvankelijk vreemd. Het is een oud Indogermaansch
+volksgeloof, dat het treffen van dier of plant met een roede, onder
+zekere plechtigheden, dat dier of die plant vruchtbaar maakt. Mannhardt
+vooral heeft over dit onderwerp in zijn Baumkultus onder den titel
+van: "Der Schlag mit der Lebensrute" een meesterlijk gedachte en
+keurig uitgewerkte verhandeling geleverd. Den 10en November wordt de
+_Martinsgerte_ door den Beierschen herder aan zijn meester ter hand
+gesteld: achter krib of staldeur gestoken, beschut zij gedurende
+den winter het vee tegen alle onheil, en in de lente drijft men er
+de koeien mee naar de weide. Hierbij bedient men zich te Etzendorf
+(Beieren) van de volgende spreuk:
+
+
+    Kommt der heilig St. Märten
+    Mit seiner Gerten;
+    _Soviel Krawitbeeren_,
+    _Soviel Ochsen und Stiere!_
+    _Soviel Zweige, soviel Fuder Heu!_
+    Steekt sie hinter den Kühbarn,
+    So wird auf's Jahr keine Kuh verloren,
+    Und steckt sie hinter der Stalltür,
+    Treibt sie auf's Jahr mit Freuden herfür.
+
+
+Bij de kerstgebruiken kom ik op dit onderwerp terug. Laat ik nog
+slechts aanstippen, dat ook het slaan met riemen, hetwelk de _Luperci_
+zich te Rome op het feest der _Lupercalia_ veroorloofden, slechts
+in schijn een tuchtiging was. Zelfs versperden de vrouwen, volgens
+Juvenalis, den _Lupercis_ den weg, om zich in de vlakke hand te doen
+treffen: Nec prodest agili palmas praebere luperco: "En het baat niet
+den vluggen Lupercus de vlakke hand te bieden" (_Sat._ II, 14).
+
+Wij volgen nu verder den kalender, door de heiligenfeesten aangeduid:
+den waren _volks_kalender.
+
+_Sint Katharina (25 Nov.),_ van Alexandrië, maagd en martelares. Door
+hare wijsheid beschaamde zij de heidensche wijsgeeren, van waar zij
+van oudsher als patrones van de wijsgeeren en redenaars gold, en ook
+de Seminaries haar als zoodanig huldigen. Geen wonder, dat ook eenige
+der oudste Belgische Rederijkerskamers haar als patrones verkozen,
+b.v. te Hasselt, Eecloo, Leuven en Aalst, waar de _Catharinisten_
+nog heden bestaan. De Romeinsche keizer Maximinus veroordeelde haar
+na vele folteringen om geradbraakt te worden; maar op haar gebed werd
+het met scherpe punten beslagen wiel verbrijzeld, waarna men haar
+onthoofde: zoo werden een gebroken rad, boek, palm en zwaard hare
+attributen, en verkozen haar de wiel- en wagenmakers, pottebakkers
+en spinsters als patroonheilige. Evenals de namen der HH. Lucia en
+Clara, staat haar naam etymologisch met het begrip "licht, reinheid,
+helderheid" in verband. Dit had tot gevolg, dat de Kathrijnedag tot
+_dies criticus_ werd: beslissende dag voor het weêr. Herhaaldelijk komt
+hij in weêrregels voor. Men laat plaatselijk omtstreeks dezen datum
+den winter een aanvang nemen, en zoo heet het dan: "St. Katharina
+komt in het wit gekleed". In Westfalen zegt men: "Katharina hett den
+winter innen Schraine". Ook kent men bij ons het rijmpje:
+
+
+    Met Sint Katrijn
+    Moeten de koeien aan de lijn.
+
+
+Na regen verleent zij zonneschijn. Dit blijkt o.a. uit het volgende,
+op vele plaatsen en met vele varianten (vooral aan het slot) gezongen
+rijmpje:
+
+
+    Sinte-Katerijne (of Katelijne),
+    Laat het zonneke schijnen,
+    Laat den regen overgaan,
+    Dat de kinderkens naar school toe gaan!
+    Wie zal hun leeren?
+    Onze lieven Heere.
+    Wie zal ze trouwen?
+    Onze lieve Vrouwe.
+    Wie zal hun te eten geven?
+    Sinte-Pieter, die goede man,
+    Die alle kinderen geeselen kan.
+
+
+Of:
+
+
+    Wie zal de misse doen?
+    Peetje met zijn gelapten schoen; enz. enz.
+
+
+Sint-Kathrijnedag is ook een Schuddekorfsdag. De schoolkinderen gaan
+in Belgisch Limburg van deur tot deur en roepen: "Geeft aan de jongens
+van St. Katrien!" Krijgen ze centen, appelen, noten enz., dan roepen
+ze nog eens: "Goê Sinte-Katrien!" Krijgen ze niets, dan schreeuwen
+ze heel hard: "Kwâ Sinte-Katrien!" Eenige jaren geleden zong men nog:
+
+
+    Wij komen al rond op Sinte-Katriene,
+    Wij hadden zoo geerne wat boekweitbloem.
+    Wij zullen ze luisterlijk vieren
+    Al op een zalige maniere.
+
+
+Of:
+
+
+    Al op onze oude manieren.--
+    Gelijk wij verleên jaar hebben gedaan,
+    Huis voor huis al afgegaan,
+    Ter eere van Sinte-Katriene.
+    Geeft wat
+    Houdt wat
+    Tegen 't jaar nog wat.
+
+
+Zie 't Daghet in den Oosten II, bl. 179; IX. bl. 95; XI. bl. 47; De
+Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust IV, bl. 180 vlg., VII,
+bl. 174, 175; De Cock, Volkskunde, 259; Schrijnen, Essays en Studiën,
+bl. 68, 251.
+
+_Sint Andries (30 Nov.)_ is insgelijks een kritische dag: "Sint Andries
+brengt de vries", ook weer niet zonder volksetymologischen bijsmaak.
+
+Deze dag deelt verder in de St. Maartens- en Sinterklaasgebruiken. Het
+is hier of daar weer Schuddekorfsdag. Op Sint Andriesavond gaan te
+St. Marie-Laathem de jongens rond om een _snik_ (appel). Zij staan
+bij elk huis stil en roepen:
+
+
+    'k Kom om mijnen snik!
+
+
+Wie geeft, wordt bedankt; wie niet geeft, wordt onthaald op;
+
+
+    Wilde nie geên, ge meugt 'et houwen,
+    Maar 'et zalder u wel berouwen!
+    Die niet en geeft, die es en beest,
+    Dat es N.N. om te meest!
+
+
+Sint Andries_nacht_ speelt ook een voorname rol in de tooverwereld,
+al mogen wij niet vergeten, dat het rekenen met nachten wel het
+oorspronkelijke was; vgl. Volk en Taal I, bl. 11, 12.
+
+_Sint Elooi (l Dec.)._ De H. Eligius werd in 588 in het Westen van
+Frankrijk geboren en toonde reeds als knaap groote vaardigheid in
+de teeken- en goudbewerkerskunst. De koningen Clotarius en Dagobert
+lieten hem kunstvoorwerpen voor zich vervaardigen, o.a. een gouden
+zetel. Naderhand stichtte hij een klooster en werd bisschop van
+Noyon. De volkssage maakt hem tot een gewonen smid, vooral hoefsmid,
+en vereerde hem tevens het patroonschap over de paarden. Vooral bekend,
+en ook vaak in lijn en beeld gebracht, is de legende, hoe de heilige
+een koppig paard, dat hij beslaan moest, den poot afsneed, zonder het
+een druppel bloed te doen verliezen. Dan besloeg hij den hoef op het
+aanbeeld en zette de twee stukken weer aan elkaar.
+
+De feestdag van Sint-Elooi wordt op het Vlaamsche platteland door
+smeden, voerlieden en paardeboeren nog gevierd, o.a. te Poeke, Vinkt,
+Vosselare, Burst, Herdersem, Grembergen en Tielrode. Wat betreft de
+zoogenaamde paardenprocessies ter eere van den heilige, deze hebben
+thans meestal den 29sten Juni, dus op St. Petrus en Paulus plaats. De
+boeren leggen dan met hun rijdieren in vollen draf driemaal den grooten
+processieweg af, vatten daarna post voor de kerkdeur, worden gezegend
+en rijden dan stapvoets driemaal om de kerk.
+
+Te Mechelen hadden volgens V. Reinsberg-Düringsfeld, Calendrier belge
+II, bl. 295, de leerjongens de gewoonte, dien dag van meester tot
+meester te gaan om een fooi te vragen onder het zingen van bepaalde
+rijmpjes.
+
+_Sint Barbara (4 Dec.)_ werd door haar heidenschen vader in een
+toren opgesloten; vandaar, dat de metselaars en timmerlieden haar tot
+patrones kozen. Te Keulen is zij met haar geschenken de voorloopster
+van Sinterklaas. In Limburg snijdt men de zoogenaamde _Barbara-takken:_
+kersen- of berkentwijgen, die in water of in vochtige aarde gezet,
+op Kerstmis zullen bloeien,--treffende kerstening en symboliseering
+van het vruchtbaarheidsidee.
+
+_Sint Nikolaas (6 Dec.)._. Een groote, krachtige gestalte te paard,
+den staf in de hand, den mijter op het hoofd, den ruim-geplooiden
+bisschopsmantel om de schouders geslagen,--zoo stelt zich de
+kinderwereld den heiligen bisschop van Myra voor. Hij lijkt inderdaad
+veel op de figuur van Wôdan, het rijzige lichaam in een wijden,
+donkeren mantel gehuld, waarin hij zijn beschermelingen door de lucht
+draagt, en gezeten op zijn trouwe schimmel Sleipnir.
+
+Na de overwinning van het Christendom in de IXe en Xe eeuw, toen het
+werkelijk geloof aan Wôdan en zijn kring was verloren gegaan, was die
+schimmel een onbeheerde zaak, een _res derelicta primi occupantis,_
+slechts bereden door een half-goddelijke, half-daemonische schim,
+die zich nog hier of daar in het folklore vertoont (zie bl. 72),
+maar welke het niet moeilijk viel voor edeler, meer reëele figuren
+te doen wijken. Op dien schimmel heeft het volk in den loop der
+tijden aan allen, die het hoog hield, omdat zij een aanzienlijke rol
+gespeeld hadden in kerkelijke of staatkundige geschiedenis of ook
+sage--heiligen, koningen, legerhoofden en anderen--een eereplaats
+gegund; en zoo heeft Sleipnir ook als substraat gediend voor de
+vereering van Sint Nikolaas.
+
+Het paard is voor den heilige het onmisbare vervoermiddel op zijn verre
+tochten. Soms is hij gedwongen, de reis te onderbreken en zijn paard
+te laten beslaan; de smid wordt rijkelijk beloond. Het laat ook niet
+zelden een hoefindruk achter, evenals de schimmel van _Karel Quinte_,
+als deze uit den _Gudinsberg (Wuodenesberg_) komt. Sinterklaas komt van
+verre, van het land van licht en zonneschijn, vanwaar hij appelen en
+kastanjes meebrengt. In onze Sinterklaasliedjes is dit meestal Spanje,
+dan ook Condé:
+
+
+    Drie appelkens van Condé,
+    Breng mijn broerkens ook wat mee.
+
+
+(West-Vlaanderen).
+
+
+    Om appelkens van Condé,
+    Breng er mij een g'heel schootjen mee!
+
+
+(Oost-Vlaanderen).
+
+Te Venloo laat men hem weer terugkeeren naar Picardië:
+
+
+    Gank oet rieje
+    Noa 't lendje van Picardië.
+
+
+Tegen voetzeer schijnt het paard niet beveiligd:
+
+
+    Sinter Klaas zen peerdje,
+    Dat häd een kranke poot,
+    Laten we doa voor bejen,
+    Dat het beter weurdt.
+
+
+(Hasselt.--'t Daghet in den Oosten IV, bl. 121).
+
+Beter lijkt me de Venloosche lezing:
+
+
+    En Sinterklaos zie(n) pêrd,
+    Det hêt 'n kwoaje voot,
+    En as me doa veur bêjt,
+    Dan wuurdt dê ouk weer good.
+
+
+In ons land is Sinterklaas het voornaamste schenkingsfeest; hij _rijdt_
+geschenken, met name voor kinderen. De _pakjesavond_ onzer noordelijke
+provinciën is een late, gladstrijkende en prozaïsche vervorming. Aan
+het vruchtbaarheidstijdperk herinnert verder de peperkoek in zijn
+tal van grillige vormen en benamingen, waaraan oud en jong zich te
+goed doet. Men vergelijke hiermee de _Klausenmannle_ in Hohenzollern,
+de _Nicolaus-Lebkuchen_ in Hessen-Nassau enz.
+
+Evenals de Wilde Jager en Sint Maarten _rijdt_ Sinterklaas door
+den schoorsteen. En inderdaad, de schoorsteen is de koker der
+geestenwereld, de verbindingsweg tusschen de hoogere wezens en de
+gewone stervelingen,--de ruime, ouderwetsche schoorsteen boven
+den oorspronkelijk vrijliggenden haard, de aloude offerstede,
+steeds het gezellige middelpunt van het intieme huiselijke
+leven. Is het wonder. dat de schoorsteen een groote rol in de
+tooverwereld speelt? Dat men op Silvesteravond, in het hartje
+van den Joeltijd, in den schoorsteen ziet, om de toekomst te
+doorschouwen? Dat toovermiddelen bij voorkeur in den schoorsteen
+worden opgehangen? Vooral de huisgeesten dalen door den schoorsteen
+tot den huiselijken haard af. Bij het plaatsen van vulkachels en het
+aanleggen van centrale-verwarming nemen zij al schielijk de vlucht.
+
+Onder den schoorsteen wordt de schoen gezet, vanwaar de uitdrukking
+"een schoen zetten bij iemand" synoniem is van "iemand iets
+afbedelen." Nu staat de schoen van Sinterklaas in het folklore niet
+alleen. Ook de Wilde Jager vult schoenen en laarzen, en wel met
+goud. Op Kerst- en Silvesteravond, en ook wel op Thomasavond, werpen
+zich in Oostenrijk en Mecklenburg jongens en meisjes een schoen over
+het hoofd, om te zien, wat hun te wachten staat. Maar hoofdzaak is,
+dat de schoen hier op de eerste plaats dient om het voeder te bevatten
+"voor Sinterklaas zijn paard." Plaatselijk in heel ons land, maar
+met name in de zuidelijke provinciën en in België, wordt in schoen of
+klomp haver, hooi, wortelen enz. voor het dier gereed gezet. Vergelijkt
+men nu hiermee het op vele plaatsen van Duitschland en Skandinavië,
+en ook nog in Twente bestaande oogstgebruik, eenige halmen op den
+akker te laten staan, zooals het veelal uitdrukkelijk heet, "voor Wode
+en zijn paard," dan dunkt me, dat ook hier weer de oorsprong van een
+volksgebruik naar het land moet verlegd worden. Op dit hooioffer kom
+ik te gelegener plaatse nader terug; hier volge slechts de slotsom,
+dat wij in het hooi voor het paard van den heilige hoogstwaarschijnlijk
+een schamel, overigens onschuldig _survival_ te zien hebben van een
+voormalig offer aan den god, of liever aan het paard van den god der
+vruchtbaarheid, en wel een offer van hooi, dat immers reeds in de
+Oudnoorsche Edda _Sleipnis verdr_, "Sleipnir's spijs" genoemd werd.
+
+Bij het schoenzetten behooren enkele liedjes, waarvan hier de
+voornaamste, meest algemeen verspreide lezing:
+
+
+    Sinte Niklaas,
+    Nobele baas,
+    Breng iets in mijn schoentje,
+    Een appeltje of een citroentje (limoentje).
+
+
+    Sinte Niklaas kapoentje,
+    Rijd wat in mijn schoentje,
+    Een appeltje of een citroentje,
+    Een nootje om te kraken,
+    Het zal zoo lekker smaken!
+
+
+    Sinterklaas bisschop,
+    Zet uw hooge muts op,
+    Trek uw besten tabbaard aan,
+    Rijd er mee naar Amsterdam,
+    Van Amsterdam naar Spanje,
+    Appeltjes van Oranje!
+
+
+    Sinterklaas, goed heilig man,
+    Trek uw besten tabbaard aan,
+    Geef de kleine kinderen wat,
+    Geef de grooten een schop voor het gat,
+    Laat ze daarmee loopen,
+    Kousen en schoenen verkoopen.
+
+
+    Sint Niklaas, mijn goede man,
+    Wilt ge me wel wat geven,
+    Dan dien ik u al mijn leven;
+    Geef je me niet,
+    Dan dien ik je niet,
+    Dan ben je mijn Sint-Niklaasje niet.
+
+
+Sinterklaas rijdt rond met zijn knecht, in ons land meest Pieterman
+geheeten, in de Rijnprovincie _Hans Muff_, in den Elzas _Hans Trapp_,
+elders anders. In Noord-Duitschland verschijnt op Kerstavond een
+baardige, in pels en erwtenstroo gehulde figuur, die appelen, noten
+enz. onder de jeugd rond deelt. Wij hebben hier stellig te doen met
+een elfische gedaante. Sinterklaas of Pieterman dragen de roede,
+evenals Sint Maarten. In Zwitserland draagt St. Nikolaas plaatselijk
+een opgesmukt boompje, in Hamburg voorheen een groene twijg. Over de
+beteekenis dezer roede is boven gesproken (bl. 116). Laat ik hier
+nog slechts bijvoegen, dat te Mähren (Oostenrijk) op den vooravond
+van Sinterklaas boerenknapen met zweepen de velden doortrekken,
+om de groeikracht te bevorderen. Volgens TlLLE, Die Geschichte der
+deutschen Weihnacht, bl. 196, heeft het Protestantisme de levens-
+en vruchtbaarheidsroede van onzen heilige tot strafinstrument en
+plak hervormd.
+
+Sinterklaas, eindelijk, is ook de patroon der schippers, en dit
+attribuut heeft er zeker niet weinig toe bij gedragen, dat zijn feest
+te Amsterdam zoo uitermate populair is. Het schipperliedje luidde:
+
+
+    Wij sullen ons scheepken wel stieren
+    Al over die wilde see,
+    Al op Sinterklaes manieren,
+    Soo gaet er ons soetlief meê.
+
+
+Dit patroonschap is zonder twijfel te danken aan het bekende verhaal,
+waarvolgens de heilige, op reis naar het H. Land, een door hem
+voorspelden storm door zijn gebed deed bedaren.
+
+Zie Eelco Verwijs, Sinterklaas ('s Gravenhage 1863); Schrijnen,
+De H. Nikolaas in het Folklore (Roermond 1898); Ter Gouw, De
+Volksvermaken, bl. 252 vlg.
+
+_Sint Lucia (13 Dec.)_ is een echte volksheilige. Zij heeft tal van
+attributen van de godin Holda-Perchta overgenomen. In Nederland en
+België wordt zij bij oogziekten aangeroepen, op grond der etymologie
+van haar naam (van _lux_ "licht"). Vandaar, meent De Smedt, de
+gewoonte, haar voor te stellen met twee oogen in de hand of op een
+schotel; en hiervandaan komt de legende, volgens welke zij zich de
+oogen zou hebben uitgerukt, om zich aan de lagen van een door hare
+schoonheid betooverd jongeling te onttrekken. Zie mijne Essays en
+Studiën, bl. 68, 251, 244.--
+
+Den eersten der Quatertemperdagen in den Advent, dus
+Quatertemperwoensdag vóór het kerstfeest, wordt ter eere der H. Maria
+een plechtige mis gezongen, die den naam draagt van _Guldenmis_: niet
+omdat zij vroeger met gulden letters in de missalen stond geschreven,
+of van wege de gulden pracht der misgewaden; maar "gulden" beteekent
+hier "voortreffelijk", "krachtig". Zij wordt ook de _Rorate-mis_
+genoemd, omdat zij begint met de woorden _Rorate cocli_. In de
+noordelijke provinciën heet zij ook wel de _Schippersmis_. De
+Westvlaamsche naam is _Duvekedaals-messe,_ omdat in het mysteriespel
+der Boodschap, dat eertijds in Vlaanderen met haar verbonden was,
+bij de woorden: "De H. Geest zal over u nederdalen en de macht des
+Allerhoogsten zal u overschaduwen", uit de hoogte een duif, door
+licht omgeven, over Maria werd neergelaten.
+
+Volgens V. Reinsberg-Düringsfeld, Das festliche Jahr, bl. 424, is dit
+mysteriespel in sommige katholieke landen nog gebruikelijk. Zoodra
+de zegen gegeven is, begint een knaap, die den engel voorstelt,
+welke de boodschap bracht, te zingen:
+
+
+    Ave Maria, gratia plena!
+    (Wees gegroet Maria, vol van genade),
+
+
+en het volk valt in en zingt verder:
+
+
+    Benedicta tu in mulieribus!
+    (Gezegend zijt Gij onder de vrouwen).
+
+
+_St. Thomasdag (21 Dec.)_ wordt beschouwd als de inleiding tot het
+tijdperk der _Twaalf Nachten_. De geesten drijven hun spel, tooverij
+en bijgeloof vieren hoogtij. Deze dag is een lotsdag, geschikt om
+de toekomst te doorschouwen. In Bohemen meent men, dat Sint Thomas
+op een vurigen wagen door de lucht rijdt,--een bijzonder aspekt van
+het volksgeloof aan de Wilde Jacht en haar voorrijder. In Oostenrijk
+en Mecklenburg is op Thomasavond het schoenwerpen (bl. 123) nog meer
+gebruikelijk dan op Nikolaas- of Sylvesteravond.
+
+Het is de kortste dag van het jaar en daarom geldt het als een schande,
+op dezen dag lang te slapen. Evenals in Westfalen eertijds degene,
+die 's morgens dien dag het laatst ter school kwam, door de kinderen
+_Domesesel_ (Thomasezel) genoemd werd, zoo noemt men in Hollandsch
+Limburg nog thans den langslaper _Thomas_; analoog is het gebruik,
+waarvolgens jaren geleden in Noord-Brabant de jongen, die op den
+laatsten dag van het jaar, Sint Silvester, het laatst ter school
+kwam, _Paus Silvester_ geheeten werd. En K. de Gheldere, Dietsce Rime
+(Brugge 1896), bl. 148 vermeldt: "Die op dezen dag [St. Silvester] in
+'t een of ander de laatste bevonden wordt, heet _Silvester_ en moet
+beschenken." Het is een straf voor de lang-slapers en telaat-komers,
+die eveneens den _Luilak_ treft, die den eersten meidag verslaapt. Ook
+de _Pinksterbruid_ is een langslaapster, waarover nader. Natuurlijk
+heeft men dit gebruik in verband gebracht met het Evangelieverhaal
+van den H. Thomas, die "te laat kwam", toen de anderen reeds vergaderd
+waren. In Rond den Heerd IV, bl. 130 wordt nog vermeld: "De Maandag na
+Palmen-zondag hiet te Brugge over oude tijden Kalfdag; die op Kalfdag
+laatst in schole of te huis kwam was kalf, wierd kalf gescholden,
+en, in die hoedanigheid, geplaagd en gezeerd." Op Palmzondag begint
+het tijdperk van het eigenlijke Lentefeest.
+
+Het begrip "'s morgens te laat komen" trad meer en meer op den
+voorgrond; en zoo komt het, dat men heden ten dage hier vader
+en moeder, ginder den onderwijzer buitensluit. Men noemt dit te
+Brugge iemand _thomassen_. Het feest heet "Sluiterkensavond",
+"Sluiterkensdag", "Buitensluit", enz. Het te laat komen wordt
+op de eene of andere wijze afgekocht. Merkwaardig zijn nog de
+Sluitertjensdagen vóor Aschwoensdag (dus in het begin der lente)
+in West-Vlaanderen. Den eersten dag sluit men de moeder uit: 't is
+Wijvekenszaterdag; den tweeden den vader: 't is Mannetjeszondag;
+den derden de dochters: 't is Meisjesmaandag; den vierden de zoons:
+'t is Knechtjesdijsendag. Te Waasmunster worden op Zaterdag vóor
+Nieuwjaar, en Maandag en Dinsdag daarna de vrouwen (Zaterdag),
+de meisjes (Dinsdag) en de jongens (Maandag) buitengesloten. Te
+Velthoven wordt de meester op den feestdag der Onnoozele Kinderen
+buitengesloten, bewijs te meer, dat dit gebruik niets met den dag,
+en nog minder met het feest heeft uitstaan. Zie De Bo, West-Vlaamsch
+Idioticon; zie ook De Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust
+VII, bl. 152, 252; Volkskunde XIV, bl. 111; V. Reinsberg-Düringsfeld,
+Calendrier belge II, bl. 319 vlg.
+
+Eindelijk, de verwantschap van Midwinter- en Lentefeest blijkt o.a. ook
+nog hieruit, dat men te Venloo den 21sten December kinderen naar
+den Lichtenberg stuurt, om te gaan zien naar "het wijfje, dat daar
+peperkoek spint". De overeenkomst is hier sprekend met den 1en April:
+"Verzendekensdag," waarover nader.
+
+_Kerstmis (25 Dec.)_. Den 25sten December begon het groote
+Germaansche Midwinterfeest ter eere der chthonische godheden, het
+groote zielenfeest of Joelfeest, dat het tijdperk der _Twaalf Nachten_
+opende. Ook hier heeft de groote vroolijkheid, waarmee de feestenreeks
+werd gevierd, hoofdzakelijk haar oorsprong in het genieten der gaven
+voor het groote winteroffer, alsmede in redenen van ekonomischen aard:
+de groote slachttijd, die met de winterfeestviering samenviel. Of
+dit feest ook een zonnefeest was, ter eere van het terugkeerende en
+groeiende zonnelicht--hetgeen door Mogk e.a. wordt betwist--laat
+ik buiten bespreking. Maar een feit is het, dat geofferd werd aan
+de geesten voor de vruchtbaarheid, en dat in de kerstgebruiken van
+heden nog schuil gaat een zekere vereering van de groei- en teelkracht
+der natuur. De aarde slaapt nu, nieuwe sappen garend, om in de lente
+de natuur met jeugdige, frissche kruiden en bloemen te tooien: wij
+bevinden ons in waarheid in het bevruchtingstijdperk. Zooals ik reeds
+zeide, heeft het schieten in de lucht en in de boomen, het luiden
+met klok en bel rechtstreeks reiniging, zuivering van kwade geesten
+en andere schadelijke invloeden (evenals het berooken), en daardoor
+vruchtbaarheid ten doel ook. Ook met het binden van stroobanden om
+de boomen en met het slaan der boomen op kerstnacht wordt bevruchting
+beoogd. Gerucht, in welken vorm dan ook, is een probaat middel om de
+geesten te verdrijven: het lossen van geweerschoten, in het Noorden
+van ons land en in Zuid-Brabant nog veelal gebruikelijk, is hiervan
+slechts een moderne vorm. Op kerstavond loopen op vele plaatsen van
+Duitschland knapen met riemen vol koebellen door de dorpen. Over de
+Barbara-takken is reeds gesproken. De Westvlaming zet op St. Luciadag
+een kersen- of appeltakje in water, en beweert, dat het in den
+kerstnacht zal uitbotten. Meestal echter snijdt men een twijgje in
+den kerstnacht af, dat, in water gezet, op O.L. Vrouwe Lichtmis zal
+bloeien. Als men dien nacht den tak van een vruchtboom in water zet,
+meent men in Limburg, zal een goed fruitjaar niet uitblijven.
+
+Nu is het geenszins te verwonderen, dat, toen het feest van de geboorte
+van Christus op 25 December in de IVe eeuw door de Kerk werd ingevoerd,
+aldra de gekerstende volksfantasie gebruiken en volksvoorstellingen ten
+deele in christelijken zin herschiep. De christelijk feestmystiek is
+ten deele volksmystiek; en vooral de volksmystiek van het Kerstfeest
+bergt menig Oudgermaansch overleefsel.
+
+Een voorbeeld. In Limburg vindt men nog kwijnende het gebruik, op
+kerstavond een plant in water te zetten, die den naam van _Roos van
+Jericho_ draagt. Tegen middernacht spreiden de korte vertakkingen der
+plant zich uit en vertoont ze een bloeivorm als van een roos. Hetzelfde
+gebruik is in zwang in het Zuid-Zwitsersche _Val di Poschiavo_. Terwijl
+men op de ontplooing der bloem wacht, worden kerstliederen gezongen,
+of men brengt den tijd in gebed en overweging door. Ook in Duitschland
+is de _Roos van Jericho_ geen onbekende. De berichten over dit gebruik
+klimmen op tot het begin der XVIIe eeuw.
+
+De hygroskopisciteit der plant, het sluiten en vrij plotseling
+heropenen harer bladeren, haar vluchtig herleven werd steeds als iets
+wonderbaars beschouwd en zoo kreeg zij een eereplaats tusschen de
+tooverplanten en speelt ze een voorname rol in de waarzeggerij, in de
+droomverklaring vooral. Maar tevens is zij de plant der dichtkunst,
+van het volksgeloof en van de legende. Wonderbare nevelen spreidden
+zich als een zilveren waas geheimzinnig om stengel en knop. Men
+beschouwde haar als het zinnebeeld der opstanding, vanwaar haar naam:
+_Anastatica_. Volgens de sage ontlook de eerste bloem bij de geboorte
+van Christus; zij sloot zich bij de kruisiging en ontlook ten tweeden
+male bij 's Heeren Verrijzenis. Bij de vlucht naar Egypte ontsproot zij
+in de woestijn op de plaatsen, die Maria met haar voet had aangeraakt.
+
+Op de vraag: "Waarom wordt deze plant in den kerstnacht in water
+gezet?" dient m.i. een drieledig antwoord. De _Roos van Jericho_ is
+het zinnebeeld van de geboorte van Christus; men denke slechts aan het
+treffende Oudduitsche kerklied: "Es ist ein ros entsprungen--aus einer
+wurzel zart" enz. Ook deed de vrome christelijke volksverbeelding
+de geheele natuur deel hebben aan de vreugde, die den mensch bij
+de geboorte des Heeren doortintelt: "D'Erd grünet und bringet
+rössle,--der Heyland kompt von Himmel" enz. Dan, op kerstavond
+bereikt het volksgeloof aan de groei- en bloeikracht der natuur
+haar toppunt: deze tijd is immers het kulminatiepunt van het
+vruchtbaarheidstijdperk. Maar dit geloof is hier op eigenaardige wijze
+door het volk gekerstend. Ook de mystieke beteekenis blijft niet uit:
+Christus is de boom des levens. "Hij staat in het midden der Kerk",
+zegt Hugo van St. Viktor, "zooals de levensboom stond in het midden van
+het paradijs". Tot de uitverkoren gewassen, die in den kerstnacht in
+bloei raken, behoort ook nog de doornstruik en het _Allräunchen;_ in
+Tirol bloeit zelfs het varenkruid. In Overijssel zegt men, dat dan de
+vlierboom uitbot: immers het kruis was van vlierhout. Volgens een oude
+Bruggesche overlevering openen alle bloemen hare kelken en knoppen.
+
+Eindelijk, de kerstnacht is vermaard in de tooverwereld. Te
+middernacht wordt alle water wijn. De bijen gaan aan 't gonzen en
+zingen kerstliedekens; in West-Vlaanderen spreken de paarden, en de
+schapen zitten geknield; in Limburg staan de koeien op stal te praten;
+te Moelingen (B.-L.) roept de haan: "'t Kindeke Jezus is geboren,"
+waarop de duif vraagt: "Moe, moe?" (waar, waar?), en het lammetje
+antwoordt: "Te Bêthlehêm". In Brabant richten de schapen hun oogen
+naar de ster uit het Oosten, en te Brugge richt het vee zich op,
+om het kindeke te groeten. Te Heel, Beek en elders in Limburg wordt
+het veevoeder buitengezet, dat het gezegend worde; nog elders is dit
+gebruik in zwang. Het schoenwerpen wordt toegepast. In de Graafschap
+bergen de boeren alle gereedschap op, omdat zij meenen, dat dit anders
+beschadigd wordt door _Derk met den Beer_--een soort voorrijder van
+de Wilde Jacht. Vuurbollen vliegen rond. Klokgelui stijgt op uit de
+diepte van vijvers en bronnen.
+
+De vereering van de teelkracht der natuur treedt ook sterk op den
+voorgrond bij de gebruiken van het kerstblok en den kerstboom. Het
+kerstblok of de kersttobbe, Duitsch _Julblock, Weihnachtsblock_
+enz., herinnert aan de offervuren; maar daarenboven vertegenwoordigt
+het een algemeen verspreide, immers Indogermaansclie symboliek: het
+nieuwe leven, door den wederkeerenden zonnegloed de vegetatiewereld
+ingestort. In dezen zin kan het Kerstfeest toch ook een zonnefeest
+genoemd worden, al was de zon niet het hoofdobjekt der vereering. Dat
+het kerstblok eertijds in Limburg bekend was, blijkt o.m. uit eene
+uitspraak der schepenen van Susteren in een charter van 1264. Hierdoor
+wordt bepaald: "dat elk der ingezetenen een dooden boom uit het bosch
+mocht halen, om tegen kerstmis in zijn huis te verbranden." Heden nog
+worden o.a. te Belfeld, Echt, Weert, Heithuizen enz. de beste stukken
+hout voor kerstmis bewaard. In andere deelen van ons land spreekt
+men van _kerststokjes_. Ook in de oostelijke provincies wordt hier
+of daar de kersttobbe nog op den haard gelegd. Overblijfsels van het
+verkoolde blok hebben onheil-afwerende en vruchtbaarheidschenkende
+kracht: zij worden op den akker gestrooid. Wat den kerstboom betreft,
+deze is in ons land nog van verschen datum en komt uit Duitschland. Hij
+heeft vele trekken met den meiboom gemeen. De kerstboom vervangt dan
+Sinterklaas.--In sommige deelen van Vlaanderen, waar geen kerstboom
+bekend is, "rijden" de engeltjes op kerstnacht; de kinderen vinden
+'s morgens den _engeltjeskoek_ op hun peluw.
+
+In verband hiermee zingen de kinderen te Veurne op kerstavond:
+
+
+    Engeltjen, engeltjen Gabrieël,
+    Woont zooverre van mijn kasteel,
+    Op mijn kasteel alleene!
+    Bak mij een koekjen kleene
+    En een koekjen groot,
+            Om te leggen
+    Op Moeder Mariaatjes schoot!
+
+
+Te Gent noemt men dezen koek _engelbewaarderskoek_. Gaan de Belgische
+kinderen op kerstdag "Zalig Hoogtij" wenschen, dan zingen zij:
+
+
+    Heerderkens van buiten,
+    Spoedt u op de been,
+    Met trommelkens en met fluiten
+    Recht naar Bethleëm;
+    Want daar is geboren
+    Den God van al,
+    Die ons het leven
+    Heeft gegeven
+    In den stal.
+
+
+    Ik heb hier nog drie eieren,
+    Warm uit den nest;
+    Ik heb hier nog een kalfken,
+    Dat is vet gemest;
+    Ik heb hier nog wat vlaaikens
+    In mijn korfken staan,
+    Om te vereeren
+    Het kindeken teere,
+    Laat ons gaan!
+
+
+Als zij nog heel klein zijn:
+
+
+    Met den tikkenhaan in de hand
+    Komen wij den herder groeten;
+    Met den tikkenhaan in de hand
+    Groeten den herder van het land.
+    Tik, tik, tik, tikkeliere,
+    Groeten den herder van het land.
+
+
+Het vruchtbaarheidsbegrip uit zich in vele gebaksvormen, ik noem
+slechts de in ons land zoo bekende kerstbrooden, kerstkransen,
+en de Vlaamsch-Brabantsche kerstkoeken, van welke reeds Kiliaan
+vele benamingen geeft; de kerst-wikken, kerst-stoeten enz. De
+Noordhollandsche benaming is _deuvekater_; in Delft en Schieland
+_kersttimp_. Een bijzondere vermelding verdient het kerstbroodje
+van Geleen (L.). Dit werd op kerstdag na de Vespers door den koster
+uit den kerktoren aan de verzamelde jeugd van Geleen, Lutterade en
+Krawinkel toegeworpen, nadat hij het gedurende zes weken in den oven
+had laten hard worden; tot loon voor zijn moeite mocht hij in elk
+huis der parochie een brood ophalen. Het behalen van dit kerstbrood
+werd met moed en vuur betwist, terwijl de overwinnaar, na reusachtige
+inspanning daarvan meester geworden, het boven zijn hoofd verhief en
+uitriep: "Kerstbrood, mijn brood", en den titel van "broodjeskoning"
+ontving. Dit gebruik is in 1842 afgeschaft; zie Jos. Russel, De
+heerlijkheid Geleen, bl. 73.
+
+Het ekonomisch karakter (Kerstmis als slachttijd) uit zich o.a. in
+het eten van zwijnskop, waarbij dan b.v. te Zelhem gezongen werd:
+
+
+    Kärsöaventjen, Kärsöaventjen,
+    Dan hebben we volop,
+    Dan slacht miên vader 'n verksken,
+    En dan krieg ik de kop.
+
+
+Zie A. Tille, Die Geschichte der Deutschen Weihnacht, _passim_:
+Schrijnen, Essays en Studiën, bl. 237 en Volkskunde XVII, bl. 161;
+Aug. Gittée, Nederlandsche Kerstgebruiken, in Vragen van den Dag XI,
+bl. 52; Mannhardt, Baumkultus, bl. 224 vlg.; V. Reinsberg-Düringsfeld,
+Calendrier belge, bl. 319; De Cock, Volkskunde, 229.
+
+_St. Stefanusdag (26 Dec.)_ heeft ook zijn vruchtbaarheidsuitingen. Te
+Merkelbeek, Brunsum, Oirsbeek (L.) gaan dan de kinderen het dorp rond
+en roepen "heio", waarop hun appelen en noten worden toegeworpen. Te
+Neeroeteren (B.L.) halen alle kinderen een broodje bij den
+molenaar. Voorheen at men op Stefanusdag in den Eifel tweërlei brood,
+het eene zuur, het andere zoet, zooals nog thans in de Rijnlanden.
+
+Deze dag, waarop eertijds de Sint Stefanus Minne werd gedronken, is
+ook, mèt Sint Elooi, de paardendag. Dan werd eertijds hooi en haver
+voor de paarden gewijd; maar vooral worden op dezen dag omritten
+te paard gehouden om huis en dorpsgebied, ten einde de landerijen
+tegen schadelijke invloeden te bewaren en hare vruchtbaarheid te
+verzekeren. Zulke omgangen ten behoeve der vruchtbaarheid zijn overoud,
+men denke slechts aan het Romeinsche _pro frugibus lustrare agros_:
+de akkers rondtrekken voor het gedijen der veldvruchten. Zoo kwam het
+hoogst waarschijnlijk, dat Sint Stefanus beschermheilige der paarden
+werd, al is het niet te ontkennen, dat hij ook enkele trekken van
+een of ander Germaanschen god heeft aangenomen,--zonder daarom een
+"verkapte god" te zijn, zooals schijngeleerdheid wel eens betoogt. In
+zekere zegenspreuk heelt Michaël (Wôdan?) het paard van Stefanus
+(Baldr?); zie Grimm, Deutsche Mythologie II, bl. 1033, vgl. 1030.
+
+Het rondrijden met de paarden, den _Stephanusrit_, vindt men in
+Zweden, Holstein, Engeland, Estland, Finland enz. In het Oosten
+van ons land noemen de boerenjongens het "Sint-Steffen rieën" of
+"Sinte-Steffen jagen."--
+
+Arme kinderen geven dezen dag een stukje brood of een topje hooi aan
+de koeien en zeggen tegen de boeren: "Ik steffen jôe kôe", en bij
+arbeiders, die geen koe hebben,: "Ik steffen jôe." Te Borger (D.) ziet
+men vroeg in den morgen kleine jongens rondloopen met een bosje hooi
+onder den arm. Zij gaan van 't eene huis naar het andere, het eerst
+naar de deel om de koeien te steffen (stèffenen), al zingende:
+
+
+    Hum, kôe, hum.
+    Sint Steffen is gekomen
+    Hard geloopen; duur verkoopen,
+    Honderd gulden veur dieë kôe,
+    En een dikke stoetbrugg' toe.
+
+
+Te Oosterhesselen komt hier nog bij:
+
+
+    Met dikke boter, die mag ik, en die mag elk,
+    Dan gef de kôe ook botter en melk.
+
+
+Dan legt de knaap een weinig hooi voor elke koe, gaat naar de keuken
+en zegt: "Ik heb jôe kôenen steft"; waarop hij door de boerin wordt
+onthaald.
+
+_Sint Jan Evangelist (27 Dec.)_. Een eigenaardig gebruik op dezen
+dag, dat dreigt welhaast te zullen verdwijnen, bestaat of bestond
+nog kortelings in sommige plaatsen van Hollandsch Limburg, met name
+te Simpelveld, Mechelen, Vijlen, Munstergeleen en Oirsbeek. Het
+volk drinkt dan ter kerke uit een beker met gewijden wijn, onder
+de formule: "_bibe amorem sancti Johannis, in nomine patris_ etc.":
+"drink St. Jans Minne, in den naam des Vaders enz." Hetzelfde gebruik
+leeft nog op verscheidene plaatsen in Duitschland, vooral in Zwaben.
+
+Evenals de St. Geerten Minne, St. Michaëls Minne, St. Martinus
+Minne en St. Stefanus Minne is de St. Jans Minne oorspronkelijk
+een herinneringsdronk, een offerdronk, aan de goden gewijd. Immers,
+het woord "minne" heeft met "genegenheid, liefde" niets gemeen, maar
+wordt slechts volksetymologisch hiermee verbonden; vandaar het Duitsche
+_St.-Johannisliebe_, vandaar de term _amor_ in de Limburgsche formule:
+_bibe amorem sancti Johannis_ enz. Het woord is afkomstig van den
+Indogermaanschen wortel _men_, met de beteekenis "denken, overdenken,
+zich herinneren"; slechts in het Westgermaansch ontwikkelde zich de
+beteekenis van "beminnen."
+
+Men dronk eertijds de "minne" der goden, vooral van Wôdan-Odhin;
+hij toch was de doodengod, en ook aan de afgestorvenen werd deze
+offerdronk gebracht: reden, waarom het tijdperk der Twaalf Nachten
+daartoe bij uitstek geschikt mocht heeten. Na hun bekeering wijdden
+de Germanen dezen dronk aan Christus en de heiligen, doch niet meer
+als offerdronk, maar als herinneringsdronk. De volksfantasie kan met
+volle recht het vaderschap van de verkerstening dezer minnedronken
+voor zich opeischen. Voor het meerendeel bleven zij volksgebruiken
+in den engeren zin des woords; slechts van de St. Jans Minne weten
+wij, dat zij althans sedert de XVe eeuw, toen de christelijke tint
+de oorspronkelijke beteekenis geheel gedekt had, den kerkelijken
+drempel overschreed.
+
+Ter verklaring van het kwalijk begrepen gebruik werd naderhand de
+legende uitgedacht, als zou een zekere afgodendienaar, Aristodemus
+genaamd, den H. Johannes vergiftigden wijn hebben aangeboden, met
+de verklaring, christen te willen worden, wanneer de heilige den
+beker zonder letsel zou ledigen. Deze dronk vervolgens den giftbeker,
+zonder dat hem eenig nadeel overkwam. Volgens een andere lezing zou
+de lieveling des Heeren den wijn gezegend hebben, waarop het vergif
+uit den beker spatte in de gedaante eener slang. St. Jan wordt daarom
+veeltijds met een beker en een slang daar boven afgebeeld.
+
+Waarom de offer- en herinneringsdronk van het Joeltijdperk nu
+juist op den H. Johannes is overdragen, is wel hieraan te danken,
+dat hij--evenals St. Stefanus, St. Maarten, St. Michaël--een zeer
+geliefde volksheilige is. Den 29sten December dronk men eertijds in
+Brabant nog St. Davids-minne. Maar een gewichtige faktor was ook de
+term _minne_ zelf. Was het niet natuurlijk, dat der goden _minna_,
+door het Latijnsche _amor_ weergegeven, bij voorkeur op den apostel der
+liefde overging? Ook vindt men _dilectio_ en _potus caritatis_. Zoo
+verklaart men tevens m.i. het best, dat de St. Jans Minne naderhand
+ook verzoeningsdronk werd; zie mijne Essays en Studiën, bl. 221 vlg.
+
+_Allerkinderen (28 Dec.)_ vertoont een beslist christelijk karakter en
+herinnert aan de vermoording der Onnoozele Kinderen te Bethlehem. Dan
+viert men in de weeshuizen feest. In de families zijn de kinderen
+baas, of eigenlijk het jongste kind, dat dan mag zeggen, wat dien dag
+gegeten wordt: de kinderen voeren het huiskommando. In Zuid-Nederland,
+Noord-Brabant en Limburg leeft nog het gebruik, dat de kinderen dan,
+in het pak hunner ouders gestoken, als "vader en moeder" over straat
+loopen en zich bij hun familieleden laten zien. Plaatselijk is dit
+gebruik in een bedelpartij ontaard; zoo b.v. in het Land van Waas,
+waar men zingt:
+
+
+    't Is vandaag Onnoozele-Kinderdag,
+    Geeft de moerkens en de vaarkens wat!
+        Geeft wat, houdt wat,
+        't Naaste jaar nog wat!
+    Ik weet daar nog een goede vrouw.
+    Die mij zoo geern wat geven zou.
+        Zij zal mij wel wat geven;
+        Hoelang mag zij leven?
+        Honderd jaar en éenen dag,
+    Zoolang als ze kaas en brookes mag.
+
+
+Men vergelijke hiermee de liedjes op Schuddekorfsdag, b.v. bl. 108 vlg.
+
+Verder dient vermeld het Middeleeuwsch gebruik van den
+"Kinderbisschop", ook in de noordelijke provinciën bekend, b.v. te
+Oldenzaal, Utrecht, Dordrecht enz. Een kind beneden de twaalf jaar
+fungeerde dien dag in de kerk als bisschop en zat met myter en staf
+op den bisschoppelijken troon. Hij ontving den staf in de eerste
+Vespers bij de woorden van het _Magnificat_: "Hij heeft heerschers
+van tronen neergehaald en geringen verheven", en behield hem tot de
+tweede Vespers. Reeds in 1304 komt in de stadsrekening van Brugge een
+post voor: _Item_ den biscop van den scoelkinderen van Sint Donaas
+... XVIJ schellinghen"; en eveneens wordt in 1363 een gift vermeld voor
+de Dordsche "scoelnaars ende horen biscop". Hij draagt dan ook den
+naam van "Bisschop van de scholieren", "Bisschop van de koorknapen",
+enz. Ook in andere landen was de kinderbisschop bekend. Het gebruik
+klimt tot de oudste tijden op en is m.i. evenzeer van christelijken
+oorsprong. Men bedenke ook, dat het feest der Onnoozele Kinderen
+op 28 December reeds op den oudsten kalender der kerk van Karthago
+voorkomt en in het Westen overal deze plaats handhaaft.
+
+Daarentegen leven hier en daar nog enkele typische Midwintergebruiken,
+b.v. het geven van geschenken en het slaan met roede en zweep als
+tuchtiging voor de langslapers; zie Rond den Heerd I, bl. 26. Eindelijk
+op enkele plaatsen, b.v. te Herdersem (O.-V.), wordt deze dag gevierd
+als St. Gregoriusdag, waarover nader.
+
+_Oudejaarsavond_ en _Nieuwjaarsdag (31 Dec. en 1 Jan.)_.
+
+
+    Ik wensch U al te gaar
+    Een zalig Nieuwe Jaar;
+    In voorspoed en verdriet
+    Vergeet den Schepper niet!
+
+
+klonk het op nieuwjaarsnacht door de straten, toen de klepperman nog
+het nachtelijk uur aankondigde.
+
+Eertijds was het nieuwjaar-zingen over geheel Nederland sterk
+verspreid. Maar sedert kerkeraad en regeering hiertegen, als zijnde
+"onnutte superstitiën" of "ongeregelheden", te velde trokken, zijn
+er in Noord-Nederland nog slechts schamele resten van overgebleven;
+zoo verzekert b.v. de Drentsche Volksalmanak van 1842, dat men daar
+nog "aan datzelfde euvel mank ging". Het is heden ten dage vooral
+nog in België gebruikelijk; men raadplege de rijke verzameling van
+nieuwjaarsliedjes bij De Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust
+VII, bl. 7 vlg. Slechts een enkel wensch ik hieraan te ontleenen.
+
+Herdersem:
+
+
+    Op eenen nieuwjaarsavond,
+    Dan zullen wij vroolijk zijn,
+    Met een geboren maged
+    En een klein kindeken klein.
+
+    Wie zal dat kindeken dragen?
+    De dochter al van Jeroen!
+    De klokken zullen luien,
+    Den kerkweg zullen wij doen.
+
+    Als wij op 't kerkhof kwamen,
+    Wie zagen wij daar staan?
+    Jezus van Nazarenen
+    Aan 't kruis genageld staan.
+
+    Met eenen doornenkroone
+    Op Jezus hoofd gedaan,
+    Vol rozen en roo nelen (_leeljen_)
+    Om naar den hemel te gaan.
+
+
+Echte kinderrijmjes vindt men in de Kempen. Zoo b.v.
+
+
+    Maria was gezeten
+    Met 't kindjen op den schoot,
+    Om pappeken te laten eten,
+    Gekookt met wittebrood.
+    Daar zat een ratteke
+    Aan Jezus pappeke!
+    Maria maak het klaar,
+    Met deze zalige nieuwjaar.
+
+
+Van geheel anderen aard is het zeer verspreide:
+
+
+    Op eenen nieuwe jare
+    Sloeg een bakker zijn wijf,
+    Met eenen eiken kluppel
+    Zoo deerlijk op haar lijf!
+
+    De vrouw begon te kermen,
+    "Ach bakker 't doet mij zoo zeer!"
+    De bakker zonder ontfermen
+    Sloeg nog wel tienmaal meer.
+
+    De vrouw kroop onder den oven,
+    De bakker van achternaar!
+    Daar kwamen zij uitgestoven [bestoven?],
+    Met dezen nieuwe jaar.
+
+
+Al zingende gaan de kinderen rond bij de inwoners van het
+dorp. Zij ontvangen noten, appelen, krakelingen enz., maar
+ook nieuwjaarskoeken, in West-Vlaanderen _lukken, liefkoeken_,
+in Oost-Vlaanderen _nieuwjaarkes_ geheeten: kleine wafeltjes,
+in een bijzonder wafelijzer gebakken. Eene bijzondere vermelding
+verdienen de _nijjaorskôken_ en _kniêpertiês_, de _spekkendikken_,
+spekpannekoeken, vetkrabben, oliekrabben en _juffertiês_ uit den
+Achterhoek, verorberd op oudejaarsavond of _täofeltiêsaovend_ (Raalte,
+Ommen, Collendoorn enz.), wanneer meiden en knechts, ja het heele
+gezin uitgaat _hen kôken_ of _hen taofelen_. Op een ijzeren plaat
+brandt er vuur, en in het front prijkt de _kôokstomp_, tot dit doel
+reeds in den zomer uitgezocht en gedroogd. Hierop komt te rusten het
+_kôokiêzer_ of _nijjaorsiêzer_. Elders begint de smulpartij met een
+_poddik_ (pudding), dan volgt rijst en daarna 't _beestenvleesch_,
+de hoofdschotel.
+
+De koekijzers zijn versierd met kunstig graveerwerk en inschriften,
+wier spiegelschrift door den nieuwjaarskoek leesbaar wordt weergegeven;
+zoo b.v.: "Segt niemand U Geheim nog U geheime gedachte. Die heden
+Is U Friend Sal morgen U verachten" (Twente). Ook elders bakt men
+_vollaards_, _prauwels_ en _ijzerkoekjes_, te Groningen _olde wieven_,
+te Velthoven (N.-B.) _towten_.
+
+Men ziet het, wij zijn volop in het vruchtbaarheidstijdperk. Dit
+blijkt ook hieruit, dat te Roosteren (L.) de kinderen hun "heio"
+roepende op nieuwjaarsdag rond gaan, te Echt, Einighausen, Nunhem,
+Buggenum, Beegden (L.) enz. op Silvesteravond. Dan zingt men het
+eeuwenoude liedje:
+
+
+    Ich kwaam al aangeloupe,
+    Ich sêg 't see rouke,
+    Ich sêg wal aan den oave wis,
+    Dat er get gebakken is.
+    Isser niks gebakke,
+    Dan gèft ene korf vol appele,
+    Is de korf te klein of te groot,
+    Dan gèft mig ene volle schoot.
+
+
+Te Soerendonk (N.-B.) luidt dan het Schuddekorfslied:
+
+
+    Vrouwke, vrouwke, nieuwjaar geven,
+    Ge zult verdienen het eeuwig leven.
+    Het eeuwig leven is bitter gewonnen,
+    Voor een gulden een draad gesponnen.
+    Kijk eens in je korfje,
+    Daar liggen drie appeltjes in,
+    Even groot, kralo, vrouwke lo,
+    Geef wat, houd wat,
+    Volgend jaar weer wat.
+
+
+Men noemt dit b.v. te Buggenum _ringzingen_ (ring=soort krakeling);
+na het zingen volgt het _grabbelen_, Maasbree: _griebelen_. Meestal
+krijgen de kinderen _ringen_, maar ook ander snoepgoed. Te Koedijk
+(N.-H.) gaat in den nieuwjaarsnacht de plaatsvervanger van Sinterklaas,
+"de gouden [goede?] engel" rond, om de kinderen wat lekkers te rijden.
+
+Eindelijk, met het vruchtbaarheidsbegrip staat, naar men weet, ook
+in verband het schieten in den nieuwjaarsnacht, veelal verboden,
+maar in het zuidelijk volksgebied nog doorgaans gebruikelijk. Ook
+elders, te Deventer b.v., schiet men nog "van het olde in 't nije",
+of men "schieët het olde uut". Dit schieten wordt thans nog slechts
+als vreugdeteeken beschouwd.
+
+Het "nieuwjaar afwinnen" is nog steeds in zwang. Bij het
+nieuwjaarsbezoek worden veelal (Staphorst enz.) koeken opgedischt,
+te Venloo een bepaalde soort moppen, die dan ook _nieuwjaarsmoppen_
+heeten.
+
+Eén eigenaardigen gebaksnaam liet ik nog onbesproken, n.l. het
+Westvlaamsche _strijne_ of _strene_ (rondom Veurne), dat door
+het Fransche _étrennes_ op het Latijnsche _strenae_ teruggaat:
+zoo heetten de kleine, maar aangename geschenken, die men elkaar
+in het oude Rome op Nieuwjaarsdag vereerde. Immers bij de gebruiken
+der jaarswisseling dient men niet alleen rekening te houden met de
+Christelijke en Germaansche bestanddeelen, maar ook met den invloed,
+uitgeoefend door de Romeinsche kalenderviering, die den god Janus
+golden. Zie Driem. Bladen VIII, bl. 62; V, bl. 80; II, bl. 1 vlg.;
+Welters, Feesten, Zeden, Gebruiken en Spreekwoorden in Limburg,
+bl. 13; Ter Gouw, Volksvermaken, bl. 109.
+
+_Driekoningendag (6 Jan.)_. De kinderschaar, die langs de huizen trekt
+en daar om brandhout of versnaperingen vraagt, somtijds nog met den
+ouden _rommelpot_ of _foekepot_, neemt op Driekoningendag een geheel
+bijzonderen vorm aan door een sterkere vermenging met het Christelijk
+element: ik bedoel het bekende _sterzingen_, op het oogenblik tot
+België en sommige plaatsen in de zuidelijke provinciën beperkt. Drie
+jongens, als koningen verkleed--en éen hunner is met roet zwart
+gemaakt--, gaan van huis tot huis en dragen aan een staak een ster,
+uit papier gesneden, en met goud en zilver versierd. Trekken ze aan
+een koord, dan draait de ster als een molen. Zij dragen de namen der
+H.H. Driekoningen: Caspar, Melchior en Balthasar.
+
+Eenmaal kende men de sterdragers in alle steden en gewesten van
+Groot-Nederland. Het lied, dat zij zongen, en dat nòg gezongen
+wordt, is in tallooze varianten overgeleverd, maar kan althans in
+hoofdtrekken worden gerekonstrueerd. Het is subliem van roerenden
+eenvoud. Treffend vooral is het sterk op den voorgrond zich dringende
+lyrisch-dramatische karakter: en inderdaad, uit de dramatische
+voorstelling der Aanbidding van de Drie Koningen is het ontstaan,
+heeft het zich gevormd en vervormd. Oorspronkelijk krijgen wij dan
+buiten het kerkgebouw een rondgang van koorknapen en scholieren, later
+van de jeugd in het algemeen. Te Weert bestond in 1840 nog het gebruik,
+dat op Driekoningenavond drie misdienaars in hun koorgewaad met ster,
+lantaarn en proviandkorf van huis tot huis trokken.
+
+Het lied, dat in de Zaanstreek en langs de Noordzee het zuiverst
+bewaard bleef, moet oorspronkelijk ongeveer geluid hebben als volgt:
+
+
+    Wij komen getreden met onze sterre,
+    Wij zoeken Heer Jezus, wij komen van verre.
+        (wij hadden Hem gaerne).
+
+    Wij kwamen al voor Herodes zijn deur,
+    Herodes, de koning, kwam zelvers veur.
+
+    Herodes, die sprak met valscher hart:
+    "Hoe ziet er de jongste van drieën zoo zwart?"--
+
+    "Hij ziet er wel zwart, maar hij is welbekend,
+    "Het is er de Koning van Oriënt."
+
+    Wij kwamen den hoogen berg opgegaan,
+    Daar zag men de starre stille staan,
+    Ja stille staan.
+
+(Pauze.)
+
+    Och starre, jij moet er niet stille staan,
+    Je moet er met ons tot Bethlehem gaan.
+
+    Tot Bethlehem, in die schoone stad,
+    Daar Maria met haar klein kindeke zat.
+
+    Hoe kleiner kind, hoe grooter God:
+    Een zalig Nieuwjaar verleen ons God.
+
+
+Noordwijk:
+
+
+    Daar al de Joden mee hebben gespot.
+
+
+Dit lied is nauw verwant met een ander, dat opgeteekend staat in
+_Het Hofken der geestelijcker Liedekens_ (Loven 1577), bl. 28;
+het begint:
+
+
+    Het quamen drij Coninghen uut verre landen,
+    Nu wiegen, nu wieghen wij,
+    om Gode te doen een offerande.
+        Des waren sij vro.
+        Alle mijnen troost, mijn toeverlaet
+        is Maria soon.
+
+    Sij quamen van Ooste, sij quamen van verre,
+    Nu wiegen, nu wieghen wij,
+    Al bijt verlichten van eender sterre.
+        Des waren sij vro.
+        Alle mijnen troost, enz.
+
+    Maer doen sij binnen Jerusalem quamen,
+    Nu wiegen, nu wieghen wij,
+    Die claerheyt der sterre sij niet en vernamen.
+        Des waren zij droef.
+        Alle mijnen troost, enz.
+
+
+Zie Van Duyse, Het Oude Nederl. Lied, bl. 2042. Dr. Boekenoogen wijst
+er zeer terecht op, hoe het refrein aantoont, dat het lied ook gezongen
+is bij het wiegen van het Kerstkindje in de kerk; zie het Jubelnummer
+van Volkskunde, bl. 24 vlg., waar hij ook op voortreffelijke wijze
+de verschillende parodieën van het sterrelied behandelt; vergel. nog
+Knuttel, Het Geestelijke Lied enz., bl. 106.
+
+De rondgaande kinderen zongen en zingen ook veelal het lied van Maria
+Magdalena (eveneens met talrijke varianten):
+
+
+    Op eenen Driekoningenavond,
+    Op eenen Driekoningendag,
+    Toen zat Maria Magdalena
+    Al op Heer Jezus' graf.
+
+    Sta op, Maria Magdalena,
+    Sta op van den bitteren dood!
+    Uw zondekens zijn u vergeven,
+    Al waren zij nog zoo groot.
+
+
+Een meer volledige, juister wellicht meer uitgewerkte lezing van dit
+lied vindt men in Volk en Taal I, bl. 53; in bedelliedjes werd het
+herhaaldelijk geparodieerd.
+
+Aan de nieuwjaarsvuren herinnert het kaarsjespringen; immers
+de engere Joeltijdperiode, die den 6den Januari eindigt, is het
+eigenlijke nieuwjaarstijdperk. Als besluit van dit tijdperk wordt
+Driekoningendag in Vlaanderen dan ook plaatselijk _Dertiendag_ of
+_Dertiennacht_ genoemd; ook in oude Nederlandsche kalenders wordt hij
+nog aangehaald als _Dertiendagh_. Te Zwolle was het kaarsjespringen
+dan ook op oudejaarsavond gebruikelijk: naar men ziet, hangt het
+noch met den H. Martinus, noch met de Driekoningen samen, maar is
+het een rudimentaire vorm van de aloude feest- en offervuren. Op
+Driekoningendag kent men het nog te Breda, Huissen enz.; eertijds was
+het algemeen in het Noorden van ons land. De _koningskaarsjes_ waren,
+volgens Ter Gouw, Volksvermaken, bl. 177, kaarsen met drie armen,
+waarvan de middelste zwart geverfd was en "het Moorken" of _Melckert_
+(d.i. Melchior) heette. Zóo was het gebruik eenigermate gekerstend. In
+de Middeleeuwen noemde men deze kaarsjes zelfs de _gebenedijde_
+of _heylighe keerskens_. Bij het dansen zong men:
+
+
+    Kaarsies, kaarsies, drie aan een,
+    Springen wij er over heen heen.
+    Al wie daar niet over kan,
+    Die en weet er nou niemendal van.
+
+
+In België verdwijnt het gebruik of is het verdwenen. Te Sint Truiden
+zong men:
+
+
+    Keerske, keerske over het keersbeenke,
+    En al wie daar niet over en kan,
+        Die weet er niet van!
+
+    En al wie daar niet over en kan,
+        Die blijft er van,
+        Die blijft er van!
+    Keerske, keerske over het keersbeenke!
+
+
+Zie 't Daghet in den Oosten II, bl. 115.
+
+
+In Noord-Brabant, Antwerpen, Belgisch Limburg en West-Vlaanderen kent
+men ten slotte nog het volgende rijmpje:
+
+
+    Drie koningen, drie koningen,
+    Geef mij een nieuwen hoed.
+    Mijn oude is versleten,
+    Mijn moeder mag 't niet weten,
+    Mijn vader heeft het geld
+    Op den rooster geteld.
+
+
+Of wel (Noord-Brabant):
+
+
+    Vader mag het niet weten,
+    Moeder is niet thuis,
+    Piep zegt de muis
+    In 't zomerhuis (in 't voorhuis).
+
+
+Driekoningen werd in de Middeleeuwen niet alleen in de kerk,
+maar ook daarbuiten in ruimen kring luisterrijk gevierd. Op
+Driekoningenavond heerschte vreugde alom, in de paleizen, maar ook
+in de schamele woningen der armen. De steden gaven aan de kloosters,
+en de kloosters verstrekten aan de arme lieden brood en bier tot
+"hun Coninxfeeste". Dat dit ook naderhand nog voortduurde, ergerde
+den ouden Walich Sieuwertsz zeer, en hij beklaagde zich dan ook,
+dat nog in 't begin der XVIIe eeuw voorname en officiëele personen
+zich niet schaamden, "op Derthienden avent Coningsken te spelen,
+en haer voor Godt en de menschen niet en schamen dit naer te volgen
+ende te onderhouden."
+
+"'t Was wel de moeite waard", schrijft Ter Gouw, "zich over zoo'n
+onschuldig huiselijk vermaak zoo te ergeren! En nog langen, zeer langen
+tijd, nadat Walich en zijn boek reeds lang vergeten waren, speelden
+dan ook de Hollanders nog even vrolijk koninkje als weleer. De bakker
+leverde, of de huismoeder bakte zelve, een brood, waarin een boon
+verborgen was; bij de boeren heette 't "de bonekoek", in de steden
+"'t coninxbrood"; en de boon was het, die "het lot van conig te sijn"
+besliste." (Volksvermaken, bl. 175). Het _Driekoningenbrood_ is nog
+niet in onbruik.
+
+Boonenkoek en koningsbrieven, die verkocht of getrokken worden,
+en waardoor de rollen van koning, koningin, hofnar, asschepoester,
+Zwarte Piet (herinnering aan den zwarten koning?) enz. verdeeld worden,
+zijn in Noord-Brabant en Limburg nog veelal gebruikelijk. Te Antwerpen
+worden op den vooravond de koningsbrieven door de kinderen op straat
+gevent; dan hoort men aanhoudend:
+
+
+    Koningsbrieven en kroon en kroon!
+    Koningsbrieven en kroon!
+
+
+De Cock, Volkskunde, bl. 235 bericht hierover nader: "Op slechts enkele
+plaatsen van het Vlaamsche Land (in Brabant en West-Vlaanderen) is de
+boonkoek nog bekend. Daarnaast bestaat echter een andere manier om den
+koning aan te duiden, n.l. door het trekken van de "keuningsprentjes
+of -briefkens", reeds in 1469 in de gemeenterekeningen van Veurne
+vermeld, en, wat meer zegt, in een oude kroniek van Doornik in 1281 al
+een oud gebruik geheeten. Dit wordt nog heden in verscheiden steden
+en dorpen van de beide Vlaanderen aangetroffen. Een volledig stel
+gedrukte koningsbriefjes bevat afbeeldingen voor zestien personages,
+n.l. den koning met zijn hovelingen en bedienden: raadsman, sekretaris,
+rent- en hofmeester, schenker, voorsnijder, biechtvader, medecijn,
+portier, bode, zanger, speelman, zot en kok,--elk voorzien van een
+passend vierregelig versje, dat min of meer de rol aangeeft, die
+men te vervullen krijgt. In de dorpen, waar gedrukte koningsbriefjes
+doorgaans ontbreken, worden deze eenvoudig geschreven, vaak in een
+zeer populairen, boertigen vorm. Na trekking der briefjes zijn de
+rollen verdeeld; de koning moet zijn onderdanen te drinken geven en
+drinkt zelf de eerste teug: thans gewoonlijk gesuikerde jenever met
+een lepel uit een kom geschept en hieruit opgeslurpt. Op dat oogenblik
+dienden de hovelingen te roepen: ""De koning drinkt."" De zot zag
+toe, of niemand daaraan te kort schoot en de nalatige werd met een
+koolstreep in 't aangezicht gemerkt." Zie verder zijne Spreekwoorden en
+zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden (Gent 1908),
+bl. 171. Men denke ook aan de doeken van Jordaens: "De koning drinkt."
+
+De koningskoek komt nog elders voor. In Engeland vooral bakt men
+koningskoeken van allerlei grootte en vorm, als een waardig besluit
+van het Vruchtbaarheidstijdperk.
+
+Het "koninkje spelen" is waarschijnlijk een Romeinsch bestanddeel,
+een overblijfsel van de heidensche _Saturnalia_, dat door den
+Driekoningendag een christelijk vernisje kreeg. Dan toch vierde
+men te Rome de zegeningen van den gulden voortijd: toen de god
+Saturnus onder de menschen leefde en overal vrijheid en gelijkheid
+bloeide. Vooral de slaven hadden het dien dag goed, werden door de
+meesters als huns gelijken of zelfs als meerderen behandeld en door
+hen aan tafel bediend. Feestgelagen waren in dezen tijd aan de orde
+van den dag, en veelal liet men bij deze dan het lot beslissen, wie
+koning der tafel werd, feestkoning, tevens ceremoniemeester. Trouwens
+het koningsspel was te Rome overoud; Suetonius noemt dit "het spel om
+gezag en heerschappij". Het verloten geschiedde meestal door middel
+van boonen, die een sakrale beteekenis hadden.
+
+Wellicht berust op de gebruiken gedurende de _Saturnalia_-feesten ook
+nog het geven van geschenken op _St. Pontianus en St. Agnesdag (14
+en 21 Jan.)_, het "Ponsen en Angen" of "Ponsen en Nieten", vroeger
+in Nederland en België gebruikelijk; mogelijk stoelen de gebruiken
+dezer dagen ook op het feestelijk overbrengen der relikwiëen van
+de H.H. Pontianus en Agnes. Eigenlijk gaven de mannen op 21 Januari
+geschenken aan de vrouwen en meisjes, terwijl zij op 14 Januari een
+tegengeschenk ontvingen van de door hen op Koppermaandag begiftigde
+vrouwen.
+
+_Vrouwkensavond (19 Jan.)_, te Brussel gevierd, naar verluidt
+ter herinnering aan den 19den Januari 1101, toen de Brusselaren,
+aan het zwaard der Saracenen ontkomen, onverhoopt naar huis
+terugkeerden. Telken jare luiden nog heden des avonds alle klokken
+van Brussel een half uur lang. De vrouwen zijn uitsluitend baas, en na
+'t avondmaal trachten zij zelve hun echtgenooten naar bed te dragen.
+
+_Koppermaandag_ heet de Maandag na Driekoningen: _kopperkensdagh,
+kopperkensmaendagh._ Men verklaart dezen naam aldus, dat deze Maandag
+ongeschikt werd geacht om koppen te zetten, zoodat de koppers
+vrijaf hadden. Wellicht is het juister van het oude _kopperen_
+"smullen, drinken, pret maken" uit te gaan, dat van _kop_ "beker"
+kan komen. Een volksetymologische vervorming is _koppeltjesmaandag_,
+wegens het bijeenkomen van het gemeene volk, evenals _koperen maandag_,
+naar de kopermunt, die dan als fooi gegeven wordt. Andere namen zijn:
+_gekke maandag, raasmaandag, kopjesmaandag_ (Groningen), _verloren-,
+verzworen-, verkoren_-, ja _Flora-maandag_. Te Diest zegt men nog
+_blijde maandag_. "Verloren" Maandag werd verklaard door het daags
+te voren gelezen evangelie van het "verloren" kind Jezus, of omdat
+deze dag van wege de feestelijkheden van de eedsaflegging der lagere
+ambtenaren toch verloren was. Deze laatste verklaring is zeer zeker
+te verkiezen, wanneer men tevens in het oog houdt, dat "verloren"
+weer volksetymologisch verbasterd is uit "versworen", de benaming,
+die in de oudste dokumenten voorkomt en op genoemde eedsaflegging
+betrekking heeft. Men doet goed dezen Maandag te beschouwen als den
+heksluiter van het nieuwjaarstijdperk, wat dan ook het best strookt
+met de ambtsaanvaarding der beambten. In sommige deelen van Vlaanderen
+zegt men: _Egyptische Maandag_, omdat men daar een omgang hield,
+en ten deele nog houdt, die de vlucht naar Egypte voorstelde.
+
+Te Amsterdam had eertijds op dezen dag een optocht der leprozen plaats,
+te Utrecht en elders liep men gemaskerd door de straten. In Gelderland
+en Limburg werd koppermaandag nog niet lang geleden luidruchtig met
+ganstrekken en katknuppelen gevierd. Merkwaardig is het zeker, dat
+dan te Haltert, Oosterzeele en andere dorpen van Oost-Vlaanderen
+de schoolmeester door de leerlingen wordt gebonden, hetgeen aan
+de gebruiken op St. Thomasdag herinnert (bl. 126). In Nederland,
+waar de dag voorheen door alle gilden gevierd werd, blijft heden
+hoofdzakelijk nog de viering door zetters en boekdrukkers over. Wel
+trekken nog in enkele Friesche dorpen de kinderen geruchtmakend en
+met ketens rammelend door de straten. Te Holwerd zingt men hierbij:
+
+
+    Kopermoandei, blikken tiisdei [Dinsdag],
+    Noch in dei,
+    Dan is kopermoandei wei [weg].
+
+
+Zie Waling Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I, bl. 167.
+
+_Antonius-abt (17 Jan.)_ behoort in België tot de meest populaire
+heiligen. Vele broederschappen of gilden van Sint Antonius drinken
+dien dag haar halve ton gildebier. Zijn attribuut is het varken,
+omdat de duivel in varkensgedaante hem bekoorde. Vandaar, dat de
+heilige naderhand algemeen als patroon van het vee werd beschouwd, en
+als zoodanig door boeren, vleeschhouwers en spekslagers vereerd. In
+de Middeleeuwen hadden de Sint Antoniusgilden het recht, een zwijn,
+dat als herkenningsteeken een klokje aan den hals droeg, overal vrij
+te laten weiden; zelfs in de steden zag men dit _Antoniuszwijn_
+ongehinderd rondloopen. In België, de Rijnprovincie en, tot voor
+eenige jaren, in Limburg (Vaals, Hoensbroek enz.) wordt den I7en
+Januari varkensvleesch geofferd en na de kerkelijke diensten onder
+de armen verdeeld.
+
+_Sint-Sebastianus (20 Jan.),_ de met pijlen doorschoten martelaar,
+wordt door de schuttersgilden, wier patroon hij is, plechtig
+gevierd. De schuttersgilden bloeien nog in België en in de zuidelijke
+gewesten van Nederland. Vaak luisteren zij de processies of religieuze
+ommegangen met haar vaandels, trom, fluit, wapens en versierselen
+op. Hun "koning" is met zilveren platen omhangen. Eén plaat, met
+zilveren vogel, is het teeken, dat hij op het gildefeest den vogel met
+zijn boog heeft afgeschoten, vanwaar de uitdrukking: "Hij heeft den
+vogel af." Vooral des zomers worden door de handboogschutterijen druk
+bezochte prijskampen gehouden; op dit onderwerp kom ik naderhand terug.
+
+_Pauli Bekeering (25 Jan.)._ Ook deze dag is een _dies criticus_. een
+beslissende dag voor het weêr. Hier geldt natuurlijk alleen de
+datum, het tijdstip, niet de geschiedenis van den heilige, niet zijne
+attributen, niet de volksetymologie van zijn naam, zooals dit b.v. het
+geval is met de H.H. Clara, Lucia, Andries, Mathijs en Katharina. De
+Tirolers verzekeren van den 25sten Januari:
+
+
+    Paul bekehr',
+    Der halbe Winter hin, der halbe Winter her.
+
+
+V. Reinsberg-Düringsfeld verhaalt nog, dat de Belgische wijnbouwers
+dezen dag beschouwen als beslissend voor den wijnoogst: "ils sont
+contents s'il est clair, mais très tristes si le contraire a lieu"
+(Calendrier belge I, bl. 76).
+
+De heilige wordt ook gestraft, als hij niet voor goed weêr zorgt. Wij
+hebben hier een sprekend geval van het mishandelen of straffen van
+heiligen, door hun beeltenissen te onteeren of te kastijden: typisch,
+onvervalscht fetissisme. Immers Schotel vermeldt in zijn Tilburgsche
+Avondstonden, bl. 12, dat men "elders een strooien Paulus aan den
+haard plaatste, terwijl de vrouw koeken bakte. Was het goed weêr,
+dan wierp zij een pan met boter over hem heen, of sloeg hem met een
+geboterden koek in het aangezigt. Was het weer slecht, dan wierp zij
+hem in het vuur". Ter vergelijking diene het bericht, dat in het begin
+der XVIe eeuw de inwoners eener kleine Duitsche stad gewoon waren op
+St. Maartensdag het beeld van den heilige openlijk langs de straten
+rond te dragen. Geschiedde zulks bij helder weêr, dan begoten zij het
+met wijn; maar regende het, dan wierpen zij het met slijk en modder.
+
+Zoo valt licht op een gebruik, dat te Jutfaas (Utrecht) vroeger en
+wellicht thans nog bij de boerenbewoners heerschende is. Op Pauli
+Bekeeringsdag placht men bij vrienden en kennissen een _Paulus_
+of _Paulusje_ in huis te brengen, "binnen te brengen". Dit was
+een grootere of kleinere pop, die men in een hoek van het vertrek
+plaatste. Gebeurde zulks, zonder dat de brenger nat werd gegooid,
+dan moest de vrouw des huizes 's avonds koeken bakken, enz.
+
+Zooals uit het bovenstaande blijkt, gold dit koeken bakken, dit met
+water gooien oorspronkelijk den heilige, of liever de pop, die den
+heilige voorstelde. Wellicht is deze wijze van mishandelen ontleend
+aan een vaak terugkeerend vruchtbaarheidsgebruik, dat de Duitsche
+folkloristen _Regenzauber_ noemen, waarover nader. Zie over Pauli
+Bekeering mijn opstel in het Jubelnummer van Volkskundc, bl. 21 vlg.
+
+_Maria Lichtmis_ (_2 Febr._). Dat dit feest voor een heidensch in de
+plaats trad, waarom en hoe, leert Paus Innocentius III in een preek
+op Maria-Zuivering: "De heidenen hadden de maand Februari aan de goden
+der onderwereld toegewijd, omdat, naar zij ten onrechte meenden, in het
+begin dier maand Proserpina door Pluto geroofd was; men geloofde, dat
+hare moeder Ceres haar den ganschen nacht in Sicilië had gezocht met
+brandende fakkels. Ter gedachtenis daaraan hielden zij [de heidenen]
+in het begin der maand een ommegang door de stad met brandende
+fakkels. Daarom werd dit feest _Amburbale_ genoemd. Maar wijl onze
+heilige voorouders deze gewoonte niet geheel en al konden uitroeien,
+hebben zij bepaald, dat men ter eere der H. Maagd Maria brandende
+kaarsen dragen zou. En zoo geschiedt thans ter eere der H. Maagd,
+wat vroeger plaats had ter eere Van Ceres. En wat eerst gebeurde ter
+eere van Proserpina, wordt thans gedaan tot lof van Maria."
+
+Naar De Cock vermeldt, bestaat in België plaatselijk het gebruik,
+de op 2 Februari gewijde lichtkaars te ontsteken vóor het kisten
+van het lijk en dan enkele droppels in de kist te laten leken; soms
+laat men op dezelfde wijze, bij de bereiding van het zaaigraan, wat
+smeltend was tusschcn de korrels afdruipen; zie Volkskunde, bl. 237.
+
+Vroeger verlieten of verwisselden de dienstboden op dezen dag
+hun dienst. Dit was wel een der oorzaken van de baldadigheden en
+verkwistingen op Lichtmisdag in Holland en Vlaanderen. Zoo kreeg
+het woord "lichtmis" de beteekenis van "losbol". Hierop wijst ook de
+Westvlaamsche benaming: O.L. Vrouw-_Schud-de-panne._
+
+Deze dag is vermaard in de volksweêrkunde. "Wanneer op O.L. Vrouw
+Lichtmis de zon op het misboek schijnt", zegt men in Limburg, "dan
+kruipt de vos nog zes weken in zijn hol." En verder: "Op Lichtmisdag
+ziet de boer liever den wolf in zijn schaapstal dan de zon".--"Lichtmis
+donker, maakt den boer tot jonker"; enz. enz. Wij komen hierop terug
+in het hoofdstuk over de Volksweêrkunde.--
+
+Een Duitsch rijmpje zegt:
+
+
+    Wenn die Tage langen.
+    Kommt der Winter gegangen,
+
+
+en, inderdaad, ook in ons land begint na Nieuwjaar, als het toenemen
+der dagen merkbaar is, de eigenlijke periode der volksspelen en
+wintervermakelijkheden. Zoo had b.v. te Elburg ouder gewoonte tusschen
+Nieuwjaar en Vrouwendag het klootschieten plaats. Elk speler krijgt
+een houten kloot, d.i. een platte, ronde schijf, terwijl de wal als
+speelterrein dient. Men dient nu in het minst aantal worpen den wal in
+het vierkant om te schieten, te beginnen aan een der vier poorten. Aan
+hem, die in het minst aantal worpen den stadsmuur heeft rondgeschoten,
+wordt de prijs toegekend.
+
+Het klootschieten is wel een onmiddellijke afstammeling van het
+Oudgcrmaansche steenwerpen. Ook te Ootmarsum en Oldenzaal heeft het
+lang stand gehouden. De Hollanders en Gooiers waren eveneens groote
+minnaars van dit spel, in de Zuidhollandsche dorpen _schietklooten_
+genoemd; zie vooral Ter Gouw, Volksvermaken, bl. 322 vlg.
+
+_Sint Blasius (3 Febr.)._ De volksetymologïe heeft bewerkt, dat de
+H. Blasius in Vlaanderen wordt aangeroepen als patroon tegen zweren
+of huidontstekingen, die "blazen", d.i. blaren, genoemd worden. In
+Denemarken beschermt hij tegen den blazenden wind, op welk verband
+door de Vlaamsche spreekwijze: "Blasius blaast", als het omstreeks
+3 Februari sterk waait, een helder licht valt. Zoo wordt ook de
+H. Lambertus door het volk aangeroepen tegen de lamheid en de H. Rosa
+tegen de roos. Henri Estienne geeft over dit verschijnsel de voor
+zijn tijd merkwaardige opmerking: "A quelques saincts on a assigné
+les offices suivant leurs noms, comme (pour exemple) quant aux saincts
+médecins, on a avisé que tel sainct guariroit de la maladie, qui avait
+un nom approchant du sien." Zie vooral Gittée's belangrijk artikel:
+"Scherzhaft gebildete und angewendete Eigennamen im Niederländischen",
+in de Zeitschrift des Vereins für Volkskunde III, bl. 415 vlg.
+
+_Vastenavond_ bestaat uit de drie "vette" dagen (Zondag, Maandag
+en Dinsdag), die de groote Veertigdaagsche Vasten voorafgaan. De
+Kerkvergadering van Leptines in 743 veroordeelde de _Spurcalia
+in Februario_, waarmee zeer waarschijnlijk de uitspattingen van
+den Vastenavond bedoeld werden; dat echter de term _spurcalia_
+het aanzijn zou geschonken hebben aan onzen vorm _sprokkelmaand_,
+Middelnederl. _sporkelmaent_, is niet geloofwaardig. Men vindt
+ook reeds vroeg Vaste_l_avond, met de bekende variatie van _n_
+en _l_, die ook in _vasteldag_ en _schrikkeljaar_, en in het
+Middelnederl. _werkeldach_ worden aangetroffen.
+
+Wij moeten m.i. drie bestanddeelen onderscheiden, die tot het
+ontstaan der vastenavondfeestviering hebben bijgedragen. Vooreerst
+een lente-vóorfeest, zooals ook uit menig vruchtbaarheidsgebruik
+in binnen- en buitenland blijkt; en ik geloof, dat Julius Lippert,
+Christenthum, Volksglaube und Volksbrauch (Berlin 1882), bl. 598 het
+ware treft, wanneer hij in de kern der feestviering een _Romeinsch_
+lentefeest ziet, in onze streken geïmporteerd, en dat zich naderhand
+van het Westen naar het Oosten uitbreidde. Maar dit feest trof
+in de Germaansche landen de resten van een specifiek-Germaansche
+feestviering, een feestperiode, die zich door offervuren en
+offermaaltijden kenmerkte. Mogk houdt deze periode voor een feest der
+wederkeerende zon, vooral ook, omdat dan het wagenrad als symbool der
+zon een rol speelt. Niet onbelangrijk zijn in dit opzicht de woorden
+van Sebast. Franck, die ik bl. 104 bij het bespreken der noodvuren
+heb aangehaald.
+
+Maar het Christendom heeft deze feestviering voor het meerendeel
+teruggedrongen tot vóór het begin van zijn veertigdaagschen Vastentijd,
+met het gevolg, dat nog slechts enkele overblijfsels aan bepaalde
+dagen in de Vasten bleven vastgehecht, met name aan Halfvasten:
+"'t Is een feest der Brabantsche en Antwerpsche kinderen, dat met
+het St. Niklaasfeest kan vergeleken worden.-- De kinderen zetten
+in de schouw hunnen schoen of een korfken met hooi, dit laatste
+voor het paard van den Greef, die 's nachts zijne ronde doet en
+iets lekkers voor de goede, eene roede voor de slechte kinderen
+achterlaat"; aldus De Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust
+VII, bl. 71.--Zoo kreeg ook het geheel der Vastenavondfeestviering
+een eenigszins christelijke tint. Wat betreft het woord _Carnaval_,
+dit is afkomstig van het Toskaansche _carnevale_. dat waarschijnlijk
+eenigszins haplologisch voor _carnelevale_ staat; en deze vorm zelf is
+door progressieve assimilatie uit _carnelevare_ ontstaan: "het opruimen
+van het vleesch." Hierbij dient echter vermeld, dat Romanisten van naam
+nog de voorkeur blijven geven aan de bekende verklaring als "vleesch,
+vaarwel!": _carne_ + _vale_. Zij zien hierin een volkshumoristische
+uitdrukking der kloostertaal. --De Romaansche benamingen van den
+Vastenavond werden voortreffelijk behandeld door Merlo in Wörter und
+Sachen III, 1, bl. 88 vlg.; vergel. III, 2, bl. 196.
+
+In de Middeleeuwen bereikte de vastenavondpret haar hoogtepunt. Ik
+herinner slechts aan de vertooningen der vastenavondkluchten door de
+Rederijkers, aan de grootsche optochten en aan de dolle uitgelatendheid
+der feestvierenden in zotskleedij, zoo meesterlijk door Pieter Breughel
+den Ouden gepenseeld. In het protestantsche Noorden is de Vastenavond
+zoo goed als uitgestorven; niet aldus in het Zuiden, men denke nog,
+behalve België, aan Den Bosch en Maastricht. In het Rijnland is vooral
+vermaard de vastenavondpret te Keulen en Maintz.
+
+1. Iets zeer eigenaardigs is de maskerade, het vermomd over straat
+loopen. "Zot loopen" was de gangbare uitdrukking; wij spreken nog
+heden van "Vastenavondgekken".Maar "de tegenwoordige maskeraden zijn
+slechts de schaduw van de vroegere", zegt De Cock, Volkskunde, bl. 239;
+"de straat geeft ons al niet veel meer te aanschouwen dan piepjonge,
+schreeuwerige gekken, vaak in poovere, afschuwelijke zotsplunje
+gestoken, wel eens groepsgewijze met een paar trompetters in een
+gewoon rijtuig zittend, en links en rechts den wandelaar, vooral de
+jonge meisjes, een varkensblaas op den rug slaande, of handvollen
+confetti's in het gelaat gooiend: een tooneel, dat veeleer walging-
+dan lachwekkend mag heeten". Dit vermommings-gebruik is stellig uit
+Rome afkomstig, uit de volksfeestviering, die aan "den goeden ouden
+tijd" herinnerde, misschien wel een overblijfsel van de _Saturnalia_
+(bl. 148) of van het Romeinsche "Narrenfeest" (_feriae stultorum_)
+op den 17den Februari. Hierbij zij opgemerkt, dat inderdaad in
+sommige streken in het buitenland de Vastenavond beschouwd wordt
+als een verlengstuk van het Joeltijdperk, en de periode tusschen
+Driekoningen en Aschwoensdag vult. Te Berg en Terblijt (L.) heeten
+nog de Donderdagen tusschen O.L. Vrouw-Lichtmis en Vastenavond de
+"Vette Donderdagen", omdat aardappelen met spek dan de hoofdschotel is.
+
+2. Overvloed van spijs en drank, veelal ontaardend in overdaad, heeft
+te allen tijde de vastenavondfeestviering gekenmerkt; drinkgelagen
+en smulpartijen zijn dan aan de orde en stijgen op _Vetten Dinsdag_
+ten top: in waarheid een vruchtbaarheidsfeestviering. Befaamd
+zijn de _vastenavondkoeken_, verschillend van naam en van
+vorm (vastenavondtaart, pannekoek, spekkoek, groenkoek, wafels,
+geknepe-pletskes, poffertjes enz.), die voor de koekepan een eereplaats
+in onzen spreekwoordenschat veroverden. In België hoort men: "Zij
+vliegen meer als de heetekoekpan op Vastenavond"; in Limburg heeft men
+het somwijlen "zoo druk als de pan op Vastenavond". Ook in Engeland is
+Vastenavond-Dinsdag de groote _Pancake-dag_. Die dagen gaan in Brabant
+en Limburg de arme kinderen onder het zingen van vastenavondliedjes
+aan de deuren pannekoek bedelen: "Spek en eier en braadworst is goeie
+vastenavondkost", meent men te Bree (B.L.). Te Reek (N.-B.) worden
+dan bij partikulieren wel eens worsten, eieren en spek weggehaald,
+wat doorgaans niet kwalijk genomen wordt. Vroeger werden te Afferden
+worsten bijeengehaald en aan lange houten gaffels over straat gedragen.
+
+3. Worst is een onmisbaar bestanddeel van het vastenavondmenu. Dit
+blijkt ook uit de vastenavondliedjes, die eigenlijk rommelpotliedjes
+zijn, d.i. gezongen met begeleiding van den rommelpot of foekepot
+(bl. 142). Vandaar, dat op de Veluwe de Vastenavond plaatselijk
+_foekedag_ wordt genoemd. De foekepot is een aarden pot, half vol
+water, waarover een varkensblaas is gespannen; in het midden hiervan
+is een rietstokje bevestigd, dat door den duim en twee nat gemaakte
+vingers of door de geheele hand wordt gewreven en dan een dof-rommelend
+geluid veroorzaakt. Ook in het Noorden van ons land is dit instrument
+bekend en luidt het zeer zeker meest gangbare deuntje:
+
+
+    Ik heb al zoo lang met den rommelpot geloopen,
+    Ik heb geen geld om brood te koopen.
+    Rommelpotterij, rommelpotterij,
+    Geef mij een oortje, dan ga ik voorbij.
+
+
+De rommelpot heet te Dalen, Zweeloo, Weerdinge, Eext, Zuidlaren,
+Rolde en Norg (D.) _hotfot_ of _hottefot_, te Diever _fortelpot_, te
+Zoutkamp _pooverpot_, in Noord-Holland veelal _rompot_. Men bezigt hem
+ook omstreeks Paschen, Kerstmis en Nieuwjaar; zie Driem, Bladen II,
+bl. 115.
+
+De rommelpotliedjes, die zelf niet van dit instrument gewagen, worden
+gekenmerkt door het refrein: "ho, man, ho!" Zoo b.v.:
+
+
+    De Schout van Leiden heeft een bult,
+        Ho, man, ho!
+    Die is met ouwe lappen gevuld,
+        Ho, man, ho! enz.
+
+
+En zoo bezat ook het meest bekende en meest verspreide
+vastenavondliedje oorspronkelijk dit refrein:
+
+
+    Vrouw, 't is Vastenavond, ho, man, ho!
+    'k Kom niet thuis voor t'avond, ho, man, ho!
+    'k Kom niet thuis voor morgenvroeg,
+    Dan is het nog wel tijds genoeg, ho, man, ho!
+
+
+Een zeer merkwaardige en volledige lezing gewerd mij uit
+Rosmalen (N.-B.); ik laat ze hier, behoudens enkele termen, in
+algemeen-Nederlandsche transskriptie volgen, omdat het liedje beslist
+algemeen-Nederlandsch is:
+
+
+    Vrouw, 't is Vastenavond,
+    Ik kom niet thuis voor te avond,
+    Te avond in den maneschijn,
+    Als vader en moeder naar bed toe zijn.
+    Gekke Griet, vertel het niet,
+    Want onze Jan is dronken.
+    Dronken Piet is onze gebuur,
+    Schriks tegen ons over.
+    Vat 'n stoel en zit bij 't vuur,
+    De prutselpot hangt over.
+    Boven in de schouwe,
+    Daar hangen de worsten aan touwen,
+    Vrouw geef mij een lange,
+    En laat de korte maar hangen.
+    Snij maar diep, snij maar diep,
+    Snij maar in mijn vinger niet.
+    'k Heb gezongen en niets gehad,
+    Geef me een stuk van 't varken z'n gat,
+    Koekebakkerij, koekebakkerij,
+    Geef me een cent, dan ga ik voorbij.
+
+
+Vrij overeenkomstig hoort men dit liedje te Schijndel, Maashees,
+(N.-B.), Merselo, Heer, Beegden, Buggenum (L.) enz. Te Deventer luidt
+regel 3--7:
+
+
+    Ik kom nieët in huus veur margen vrog,
+    Is dat nieët vrog genog?
+    Vrouw, geef mien dit,
+    Vrouw, geef mien dat,
+    Geef mien een stuk van de varkenssta(r)t.
+
+
+Veelal vormen, als te Buggenum, deze regels, die men ook bij menig
+ander kalenderliedje aantreft, het besluit:
+
+
+    Vrouw gêftj, det jer lang lêftj,
+    Det jer riek en zalig werdj.
+
+
+Maar worden de zangers met ledige handen weggezonden, dan luidt de
+laatste regel wel eens:
+
+
+    Det uch 't humme aan 't gaat klêftj.
+
+
+Verder kent men nog:
+
+
+    Foeke, foeke, langesjtaaf,
+    Gêftj mich ei sjtök van 't vräkesgaat;
+    Ich höb al zoo lang mitte foekepot geloupe,
+    Ich höb gei gellj òm brood te koupe,
+    Dei, dei, dikje dikje dei,
+    Gêftj mich ei centje, dan goa ik voorbij.--
+
+
+Een ander zeer verspreid vastenavondliedje heeft ongeveer dezen vorm:
+
+
+    Vastenavond, die komt aan,
+    Als de meisjes vroeg op staan,
+    Dan staan zij in den spiegel:
+    Moeder, staat mijn mutsken knap?
+    Mijn lief zal t'avond komen.
+    Komt hij dezen avond niet,
+    Dan komt hij den halven vastenavond niet.
+    Zet het mesken al langs de bank,
+    Snijd het spek drie ellen lank,
+    Laat het mesken zinken
+    Tot op de witte schinken; enz.
+
+
+(Bree).
+
+Te Mill en Wanroy volgt op de zeven eerste regels:
+
+
+    Jobbik, Jobbik Janssen,
+    De gek, die moet dansen,
+    Ik en de gek
+    En een goed stuk spek.
+    Snij maar diep, snij maar diep,
+    Snij maar in uwe vinger niet!
+    Boven in die horste,
+    Daar hangen die lange worsten,
+    Als de lange gegeten zijn,
+    Dan zullen de korte wel beter zijn.
+
+
+Vergelijk hiermee het Zutfensche:
+
+
+    Vastelavond, die komt aan,
+    Als de meisjes vroeg opstaan,
+    Dan gaan ze voor den spiegel staan:
+    Moeder, zit mijn kapje wel?
+    Daar komt Floris Janssen,
+    Die zal op den foekepot spelen,
+    En de gek zal dansen.
+
+
+Volge nu een noordelijke en een zuidelijke lezing van een ander
+bekend rommelpotliedje.
+
+Te Eenrum (G.) en omstreken zingt men:
+
+
+    Foeke, foeke, rommelpot
+    En hestoe nog gein man,
+    Ik heb 'n broaden houndertien,
+    Dat zal der t'oavend an.
+    Als ik mien houndertien broaden zal,
+    Dan wordt mien potje voel,
+    Als ik mien potje schrabben zal,
+    Dan kittelt (kippert) mie de doem.
+    Dan goan wie noar de smid,
+    Dei moakt ons potje wit;
+    Dan goan wie noar de heeren,
+    En loaten ons poddien smeren.--
+    Zet hier een stoul, zet doar een stoul,
+    Op ieder stoul een kussen,
+    En doar een mooi meissien tusschen.
+
+
+Vanaf den vijfden regel luidt een zeer eigenaardige variant te
+Groningen:
+
+
+    Schippien van drei weken
+    Loat heur zailtien streken.
+    Boven in de hangeltop
+    Doar hangt 'n dikke metworst.
+    Snie wat braid, snie wat snel,
+    Snie joe den moar nijt in 't vel.
+    Snie wat braid, snie wat roem,
+    Snie joe den moar nijt in doem.
+
+
+De zuidelijke lezing is bekend te Turnhout en omstreken en in
+een groot deel van Noord-Brabant, met name in het zuidoostelijk
+gedeelte: Eersel, Velthoven enz. Ook Druten en omstreken heeft voor
+het meerendeel gelijkluidend:
+
+
+    Vastenavond, goede gebuur,
+    Ik heb nog geenen man,
+    Ik heb nog een klein hoentje,
+    Dat moet er t' avond an.
+    En als ik mijn hoentje braden wil,
+    Dan is mijn panneken vuil,
+    En als ik mijn panneken schuren wil,
+    Dan tintelt mijnen duim.
+    Dan loop ik naar de geburen,
+    Daar laat ik mijn panneken schuren,
+    Dan loop ik naar de Franschen,
+    Daar laat ik mijn potteken dansen.
+
+
+De laatste regels van de noordelijke lezing bevatten een motief uit
+een ander vastenavondliedje:
+
+
+    Vastenavond, die komt aan
+    Klinken op de bussen,
+    Hier eene stoel en daar eene stoel,
+    Op iedere stoel een kussen,
+    Meisje [Vrouwtje], hou je kinnebak toe,
+    Of ik sla er een pannekoek tusschen.
+
+
+Te Barneveld vervolgt men:
+
+
+    Tusschen de neus en de kin,
+    Daar kan nog wel een pannekoek in.
+    Ho, man, ho!
+
+
+"Klinken op de bussen" is wel synoniem van "in de bus blazen, geld
+uit geven": Driem. Bladen I, bl. 77, III, bl. 26. Deze uitdrukking
+komt ook voor in het Zwolsche:
+
+
+    't Is van oavend Vastenoavend,
+    Klink moar op de bussen!
+    Alle mooie meissies kriegt een man,
+    Behalve ik en mien zusse.
+
+
+4. Op sommige plaatsen behoort tot het vastenavondvermaak het haanslaan
+(of haansmijten) en het gansrijden (gansjagen, -sabelen, -trekken,
+-slaan, -knuppelen), ook wel _gent_ of _voejagen_ genoemd. Een
+opzettelijk daartoe gemeste gans wordt tusschen twee palen of boomen
+aan een lijn met den kop naar beneden opgehangen. In vollen draf rijden
+nu de ruiters (voorheen de leden van het gansrijdersgild) onder de
+gans door en trachten het dier den kop af te rukken. Ook de jongens
+van 12--17 jaar jagen "de voe"; zij zijn gezeten op stokpaarden,
+dragen een chapeau-claque van bordpapier, versierd met vederbos en
+klatergoud, en draven op hun stokpaarden onder de lijn door.
+
+Op de meeste plaatsen is dit gebruik thans in onbruik geraakt; te
+Guttecoven (L.), Rijkevoort (N.-B.) en elders heeft het zich weten
+te handhaven. Te Guttecoven wordt de vogel aan een boom gehangen en
+ieder slaat er naar met een sikkel. Wie het dier den kop af slaat,
+is koning of koningin; want ook meisjes doen mee. Koning of koningin
+worden getooid en met hen trekt men nu langs de huizen, bedelend om
+spek, eieren en worst:
+
+
+    Vasteloavend,
+    Sjtokvastoavend,
+    Hiê ene sjtool en doa ene sjtool,
+    Op jede sjtool ei kösse,
+    En doa ein broadwoosj tössche;
+    Op jede sjtool ene pannekook,
+    Det deit de jong meitjes good.
+
+
+Maar al werd het gansjagen afgeschaft, op tal van plaatsen gaat nog
+de worstenkar rond, of trekt althans nog de jeugd, om spek, worst
+en eieren bedelend, door de straten. Aldus te Afferden, Buggenum,
+Swalmen, Tegelen, Boxmeer enz. Men noemt dit gebruik _fooien-jagen,_
+een (volksetymologische?) vervorming van _voejagen._ Bij dezen rondgang
+zongen vroeger de jongens in Twente:
+
+
+    Boven in de hörste
+    Doar hange de spiele mit wörste:
+    Doo mi eenen langen,
+    Moar loat dee kleine mer hangen.
+
+
+Men vergelijke hiermee bl. 158 en 160. In Engeland is het haanslaan
+nog zeer verbreid, met name in Essex en Suffolk.
+
+5. Voor de vastenavondvuren wordt natuurlijk inzameling van
+brandstof gehouden. Wij treffen dus weer motieven aan uit wat wij
+het"schuddekorfslied" noemden (bl. 108 vlg). In de Limburgsche dorpen
+op de Duitsche grens zingt de jeugd in verschillend dialekt:
+
+
+    Een kluitjen en een kooltjen
+    Een vonkelhoutjen, een!
+    Hier woont een rijk man,
+    Die ons nog iets geven kan.
+    Geeft ons iets en laat ons gaan,
+    Laat ons niet zoo lang hier staan,
+    Wij moeten nog zoo wijd gaan!
+
+
+Deze rondgang heeft te Sint Pieter (L.) op Donderdag vóor Vastenavond
+plaats onder het zingen van:
+
+
+    Heije, meije klötsje,
+    Zoe dik es ên hötsje,
+    Zoe dik es ên boen,
+    Dat us God loent!
+    Hei woent nog êne rieke maan,
+    Dee us nog get geve kaan,
+    Kaan heer us niks geve,
+    Dan zalleveer neet lang mie leve.
+
+    _Den hoegen hiemel is opgedoon_,
+    Gef us get en loat us goon,
+    Loat us neet lang stèlstoan,
+    Gef get, spaart get,
+    't Ander joar alweer get.
+    Dit joar êne sjèlling
+    't Ander joar êne pèling,
+    Eeder sjèlling woag ê poond,
+    Maar de vrouw blijf hei gezoond.
+    Snijt oan de lange,
+    Loat de korte hange,
+    Gef get!
+
+
+Zie de rijmpjes op bl. 158, 160 en 164.
+
+Met den negenden regel: "Den hoegen hiemel is opgedoon" vergelijke
+men dezen passus van een rommelpotslied uit Slochteren (G.):
+
+
+    De hemel, de hemel wordt opengedoan,
+    Daar komen wie arme zondoartjes an
+    Mit ain strooband, mit twei strooband;
+
+
+en uit Winschoten:
+
+
+    De hemel wordt opengedaan.
+    Daar zullen wij arme zondaars ingaan
+    Met een stroobant,
+    Daar gaan wij mee naar 't ander land.
+
+
+In Zeeland luidt de tweede strofe van het rommelpotslied op Sint
+Silvester:
+
+
+    Ik heb er den hemel al opengedaan,
+    Daar zag ik twee arme zondaars staan;
+    Met oogen als vuur en een strooband,
+    Zoo rijden zij naar dat andere land.
+
+
+De beteekenis van den strooband is mij niet helder.
+
+6. De vastenavondviering in de zeedorpen van het eiland Schouwen
+bestaat eigenlijk in het zoogenaamde strand- of stra-rijden ("de
+stra"). Dit is niets anders, dan dat men te paard naar het strand
+en vervolgens een eindje de zee inrijdt. Tegen tien uur wordt een
+trein gevormd, waarbij een ruiter als voorrijder dienst doet en de
+flinkste en best opgetuigde paarden voorafgaan.--Blijkbaar moet dit
+gebruik ingeschakeld worden in de reeks der vastenavondoptochten,
+en hebben wij te doen met een reinigings- en vruchtbaarheidsritus;
+zie C. V. D. Graft, Volkskunde XVII, bl. 31. Over vastenavondliedjes
+en -gebruiken vergel. Ter Gouw, Volksvermaken, bl. 187; G. Kalff, Het
+Lied in de Middeleeuwen (Leiden 1883), bl. 518; Welters, Feesten enz.,
+bl. 24; De Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 56;
+v. Reinsberg-Düringsfeld), Calendrier belge, bl. 127; Boekenoogen,
+Onze Rijmen, bl. 58 en Driem. Bladen I, bl. 53, 111, 119; IV, 114;
+Volk en Taal II, bl. 154; 't Daghet in den Oosten IV, bl. 124; X,
+bl. 190 enz.
+
+_Aschwoensdag_ stelt paal en perk aan de vastenavondpret. Te
+Blitterswijk (L.) hield men in den voormiddag den _doodendans_,
+d.i. nog driemaal werd op de viool gekrast en nog driemaal lustig
+rondgesprongen; dàn eerst was het "Vasten". Men noemt hem ook
+_kruiskensdag_, omdat de katholieken dien dag ter kerke een
+asschen kruisje op het voorhoofd ontvangen ter herinnering aan
+de vergankelijkheid van het lichaam in stof en ter opwekking tot
+boetvaardigheid. "Wie zijn kruisje houdt tot Paschen", zegt het volk,
+"krijgt een nieuw kleed." Na den dienst wordt niet zelden "het kruisken
+verdronken", door den voormiddag in de herberg te slijten.
+
+Op enkele plaatsen wordt dien dag ook nog na den kerkdienst de _haring
+gebeten_ of _gereden_, b.v. te Maaseyck; te Posterholt (L.) heette
+het _haringspringen_. Een haring, aan een koord opgehangen, moet de
+kop worden afgebeten. Haring met witte boonen vormen het hoofdgerecht.
+
+_Fakkelzondag_ (_Invocabit_) is de eerste Zondag in de Vasten. "Als
+men op dezen dag met een brandende fakkel onder de boomen waait, zal
+veel fruit groeien", zeggen de boeren in Limburg. Wij hebben hier dus
+te doen met het reinigings-, en bijgevolg vruchtbaarheidsbegrip. Het
+branden, walmen, berooken enz. diende, zooals men weet, om de booze
+geesten te verdrijven (vgl. bl. 128). Dit blijkt ook duidelijk
+uit het rijmpje, dat men te Simpelveld (L.) onder het walmen in de
+boomgaarden zingt:
+
+
+    Vink vonk fakkel.
+    Zoo menge vonk,
+    Zoo menge appel.
+
+
+Te Epen en Wittem (L.) wordt dien dag vuurtje gestookt, _de burk_
+genaamd, en om brandstof rondgaande zingt de jeugd:
+
+
+    Bötje, bötje, burkstreuë
+    Annemerjan, sjottelepan,
+    Haste niks veur de burk te breeënne.
+
+
+Te Ieperen heet deze Zondag _Borelle-Zondag;_ ook te Denderwindeke,
+Aspelare, Aalst, Denderleeuw enz. is het _walmen_ of _fakkels branden_
+bekend; zie De Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust VII,
+bl. 66. Men noemt dezen dag in Vlaanderen ook _brood- en kaaszondag,_
+omdat men meent alsdan zevenderlei brood te moeten eten: te dien
+einde bezoekt men zeven bevriende gezinnen; ook in Duitschland kent
+men den naam _Brot-und Kässontag_. In Voralberg, Tirol, Beieren
+en Zwaben trekt men dan voorzien van bussels brandend hooi over de
+bergen, de zoogenaamde _Fackellauf_, die gesymboliseerd wordt als
+de gevangenneming vau Christus. Vandaar de benaming _Funkentag_,
+fr. _dimanche des brandons_. Dit fakkelloopen dient als een aanhangsel
+der vastenavondvuren te worden beschouwd.
+
+Een eigenaardig gebruik heeft plaats te Geeraardsbergen, het eerst,
+voor zoover mij bekend, beschreven door P. van Duyse in het Belgisch
+Museum 1837, bl. 176 vlg. Daar trekken onder de tonen der muziek
+"de regeering met andere ontzachbare heeren en de geestelijkheid
+met den pastoor aan het hoofd, al deftig uitgedoscht" naar een
+naburige kapel, waar den pastoor een feestbeker met een levend
+vischje gereikt wordt, dat hij mee moet doorslikken. Daarna regent
+het mastellen en haring. Dit gebruik wordt met de tweede belegering
+van Geeraardsbergen door Walther van Edinghen in 1381 in verband
+gebracht, òf men laat het opklimmen tot het midden der XIe eeuw,
+toen Geeraard van Hunneghem zijn kasteel aan Boudewijn VI, den
+stichter der stad, verkocht. V. Fris, Volkskunde XVIII, bl. 136,
+ziet hierin een overleefsel van Keltisch-Frankische bronvereering;
+naar de opvatting van Dr. Höfler, Volkskunde XVIII, bl. 236, heeft men
+hier te doen met een geval van Bacchanalische omophagie: 't verorberen
+van levend, lillend rauw vleesch. Geen dezer verklaringen lijkt mij
+afdoende. Trouwens, zou met het oog op het haringeten van het volk
+de verklaring niet wat minder ingewikkeld kunnen zijn?--
+
+Het feest van Fakkelzondag wordt op Maandag voortgezet, de echte
+_blauwe Maandag_, welke benaming later op alle andere Maandagen
+is overgegaan. Vandaar dat "blauwe Maandag houden" de beteekenis
+gekregen heeft van "leegloopen en feestdag houden". "Blauw" beduidt
+hier "onbeduidend" (men denke aan _blauwe boodschap_), zoodat de
+oorspronkelijke beteekenis was: Maandag, die als werkdag niet meetelt;
+vgl. Stoett, Spreekwoorden, no 212.
+
+_Kwenezondag_ (_Oculi_), den derden Zondag in de Vasten, liepen te
+Ieperen de kinderen rond met een korf, waarin een pop verborgen zat,
+terwijl zij zongen:
+
+
+    Oude kwene, babbelboone!
+    Is se oud, s'en is niet schoone!
+    Gheeft se doch een ey,
+    Daer me looptse wey!
+
+
+Volgens De Bo heet men echter _kwenen_ de kinderen, die op Passiezondag
+van deur tot deur gaan.
+
+Op dezen Zondag verbrandt men den winter (_Pier Vrieze_), den dood,
+den vastenavond enz. onder de gedaante van een aangekleede stroopop;
+plaatselijk survival hiervan is het verbranden van een haan. Ook wordt
+"de winter" wel begraven of in het water geworpen. Waarschijnlijk
+is hier het begraven ouder dan het verbranden, en is "de winter" de
+vegetatie-daemon, de in den winter gedoode groeikracht; zie Mannhardt,
+Baumkultus, bl. 418. In het buitenland heeft dit winterverbranden
+meestal plaats op
+
+_Laetare_ of Halfvasten. In België herleeft weer de vastenavondpret,
+gemaskerden trekken door de straten, feestgelagen worden
+aangericht. Maar de groote folkloristische beteekenis van dezen
+dag ligt toch in de aankomst van de Lente (of van den Zomer;
+immers het volk kent eigenlijk slechts twee jaargetijden: zomer en
+winter). Worden gedurende het vruchtbaarheidstijdperk nieuwe gaven
+van de sluimerende aarde verwacht (zie bl. 102, 113) en treden dan
+Sint-Maarten, Sinterklaas en het Kerstkind op als uitdeelers der
+hemelgeschenken, thans verschijnen als vertegenwoordigers van den
+lentezegen: op Laetare de _Greef van Halfvasten,_ en op Palmzondag
+de Engeltjes. De Brabantsche en Antwerpsche kinderen zetten hun
+schoen of korfje met hooi onder den schoorsteen, dit laatste voor het
+paard van den Greef, die 's nachts de rondte doet op zijn schimmel,
+de brave kinderen bedeelend met lekkers, maar de ondeugende met een
+roe. Vroeger reed de Greef als een andere Sinterklaas op zijn schimmel
+plechtig door de straten van Antwerpen. "De arme huisvader uit de
+Antwerpsche volkswijken schenkt gewoonlijk aan elk kind slechts een
+massepeinen scheepje," schrijft De Cock, Volkskunde, bl. 240; "soms
+enkel een tikkenhaantje, uit brooddeeg gebakken, met een pluimpje
+op den kop, wat voor het kind niet veel beteekent; vandaar bij den
+Sinjoor [Antwerpenaar] het nog steeds populaire spreekwoord: Liever
+geen Grèèf dan zoo'n tikkenhaantje."
+
+Te Turnhout zingt men:
+
+
+    Kinderkens, hangt uw korfkens uit,
+    Ik heb wat nieuws vernomen:
+        Dat de Greef,
+        Uwe neef,
+    Die zal morgen komen.
+
+    Wat heeft de Greef al meegebracht?
+        Vijgen en rozijnen,
+        Koek en tes,
+        Scheer en mes,
+    Haantjens op een steksken!
+
+    Maar als gij dan niet wijzer zijt,
+    Dan zal ik m'er niet mee moeien;
+        Dan zal de Greef,
+        Uwe neef,
+    Brengen een dikke roeie!
+
+
+Ook in Noord-Brabant en Limburg bestaat iets dergelijks. Te Geldrop
+krijgen de kinderen op Halfvasten een haan van taai-taai, aan den
+staart versierd. Te Munstergeleen en te Sittard worden dan krombroodjes
+onder de kinderen geworpen, te Sittard bij de zeven kapelletjes
+langs den weg naar den Kollenberg. Het Christelijk symbolisme ziet
+hierin een herinnering aan het evangelieverhaal van dien dag over de
+wonderbare spijziging der 5000 Galileeërs. Te Schaesberg (L.) wordt
+op Laetare gefakkeld, waarbij men zingt (vgl. bl. 167)
+
+
+    Vink, vonk, fakkel.
+    Zoo menge vonk,
+    Zoo menge appel.
+
+
+_Sint Pieter-in-den-Winter_ (_Cathedra Petri_, 22 Februari) is een
+lotsdag, een _dies criticus_, eertijds als het begin van de lente
+beschouwd. Vandaar zijn voorname rol in de volksweêrkunde. Vriest
+het den nacht vóor dezen feestdag, dan duurt de kou veertig dagen;
+is het zacht weer, dan vriest het niet in Mei.
+
+Het volk viert dan een lente-vóorfeest, vooral de schippers en herders,
+en wel over geheel het Germaansche en Slavische gebied. Op dezen dag
+moet men beginnen de landerijen te bewerken; bouwlanden worden meest
+verhuurd, om ze te aanvaarden op Sint-Pieter. Te Grouw (F.) viert mee
+dan een kinderfeest; en evenals men den 5den December Sinterklaas-avond
+noemt, zoo noemt men te Grouw den 21sten Februari Sint Pieter-avond.
+
+Ook het balslaan, dat vroeger op verscheidene plaatsen in Friesland
+voorkwam, is een typisch lentegebruik en heeft natuurlijk met
+St. Petrus niets te maken. In Duitschland heeft het meestal op
+Paaschdag plaats; ook schijnt het met het Paaschvuur samen te
+hangen. Te Dantumadeel sloegen de kinderen ballen uit, waaronder
+éen met loovers versierd; daarmee begon de wedloop, om den mooien
+Sint-Petersbal te bemachtigen. Een andere manier van "bal uitslaan",
+eveneens in de Dokkumer Wouden, was een vermakelijkheid, die uitging
+van een jong paar, dat op trouwen stond, ter wille van hun vrienden en
+vriendinnen, altijd op Sint Pietersdag; zie hierover Waling Dijkstra,
+Uit Friesland's Volksleven I, bl. 168.
+
+Te Gees (D.) trekt na 12 uur de geheele schooljeugd zingend door het
+dorp en brengt een ovatie aan wie in 't afgeloopen jaar zijn getrouwd:
+
+
+    Hier komen wij knechtjes en meisjes aan,
+    Al om Sint Pieter den bal te slaan.
+    Waren wij niet in de gilde gegaan,
+    Dan hoefden we Sint Pieter den bal niet te slaan.
+        Slaan, slaan, slaan,
+        Het liedje, dat is gedaan.
+
+
+Dan worden pepernoten en andere versnaperingen gestrooid en de
+kinderen grabbelen; vgl. J. Bergsma, Driem. Bladen XII, bl. 117;
+Heuvel, Volksgeloof en Volksleven, bl. 113.
+
+_l Maart_ treden veelal de knechten en meiden in dienst. Zoo zegt
+men te Esch (N.-B.):
+
+
+    Op den eersten Mert
+    Moeten de booien zijn op den herd,
+    Anders zijn ze de kost niet werd.
+
+
+Elders is de datum half Maart, weer elders de 1e Mei. De boer zelf
+haalt de nieuwe meid of knecht op den _kistenwagen_ af. Bij het
+verhuren ontvangen zij den gods- of goospenning, oorspronkelijk het
+geld, dat men bij het aangaan van de huur den arme "om Godswille"
+gaf; vergelijk hiermede den trouwpenning, waarover nader.
+
+_Gregoriusdag_ (12 Maart) was voorheen in geheel Brabant, Vlaanderen
+en Antwerpen het groote schoolfeest: prijsuitdeeling, Gregoorkes-mis,
+en naderhand het _Gregoria-zingen,_ een rondgang van de jeugd langs
+de huizen, zingend en bedelend om eieren en geld.
+
+_Sint Geertrui_ (17 Maart). De dochter van Pepijn van Landen is een
+zeer bekende volksheilige. Volgens de legende stuitte zij eens een
+muizenplaag; feitelijk wordt zij door het volk als patrones tegen
+de muizen aangeroepen, o.a. te Ternath, Appelterre, Wichelen en
+Baasroode-Vlassenbroek rond Aalst en Dendermonde. Ook vindt men haar
+vaak met een muis voorgesteld, o.a. in de Gertrudiskerk te Leuven en
+in de Groote Kerk te Breda; de reden is wel deze, dat de H. Gertrudis
+eenige trekken van de Germaansche doodsgodin heeft overgenomen; immers
+in de volksvoorstelling neemt de ziel vaak de gedaante eener muis
+aan. Zoo verklaart men ook het voormalig gebruik der _Sint Geerten
+Minne_ of _Schaal van Nivelles_: want even als de Sint Jans Minne was
+dit oorspronkelijk een herinneringsdronk aan de afgestorvenen gewijd;
+zie mijne Essays en Studiën, bl. 226 vlg.--
+
+Wij komen nu tot de eigenlijke periode van het Lentefeest (of
+begin-Zomerfeest), dat zich tot na Pinksteren uitstrekt; en in
+het midden der feestviering staat het symbool van den genius der
+groeikracht, van het nu welig-uitbottende jonge leven: de Meiboom
+in zijn verscheidenheid van vormen en eenheid van beteekenis. Op den
+1sten Mei, met Pinksteren of op den avond van den 23sten Juni heeft
+in Duitschland, Engeland, Frankrijk en in de Westslavische landen het
+inhalen en planten van den meiboom plaats. In Nederland kwam hij in
+'t begin der vorige eeuw nog slechts sporadisch voor en thans is hij,
+tenminste in zijn volstrekt-oorspronkelijken vorm, geheel verdwenen. De
+eenige bekende afbeelding van den Nederlandschen meiboom komt voor bij
+J. Cats, Spiegel van den Ouden en den Nievven Tijdt (Den Haag 1632).
+
+De groote meiboom werd geplant midden op den markt of het
+dorpsplein. Niet zelden was de stam tot aan de bladerkroon van takken
+beroofd en afgeschild, terwijl alleen de top prijkte met vollen
+bladerdos. Maar steeds was--en is dit nog, waar in het buitenland het
+gebruik heerscht in zijn oorspronkelijken vorm--de mei met linten,
+kransen en klatergoud gesierd, met koek en vruchten en vooral
+met eieren--symbool der vruchtbaarheid--behangen. En dat wij hier
+werkelijk te doen hebben met de verpersoonlijking der levenverwekkende
+natuurkracht, kan blijken uit een Poolsch lied, dat te Lacza in
+Opper-Silezië gezongen wordt, wanneer het volk, na eerst een stroopop
+in het water te hebben geworpen, geld en eieren verzamelend met den
+Mei het dorp binnenkomt (vgl. Mannhardt, Baumkultus, bl. 181):
+
+
+    Wij droegen de pest uit het dorp,
+    Wij brengen _de spruit_ (of zomer) in het dorp.
+    Ons boompje is groen,
+    Schoon opgesierd,
+    Op ons Meiboompje
+    Zijn geverfde eieren, enz.--
+
+
+Eindelijk, de meiboom wordt doorgaans gekroond door een weèrhaan,
+rechtstreeks afweervogel van booze invloeden, en daardoor
+onrechtstreeks ook weer vruchtbaarheidssymbool.
+
+Deze meiboom is het oortype van den _oogstmei_, die de laatste voer
+hooi siert, wanneer de oogst wordt binnengehaald; van den _richtmei,_
+die op het dak gezet wordt, als men "gericht" d.i. het huis onder de
+kap gebracht heeft,--in het Noorden van ons land is dit dichterlijk
+en sprekend gebruik verdwenen en kent men slechts een versiering
+met de vlag; van den _liefdemei_ vóor het huis of op het dak van de
+aangebedene, waarover nader; van den _bruidsmei_, den levensboom,
+op den bruidswagen gestoken, of vóor het huis van het jonge paar
+geplant; van den _schutsmei_: jonge berken- of dennenboompjes, door de
+dorpsjeugd op den 1sten Mei uit het bosch gehaald en vóor de huisdeur,
+den veestal, of op den nok geplant, dat zij het huis mogen beschermen,
+het vee vruchtbaar maken en alle kwade invloeden verdrijven,--hiermee
+gaat vaak een inzameling van eieren, brood, spek en geld gepaard;
+eindelijk van den _palmpaasch_, zooals door Mannhardt, Baumkultus,
+bl. 246 wordt betoogd. Op deze verwantschap vestigde ik reeds voor
+een vijftiental jaren de aandacht door deze regelen: "De palmpaasch
+is in laatste analyse slechts een rudimentaire meiboom, zoo men
+wil een christelijke loot van den heidenschen stam, een schamele
+rest, evenals het Sint Maartens-kaarsje in de binnenkamer niets
+dan een zwakke weerschijn is van het Sint Maartens-vuur daarbuiten"
+(Volkskunde XIII, bl. 108). Hij vindt zijn plaats op
+
+_Palmzondag_, reeds in de IVde eeuw door de Kerk gevierd ter
+gedachtenis van Jezus' intocht te Jeruzalem. Van deze feestviering
+bezitten wij eene nauwgezette beschrijving in een voor de liturgie
+hoogst belangrijk reisverhaal eener non uit Provence (Arles?), die in
+de IVe eeuw een reis naar het H. Land ondernam en in haar nagelaten
+aanteekeningen de hoogoude ceremoniën der Kerk te Jeruzalem beschrijft:
+de _Peregrinatio Aetheriae_: "Tegen vijf uur in den namiddag wordt de
+plaats uit het evangelie gelezen, waar de kinderen met olijftwijgen of
+palmtakken den Heer tegemoet gaan, roepende: Gezegend, Die komt in den
+naam des Heeren. Dan staat de bisschop en het heele volk onverwijld
+op en trekken van den top van den Olijfberg te voet naar beneden:
+heel het volk gaat hem voor onder het gezang van hymnen en antifonen,
+waarop telkens geantwoord wordt met de woorden: Gezegend, Die komt in
+den naam des Heeren. Alle kinderen uit deze plaatsen, zelfs zij, die
+te klein zijn om te kunnen loopen en gedragen moeten worden, hebben,
+hetzij palmtakken, hetzij olijftwijgen in de hand; en zoo begeleidt
+men den bisschop naar de wijze, waarop toen Christus begeleid werd"
+(c. XXXI, 2, 3).
+
+Wij hebben hier dus een plechtige processie met palmtwijgen op
+Palmzondag; vanaf de VIIe eeuw werd deze ook in de Westersche Kerk
+gehouden. De palmzegening is iets jonger en dagteekent waarschijnlijk
+uit de VIIIe of IXe eeuw. In de Middeleeuwen nam deze omgang in
+vertoon en luister toe; hij kreeg een geheel dramatisch karakter,
+overeenkomstig de liturgisch-didaktische praktijken van dien
+tijd. De persoon, die Christus uitbeeldde, reed op een ezel. Maar
+somwijlen stelde men zich met een houten Christusbeeld tevreden,
+gezeten op een houten ezel. Deze werd gedragen of getrokken. Vandaar,
+dat Palmzondag door de Vlamingen vroeger wel eens het "Ezelsfeest"
+werd genoemd. Te Utrecht trok deze stoet van de Domkerk naar de vlak
+bijgelegen Pieterskerk. Te Amsterdam had hij aanvankelijk alleen aan
+de Oude Zijde plaats, d.i. uit Jeruzalem (een kapel naast de St.-Olofs-
+of Oudezijdskapel) naar de Oude Kerk; doch sedert 1498 kreeg de Nieuwe
+Zijde om 't andere jaar ook haar beurt. De houten ezel wordt op enkele
+plaatsen in het buitenland thans nog rondgevoerd.
+
+Nu weten wij, dat voorheen de palmboomen of -boompjes, in deze
+processie rondgedragen, niet zelden met koekjes, vruchten en andere
+versnaperingen waren behangen. Dit is ons niet alleen bekend uit
+een bericht over de Moskousche palmprocessie in de XVIIe eeuw; maar
+de Calendrier belge I, bl. 212 weet te verhalen, hoe te Thienen
+de kinderen gedurende den stoet den palmtak poogden te plunderen,
+dien het Christusbeeld droeg: immers hij hing vol vijgen, druiven en
+wafeltjes. De verklaring is deze, dat hier wederom een synkretisme,
+een vermenging van heterogene bestanddeelen, van twee verschillende
+gebruiken heeft plaats gehad: palmprocessie en meiboom, christendom
+en (onbewuste) natuurreligie. Want de Palmzondag viel samen met den
+aanvang van het lentefeest, en zoo drong de langzamerhand verkleinde,
+maar steeds met rijke gaven behangen meiboom de palmprocessie
+binnen. Op den duur werd hij nog kleiner, zoodat ieder kind een
+exemplaar erlangde. Als gever dezer goede gaven trad nu de Zaligmaker
+op, of liever de Zaligmaker met behulp der Engeltjes (b.v. te 's
+Hertogenbosch, Roermond, Venloo enz.). Deze organiseeren des nachts een
+soort van Wilde Jacht door de lucht, als Sinterklaas en Sintermaarten,
+en "rijden" den overvloed van goede gaven op den palmpaasch, te Venloo
+voor de grooteren op een bord. Maar behalve de "rijdende" engeltjes
+heeft het Christendom _de palmen_ aan den palmpaasch afgestaan.--In
+België vindt men geen spoor van den palmpaasch; de kinderbedeeling
+heeft daar, zooals reeds vermeld, door den Greef op Halfvasten
+plaats. Kerkelijk verband tusschen palmpaasch en liturgie bestaat
+b.v. nog te Venloo, in zoover daar de kinderen met het _palmhoutje_
+ter kerk tijgen en zich onder de geloovigen opstellen, die palmtakjes
+en palmbundels (_buxus sempervirens_) laten zegenen. Ook te Basel laat
+ieder knaap zijn palmboompje ter kerke zegenen; dit bestaat uit een
+rijk met linten en appelen versierd dennenboompje, welks kruin met
+een schat van steekpalmen--liefst met roode bessen--prijkt. En dat
+de palm en de wijding niet tot het wezen van den verkleinden meiboom
+behooren, blijkt o.a. uit het feit, dat zonder de minste religieuze
+betrekking te Stockholm, volgens getuigenis van Mannhardt, telken
+jare den 22sten juni een formeele markt "mit Laubzweigen und _kleinen
+Maistangen für Kinder_" gehouden wordt, voor welke de heele omtrek
+de handelsartikelen levert (Baumkultus, bl. 152). Een herinnering
+aan de palmprocessie is wellicht ook het _Hei, koerei_ of _Eikoerei_
+van het meest gebruikelijke palmpaaschrijmpje; dit is waarschijnlijk
+de verbastering van _Kyrie eleison_: "Heer ontferm U onzer" uit het
+litaniegebed. Bedoeld rijmpje, gebruikelijk bij het rondtrekken met
+den palmpaasch, luidt:
+
+
+    Palm, palmpaschen!
+    Hei, koerei!
+    Over eenen Zondag,
+    Dan krijgen wij een ei.
+    Eén ei is geen ei,
+    Twee ei is een half ei,
+    Drie ei is een paaschei!
+
+
+Of ook:
+
+
+    Palm palmpaschen!
+    De koetjes die gaan grazen,
+    De schaapjes in de wei,
+    Als het Paasch is krijgen wij een ei!
+
+
+Te Dwingeloo en Ruinerwold luidt het:
+
+
+    Haentien op 'n stokkien,
+    Biet moar van mien brokkien,
+    Biet moar van mien stukkien brood,
+    Morgen is mien haentien dood.
+
+
+Vrij schaars komt de palmpaasch voor in Zeeland, Groningen, Friesland,
+Zuid-Holland, Noord-Brabant en Limburg. Het ware palmpaaschgebied
+is Gelderland, Drente en Overijssel. Behalve _palmpaasch_ en
+_palmpaschen_, vindt men de benamingen _palmstok, palmpaascheistok,
+palmpaaschtak, palmpaaschstok, palmtak, pikhaan, weitenhennetje,
+zwaantje, palmhoutje, palmebessem, krakeling, haantje, haantjepik,
+eendje, kukelehaantje_ enz. Dr. C. V. D. Graft onderscheidt twee
+hoofdtypen: 1e De lange stok, die allerlei lekkernijen doorboort,
+het Friesche type; en 2e De vlechtvormige hoofdkrans, gewoonlijk
+"krakeling", maar ook wel "rad" of "wiel" genoemd: het Saksische
+type. Wat hiervan zij,--indien het waar is, dat men de palmpaasch als
+een kleinen meiboom dient te beschouwen, dan moet zij ook, althans
+oorspronkelijk, de drie hoofdbestanddeelen van den meiboom vertoond
+hebben, te weten: _stam_ (stok), _krans_ en _haan_. De krans is
+nagebootst in koekdeeg--ten onrechte spreekt Höfler van "haaroffer
+in deegvorm",--terwijl de haan, in zijn nagebootsten vorm onkenbaar
+geworden, vaak door andere vogels vervangen is. De roode haan stelt den
+bliksem voor, in zoover deze de onweerswolken splijt en den dampkring
+zuivert. Het heldere weêr roept hij andermaal te voorschijn. Zijn
+gekraai verdrijft immers ook, zooals gezegd (bl. 96), het nachtelijk
+duister, bij het eerste hanengekraai is de hellemacht gebroken. Daarom
+troont ook een haan op den nok van vele Westfaalsche huizen en doet
+daar, ter bescherming tegen onweêr en andere rampen, denzelfden dienst,
+dien een paardenkop elders in Duitschland verricht; want ook het paard,
+als stormdier, weert onheil af.-- Aldus verklaart men de gewoonte, den
+top van sommige boomen in haanvorm te knippen; zoo verklaart men ook
+het haantje op den toren, naderhand met de verloochening van Petrus
+in verband gebracht, of ook uitgelegd als symbool der waakzaamheid
+en der verrijzenis. Maar haan en paard waren Saksische stamdieren,
+terwijl in Friesche (en Vlaamsche) streken de zwaan als zoodanig de
+gevelversiering vormt. Het is dus zeer waarschijnlijk, dat de zwaan,
+als Friesch stamdier, op Frieschen bodem den haan op de Palmpaasch
+verdrongen heeft. Een Frankisch palmpaasch-type bestaat niet.
+
+Op het eiland Schouwen (Zierikzee enz.) kent men zoogenaamde
+_aeremstokjes_, d.i. ruitertjes te paard van brooddeeg, die op een
+stokje door de kinderen worden rondgedragen, óok op Palmzondag,
+en dan zijn er palmtakjes in gestoken. Daarbij wordt gezongen:
+
+
+    Aerem stokje
+    Turf in je rokje,
+    Turf in je staart,
+    Aerem stokje is geen oortje meer waard.
+
+
+Een lentegebruik, ten deele christelijk gekleurd, leeft ten slotte
+nog in het steken van gewijde en niet-gewijde palmtakjes achter de
+daksparren, in de schuur, in het woonvertrek, in den akker enz., en
+dat gebruik is over geheel Nederland en België verspreid. In België,
+Noord-Brabant en Limburg steekt men een palmtakje op de vier hoeken
+van den akker ter bevordering der vruchtbaarheid, veelal onder het
+lezen van 't Sint Jans evangelie.
+
+Zie Mannhardt, Baumkultus, bl. 160 vlg., 246 vlg.; vooral ook
+Volkskunde XII, bl. 229, waar Dr. A. Beets een oproep richtte tot
+de lezers, om nadere berichten over de palmpaasch te ontvangen. Aan
+dezen oproep werd vlijtig gehoor verleend; Beets gaf ook den stoot tot
+de palmpaaschtentoonstelling te Utrecht in 1906. Verder: Volkskunde
+XIII, bl. 52, 81, 104; XIV, bl. 117, 221; XVII, bl. 1; XVIII, bl. 40;
+XX, bl. 157, 205; Driem. Bladen II, bl. 95; VI, bl. 40; De Cock,
+Volkskunde, bl. 241; V. D. Graft, Palmpaasch; Ter Gouw, Volksvermaken,
+bl. 202.
+
+Over _Kalfdag_, den dag na Palmzondag, werd reeds bl. 127 een woord
+gezegd. Het wijst stellig op een lentegebruik, wanneer te Brugge en
+elders de leerling, die dien dag het laatst in school of thuis kwam,
+geplaagd en uitgelachen werd; hij werd "kalf" genoemd. Men vergelijke
+verder de gebruiken op den 1sten Meidag.--
+
+Met dezen dag is de _Goede Week_ begonnen, ook wel de _Heilige-,
+Pilatus-, Judas-, Duivelsweek_, in protestantsche streken de _Stille
+Week_ genoemd. Het weêr is in deze week meestal slecht, meent het volk.
+
+_Witte of Groene Donderdag_ dankt zijn naam waarschijnlijk aan de
+witte misgewaden, die de priester dien dag aanlegt. In de omstreken
+van Weert en Thorn (L.) eet men dien dag soep van twaalfderlei
+groenten. Men noemt ze _discipelen_- of _apostelensoep_. Hij, die
+het eerst den lepel in den schotel steekt, wordt Judas genoemd. In
+Vlaanderen at men dien dag _weitene weggen_ of wittebrood met _mede_;
+dit heette _soppen_, vanwaar _Soppendonderdag_.
+
+Als bijzondere eigenaardigheid dient nog vermeld het
+_apostelbrokken-rapen_ te Rupelmonde, vlak onder de vensters van
+'t stadhuis; zie Volkskunde XX, bl. 163.
+
+Na de Gloria zwijgt in de kerken klok, orgel en bel. Dan gaan de
+klokken naar Rome, zeggen de kinderen, om door den paus te worden
+gezegend.
+
+
+    Op Witte Donderdag
+    Gaan de klokken naar Roomen,
+    Al over hagen en boomen,
+    En Paaschavond komen ze thuis.
+
+
+Aldus een Vlaamsch rijmpje; de Westvlaamsche speldenwerksters tellen:
+
+
+    Den Donderdag is 't soppedoppe,
+    Den Vrijdag zoo kruipt men,
+    Den Zaterdag klopt men de Vasten uit.
+
+
+Dit "kruipt men" heeft betrekking op de kruisvereeniging van
+
+_Goeden Vrijdag_. Dan rust het werk, met name de timmerlieden
+en smeden staken den arbeid, ter gedachtenis aan de kruisiging
+des Heeren. De visschers steken niet in zee, want de vischvangst
+zou niet slagen. Eigenaardige kracht wordt dien dag aan bloemen en
+gewassen toegekend, die eenigermate den kerstnacht in herinnering
+roept: fruitboomen, dan begoten, schenken veel ooft; wie violier
+zaait, zal dubbele bloemen hebben. Eieren, op Goeden Vrijdag gelegd,
+beschermen tegen den bliksem en, in het zaadkoren gemengd, zijn ze
+een voorbehoedmiddel tegen het "zwart."
+
+_Goeden_ of _Stillen Zaterdag_ keeren vóor de Gloria de klokken uit
+Rome terug en brengen de paascheieren mee. De kinderen worden naar
+buiten gestuurd, om de voorschooten op te houden en de eieren, die
+wel eens uit de lucht vallen, op te vangen.
+
+_Paaschdag_ worden de eieren achter struiken of allerlei voorwerpen
+verborgen, en de kinderen gaan ze zoeken. De klokken hebben ze
+meegebracht, of de paaschvogel of de paaschhaas (deze is eigenlijk
+meer een oostelijk import). Het is een blijde dag voor de kinderen,
+maar evenzeer voor de volwassenen, die zich steken in hun "paaschbest"
+pak. Ook de natuur werkt mee: immers, op Paaschdag "danst het zonneke
+van blijdschap." Wat wonder, dat aan het water dien dag een bijzondere
+geneeskracht wordt toegeschreven, waar reeds in overoude tijden het
+water, op heilige tijden geput, het _heilawâc_, voor zoo bijzonder
+geneeskrachtig gold?
+
+
+    Om middernacht is alle water wijn,
+    Als onze Heer Jezus zal verrezen zijn,
+
+
+luidt het te Erembodegem. Water, op paaschmorgen _zwijgend_ geput,
+kan niet bederven. Koud water, op dezen dag gedronken, sterkt de
+gezondheid.
+
+Het gebruik der paascheieren was vroeger algemeen en is thans nog in
+het Zuiden van Groot-Nederland overheerschend. Ook in Friesland bestaat
+plaatselijk thans nog het maal op Paaschdag zoo goed als uitsluitend
+uit een schotel gekookte eieren. Veelal worden de eieren gekleurd,
+geel, oranje, rood, paars enz. Verder placht men vroeger in Limburg
+sommige eieren te laten zegenen, om ze dan na de hoogmis ten geschenke
+te geven. Nog heden bestaat de gewoonte van het eieren _tikken_
+of _kippen_ in de gezinnen, plaatselijk ook in 't openbaar, b.v. te
+Venloo op de markt. Eertijds gebeurde dit te Arnhem op de Praast,
+te Wageningen en Nunspeet op den Paaschberg, te Tiel op de Hooge
+Weide, te Deventer op de Worp, te Zwolle op en bij den Spoolderberg,
+te Lochem op den Paaschberg, te Winterswijk op de Weme, te Ootmarsum op
+den Paaschkamp, te Dwingeloo op het Dwingelerzand, --maar meestal toch
+op Paaschmaandag. Te Nes op Ameland gaan op Paaschdinsdag de kinderen
+naar de Paaschduin eiersmijten of eierrollen. De eieren worden tot dit
+doel hard gekookt in koffie, in water met uienschillen, of in andere
+kleurstoffen. Het spel bestaat hoofdzakelijk in het laten afrollen
+van hardgekookte eieren langs de hellingen der duinen; breekt er een,
+dit wordt terstond opgegeten. Op Walcheren was eertijds het _eiergaren_
+een geliefkoosdspel; ook den _eierdans_ kende men.
+
+Wat het eieren-kippen betreft, hierbij wint hij het, die het sterkste
+ei heeft; houdt elk der partijen bij het kippen éen kant--spits of
+bot--onbeschadigd, dan blijft het pleit onbeslist. Bij het kippen
+behoort eigenlijk het rijmpje:
+
+
+    1. Eén ei is geen ei
+    2. Twee ei is een half ei
+    3. Drie ei is een paaschei.
+
+
+Dit rijmpje wordt zoo goed als over het geheele land gezongen met
+tallooze varianten, waarvan wel de voornaamste zijn:
+
+Borkeloo, Almen enz.:
+
+
+    2. Twee ei paaschei.
+
+
+Venloo:
+
+
+    3. Drie ei is een ei
+    4. Vier ei is een paaschei.
+
+
+In vele streken heerscht nog het gebruik--in België, Limburg en
+Noord-Brabant op de dorpen zoo goed als algemeen--eieren in te zamelen
+voor pastoor en koster, vroeger ook voor den onderwijzer. Plaatselijk,
+b.v. te Simpelveld (L.), doen dit de misdienaars; maar veelal heeft de
+inzameling reeds op Witten Donderdag of op Goeden Zaterdag plaats. Te
+Welle gaat nog telken jare de klokluider-doodgraver om eieren rond. Op
+het klokkenluiden ten teeken van dezen rondgang wijst het lied:
+
+
+    Bimbambeieren,
+    De koster lust geen eieren,
+    Wat lust hij dan?
+    Spek in de pan,
+    Met een roggen boterham.
+
+
+Ook gaan de kinderen wel voor hen zelf om eieren rond, en zingen dan:
+
+Antwerpen:
+
+
+    Vrouw, vrouw geeft ons een ei,
+    Die de zwarte hinne lei!
+    Zijn ze zwart of zijn ze rood,
+    Daarom leggen zij te nood; enz.
+
+
+Haaren (N.-B.):
+
+
+    Vrouwke, vrouwke, doe uw best,
+    Haal de eikes uit het nest
+    Van die witte hennen,
+    God zal ze kennen.
+    Een ei is geen ei,
+    De tweede is een half ei,
+    De driede is een paaschei.
+    Van die wit en van die zwart,
+    Geef van elk henneke wat.
+
+
+Het paaschei is het zinnebeeld van het jeugdig-ontkiemende leven, het
+symbool van de vruchtbaarheid, zooals uit de vergelijking met andere
+volksgebruiken, zoo b.v. het ei aan den Meiboom en de Laatste Schoof
+duidelijk blijkt. Daarom vindt men het ei ook wel in graven; zoo werden
+b.v. in 1892 geverfde eieren gevonden bij Worms in een steenen graf,
+dat een meisjesskelet en munten uit 320 v. Chr. bevatte. Maar het
+ei heeft christelijke beteekenis erlangd en werd beschouwd als het
+symbool der Verrijzenis, vanwaar het zegenen van eieren, dat reeds
+voor de IVe eeuw bewijsbaar is. Hierbij komt de groote ekonomische
+beteekenis der eieren als voedingsmiddel voor een eenvoudig gezin
+voor dezen tijd van het jaar, waarop het inzamelen van eieren, dat
+vroeger zeer zeker meer algemeen was, schijnt te wijzen.
+
+Te vermelden vallen nog de paaschvuren, waarbij de teerton plaatselijk
+onmisbaar schijnt: lentevuren, die vruchtbaarheid brengen over de
+velden en stallen, en die vreugdevuren werden of ook zuiveringsvuren
+in christelijken zin, want het volk spreekt dichterlijk van het
+"doornenkroon verbranden". Van Geldersche, Limburgsche en Brabantsche
+dorpen, waar men paaschvuren brandt, noem ik b.v. Reek, Beers, Velp,
+Ewijk, Afferden. Ook in het Zutfensche, op de Veluwe, in Overijssel
+en Drente zijn de overoude paaschvuren nog in eere, Te Dwftigeloo
+wordt bij het ophalen der brandstof gezongen:
+
+
+    Heb ie ook 'en olde mande,
+    Die wie tot Paeschen brande?
+    Heb ie ook 'en bossien riet?
+    Oare hebben wie veur 't paaschvuur niet.
+
+
+Te Gorssel zingt men bij het paaschvuur dit rijmpje:
+
+
+    Hei in de Mei,
+    En de muts op zij!
+    Van linksum
+    Van rechtsum,
+    En keer oe weer um.
+
+
+Op Texel:
+
+
+    Hooi, heb-je geen strooi,
+    Heb-je geen oude manden?
+    Die zullen in de meierblits branden,
+    Hekken en stekken, joten en palen,
+    Als je niet komt, dan zullen we je halen.
+    Boer, wil-je het laten staan,
+    Hekken en stekken an enden slaan.
+
+
+Laat ik nog met name de plaatsen Lochem, Barchem, Zwiep en Vorden
+vermelden. Ook te Nes op Ameland, bij de katholieke kerk, wordt het
+paaschvuur gebrand. Van het Vordensche geeft Prof. Gallée ons in de
+Driem. Bladen I, bl. 24 ongeveer de volgende beschrijving. In een
+weide was een groote stapel takkeboomen gevlijd op dikke blokken,
+met een paal in het midden. Boven op den paal was een rad, met een
+palmpaasch. De takkebossen werden aangestoken met een brandend stuk
+hout, dat uit den haard was gehaald. Als de stapel brandde, werd
+een groote rondedans hand aan hand om het vuur gehouden, drie maal
+rechtsom en driemaal linksom. Hierbij werden liederen gezongen als:
+
+
+    Hei Koerei, hei Koerei,
+    Eén ei is geen ei,
+    Twee ei is 'n halfei,
+    Drie ei is 'n paaschei.
+
+
+Dan:
+
+
+    Lange, lange riêge,
+    Twintig is en stiège,
+    Dartig is en rozenkrans,
+    Veertig is de poppendans; enz.
+
+
+Na den reidans kreeg ieder een brandend stuk hout in de hand en
+al zingend liep men met het hout in de rechterhand, die naar het
+vuur gekeerd was, en daarna omgekeerd in de linkerhand, om het vuur
+heen. Daarna werden de stukken hout op den hoop geworpen. Was alles
+verbrand, dan kreeg ieder, die maar wilde, een stuk verkoold hout. Dit
+is natuurlijk onheilwerend en vruchtbaarheidverleenend.
+
+Wij hebben hier het lentevuur in een zeer oorspronkelijken vorm;
+vooral de rondedans om het vuur, waarbij eigenlijk nog behoort een
+reinigend _springen_ over het vuur, vgl. bl. 105. Het brandend _rad_,
+dat elders bij de lentevuren een zoo voorname rol speelt, zou men
+met Mogk als een zonnesymbool kunnen beschouwen; het _Hei Koerei_
+of _Eikoerei_ herinnert, zooals gezegd (bl. 176), aan de verbinding
+van volksgebruik en eeredienst. Dit wordt bevestigd door een oud
+Amsterdamsch paaschavonddeuntje:
+
+
+    De dommele metten [donkere metten]
+    De Vaste is uyt!
+        Kyrie eleison!
+    Te Paschen zullen wij eieren eten,
+    Soo is de Vaste al vergeten.
+        Kyrie eleison!
+
+
+Met deze paaschvuren hangen als herinneringen aan overoude
+offermaaltijden samen de _paaschbrooden, paaschmikken_ (Den Bosch),
+_paaschlammetjes_ enz. In België is het paaschbrood meestal in onbruik
+geraakt, terwijl dit in het Noorden van ons volksgebied juist tot de
+schaarsche overblijfsels der voormalige feestviering behoort. Groote
+verscheidenheid van paaschkoeken kent men te Roesselare:
+
+
+    't Zit 'nen Allelujakoeke in den oven!
+    Elk 'ne zalige Paaschen!
+
+
+Er rest mij, de aandacht te vestigen op de eigenaardige wijze, waarop
+het paaschfeest te Ootmarsum (O.) wordt gevierd. Op Paaschzondag komen
+vroeg in den morgen eenige mannen en jongens op de markt bijeen en
+heffen daar het oude paaschlied aan, waarvan de eerste strofe luidt:
+
+
+    Christus is opgestanden
+    Al van de Joden hun handen,
+    Dus willen we allen vroolijk zijn,
+    Christus zal onze verlosser zijn. Halleluja.
+
+
+Over dit lied meer bij Dr. J. G. R. Acquoy in het Archief van
+Nederl. Kerkgeschiedenis I, bl. i vlg., en Dr. C. V. D. Graft in
+Volkskunde XXII, bl. 45 vlg. Ook elders in Overijssel wordt dit
+lied nog gezongen en wel bij het paaschvuur. Zingend trekken de
+Ootmarsummers de straten door, keeren op het marktplein terug en gaan
+ter kerke. In den namiddag wordt dit gezang herhaald en besloten door
+den middagdienst. Tegen vier uur wordt nogmaals gezongen bij het
+paaschvuur. Dan trekt men naar de stad terug; bij den ingang geven
+mannen, vrouwen, jongens, meisjes, kinderen elkaar de hand, en nu
+gaat het in lange rijen zingend over de straten en door de huizen, tot
+eindelijk op de markt de slotplechtigheid plaats heeft. Dit gebruik,
+dat _vlöggelen_ (vleugelen) heet, wordt op Paaschmaandag herhaald. Het
+pleit weer voor den samenhang van liturgie en volksgebruiken en
+herinnert aan den Middeleeuwschen dramatischen kerkdienst en de
+paaschprocessie, of althans aan den vasten processiegang omstreeks
+den paaschtijd.
+
+Zie nog De Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 78;
+De Cock, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken
+en volkszeden, bl. 131; J. F. Willems, in het Belgisch Museum
+1843, VII; Pol de Mont, in het Nederl. Museum 1888, I, bl. 181;
+Loquela 1886, bl. 25; Noordbrabantsche Volksalm. 1843, bl. 55;
+Ter Gouw, Volksvermaken, bl. 205. J. H. Maronier, Het Paaschfeest
+(Arnhem 1894), _passim_; J. Lippert, Christenthum, Volksglaube und
+Volksbrauch, bl. 602; R. Andree, Braunschweiger Volkskunde, bl. 337,
+340; Driem. Bladen XIII, bl. 43; Waling Dijkstra, Uit Friesland's
+Volksleven I, bl. 173.
+
+_Paaschmaandag_. Behalve de reeds besproken viering op de verschillende
+plaatsen, herinner ik aan de _begankenis_ van Hakendover, door Frans
+van Leemputte op doek gebracht. De processie wordt door honderden
+ruiters vergezeld, die, evenals de nieuwsgierigen, dwars door de velden
+draven op hunne met groen en bloemen versierde paarden en de vruchten
+vertrappen, zonder eenig verzet vanwege den eigenaar. Integendeel,
+want deze ommegang schenkt hem akkerzegen. Deze processie is een
+overleefsel van den lente-intocht.--n Drente heeft bij het paaschvuur
+en het fakkelen der jeugd het eiertikken plaats; maar meer bekend nog
+is het notenschieten; zie H. Tiesing, Vragen van den Dag XXII, bl. 865.
+
+Op _Beloken Paschen_ (_Dominica in albis, sc. depositis_) worden de
+laatste paascheieren gegeten, maar strikt genomen geen gekleurde. De
+volksetymologie maakt van deze benaming in Limburg plaatselijk
+_Broake-Poaschen._
+
+_Natte Paschen_, Tweede Zondag na Paschen, worden de nieuwe knechten
+en meiden, die dien dag na de Vespers in dienst treden, te Ziewent en
+andere plaatsen van den Achterhoek door de huisgenooten en vooral door
+de reeds in dienst zijnde knechts en meiden nat gemaakt, totdat zij bij
+den haard zijn genaderd en het haal hebben vastgegrepen. Waarschijnlijk
+is dit geen _Regenzauber_--een sympathetisch vruchtbaarheidsgebruik,
+vergel. bl. 152--maar slechts een overgangsgebruik; zie Paul Sartori,
+Sitte und Brauch II (Leipzig 1911), bl. 92, 61.
+
+_l April_.
+
+
+    Op den eersten April
+    Stuurt men de gekken waar men wil
+
+
+luidt een bekend rijmpje en, evenals in onze landen, pleegt men dien
+dag in Engeland (_all fools day_), Duitschland, Denemarken, Frankrijk
+(_poissons d'avril_) enz. elkaar beet te nemen door het verzinnen
+eener looze of onmogelijke boodschap. Uit deze algemeenheid blijkt,
+dat het niet aangaat, de Aprilgrappen met een historisch feit in
+verband te brengen. De Vlaamsche benaming is _verzendekensdag_.
+
+Ik sprak bl. 128 reeds over de overeenkomst tusschen Verzendekensdag
+en St. Thomasdag. Neemt men over het algemeen aan, dat de
+gekken (_stulti_) de _langslapers_ en _telaatkomers_ zijn, dan
+wordt het begrijpelijk, waarom men juist in den aanvang van het
+lentefeest--evenals op de laatste dagen van het jaar--met de sukkelaars
+in het algemeen zijn spel drijft. Het is dan een opeenhooping van
+grappen en aardigheden, die anders slechts bij vaste gelegenheden
+plaats hebben. B.v. bij het slachten stuurt men om een worstpatroon,
+een penshaak, een bloedboor (te Gieten, Tinaarloo, Westervelde);
+bij het hooien om een _heuischarm_ (Assen); bij het stoelmatten
+om de stoelschaar. Zoo kent men ook een balkenschaar, hooischaar,
+plafondschaar (België) enz.; zie vooral De Cock, Spreekwoorden en
+Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en zeden, bl. 176; verder
+Driem. Bladen XI, bl. 6. Op 1 April stuurt men om muggenvet, Aprilzaad
+enz. Ter vergelijking diene nog, dat men op den laatsten dag van het
+jaar kinderen en sukkelaars naar de markt stuurt, om den man te gaan
+zien, die zooveel neuzen heeft, als er (nog) dagen in 't jaar zijn.
+
+_Meidag_. De eerste Mei geldt als de heerlijkste dag van het
+lentetijdperk, als het begin van den voorzomer. Bl. 172 sprak ik reeds
+van den meiboom. Het was oorspronkelijk een groote, levende boom en
+het planten droeg een officieel, gemeenschappelijk karakter. Maar op
+den duur trad de overheid tegen dit gebruik op, en zóo ontstond de
+boom, dien wij nog sporadisch aantreffen: een hooge staak met schamele
+versiering van loovertjes, linten en klatergoud. Wellicht is het nog
+een overblijfsel van de gewoonte, den meiboom uit het bosch te halen,
+dat men in den Achterhoek, en ook te Ede, Bennekom enz., bij het
+omhakken van akkermaalshout telkens éen recht stammetje laat staan;
+zie Driem. Bladen VI, bl. 32, 44.
+
+Daarentegen is het aloude meiboomplanten nog vrij goed bewaard
+gebleven in enkele Limburgsche dorpen: Valkenburg, Berg en Terblijt
+(hier althans nog voor enkele jaren), Afferden, Kerkrade: "Daar
+wordt de Mei-den nog geplant, dien de jeugd voor dit doel, met of
+zonder toestemming van den eigenaar, in het bosch heeft geveld. De
+mooiste, hoogste boom wordt gekozen; en opgesierd met bonte papieren
+en slingers rijdt men hem rond het dorp": Volkskunde, XXIII, bl. 122;
+zie nog vooral De Cock's Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van
+oude gebruiken en zeden, bl. 181 vlg.
+
+Intusschen speelt het meer bescheiden, spichtiger meiboompje en
+eveneens de kleine, sobere meitak en meidoorn nog een voorname rol
+overal, waar natuurpoëzie en gevoel voor natuurschoon nog niet door
+banale alledaagschheid werd gedoofd. Den eersten dag van Wonne-
+of Bloeimaand siert men plaatselijk nog de huizen met meitakken
+of _meien_. Dan tijgt het Venloosche volk, onder de schetterende
+tonen der "Fanfare", naar het kapelletje Genooi en tooit zich bij
+het terugkeeren met groenende twijgen. "Straks keeren de muzikanten
+opgetogen huiswaarts"; schrijft Dr. Knippenberg, "de hoeden omkranst
+met het jonge loof van den heerlijken Mei" (Limburg's Jaarboek XVIII,
+bl. 160). Maar vooral ook plant men in het zuidelijk volksgebied
+den _liefdemei_ voor de deur of steekt hem op het dak. Dit gebruik
+moet zeer oud zijn, hetgeen o.a. hieruit blijkt, dat de uitdrukking
+"den coelen mey planten" ten minste reeds in de XVe eeuw voorkomt in
+eene overdrachtelijke beteekenis, die voor de hand ligt; zie G. Kalff,
+Het lied in de Middeleeuwen (Leiden 1883), bl. 302.
+
+Het verbreidingsgebied van het meitaksteken is zeer groot; vertrouwbare
+berichten gewerden mij hieromtrent o.a. uit Sittard, Buggenum, Heeze,
+Soerendonk, Valkenburg, Berg en Terblijt, Hooge Mierse, Reusel, Mierde,
+Hunsel, Waalre, Velthoven enz. Men steekt doorgaans meitakken op het
+huis der geliefde; maar ook worden de huwbare meisjes over het algemeen
+bedacht, en de takken spreken een voor ieder verstaanbare taal. Fijne
+mast duidt goedheid aan; dennentak (steeds groen): gestadige liefde;
+berkentak: goed en schoon. Deze takken spreken echter niet alleen lof,
+maar ook blaam; zoo b.v. kersentak (waaraan ieder plukt): veranderlijk;
+hagedoorn: stekelig, een katje, niet zonder handschoen aan te vatten;
+rusch (bieschbosje): houdt het met elken vrijer.--De meisjes staan op
+den 1sten Mei vroeg op, benieuwd, welke meitak haar deel zal zijn. Den
+fijnen mast laten zij zoo lang mogelijk staan prijken.
+
+Op Ameland maakten vroeger de kinderen op den eersten Mei een kroon in
+den vorm van een hoepel of ring, geheel omvlochten met madeliefjes, die
+op het eiland meibloempjes (elders meizoentjes) worden genoemd. Met
+meitakken in de hand, gaan thans nog in Vlaanderen de kinderen
+op den vooravond van deur tot deur en vereeren hem met een twijg,
+die eieren of versnaperingen schenkt. In het Gentsche noemt men dit
+"den Mei gaan zingen"; want meiliedjes zingend, trekken de kleinen
+rond. Te Hansbeke heeft het meilied dezen verkorten vorm:
+
+
+    Mei, Mei,
+    Ik plante mijne mei,
+    En 'k krake mijn ei,
+    En de dorre [dooier] viel uit mijn schale;
+    Bazinneke, wilde mij een eitje geven,
+    'k En zal uw dochterken niet halen!
+
+
+In Oost-Vlaanderen, op de Nederlandsche grens, luidt een verrukkelijk
+meiliedje aldus:
+
+
+    De koude winter is nu verdwenen,
+    Den zoeten zomer die komt er al aan;
+    Dan ziet gij al de bottekens en boomen
+        Te bloeien staan.
+
+    Onze lieve Vrouw, die weerdige bruid,
+    Zij liet haar vallen al op het kruid,
+    Alle de bloemekens, die sproten daar uit:
+        De dobbele pioene,
+        Die staat er al zoo groene!
+    Ai! wie heeft er de mei van doene?
+        De vischkens in het watere,
+        De vogelkens in de wei,
+    Al die zingen te zamen de groene mei.
+
+
+Van de Noordnederlandsche meiliedjes is stellig het meest bekende en
+meest verspreide, hetgeen wij thans nog slechts als parodie hebben
+behouden:
+
+
+    Daar ging een patertje langs den kant,
+
+
+met het refrein:
+
+
+    Hei 't was in de Mei, Mei, Mei,
+    Hei 't was in de Mei.
+
+
+Een ander meiliedje heeft betrekking op het snijden van fluitjes uit
+wilgenhout, dat den eersten meidag begint. In Gelderland, Overijssel
+en Drente--ik noem hier b.v. Geesteren, Ootmarsum, Ochten, Avereest,
+Koekange, Elspeet, Oldemarkt, Druten--snijden de jongens een wilgentak
+af, maken dien nat, en kloppen dan met het hecht van het mes zacht
+in de rondte, waardoor de bast loslaat. Het kloppen geschiedt op maat
+van liedjes als dit:
+
+
+    Sap, sap, siêpe
+    Wanneer zinst doe riêpe?
+    In Mei, in Mei
+    As alle veugelkens 'en eiken legt.
+    Woar legt ze dan?
+    In 't spinvat, doar kan ze nummes nich vinden
+    As doe dan nich of wis
+    Dan za'k diê met 't mesken den hals afsniêën
+
+
+Aldus te Geesteren; en te Barneveld:
+
+
+    Sieppe, sappe, sieppe,
+    Wanneer zuj-je pieppe?
+    Te Mei, te Mei,
+    Dan leggen alle voegeltjes een ei,
+    Behalve de kwartel en de griet,
+    Die leggen in de meimaand niet.
+    Heel of, hallef of,
+    Sniêt ten boer de kop mer of.
+
+
+Met de bedreiging in den laatsten regel der beide rijmpjes vergelijke
+men den aanvang van het fluitjesliedje, dat de jongens in Holstein
+en Karinthië zingen. Het fluitjessnijden draagt den naam van _maien_:
+
+
+    Pfeifel, Pfeifel, ich mai' dich,
+    Oder ich zerschneide dich.
+
+
+Vele rijmpjes gewagen ook van "de booze hesse (hekse)", die met een
+scherp mes het katje den kop afsnijdt. Eenigszins afwijkend luidt
+een meifluitjes-deuntje te Horst (L.):
+
+
+    Rieke, tieke, taken,
+    Ik wil een fluitje maken,
+    Van wilgen of van esschen,
+    Welke zijn de beste?
+    Heel af, half af,
+    Snijdt de koe den staart af,
+    Maakt er zeven jongen van,
+    Zeven jongen in eenen nest.
+
+
+Zie Limburg's Jaarboek I, bl. 68; Dr. Van Vloten, Baker- en
+Kinderrijmen, bl. 84 vlg.; verder Driem. bladen I, bl. 17, 50, 87,
+92; II, bl. 80; III, bl. 30, 35, 90; IV, bl. 48; VII, bl. 55.
+
+Stroomend water is vooral heilzaam en geneeskrachtig op den eersten
+meidag. In sommige streken van ons land is het de gewoonte, alsdan in
+stroomend water te baden; dit beveiligt vooral tegen huidziekte. In
+Oldemarkt drijft men 's nachts de schapen door het water:
+
+
+    Meimaand trekt men de schapen door de vaart,
+    Dan blijven ze van de schurft bewaard.
+
+
+De kinderen loopen in den meiregen, die immers zoo groeizaam is:
+"Meiregen, Meizegen". Op Texel ontsteekt men den vooravond een
+lentevuur, de zoogenaamde _meierblits_; vergel. bl. 184 en Volkskunde
+XIX, bl. 123.
+
+In Oost-Vlaanderen--vooral rond Aalst en Dendermonde--bestaan
+nog meigilden met hun graven of dekens, oorspronkelijk om den
+meiboom te planten. Deze Meigraaf kiest zijn bruid en maakt haar
+tot Meigravin. Iets dergelijks vinden wij in Limburg te Beek, Geleen,
+Oirsbeek, Klimmen, Merkelbeek, Schinnen, Epen, Wylre, Gulpen, Slenaken,
+Valkenburg, Mechelen, Vylen, Vaals, Simpelveld, Ubachsberg, Eis,
+Bingelrade, Heer, Berg en Terblijt enz. Daar wordt--of werd nog zeer
+kort geleden--de _meileeste_ (Meiliefste) uitgeroepen, en wel door den
+kapitein van de "jonkheid". Op den 1sten Mei, of wel op den eersten
+Zondag in Mei, worden de huwbare meisjes door de jongelieden onder
+elkaar verdeeld of, zooals te Berg en Terblijt, bij hoogste bod aan
+de jongens toegewezen. Het verdeelen hangt nog met den meiboom samen,
+in zoover als de lijst, waarop de paren voorkomen, veelal op den
+meiboom ter bekendmaking wordt geplakt, onverminderd het officieële
+uitroepen. De Meiliefste wordt natuurlijk in de herberg onthaald. Dit
+gebruik is vooral bekend door de novelle van Ecrivisse: Het Meilief
+van Geleen. In Hessen, Westfalen en Rijnland spreekt men van het
+_Mailehen_ (= Meiliefste); in de Romaansche landen en in Engeland
+heeft een overeenkomstig gebruik plaats op Valentijnsdag (14 Febr.),
+op welken dag het volk meent, dat de vogels paren; men spreekt daar
+van _Valentines_.
+
+De Meigraaf is in wezen identiek met den _Laubkönig, Graskönig,
+Pfingstlümmel_ enz., en beeldt uit de groeikracht der natuur; zie
+Mannhardt, Baumkultus, bl. 341, 355, 376.
+
+Te Genemuiden (O.) gaan op den 1sten of 2den Mei de kinderen met een
+versierde ladder rond, waarop een jongen of meisje met een vlaggetje
+in de hand zit, al zingende:
+
+
+    Luie motte, luie zotte,
+        Op gaan staan!
+    Die moet naar bed toe gaan.
+
+
+Zie Driem. Bladen VIII, bl. 33; men vergelijke de Luilakliedjes op
+bl. 194, 196 en 197, alwaar de verklaring.
+
+_Hemelvaartsdag._ 's Morgens vroeg ging men voorheen in Holland
+_hemelvaren,_ d.i. naar buiten, in het vrije veld, om van den
+heerlijken meimorgen te genieten. Plaatselijk bestaan nog overblijfsels
+van dit gebruik, dat ook _dauwtrappen_ of _dauwtreden_ wordt genoemd
+en ook wel op pinkstermorgen plaats heeft. De eigenaardige viering
+van Hemelvaartsdag te Hengelo en Zutfen (Mulderskermis) behoort tot
+het verleden; men vindt ze beschreven in den Gelderschen Volksalmanak
+van 1844, bl. 54.
+
+_Luilak_ is de Zaterdag vóor Pinksteren, maar oorspronkelijk degene,
+die dien Zaterdag, dien schoonen meidag, te lang slaapt. Te Amsterdam
+moesten alle laatkomers trakteeren: de ambachtsgezel, die 't laatst
+in de werkplaats, de groenteboer, die 't laatst aan de markt,
+de schooljongen, die 't laatst op school kwam. Thans nog zijn de
+Luilak-gebruiken te Amsterdam en elders niet uitgestorven; zij zijn
+in geheel Noord-Holland in zwang. Te Zaandam moet de laatkomer de
+overigen onthalen op warme bollen en stroop. Op Luilakmorgen gaan
+de kinderen voor dag en dauw met de _korrie_, een laag wagentje
+aan een lang touw, uit naar de naburige dorpen; zij hebben daarbij
+groene takken en brandnetels bij zich, en terwijl deze--ook _luilak_
+of _looielak_ genoemd--worden rondgedragen, zingt men:
+
+
+    De looie lak, de slaperige zak,
+    Vanmorgen niet vroeg op 'estaan,
+    Je ken wel weer naar bed toe gaan.
+
+
+Elders:
+
+
+    Luilak,
+    Slaapzak,
+    Beddejak,
+    Kermispop,
+    Staat om negen uren op.
+
+
+Verveelt hun dit spel, dan wordt de looielak te water gegooid, onder
+het zingen van:
+
+
+    Van eenen, van tweeën, van drieën, van vieren, van vijven,
+        Gooi dien looielak maar te drijven.
+
+
+Men vergelijke de gebruiken op 1 April en op Sint-Thomasdag. De
+luilak is natuurlijk weer identiek met den Meigraaf, _Laubkönig_
+enz., zie bl. 193; eveneens met de Pinksterbloem, waarover nader. Zeer
+merkwaardig is het te water gooien; ook de _groene George_ wordt bij
+de Slovenen in Krain en Karinthië te water geworpen. Bij ons heet hij
+de _groene man_ of ook, zooals te Haarlem, _klisseboer,_ omdat hij
+geheel met klissen overdekt is. Hier hebben wij in werkelijkheid
+den _Regenzauber:_ een sympathetischen vruchtbaarheids-ritus,
+om door indompeling den onontbeerlijken voorjaarsregen te
+erlangen. Zie hierover Mannhardt, Baumkultus, bl. 313, 327 vlg.;
+over het Luilakvieren Dr. G. J. Boekenoogen, De Zaansche Volkstaal
+(Leiden 1897), bl. 590; Onze Rijmen, bl. 59; Ter Gouw, Volksvermaken,
+bl. 221.--Deze dag brengt ook de _luilakbollen_.
+
+_Pinksteren._ Mei- en Pinkstergebruiken vallen vrijwel samen; aan het
+Meilief beantwoordt de _Pinksterbloem_ of _Pinksterbruid_. Ook zij is
+een verpersoonlijking van den genius der groeikracht, wat o.a. uit haar
+bloemkroon en loofversiering blijkt. Te Sittard heeft zij hoofd, leest
+en armen omwonden met kransen van roode kollen en blauwe korenbloemen.
+
+Het schoonste meisje van het dorp werd eertijds met bloemen getooid
+en als koningin door haar speelgenootjes onder gezang en gejuich
+rondgeleid; maar naderhand ontaardde het gebruik in een bedelpartij. Te
+Schermerhorn, den Beemster, Purmerend en elders ging een weesmeisje in
+het wit gekleed, met bloemen getooid en met een bekransten beker in
+de hand rond, met een weesjongen als geleider, die een met bloemen
+omwonden stok in de hand droeg. Ook te Molkwerum fungeerden meisjes
+van 12 tot 15 jaar als Pinksterbloem; te Franeker, Bolsward en Makkum
+was het een kleine jongen, die in een zoogenaamden tempel liep,
+een soort bijenkorf, samengesteld uit hoepels en stokken en met
+groen behangen. Te Vriezenveen werden op 2en Pinksterdag de kleinste
+meisjes met groen behangen en onder een groot schort van huis tot huis
+geleid. Thans is dit gebruik, dat in de XVIIe eeuw nog te Amsterdam,
+Utrecht, Deventer, Arnhem, Enkhuizen en in het Kennemerland plaats
+had, zooals uit de verordeningen blijkt, vrijwel uitgestorven, en
+wel, als zoo vaak, in zuidelijke richting. Te Ubbergen hielden nog
+kort geleden drie meisjes uit de mindere volksklasse haar omgang,
+van wie de middelste de Pinksterbloem voorstelde; zie hierover
+Mr. W. V. D. Poll, in den Gelderschen Volksalm. 1897, bl. 185
+
+In Limburg en Noord-Brabant bestaat de Pinksterbloem nog, eveneens
+in sommige plaatsen van Vlaanderen; ik noem Horn, Amby, waar zij
+insgelijks in een "huisje" met groen zit, Schinnen, Doenrade, Cuyk,
+Blitterswijk, Guttecoven, Afferden. Het lied, dat bij het rondgaan
+gezongen wordt, is hoofdzakelijk van tweeërlei aard.
+
+Cuyk (N.-B.):
+
+
+    Vierge, vierge Pinksterbloem,
+    Daar komt zij aangegangen,
+    Met een krans al om haar hoofd
+    En twee gebloemde wangen.
+    Vrouwtje, als gij niet deugen wilt,
+    Dan zullen wij u gaan verkoopen.
+    Dan gaan wij naar het groene woud,
+    Daar zingen de vogeltjes jong en oud,
+        Keert u es om,
+        Draait u es om,
+    Vierge, vierge Pinksterblom.
+
+
+Einighausen (L.):
+
+
+        Pinksterbroed,
+        De wien is oet,
+    Wie lengen weer de dagen,
+    Eine mei, eine mei, eine liebesmei,
+    Eine mei van groene blaren.
+
+
+Wie doet nu eigenlijk dienst als Pinksterbloem? Wie verbeeldt
+den vruchtbaarheidsgenius? Welken eigenaardigen vorm neemt het
+vegetatiegebruik op Pinksterdag aan?
+
+Het antwoord geeft ons o.a. een pinksterrijmpje uit Horn (L.):
+
+
+    Pinksterbloem, slechte roem,
+    Gij hebt zoolang geslapen;
+    Hadt gij vroeger opgestaan,
+    Dan waart ge mijn kameraadje!
+
+
+De Pinksterbruid of de Pinkstlummel is dus de langslaper; want de
+taak, als vegetatiegenius te fungeeren, was aanvankelijk allesbehalve
+een huldiging van den persoon, maar slechts van den genius; en daarom
+alleen zette men haar of hem de kroon op het hoofd. Het was een zekere
+tuchtiging van den telaatkomer, van den luiaard, die een heerlijken
+meimorgen versliep. Mannhardt daarentegen meent de verklaring van het
+feit, dat voor Pinksterbruid de laatst-ontwaakte genomen wordt, hierin
+te moeten zoeken, dat de Pinksterbloem de uit den slaap ontwaakte
+lentedaemon is. Deze verklaring komt mij te zeer gekunsteld voor en
+niet in overeenstemming met alle feiten. Veeleer moet de luiaard zich
+in loof laten steken, dienst doen als vegetatiegeest, zij het tegen
+wil en dank. Op vele plaatsen wordt hij dan ook met een kroon van stroo
+of brandnetels getooid, hij wordt met brandnetels gegeeseld (dit slaan
+heeft natuurlijk weer betrekking op de vruchtbaarheid, vgl. bl. 102),
+men _drijft_ hem of haar voor zich uit, en zingt in Westfalen:
+
+
+    Pinksterblome,
+    fûle sûge (Sau)!
+    harstu êr uppestaun,
+    harr et di kîn leid edaun.
+
+
+Van daar ook de benamingen _Pfingstlümmel, Pfingstschläfer,
+Wasservogel_ (dewijl men hem in het water werpt) enz.
+
+Zeer nauw hiermee verwant is het Drentsche
+nustekook-gebruik. "_Nust_koek" hangt met "nusselen", d.i. talmen,
+samen.
+
+Op Pinkstermaandag spoeden zich, volgens de mededeeling van Dr. Bergsma
+in den Nieuwen Drentschen Volksalm. 1900, bl. 104, de koejongens voor
+dag en dauw met de koeien naar de weiden. Die 't laatst met zijn koeien
+"op den diek" verschijnt, d.i. op den gemeenschappelijken weg, die
+naar de verschillende weiden voert, heet _nustekook_. Zijn terugkomst
+wordt door de andere koejongens vóor op den dijk afgewacht; zij zetten
+hem een van russchen gevlochten steek op, slaan hem met brandnetels om
+hoofd en handen en trekken daarna zingend door het dorp; het opgehaalde
+geld wordt gemeenschappelijk verteerd. Aldus te Zuidlaren, Gasselte
+enz. Tegenwoordig versieren zich te Zuidlaren bijna alle kinderen
+met een russchen hoed en vragen geld aan de deuren. Te Zeegze is het
+gebruik afgeschaft.--Een eigenaardigen vorm, ook in het buitenland
+bekend, vertoont het gebruik te Borger. Daar wordt de _nustekook_
+geslagen, en een ander, een arme jongen, in bloeiende brem gestoken,
+wordt als _Pinksterbroed_ het middelpunt van den optocht. Waar een
+_Pinksterbroed_ is, is ook een _broedsleider_. Te Gees heet hij
+broedegom, te Zweeloo heeten ze broedhen en broedhaan. Te Gees is de
+Pinksterbruid het geheele jaar de versukkeling.
+
+De kinderen verzamelen zich te Koevorden aan den ingang van de weide
+en letten op, welk beest het laatste van den stal gekomen is en de
+weide binnentreedt. Die koe is dan 't voorwerp van het feest der
+kinderen, 's Namiddags plukken zij bloeiende braamtwijgen of ander
+groen, omhangen de koe daarmee en leiden ze onder schaterend gejuich
+de stad binnen, al zingende:
+
+
+    Pinksterbloed (of Pinksterbroed)
+    Oranjezoet,
+    Hoe zit je zoo diep in de veeren?
+    Had je _wat eerder opgestaan_,
+    Dan had je geen nood gekregen.
+
+
+In Neder-Duitschland heet deze koe of os, die met bloemen getooid en
+bekroond wordt: _Pingstkaue, Pingstosse_. Vandaar het spreekwoord:
+"opgedirkt als een pingstos." Men vergelijke met bovenstaand rijmpje
+het volgende, dat te Zuidlaren wordt gezongen van den _nustkoek_
+of langslaper:
+
+
+    Nustkoek, nustkoek,
+    Zits dou zoo diep in de vaerren,
+    Kanst het geroup niet heurren,
+    Hast dou geen oogies van kiekerdekiek,
+    Komst ja te laat met de koe'n op den diek.
+
+
+Het kind, dat de koeien het eerst in de weide dreef, heet _vroegrijp_,
+het tweede _dauwworm_, het derde _midden-in-de-ton._
+
+En nu weer een schoolgebruik, treffend door zijn
+overeenkomst. Dr. R. de Gheldere, Dietsce Rime (Brugge 1896), bl. 148
+beweert, dat men het meisje, dat op Pinksteravond te laat in school
+komt, _Sinksenbruid_ noemt en dat haar wordt toegezongen:
+
+
+    Sinksenbruid,
+    De loegaard uit!
+    Hadt je _eerder opgestaan_,
+    Gij hadt ook eerder naar school gegaan!
+
+
+Te Bergues, in Fransch-Vlaanderen, werd den leerling, die daags vóór
+de kermis te laat op school kwam, een biezenkroon op het hoofd gezet;
+zoo werd hij naar huis gejaagd en de schooljeugd achtervolgde hem
+zingende. Ik sprak reeds bl. 194 over de overeenkomst met de gebruiken
+op Sint Thomasdag. Ook plachten te Sint Truiden de kinderen op Sint
+Thomasdag papieren kronen op te zetten.--
+
+Elders wordt de groeikracht gehuldigd in den vorm van bloemen,
+pinksterbloemen. Ik wensch hier echter nogmaals de opmerking te maken,
+dat wij in deze bloemen met een symbool te doen hebben, dat tot
+zuiver, niet-kultisch symbool geworden is. In Biekorf VI, bl. 366,
+leest men: "Den Vrijdag voor Cinxenhoogdag worden hoven, weiden
+en velden doorloopen van de kinders der vlaamsche bewaarschool der
+blauwe zusters binnen Veurne, die geheele panders blommen naar huis
+brengen. De hoogstgeschatte zijn de ""Cinxebruids"" (beuterblomme,
+_butterflower, jaunet_). 's Avonds, met moeders hulpe, maken de
+kinders eenen hoepel van wijdauw, daarrond vlechten zij hunne geluwe
+"Cinxenbruids." Zoo ook te Zutfen, waar de kinderen op de Pinksterdagen
+kronen uit hoepels maken (of kortelings nog maakten), die ze met
+groen en bloemen versieren en aan touwen ophangen. Te Hattem werd
+hierbij gezongen:
+
+
+    Rosa [rozen], Rosa, Rosa bloeien op mijn hoed.
+        Alles geld is alles goed;
+        Kies, wie gij wilt,
+    En de schoonste, die gij vindt; enz.
+
+
+Over de stroopop op Pinksternacht spreek ik in het volgende hoofdstuk,
+II: Liefde en Huwelijk.
+
+_Tweede Pinksterdag_ is ten deele reeds besproken. Te Anderlecht
+(Z.-B.) hebben dan de bekende paarden-ommegangen plaats, evenals te
+Mechelen en te Werchter. De deelnemers rijden op hun getooide paarden
+eerst driemaal om de kerk, wonen daarna den dienst bij, en gaan dan nog
+driemaal om het hoogaltaar en het beeld van St. Gwijde (Guido). Men
+vergelijke dit gebruik met _Sunte Steffenjagen_ (bl. 134). In
+Duitschland spreekt men van den meirit, _das Maireiten,_ hetwelk
+Mannhardt behandelt in zijn Baumkultus, bl. 347 vlg. De Pinkstruiters,
+d.i. de _Pfingstl_ met zijn gevolg, rijden om de akkers ter bevordering
+der vruchtbaarheid. In Beneden-Beieren heeft dit op Pinkstermaandag,
+elders op Hemelvaartsdag of Paaschdag plaats. Ook b.v. in Zwaben heeft
+deze rit een kerkelijk karakter aangenomen: op de vier hoeken van den
+akker wordt daar het Evangelie gelezen, terwijl bij het _Königsreiten_
+in Oostenrijksch Silezië, waar alle notabelen aan dezen akkerrit
+deelnemen, gedurenden den ommegang vrome liederen gezongen worden
+ter afwering van onweêr en hagelslag.
+
+Op dezen dag worden veelal de schuttersfeesten der gilden gevierd,
+een aloud gebruik, dat den naam van _Pinxtergilden_ voor sommige
+schuttersgilden rechtvaardigt. De gilden, waarover reeds bl. 192
+gesproken werd en nog verder sprake zal zijn, vertoonen, evenals
+de Germaansche gilden over het algemeen, een gekerstenden vorm van
+de Oudgermaansche bloedsbroederschappen. Plicht was het eertijds,
+den kultus der afgestorven leden te behartigen door een lijkmaal,
+plicht bleef het later, het gildemaal te houden op het feest van den
+patroonheilige. Het schieten is dan wel een erfstuk der Oudgermaansche
+volksweerbaarheid. Wat den term betreft, hangt het woord _gilde_
+(vgl. _geld_), Middelnederl. _ghilde,_ met het Oudnoorsche _gildi_
+samen, dat de beteekenissen van "inleg" en "gelag" in zich vereenigt;
+zie verder mijne Essays en Studiën, bl. 115.
+
+De schuttersgilden, die men vindt in steden en dorpen, waren vroeger
+in Nederland volstrekt algemeen. Maar door het ijveren der predikanten
+werden vele gilden ontbonden, zoodat b.v. in Holland in de XVIIe eeuw
+de meeste te gronde gingen. Zij bloeien nog in Limburg, Gelderland,
+Noord-Brabant en België.
+
+Bij deze gilden heeft het vogelschieten echter meestal plaats op den
+feestdag van den patroonheilige of op kermis-Maandag; hierover nader
+in het volgende hoofdstuk, III: Huiselijk Verkeer. Over het gildewezen
+zie Ter Gouw, De Gilden (Amsterdam 1866); De Volksvermaken, bl. 502;
+Volkskunde XVII, bl. 121; over de Pinksterviering J. H. Maronier, Het
+Pinksterfeest (Arnhem 1894), _passim_; De Cock, Volkskunde, bl. 247;
+Ter Gouw, De Volksvermaken, bl. 221 vlg.; V. Reinsberg-Düringsfeld, Das
+Festliche Jahr, bl. 191; Waling Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I,
+bl. 183; De Navorscher II, bl. 186; Drentsche Volksalm. XLIV, bl. 120;
+Biekorf XIII, bl. 161 vlg., 177 vlg.
+
+_Sint Jan de Dooper_ (24 Juni) is de groote dag van het Midzomerfeest
+met zijn offervuren en offermaaltijden, en speelt daarom in het
+Germaansche volksleven een voorname rol. Reeds vroeg trad het
+geboortefeest van dezen heilige in verband met het Midzomer-,
+of Zonnestilstandsfeest, en dit verband werd nauwer, naarmate men
+meer innerlijke betrekking tusschen beide feesten meende te kunnen
+waarnemen. Zoo schrijft de H. Augustinus (_Sermo_ 289): "Opdat de
+mensch mocht vernederd worden, is heden geboren Johannes, nu de dagen
+beginnen af te nemen; opdat God verheven worde, is Christus geboren
+op dien dag, waarop de dagen beginnen te groeien." Zoo werd dan ook
+b.v. het gebruik, dezen dag in stroomend water te baden (vgl. bl. 192),
+aldus gekerstend, dat men het gebruik bijhield ter eere van 's Heeren
+doopsel in den Jordaan. Zeer heilzaam is ook de Sint Jansdauw, het
+dauwtrappen op Sint Jansdag. Planten, dien dag geplukt, bezitten groote
+tooverkracht. Maar vooral de _Sint Janstak_ pleit voor de overeenkomst
+tusschen het Midzomerfeest en de Meiviering, hetgeen elders uit de
+oprichting van een meiboom op Sint Jansdag blijkt. Het is een krans
+van groen en bloemen, dien men buiten tegen den muur van het woonhuis
+hangt, waar hij blijft hangen, tot hij verdord is. Dit gebruik bestaat
+o.a. te Vortum, Beers, Afferden, Waalre. Hij beschermt tegen onweêr
+en moet bestaan uit korenbloemen, notenblaren en Sint Janskruid: de
+noteboom is een bekend vruchtbaarheidssymbool, en het Sint Janskruid
+(_sedum purpureum_), ook _Jaag den duivel_ genoemd, heeft het vermogen,
+booze geesten te verdrijven. Te Duiven worden de huizen met noten-
+en rozentwijgen versierd.
+
+Op Sint Jansnacht drijven, evenals op de Walpurgisnacht, de geesten
+hun spel: het is een der geheimzinnige toovernachten. Dan snijdt men
+de wichelroede, dan plukt men Sint Janskruid, dan durft de schipper
+niet uitvaren op het Haringvliet. Dan legt men doeken buiten, om
+den Sint Jansdauw op te vangen, en deze dauw geneest voortreffelijk
+bij oogziekte (Vortum). Herhaaldelijk komt Sint Jan ook voor in de
+volksweêrkunde. Als de koekoek roept na Sint Jan, komt duurte.--Vóor
+Sint Jan bidt om regen, na Sint Jan komt hij ongelegen.--Regent het na
+Sint Jan, dan _kort_ (korrelt) het graan slecht, zegt men in Limburg.
+
+Op enkele plaatsen bestaan nog de oude Sint Jansvuren, _survivals_
+van het groote Zomeroffer; ook vertoonen zij vaak het karakter
+der noodvuren (bl. 104). Daags vóor Sint Jan gaan b.v. te Wichelen
+(O.-V.) de kinderen om brandhout rond, al zingende:
+
+
+    Hout, hout, timmerhout,
+    Wij komen om Sint Janshout;
+    Geeft een beetjen en houdt een beetjen,
+    Tot op Sint Peetersavond.
+
+
+Men vergelijke de uitdrukking in het Sint Maartenslied: "op Sint Jans
+manieren", bl. 111.
+
+De meeste Sint Jansvuren zijn echter overgegaan op:
+
+_Petrus en Paulusdag_ (29 Juni), die ten deele nog in Limburg, maar
+vooral in België gevierd wordt, waar men om het vuur danst, zingende:
+
+
+    Sinte Peeter, komt alhier,
+    In ons ronde van plezier.
+
+
+Op vele plaatsen, waar vroeger het geheele volk aan de feestviering
+deel nam, is deze thans beperkt tot de kinderen. Aldus te
+Herdersem, Eename, Aspelare (O.-V.) enz., alsmede in vele dorpen van
+West-Vlaanderen; zie ook Rond den Heerd IX, bl. 257; Loquela III,
+bl. 10.
+
+Wat gebeurde met het Sint Maartensvuur, heeft ook met de Sint
+Pietersvuren plaats gehad: de feestviering werd veelal beperkt tot
+den rondedans om een kaarsje; aldus te Kruibeke, waar men zingt:
+
+
+    Sinte Pieter mee zijn bloote armen,
+    Die zou hem gêren komen warmen.
+
+
+Men vergelijke het Sint Maartenslied, bl. 109.
+
+In geheel Oost-Vlaanderen en West-Brabant bestaat verder het gebruik
+van den _rozenhoed_. Het is een meigebruik, dat wij bl. 200 te Zutfen
+en elders op Pinksterdag vonden. Enkele met bloemen en groen omwonden
+hoepels vormen een kroon, en deze hangt men aan een over de straat
+gespannen koord op. 's Avonds wordt hieronder gedanst en gezongen;
+zoo b.v. te Lokeren:
+
+
+    Sinte Pieter, die is goed
+    Al voor onzen (_bis_)
+
+    Sinte Pieter, die is goed
+    Al voor onzen rozenhoed.
+
+
+Te Wetteren plaatst men onder den rozenhoed een tafeltje met brandende
+kaarsjes, en daaromheen dansen de kinderen, zingende:
+
+
+    St. Pieter is onze Patroon!
+    Wij zullen hem gaan vieren;
+    Wij maken hem een kroon,
+    Te midden van onz' plezieren!
+    Bom la la, bom la la, bom la la sa sa!
+    En daar heeft niemand iets aan,
+    Troe la la, troe la la!
+    En daar heeft niemand iets aan,
+    Troe la la sa sa.
+
+
+Wij herinneren er aan, met het oog op dit kaarsje-ronddansen onder de
+kroon, dat het oudtijds de gewoonte was, bloemen, kransen en kruiden in
+het zuiverend offervuur te werpen, waar men omheen danste en overheen
+sprong. Vooral notenblaren worden plaatselijk in de Sint Jansvuren
+geworpen; vgl. bl. 202 en de steeds fundamentale behandeling van
+het Sint Jansvuur bij Grimm, Deutsche Mythologie I, bl. 513. Dat het
+gebruik van den rozenhoed eertijds ook elders met vuurstoken gepaard
+ging, blijkt uit een liedje uit het land van Waas:
+
+
+    Stokvier, maakt stokvier!
+    Sinte Pieter is alhier,
+    Om zijn bloote armen
+    Nog wat te warmen; enz.
+
+
+Te Ter-Alfene vindt men nog het algemeen-Germaansche, sterksprekende
+vruchtbaarheidsgebruik, dat jongelieden dien dag met de zweepen
+klappend rondloopen. Zoo ook te Wambeek (Z.-B.); te Roesbrugge-Haringe
+(W.-V.) gebeurt dit op Sint Elooi.
+
+Mettertijd heeft men den rozenhoed in verband gebracht met de
+pauselijke tiaar. Een ander Christianisme is de visschersprocessie
+te Rumpst.
+
+_Sint Marten-in-den-Zomer (4 Juli),_ ook de "Warme Marten" genoemd,
+draagt in West-Vlaanderen den naam van _Schuddekorfdag_, ofschoon
+van geen schuddekorfgebruik sprake is. Hoogstwaarschijnlijk is deze
+benaming aan Sint Maarten-in-den-Winter ontleend.
+
+_Maria Hemelvaart (15 Aug.)_, ook genoemd _Maria-Kruidwisch,_
+of _O.L. Vrouw Kruidwijn_ (=wijding), wordt vooral in Limburg
+gevierd; hier is de feestviering uit Duitschland, waar zij
+algemeen is, ingevoerd. Weken te voren reeds worden door de kinderen
+allerhande kruiden en bloemen verzameld, en op den feestdag wordt een
+reusachtige ruiker ter kerke gebracht, waarin de geheele midzomerflora
+vertegenwoordigd is, maar toch vooral de koningskaars of hemelbrand
+prijkt, de Limburgsche kruidwisch bij uitnemendheid. Deze gewijde
+bloemen dienen--ongeveer als de palm--als behoedmiddel tegen onweszr,
+ziekten enz. Als het onweêrt, worden zij onder het bidden van den
+_huiszegen_ verbrand.
+
+Aan den Rijn moeten deze kruiden Donderdags te voren (volksetymologisch
+verband met "donder"?) bij zonsopgang met de hand geplukt
+worden. Deze omstandigheid doet vermoeden, dat het gebruik wellicht
+van Oudgermaansche afkomst is en oorspronkelijk op natuurvereering
+berustte, of de een of andere Germaansche godheid gold. Wat hiervan
+zij, de treffende legende, waarvolgens de Apostelen in het graf van
+Maria in stede van haar lichaam een weelde van geurige bloemen en
+kruiden vonden, schenkt aan dit gebruik een onmiskenbaar christelijk
+karakter.--
+
+De zomermaanden zijn ook het tijdperk der bedevaarten of processies
+naar befaamde bedevaartsplaatsen, uiteraard meerendeels in het Zuiden
+van het volksgebied. Voor Noord-Nederland noem ik Heiloo, den Briel,
+voor de zuidelijke provincies Kevelaer, Roermond, Scherpenheuvel
+(kaarsjesprocessie) en Brugge (H. Bloed). Van plaatselijke ommegangen
+dient de Boetprocessie te Veurne en de zevenjarige jubileum-processie
+te Hasselt (_Virga Jesse_) te worden vermeld. De straten der plaats,
+waar de processie gehouden wordt, zijn feestelijk getooid; bloemen,
+groen en papierknipsels zijn gestrooid over den te volgen weg. Het
+volksgeloof wil, dat dit processiestrooisel beschermende macht bezit
+tegen ratten en muizen, en tegen onweêr; ook legt men het tusschen
+het graan, want het waarborgt een overvloedigen oogst en weert "het
+zwart" uit de tarwe.
+
+Sommige dezer processies zijn zeer oud en met het volksleven
+samengegroeid, zoodat zij als tijdsbepaling dienst doen, of in
+dagelijksche zegswijzen zijn binnengedrongen. Zoo hoort men b.v. te
+Venloo, dat de bramen rijpen, "als de processie naar Kevelaer gaat",
+en dat "als de processie van Kevelaer terugkomt, geen oud wijfje
+aan het spinnewiel blijft". Zijn de straten doodsch en verlaten, dan
+"lijkt het wel, of de processie naar Kevelaer is"; enz.
+
+Te Blitterswijk zingt men:
+
+
+    Ik zeug zo gêr no Kêvele goan,
+    Wen er mar gene grune wolf zaat,
+    Joa, joa, do zit er ene,
+    Nie der zit er gene.
+
+
+Over de karakteristieke processievaantjes spreek ik nader in het
+Vijfde Hoofdstuk: Volkskunst. Bij gelegenheid der Hasseltsche
+processie bestaat het eigenaardig gebruik, aan het volk erwtensoep
+met stukjes spek uit te deelen; dit doen de leden van de Broederschap
+onder feestelijk beiaardspel. Zie De Cock en Teirlinck, Kinderspel
+en Kinderlust VII, bl. 92 vlg.; De Cock, Volkskunde, bl. 253;
+V. Reinsberg-Díringsfeld, Das festliche Jahr, bl. 288, 297.
+
+_Maria-Geboorte_ (8 Sept.) wordt ter onderscheiding van het feest
+op 15 Aug. de "Kleine Lieve Vrouw" genoemd. In sommige streken van
+Vlaanderen was het bekend onder den naam van _zwaluwen-afscheidsdag._
+In den avond van den 7den September liet men in zekere Westvlaamsche
+dorpen nooit na, te drinken op de gelukkige afreis der zwaluwen van
+Onze Lieve Vrouw. Volgens een bekoorlijke legende vroeg Maria, in
+een arme vrouw verkleed, eens een voerman te drinken en reikte hem,
+om den drank op te vangen, den blanken kelk der haagwinde. Vandaar,
+zegt de Brugsche Zondagsbode, dat in eenige dorpen van Vlaanderen
+de meisjes op O.L. Vrouw-Geboorte "tikken" en drinken uit zulke
+bloembekertjes, in de rondte dansen en zingen:
+
+
+    Aan Ons Lieve Vrouwen geboort
+    Gaan de lieve zwaluwen voort.
+
+
+_Michielsdag_ (29 Sept.) kan worden beschouwd als het einde van den
+zomer en het begin van den voorwinter, of der herfstperiode: zooals
+gezegd, kenden onze voorouders, en ten deele het volk heden nog,
+slechts zomer en winter. Nu wordt de ploeg geborgen. Wij krijgen
+reeds een voorspel van de herfst- en wintergaven in de Vlaamsche
+_vollerte_, een bijzonder soort wittebrood, dat men 's nachts ter
+sluik de kinderen onder het hoofdkussen legt, om bij het ontwaken
+gevonden te worden. Voorheen dronk men dezen dag de _Michaëls-minne,_
+zie mijne Essays en Studiën, bl. 234.
+
+Deze dag is een kritische dag, van belang in de volksweêrkunde. Bekend
+is ook de _Sint Michielszomer_, waarop wel betrekking heeft het
+Vlaamsche paailiedje:
+
+
+    Draaie, draaie, wielke,
+    t' Avond komt Machielke,
+    Komt Machielke t' avond niet,
+    Hij en komt van g'heel de weke niet.
+
+
+En de kinderen op den Vlaamschen Steenweg te Brussel zingen:
+
+
+        Sinte-Michiel
+        Draait zijn wiel
+    Mee zijnen blooten erremen.
+
+
+De verwantschap van Sint Michiels- met Sint Maartensdag blijkt ook
+nog uit de Drentsche _Sint Michielsjacht_.
+
+_Allerheiligen_ (1 Nov.) brengt somwijlen den Allerheiligen-zomer,
+ook wel door het volk "Oudewijven-zomer" genoemd.--Reeds in den
+namiddag begint in de katholieke streken het bezoek der graven,
+immers het is de vooravond van
+
+_Allerzielen_ (2 Nov.). Als de stormwind begon te huilen door de
+ontbladerde boomen, dan stormde het dooden-, het geestenheir door
+het luchtruim, en in den aanvang van dit tijdperk vierden de oude
+Germanen hun doodendag. Na de invoering van het Christendom werd
+deze private feestviering gekerstend en steunde voortaan op het
+geloof aan de "gemeenschap der heiligen", terwijl ook de min of meer
+animistische gebruiken, als het bezoeken der graven, het branden
+van kaarsen, het brengen van bloemen of spijsoffers, òf officieel
+werden afgeschaft, òf in christelijken zin werden hervormd; hetgeen
+natuurlijk niet belette, dat nog heel wat animistische voorstellingen
+en gebruiken bij het volk bleven voortbestaan. Als het stormt, spreekt
+men thans nog van den _zielewagen_, en rond Scherpenheuvel heet het:
+"dit zijn zielkes uit het vagevuur, die vragen verlost te worden". Op
+meerdere plaatsen heerscht het volksgeloof, dat de "geloovige zielen"
+gedurende de twee eerste Novemberdagen het vagevuur mogen verlaten
+en haar vroegere woonsteden bezoeken. Natuurlijk geeft dit rondwaren
+der zielen aanleiding tot menige bijgeloovige vrees. Kerkelijk werd
+de 2de November aan de nagedachtenis der geloovige zielen gewijd, het
+eerst door Odilo, abt van Cluny, in 998; later werd dit gebruik door
+verscheidene diocesen gevolgd, het eerst door Luik, waar bisschop
+Notker het in het begin der XIe eeuw invoerde. Zie H. Kellner,
+Heortologie3 (Freiburg i/B. 1911), bl. 242, 248.
+
+Op tal van plaatsen in Vlaanderen bakt men _zielebroodjes_ of
+_zieltjeskoeken_, een bijzonderen vorm van koeken, en deze laat men
+'s nachts "voor de arme zielen" staan; hieruit spreekt duidelijk
+de animistische voorstelling van het stoffelijk voortbestaan der
+ziel in of nabij het graf. Of ook, de zieltjeskoek wordt in de asch
+geworpen of zelf genuttigd, waarbij dan de grondstelling geldt:
+"hoe meer men eet, hoe meer zieltjes men verlost." Ik herinner hier
+aan de zieltjesbroodjes van Dixmuiden, Nieuwpoort, Veurne, Aalst en
+Yperen. Ter vergelijking diene, dat in Karinthi, bij het toebereiden
+der spijzen "voor de arme zielen", iets in het vuur wordt geworpen,
+terwijl men in Tirol het overgeblevene van het avondeten op tafel laat
+staan met de woorden: "Das gehört den armen Seelen." Vgl. De Cock,
+Volkskunde XIV, bl. 140; H. Coninckx, Mechelsche gebruiken I, bl. 21.
+
+Met deze zielebroodjes hangt allicht samen het gebruik, op _Sint
+Hubertusdag_ (3 Nov.) zoogenaamde _Hubertusbroodjes_ te laten wijden,
+zooals in Vlaanderen en Limburg geschiedt. Volgens de legende was
+de H. Hubertus, eerste bisschop van Luik, een hartstochtelijk
+jager. Vandaar, dat hij als patroon der jagers geldt en tegen
+de hondsdolheid wordt aangeroepen. In België zijn onder het volk
+bezweringsformules gangbaar als deze, om de dolle honden af te weren:
+
+
+    Ik kwam al over Sint-Huibrecht zijn graf,
+    Zonder stok of zonder staf;
+    Kwaden hond, sta stille:
+    Het is Sint-Huibrechts wille.
+
+
+
+
+HET PRIVAATLEVEN.
+
+
+I. Geboorte, doop, kindsheid.
+
+
+De _geboorte_ van het kind is met gulden sprookjesdraden omsponnen. De
+ooievaar brengt ze, de heilige vogel, die volgens zijn naam zelf  "met
+geluk komt", de _heil-över,_ zooals hij in den Achterhoek heet. Hij
+haalt ze met zijn snavel uit den vijver, evenals op de weilanden de
+spartelende kikkertjes uit de slooten:
+
+
+    Eibert, eibert, langebeen,
+    Waarom is je poot zoo kleen?
+    Waarom is je bek zoo lang?--
+    Omdat 'k altied kikkers vang.
+
+
+Daar bij zijn komst in het land de groei- en teelkracht in de
+natuur zich openbaren, verwacht men dan ook de geboorte van het
+jonge menschenleven:
+
+
+    Ooievaar,
+    Lepelaar,
+    Takkedief,
+    Ooievaar heeft de kindertjes lief.
+
+
+Te Kuilenburg zingt men:
+
+
+    Ooievare klep,
+    Met je langen bek,
+    Met je lange pooten
+    Ga je over slooten,
+    Ga je over 't huis:
+    Breng me een broertje of een zusje thuis.
+
+
+De ooievaar brengt heil en zegen. Waar hij op het huis zetelt, woont
+geluk; wie een ooievaarsnest op zijn dak heeft, wordt benijd en een
+misdaad is het, zulk een nest uit te halen. Niet alleen in Westfalen
+en de Rijnprovincie, ook in Nederland is hij populair, is hij haast
+een nationale vogel geworden, vooral in het waterrijke Noorden. Hij
+brengt voor broertjes en zusjes de "muisjes" mee. Vergel, bl. 85.
+
+Maar de kinderen komen ook uit bronnen, putten, vijvers of uit
+den watermolen, en wel volgens een Oudgermaansche opvatting,
+dat nl. het leven uit de bronnen komt en na den dood ook weer tot
+bronnen en vijvers terugkeert. Wij ontmoeten hier den bronnenkultus,
+zoo populair bij de Franken, Saksen en Friezen; hij verklaart tevens
+de verhouding, waarin Holda als godin der geboorte en des doods
+tot de bronnen staat. In zijn diepste wezen berust hij op wijding en
+symboliseering der animale vruchtbaarheid en levenskracht. Te Deventer
+komen de kleinen uit den Hoenderput, te Almeloo uit den Kloosterput,
+in de stad Groningen uit de _Woalpudde_, de pomp in 't wijde van de
+Heerestraat; in de Zaansche dorpen uit de watermolens, in het Oldambt
+van Groningen uit den Dollard. Elders vinden wij sporen van het oude
+volksgeloof, dat de bewoners van het zielenrijk over water in een
+schip het land der levenden bereiken. Zoo komen in sommige deelen
+van Friesland de kinderen uit de Wouden, en de kraamvrouw doet een
+Woudreis om ze te halen in een scheepje met een wit zeiltje en een
+paar witte zwaantjes er voor. Te Amsterdam komen zij overgevaren
+uit de Volewijk, in de Beemster worden zij met een schuitje uit den
+rietschoot gehaald. Te Hekelgem (Z.B.) gaan de kinderen kijken in
+het Kluizeputteken van O.L. Vrouw-ter-kluis om te zien, of er geen
+kindje in ligt. Of wel ze leggen zich met het oor op den rand van
+den put en denken dan soms kindergeschrei te hooren.
+
+Eindelijk, ook de vegetatie openbaart jeugdige levenskracht, en daarom
+komen de kinderen uit holle boomen, groeien in de boomen, komen uit
+de kool en andere planten. In de Friesche Wouden en vooral ook in
+Noord-Holland groeien zij in de boomen als appelen en roepen dan:
+
+
+    Pluk mijn! pluk mijn!
+    'k Zal alle dagen zoet zijn.
+
+
+De holle boomen zijn kinderen-telend in sommige gedeelten van
+Noord-Holland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen en
+Friesland. Te Utrecht werden de kinderen uit den Munnekenboom
+geschud, een zeer ouden lindenboom in den tuin van het vroegere
+Karthuizerklooster aan de Vecht buiten de Weerdpoort. In België laat
+het volksgeloof ze veelal groeien aan rosmarijnstruiken. Waarom juist
+aan rosmarijnstruiken? Zeker is het niet toevallig, dat het jeugdige
+echtpaar bij voorkeur met rosmarijn is getooid en dat "de slag met de
+levensroede", die, zooals wij zagen, vruchtbaarheid beoogt, veelal met
+rozemarijnstengels wordt toegediend.--Wellicht moeten de holle boomen
+echter anders beoordeeld worden dan de gewone boomen, en zag men in
+hen slechts een toegang tot de geheimzinnige onderaardsche wereld.
+
+Laat ik hier ten slotte aan toevoegen, dat de kinderen ook door dokter
+of vroedvrouw gebracht worden, of door de ouders worden gekocht,
+b.v. in missielanden. Zie hierover vooral Boekenoogen, Volkskunde XXII,
+bl. 18, 143, 193; XXIII, bl. 29; Knappert, Folklore, bl. 188 vlg.;
+Utrechtsche Volksalmanak, 1853, bl. 2 vlg.
+
+Vrouwen in gezegenden staat ondervinden een bijzondere oplettendheid
+van den kant der buurvrouwen en vriendinnen. Zij mogen geen leelijke
+of vreemde dingen zien en moeten den aanblik van kreupelen en
+roodharigen vermijden. Wordt het kind geboren met hazenlip of ander
+gebrek, dan is dit hoofdzakelijk te wijten aan de onvoorzichtigheid
+der moeder tijdens haar zwangerschap. Tot haar omgeving staat zij in
+sympathetisch verband: een boom, die voor het eerst vruchten draagt,
+zal overvloediger dragen, als een vrouw in den tijd der verwachting
+van de vruchten eet. Verder is het een algemeen verbreide meening, dat
+het zeer verkeerd is gedurende de zwangerschap waschgoed op te hangen,
+onder een drooglijn door te loopen, met de armen boven het hoofd te
+slapen. Over deze en dergelijke volksopvattingen zie vooral M. A. van
+Andel, Volksgeneeskunde in Nederland (Utrecht 1909), bl. 105 vlg.
+
+De vertraging der geboorte en het verstrijken van den barenstijd,
+naar berekening, wordt veelal toegeschreven aan den invloed der maan:
+"Zij zal de nieuwe maan, het eerste kwartier afwachten", ineenen
+de buurvrouwen.
+
+Wordt het kind met een stuk der vliezen over het hoofd geboren,
+met "den helm", dan is het _beeldwit_ (blijkbaar een verbastering
+van het Middelnederl. _belewitte_, zie bl. 67): zoo iemand kan
+voorspellingen doen omtrent sterfgevallen, branden en het vergaan
+van schepen. Sommigen, die met den helm geboren zijn, moeten 's
+nachts opstaan, om de hekken te openen voor een lijkwagen. De helm
+en navelstreng spelen ook als toovermiddel in onze landen zoowel
+als elders een niet onbeduidende rol in het volksgeloof; zie vooral
+M. Sabbe in Volkskunde XXIII, bl. 91 vlg.; en R. Meringer in Wörter
+und Sachen, V, bl. 43 vlg. Ook Zondags- en Kerstkinderen kunnen in de
+toekomst zien; het zijn gelukskinderen, evenals de Woensdagskinderen;
+Vrijdagskinderen sterven spoedig. Kinderen met een dubbele kruin
+worden knap of koppig. De roodharigen zijn "van God geteekend" en staan
+aan plagerij en bespotting bloot: "Rood haar en elzenhout groeien op
+slechten grond", meent het volk. Zie Prof. J. W. Muller, Volkskunde
+XIX, bl. 8; Prof. Verdam, Handel. en Mededeel. v. d. Maatschappij der
+Nederl. Letterkunde te Leiden 1897--98; H. Heuvel, Driem. Bladen II,
+bl. 8.
+
+Terstond na de geboorte ontvangt in katholieke streken het kind
+den vaderlijken zegen. De baker geeft het eerste bad en met dit
+badwater worden in Duitschland jonge boompjes begoten: zóo, als
+het boompje groeit, zal ook het kind groeien en gedijen. Dit hangt
+samen met de opvatting, dat het leven van den mensch als het ware
+een dubbelganger heeft in het vegetatieve leven van een boom, die
+al zijn lotsbeschikkingen deelt of zelfs bepaalt: een opvatting, die
+stoelt op de animistische voorstelling eener wezenlijke overeenkomst
+tusschen de plant en den mensch. Vandaar het planten van den levensboom
+bij de geboorte, een gebruik, vooral bij de Zuid-Slaven in zwang
+en door Fr. Krauss in zijn Volksglaube und religiöser Brauch der
+Südslaven (Munster 1890), bl. 32 vlg. zoo treffend geschetst. Ook
+bij de huwelijksgebruiken speelt deze levensboom een rol. In het
+Limburgsche is dit veelal een eik, beuk of vruchtboom, al dreigt
+het gebruik thans uit te sterven; en ook in menig Vlaamsch dorp
+kent men nog het geboorteboompje, doorgaans door den vader in den
+tuin geplant, als zijn vrouw hem een telg schenkt: dit boompje zal
+mèt het kind, als zijn evenbeeld, opgroeien en bloeien, om eenmaal
+te verdorren. Voor jongens kiest men een noten- of appelboom, voor
+meisjes een pereboom. Is het een goed noten- of appeljaar, dan worden
+veel jongens geboren; zijn de peren overvloedig, dan komen veel
+meisjes ter wereld. Ik herinner nog aan de treffende spreekwijze:
+"zijn levensboom verdort." Zie Is. Teirlinck, De Plant--een levend,
+bezield, handelend wezen (Gent 1892); Bloeiende Reuzen (Rousselare
+1886). De vroedvrouw (_wiezemoêr, wiesvrouiv_), die den geneesheer
+vervangt, is ook meestal zeer bedreven in de lotsvoorspelling van
+den pas geborene. De baker laat het kind kijken en strijkt daarvoor
+de gebruikelijke fooien op.--En nu, voorzichtig! De kleine mag niet
+op de linker zij worden gelegd, anders wordt hij linksch; men mag
+niet over de wieg heen reiken, waar hij slaapt; men mag niet met een
+ledige wieg wiegen, dat verijdelt de nachtrust, òf het kind sterft. Het
+mag niet gemeten worden, anders meet men zijn doodkistje. Houdt het
+zijn vuistjes gesloten, dan wordt het gierig; houdt het ze open, dan
+wordt het vrijgevig. Van een stuurschen, onwilligen jongen zegt men
+in Limburg; "hij is overkops gewiegd". Ook moet de moeder de nagels
+van den jonggeborene afbijten, anders leert hij stelen. Het afknippen
+der nagels en der haren, het baden, enz., hetgeen bij de natuurvolken
+dikwijls als ritueele handeling beschouwd wordt, behoort tot de
+zoogenaamde scheidingsgebruiken, die ten doel hebben, ook een inwendige
+scheiding te bewerkstelligen; zie hierover vooral A. Van Gennep,
+Les rites de passage (Paris 1909), _passim_; Paul Sartori, Sitte und
+Brauch 1 (Leipzig 1910), bl. 18. De scheidingsgebruiken vormen mèt
+de opname-gebruiken in hoofdzaak de groep der overgangsgebruiken,
+die den overgang van den eenen toestand tot den anderen, van de eene
+sociale groep tot de andere, plegen te kenmerken; bij de volken met
+lagere kultuur zijn zij meestal in magisch-religieuze vormen gehuld.
+
+Wanneer ik nu zeg, dat tot onze opname-gebruiken in de
+allereerste plaats _het doopsel_ en de naamgeving behooren,
+bedoel ik allerminst, hierin een criterium voor lagere kultuur te
+ontdekken. Integendeel! Immers het lagere ligt niet in het religieuze,
+maar in het magico-religieuze,--het _lagere_, zonder dat hierdoor iets
+ten gunste van de prioriteit dezer kultuurlaag wordt beslist. Peter en
+meter worden doorgaans genomen uit de naaste bloedverwanten. Veelal
+geeft de peter aan het kind zijn naam en beschouwt dit als zijn
+recht; geeft men het kind den naam der ouders, dan sterft het vóor
+de ouders. Het erft de hoedanigheden van peter en meter; ook neemt
+de doodstrijd van iemand, wiens meter nog leeft, geen einde, zoolang
+deze niet aan het ziekbed verschijnt. Bij den doop van den eersten
+zoon is gewoonlijk de mansvader peter, bij den doop van het eerste
+meisje de vrouwsmoeder meter.
+
+Ongedoopte kinderen zwerven na hun dood als dwaaltochten rond boven
+de moerassen of vormen een deel van de Wilde Jacht. Kinderen, die,
+gedoopt zijnde, sterven, worden engeltjes: in Duitschland kent men
+den _Engelgarten_, de begraafplaats van gedoopte kinderen.
+
+Kinderzegen beschouwt men in Groot-Nederland, althans op het platte
+land, grootendeels nog als geluk en als eere, al is het treffende
+Boheemsche spreekwoord onbekend: "Zooveel kinderen de vrouw heeft,
+zooveel sporten komt zij den hemel nader".
+
+Het doopkleed wordt in vele families zorgvuldig bewaard. Nog bestaan
+kanten doopkleeden van groote waarde in sommige families, waarin
+vijf geslachten ten doop gedragen werden. Peter en meter plachten
+eertijds aan hun petekind een _pillegift_ te schenken, een woord, dat
+nog voortleeft in het Westvlaamsche _villegift_: een gouden penning,
+zilveren lepel, of iets dergelijks.
+
+Natuurlijk gaan geboorte en doopsel ook met de noodige feestelijkheden
+gepaard, "'t Kind verdrinken", noemde men voorheen het feest voor
+de buurvrouwen. Ook het _doopmaal_ was vast gebruik. In België
+wordt na den doop de noodige _kindersuiker_ gekocht, om deze aan de
+buurtjeugd uit te deelen; en ook in Noord-Nederland worden buren,
+vrienden, magen, die "het kindje komen kijken", plaatselijk nog op
+_suikerdebol_ onthaald. Te Weert eet men een soort wittebroodsbollen,
+_lommerten_ genaamd. "Het kindje gaan zien" is op menig Limburgsch dorp
+synomien geworden van: een glaasje gaan drinken in een herberg zonder
+vergunning. Het gewoon onthaal bestaat echter in koffie, wittebrood en
+beschuit, bestrooid met suikerkorrels: _sòkerkörkes_ of _muisjes_,
+wit en rood, wat nog met de sekse in verband wordt gebracht. De
+Friesche term is _poppebak_, en men vertelt, dat de _lytse pop_
+(het kraamkind) zulke _bakken_ heeft meegebracht. Of wij hierin een
+overleefsel van offergaven moeten zien, durf ik niet uitmaken.
+
+Een ander gebruik is dit, dat gedurende negen dagen, die de bevalling
+volgen en waarin de kraamvrouw het bed moet houden, de buurvrouwen
+en vriendinnen, veelal gezamenlijk, haar komen bezoeken en het een
+of ander ten geschenke meebrengen; dit heet in Limburg: _met den
+eierschoot gaan_, in Noord-Brabant: _met den krommen arm_ of _de kromme
+slip gaan_. Ook in het noordelijk gebied kent men _kraamschudden_;
+het geschenk bestaat gewoonlijk in krentebrood. Te Brugge heet dit
+gebruik _prijken_, elders _paanderen_, ook _te paanderinge_ of _te
+pronkinge gaan_.
+
+Na een bepaalden dag houdt dan de moeder den kerkgang, en wel in
+navolging van Maria, die het voorschrift der Joodsche wet nakwam,
+waarvolgens de vrouwen, veertig dagen na de geboorte van een zoon,
+zich tempelwaarts moesten begeven ter reiniging en om het kind
+aan den Heer op te dragen. De kraamvrouw wordt op dezen gang door
+de buurvrouwen vergezeld; na afloop van de plechtigheid heeft in
+katholieke streken dan voorgoed de traktatie op koffie en stoete,
+en brandewijn met rozijnen of kraamanijs plaats, die den naam van
+_kindjeskermis_ of _kindjeskoffie_ draagt, en beantwoordt aan het
+Drentsche _wievemoal_ en de Friesche _wievedei_. De Westvlamingen
+heeten dit de _koffiebale_. Met jonge vrouwen, nog niet moeder, wordt
+bij die gelegenheid wel eens wat gesold; men geeft ze schijnbaar een
+eereplaats en zij krijgt den kleine op den schoot. In Friesland nam
+dit gekscheren enkele malen een ruwen vorm aan; zie Waling Dijkstra,
+Uit Friesland's Volksleven I, bl. 222. Deze traktatie wordt ook wel
+_kinderbier_ genoemd; hierin heeft _bier_ natuurlijk een algemeene
+beteekenis, die wij nog herhaaldelijk zullen ontmoeten.
+
+De ziekten van het kind gedurende de eerste levensjaren worden vaak
+aan beheksen toegeschreven: stuipen, mazelen, kinkhoest, Oude Man
+(_rachitis_) enz. Maar het volk weet raad en heeft voor al die kwalen
+geneesmiddelen, waarop ik bij de behandeling der Volksgeneeskunde terug
+kom. Over het algemeen maakt men een veelvuldig gebruik van amuletten,
+b.v. een snoer pioenzaden, een rozenkoortje (rood katoenen koordje),
+een kettinkje van lijsterbessen enz. tegen stuipen en moeilijke
+doorbraak der tanden. Eigenaardig is in België de vereering van
+_Sint Jan den Grijzer_ of _Krijter_ (Sint Jan in den Olie) en van
+_O.L. Vrouwe ter Ruste_ tegen het schreien en woelen der kinderen
+(sympathie).
+
+Een heuglijke gebeurtenis is het doorbreken van den eersten tand. Op
+meer gevorderden leeftijd werpt het kind doorbrekende melktanden of
+ook andere tanden over het hoofd en zingt daarbij:
+
+Zuid-Holland:
+
+
+    Onze Lieve Heertje,
+    Daar hebt U een oude tand,
+    Geef me weer een nieuwe tand,
+    Die er vaster in staat,
+    En er niet meer uit gaat.
+
+
+Sluis:
+
+
+        Vleremuis
+    Kom 't avond t'huis,
+    Breng mijn nieuwen tand t'huis.
+        Mijn oude is versleten,
+        Mijn moeder mag 't niet weten,
+    Mijn vader heeft geen geld,
+    Heeft het al op hoopen gesteld.
+
+
+Tiel:
+
+
+    Muis, muis, gimme een tand,
+    Die der noot meer uit kan.
+
+
+Vlaanderen:
+
+
+    Muize--muize--manneken,
+    Geef mij een ander tanneken,
+    Liever 'nen tand van been,
+    Als eenen van steen.
+
+
+Dat de muis, het knaagdier, hier als sympathetisch tooverdier geldt,
+is duidelijk. Als merkwaardigheid zij vermeld, dat soortgelijke
+formules, waarin de muis voorkomt, in gebruik zijn in Brandenburg, de
+Rijnprovincie, Tirol, Würtemberg, Hessen, Baden, Pruisen, Bohemen,
+Galicië, Bukowina en Rusland. Zie Van Andel, Volksgeneeskunst,
+bl. 142 vlg.
+
+Nu meene men echter niet, dat alleen tooverij en bijgeloof hun
+schepter zwaaien over de prille dagen der kindsheid. Het is waar,
+geen tijdperk wellicht in het menschelijk leven wordt zóo door
+traditioneele vormen en leefregels beheerscht, die wortelen in het
+meest primitieve volksgeloof. Maar den boventoon voert toch koesterende
+moederliefde en blijde vadertrots, aldoor geprikkeld en gevoed door de
+hulpbehoevendheid van den kleinen lieveling. Wie in deze eerste dagen
+de gezellige huiskamer met haar gulden innigheid, haar guitig wiegje,
+welhaast haar drukken kinderstoel, van zonneglans en zonnewarmte doet
+tintelen,--het is de kleine dwingeland in het hagelwitte linnen,
+waarin hij reeds zoo lang werd verbeid en dat de Hollandsche en de
+Vlaamsche moeder in de blijde dagen harer verwachting met moederweelde
+en vreugde-kloppend hart heeft toebereid. Hoe teekenend en hoe innig,
+hoe berekend voor de luistergrage oortjes, die naïeve _wiegeliedjes_,
+met hun beperkte notenbeweging en hun rijkdom aan klankgehalte,
+waarin de rythmische wiegbeweging, maar ook moederlijke bezorgdheid
+en liefde zoo duidelijk hoorbaar doorklinken:
+
+
+    Slaap, kindje, slaap!
+    Daar buiten loopt een schaap,
+    Het heeft vier witte voetjes,
+    Het drinkt zijn melk zoo zoetjes,
+    Slaap, kindje slaap!
+
+
+Of:
+
+
+    Het heeft zoo'n witte wol
+    En 't drinkt zijn buikje vol.
+
+
+Dit ver verspreid wiegeliedje vinden wij met talrijke varianten in
+de verschillende dialekten; zoo b.v. in het Limburgsch:
+
+
+    Sloap, kieneke, sloap!
+    Die vader heuit et schoap,
+    Dien moder heuit de bonte koe,
+    Kieneke, maak dien eugskes toe,
+    Sloap, kieneke, sloap!
+
+
+Een enkel maal behelst het een ontboezeming:
+
+
+    Suja, poppedeine,
+    't Kindje is nog kleine,
+    'k Wou, dat 't kindje grooter was,
+    Dat kwam moeder wel te pas.
+
+
+Een in Twente en op de Veluwe zeer bekend deuntje luidt:
+
+
+    Suja, suja, kindje,
+    't Papje steet in 't spintjen,
+    Melkje van de bonte koe,
+    Kindje, doe je oogjes toe.
+
+
+Hoeveel naïeve moederzorg ligt niet in 't Twentsche:
+
+
+    Suja, suja, lutke wicht,
+    Sloape zeute, eugskes dicht.
+    Hunnewiêve, 'k zal diê sloan,
+    Kumst du biê de huja stoan.
+
+
+Tot de meest gewone Vlaamsche wiegeliedjes behoort wel:
+
+
+        Do, do, kinneken, do,
+        Slaap en doet uw oogskes toe,
+    Hebde geen vaak, ge moet nie slapen,
+    Hebde geen honger, ge moet nie gapen,
+        Do, do, kinneken, do.
+
+
+Maar de wiegeliedjes zullen spoedig verdwijnen, nu de bovenkultuur
+het wiegen onhygiënisch verklaart. En zal het met de groeiende
+beschaving ook niet spoedig verdwijnen, het heerlijk-innige, over
+geheel West-Europa verspreide, kindergebed?
+
+
+    's Avonds als ik slapen ga,
+    Volgen mij veertien engeltjes na:
+    Twee aan mijn hoofdeind,
+    Twee aan mijn voeteneind,
+    Twee aan mijn linkerzij,
+    Twee aan mijn rechterzij,
+    Twee die mij dekken,
+    Twee die mij wekken,
+    Twee die mij wijzen
+    Naar 's hemels paradijzen.
+
+
+In een spreukenverzameling uit de XVe eeuw wordt het reeds als
+oud gebed betiteld; zie hierover o.a. Karl Wehrhan, Kinderlied und
+Kinderspiel (Leipzig 1907), bl. 72.
+
+De moeder leert aldra het kind loopen en spreken. De leiband is,
+evenals de loopwagen of loopkorf, in de laatste jaren in onbruik
+geraakt. Wat het leeren spreken betreft, dient opgemerkt, dat dit
+voor een groot deel onbewust geschiedt, maar ten deele toch ook
+opzettelijk en volgens bepaalde beginselen: het vaak laten herhalen
+van dezelfde klanken of lettergrepen, het vermijden van moeilijke
+woorden of klankgroepen, het opzettelijk vervormen van woorden,
+het zich aanpassen aan den lettervoorraad van het kind, enz. Zoo
+kan men spreken van een voedstertaal, die de volwassenen vormen in
+navolging der stamelwoorden van de kinderen. De eigenlijke kindertaal
+is psychologisch hoogst belangrijk en heeft het tijdstip van de
+ontplooiing der verstandelijke vermogens als grens. Reeds de taal der
+kinderkamer is zeer merkwaardig en vormt een opmerkelijke groeptaal,
+al is de sociale groep der kinderen op dien leeftijd nog betrekkelijk
+onvast. Van bijzonder belang zijn de stamelwoorden, oorspronkelijk
+zonder beteekenis, maar waaraan door de volwassenen uit de omgeving
+een beteekenis wordt gehecht, als _ada_, _tata, toetoe_ enz., meestal
+geredupliceerde vormen, alsmede de bestanddeelen der algemeene taal,
+die in den kindermond een eigenaardige verandering ondergaan: _opoe,
+botam_, (boterham), _mek_ (melk). Buitenmate rijk is deze periode
+tot het maken van opmerkingen van psychologisch-maatschappelijke
+aard. Het meest treffend is wel, dat de kinderen het best en het
+vlugst van elkander leeren. Zie mijn rede over de Sociale klassieke
+Taalkunde (Amsterdam 1912), bl. 14, 15. De kinderrijmpjes bespreek
+ik afzonderlijk in het Vijfde Hoofdstuk.
+
+Wordt het kindje grooter, dan neemt moeder het op haar schoot, en nu
+mag de kleine huppelen en hossen op de maat van het schootliedje:
+
+
+        Hop, Marianneke
+        Pop, Marianneke
+    [of: Stroop in het kanneke]
+      Laat de poppekes dansen,
+        Een goeie man,
+        Een brave man,
+    Een man van complaisance.
+    Hij roert de pap, hij wiegt het kind
+    En laat zijn vrouwke [hondje] dansen.
+
+
+En dan, welk verrukkelijk genot, paardje te mogen rijden op vaders
+of grootvaders knie; in het vlugge rythme hoort men het galoppeeren
+van het paard:
+
+
+    Húp páardje óp een dráf
+    Mórgen ís het Zóndág.
+    Dán kómen de héerén,
+    Mét de bónte kléerén,
+    Dán kómen de vróuwén,
+    Mét de bónte móuwén,
+    Dán kómt de ákkermán
+    Mét zijn páardje áchterán.
+
+
+Elders luidt het:
+
+
+    Hup, paardje, meulen,
+    De koster zit op 't veulen,
+    Pastoor zit op de bonte koe,
+    Die rijden naar de meulen toe,
+    Om een zakje haver,
+    Wat zal dat paardje draven,
+    Om een zakje mikken,
+    Wat zal dat paardje slikken,
+    Ja, ja, paardje, draf,
+    Morgen is het Zondag.
+
+
+Vaak ook bezoekt men te paard de plaatsen in den omtrek; men lette
+op de afwisseling van drie en vier heffingen:
+
+
+    Jóe, jóe, jóe,
+    Naar Hóorn óm een kóe,
+    Naar Álkmaar óm een várkén.
+    Zoo ríjden wíj naar Márkén,
+    Naar Márken óm een wágén.
+    Zoo ríjden wíj naar Schágén,
+    Naar Schágen óm een sjées.
+    Zoo ríjden wij náar de Bée(t)s,
+    Ván de Bée(t)s naar Ákkerslóot,
+    Óm een schóotje wíttebróod.
+
+
+Nu vergelijke hiermee het Vlaamsche:
+
+
+    Juite, ko, mijn peerdje,
+    Naar Iper om e steertje,
+    Wilt da peerdje nie zee'der loopen,
+    'k Zal 't e vatje met haver koopen;
+    Is er t' Iper geene,
+    'k Ga van da na Meene;
+    Is ze te Meene goeie koop,
+    'k Koope der tien of twaalf stoop.
+
+
+Rupelmonde:
+
+
+        Juttekave ronde!
+    Van Gent noar Derremonde,
+    Van Derremonde noar Bevere,
+    Om e vat jenevere;
+    Van Bevere noar Kalloo,
+    Doar eten de pêrekens hoo(i).
+
+
+Zie De Cock en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust IV, bl. 229
+(Wiegeliedjes), 250 (Paai- en Koozeliedjes), 291 (Kniedeuntjes);
+Dr. Boekenoogen, Onze Rijmen, bl. 35 vlg., Dr. J. Van Vloten,
+Nederlandsche Baker- en Kinderrijmen (Leiden 1894), bl. 12 vlg.
+
+Thans begint het eerste onderricht: voorwerpen der naaste omgeving,
+personen, lichaamsdeelen vooral krijgen de beurt, en schertsend
+heet het:
+
+
+    Kinnetje knap,
+    Mondje hap,
+    Neusje snuit.
+
+
+Maar vooral wordt aanschouwelijk en verhalend gewezen op het
+onderscheid der verschillende vingers:
+
+
+    _Duimeling_ heeft een koe gekocht,
+    _Fikflak_ heeft hem thuis gebracht,
+    _Langeman_ heeft hem geslacht,
+    _Ringeling_ heeft de worst gemaakt,
+    En _Klein Schelmpje_ [met tallooze varianten]
+                heeft alles opgegeten!
+
+
+Te Ieperen kent men den korteren vorm:
+
+
+    Dumeloot,
+    Kattepoot,
+    Langerake,
+    Korteknape,
+    Klein petietje.
+
+
+Soms wordt de volgorde omgekeerd; aldus in het Hollandsche:
+
+
+    Pinkie,
+    Goûrinkie,
+    Langeliereboom,
+    Potteschrapper,
+    Ketellapper.
+
+
+Zie hierover Volkskunde XVII, bl. 88 vlg.
+
+Het kindje wordt grooter, de gezichtskring verruimt zich, het verstand
+ontluikt, naar alle richtingen steekt het zijn voelhoorns uit, de
+sociale groep wordt omvangrijker en bestendiger, en uit den dreumes
+groeit een jongen of een meisje. Het onderwijs op school wordt
+voortgezet,--machtige, nu eens voortstuwende, dan weer stremmende
+faktor in de volksontwikkeling van het kind. De taal is in hooge mate
+aan de inwerking van dien faktor bloot gesteld, zij worden tweetalig,
+terwijl hun kaste-geest zich treffend in de vele geheime taaltjes
+en alfabetten openbaart. Ook de speeldrift komt in haar algeheele
+volheid tot uiting in _kinderspel_ en kinderlust.
+
+Een enkel woord over het kinderspeeltuig der eerste periode. Natuurlijk
+verandert dit volgens de landstreek en zijn b.v. molentjes, scheepjes
+en boeiers in het noordelijk volksgebied heel wat veelvuldiger. Maar
+meer nog houdt het speelgoed gelijken tred met sociale en ekonomische
+ontwikkeling, met dit gevolg, dat het goedkoope, eenvoudige speelgoed
+van vroeger door steeds duurder--maar niet duurzamer!--en ingewikkelder
+speelgoed vervangen wordt, waarbij dan tevens de gedachte voorzit,
+vooral leerzaam speelgoed te bieden. Men zou haast kunnen zeggen,
+dat de kinderen vroeger meer speelden om te spelen, thans meer spelen
+om te leeren. Poppen en bouwdoozen hebben zich doorgaans weten te
+handhaven, maar vertoonen toch meer raffinement; poppen in nationale
+kleederdracht worden zeldzamer. Den boventoon voeren, althans in de
+steden, miniatuurspoortreinen, stoommachines, auto's, luchtschepen
+enz. Tollen, ballen en hoepels behooren tot de kinderspelen der tweede
+periode, tot de jongens- en meisjesspelen. De 183 nummers speelgoed
+in het Museum van Folklore te Antwerpen (Catalogus, bl. 23 vlg.) zijn
+in dit opzicht zeer belangrijk en leerzaam.
+
+Het heeft den schijn, alsof in de eerste periode meer met het kind
+gespeeld wordt, dan dat het zelf speelt. Deze opvatting is onjuist:
+het kind speelt intensief lang vóor het niet alleen hoepel en tol,
+maar zelfs pop en hobbelpaard heeft leeren kennen. Daar bestaat een
+periode van het _hoorspel_, waarin de kleine in de wieg luistergraag
+let op den rammelaar, op het kloppen, tikken, spreken, fluiten,
+zingen, rammelen van sleutels enz. Spoedig begint dan het kakelen
+en schreeuwen, een schreeuwen zonder smartgevoel, alleen om den
+speellust te bevredigen. Ook brengt het kind geluiden voort met
+papier, sleutels, klapt in de handjes, werpt alle voorwerpen op
+den grond om het speelgenot, ze te hooren rollen. Later maakt dit
+pleizier in geraas en getier voor welbehagen aan welluidendheid,
+voor een fijner hoorspel plaats. Daarnaast het _gezichtspel_. Behalve
+het "licht"--en laat de moeder haar kind niet allereerst naar de
+"lichtjes" zien?--neemt het slechts bewegingen waar. Daarna speelt
+het met den slinger van de klok, met den damp, die opwalmt uit den
+ketel, met den kronkelenden rook der sigaar, met de hoekige arm- en
+beenbewegingen van den hansworst; en al spoedig wordt dit passieve
+spel in een aktief omgezet. Eindelijk het _gevoelspel_, dat men ook
+bewegingsspel zou kunnen noemen. Lachen, schreeuwen, kakelen schenkt
+den kleine een behaaglijk gevoel, terwijl de organen worden geoefend en
+in het bijzonder de spraakwerktuigen smijdig worden gemaakt. Allerlei
+voorwerpen worden betast en beknabbeld, als pennehouders, gummi,
+rammelaars. Hiertoe behoort ook het trappen op- en afklimmen, kruipen,
+glijden enz.
+
+Aldus uit en ontwikkelt zich de vroeg ontwaakte, spoedig werkzame,
+zich-zelf vormende en leidende speeldrift. Zij verwekt gevoelens
+van lust en welbehagen, die de volwassene met zijn nuchter verstand
+niet meer koesteren, zelfs veelal niet meer bevatten kan. Het kind
+leeft als in een droomwereld, in een tooverland van fantasie, waarin
+ook het stugste en meest bekrompen kind een rijkdom van begrippen,
+van spraakvormen, van mimiek en pantomimiek vertoont, die vaak
+verwondering wekken. Een groote faktor is de navolgingslust, die de
+geheele maatschappij, in het klein, in miniatuurvorm, tracht weer
+te geven: soldaatjespelen, schoolspelen, moedertjespelen--waarbij
+dikwijls zulke fijnzinnige verschuiving der voorstellingen plaats
+vindt--ja zelfs begrafenisspelen behoort tot de geliefkoosde thema's
+(zie beneden). De voornaamste spelen zijn van socialen aard en worden
+door de gemeenschap uitgevoerd, die al vrij dikwijls òf de jongens,
+òf de meisjes afscheidt: zoo vindt ook reeds in het spel de neiging
+tot differentiatie haar uiting, en met name de tegenstelling der
+beide geslachten wordt met het jaar scherper.
+
+De grootste tijdsruimte der jeugd wordt ingenomen door het spel. Het
+is veelsoortig, omdat ook de latere menschelijke werkzaamheid zoo
+veelsoortig is. Het spelen van het kind is reeds berekend op het
+handelen van den man: het is een voorschool van het leven.
+
+Over den oorsprong van de spelen kan ik kort zijn. Men heeft dien
+in Indië, in Griekenland, te Rome en waar al niet gezocht. Het
+bikkelspel vindt men vermeld bij Homerus (Ilias XXIII, 88); het
+kiskassen,--waarbij gladde, platte steentjes, tusschen duim en
+voorsten vinger gevat, beurtelings strijkend en opspringend over een
+watervlakte vliegen--wordt merkwaardig overeenstemmend beschreven in
+het _Onomasticon_ van Julius Pollux en in den _Octavius_ van Minucius
+Felix. Maar hier is geen sprake van navolging of gemeenschap van
+oorsprong, tenzij men als zoodanig de algemeene kinderlijke speeldrift
+wenscht te beschouwen. Dit neemt niet weg, dat enkele kinderspelen
+van elders komen, of op eigen bodem, gedurende eeuwen, van geslacht
+op geslacht zijn overgegaan, zoodat zij nog maatschappelijke vormen
+bewaren, welke de maatschappij der volwassenen reeds lang heeft
+afgelegd. Ook in de bijbehoorende rijmpjes kan menig overleefsel
+besloten liggen. Zoo is in vele aftelrijmen sprake van "Engelland",
+"naar Engelland varen": hiermee wordt bedoeld het zielenrijk, het
+Oudgermaansche hemelsche lichtland.
+
+Niemand heeft grondiger en vollediger, en tevens met meer toewijding de
+kinderspelen onderzocht dan De Cock en Teirtinck in hun standaardwerk:
+Kinderspel en Kinderlust, 8 dl. (Gent 1902-1908); zie verder Ter Gouw,
+De Volksvermaken, bl. 28 vlg.; Heuvel, Volksgeloof en Volksleven,
+bl. 412 vlg.; Waling Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I, bl. 225
+vlg. Kinderspelen, die met speelliedjes gepaard gaan, bespreek ik in
+het Vijfde Hoofdstuk.
+
+Men heeft dikwijls de meening geuit, dat de verschillende spelen
+geregeld en op gezette tijden in de verschillende jaargetijden
+terugkeeren. Dit blijkt slechts ten deele juist. Een groot aantal
+spelen is noch aan maanden, noch aan jaargetijden gebonden. Met de
+auteurs van Kinderspel en Kinderlust nemen wij bij de rangschikking
+als grondslag den aard van het spel zelf. En zoo onderscheiden
+wij, vrijwel in overeenstemming met hun indeeling: loopspelen,
+springspelen, dansspelen, werpspelen, ambachtspelen, raadspelen,
+schommelspelen, knikkerspelen, tolspelen, hoepel- en vliegerspelen,
+sneeuw- en ijsspelen.
+
+Loopspelen. Het _steltloopen_ was reeds bij de Grieken en Romeinen
+bekend. Vroeger hadden op verscheidene plaatsen gevechten op stelten
+plaats; thans verbindt men hier of daar nog het soldaatjespelen
+met het stelten loopen. In Vlaanderen spreekt men van _schaatsen_
+en _krikken_.--Zeer algemeen is het _krijgertje-spelen_, op
+de eilanden van Zuid-Holland ook wel _Jaagje-spelen_, elders
+_haarvaartje-spelen_, Limb. _naloopertje-spelen_, België meestal
+_katje-jagen_ geheeten.--Overoud is het _boompje-verwisselen_ of
+_stuivertje-wisselen_, in België meestal _vierhoeken_ genoemd. Van
+de vijf spelers houden vier een hoek, een boom, een paal b.v. bezet,
+terwijl bij het wisselen de vijfde moet trachten, een der vrij komende
+plaatsen in te nemen. Te Zaandijk roept men, als men met een ander
+van plaats wil verwisselen: "Wip hem, soldaatje." In Limburg: "Eeder
+van zien alt-alt iêzer aaf." Vergelijk hiermee het Brunswijksche:
+"_Iser_männeken, hat kein stänneken, kann kein stänneken finnen." Laat
+ik verder noemen het _haasje_- en _blindemannetje-spelen_, wat
+dikwijls met rijmpjes gepaard gaat. Overal bekend, en een echt
+jongensspel is het _baarspel_; de speelplaats is door twee lijnen
+of _baren_ in twee kampen, met een gevechtsterrein daartusschen in,
+verdeeld. Wie geraakt (_getakt_) wordt, is krijgsgevangene; hij moet op
+de baar staan, maar kan door zijn partijgenooten verlost worden. Het
+_verstoppertje-spelen_ heeft tallooze varianten; ik vermeld slechts
+het Limburgsch _bergermuuske-speulen_, het Zaansche _honk-uit_, het
+Geldersche _piepverstoppen_. De _honk_ is de vrijplaats, die bij deze
+spelen gewoonlijk wordt afgebakend of aangewezen. Een mythologischen
+ondergrond meent Dr. Boekenoogen (Navorscher 1891, bl. 107 vlg.) te
+kunnen waarnemen bij het spel van _den wolf en liet schaaf_, in
+Friesland _de zwarte leider_ of _de ruige wolven_ genoemd. Aan de
+Zaan luidt de tweespraak tusschen den leider en den wolf als volgt:
+
+
+    Wolf.--Herder, laat je schaapjes gaan!
+
+    Herder.--Ik durf niet.
+
+    Wolf.--Waarom niet?
+
+    Herder.--Van den ruigen wolf niet.
+
+    Wolf.--De ruige wolf is gevangen
+            Tusschen twee ijzeren tangen,
+            Tusschen zon en maan,
+            Herder laat je schaapjes gaan!
+
+
+De dikke, ruige wolf, gevangen tusschen zon en maan, zou Fenrir, de
+zoon van Loki zijn, die in wolfsgestalte de Asen vervolgde en eindelijk
+gevangen en tusschen twee rotsen werd vastgeklemd. Waarschijnlijker
+gaat dit spel rechtstreeks op een sprookje terug; maar heeft dit
+sprookje zelf geen mythologischen grondslag?
+
+Springspelen. Bij het _haasje-over_ springen tracht elk speler op beurt
+over al de andere, die voorovergebogen staan met de handen op de knie,
+heen te springen; bij het _bok-sta-vast_ staat een jongen met den rug
+tegen een muur, een tweede legt het hoofd in diens gevouwen handen in
+gebogen houding en een derde, een vierde enz. staan, den rug biedend,
+tegen hem aan. De beste springer wipt nu over hem heen, zoo ver hij
+kan, dan volgen de anderen. Het _hinkspel_ wordt meer door meisjes
+dan door jongens gespeeld. Op den grond trekt men een bepaalde figuur
+met verscheidene vakken en de speler moeten nu het hinkhout van het
+eene vak naar het andere voortschoppen. Het voorlaatste vak heet
+in België meestal _helle_ of _halve hemel_, het laatste _hemel_;
+in Baden heet het voorlaatste _Ruhe,_ het laatste _Himmel_.
+
+Dansspelen. Zoowel bij het eenvoudige dansen, als bij het
+_ronde-dansen_, het _reidansen_ en het _touwtjespringen_ wordt een
+groote verscheidenheid van speelliedjes gezongen, te behandelen in
+het Vijfde Hoofdstuk.
+
+Werpspelen. Het kiskassen kwam reeds ter sprake; andere benamingen
+zijn: _stipstappen, botjes-schieten, briezelen, dopperen, keilen,
+kietelen, schiffelen (schievelen_) enz. Insgelijk zeer oud schijnt het
+_boeren (boer-pas-op_), waarbij een kleine steen, de _boer_, volgens
+bepaalde regels, van een grooteren moet afgeworpen worden. Het Friesche
+_tipelen_ geschiedt niet een kort stokje, dat aldus op een steen wordt
+gelegd, dat men het kan doen opspringen, door er met een langer stok op
+te slaan. Of wel, het korte stokje wordt over een kuiltje gelegd en met
+den langen weggeslingerd; de tegenpartij tracht dan het vliegend stokje
+op te vangen. Ook in Groningen kent men dit spel, zie Driem. Bladen IX,
+bl. 63. Aan de Zaan heet het _puntelen_ of _priegelen_, in Hollandsch
+en Belgisch Limburg _pinkelen_, terwijl de algemeene Belgische benaming
+_anjelus-spelen_ is. Veel varianten biedt ook het _op-de-streep-gooien_
+met centen of knoopen, van de _meet_ af naar een andere lijn, de
+_schreef_; België: _overschieten_, Limburg: _steken_, Zaan: _botten_,
+Friesland: _opsmijten_, Gelderland: _pleien_. Maar merkwaardiger is het
+overal bekende _kruis-of-munt-spelen_, vooral wegens de verschillende
+benamingen der beide zijden van het muntstuk; zoo b.v. Zuid-Limburg:
+_haan_ of _plaat_; Antwerpen en Vlaanderen: _kop_ of _letter_;
+Leeuwarden: _kop_ of _luw_; Gelderland: _menneken_ of _letterken_;
+Vriezenveen: _meunte_ of _misse_; enz. Het Vlaamsche _teppeke-schieten_
+heet in Limburg _stöpke-schieten,_ en aan de Zaan _tukkelen_.
+
+Balspelen. De _kaatsbal_ is in Noord-Brabant onder den naam van
+_kwatsbal_, in Hollandsch Limburg onder dien van _prikkebal_, in
+de Kempen als _pakkebal_ bekend. Bij het gewone kaatsspel staan
+gemeenlijk vijf spelers in elk kamp; de bal wordt opgeslagen en de
+tegenpartij tracht hem te keeren.--Ook maakt men vaak zooveel kuiltjes
+als er spelers zijn. Elk speler tracht een bal in een der kuiltjes
+te werpen; en nu is het de taak van den speler, in wiens putje de bal
+terecht komt, den bal te grijpen en een der wegvluchtende spelers te
+treffen. Hij, die geraakt wordt, krijgt een steentje in zijn kuiltje,
+en eveneens als de achtervolgende speler met werpen mist. In plaats van
+kuiltjes bezigt men dikwijls een hoed of pet, hetgeen invloed heeft op
+de benaming. De gewone straf is, dat men door de _roffel_ (de _brits_,
+de _spitsroe_, de _kordons_, de _stommeling_) loopen moet.--Een zeer
+aangenaam spel, met veel afwisseling, maar dat zelden meer gespeeld
+wordt, is het _beerhoeden,_ waarbij een der spelers een grooten bal
+in het grootste kuiltje tracht te drijven, hetgeen de andere spelers,
+die hun kleiner kuiltjes hoeden, met hun stok trachten te beletten. In
+Noord-Brabant noemt men dit balspel _killen_, in België doorgaans
+_zogdrijven_ of _zogspelen_, zoo ook plaatselijk in het Oosten van
+ons land en in Limburg, b.v. te Doenrade, waar evenals in België de
+_zogput_ bekend is. _Raket-_ en _kolfspel_ zijn voldoende bekend.
+
+In het _bikkel_- of _pikkelspel_ kan men twee spelen onderscheiden:
+een meisjesspel, het eigenlijke _bikkelen_, en een jongensspel,
+ook wel _kooten_ geheeten. Het speeltuig verschilt insgelijks: dat
+der meisjes is de schaapskoot, terwijl de jongens bij hun spel de
+kooten der koeien gebruiken. Er bestaat een groot aantal benamingen,
+en wel voor den bikkel zelf, alsmede voor de vier verschillende
+zijden. Terwijl nu bij het meisjesspel tijdens het opspringen van
+den stuiter of bal de bikkels moeten omgekeerd of opgenomen worden,
+wordt bij het kooten--een specifiek Noord-Hollandsch spel--door de
+spelers met een koot (of _klauw_) naar een rij knikkers gegooid;
+zie Boekenoogen, De Zaansche Volkstaal, _sub verbo_; Terwey, Taal en
+Letteren III, bl. 47.
+
+Al deze spelen dreigen verdrongen te worden door het uitheemsche
+_voetbal-, korfbal-, lawn-tennis-, cricket_- en _croquet_spel.
+
+Balspelen. Het bekende _kegelen_ noemt Ter Gouw "den aanval op een
+_bataillon carré_, met den bevelhebber in 't midden, wien men voorkeur
+poogt te treffen." Vroeger was het ook in Holland vrij algemeen;
+thans wordt het meestal in Vlaanderen, Noord- en Zuid-Brabant en
+Zuid-Limburg gespeeld. De _koning_ heet te Brussel _de dame_, elders
+_de paap, de pee, de zot_ enz. Het _beugelspel_ is in Noord-Brabant en
+Noord-Limburg inheemsch, een zeer hygiënische oefening, die bij goede
+spelers heel wat vaardigheid en kombinatiegave vereischt. Soms dagen
+enkele beugelbazen de spelers van een ander dorp uit. Na bepaald te
+hebben, wie de strijders zijn, en hoeveel partijen zullen gespeeld
+worden, begint de wedstrijd. Winnen de uitdagers, dan worden de
+_slagers_ der tegenpartij meegenomen en men spreekt af, wanneer de
+verliezers revanche zullen nemen.
+
+De ambachtspelen berusten hoofdzakelijk op den besproken socialen
+lust ter navolging of nabootsing. Ik vermeld het bakker-,
+kleermaker-, schoenmaker-, weverspelen; paardenbeslaan- en
+koetsierspelen; kruiwagen-rijen; huisjes en ovens bouwen in het zand;
+tuintjes-aanleggen; _zage-zage-menneke_, met bijbehoorend speelliedje;
+botermelk-verkoopen; winkeltje-spelen; schoolspelen; altaarprocessie-
+en kerkhofspelen; soldaatje-, muzikant-, rechtbank-spelen. Dikwijls
+zijn verscheidene bedrijven in éen spel verbonden en spreekt uit
+handeling en dialoog heel wat dramatische kracht. Meisjes spelen
+graag moedertje met de pop; over het bruidje-spelen zie 't Daghet in
+den Oosten XIX, bl. 42. Zeer typisch is ook de neiging om gebreken
+na te doen, vooral scheel-kijken en mankepoot-spelen.
+
+Raadspelen. De eenvoudigste vorm is deze, dat een kind éen of meer
+knikkers (centen enz.) in de dichtgeknepen hand houdt, deze vooruit
+steekt en laat raden: _paar of onpaar?_ Raadt men juist, dan zijn
+knikkers of centen verbeurd; anders ontvangt het kind evenveel van
+zijn speelgenoot. In West-Vlaanderen vraagt men: _effen of ontjes_
+(oneffentjes); in Friesland: _even of on_; Amstelland: _onkes of
+evekes_; Zaanstreek: _onk of eef_; Limburg: _paar of omp_; Gelderland
+en Overijssel_: paar of ompert_. Als algemeen Nederlandsch geldt:
+_even of oneven_. Het _omsteken_ is meer algemeen, n.l. door het
+vooruitsteken van de hand en het raden naar den inhoud bepalen,
+wie van de twee spelers iets hebben zal, wie met iets beginnen mag enz.
+
+Van andere spelen vormt het raden een belangrijk bestanddeel,
+b.v. van _Hansje-mijn-knecht_ (Groningen, Deventer, Friesland),
+dat vrijwel met het Vlaamsche _goud-verkoopen_ en _koleuren-geven_
+overeenkomt. Eén fungeert als heer, verkooper enz., éen of twee zijn
+dienstbaar (knecht, engel enz.), de andere kinderen krijgen een
+bepaalde kleur, of verbeelden een voorwerp, als: gouden halsband,
+zilveren kurk, juweelen ring. De dienaar moet kleur of voorwerp
+raden en mag het kind dan meenemen. Zijn er twee dienaren, dan vormen
+zich twee kampen, en het spel eindigt met _lijntrekken_, dat ook bij
+andere spelen als finale dient: de partij, die over de lijn getrokken
+wordt, verliest. Het Vlaamsche kleurenspel is typisch dramatisch;
+het beeldt uit den strijd om de ziel tusschen engel en duivel in het
+Laatste Oordeel.
+
+Van de zoekspelen is het _slofje-onder_ wel het meest bekend. Hierbij
+wordt een slof onder de kniëen van de spelers doorgeschoven, die in
+een kring op den grond zitten. Te Zaandijk roept degene, die de slof
+heeft, terwijl hij daarmee op den grond klopt, om den zoeker (die
+"er aan" is) te waarschuwen:
+
+
+    Herrie, herrie, herrie!
+    Slof-slof-slof.
+
+
+Elders heet het _schoentje-schuiven_, te Antwerpen _schoentje-lap_;
+in het buitenland is dit spel eveneens zeer verspreid (_jeu de la
+savate. Pantoffel sunchen_).
+
+Ook de orakelspelen kunnen bij deze groep gerangschikt worden. Zal
+ik trouwen en met wie? Dat wordt op een strengetje koralen afgeteld:
+edelman--bedelman--dokter--burgemeester--koning--generaal enz.--Hoe
+ben ik in het bezit van jas of vest gekomen? Dat wordt op de
+knoopen afgeteld: geholen--gestolen--gevonden-- gekocht (Limburg);
+gekocht--gevonden--gestolen--g'had (Vlaanderen); enz.--Waar zal ik na
+den dood belanden? Weer doen de knoopen dienst: hemel--hel--vagevuur.
+
+Schommelspelen. De eenvoudigste schommel is een boomtak, bij voorkeur
+een buigzame wilgetak. De knaap tracht hem te grijpen, laat er zich
+aan hangen en een makker brengt hem in een schommelende beweging. Een
+andere natuurlijke schommel is de wipplank; het spel heet in de
+Kempen _kwikkwakken_, in het Geldersch-Overijsselsche _wibbelen_,
+op de Veluwe _wipperwappen_, algemeen _wippen_. Het eigenlijke
+schommelspel veronderstelt een koord, met of zonder zitplank. De
+Noord-Brabantsche benaming, die ten deele ook voor Antwerpen en
+Brabant geldt, is _sturen_; in Limburg heet het spel _schokken,
+schokkelen, sjokkelen, joekelen_ (Kessel), _varen_ (Venloo); elders
+_bijzen_ (Geeraardsbergen enz.), _rennen_ (Brugge), _rijtakken_
+(Kempen), _roesjen_ (Ninove enz.), _ruilen_ (Deventer), _talteren_
+en _tiltalteren_ (Noord-Nederland) enz. Maar hierover nader bij
+de speelliedjes.
+
+Knikkerspelen behooren tot de meest geliefde jongensspelen. Men
+heeft drie soorten van knikkers: 1. De gewone zuiver-ronde,
+grijs-blauwe knikker, uit een soort kalksteen vervaardigd: _knikker,
+marbel_ (België), _estrik_ (Overijssel), _huuf_ (Zuid-Limburg),
+_kuls_ (Noord-Limburg), _knar_ (Zaanstreek). 2. De "knikker" (in
+Noord-Nederland maakt men geen verschil) uit gebakken potaarde en
+geelbruin van kleur; hiervoor is de gewone Belgische benaming
+_knikker_, verder: _klits_ (Zuid-Limburg), _gepotsiemelde_
+(Venloo enz.), _pottebakker_ (Noord-Nederland). 3. De grootere,
+schoonere knikker, insgelijks gebakken en zeer hard: de _stuiter_ of
+_stuitknikker_; met tallooze plaatselijke benamingen, b.v. _bolket,
+bonket_ (Vlaanderen), _kalebas, alikas_ (Westzaan, Assendelft,
+Waterland, Vlaardingen), _lavoor_ (Aalst) enz.
+
+Het knikkerspel is niet alleen in Europa, maar over de geheele
+wereld verspreid. In het Oosten is het algemeen. Men mag het ook als
+praehistorisch beschouwen, daar men de kleine, bontgeverfde steentjes,
+in de Oostfriesche urnen gevonden, gereedelijk als knikkers beschouwen
+kan; zie R. Andree, Ethnographische Paralellen und Vergleiche
+(N.F. Leipzig 1889), bl. 92 vlg.
+
+Men heeft vooreerst knikkerspelen, waarin _geschoten_ wordt. Het
+schieten is niet iedermans werk. Een goed schieter klemt den knikker
+tusschen den top van den wijsvinger en het eerste lid van den duim,
+terwijl slechte schieters hem tusschen den nagel van den duim en
+het derde lid van den wijsvinger klemmen. Ook mag men de hand niet
+vooruitsteken op het oogenblik, dat men den knikker wil loslaten: een
+goed schieter houdt de hand onbeweeglijk, en alleen de duim ageert. In
+vele spelen moet de knikker van den speler den anderen raken; in
+andere niet: dan wint de speler, als hij den afstand tusschen de twee
+knikkers kan _overspannen_ of _overpalmen._ Het schieten gebeurt of
+wel achtereen, of men schiet ingezette knikkers uit een kring; of
+er wordt kuiltje-geschoten (_putje, poet_).--In een andere groep van
+spelen wordt geworpen: de speler werpt met éen knikker, meestal een
+stuiter; ook wordt deze wel eens langs den grond voortgerold.--In een
+derde soort wordt met de knikkers tegen een muur gestuit, _gebot_ of
+_gebotst_: de knikker van den tweeden speler moet, na den muur geraakt
+te hebben, den knikker van den eersten speler raken of zoo dicht bij
+hem liggen, dat hij hem kan spannen. Verder worden de knikkers soms
+gerold: het bekende _kuiltje-rollen._ Rolt de speler een paar getal
+in het kuiltje, dan zijn de knikkers zijn eigendom, anders zijn zij
+de winst van de tegenpartij. De knikkers worden ook veelal in het
+kuiltje _gestuikt_. Voor het overgroot aantal benamingen en alle
+verdere bijzonderheden verwijs ik nogmaals naar het werk van De Cock
+en Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust; over dialektische uitdrukkingen
+in het Venloosche knikkerspel, zie Limburg's Jaarboekje XX, bl. 161.
+
+Tolspelen. De meest gebruikelijk Hollandsche benaming is _tol_, België
+_top_, een woord, dat ook in Holland, Drente en Friesland gevonden
+wordt. Hiernaast komt voor: _priktol_ in Nederland, _pindop_ in
+België, _dop_ in Nederland en België. Het woord _drieftol_ vindt men in
+Nederland benoorden het Noordlimburgsche Afferden; de Zuidlimburgsche
+benaming voor den drijftol is _kokerel_, met talrijke varianten. De
+gewone wijze van tollen met den werptol is deze: de speler neemt den
+tol in de linkerhand, legt het dunnere uiteinde der koord eerst om de
+pin, draait dan de koord spiraalvormig om het hout, klemt het dikkere
+uiteinde tusschen pink en ringvinger, heft de hand boven het hoofd
+en trekt af. De tol komt op den grond terecht en draait om zijn as;
+men kan hem nu op de hand wippen en laten doordraaien. De drijftol
+wordt aan het draaien gebracht of gehouden door een zweep. Van de
+verschillende samengestelde tol-spelen vermeld ik het _potje-tollen,_
+Friesch: _top-dikeljen,_ Belgisch: _oken-kappen._ Men trekt op de
+speelplaats een kring. Een der spelers zet uit, d.i. laat zijn tol
+binnen den kring ronddraaien. Nu tracht een ander dezen tol met
+den zijnen zoo te treffen, dat beide ver weg spatten. Gelukt dit,
+en geraakt daarbij de treffer van het gaan af, dan is de eigenaar
+verplicht, zijn tol binnen den kring te leggen. Deze wordt nu het
+mikpunt van alle anderen en alle tollen, die hierbij van het gaan
+af raken, moeten binnen den kring gelegd worden. Zie Dijkstra, Uit
+Friesland's Volksleven I, bl. 234.
+
+Hoepel- en vliegerspelen. De _hoepel_ is van hout of van ijzer en
+wordt door middel van een stok voortgedreven. Hij heet _bandel_ van
+af het Noordlimburgsche Afferden tot in Gelderland en Overijssel,
+_bendel_ in Noord-Brabant, _reep_ in Antwerpen, Noord- en Zuid-Brabant
+en Oost-Vlaanderen, _reip_ in Hollandsch en Belgisch Limburg, _band_
+in Oost- en West-Vlaanderen.
+
+De _vlieger_ moet meer lang dan breed zijn, b.v. 70 centim. lengte
+op 40 centim. breedte; ook dienen de twee vleugels even zwaar
+te wegen. Eerst maakt men het geraamte: lat en stokje, met koord
+bespannen en met papier overtrokken. Dan bevestigt men het lange
+touw, waarmee de vlieger wordt opgelaten, en hecht aan het onderste
+deel van den vlieger den staart. Dan gaat het naar buiten, waar het
+waait, maar niet te hevig mag de wind zijn. Men ontrolt een deel van
+het touw en loopt terzelfder tijd tegen den wind in. Dan zweeft de
+_vlieger_ omhoog, als een _vogel_, zegt men in Hollandsch en Belgisch
+Limburg, als een _draak_, meent men in Friesland en Vlaanderen, als
+een _ballon_, heet het in Kempen. Men kan hem een brief nasturen,
+door op het koord doorboorde papierschijfjes te steken: deze worden
+dan door den wind omhoog gevoerd.
+
+Sneeuw- en ijsspelen. Het _glijden_ is een geliefkoosd winterspel:
+_baantje-slieren,_ zegt men in het Land van Waas, _rijzen_ in Brabant,
+_slabrikken, slidderen, slibberen_ in Hollandsch en Belgisch Limburg en
+in Antwerpen. Hierbij kan men den eenen voet achter den anderen zetten,
+of beiden naast elkaar; ook kan men zich onder het glijden op de
+hurken zetten of andere kunststukjes vertoonen. Het _schaatsenrijden_
+is veeleer mannen-, dan kinderspel. Het Vlaamsche woord voor schaats
+is _schaverdijne_, het Brabantsche (en ten deele Belgisch Limburgsche)
+_schrikschoen_, d.i. loopschoen, vlg. het Middelnederl. _scricken_
+"met groote passen loopen", _schrikkeljaar_ "springjaar". Zooals
+bekend, onderscheidt men hard- en kunstrijders. Op éen been rijden en
+'t lichaam naar die zijde sterk doen overhellen, heet _de buitensnee
+trekken_ of _buitenbeens_ rijden; beurtelings de beenen overeen
+leggen, noemt men _overleggen_. Het voornaamste voertuig op het
+ijs is de _slede_. De gewone slee wordt voortgetrokken, terwijl de
+_prikslee_ met prikstokken wordt voortgestooten en beantwoordt aan
+den Belgischen _ijsstoel_. Tot de groep der baksleeën behoort de
+Venloosche _boonebak_.--Van de sneeuwspelen noem ik nog het met
+sneeuwballen werpen en het sneeuwmannen maken. Dit laatste werd
+eertijds zelfs door de kunstbroeders van St. Lukas beoefend.
+
+Toevoegsel. 1. De laatst besproken spelen behooren tot die groep, welke
+een nadere betrekking aanduidt van het kind tot de natuur. Hiertoe
+behoort ook een eigenaardig vuurspelletje, waaraan ik ten slotte een
+enkel woord wil wijden. Weinig spelletjes zijn zoo algemeen verspreid
+als ons _Lutje (Jutje) leeft nog_: een glimmende lucifer of spaan
+gaat van hand tot hand; hij, in wiens hand de laatste vonk uitsterft,
+verliest, en moet pand geven of "op Lutjes welvaart drinken". In
+België heet het spel: _Djilleke leeft nog_, of _Gilleke leeft nog_,
+te Denderbelle _Zielke leeft langst_, in Limburg _Vonkje leeft nog_,
+vgl. het Duitsche _Der kleine lebt noch_ of _Stirbt der Fuchs, so gilt
+der Balg._ Het Brunswijksche _Lütche funke lêwet noch_ herinnert aan
+de Noordnederlandsche uitdrukking. In het Fransch luidt de spreuk:
+_Petit bonhomme vit encore_, in het Provençaalsch _Monnet-viou:_
+zie Mélusine I, bl. 170; II, bl. 429. Het spel is ook in Spanje en
+in Engeland bekend, ja heeft een variant in Siberië: daar gaat een
+brandend hout van hand tot hand; wie het laat uitgaan, moet als boete
+voor de anderen een dans uitvoeren.
+
+2. In hun spelen en spelend met elkaar omgaan bezigen de kinderen niet
+zelden formules en spreekwijzen, die herinneren aan oude, uitgestorven
+rechtsbegrippen en rechtshandelingen; Gaidoz en Rolland noemen dit:
+"le folklore juridique des enfants". Het vindingsrecht is bij hen
+nog volop in zwang. Te Hamme (Z.-B.) vraagt de vinder:
+
+
+    Wie is er iets verloren
+    Van achter op den toren?
+    Wie is er iets kwijt
+    Van achter op den dijk?
+
+
+En antwoordt een der kinderen "ik", dan dient hij het voorwerp
+wel degelijk nauwkeurig te beschrijven, om het verlorene terug te
+krijgen. Wordt het niet opgeëischt, dan grondt de vinder zijn recht
+op de spreuk:
+
+
+    Die vindt, die houdt.
+
+
+Vinden twee kinderen een voorwerp te gelijk, dan is het zaak, het eerst
+de geijkte formule uit te spreken, om het eigendomsrecht te erlangen;
+ook dient de formule onder het oprapen te worden uitgesproken.--
+
+Het schenkingsrecht heeft als hoofdbeginsel: "eens gegeven, blijft
+gegeven". Ook het ruilrecht doet zich gelden, in zoover elke
+ruilhandeling vergezeld gaat van een rijmpje of formulier, dat ze
+bekrachtigt en onherroepelijk maakt. De ruiler wordt met de hel
+bedreigd, als hij zijn woord breekt:
+
+
+    Kuutje-buutje [ruilen] snel,
+    Dreimoal deur de hel;
+    Op trap, trap neer,
+    Elk zien ijgen goud [goed] weer.
+
+
+Aldus in de Groningsche volkstaal: Molema, Wörterbuch der Groningschen
+Mundart (Norden u. Leipzig 1888), bl. 232. Zie verder De Cock,
+Volkskunde XV, bl. 193; XVI, 54, 151, waar nog uitvoerig de kindereed
+besproken wordt: "Mijn kop af"; enz.
+
+De eerste _schooldag_ is een gewichtig moment in het leven van het
+kind. De kinderen verheugen zich op dezen dag, want in en buiten
+school wordt hun de eerste schrede op den weg der kennis en wetenschap
+niet zelden in den letterlijken zin des woords verzoet. Over de
+schoolfeesten, met name over den Gregoriusdag en het feest der
+Onnoozele Kinderen, werd reeds gesproken. Feestdag was voorheen,
+en wellicht nog hier of daar te platten lande, de verjaardag van
+"Mijnheer"; maar de dagen, waarop bij die gelegenheid een schoolklucht
+gegeven werd met menigen raken zet, behooren overal reeds lang tot
+het verleden.
+
+Over het algemeen heeft het gemoedelijke der oude scholen, toen
+de meester meer vaderlijk met de kinderen omging, voor het meer
+saai-officieele de plaats geruimd; dit hangt natuurlijk met den
+vooruitgang der maatschappelijke en wetenschappelijke ontwikkeling,
+maar toch ook wel met begripswijziging over de vorming van het kind
+samen. Prijsuitdeelingen, waar ouders en kinderen zich in plechtgewaad
+heen begaven, zijn nog slechts uitzonderingen. De nieuwjaarsbrief
+wordt veelal nog op school opgesteld.
+
+Aan het slot dezer periode (van 6-12) stond nog kort geleden de
+plechtige _eerste-Kommuniedag_ voor de katholieken; in het noordelijk
+volksgebied spreekt men meestal van het _aannemen_, overeenkomstig de
+uitdrukkingen, gebezigd in de protestantsche kerken. Het _aangenomen
+worden, lidmaat worden_ of _belijdenis doen_ bij de protestanten,
+een toelating tot het genot van het heilige avondmaal en besluit van
+het katechetisch onderwijs, heeft echter in den regel eerst op den
+leeftijd van om en bij de twintig jaar plaats. In katholieke streken
+was de Eerste-Kommuniedag een familiefeest in den goeden zin van
+het woord. Eenige dagen te voren ging in de Oostvlaamsche dorpen de
+"eerste-kommunikant" aan peter en meter een "kruisken vragen"; en
+algemeen was de gewoonte, onmiddellijk vóor de plechtigheid de ouders
+om hun zegen te vragen en om vergiffenis. In feeststoet togen dan de
+kinderen, de jongens in stemmig zwart, de meisjes als bruidjes in het
+wit en met een bloemkrans getooid, onder de begeleidende tonen der
+muziek kerkwaarts. Op enkele plaatsen in Limburg, b.v. te Venloo,
+droegen de kommuniekinderen _pelmkes_, d.i. oleander-, laurier-
+of hulsttakjes, met goud- of zilverblad belegd, al naar gelang de
+sekse. Meestal had ieder zijn _paar_. Een familiemaal, afzonderlijk
+of "paarsgewijze" gehouden, besloot dezen merkwaardigen dag, voor de
+meesten een blijde herinneringsdag.
+
+Nu zijn jongens en meisjes kind-af; immers "zij hebben de
+kinderschoenen uitgetrokken en aan de kerkdeur laten staan".
+
+
+
+II. Liefde en huwelijk.
+
+
+_Minnen en werven_. Het woord _minnen_ is niet aan de volkstaal
+ontleend. Deze kent noch (_be_)_minnen,_ noch een stamverwant, woord
+van het Hoogduitsche _lieben_, maar slechts slappe omschrijvingen
+als: _goed mogen lijden, liefhebben_ of _hebben, gaarne sien_
+enz. Daarentegen is aan woorden en wendingen, die het begrip "vrijen",
+of ook een ruweren vorm van minnen en liefkoozen uitdrukken, geen
+gebrek.
+
+Bij verscheidene gelegenheden trachten de jonge meisjes door
+liefdesorakels den sluier der toekomst op te lichten, met name op
+Sint-Thomas-, Sylvester- en Paaschdag; over het _schoenwerpen_ is
+reeds gesproken (bl. 123); op Nieuwjaarsnacht ziet men den geliefde
+in den spiegel. Van de Middeleeuwsche minnedrankjes en sympathetische
+toovermiddelen zijn nog slechts zwakke overleefsels overgebleven,
+allereerst de zegswijze: "een minnedrankje ingenomen hebben". Van
+de thans nog bestaande liefdeverwekkende middelen vormen de haren,
+nagelknipsel, zweet en bloed de hoofdbestanddeelen. Naar men weet,
+vindt men overeenkomstige gebruiken bij de volken met lage kultuur. Ook
+bezigt men te dezen einde valeriaan en wilde alsem, in den zak of
+op het lijf gedragen; zie Volkskunde XI, bl. 242; XII, bl. 62, 136,
+242; XXIV, bl. 51. Daarentegen dient het leggen van _nestelknoopen_,
+knoopen in een riem of veter, om andermans huwelijksgeluk te
+bederven. Het is een overoud sympathetisch toovermiddel, waaraan
+dezelfde volksvoorstelling ten grondslag ligt, als aan de voorzorg,
+gedurende de trouwplechtigheden geen knoopen in de kleederen te
+hebben.--Ook versmaadt men niet, bij waarzegsters en kaartlegsters
+te rade te gaan; en eindelijk, het bloemenorakel speelt nog steeds
+een voorname rol.
+
+Droomt men van een huwelijk, van een bruiloft, dan heeft men
+een doode te wachten. Men kan dit volksgeloof door de algemeene
+"droomverklaring door omkeering" uitleggen en vergelijken met het
+droomen over geld, hetgeen armoede, over omhelzing, hetgeen verraad
+beduidt. Deze verklaring wordt ons aan de hand gedaan door Tylor,
+die bij de Zoeloe's zulke droomverklaringen waarnam, verwekt door een
+streven, zich tegen dwaling te beveiligen; want de Zoeloe's hadden
+vaak ondervonden, dat hun droomen zich niet verwezenlijkten. Nochtans
+geloof ik hier nog een anderen faktor te zien. Telkens en telkens
+weer openbaart zich in het volksgeloof de schrijnende tragiek van
+het leven met zijn gedurige wisseling van lief en leed. Een verdere
+overeenkomst tusschen de huwelijks- en begrafenisgebruiken is deze,
+dat beide in betrekking staan tot de zielen der afgestorvenen, vooral
+van de voorvaderen.
+
+Men moet zijn dochters vroegtijdig uithuwelijken; "dochters en doode
+brasems moet men niet lang bewaren," meent het volk, en trouwens
+"wie dochters heeft, is altijd herder," en "een huis vol dochters
+is een kelder vol zuur bier." Heeft de jonge dochter drie kruisjes
+achter den rug, dan komt zij "op Sint-Anna's schapraai" (Limburg:
+_schaap_), of -bankske, of -kapelleke. In Vlaanderen kent men nog
+"het schipken van Sint-Annuit", wat waarschijnlijk op een verwarring
+berust. Dan zegt men, dat "Hein-van-pas maar niet wil komen," of "dat
+haar vent te Wachtebeke woont." Intusschen gebeurt dit op het land
+vrij zelden, immers "daar is geen potje zoo scheef, of er past wel
+een dekseltje op," en ook is "geen schip zoo oud, of 't doet nog wel
+eens een reisje." Algemeen wordt het gelaakt, wanneer slechts "het
+geld getrouwd wordt"; niet zelden trouwt men echter in de familie,
+"opdat het geld bij elkaar blijve."
+
+Oudtijds kende men _vrijstermarkten_, en vooral die van Schermerhorn
+was bekend. Boerenzoons, die graag een meisje wilden kiezen, bestelden
+"koopdag" in _De Valk_, en lieten dit door den dorpsomroeper bekend
+maken. De trouwlustige meisjes togen dan naar de herberg, waar de koop
+gehouden werd. Een andere soort van vrijstermarkt was slechts voor
+'t kermishouden ingesteld, al had deze dan ook meermalen een huwelijk
+ten gevolge; en hiertoe behoorde de Schagermarkt. Veel overeenkomst
+hiermee vertoont het gebruik op eenige dorpen van Noord-Holland, dat de
+meisjes zich des Zondags na kerktijd neerzetten op het muurtje van het
+kerkhof, wachtende tot er een gezel komt, die haar zal uitnoodigen,
+om te zamen ter herberg te gaan; en eveneens de _Maartekeur_ te
+Lochem en te Borculo op een marktdag in Maart, met het oog op de
+aanstaande Meimarkt. Dan staan de boerinnetjes in een lange rij over
+de geheele lengte van het plein en worden met rood of wit krijt op
+den rug gemerkt. Zie hierover vooral J. H. Scheltema, Volksgebruiken
+der Nederlanders bij het vrijen en trouwen (Utrecht 1832), bl. 65 en
+Mr. N. de Roever, Van Vrijen en Trouwen (Haarlem 1891), bl. 81 vlg.
+
+De gewone en betere wijze is echter een bezoek ten huize, immers "de
+beste koeien worden op stal verkocht". Hierbij is het verstandig, zich
+eerst van de genegenheid der moeder te vergewissen; want "wie eerst
+de dochter en dan de moeder vangt, vat het varken bij de ooren". Ook
+wordt het terrein wel eens verkend door een huwelijksmakelaar,
+soms _heiligmaker_, in West-Vlaanderen _handknecht_ genoemd. Dit
+_heiligmaker_ is een volksetymologische vervorming van _heilikmaker_,
+d.i. huwelijksmaker, van het Middelnederl. _hîlijc_. Aan de Zaan
+bestond zijn belooning in geld of in een pak nieuwe kleeren: Schotel,
+Zeden en Gebruiken aan de Zaanstreek (Haarlem 1874), bl. 43. Ook de
+koek, voor het meisje meegebracht, heet _hijlikmaker_. De verouderde
+Zaansche benaming is _zelschappen_; de meer gebruikelijke benaming
+voor uit vrijen gaan is ten platten lande _uit meiden gaan_. Hiervoor
+is de Woensdag- en Zondagavond het meest geschikt; de Donderdag is
+meer voor weduwnaars; Zaterdagavond is ook niet ongeschikt, maar
+"Zaterdagavondloopers zijn koopers", zegt het spreekwoord. In de
+meeste streken moet de vrijer klokke acht bij het meisje aan huis zijn;
+in alle geval:
+
+
+    Vrijers, die 't meenen,
+    Komen vóor tienen
+    En gaan niet voor eenen.
+
+
+Een uitzondering hierop maakt wel Hennaarderadeel (F.); daar zegt men:
+"Die na achten komen, kunnen vóor negenen weer gaan."
+
+Uit de wijze van ontvangst kan de vrijer al spoedig bemerken, of zijn
+komst en aanzoek welkom is. Blijft het meisje zitten en laat ze het
+stoelzetten aan een der huisgenooten over; neemt de Friesche schoone
+haar oorijzer van het hoofd en klaagt over hoofdpijn, dan weet de
+vrijer, hoe laat het is en kan hij zijn matjes oprollen. Maar wordt hem
+op de vraag: "mag ik mijn pijp, mijn sigaar even aansteken", bescheid
+gedaan, biedt het meisje hem een lucifer, haalt ze hem een stoel,
+brengt ze hem een pijp, dan nemen de zaken een gunstigen keer. Nog
+beter staan de kansen, als hij door de vrijster bij zijn vertrek
+tot aan de buitendeur wordt gevolgd; dat heet rond Aalst _een voois
+krijgen_. Wordt de vrijer afgewezen, dan _loopt hij een blauwe scheen_,
+of _loopt hij een blauwtje_. Deze uitdrukking wordt door Dr. Stoett,
+Nederlandsche Spreekwoorden, n° 214, zeer zeker het eenvoudigst
+aldus verklaard: "zijn scheen stooten, er tegen loopen; vandaar: niet
+slagen." Een andere uitdrukking is: _een korf krijgen, door de mand
+vallen_. Prof. Verdam beschouwt deze uitdrukking als eene herinnering
+aan de oude strafoefening, waarbij de schuldige in een schandkorf
+boven het water te pronk werd gesteld (Handel. v. d. Maatschappij
+d. Nederl. Letterk. te Leiden 1901).--M.i. hebben wij hier stellig
+met het overleefsel eener oude strafoefening te doen, maar niet met
+de boven bedoelde. Ter vergelijking diene het gebruik uit den Eifel,
+waar de minnaar, die een blauwtje geloopen heeft, door de meisjes
+gekorfd wordt: ze werpen hem een bodemloozen korf over het hoofd en
+trekken hem er door heen. In Brunswijk zet men den afgewezene een
+ouden korf op het dak. Oorspronkelijk wordt de _ontrouw_ bij wijze
+van volksrechtspraak aldus gestraft, dan ook de _onvruchtbaarheid_
+bespot; ik spreek hier over aanstonds nader, bij de behandeling van
+den _dorhoed_.
+
+Voorts dient nog vermeld een zonderling gebruik, dat op Texel
+en Vlieland is blijven voortleven, maar vroeger ook op Wieringen
+en Terschelling en in vele Noord-Hollandsche dorpen bestond: _het
+kweesten_ of nachtvrijen; eertijds bestond het in geheel Duitschland,
+ja men mag zeggen over geheel Europa. Dit is een vorm van vrijen,
+terwijl deuren of vensters openstaan, en de minnaar op de deken zit,
+waaronder zijn beminde rust. Mocht soms de vrijer het wagen, niet
+in eer en deugd te kweesten, dan volgde, voorheen althans, steeds
+de volksjustitie bij wijze van ketelmuziek. Laat ik hier tevens nog
+vermelden het _strunen_, het opzettelijk storen der vrijpartijtjes,
+dat, naar het schijnt, in Friesland aan de orde was. Zie Waling
+Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I, bl. 196 vlg.; De Cock,
+Spreekwoorden en Zegswijzen over de vrouwen, de liefde en het huwelijk
+(Gent 1911), _passim_; Virginie Loveling, Volkskunde XV, bl. 152.
+
+Te lange verkeering is over het algemeen niet gewild. "Lange vrijage
+is zelden mariage".
+
+_Dorhoed_ is de Noordhollandsche naam, waarmee ik eenige algemeen
+verspreide liefde- en verkeeringsgebruiken wensch samen te
+vatten. Volgens den Gelderschen Volksalm. van 1837, bl. 106 plaatsten
+de jongelieden op Pinksterdag een strooman, potsierlijk uitgedost,
+op een kar en reden het dorp rond. 's Nachts krijgen de meisjes,
+"die zich zoo taai als leêr houden, of van vrijers veranderen als
+van handschoenen", dien strooman op het dak; soms wordt hij ook aan
+den hooiberg bevestigd. In Zuid-Limburg strooit men kaf op de stoep
+van meisjes, die meer dan éen vrijer hebben. Wij vinden hier het
+gebruik in zijn oorspronkelijken, justitiëelen vorm; de strooman is
+de tegenhanger van den groenen Pinksterman, den vruchtbaarheidsgenius;
+de dorhoed: pop, korf, mand, dorre tak, zelfs kaf alleen, symboliseert
+onvruchtbaarheid. De dorhoed vormt een tegenstelling met den liefdemei.
+
+In Drente is de zoogenaamde _zoore paal_ (dorre paal) het geschenk
+voor een vrijer of vrijster, wiens (of wier) vroegere beminde in het
+huwelijk treedt: een dorre tak, zonder bladeren, gebonden aan de deur
+van het huis. Ook wordt op vele plaatsen de weg tusschen de huizen van
+de(n) ondertrouwde en de(n) verlaten beminde door het strooien van kaf,
+haksel van stroo, zaagmeel enz. gemerkt, of wordt de verlatene daarmee
+bestrooid. In sommige Vlaamsche dorpen worden dan lemen (vlasscheven)
+gestrooid; hetzelfde gebruik is in Zuid-Duitschland en in den Eifel
+bekend: het bespottingsbegrip, dat in de straf lag opgesloten, heeft
+zich zelfstandig ontwikkeld.
+
+Het Noordhollandsch gebruik is nauwkeurig beschreven en toegelicht door
+Dr. Boekenoogen in Volkskunde XIII, bl. 65 vlg.; XVII, bl. 112 vlg. Het
+is een versierde stroopop, die men de verlaten vrijster of den verlaten
+vrijer vereert; dit is meestal het werk der naaste buurgezellen. Het
+gebruik schijnt voor het oogenblik echter alleen nog in Waterland en
+het aangrenzende deel van West-Friesland te bestaan. De dorhoed wordt
+vergezeld van een dorhoedsbrief, waarin verzen voorkomen als deze:
+
+
+    Wilt dit beeltenis aanschouwen,
+    Want het zal uw wel berouwen,
+    Dat zij nu zal trouwen gaan,
+    En gij moet nu agter staan.
+
+
+Evenals men nu een pinkst_kroon_ kent (bl. 199), kent men ook een
+strooien, dorre kroon, en aan deze soort van bruidskroon herinnert nog
+de benaming _dorhoed_, later op de stroopop overgebracht. Zoo werd in
+het Zutfensche den vrijer, wien zijn meisje ontvrijd was, een hoepel
+met stroo om den hals geworpen. Ook Berkhey spreekt van een "kroon
+van gekapt stroo". Het gebruik is insgelijks in Noord-Brabant bekend.
+
+Zooals gezegd, is de dorhoed de oorspronkelijke vorm van bestraffing,
+door het volk den verleider of de verleidster toegediend. Ook wordt
+zij wel eens toegepast op het paar, dat al te veel in jaren verschilt;
+zie hierover Scheltema, Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen
+en trouwen, bl. 125.
+
+Op een groot aantal plaatsen is de stroopop een onmisbaar element
+bij de _ketelmuziek_, een anderen zeer gewonen en gebruikelijken vorm
+van volksrechtspraak over al degenen, die openbare ergernis gegeven
+hebben. Hoofdzakelijk is het een serenade met ketel- en ketengerammel,
+belgerinkel, hoorngetoeter, zweepgeklets enz. voor de woning van
+de(n) schuldige of beschuldigde, waarbij een oorverdoovend geschreeuw
+wordt aangeheven.
+
+In België zijn de meest gebruikelijke benamingen: _scherminkelen,
+de beest jagen_ en _den hond branden_. Hier beteekenen _scherminkel,
+beest_ en _hond_ de stroopop. In Noord-Brabant spreekt men van
+_tafelen_, in Noord-Limburg van _varen_, in Zuid-Limburg van _varen,
+toeten, rammelen_ of _huulen_, in Midden-Limburg en verder plaatselijk
+van _den ezel (aan)drijven_. Deze laatste uitdrukking heeft misschien
+betrekking op den Middeleeuwschen ezelrit, maar in alle geval wijst
+het meerendeel der uitdrukkingen op een rondrijden met de stroopop,
+de(n) schuldige voorstellend, onder geraas en getier. Het gebeurt
+bij alle laakbare handelingen, of ook handelingen, die het volk als
+zoodanig beschouwt, b.v. bij een huwelijk met groot verschil van
+leeftijd, of bij het hertrouwen van weduwnaar of weduwe; en eindelijk
+in Limburg ook wel bij andere huwelijken in verband met het _huulbeer_,
+waarover nader. De Cock, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude
+gebruiken en volkszeden, bl. 362 vlg., betoogt, dat de ketelmuziek
+oorspronkelijk bij gevallen van hertrouwen plaats heeft en wel om
+de booze geesten te weren, met name den geest van de(n) eerste(n)
+echtgenoot(e), die uit nijd de(n) hertrouwde zou komen kwellen;
+vgl. Weinhold, Zeitschrift des Vereins für Volkskunde X, bl. 206. Maar
+deze meening lijkt mij onhoudbaar: 1. dewijl bijna geregeld de
+ketelmuziek met het onvruchtbaarheidssymbool verbonden wordt; en 2,
+daar dan de ketelmuziek aanvankelijk een gunstige beteekenis zou gehad
+hebben, terwijl toch, zooals De Cock zelf op bl. 372 uitvoerig betoogt,
+sinds de oudste tijden het tweede huwelijk bij het volk in kwaden geur
+stond. Ik houd de ketelmuziek dus voor een vorm der _volksrechtspraak_,
+waarmee wij boven reeds kennis maakten, en die, zooals gezegd, op
+Middeleeuwsche rechtsvormen, maar in haar diepste wezen op voldoening
+van gekrenkte gemeenschapseer berust. In zuidoostelijk Noord-Brabant
+kent men nog andere wijzen om een weerspannig of slecht befaamd lid der
+gemeenschap te treffen: _de buurt_ oefent haar vernielzucht uit op een
+kar van den betrokkene. Typisch is ook het _voor den ploeg spannen_
+van een lastigen echtgenoot, en wel krachtens een besluit van _de
+buurt_, somtijds alleen van de buurvrouwen. Deze brengen dan zelf
+ook het besluit ten uitvoer en drijven den voor den ploeg gespannen
+echtgenoot met haar zweepen en stokken voort. Aldus nog een dertig
+jaar geleden te Turnhout, Hoogstraaten, Bladel, Postel enz. Eenigen
+tijd geleden was dit gebruik ook in Noord-Brabant, o.a. te Reusel,
+nog heerschende. Het is dus meer recent, dan door V. D. Poll in den
+Gelderschen Volksalm. 1887, bl. 161 vlg. vermoed werd.
+
+Van den liefdemei was reeds sprake (bl. 189, 245). Laat ik hier
+bijvoegen, dat te Contich en omstreken de schuchtere minnaar gaarne de
+gelegenheid te baat neemt, zijn liefde te verklaren, door heimelijk een
+mei te plaatsen vóor de slaapkamer zijner beminde. Antwerpsche huwbare
+dochters krijgen _Greefs_ van hun minnaar, d.i. ruiters van spekulatie
+of marsepein, die den Greef van Halfvasten voorstellen (bl. 169).
+
+Met _verloving_ wordt bedoeld "vaste verkeering", daar de min of meer
+plechtige verloving bij de gewone volksklasse zoo goed als onbekend
+is. Men geve den beminde nooit een mesje of schaar ten geschenke,
+want dit breekt de verkeering af (sympathie). Wanneer in Vlaanderen
+een der partijen _beelt_, d.i. het gegeven woord breekt, dan heet het
+ontworpen huwelijk _uitgebrand_, in 't Westvlaamsch _een beel_.--Het
+geven van een ring is een gebruik, dat van de Romeinen tot ons gekomen
+is; en evenals de ring te Rome eertijds het koopkontrakt bevestigde,
+zoo verving in onze landen de ring het huwelijksgeld of handgeld,
+dat met den handslag de verloving voltrok. Over de trouwpenningen
+zie De Roever, Van Vrijen en Trouwen, bl. 113 vlg.; Aug. Sassen,
+Noordbrabantsche Volksalm. 1889, bl. 61. De ring behoort te worden
+gedragen aan den ringvinger, omdat, volgens het volksgeloof, van
+daaruit een zenuw loopt naar het hart. Op het land is de ring niet
+gebruikelijk; noodzakelijk was ook de trouwpenning niet, want deze kon
+zeer geschikt vervangen worden door een ander voorwerp: vingerhoed,
+zakdoek, een paar hazelnoten, ja zelfs een stuk koek. Eigenaardig
+was vroeger in Friesland de _knottedoek_, waarin de jonge man eenig
+geld knoopte, om een en ander het meisje aan te bieden, met wie hij
+zich wenschte te verloven. Trok zij den knoop toe, en nam zij dus
+het geschenk aan, dan was de verloving gesloten.
+
+Op vele plaatsen zijn bruidsgeschenken, de zoogenaamde _bruidstukken_,
+gebruikelijk. De bruid vervaardigt, althans plaatselijk in
+Limburg--en eveneens in Zwaben, Westfalen enz.--de hemden, die
+beiden op den trouwdag zullen dragen, alsmede de slaaplakens voor het
+huwelijksbed. Het bruiloftshemd dient ook als doodshemd en de lakens
+als doodsmantel. Daarentegen wordt in Gelderland in de dagen vóor het
+huwlijk het doodshemd met muts en laken afzonderlijk vervaardigd en
+door de bruid met zwart lint gezoomd of met zwart garen gemerkt. In
+het Oosten van ons land maakt men hier en daar zelfs de planken voor
+de doodkist gereed: hier vloeien huwelijks- en begrafenisgebruiken
+ineen; vgl. bl. 241.
+
+Te Stamproy (L.) en omliggende plaatsen moet de bruidegom enkel
+de schoenen aan zijn toekomstige echtgenoote verschaffen; bed
+met toebehoor komt ten laste der bruid. De schoen speelt in de
+huwelijksgebruiken van alle volken een groote rol, en volgens Ernst
+Samter, Geburt, Hochzeit und Tod (Leipzig und Berlin 1911), bl. 195,
+moet hier de schoen als een offer worden beschouwd; zie ook Zachariae,
+Zum altindischen Hochzeitsritual, in de Wiener Zeitschrift f.d. Kunde
+des Morgenlandes XVII, bl. 135. Maar ik geloof eerder, dat wij hier
+met een bepaalde gave te doen hebben, die voor den doode bestemd is,
+evenals het doodshemd. Het gebruik, den doode een paar schoenen in de
+kist mee te geven, is overoud en was eertijds bij alle Indogermaansche
+volken in zwang: de schoen heeft natuurlijk de bestemming, den tocht
+naar het verre land aan gene zijde van het graf te vergemakkelijken.
+
+Straks hebben de kerkelijke afkondigingen of _roepen_ plaats, de
+verloofden "rollen van den preekstoel", zooals het in katholieke
+streken heet, of ook "zij worden van den preekstoel naar beneden
+geworpen"; en na den besloten tijd volgt dan meestal het huwelijk.
+
+Bij den ondertrouw wordt in Noord-Brabant alreeds _de heug_ gevierd,
+en doet men zich te goed aan wittebrood met koffie; ook begint dan
+alreeds het schieten, waarover nader. _Heug_, verg. _heugelijk_,
+komt van het Middelnederl. _hôghe, höghe_ en beteekent "vroolijkheid".
+
+_Huwelijksdag_. Het skelet der huwelijksgebruiken is nog steeds
+Oudgermaansch en vertoont niet zelden Indogermaansch karakter; maar
+meer en meer hebben Christelijke en ook moderne elementen er zich
+aan vastgehecht.
+
+De huwelijksdag draagt in het Duitsch terecht den naam van _Hochzeit_,
+het eerst bij Wolfram v. Eschenbach, nog met de toevoeging:
+"der brûdloufte hochgezît". Immers deze dag is niet alleen het
+voornaamste familiefeest, als zijnde het kulminatiepunt van twee
+menschenlevens, maar hij is tevens een feest voor de gemeente. Naar
+men weet, was _hoogtijd_ eertijds de benaming van alle hooge
+kerkelijke en wereldlijke feesten (bl. 100). De namen _huwelijk_
+en _bruiloft_ drukken een bepaald deel der plechtigheid uit:
+_huwelijk_, vergel. het Gotische _laiks_ "dans", wijst op den dans,
+waaronder bij onze Germaansche voorouders het huwelijk voltrokken
+werd; _bruiloft_, d.i. "bruidloop", beteekende oorspronkelijk den
+optocht, waarmee de jonggehuwden naar hunne woning werden begeleid;
+later werd deze benaming op het heele huwelijksfeest toegepast. Zie
+o.a. Dr. Boekenoogen, Tijdschrift v. Nederl. Taal en Letterk. XI,
+bl. 14; Dr. J. W. Muller, Woordenb. d. Nederl. Taal, _sub verbo_.
+
+Daar is wellicht geen feest, waardoor èn de familie èn de
+gemeenschapszin in zoo hooge mate worden versterkt, als door
+de huwelijksviering. Men gedenkt zelfs de afgestorven leden der
+gemeenschap, vanwaar het treffende gebruik, de graven te bezoeken op
+den huwelijksdag.
+
+Aan Bachofen komt de eer toe, het eerst gewezen te hebben op het
+belangrijke en vérstrekkende ethnologisch-folkloristische verschijnsel
+van het matriarchaat. In zijn opzienbarend boek: Das Mutterrecht
+(Stuttgart 1864), werd een rijk materiaal door hem bijeengebracht om
+te bewijzen, dat vóor den tijd der patriarchale familie-inrichting,
+krachtens welke de man in allen deele het hoofd is van het gezin,
+het menschdom een periode van vrouwenregeering doorleefd zou hebben,
+een tijdperk dus, waarin het "zwakkere geslacht" den schepter zwaaide
+en den man slechts een ondergeschikte rol was toegedacht: volgens hem
+gaat de matriarchale gezinsvorm den patriarchalen vooraf. Deze theorie
+steunt in hoofdzaak op het feit, dat tal van stammen met lage kultuur,
+over de geheele aarde verspreid, het matriarchaat huldigen, en dat de
+diepste folkloristische lagen van bijna alle volken overleefsels te
+over bieden, om een karakteriseeren der matriarchale familie-inrichting
+als de primitieve te rechtvaardigen.
+
+Sommige ethnologen meenden zelfs, dat de folkloristische gegevens hun
+veroorloofden, nog veel omvangrijker konklusies te trekken. Men achtte
+zich in staat tot het ontwerpen eener _ontwikkelingsgeschiedenis
+van het huwelijk_. De verschillende, opeenvolgende stadia dezer
+geschiedenis zouden zijn: promiskuïteit, groepenhuwelijk, polyandrie in
+verscheidene nuancen, polygamie (monandrie), monogamie. Het instituut,
+dat, volgens de meest gangbare opvatting, van lieverlede den weg
+effende tot een geregelde familieverhouding, tot de monogamie en met
+deze tot het patriarchaat, is het roofhuwelijk. Op een hoogere sport
+van ontwikkeling trad voor de ruwe schaking de vrouwenkoop in de
+plaats: een losprijs, aan den beleedigden stam betaald, om weerwraak
+te voorkomen, een soort internationaal huwelijkskontrakt. Hier vertoont
+zich het oorspronkelijk karakter van den bruidschat. Meer en meer trad
+het begrip van beleediging op den achtergrond, terwijl de zoengave
+gaandeweg geheel en al de beteekenis kreeg van een koopsom der vrouw.
+
+Verkocht werd echter alleen de vrouw, niet de kinderen. Deze behoorden
+en bleven behooren aan de moeder en hadden in den oom van moederszijde
+hun natuurlijken voogd en beschermer. Maar steeds sterker ontwaakt
+in de vaderborst de liefde tot _zijn_ kroost, _zijne_ kinderen, wier
+hulp hij trouwens bij het bebouwen van zijn akker niet langer meer kan
+ontberen, en deze sympathie is het, die een erfrecht te hunnen gunste
+tracht in het leven te roepen: motieven van ekonomisch-juridischen
+aard komen in het spel. Een hardnekkige strijd wordt aangebonden,
+waarvan de inzet is het eigendomsrecht over het kind, en het einde
+de volkomen zegepraal des vaders en van het agnatische systeem.
+
+Nu is welhaast de familie gegrondvest, de huwelijksband gestrengeld. Om
+den vaderlijken haard staat het vereende gezin, de vader aan het hoofd;
+want hij is voortaan niet slechts de meerdere over zijn kinderen,
+maar door den losprijs acht hij zich op den duur ook gerechtigd,
+de vrouw, die hem als koopwaar werd overgeleverd, als zijn volle
+eigendom te beschouwen.
+
+De fout van dit systeem, op het oog zoo onberispelijk-nauwsluitend,
+ligt in te oppervlakkige waarneming en te groote generaliseering in
+de gevolgtrekkingen. Men stelt zich niet tevreden met te beweren,
+dat het matriarchaat een ver verspreid ethnologisch verschijnsel is
+en was,--een feit, dat niet valt te loochenen; maar het moet en zal
+de volstrekt-primitieve familie-inrichting geweest zijn; het heet de
+eenig mogelijke: terwijl de huwelijkstheorie niet weergeeft het proces,
+dat zich bij verschillende volkeren ten deele heeft afgespeeld of nog
+voortduurt, maar aanspraak maakt op den titel van _de_ theorie van
+_het_ menschelijk huwelijk. Ik zeg "ten deele"; want een andere fout
+is deze, dat in dit systeem verschillende fragmenten, op verschillende
+punten van den aardbodem verzameld, met een vrij ruime dosis apriorisme
+tot een geheel worden aaneengevoegd.
+
+Vooral bij het beoordeelen en benuttigen der folkloristische gegevens
+moet men uiterst voorzichtig zijn. Juist de huwelijksgebruiken en
+huwelijksvormen bij de verschillende volken heeft men herhaaldelijk
+als sterk-pleitende overleefsels beschouwd; maar gesteld, dat
+zij matriarchale trekken vertoonen, wijzen zij dan juist daarom
+op een primairen toestand? Kan hieraan geen meer volmaakter vorm
+zijn voorafgegaan? "Im Völkerleben gelten die selben Gesetze der
+Entwickelung wie im Leben der Individuen", zegt Paul de Lagarde,
+"und im Leben der Individuen ist ein Sinken überall da festzustellen,
+wo nicht ein Steigen stattfindet."
+
+Wat betreft de beoordeeling der afzonderlijke gevallen, een enkel
+voorbeeld. Wellicht verwijst de Romeinsche huwelijksvorm der
+_coemptio_ naar een tijd, waarin de _manus_, d.i. het volle recht
+van den echtgenoot over de vrouw, niet in schijn, maar in volle
+werkelijkheid werd gekocht. Maar volgt hieruit logisch, dat de koopsom
+de losprijs was, _voor de geschaakte bruid betaald_? Tusschen het
+huwelijk als koopkontrakt en het roofhuwelijk gaapt toch nog een
+diepe kloof.--Verder behoort tot het bruiloftsritueel het bekende
+gebruik, dat de bruid uit de armen der moeder wordt ontvoerd, om dan in
+feeststoet geleid te worden naar het huis van den bruidegom. Hierbij
+komt op tal van plaatsen een schijnvlucht, en zoo goed als algemeen,
+dat de bruid zich verzet of uitbundig weent. Men noemt dit het
+_roofsymbool_, en het is zeer wel mogelijk, dat in enkele gevallen
+dergelijke gebruiken een voormaligen rooftoestand ten grondslag
+hebben. Maar zou hier een meer natuurlijke verklaring niet veelal te
+verkiezen zijn? Juist in de laatste jaren zijn dergelijke gebruiken
+herhaaldelijk als scheidingsgebruiken beschouwd, vooral in het reeds
+aangehaalde boek van A. Van Gennep, Les rites de passage, bl. 165
+vlg. Zie ook mijne Essays en Studiën, bl. 162 vlg.
+
+Na deze, tot het goed begrip der gebruiken m.i. noodzakelijke
+voorafgaande bespreking, vat ik den draad mijner uiteenzetting
+weer op. Wat betreft de bruidsgaven, dient men nog op te merken,
+dat in alle geval niet als sporen van een alouden koopprijs die gaven
+kunnen beschouwd worden, welke de beteekenis eener nauwere vereeniging
+dragen, zoo b.v. linnen, halsdoek, wederzijds gegeven luxe-voorwerpen
+enz. Bruid en bruidegom treden hierdoor in een nauwere zedelijke
+betrekking, evenals de gast tot den gastheer--en omgekeerd--door het
+geven van het gastgeschenk: aldus in de Oudheid Glaukos en Diomedes
+door het wisselen hunner wapenen.
+
+Wat betreft den huwelijksdag, houdt het volksgeloof er weer een
+eigenaardige zienswijze op na. Liefst trouwt men op Dinsdag en
+Donderdag, niet op Woensdag of Vrijdag; en vooral met wassende maan
+(sympathie). De meimaand is ook zeer ongeschikt: "Wat in de meimaand
+trouwt, daar is geen goed haar aan"; zie De Cock, Spreekwoorden
+en Zegswijzen over de vrouwen enz., bl. 161. Een bruid mag zich
+niet _vóor_ den bruiloftsdag in het bruidskleed vertoonen. Om op den
+huwelijksdag goed weêr te hebben, dient men de kat goed te voeren (zie
+bl. 86, 90). Een droeve bruid maakt een blijde vrouw en omgekeerd
+een blijde bruid een droeve vrouw; want "een bruidsgewaad is wel
+eens met rouwgoed gevoerd". Weent de bruid op den trouwdag niet,
+dan vloeien de tranen in het huwelijk.
+
+Het _noodigen ter bruiloft_ vindt men nog slechts op enkele plaatsen in
+het Oosten van ons land in zijn voormaligen plechtigen vorm; en ook in
+Drente hebben de _wasschupsneugers_ veel van hun vertoon en beteekenis
+verloren. _Wasschup_ is identiek met _waardschap_ en beteekent
+"gastmaal, feestmaal"; over deze _neugers_ zie H. Tiesing, in de Vragen
+van den Dag XVIII, bl. 155; vgl. Driem. Bladen IX, bl. 77. Het noodigen
+gaat van de buurt uit en wordt als _noaberplicht_ beschouwd. Te Borkulo
+doen twee jongezellen uit de buurt als _broedlachtneugers_ dienst; zij
+trekken er op uit met bontversierden hoed en stok en vangen aldus aan:
+
+
+        Goen dag!
+    Hier stoa ik op mienen staf,
+    En weet niet, wat ik zeggen mag ...
+    Nou weet ik, wat ik zeggen mag; enz.
+
+
+Meestal noodigt het bruidspaar zelf de gasten tot het feest, dat ook
+ten huize der bruid zal plaats hebben. Veelal wordt een voorbruiloft
+gehouden, in het Friesch _gearjift_, vergel. de Noord-Brabantsche
+_heug_ (bl. 249): het is een scheidingsgebruik zoowel voor de bruid
+als voor den bruidegom. Het Friesche woord wijst nog op de vroegere
+gewoonte, bij deze gelegenheid giften samen te brengen. Maar nog steeds
+wordt door de buren en buurmeisjes geld opgehaald om de onkosten te
+bestrijden van het sieren, schieten enz.
+
+Zoo is dan de huwelijksdag aangebroken. De buurmeisjes hebben den
+_neuzik_ vastgespeld; ook de bruidskroon is klaar, eertijds door
+de vriendinnen gevlochten. Zij is, evenals de ring, van Romeinschen
+oorsprong en door de Kerk in onze zeden ingevoerd. Hetzelfde geldt
+van de bruidskaars, die een gekerstende vervorming is der Romeinsche
+huwelijksfakkel, welke dienst deed bij het heemgeleide. De buurt
+is feestelijk uitgedost en prijkt met festoenen en eerebogen met
+toepasselijke opschriften. Veelal wordt nog een huwelijksmei geplant
+vóor het huis: lotsboompje, waarmee het huwelijksgeluk van het jonge
+paar verbonden is, vergel. den _levensboom_ op bl. 214. Van alle huizen
+wappert de driekleur en in feeststoet keeren bruidegom en bruid met
+getuigen, bruidsmeisjes, familieleden, vrienden en bekenden uit de
+kerk huiswaarts. Het burgerlijk huwelijk heeft veelal reeds daags te
+voren plaats gehad.
+
+Nu wordt het paar feestelijk ingehaald. De meeste hierbij gebruikelijke
+vormen zijn ontleend aan den alouden feeststoet, waarbij de bruidswagen
+een hoofdrol speelt, en dien men nog betrekkelijk zuiver in Drente
+en in den Achterhoek weervindt. Wij bedoelen het _heemgeleide_, dat
+nu eens in afzonderlijke bedrijven, dan weer op verschillende dagen
+plaats vindt. Doorgaans werd deze stoet gehouden vóor den bruiloftsdag.
+
+De bruidegom komt dan met een groot aantal open boerenwagens vol
+jongens en meisjes aanrijden. Deuren en vensters van het huis der
+bruid zijn dicht. Maar éen der jongelui treedt vooruit en verklaart
+in gebonden of ongebonden taal, dat hij de bruid komt opeischen,
+waarna de banderdeur zich opent en de geheele schare binnenlaat. Nu
+gaat op de deel de kom met brandewijn rond, er wordt gefeest,
+gegeten, gedronken en gedanst, en eindelijk rijdt de bruidegom met
+de bruid op den versierden bruidswagen huiswaarts. Deze wagen, of de
+volgende, zijn bepakt met beddegoed, stoelen, melkstel, spinnewiel
+enz. Soms staat ook de bezem op den wagen, in Westfalen bindt men
+er een haan boven op. Bezem en haan moeten de booze geesten verjagen
+(bl. 96). Ook het schieten, dat thans nog zoo goed als over de geheele
+uitgestrektheid van ons volksgebied gebruikelijk is, en nu uitsluitend
+het karakter van vreugde en huldebetoon aanneemt, moest eertijds de
+geesten verdrijven, om aldus zegen en vruchtbaarheid voor het huwelijk
+te verwerven (vgl. bl. 102, 128). Hier of daar komt wellicht, ouder
+gewoonte, nog de bruidskoe achteraan. Te Rijssen (O.) werd of wordt
+(?) die koe gesierd en op stal gezet onder een deel van de zoldering,
+dat uit geschaafde eikenplanken bestond; zie Driem. Bladen III, bl. 11.
+
+Herhaaldelijk op weg naar de nieuwe woning wordt de bruid geschut. Een
+rest hiervan is zelfs het Vlaamsche gebruik, dat arme vrouwen en
+kinderen de bruid bij het verlaten van het kerkportaal _de schoenen
+vegen_, natuurlijk om een fooitje te krijgen. Verderop wordt de
+weg door een koord versperd, en ook hier dient de doortocht te
+worden gekocht: in Vlaanderen heet dit, rond Aalst, _afspannen_,
+en westwaarts _stroppen_. In Nederland vindt het paar den weg door
+een balk of versierde lijn versperd; in Baden en Tirol hakt men het
+koord tegen losgeld met een sabel door. Aldus wordt de bruid uit
+hare gemeenschap, vooral uit de buurtgemeenschap, afgekocht en in
+de nieuwe ingekocht: het is een scheidings- en opname-ritus. Volgens
+Samter, Geburt, Hochzeit, Tod, bl. 162 vlg., wordt eigenlijk niet aan
+het bruidspaar, maar aan de kwade geesten de weg versperd. Bij deze
+verklaring steunt hij vooral op het Indisch gebruik, fijne blauwe en
+roode draden over den bruidsweg te spannen. Hiervoor zou ook pleiten
+de vroeger in ons land heerschende gewoonte, door een bezem den weg te
+versperren; immers volgens een wijd en zijd verspreid volksgeloof kan
+men zich juist door het keren zeer doeltreffend van de geesten ontdoen;
+vergel. den bezem op den bruidswagen en het keren in het sterfhuis.
+
+Onderweg strooit de bruid geldstukjes, appelen, noten en andere
+versnaperingen.
+
+De woning der bruid is versierd, de zetels van het jonge paar zijn
+omkranst, kinderen strooien bloemen, buurmeisjes bieden den eerewijn
+aan en zeggen gedichtjes op, den bruidegom wordt een versierde pijp
+aangeboden enz. Ook wordt wel eens de geheele stoet in alle bevriende
+huizen, waar hij voorbij trekt, _beschonken_, d.i. op brandewijn
+met suiker, wijn en knapkoek onthaald. Maar dit zijn alle moderne
+vormen van weinig waarde. Belangrijker zijn enkele gebruiken,
+die ten platten lande nog hebben stand gehouden, wanneer bruid
+en bruidegom de woning betreden. Zij zijn overoud en behooren tot
+het Indogermaansche bruiloftsritueel, vormen een gedeelte van den
+oorspronkelijken _bruidloop_ naar de echtelijke woning.
+
+Op enkele plaatsen moet de bruid over den drempel worden gedragen
+(Driem. Bladen IV, bl. 4), een overgangsgebruik, maar dat met een
+afweergebruik samenhangt; het is zoo goed als over de geheele wereld
+verspreid, in China zoowel, als eertijds in het oud Rome. Te Hooge
+Mierse (N.-B.) legt men op den drempel een stok met een _rood_
+doek. Te Reusel (N.-B.) wordt het paar onder een krans naar de
+nieuwe woning geleid. De krans wordt tegen de deurstijlen gevlijd
+en het paar _springt_ naar binnen. Dat wij hier met een overleefsel
+van den vrouwenroof te doen zouden hebben (Rossbach, V. Schröder,
+Lubbock, Jevons), lijkt mij onaannemelijk; immers de bruid wordt
+niet door den bruidegom, maar door een ander willekeurig persoon
+gedragen, of ook springt over den drempel, en trouwens in beide
+hoogst vertrouwbare mededeelingen uit Noord-Brabant wordt van bruid èn
+bruidegom gesproken. Ook komt men niet verder met de verklaring, dat
+het stooten tegen den drempel een slecht voorteeken zijn zou; waarom
+juist tegen den drempel? De verklaring is wel deze, dat de drempel de
+verblijfplaats der zielen is, wat uit tal van volksgebruiken blijkt;
+wellicht werden zij bij voorkeur vóor den drempel begraven. Het roode
+doek--rood is de tooverkleur en heeft in geheel het Indogermaansche
+folklore geestenwerende kracht--heeft dan ten doel, kwaadwillige
+geesten den toegang te beletten, terwijl het paar zich over den drempel
+laat heen dragen of er overheen springt, om de geesten niet te storen
+en te vertoornen.
+
+Dan volgt, veelal op den avond van den huwelijksdag, het _haalleiden_
+of _halen_, een Indogermaansch gebruik, dat men bij de Osseten
+weervindt. De bruidegom geleidt de bruid driemaal om den haard en om
+het haardvuur, waarna zij in de gemeenschap van het water en vuur wordt
+opgenomen. Ook wordt de bruid op verscheidene plaatsen om den ketelhaak
+of _haal_ gevoerd (zie bl. 35), vanwaar de benamingen _haalleiden,
+hieëlen, hölen, heelen_ enz. De haal wordt altijd blinkend geschuurd,
+dit is het laatste werk, waaraan de meeste zorg wordt besteed;
+vandaar de spreekwijze: "Op den haal na, is alles gepoetst."
+
+Natuurlijk wordt voor het oorspronkelijke om-den-haard-leiden een
+geheel vrijliggende haard verondersteld. Toen nu de haard tegen
+den zijwand gelegd werd, moest men voor den haard een ekwivalent
+zoeken, en als zoodanig nam men de haal of ketelhaak. Deze werd naar
+voren getrokken of midden in het vertrek aan een balk gehangen, en
+de bruid werd om haal en ketel geleid, ofwel de ketting werd haar
+omgeslagen. Naarmate de haard vervangen werd door de kachel, of aan
+beteekenis verloor door het plaatsen van een kachel in een der bij
+vertrekken, is ook het haalgebruik op den achtergrond geraakt. Verder
+werd het veralgemeend en ook op den man en op de meid, ja zelfs bij
+verhuizing toegepast: uit den gedachtengang "de bruid betreedt de
+nieuwe woning" heeft zich het laatste begrip losgemaakt en zelfstandig
+ontwikkeld.
+
+In Nederduitschland is dit gebruik nog op vele plaatsen in zwang;
+van onze grensplaatsen noem ik Heinsberg, waar men de bruid _hielt,
+haalt_ of _helt_. In Midden- en Opper-Duitschland vindt men geen
+spoor. Het gebruik schijnt alleen in de Saksische landen behouden te
+zijn gebleven, zoozeer, dat b.v. de bewoners van het Saterland, een
+Friesch taal- en volkseiland, dit gebruik mèt den bouwtrant--natuurlijk
+ten gevolge van klimaat en grondgesteldheid--van de omwonende Saksen
+hebben overgenomen. Waar Siebs echter meent, dat het overreiken van
+den kooklepel of _sleef_ een specifiek Saterlandsch gebruik is,
+vergist hij zich. Ook in Hollandsch Limburg bestaat dit gebruik,
+b.v. te Grubbenvorst.
+
+Want, vreemd inderdaad, terwijl men dit gebruik het eerst in de zône
+der hoeven van zuiver-Saksischen bouwtrant zou zoeken, is het juist
+daar uitgestorven en leeft nog slechts in de streek der uitgestorven
+Saksische hoeven en in die der Nederfrankische (dus ook lang niet
+uitsluitend in 't Schependom van Nijmegen). Het Nijmeegsche _hoalleien_
+staat beschreven in den Gelderschen Volksalm. van 1840, bl. 9 vlg.;
+maar het gebruik blijkt reeds verbasterd en dient nog slechts om een
+nieuwen buurman te installeeren.
+
+Daarentegen voert dit gebruik een krachtiger leven zuidelijk en
+zuidwestelijk van Nijmegen. Men kan zeggen, dat het _halen_ nog
+in zwang is, of althans voor enkele jaren nog in zwang was, in
+geheel Limburg tot aan de grens van den villabouw en in een groot
+deel van Noord-Brabant. Het best bleef het bewaard in de omstreken
+van Venray. Met name heb ik kunnen konstateeren, dat het in vrij
+oorspronkelijken, of ook in meer gewijzigden vorm, optreedt of
+kortelings nog optrad te: Venray, Swolgen, Meerlo, Oirloo, Leunen,
+Merselo, Afferden, Maashees, Deurne, Wellerlooi, Beugen, Horst, Oploo,
+Wanroy, Mill, Heeze, Mierde, Velp (N.-B.), Zeeland (N.-B.), Stiphout,
+Escharen, Reek, Reusel, Aalst, Maasbree, Arcen, Belfeld; de benamingen
+zijn hier _hölen, hoalen, hoalleien_.-- Verder rond Roermond, Sittard
+en Weert, nl. te Melik, Beegden, Asenray, Guttecoven, Limbricht,
+Buchten, Dieteren, Einighausen, Posterholt, Weert, Neeritter, Helden,
+Panningen, Heel, Obbicht, Papenhoven, Grevenbicht, Kessel: _heelen,
+hieëlen._ Het zuidelijkste spoor vond ik te Schinnen (zuidoostelijk
+van Sittard). Het zal den lezer niet moeilijk vallen, aan de hand
+van deze opsomming zelf de is-ethne te trekken (bl. 32).
+
+Somtijds is vrijwel alleen nog de naam overgebleven en verdwijnt het
+ceremoniëel in een kleurloos trakteeren. Elders, en dit is zelfs
+zeer vaak het geval, wordt de bruid door de meid vervangen, of is
+het gebruik op den knecht overgebracht. Dikwijls worden bruid of
+meid onder den schoorsteen geplaatst. Terwijl men haar nu om de haal
+leidt, of den haalketting, die thans doorgaans de haal vervangt, om
+de schouders slaat of driemaal boven het hoofd zwaait, luidt de spreuk:
+
+
+    Ik haal u in den naam des Heeren,
+    Wat ge niet kent, zullen wij [voor de bruid] u wel leeren.
+
+
+of: [op dezelfde regels als vervolg speuk]
+
+
+       Wat ge niet kent,--zal de vrouw [voor de meid] u wel leeren.
+       Wat ge niet kent,--zal de baas [voor den knecht] u wel
+       leeren.
+    Dat is voor u [eerste maal], dat is voor ons [tweede maal],
+    dat is voor de gansche kompanij [derde maal],
+    Voor een liter foezel zijt ge vrij.
+
+
+Of:
+
+
+    Ik haal u als meid en niet als knecht,
+    Een liter foezel is uw recht.
+
+
+Of ook:
+
+
+    Ik haal u in den naam des Heeren,
+    In dit huis zult ge verkeeren
+    Niet als meid, maar als vrouw,
+    En wees uw man getrouw.
+
+
+Haard en haal zijn plaatselijk door verschillende andere voorwerpen
+vervangen: de tafel, de karn, de melkkan, den koffiemolen, den
+koffiepot, den ketel, den melkstoel, voor den boer door schop op
+zaaikorf. Gebeurt dit, met den haalketting om de schouders geslagen,
+dan mag het nog tot het haalleiden gerekend worden. Anders behoort
+het tot de groep van inhuldigingsgebruiken, waarbij de vrouw door
+omleiding of bloote aanwijzing in het bezit of gebruik van het een
+of ander voorwerp gesteld wordt, b.v. "dit is het bed";--"dit is de
+kast";--"dit is de klok"; ook leidt men haar door de keuken, de schuur,
+de stallen, naar het vee, de bijenkorven enz. Wel wordt de haalketting
+somtijds nog vervangen door den ketelwisch, d.i. een gedraaide strooien
+ring, aldus b.v. te Heeze, Aalst en Stiphout. Ook te Veldhoven wordt
+de meid aan een stroowisch in alle vertrekken, op den stal en door
+de schuur rondgeleid. Bij den knecht bezigt men aldus het haam. Te
+Mill worden emmer, bezem enz. in _den hêrd_ gelegd, de meid gaat er
+bij staan, en nu danst men er om heen. Elders gaat de jonge vrouw, of
+ook de meid, op den melkstoel zitten, en zingend trekt de schare rond.
+
+Nog dien ik een zeer eigenaardigen vorm van het haalgebruik te
+vermelden, zooals die in eenige dorpen noordwestelijk van Sittard,
+nl. te Guttecoven, Obbicht, Papenhoven, Grevenbicht, Limbricht en
+Dieteren gevonden wordt. Daar moet de bruid, of ook bruidegom en
+bruid, met een versierde bijl in een versierd blok kappen. Gewoonlijk
+verbergt zich de bruidegom, maar het baat niet; hij wordt door de
+buurvrouwen achtervolgd en moet er aan gelooven.--Dit gebruik doet
+mij veronderstellen, dat wij bij het haalleiden niet alleen met een
+symbool, met een zuiveren opname-ritus te doen hebben, zooals dit
+met het gewone rondleiden en omleiden om de huiselijke voorwerpen
+het geval is. Zeer zeker, de bruid wordt ingeleid in het huiswezen,
+en hierop wijst o.m. het Duitsche gebruik, dat de jonge vrouw in den
+schoorsteen moet zien, om er mee vertrouwd te raken. Maar het kappen
+in het blok wijst op een oorspronkelijk-religieuze handeling, op een
+houtoffer aan de schutsgeesten des huizes: naar men weet, was de haard
+de heiligste plaats van het huis, omdat het de oude offerplaats was
+(bl. 35). En dat dit offer tevens een reinigings- of afweer-ritus
+omsluit, blijkt uit het gebruik, dat de bruid _over het blok moet
+heen springen_: dit was natuurlijk oorspronkelijk een springen over
+den vrijliggenden haard. Zoo herinnert men zich te Reusel dan ook nog,
+dat de bruid moest _springen over een kooltje vuur_, dat in een vooraf
+geteekenden kring gelegd werd. Springen over vuur beduidt zuivering
+en vruchtbaarheid (bl. 105). Het vruchtbaarheidsidee treedt dan ook
+bij het Dietersche blokhouwen op den voorgrond. Blijft de bijl stevig
+in het blok zitten, dan beduidt dit een _krolköpke_; anders blijft
+het huwelijk onvruchtbaar.
+
+Een anderen vorm van inhuldiging van het nieuwe personeel, in
+Twente in zwang op Natte Paschen (Natten Zondag), vindt men bl. 187
+beschreven. Ook hierbij speelt de haard en het haal een rol: door
+het vast te grijpen, stellen de dienstboden zich als het ware onder
+de bescherming van de heilige haardstede, beveiligen zij zich tegen
+geweldpleging. Te Brunswijk nam eertijds de kooper een huis in bezit
+door het aanraken van den ketelhaak.
+
+Een belangrijk _survival_ vindt men te Oldenzaal, Ootmarsum en
+omstreken. Daar heerscht of heerschte nog kortelings het gebruik,
+dat na afloop der bruiloft de bruid weer naar haar ouderlijk huis
+terugkeerde. Den volgenden dag ging de jonge man naar het ouderlijk
+huis der getrouwde bruid en vroeg: "Is hier soms een vrouwspersoon
+aangekomen, die gisteren mijn vrouw geworden is?" Dan kwam de bruid
+aangeloopen en antwoordde: "Hier ben ik al", en nu ging zij voorgoed
+mèt het huisraad naar de nieuwe woonsteê.
+
+Wij hebben hier een vorm van het zich verbergen der bruid, zij laat
+zich zoeken en geeft zich ten slotte gevangen. R. Reichhardt, Geburt,
+Hochzeit und Tod (Jena 1913), zegt dus te onrechte, dat dit "heute wohl
+nirgends mehr nachweisbar" is (bl. 92). De bruid trachtte nl. vroeger,
+volgens vrij algemeen gebruik, na het huwelijk te ontvluchten en zich
+te verbergen, waarop de bruidegom haar moest zoeken. Men zou hier een
+overleefsel van het roofhuwelijk kunnen zien; klaarblijkelijk is het
+echter slechts een overoud scheidingsgebruik.
+
+Van het oude Groningsche _brüdegamslah_en, het slaan van den bruidegom
+ter bevordering der vruchtbaarheid (zie Dr. Knappert, Groningsche
+Volksalm. 1902) is, voor zoo ver mij bekend, niets overgebleven. Het
+was een "slag met de levensroede", vgl. bl. 116. Bij de Slavische
+volken vindt men het nog herhaaldelijk.
+
+Het _bruiloftsmaal_ heeft weinig karakteristieks meer behouden:
+eten, drinken en dansen is de boodschap. Den eeredans heeft het
+jonge paar, of wel de bruid met den bruidsknecht, of de bruidegom
+met het bruidsmeisje. Te Grubbenvorst, Helden enz. (L.) beginnen de
+gasten midden onder het maal met de messen en vorken op de glazen
+te tikken, totdat de bruid opstaat en zich door een zwager het huis
+laat rondleiden, onder het geroep van: "de broed mot droet". Glazen
+worden voor de deur stuk gegooid, en na afloop trekken de buurvrouwen
+onder groot lawaai met pannen en deksels rondom het huis. Het zal
+wel onnoodig zijn op te merken, dat wij hier met een geestenwerend
+lawaai te doen hebben; vruchtbaarheid werd hiervan voorheen het
+onrechtstreeksche, maar hoofdzakelijk bedoelde gevolg geacht. Zoo
+werden nog voor eenigen tijd in Friesland op den avond der bruiloft de
+glazen in den voorgevel stuk geschoten, en de vader der bruid achtte
+zich hierdoor vereerd. Van iemand, die knappe dochters had, zei men:
+"Die zullen hem wat glazen kosten!"
+
+'s Avonds brengen de jongelieden te Helden, Nunhem, Swalmen, Beesel
+enz. aan het bruidspaar een eigenaardige serenade. Zij huilen en kermen
+over de slechte tijden. Op de vraag, wat ze dan eigenlijk willen,
+antwoordt de persoon, die Aartje voorstelt, dat zijn talrijk kroost
+toch òok gaarne iets van de bruiloft had. Hierna worden zij onthaald.
+
+Men dient deze vertooning als een scheidingsgebruik op te vatten,
+evenals het _huilbier_ (_huulbeer_), Hoogduitsch _Heulbier_. De
+gedachte is wel deze, dat de bruid tot het tijdstip van haar huwelijk
+aan de geheele gemeente behoort, en dus de jonge man ze moet afkoopen
+door geschenken. Ook verbeeldt het wel een afscheid van den jongen man
+aan zijn gezellen. Dit gelag heeft plaats vóor of na het huwelijk, en
+komt dus vrij wel overeen met het Achterhoeksche _boksenbier_, waarop
+de bruid haar _bruidstranen_ (brandewijn met suiker) schenkt. Komt
+deze naam van het schieten met de _bokse_? Of van de gewoonte, dat de
+bruidegom door zijn vrienden schertsenderwijze van de broek ontdaan
+werd, hetzij om hem daarna in het bed te stoppen, hetzij om hem in
+de gelegenheid te stellen, het echtelijk gezag, aldus symbolisch
+hem ontnomen, weer te koopen? Meer hierover vindt men bij Scheltema,
+Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen en trouwen, bl. 270,
+Driem. Bladen II, bl. 25, 27; 93 vlg.
+
+Volgens Reichhardt is de naam eigenlijk _heilbier_, en hij vergelijkt
+het Middelhoogduitsche _heilwîn_. Ik meen echter, zooals gezegd
+(bl. 246), aan de benaming van _huilbier_ te moeten vasthouden, en
+vind het gebruik in zijn _oorspronkelijken_ toestand in die plaatsen
+(b.v. Sittard, Beegden, Epen), waar het huilbier gegeven wordt door
+den weduwnaar, die met een jong meisje huwt, of door den jongen man,
+die met een weduwe trouwt: zij kunnen zich van het _huulen_ afkoopen
+door een vrijgelag. Is deze opvatting juist, dan heeft zich het
+gebruik eerst naderhand tot scheidingsgebruik ontwikkeld.
+
+In Drente kende men eertijds het _hanenbier_. Door de buren werd aan
+de jonggehuwden een hanenmaal aangeboden. Men kocht een haan en deze
+werd gebraden en in zijn natuurlijke houding, op drie pennen, in een
+grooten schotel op tafel gezet. Uit de ontvangen fooien werden de
+onkosten van het hanenbier bestreden; zie Drentsche Volksalm. 1842,
+bl. 125.
+
+Na de bruiloft beginnen voor het paar de _wittebroodsweken_, of ook de
+_zoetemelksweken_. Dan komt het jonge paar nog pas "van Zoetendaal";
+het slijt den zaligen tijd der eerste, jonge liefde; "de korstjes
+kraken nog."
+
+
+
+III. Huiselijk Verkeer.
+
+
+Maar de liefde rijpt, en een nieuw, rijk en vruchtbaar leven: het
+huiselijk verkeersleven, neemt een aanvang. Zijn de jonge lieden bij
+de oude lui ingetrouwd, dan worden door deze voorwaarden gesteld;
+vooral de Drentsche boer staat niet graag zijn hoeve af, gedachtig
+aan het spreekwoord: "Men moet zich niet uitkleeden, voor men naar
+bed gaat." Dat dit _introuwen_ niet altijd in peis en vree verloopt,
+getuigt het Limburgsche spreekwoord, dat "de bliksem en de introuw
+nog niet beschreven zijn."
+
+Wordt de echt gezegend en moeten vader en moeder zich reppen om
+hongerige mondjes te vullen, dan ontplooit zich het bedrijvige
+huiselijke leven in zijn vollen omvang. Het vrome echtpaar stelt prijs
+op Gods zegen, die het huis moge schutten, het onheil afwere en den
+arbeid doe gedijen. In katholieke streken wordt het huis ingezegend,
+het kruisbeeld prijkt boven den schoorsteenmantel, en daarop of op
+de kast staan enkele heiligen-beeldjes. Naast de deur--meestal van
+de slaapkamer--hangt een wijwatervaatje met gewijde palm; en in
+den kersttijd vindt men veelal nog een Stalletje van Bethlehem en
+in de meimaand een versierd Mariabeeld, waarbij gebeden en gezongen
+wordt. Aan den wand hangen ingelijste woorden, als "God ziet mij" en
+"Hier vloekt men niet"; en tegen de binnenzijde van de kastdeur is
+veelal een gekleurde plaat bevestigd, de _Huiszegen_, waarop een gebed
+bij tijden van onweêr: dan wordt ook de gewijde kaars ontstoken, die
+tevens als doodenkaars dienst doet. De wandkaarten bij de protestanten
+bevatten meestal korte teksten uit den Bijbel. Op de scheurkalenders
+vindt men een tekst uit de H. Schrift met een korte verklaring ervan op
+de voorzijde, tegelijk met een opgave van het gedeelte der H. Schrift
+en een psalm- of gezangvers, dat 's morgens of 's avonds gelezen kan
+worden. Aan de achterzijde vindt men meestal korte verhaaltjes, aan
+het Christelijk leven, of geschiedenissen, aan de Zending ontleend;
+terwijl op roomsche scheurkalenders naast Schriftuurteksten veelal
+citaten uit kerkelijke schrijvers of korte verhalen uit de levens
+der heiligen voorkomen.
+
+Het Christelijk gezin begint en eindigt den dag met _gebed_; en hier
+wordt "gezin" genomen in ruimsten omvang, want, zitten nog slechts op
+het platte land veelal de knechts en meiden mee aan den disch, bij de
+gebedsstonden pleegt ook elders de vrome huisvader de onderhoorigen
+met de andere huisgenooten te vergaderen. Des avonds wordt in vele
+katholieke gezinnen gezamenlijk de Rozenkrans gebeden, onverminderd het
+gewone avondgebed; ook laat men zelden na, des avonds te bidden voor de
+"geloovige zielen", met name van de afgestorven bloedverwanten. Bij
+de vrome protestanten is het regel, dat dagelijks de Bijbel gelezen
+wordt. In sommige families geschiedt dit eenmaal daags, vóor of na het
+ontbijt, in andere tweemaal, nl. ook des avonds vóor het naar bed gaan,
+in weer andere driemaal, nl. ook na het middageten. Bij velen wordt,
+nadat een kapittel uit de H. Schrift of een gedeelte daarvan gelezen
+is, ook nog een stuk uit een Christelijk dagboek gelezen. Soms, als
+men een huisorgel bezit, wordt er een psalmvers of een gezangvers
+bij gezongen.
+
+Vóor elken maaltijd wordt gebeden, na elken maaltijd gedankt,
+waarbij allen de handen vouwen en de oogen sluiten. Treffend heeft
+Karel de Groux het familiale gebed vóor het eten afgebeeld in zijn
+_Bénédicité._ In katholieke gezinnen bidt men na het kruisteeken een
+Onze Vader en een Wees Gegroet: de vader of het jongste kind bidt voor,
+en allen antwoorden met luider stem. Waar in protestantsche gezinnen
+de huisvader hard op bidt en dankt, is het gebed een zoogenaamd vrij
+gebed, dat in sommige gezinnen zelfs zeer lang kan zijn, of er wordt
+een formuliergebed gebruikt. Meestal spreken de jonge kinderen dan
+nog een klein gebed, b.v. "Heere, zegen deze spijs en drank, Amen",
+of "Heere, wij danken U voor deze spijs en drank, Amen".--
+
+Van zulk een hoofdmaaltijd--tegen het middaguur--vormt de brij of
+pap op het land een voornaam bestanddeel. Des avonds is brood met
+pap en aardappels zelfs het eenige _voedsel_. Verdere gerechten zijn
+appelenpap, weggenmelk (van gedroogd wittebrood), spek, pannekoek
+enz. De middagpot bestaat veelal uit boonen- of erwtensoep,
+aardappelen met groenten, of ook met kool, boonen enz. vermengd
+tot _stamp_ of _potage_, en vaak een stukje spek of vleesch. Uit
+een gemeenschappelijken schotel wordt nog veelal gegeten, als het
+aardappelen geldt met saus. Dan plaatst men midden op tafel de
+kom met aardappelen en een bakje saus. Met stalen vorken worden
+nu de aardappelen geprikt en in de saus gedompeld. Ook pap wordt
+veelal uit éen schotel gegeten; een tafellaken is ten platten lande
+onbekend.--Van ouds het voornaamste voedsel is het brood, en wel het
+bruine roggebrood, zoozeer, dat b.v. in Limburg slechts dit "brood"
+genoemd wordt, terwijl het wittebrood "mik" heet. Het brood wordt door
+het volk dankbaar geëerd als de goede gave Gods. Daarom drukt de boerin
+met den vinger een kruisje in het deeg; daarom maakt zij met het mes
+een kruis op de onderzijde van het brood, vóor zij het aansnijdt;
+daarom leert zij de kinderen, nooit een kruimel te laten verloren
+gaan. Want, gaat de vader zijn kroost voor in noeste werkzaamheid en
+voedt hij het op tot karaktervastheid en plichtsbetrachting, de moeder
+vooral kweekt vroomheid en godsdienstzin, en tempert de strengheid van
+het vaderlijk gezag met zacht beleid en trouwhartige, zorgzame liefde.
+
+Na het middagmaal of _de noon_ volgt in den zomer de rusttijd, de
+_ungere_ (Limburg). Het koffie-uurtje heet dan de _achterungere_. Maar
+worden de dagen korter, dan vervallen beide: "Sint Mecheel (Michiel)
+verbuut den ungere en den achterungere".--Nog dient opgemerkt,
+dat bij het maal ook de ambachtslui aanzitten, als de boer die aan
+huis heeft, vooral de kleermaker of _snieder_. Vroeger vooral was
+het ambacht op de dorpen niet in tel. "De snieder is ene mins,"
+zegt een Limburgsche spreekwijze, "as hê mit de andere minse oet de
+kerk kump." Lager nog stond de wever: in de herberg kreeg hij nimmer
+een gaaf glas. Werd aan een ander bij geval zulk een glas gebracht,
+dan luidde de verontwaardigde vraag: "Ben ik soms een wever?" Het
+laagst stond de vilder: hij mocht de herberg niet binnenkomen, maar
+bleef in de gang staan, waar hem het bier gebracht werd.
+
+Voor eentonigheid en kleurloosheid wordt het gezinsleven behoed door
+het _familiefeest_. Oorspronkelijk en op de allereerste plaats was dit
+het naam- of patroonfeest van de ouders, later in Noord-Nederland door
+de verjaardagen vervangen; dan ook het naamfeest en de verjaardagen
+der kinderen. Nu doet de _mei_ weer dienst, en steekt men een groene
+twijg, later een ruiker, in een koek, dien men de(n) feestvierende
+vereert; vandaar de uitdrukking: "iemand _besteken_." Zoo noemde men
+het eertijds nog "een meisje besteken," wanneer men ring of klopper
+van haar huisdeur met groen versierde.
+
+Op den vooravond van het patroonfeest worden plechtig de geschenken
+aangeboden onder het zingen van:
+
+
+    Van avond is 't den avond
+    En morgen is 't den dag,
+    Dat men Sint-N. besteken mag.
+
+
+Vandaar, dat in Midden- en Zuid-Limburg de term _mei_ de benaming is
+van het geschenk op den vooravond, en van het naamfeest zelf.
+
+De viering van den verjaardag mist doorgaans alle kleur. Maar
+plaatselijk is het _besteken_ veranderd in het _bestrikken_ der jarige
+kinderen, d.i. "kinderen op hun verjaardag een stuk koek enz. met
+linten op den arm vastbinden" (Molema, Wörterb. d. Groningschen
+Mundart, bl. 32). Maar oorspronkelijk kwamen er groen en kransen bij te
+pas, zooals nog blijkt uit een door Waling Dijkstra aangehaald versje:
+
+
+    Ik kom u versieren
+    Met kransen en laurieren;
+    Ik bind u met hemelsch lof; enz.
+
+
+In wezen een familiefeest, met een kerkelijk feest eng verbonden,
+is ook de _kermis_. Het is een gedenkfeest der kerkwijding; immers
+het Middelnederlandsche _keremisse_ beteekent "mis bij 't feest van de
+kerkwijding", dan ook "viering van dit feest", en verder "jaarmarkt",
+men denke aan de _Leipziger Messe_. Deze dag toch wordt tot aandenken
+aan de stichting der kerk of van haar patroonfeest door een plechtige
+hoogmis opgeluisterd. Tevens wordt in het zuidelijk volksgebied de
+groote H. Sakraments-processie of _bronk_ gehouden; meien worden
+geplant langs den geheelen weg, dien de processie nemen zal.
+
+Vele oude kermissen herinneren nog heden ten dage aan den dag van de
+oprichting der gemeente als parochie en van de inwijding der kerk. Den
+7den Mei 1777 verordenden de Generale Staten, dat in hun gebied,
+in de landen van Overmaas, alle kermissen op Zondag na Sint-Martinus
+(11 Nov.) zouden plaats hebben en niet langer dan drie dagen zouden
+duren. Vandaar ontstond in Limburg de zoogenaamde _Hollandsche kermis_,
+nog heden bewaard te Heerlen, Meersen, Bunde, Geulle, Beek, Voerendaal,
+Itteren, Hulsberg, Klimmen, Margraten, Ubagsberg enz.
+
+De kerkmis trok bezoekers uit de naburige dorpen en van elders; de
+toevloed van vreemden bracht markt en handel mee, en zoo trad het
+wereldlijk element naast het kerkelijke, om dit ten slotte verre
+te overvleugelen. In de groote steden met haar hoogere kuituur is
+de kermis zelfs dermate ontaard in formaliteiten en losbandigheden,
+dat men ze op verscheidene plaatsen wijselijk heeft afgeschaft.
+
+Maar in de kleine steden en dorpen, van ons zuidelijk gebied vooral,
+daar viert zij nog hoogtij; daar kan men zeggen: geen plaats zonder
+kermis, ja sommige plaatsen hebben er twee. De wereldsche feestviering
+bestaat uit een groot komplex van overgeleverde gebruiken, genietingen
+en vermakelijkheden, van welke de familiale feestviering de kern
+vormt: wordt deze door het verslappen der gemeenschapsbanden of het
+verflauwen van den familiezin aangetast, dan ontaardt de rest en
+valt spoedig uiteen. Verwante of bevriende gezinnen, uren ver van
+elkaar verwijderd, vinden op kermisdag de gelegenheid, de familie-
+en vriendschapsbanden nauwer aan te halen. Ten bewijze, dat twee
+gezinnen met elkaar bevriend zijn, zegt men dan ook, "dat zij bij
+elkaar op de kermis komen." Hierbij komt, dat in een groot aantal
+gevallen de gedachtenisviering der kerkwijding zich met gebruiken
+uit het oogstfeest verbonden heeft, dat, zooals wij weten, een bij
+uitstek intiem karakter droeg. Vandaar ook wellicht de overvloed
+van gerechten: taart, knapkoek, krentenmik, rijstepap enz.; het
+kermisgerecht bij uitstek is echter de Limburgsche en Brabantsche
+_flaai_ (_vla_). Het kermismaal is een gebeurtenis van gewicht voor
+het geheele gezin, en voor de zorgzame huisvrouw in het bijzonder:
+met het oog hierop wordt het heele huis van onder tot boven geschrobd,
+geschuurd, geboend, en wat al niet meer.--
+
+
+    Vandaag is 't kermisavond
+    Morgen is 't kermisdag, dag, dag,
+    Da bierken, da gebrouwen es,
+    Da ich wel drinken mag, mag, mag,
+
+
+zingen de kinderen te Hasselt op den vooravond van den lang verbeiden
+dag. En inderdaad, de kermis is ook een kinderfeest: de markt is dan
+dicht bezet met kramen en tenten, en vooral de mallemolen--tegenwoordig
+veelal door vermakelijkheden van hooger volmaaktheid of kultuur
+vervangen--mag niet ontbreken; in Vlaanderen verlangen de kinderen
+naar hun _molens van plezier_. Maar laat ik ook _Jan Klaassen_ niet
+vergeten, en evenmin het bekende _koekslaan_, o.a. te Venloo met een
+stok, elders met een bijltje, vanwaar de benaming: _koekhakken_.
+
+Tot de oude kermisvermakelijkheden voor de volwassenen behoort, of
+behoorde, het ringsteken, het afkeurenswaardige dassenbijten door
+gedresseerde honden, het ganstrekken of gansrijden, het katknuppelen,
+haanslaan, mastklimmen, kaatsen, schijfschieten enz. Aldus werd
+"kermis" synoniem van allerlei pret en vermaak, met het gevolg,
+dat menig andere ontspanning en feestelijkheid den naam van "kermis"
+kreeg. Zoo b.v. de Geldersche _öskeskermis_ in November, ten huize,
+waar een koe of os geslacht is, vgl. den Gelderschen Volksalm. XXXVI,
+bl. 45; de Veluwsche _schaapskermis_, beschreven in den Gelderschen
+Volksalm. 1862, bl. 151; de _Mulderskermis_; de _Haagsche Boschkermis_;
+ja, men spreekt zelfs van een kermis op het ijs. Minder bekend is de
+Noord-Brabantsche schaapskermis. Als te Reusel de schapen geschoren
+worder, verzoekt men de kinderen uit de buurt en van de gezinnen, op
+wier stoppelland de schaapherder zijn kudde drijven mag. De kinderen
+komen helpen bij het scheren, door "een pootje vast te houden."
+
+Sedert eeuwen was de kermis onafscheidelijk verbonden met processie en
+ommegang. Van deze ommegangen verdienen een afzonderlijke vermelding
+de Reuzen-stoeten van Brussel, Leuven, Antwerpen, Mechelen, Brugge,
+met hun _Antigoon, Janneken_ en _Mieken, Grand'Papa, Op-Sinjoorken,_
+de _Groote Turk_ enz. Nòg verschijnt te Hasselt de _Lange Man (Don
+Christoffel_) en te Venloo _Valuas_ en zijn vrouw. Deze trekken op
+met het akkermansgilde en voeren ten slotte een dans uit. Immers de
+kermis is het groote gilde-feest.
+
+Met name de _schuttersgilden_ (vgl. bl. 200) trekken dan uit,
+zwakke resten van de aloude schuttersgilden met hun heerlijke
+landjuweelen. Toch schuilt nog heel wat kleur en poëzie, overgeërfde
+wapentrots en zelfstandigheidsgevoel in het optrekken der Limburgsche
+en Brabantsche _jonkheden_ met hun kapitein en andere gezagvoerders,
+zoowel in als buiten de processie. Te Eysden (L.) trekken de jonkheden
+van alle gehuchten met haar vaandels in de groote processie, elk
+achter haar beschermheilige, mee. Des Maandags en Dinsdags worden
+zielmissen gecelebreerd voor de overleden leden. Daarna heeft een
+plechtige uittocht plaats naar het kasteel, waar een reidans, de
+_cramignon_, wordt uitgevoerd: de leden der jonkheid houden elkaar bij
+de hand vast en vormen, met den kapitein aan de spits, een lange rij,
+die zich op de maat der muziek in allerlei slingeringen en bochten
+wringt. Merkwaardig is het nog, dat door de oude geweerschutterij
+van het gehucht Oost op Kermismaandag na de zielmis op de graven der
+afgestorven leden en eereleden geweersalvo's worden gelost.
+
+Op Kermismaandag, Pinkstermaandag of op het patroonfeest van het
+gilde wordt meestal de vogel geschoten. In plechtigen stoet trekt de
+schutterij naar het feestterrein, waar de houten vogel op den mast
+staat. Maar plaatselijk wordt die vogel ook den dag te voren door de
+dorpsmeisjes _gepeeld_ (opgesierd), zoo b.v. te Sint Anthonis, gemeente
+Oploo (N.-B.); in dit geval wordt hij in den stoet mee gedragen en ter
+plaatse op de _wip_, d.i. den mast, den schutsboom, geplaatst. Bij
+raak schieten wordt de trom geroerd. De koning krijgt een premie,
+maar moet trakteeren, evenals zijn vrouw of aanstaande, die tot
+koningin verheven wordt. Hij wordt nu bekleed met de versierselen:
+zilveren halsketen met platen, ruitersabel of staf met zilveren
+knop, en generaalshoed of kroon. Deze platen, met inskriptie, worden
+door den koning gegeven en vormen, aaneengeregen, _het zilver,_ het
+hoofdinsigne van het koningschap. Geflankeerd door zijn adjudanten,
+keert hij triomfeerend huiswaarts, 's Avonds wordt gedanst; vooral
+de carré-dans staat in eere.
+
+Bij het uittrekken der schuttersgilden wordt een bijzondere vaardigheid
+vereischt van den vaandrig bij het _vaandel_- of _vendeldraaien,_
+dat vóor de kerkdeur en vóor het huis der plaatselijke autoriteiten
+geschiedt. Vandaar de Vlaamsche uitdrukking "kwalijk het vendel
+met iemand kunnen draaien", d.i. het met iemand niet goed kunnen
+vinden. Ook wordt bij de intrede in het gilde het nieuwe lid
+_ingevendeld_, d.i. het vaandel hem om het hoofd gezwaaid. Elders
+heeft een soort van doopsel voor de nieuwe leden plaats. Een groote
+oneer is het, als lid geschrapt te worden. Te Waalre (N.-B.) wordt een
+onwaardig lid uit het gild (of _guld_) "getrommeld": een geldstukje
+wordt op het trommelvel gelegd, en dan wordt zoo lang getrommeld,
+tot het er van afspringt.
+
+Vroeger werd te Heer (L.) bij gelegenheid der kermis het zoogenaamde
+_vreisjpeel_ gehouden. Na de hoogmis brachten de jongelui de
+meisjes van 't kerkplein naar een herberg, waar gedanst en
+gedronken werd. Te midden van den carré-dans maakte men halt,
+en onder muziek werd een rondgang gehouden door een jongen man
+met twee schotels, geflankeerd door twee jongelui, elk met een
+brandende kaars. Gedroeg iemand zich niet ordelijk, dan werd hij
+door den kapitein gestraft. Deze gaf namelijk order, den schuldige
+midden in het vertrek neergehurkt en met de handen op den vloer,
+te _britsen_, d.i. met een vierkante lat, in dunne latjes gespleten,
+te tuchtigen. Nog dient vermeld het draaksteken te Heel en te Beesel
+(L.). Vroeger was de ridder met den draak in de optochten en processies
+een onmisbaar element. Albrecht Dürer zag hem te Antwerpen, terwijl
+de draak door een dame, die Sint Margriet voorstelde, aan een rood
+lint voortgetrokken werd. Vooral op de dorpen vermaakten de schutters
+zich met het spel van Sint Joris-met-den-draak. De vertooningen in
+genoemde Limburgsche dorpen zijn hiervan, voor zoover mij bekend,
+de eenige overblijfselen,--afgezien van de spreekwijze "met iemand
+den draak steken".
+
+Het monster is gemaakt van gevlochten teenen, met linnen overtrokken,
+en van geschubde huid en groote vleugels voorzien. Het trekt met de
+schutterij mee en wordt door een lid van het gilde voortbewogen. De
+koning van het gilde stelt Sint Joris voor; drie maal rijdt hij op
+den draak los, en den derden keer treft hij het monster, dat vuur en
+water braakt. Dan voert een meisje in het wit het bedwongen ondier
+in triomf weg.
+
+Op Kermisdinsdag wordt te Aalst, bij Eindhoven, _Machielke begraven:_
+een strooien pop wordt op de baar gelegd en op het marktveld onder den
+grond gestopt. Ook aan een lijkrede laat men het niet ontbreken. In
+Zuid-Limburg (b.v. te Schinnen) wordt het _kermiskiendje_ begraven. Men
+vergelijke "den winter begraven" enz., en den Blitterswijkschen
+_doodendans_ (bl. 166). In Vlaanderen "begraaft" men den laatsten
+kermisdag, _kermis-kaluit_ geheeten, "het hespebeen"; ook houdt men
+wel een verkoop van ledige beurzen.
+
+Een huiselijk instituut, dat echter tot vele misbruiken aanleiding
+gaf, is ook de _spinning_, spinnerij, spinnejacht enz. Gedurende
+de lange wintermaanden--die in huiselijke gezinnen meestal door
+gezelschapsspelen als ganzebord, domino-, kien-, dam- en kaartspel
+worden gekort--kwamen sinds overoude tijden de jonge meisjes en soms
+ook de vrouwen uit de buurt met vlas en spinnewiel in het een of
+ander ruime vertrek te zamen. Deze spinningen waren het gevolg van het
+sterkontwikkelde gemeenschaps- en buurtwezen. De jonge dochters werden
+verzocht, een handje te komen helpen, om door gemeenschappelijken
+arbeid in éen dag zooveel vlas als mogelijk tot fijne draden te kunnen
+verwerken. Later trad het liedjes-zingen en sprookjes-vertellen meer
+op den voorgrond. Naderhand werd eigenlijk weinig meer gesponnen--want
+het hoog-voorname spinnen raakte in oneere, en een spinnewiel, in
+de salons te pronk gesteld, kan dit niet verhelpen,--maar des te
+meer gezongen en--gevrijd: want de spinmalen waren de vrijpartijtjes
+bij uitstek. Zie Drentsche Volksalm. 1839; Ter Gouw, Volksvermaken,
+bl. 407 vlg.
+
+Zij bestaan nog, en plaatselijk zelfs in vrij oorspronkelijken vorm,
+in het Oosten van het land, Brabant, Limburg en Vlaanderen. Gesponnen
+wordt meestal in den nawinter, van Kerstmis tot Vastenavond. De
+meisjes spinnen of breien doorgaans van zes tot negen; dan komen de
+jongens uit de buurt allerlei dwaze streken uithalen, en er wordt
+gekoosd, gevrijd, gezongen en gesprongen. Ook kort men den tijd
+wel met gezelschapsspelletjes, maar van geheel anderen aard dan de
+bovengenoemde; het is _pandverbeuren, bezemjagen_ in den Achterhoek,
+_buurt of slage_ in Drente, _zökskes liggen_ of _den rooden hoan jagen_
+in zuidoostelijk Noordbrabant: te Beers, Schayk, Haps enz. Bij _buurt
+of slage_ moeten de jongelui het meisje, waar zij mee koozen, aan een
+ander afstaan, op straffe van met de plak geslagen te worden. De beide
+Brabantsche spelletjes zijn zoekspelen, en slachten het beschreven
+_slofje onder_.
+
+
+
+IV. Landbouw en veeteelt.
+
+
+De _buurtschap_ is van landelijken oorsprong. Boven is uiteengezet, hoe
+vooral in de eschdorpen gemeenschap van herkomst en van belangen den
+gemeenschapszin kweekte, die tal van gemeenschappelijke bepalingen in
+het leven riep en gemeenschappelijke hulp waarborgde. Aldus vormden de
+dorpelingen een zekeren clan, met een buurtschap als nauwere kern, die
+bleef voortbestaan, ook waar de dorpen tot steden zijn uitgegroeid. De
+arbeidsgemeenschap was ook een strijd-, weer- en feestgemeenschap,
+en als feestgemeenschap vooral openbaart zij zich naderhand in de
+steden. Daar ook ontwikkelden zich de buurten tot buurgilden, met
+bepaalde reglementen en met een president aan het hoofd, "den Heer van
+de buurt", zooals hij in de Hollandsche steden genoemd werd. Dat de
+buurdiensten hoog gewaardeerd werden, blijkt uit ons goed Nederlandsch
+spreekwoord: "Een goede buur is beter dan een verre vriend".
+
+De buurt omvat doorgaans een zeker getal straten met een bepaald
+centrum, zoo b.v. te Roermond, waar de _put_--zoo heet daar de
+buurtgemeenschap--een pomp, waarop het beeld van den putheilige, als
+middelpunt heeft. Op het land is de grens veelal een weg of een pad.
+
+Eertijds had jaarlijks een gemeenschappelijk buurmaal plaats,
+waarvan de onkosten uit de buurtkas betaald werden; toen dit
+afgeschaft was, trad het jaarlijksch potverteren in de plaats. Er
+heerschte ook een zekere hiërarchische rangorde: eerste buur,
+tweede buur enz. De _noodnoabers_ zijn de buren, tot wie men zich
+in geval van nood het allereerst wendt; en mèt de benaming is het
+instituut blijven voortleven. Als buur geschrapt, "uitgedaan" worden,
+is een ontzettende schande. Nog steeds bewijst de buurt haar goede
+diensten in de belangrijkste, zwaarste, heuglijkste en pijnlijkste
+oogenblikken van het leven. Bij geboorte, huwelijk en sterfgeval
+geschiedt de aankondiging vaak door de buren; bij huwelijk worden
+buurt en huis versierd, alsmede de weg, dien het bruidspaar nemen
+moet; bij het bouwen van een nieuw huis, het graven van een put, bij
+onderscheidingen, een lid der buurtgemeenschap te beurt gevallen,
+bij oogsten, dorschen, rooien, bij brand of hagelslag,--steeds is
+het de buurt, die hare hulpvaardigheid en deelneming betoont. Daar
+zijn andere minder gewichtige, maar toch ook sprekende momenten in
+het buurtleven. Heeft iemand geslacht, dan noodigt hij niet zelden de
+buren, om te komen zien, als 't varken op de ladder hangt. Ieder zegt
+dan, zonder dat de keel droog wordt, zijn meening over het gewicht:
+men noemt dit in Noord-Brabant "het varken prijzen".
+
+Vaste gebruiken kent men ook bij het verhuizen. Op den bepaalden dag
+trekken de mannen en de meisjes uit de buurt met de noodige karren
+naar het dorp, dat de nieuwe buurman metterwoon gaat verlaten. Een
+kar, waarop het nieuwe gezin plaats neemt, is feestelijk versierd:
+de huif is met kleurige papieren bloemen getooid, en voorin hangt een
+bloemenkroon. Nu zet de vroolijke, joelende stoet zich in beweging,
+en in Noord-Brabant wordt hierbij gezongen:
+
+
+    Te N. willen wij niet wonen,
+    Daar zijn de wijven te kwaad,
+    Maar te N. willen wij wonen,
+    Daar zijn ze beter van aard.
+
+
+Of wel:
+
+
+    Te N. willen wij niet wonen,
+    Daar is 't een arrem land,
+    Maar te N. willen wij wonen,
+    Daar zijn rozen geplant.
+
+
+Of wel:
+
+
+    Dat gaat naar Den Bosch toe,
+    Zoete lieve Gerritje,
+    Dat gaat naar Den Bosch toe,
+    Zoete lieve meid.
+
+
+    Wat zullen wij daar drinken enz.
+    Brandewijn met suiker enz.
+    Wie zal dat betalen enz.
+    De boer, dien wij gaan halen enz.
+    Waar zal hij dat halen enz.
+    Al uit zijn linnen beursje enz.
+    Wat zullen wij daar eten enz.
+    Rijstepap met suiker enz.
+
+
+Deze rijmpjes worden doorgaans gevolgd door een langgerekt "kjoeuw".
+
+Intusschen is de nieuwe woning in orde gemaakt,--trouwens _elke_
+nieuwe woning wordt door de buurt in staat van bewoonbaarheid
+gebracht. Het heele huis is schoongemaakt: de vloeren geschrobd, de
+muren gewit, alles gepoetst, gewasschen, gesierd; daarna is de mei
+of een kroon op het dak gezet en, ten teeken van volbrachten arbeid,
+de bezem uit het dak gestoken; van daar de uitdrukking: "den bezem
+uitsteken." Plaatselijk dansen de buurmeisjes dan in de feestelijk
+uitgedoste woning. Zij hebben nu recht op een onthaal, in het Oosten
+van het land het _intrekkingsmoal_ genoemd. In het zuidelijk gebied
+heeft dit onthaal geen afzonderlijken naam. Natuurlijk wordt koffie
+gedronken, waarbij krentenmik gegeten wordt "en andere"; elders
+nuttigt men de onafscheidelijke stoete. De kroon, die de huifkar
+tooide, wordt in het nieuwe heem opgehangen en blijft daar, tot ze
+verdord of versleten is.
+
+Een oud gebruik, en waarschijnlijk oorspronkelijk wel bedoeld als een
+offer aan de huisgeesten, is het oostelijke _vuurbeuten_, d.i. het vuur
+aanleggen in de nieuwe woning door de buurvrouwen, plaatselijk--maar
+jonger--ook door de buurmeisjes; men vergelijke hiermee het huisoffer
+bij het huwelijk, bl. 261. Ook in het Bentheimsche bestaat dit
+gebruik. In Oost-Vlaanderen loopt 's avonds de heele buurt samen,
+elk met een bosje stroo, dat ter eere van den nieuwen buurman wordt
+gebrand; men noemt dit, de nieuwe buren _inbranden_. Het onthaal
+draagt den naam van de _overhaalfeeste_; zie Loquela XII, bl. 69.
+
+Overeenkomstig dit gebruik wordt een nieuwe herberg met meitakken
+gesierd; ook plant men vóor de deur wel eens een meiboompje. Te Kessel
+(L.) brengen de buurtjongens den kastelein het uithangbord; het hierop
+volgend onthaal heet dan _schildverteren_.
+
+Bij ziekte wordt door de buurt geneesheer en geestelijke gehaald,
+gewaakt, gebeden. Vooral na de berechting onderneemt in katholieke
+streken de buurt een bidgang naar een nabijgelegen kapel. Treedt
+de dood in, dan zijn het weer de buren, die den doode afleggen,
+overluiden, bewaken. Zij belasten zich met de toebereidselen tot de
+ter aarde bestelling, dragen het lijk, delven den kuil, verrichten de
+begrafenis. Hoe treffend is niet de Limburgsche gewoonte, waarvolgens
+de buurmeisjes kransjes vlechten voor de overleden kinderen en
+ongehuwden, en in den lijkstoet palmtakken dragen, die dan gestoken
+worden op het graf.
+
+De gezellige bijeenkomsten dragen den naam van _buurting_ of
+_buuravond_; het onthaal, dat billijkerwijs de bewezen diensten volgt,
+heet _bier_ of _maal_, terwijl het plaatselijk een specifieke benaming
+mist. Dit _bier_ is een echt Nederduitsch instituut; zie ook Winkler,
+Oud Nederland, bl. 816. De naam van den drank, die het hoofdbestanddeel
+vormde, is op de feestelijke bijeenkomst zelf overgegaan en bleef,
+ook toen deze drank geheel op den achtergrond raakte. Zoo kent men
+het _geboorte_- of _kinderbier_, Friesch _bernebjiar_, het _meibier,
+gildebier, vastelavondbier, schuttebier_, bij begrafenissen het
+_doodbier, leedbier, troostbier, droefheidbier, groevebier_, Friesch
+_leedbjiar_ en _treastelbjiar_, ook wel _loofbier_ genoemd, wanneer
+de doode geloofd wordt; bij verloving het _verlovingsbier_. Was men
+bij het bouwen van een huis in Friesland zoover gevorderd, dat men de
+daksparren met pannen dekte, dan gaf men het _pannenbjiar_, vergel. de
+Zeeuwsche uitdrukking _te biere gaeë_, zie ook De Bo, West-Vlaamsche
+Idioticon, bl. 127. Over het Limburgsche _huulbeer_ is gesproken,
+zie bl. 263. Elders spreekt men van een _intrekkingsmaal_ (bij
+verhuizen), een _steendermaal_ (bij het aanbrengen van bouwmateriaal),
+een _richtemaal_ (als de gebinten gericht zijn), een _mestmaal_ enz.
+
+Bij den landbouw en het akkermansleven openbaart zich een nauw
+betrekkingsgevoel tusschen den landbewoner en de omringende natuur,
+en een gevoel van wisselwerking tevens. Verkondigt een dorre twijg
+den dood aan dengene, die hem het eerst waarnam, omgekeerd kan men,
+door een stroopop in het water te werpen, de natuur tot regen dwingen
+(vergel. bl. 195). Dit is meer dan poëzie en symboliek, dit is,
+hoewel onbewuste, sympathetische magie, die op een zekere animistische
+natuurbeschouwing en ten deele op natuurvereering berust, in zoover
+hier althans van fetissisme spraak kan zijn. Maar naast en boven dit
+animisme of dynamisme is in de akkergebruiken nog een andere faktor
+werkzaam: het religieuze bewustzijn van de voorzienigheid Gods en
+Zijn heerschappij over de natuur.--
+
+Reeds is voor het _zaaien_ gezorgd door palmblaadjes tusschen het
+zaadkoren te leggen; dit bevordert de vruchtbaarheid. Maar deze
+maatregel is niet voldoende; want het is lang niet onverschillig,
+wanneer gezaaid wordt. Vrijdag en Maandag zijn daartoe niet
+geschikt. Verder meent de landbouwer, als vroorogge op Sint Pieter
+vóor den middag gezaaid wordt, dan schieten er aren in; niet aldus,
+wanneer in den namiddag gezaaid wordt. De laatste volle week van
+September mag niet gezaaid worden; dit is de _springweek_, dan springt
+het zaad uit den grond op. Rogge moet ook gezaaid worden met wassende
+maan (sympathie), maar niet tusschen twaalf en éen, en evenmin op
+Quatertemperdagen. Zoo mag men ook in de Kruisdagen geen boonen
+poten. In Vlaanderen en in den Achterhoek acht men het verkeerd "bij
+twee lichten" te zaaien, d.i. als zon en maan aan den hemel staan;
+daarentegen zaait men in het Rijnland juist bij twee lichten gaarne
+tarwe, dan wordt zij mooi wit (sympathie).
+
+Zeer verspreid is de gewoonte, vóor het zaaien een kruis te slaan
+en ook de drie eerste worpen in kruisvorm te doen, en wel onder een
+spreuk, waardoor Gods zegen wordt afgeroepen. Maar meer mag men
+niet spreken, opdat de vogels het niet merken. Het zaad moet men
+hoog opwerpen, dan groeit het graan hoog op (weer sympathetische
+magie). Laat men des nachts ploeg of eg op het land staan, dan zet
+men deze recht op in het veld, dat de heksen er onder kunnen vluchten
+(Limburg).
+
+Intusschen schiet het graan welig op. Het is voor den landman een
+heilige tijd, een tijd van bange zorg en blijde hoop, als de velden
+zich steeds rijker bekleeden met den zegen des hemels. Nu rijdt
+men om de akkers, dat de oogst moge gedijen; nu bezigt men allerlei
+afweermiddelen tegen hagelslag, onweer, brand, vooral tegen de vratige
+vogels: de vogelverschrikkers hebben niet slechts een praktisch doel,
+maar doen tevens eenigermate als fetis dienst. Op de Duitsche grens
+leest men plaatselijk 't Sint Jans Evangelie tegen de musschen; tegen
+misgewas steekt men in Vlaanderen en Limburg een gewijd palmtakje op
+de vier hoeken van den akker. Het is een belangrijke, hoog-ernstige
+tijd: dans en andere vermakelijkheden moeten nu rusten ...
+
+Het omrijden der akkers en het rondtrekken om de graanvelden, wat
+ook eertijds te Rome in zwang was, heeft ten deele een gekerstenden
+vorm aangenomen in de processies. Het is zeker niet toevallig,
+dat de _litania maior_, de voornaamste processie met litanie-gebed
+op Marcusdag (25 April), juist op denzelfden datum valt, waarop
+eertijds te Rome het voornaamste _ambarvale_ plaats had: ommegang,
+bedegang door en om de velden voor het gedijen der veldvruchten en
+het afweren van schadelijke invloeden. Ook bij deze en dergelijke
+heidensche processies sprak men wisselgebeden in dialoogvorm. De
+heidensche processie op den 25sten Maart werd gehouden ter eere van
+_Robigo_, een godheid, aangeroepen ter afwending van ziekte in het
+graan of van den meeldauw. Met het feest van den H. Marcus heeft de
+_litania maior_ niets gemeen.
+
+Maar reeds heeft de kwartel den oogst aangekondigd; en de landman
+weet het, als de kwartel slaat, dan korrelt het graan goed:
+
+"zooveel maal als hij slaat, zooveel vat uit de vim", zegt een
+Limburgsch spreekwoord.
+
+Weldra, als de wind door de aren speelt en het graanveld doet golven,
+dan gaat de koorndaemon door de halmen, evenals de boomgeest zich
+openbaart in het ruischen van het loof. "De roggehonde loopt er
+deur", zegt men dan in de Graafschap, of "de roggemeuje het de
+varkens oet." Hier ontmoeten wij voor het eerst den genius der
+vruchtbaarheid op het graanveld. Hij neemt nu eene menschelijke
+gedaante aan (_korenmoeder, roggemeisje_), dan weer die van een dier
+(hond, wolf, haan, haas, bok enz.). Kinderen, die het graan vertrappen,
+waarschuwt men voor het korenwijf, de roggemoeder of den bok. De hond,
+haas enz. komt er bij de laatste schoof uit; dan moet een der binders
+met open schort voor de halmen gaan zitten, om hem te vangen. Zoo
+komt het, dat elders de laatste schoof den vorm van een hond, haas
+enz. aanneemt. Zie Sartori, Sitte und Brauch II, bl. 87; Mannhardt,
+Baumkultus, bl. 611; Roggenwolf und Roggenhund2 (Danzig 1868),
+_passim_; Die Korndämonen (Berlin 1867), _passim_.
+
+Het is een weldoende toon in het volksleven, dat de _graanoogst_,
+het moeizaamste en gewichtigste werk van het geheele jaar, als een
+feest wordt opgevat. Op Jacobidag (25 Juli) pleegt hij een aanvang
+te nemen. Het nijvere landvolk zweet en zwoegt, de buren bieden de
+helpende hand, maaien de halmen, binden de schooven, stapelen op de
+oogstkar het kostbare loon van zooveel moeiten en zorgen, en bij
+het haren der zeisen en het zwaaien der sikkels klinken vroolijke
+oogstliederen als deze:
+
+
+    De wumpel de strumpel de kanne met bier,
+    Die hebben we hier op ons pleizier!
+        Zoetemelk met roome,
+        Jan Dirksen is mijn oome,
+        Peet Trijn, dat is mijn bestemoer,
+        Zoo gaane we mee op het leste voer.
+
+
+(Noord-Holland).
+
+
+    Het laatste voer is op de baan,
+    Dat in den boer zijn schuur moet gaan.
+    De luie boeren alleen hebben nog staan.
+
+
+(Oost-Vlaanderen).
+
+En nog komt met _Sint Joapik_ de boer handen te kort. Dit blijkt
+uit verscheidene zegswijzen. Als 't heeft geijzeld, en de boeren
+de hoefijzers der paarden moeten laten scherpen, zegt men: "'t
+Hef glad iêzelt, de boer hef vandaag zienen Sint Joapik", en zijn
+er veel huwelijken na den gesloten tijd, dan hoort men wel eens:
+"Onze pastoor hef regtevoott zienen Sint Joapik".
+
+Eindelijk bindt men de laatste schoof. Evenals in de lentegebruiken de
+vegetatiedaemon door den meiboom of door een omloofde menschenfiguur
+wordt voorgesteld, aldus ook de koorngeest in de oogstgebruiken. Men
+beeldt hem uit in een schoof, met bonte linten en bloemen gesierd en
+veelal gebonden in den vorm van een pop, en deze draagt benamingen
+als: _korenmoeder, roggewolf, roggehaan_ enz.; immers, het dier,
+dat sprong door het golvende graan, heeft men gevangen in de laatste
+garve. Buiten onze grenzen wordt ook wel de maaier in de laatste schoof
+gebonden en in water gedompeld. Zij wordt ook vaak met eetwaren als
+appelen, gebak, eieren enz. gesierd en men danst er om heen, als om
+den meiboom. Een verdere overeenkomst met den meiboom is deze, dat
+b.v. in Westfalen de laatste schoof wordt bekroond door een uit hout
+gesneden en op een stok bevestigden haan, die met den haanvorm, waarin
+somtijds de laatste schoof gebonden wordt, niets gemeen heeft. Deze
+haan rust op den oogstkrans, en troont dan veelal op den zoogenaamden
+_Harkelmai_, die zijn benaming aan de bijeengeharkte halmen dankt:
+de overeenkomst met den kleinen meiboom, dien wij palmpaasch noemen,
+is weer bijzonder treffend. Na afloop der feestviering spijkert men
+den haan met den oogstkrans aan den gevel van het woonhuis, waar hij
+tot het volgende jaar blijft prijken. Zoo verklaart men de gewoonte
+van het hanenslaan in sommige streken na het oogstfeest--in den Elzas
+bindt men een levenden haan aan den oogstmei!--en evenzeer de Twentsche
+benaming voor het oogstfeest: _stoppelhanen_.
+
+De laatste schoof wordt ook de _geluksgarve_ genoemd, omdat
+men van haar geluk en rijkdom verwacht voor het volgende jaar;
+want de genius van de groeikracht en den wasdom, dien de oogstmei
+uitbeeldt in betrekking tot de graanhalmen, welke hij tooit, wordt
+ook beschouwd als de onafgebroken voortlevende groeikracht der
+veldgewassen. Andere benamingen zijn: _de Olle, 't Olde Wief_ enz.,
+welke wellicht betrekking hebben op een Oudgermaansche goddelijkte
+verpersoonlijking der vruchtbaarheid.
+
+Te Hengeloo, Steenderen, Zelhem, Ruurloo en andere dorpen van de
+Graafschap maken de binders, als de laatste halmen gemaaid zijn, een
+bijzonder groote garf, die uit vijftien gewone garven bestaat. Deze
+wordt dan met groene takken en bloemen gesierd en draagt den naam
+van _'t Olde Wief_. Straks komen de knechten met een langen staak,
+steken haar dien door 't lijf en dragen haar in optocht naar de
+woning van den boer, waar ze voor de deur wordt neergezet. Met eenige
+plechtigheid wordt dan de feestgarve aan de vrouw, die inmiddels
+naar buiten gekomen is, aangeboden. Ook draagt men de reuzenschoof
+wel eens naar binnen en dan wordt er om heen gedanst.
+
+Ook elders bestaat een dergelijk gebruik. Te Neerbosch (G.) en
+omstreken, Heel, Geleen, Vlodrop, Reuver, Tegelen enz. (L.) maakt men
+de laatste schoof dubbel zoo dik als naar gewoonte; zij wordt met groen
+en bloemen, met een _mei_, opgesmukt en dan op de kar geladen. Een
+joelende menigte van jongens en meisjes omstuwt het voertuig, en langs
+den grootst mogelijken omweg begeeft de stoet zich huiswaarts. In het
+dorp zet men het feest tot laat in den avond voort, want rijkelijk
+wordt de jeugd door den eigenaar op koffie, bier, brandewijn en vla
+onthaald. Te Nederweert vergast men zich op _Zichtezondag_ aan bier en
+zoete melk. Elders wordt alleen de laatste kar _gemeid_. Te Schinveld
+maakt men nog een stroopop, waarmee gesold wordt.
+
+In sommige Friesche woudstreken is het de gewoonte, dat op de laatste
+van het veld komende wagenvracht boekweit een meiboom wordt geplaatst,
+en wel een tak van den lijsterbessenboom met de rijpe bessen er aan. Op
+het Bildt zaten voorheen op den laatsten wagen boonschoven, die werden
+binnengehaald, twee jongens met een strooman. Zij zongen aldus:
+
+
+    Moer, moer, de pan over 't vuur!
+    Hier hê wij _de leste gerven_
+        Boven in de bergen,
+        Boven in de toppe.
+    Wanneer selle wij soppe?
+    Soppe wij van avond niet,
+    Dan soppe wij 't heele jaar niet.
+
+
+In Zuid-Limburg draagt het oogstfeest de eigenaardige benaming van
+_martelgaus_ (of _-gans],_ klaarblijkelijk een vervorming, zonder
+eenige betrekking tot den gansvogel; een afdoende verklaring werd
+tot nog toe niet gegeven. Elders op Nederlandschen bodem biedt het
+oogstfeest weinig karakteristieks. In het Noorden heeft de vlag meestal
+het meiboompje vervangen. In West-Vlaanderen draagt het oogstfeest,
+of liever de feestmaaltijd, den naam van _oogstfooie_, elders dien
+van _oogstkermis_.
+
+Ten slotte zij nog vermeld, dat in Oldenburg, Brunswijk, Hannover
+enz. een stuk koren ongemaaid op den akker blijft staan: het
+_Vergôdendêl,_ dat kwalijk anders kan vertaald worden, dan als:
+"Frau Godens Anteil", een hooioffer dus aan Wôdan's gemalin. Hiermee
+vergelijke men het schamel overleefsel, dat ons rest in het hooi voor
+het paard van Sinterklaas (bl. 123).
+
+Het arenlezen is het recht der armen. Te Eibergen (G.) zingen de
+kinderen, als ze na het _pungelen_ (aren lezen) huiswaarts keeren:
+
+
+    Moeder, moeder, ik heb moar eenen pungel epungeld,
+    Der was neet meer te kriêgen,
+    Want as der nog meer te kriêgen was,
+    Dan ha'k wal meer noa 't hoes ebrach; enz.
+
+
+Terstond na het ten einde brengen van den veldarbeid begint het
+_dorschen_: een zwaar, moeitevol werk, waar men gaarne reeds vroeg in
+den morgen mee aanvangt. Volijverig hanteeren de dorschers den vlegel,
+en uit het rythme van den dorschvlegel groeit het dorschlied met zijn
+gespierde en toch zoo smijdige klankbeweging:
+
+
+    It klitst, it klatst,
+    't Giet juwn toa gest,
+    Op tzies in brea
+    Mey 't heale gea.
+
+
+(Friesland)
+
+
+    [Het klitst en klatst,
+    Het gaat van avond te gast,
+    Op kaas en brood
+    Met het halve dorp].
+
+
+Zouden er geen liederen gezongen worden in den trant van Cremer's
+Betuwsch dorschliedje? Wij geven het natuurlijk met het noodige
+voorbehoud:
+
+
+    Lange vlegel, wonderklop,
+    Sloa d'r helder lochtig op
+    Vief en twintig duuzend slag,
+    Ielken korten wienterdag,
+    Met verdrag.
+    Vlêgel! klap 'm, klep 'm, klop,
+    Die 't niet gleuft op stuggen kop.
+
+
+Vooral het dorschlied steunt in zoo ruime mate de stelling van Karl
+Bücher, dat het arbeidslied zich ontwikkelde uit den rythmischen vorm,
+dien het volk aan inspannenden, eentonigen arbeid gaf, om het eentonige
+te breken en de vermoeienis te doen vergeten.
+
+Het gewichtigste oogenblik bij het uitdorschen is dat van den laatsten
+slag. In ons zuidelijk volksgebied bestaat vrij algemeen het gebruik,
+dat bij het afdorschen van het laatste koren alle dorschers tegelijk
+met de vlegels op den vloer slaan; in het Oosten van ons land heette
+dit de _drobbelslag_. Uit vergelijking met uitheemsche gebruiken
+blijkt, dat deze slag oorspronkelijk den koorndaemon gold, die immers
+mee in de schuur gevlucht is. Tegenwoordig is het een teeken, dat de
+vrouw van den eigenaar moet komen, om de arbeiders te trakteeren.
+
+De greidboer heeft geen bouwland, hij is enkel veehouder, hij kent
+alleen den _hooi-oogst._ Maar de gebruiken, hiermee verbonden, zijn
+over het algemeen veel minder ontwikkeld dan die van den graanoogst. Na
+afloop volgt het hooimaal, een afscheidsmaal, dat de boer aan zijn
+werkvolk geeft; het bestond van ouds uit spekpannekoeken. De laatste
+wagens worden op Ameland met vlaggen versierd.
+
+Worden de groote schuurdeuren geopend, dan gebeurt het vaak, dat
+zwaluwen komen rondfladderen in de ledige ruimte der schuur. Dan
+zingt de jeugd--en ook wel in het voorjaar bij den terugkeer,--het
+zwaluwgetjilp nabootsend:
+
+
+    Verleden jaar, toen ik hier was,
+    Was dit vak vol en dat vak vol,
+    En nu is alles weer verteerd, verteerd, verteerd.
+
+
+Of wel:
+
+
+    Toen ik weg ging, waren alle kistjes en kastjes vol,
+    Maar toen ik weer kwam, was alles verslikkerd, verslekkerd,
+    verslierd, verslierd.
+
+
+Men vergelijke het Brunswijksche:
+
+
+    As ik weggung, as ik weggung,
+    Was dit fak vull, was dat fak vull,
+    As ik wê'erkam, as ik wê'erkam,
+    Was alles verslickert, verslüert.
+
+
+Laat ik nog vermelden den vlasoogst, vroeger zoo belangrijk met het
+oog op het algemeen gebruikelijke, huiselijke spinnen; den hopoogst,
+die eertijds aanleiding gaf tot het befaamde Geldersche hopmaal met
+zijn lekkere, gerezen pannekoeken; eindelijk den koolzaadoogst,
+daarom niet onbelangrijk, dewijl de laatste zak door een groenen
+tak, een _mei_ werd gesierd. Met de muzikanten voorop ging de stoet
+zingende naar het huis van den boer. Maar reeds in 1839 was, volgens
+den Gelderschen Volksalmanak, dit feest kwijnende.
+
+In Noord-Brabant, b.v. te Duizel, kent men nog de _aardappelfooi_,
+vroeger in de omstreken van Breda de _boekweitfooi_, vergel. de
+Antwerpsche _pataatfooi_, naast de Vlaamsche _oogst- vlas-_ en
+_zaadfooi_ (bl. 283). Het woord _fooi_ heeft hier de beteekenis van
+"afscheidsmaal", die ook het Middelnederl. _foy, voy_ bezat. Een
+nog oudere beteekenis is "reis, weg"; immers het woord heeft zich
+ontwikkeld uit het Fransche _voie_: "reis, reispenning, teerpenning."
+
+Zie Mannhardt, Baumkultus, bl. 190 vlg.; Driem. Bladen I, bl. II,
+bl. 70; Dr. De Vooys, in Volkskunde XXIV, bl. 154; Schrijnen,
+in Limburg's Jaarboek I, 3, bl. 25 vlg.; H. Welters, Feesten enz.;
+bl. 50; Heuvel, Volksgeloof en Volksleven, bl. 312 vlg.; Waling
+Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I, bl. 261.
+
+De _veeteelt_ is reeds elders ten deele besproken, zoo b.v. de
+stalling bij de verschillende huistypen en eveneens de afweermiddelen,
+die ter bescherming van het vee tegen onheilvolle invloeden worden
+gebezigd. Ook de hooioogst behoort tot dit onderwerp.
+
+Vooral de paarden staan bloot aan betoovering en aan kwelling van
+de maar, die onontwarbare knoopen in de manen vlecht en de dieren in
+zweet drijft. Hiertegen bestaan afzonderlijke bezweringsformules. Ook
+paardekoppen in den gevel oefenen beschermenden invloed uit. De koeien
+en schapen worden op gezette tijden door de vaart gedreven, om ze
+vruchtbaar te maken en tegen ziekten te beveiligen. Op een meidag
+drijft men de koeien in de weide en tegen Sint Katherijne komen zij
+weer op stal. In den omtrek van Bredevoort en Aalten (G.) hebben de
+koewachters hun eigen deuntje, waarmee ze elkaar toeroepen: "Alleli,
+allo, Derk, Jan, enz., allo, kom hier allo, gauw dan alio, alleli,
+allo". Dit "Alio, alleli" dient ook om des avonds de koeien bijeen
+te roepen.
+
+Bijzondere voorschriften gelden bij het melken, om te maken, dat de
+melk overvloedig is, niet blauw, dat zij niet onmiddellijk stolt,
+dat zij niet botert; hiertegen beveiligt vooral de vlierstruik. Ook
+palm en kruidwisch worden in den stal aangebracht; spinnewebben ziet
+men er graag.
+
+Schapen, geiten en varkens spelen in het volksgeloof een
+ondergeschikte rol. Van meer belang zijn hond en kat, die vooral het
+weêr voorspellen, maar toch ook geluk of ongeluk aankondigen. De kat
+staat in betrekking tot het huwelijk (bl. 90, 253), kondigt bezoek
+aan en ziet sterfgevallen vooruit. Van groot belang is, zooals wij
+zagen, de haan bij de vruchtbaarheidsgebruiken, bij het oogstfeest
+enz. Hij beveiligt tegen schadelijke invoeden en is daarom wel vooral
+symbool der vruchtbaarheid, zooals ik reeds op bl. 96 en elders
+heb betoogd. Eindelijk, in hooge eere staan de bijen, het eenige
+insekt, dat huisdier geworden is. Zij staan in nauwe betrekking tot
+het gezin van den iemker; zijn dood wordt hun aangekondigd; met de
+naastbestaanden dragen zij rouw.
+
+
+
+V. Ziekte, dood, begrafenis.
+
+
+Na de genoegens van het leven komen _ziekte_ en de dood. Menige zwakte
+en menig lijden slaat de landbouwer lager aan dan de stedeling met
+hooger kultuur, en het is zelfs een bekend feit, dat hij eerder den
+veearts voor de stalbeesten zal ontbieden, dan den geneesheer voor
+zich zelf of voor de leden van zijn gezin. En nog gaat hij dan bij
+voorkeur bij waterdokters en konsorten te rade. Daarentegen is hij
+voor kleine misvormingen zeer gevoelig, getuige b.v. het heirleger
+van bezweringsformules tegen de wratten. Maar ik kom hier op het
+gebied der volksgeneeskunde, die uitvoerig in het Zesde Hoofdstuk
+zal besproken worden.--
+
+Intusschen wordt de kwaal erger en erger en nadert de _dood_. Reeds
+heeft men herhaaldelijk geheimzinnige lichten waargenomen, die onder
+den naam van _veurbuken_, (_veurbukes, veurbuksel_ enz.) bekend zijn,
+althans in het zuidelijk volksgebied. Voortdurend krast de uil en
+de raaf, de waakhond slaat aan in het holle van den nacht, de klok
+blijft stil staan of twee klokken slaan te gelijk, de katten bijten
+elkaar; nu eens springt een glas, dan weer worden deuren plotseling
+dichtgeworpen, en voortdurend laat het houtwormpje zijn eentonig
+getik hooren. Hierbij komt nog, dat de huisgenooten voortdurend
+droomen van huwelijk en bruiloft (vgl. bl. 241), of den priester
+aan het altaar zien staan: geen twijfel meer mogelijk, spoedig zal
+de zieke "het gewaagd hebben". "Hij gaat de gard af", fluisteren de
+vrienden en magen, "hij riekt naar de schup". Bij kinderen klinkt de
+volksuitdrukking zachter, gevoeliger: groote kinderoogen, luidt het,
+zijn "kerkhofbloemen".
+
+Men kan niet zeggen, dat de landman den dood meer vreest dan de
+stedeling, maar hij wordt er voortdurend aan herinnerd door zijn
+intiem samenleven met de natuur, wier opvallende verschijnselen hij
+als voorboden beschouwt. Hierop wijst m.i. het meest sprekend de
+volksverklaring van een ontijdigen bloei:
+
+
+    Een bloem buiten den tijd
+    Is een bruid of een lijk.
+
+
+Ook hier weer de verwantschap van dood en huwelijk als het telkens
+wederkeerend refrein.
+
+De dood wordt door het volk beschouwd als een overgang, niet als
+een einde: vandaar een heele reeks van scheidingsgebruiken uit de
+wereld, die den mensch omringt, zoowel bij het sterven, als na
+den dood, tot hij veilig en wel geborgen is in het graf. Want,
+dat ieder mensch bestaat uit een tweevoudig ik, dat er bij den
+dood een scheidingsproces plaats heeft, ten gevolge waarvan het
+onsterfelijke gedeelte overblijft, om een nieuw leven te beginnen,
+was een overtuiging, door de Oude Germanen met alle andere volken
+en volkengroepen gedeeld. Deze overtuiging is algemeen-menschelijk,
+en behoort tot de goudaderen in veelal waardeloos of minder waardevol
+erts. Tot dit soort van gebruiken behoort het afknippen van nagels
+en haar, het omwerpen van de stoelen en banken, het openzetten
+der vensters, het rondgaan om het kerkhof enz. Ook bij de geboorte
+hebben wij een dergelijken scheidingsritus ontmoet (bl. 214, 215);
+hier is hij op zijn eigen domein. Zelfs voor de overlevenden is
+hij van toepassing, ten einde scheiding te bewerkstelligen van den
+doode en de doodsmachten en ter wederopneming in de wereld en in de
+gemeenschap der levenden. Natuurlijk vermengen zich hiermee gevoelens
+van teedere piëteit met den dierbaren stervende of doode.
+
+Na de berechting, in katholieke streken, wacht men met bange vrees en
+klimmende bezorgdheid het naderend einde af. Komt het stervensuur
+en heeft men allen grond, te duchten, dat de zieke het spoedig
+zal hebben afgelegd, dan ontsteekt men de gewijde doodenkaars--in
+Vlaanderen wordt dit _uitlichten_ genoemd--en roept de familie om
+het sterfbed. Men tracht den stervende het verscheiden zoo licht
+mogelijk te maken. Hij mag geen kleedingstuk aanhebben, waaraan op
+Zondag genaaid is, want daarin kan hij niet sterven, maar blijft
+voortdurend in doodstrijd. Men vraagt hem gaarne, of hij niets meer
+"op zich heeft", een laatsten wensch, maar ook wellicht een belofte,
+die men hem dan afneemt. Bestellingen en beschikkingen van een
+stervende moet men volbrengen, anders kan hij geen rust vinden in
+het graf; en evenmin vindt hij rust, als men de begrafenisgebruiken
+verwaarloost. Houdt men na den dood ter volbrenging eener belofte van
+den overledene een bidweg, dan moet men een stok of regenscherm voor
+de deur zijner woning zetten en zeggen: "In den naam van God, ga voor,
+ik zal u volgen." Blijkbaar wil men aldus den geest verschalken en
+alvast voorop sturen; anders moet men hem dragen.
+
+In dit beslissend tijdsgewricht ducht men vooral het twaalfde uur;
+immers dan "verzet" de tijd.
+
+Heeft de stervende den laatsten snik gegeven, heeft de ziel het
+lichaam verlaten, naar het volk meent als ademtocht, dan wordt
+de mond gesloten, de naaste verwanten drukken de oogen dicht,
+en in katholieke streken omklemmen de saamgevouwen handen een
+kruis of rozenkrans. Eertijds werd de stervende, naderhand ook de
+doode afgelegd, en kwam hij van het bed op het lijkstroo te liggen,
+in geheel België _reeuwstroo_, in Hollandsch Limburg _schoofstroo_
+genoemd; _reeuw_- beteeken "lijk", vergel. het Gothische _hraiw_- in
+_hraiwadûbô_ "tortelduif, lijkduif." Het feit, dat de uitdrukking "op
+zijn reeuwstroo liggen" in heel Vlaamsch België en in de aangrenzende
+gewesten mondgemeen is, bewijst voldoende, dat zij verband houdt
+met een algemeen verspreid gebruik. Het afleggen op stroo mag als
+Pangermaansch, ja als algemeen Indogermaansch beschouwd worden. In
+België schijnt het sedert enkele tientallen van jaren uitgestorven;
+ook in Westfalen (_Revestroh_) en Rijnland is het gebruik veel
+verminderd. In Nederland is het, voor zoover mij bekend, nog
+slechts in Friesland en in Hollandsch Limburg in zwang: "Wanneer het
+gewasschen en in het doodshemd gekleed is," schrijft Th. Dorren in
+Limburg's Jaarboek XVI, bl. 13, "wordt het lijk--gewoonlijk op twee
+aan elkaar geschoven tafels--in de beste kamer _op schouf_, d.i. op
+stroo gelegd. De tijd, dat het lijk onbegraven daar ligt, heet het
+"_euver eerd_ liggen." Vandaar de uitdrukking: "Hij komt van het bed
+op het stroo," d.i. van euvel tot euvel, zonder dat het er beter op
+wordt. Oorspronkelijk werd het lijk van het bed op een plank gelegd,
+en deze, in Beieren het _Rebrett_ genoemd, dient in ons land nog op
+tal van plaatsen, om den dood aan te kondigen. Zwart geverfd en met
+een doodshoofd, waaronder de letters R.I.P., beschilderd, wordt het
+_liêkbreed_ naast de deur van het sterfhuis geplaatst.
+
+Het lijk wordt dus gewasschen, geschoren, en men legt een doekje
+onder de kin. Kinderen tooit men met een kransje, ook de ongehuwden
+krijgen den bruidstooi, dien zij gedurende hun leven moesten ontberen:
+den mirten- of rosmarijnkrans. Dan vangt het _verhennekleen_ aan,
+d.i. het doodskleed of _hennekleed_ wordt den doode aangedaan of
+liever over hem heen genaaid. De Friesche benaming is _hinnekleed_;
+in Oost-Groningen zegt men ook _reekleed_, en met volksetymologische
+vervorming _regenkleed_. Dit kleed is het eerste, wat de jonge
+vrouw voor zich en haar man spint. Het wordt oospronkelijk met éen
+draad en éene naald om het lijk vastgenaaid. Deze naald is "heilig"
+en "gevaarlijk" tevens; beide begrippen raken elkaar (bl. 86). Zij
+wordt dus doorgebroken en de stukken worden in de kist gedaan; ofwel
+men werpt ze in het vuur. Raakt men er een kies mee aan, dan zou hij
+uitvallen; éen prik er mee geeft een ongeneeslijke wonde. Anderzijds
+brengt zij geluk bij het loten.
+
+In Limburg wordt de vrouw met het hemd bekleed, dat zij den eersten
+huwelijksnacht en daarna nooit meer gedragen heeft. Elk jaar wordt het
+gewasschen en dan zorgvuldig opgeborgen; wij ontmoeten hier wederom
+de verwantschap van dood en huwelijk in het folklore (bl. 241).
+
+Na den dood worden onmiddellijk deuren en vensters geopend in
+het sterfvertrek, althans op enkele plaatsen in Zuid-Limburg, een
+scheidingsgebruik, dat de ziel er vrij uit kan _pfluderen_ (fladderen),
+zooals men in Zwaben zegt. In de Graafschap, en in 't algemeen in
+'t Oosten van Nederland, wordt onder het bed, of in de buurt ervan,
+een bak met water of met water en melk gezet; dit gebruik heerscht
+ook in Westfalen en andere streken van Noord-Duitschland. In Groningen
+meent men, dat dit met een hygiënisch doel geschiedt, omdat dan alle
+vuiligheid op dit water trekt; elders zegt men, dat anders alle water
+en de melk in huis onrein wordt. Waarschijnlijk was de oorpronkelijke
+bedoeling, de ziel een bad in water en melk te schenken. In Oostenrijk
+keert men alle vaatwerk om, dat de ziel daar niet aan blijve hangen. In
+Friesland wilde het gebruik, drie handjes vol gerstekorrels rond den
+doode uit te strooien; het strooien van gerst of zand heeft over het
+algemeen geestenwerende kracht; vgl. bl. 76.
+
+Nu zet men de klok stil en omfloerst den spiegel of keert hem om,
+"omdat er anders spoedig een tweede sterfgeval in het huis zou
+volgen", meent men in Friesland. De verklaring hiervan is deze, dat
+het spiegelbeeld van den mensch met de ziel wordt gelijk gesteld; het
+is dus te duchten, dat het spiegelbeeld van de overlevenden door den
+geest van den overledene worde meegevoerd. Dit zelfde gebruik vindt
+men plaatselijk, buiten onze grenzen, ook bij geboorte en huwelijk;
+immers ook in deze gewichtige levensmomenten wordt de mensch in hooge
+mate door de geesten bedreigd.
+
+Naderhand worden deuren en vensters weer gesloten, eigenlijk en
+oorspronkelijk eerst na de begrafenis, om de ziel te verhinderen, terug
+te keeren. Dit blijkt o.a. hieruit, dat men in Noord-Duitschland aan
+de achterzijde van het sterfhuis een brok muur neerlegt, om zich voor
+het wederkeeren der ziel te vrijwaren. Wil men in Limburg uitdrukken,
+dat iemand reeds lang overleden is, dan zegt men: "Hij komt al haast
+terug." Het luiken der vensters werd later rouwsymbool, òok bij de
+naastbestaanden.
+
+Een krachtig middel, om den terugkeer der schimmen te beletten, is
+ook het leggen van twee stroowisschen kruiselings over elkaar op de
+kruiswegen, of in het algemeen tusschen woon- en begraafplaats op den
+weg, dien de lijkstoet volgde: want de doode keert langs denzelfden
+weg terug, dien hij gekomen is. Inderdaad wordt het lijk-, schoof-
+of doodenstroo op verschillende wijze behandeld.
+
+1. Men verbrandt het, en dit is nog op tal van plaatsen in het
+zuidelijk volksgebied het geval. Immers, de geest van den doode zou
+aan het stroo kunnen blijven hechten; dit is dus een reinigings-
+en scheidingsgebruik. In alle geval:
+
+2. Men verwijdert het na den dood uit het huis, evenals de
+plank, waarop de doode gelegen heeft. Dit is natuurlijk weer een
+reinigingsgebruik, evenals het keren van het huis en het verbranden
+van kleêren en andere voorwerpen, waar de dood mee in aanraking
+kwam. Vandaar het gebruik in Zeeland, Noord-Brabant, Gelderland,
+Vlaanderen en enkele jaren terug ook in Limburg, na den dood
+bossen stroo aan de deur van het sterfhuis te leggen, met of zonder
+rouwbanden; naar den ouderdom van den overledene neemt dit grootere
+afmetingen aan. In de Noordbrantsche buurten Loon-op-Zand, Sprang,
+Capelle enz. wordt kort gesneden stroo onder drie naast elkaar liggende
+steenen gevlijd. Naderhand dienden lijkstroo en lijkplank als teeken,
+dat iemand overleden was.
+
+3. Het stroo wordt kruiselings voor de deur gelegd, of men maakt
+er wisschen van, die op de kruiswegen gelegd worden. Ook wordt de
+kist op het reestroo geplaatst, en op den weg naar het kerkhof worden
+stroowisschen of enkele halmen van de kar op den grond geworpen. Aldus
+in Antwerpen, Noord- en Zuid-Brabant en Limburg, Gelderland enz. Dit
+stroo dient om den geest het terugkeeren te verhinderen. Zelfs legt
+men o.a. te Sittard twee stroohalmpjes kruiselings op hoofd, borst en
+voeten, om den geest den lust te benemen, zich weer met het lichaam
+te vereenigen. Deze en dergelijke gebruiken heet men te Mechelen
+dan ook zeer juist "den doode verloren spelen"; zie H. Coninckx,
+Mechelsche gebruiken II, bl. 51. Naderhand werd het gebruik ten deele
+gekerstend en vroeg de stroowisch op kruiswegen om een gebed voor de
+"geloovige zielen".
+
+Aldus verklaart men ook, waarom het stroo vóor het sterfhuis wordt
+verbrand, terwijl het stroo langs of op den lijkweg daar moet blijven
+liggen, tot het verrot is.
+
+Een aandoenlijke trek in het volksleven is het aanzeggen van den dood
+aan de huisdieren, die geacht worden in nauwer betrekking te staan
+tot den huiselijken kring en hun deel te hebben aan het wel en wee
+van het gezin. Aan het vee, maar vooral aan de bijen wordt de dood
+van den meester aangezegd. Het best is deze trek bewaard gebleven
+daar, waar de huisgemeenschap van menschen en vee het innigst was,
+nl. op de Oudsaksische hoeve; aldus te Weerdinge en Emmen, dan ook
+eertijds te Meppel en Hoogeveen. Te Barneveld maakt men een zwarte
+streep op de linkerzijde van elken korf als teeken van rouw; elders
+in het Oosten van het land worden de bijenkorven van rouwstrikjes
+voorzien; zie Driem. Bladen XII, bl. 52, vergel. III, bl. 81. In
+Westfalen luidt de formule:
+
+
+    Imme, Imme, din Heer is dood,
+    Nu bliw bi mi in mine Nood.
+
+
+Ook in West-Vlaanderen, de Kempen en het Meetjesland klopt men op
+de korven en zegt: "Bietjes waakt, want de meester slaapt", of "de
+meester vertrekt."
+
+Het overlijden wordt aangezegd door de naaste buren of door de
+lijkbidders, en de buurt, vooral de _noodwakers,_ komen, om bij het
+lijk te waken en te bidden. Wij hebben hier het overoud gebruik der
+lijkwake of doodenwake, een gekerstend afweergebruik, dat echter
+tegenwoordig, bij de protestanten althans, grootendeels in onbruik
+geraakt is. Vroeger werden hierbij klaagliederen gezongen en een
+lijkmaal gehouden. Of hier of daar bij deze gelegenheid nog opzettelijk
+geweeklaag wordt aangeheven, is mij niet bekend; maar in Twente en
+ook wel elders wordt die lijkwake nog etende en drinkende doorgebracht.
+
+Burenplicht is eigenlijk ook het overluiden, waarbij natuurlijk
+_luibier_ behoort. Het gebruik is vrij algemeen, en volgens den regel
+wordt driemaal geluid voor volwassenen en éenmaal voor kinderen,
+of voor een volwassene wordt met de groote, voor een kind (ook wel
+voor een vrouw) met de kleine klok geluid. Dichterlijk is de Duitsche
+uitdrukking: _das Heimläuten_; bij ons is behalve de term _overluiden_
+ook wel _uitluiden_ gebruikelijk. Zooals uit vergelijking met tal
+van analoge gebruiken blijkt, had zoowel de luide doodenklacht als
+het overluiden oorspronkelijk ten doel, de geesten af te weren,
+die zich van de scheidende ziel wenschten meester te maken.
+
+'s Avonds vóor de begrafenis wordt het lijk gekist; voor de doodkist
+werden vroeger de planken opbewaard. Staat een doode 's Zondags over,
+dan volgt binnen twee weken een tweede lijk. Ligt iemand "mooi" in de
+kist, dan is dit insgelijks een teeken, dat weldra een nieuw sterfgeval
+in dezelfde familie zal plaats hebben: "hij is mooi bestoorn",
+zeggen de Friezen. Nu weet men, dat, volgens een zeer verspreide
+animistische opvatting, de ziel een min of meer stoffelijk leven leidt
+in of bij het graf; vandaar, dat men den doode meegeeft al datgene,
+waaraan hij tijdens zijn leven bijzonder gehecht was. Vroeger waren
+dit kleeren, wapens, mondvoorrraad, amuletten van allerlei aard,--in
+Zweden geeft men nog heden ten dage tabakspijpen en zelfs gevulde
+brandewijn-flesschen mee. Gouden en zilveren kostbaarheden werden op
+den duur in geld omgezet en ten slotte vormde nog slechts een kleine
+munt het rudimentaire en reeds meer symbolische overblijfsel. Den doode
+zulk een munt in de hand te geven of in den mond te leggen is nog vrij
+algemeen in verschillende streken van Duitschland. Dit geschiedt hier
+te lande niet meer. Wel geeft men nog den doode het scheermes mee,
+maar m.i. omdat dit door de aanraking, evenals de naald, waarmee het
+doodskleed genaaid werd, "gevaarlijk" geworden is; dan ook rozenkrans
+en medailles ter vervanging der amuletten van eertijds; aan vrouwen
+wordt nog wel eens schaar, vingerhoed e.d. toegevoegd.
+
+Bij het kisten moet de doode met de voeten naar de deur gelegd worden,
+en zóo draagt men hem uit de woning, recht door de _lijkdeur_,
+de hoofddeur van het huis, maar die anders niet geopend wordt, dan
+wanneer een lijk wordt uitgedragen of het bruidspaar zijn intrede doet
+(bl. 241); aldus in Friesland, terwijl men ook op vele plaatsen in
+Noord-Holland in ouderwetsche huizen nog de staat- en sterfdeur wijst,
+die alleen bij trouw- en begrafenisplechtigheden geopend werd; zie
+De Roever, Van Vrijen en Trouwen, bl. 209. Uit vrees, dat de geest
+terug keert, zegt menig drager en menige draagster uit den omtrek
+van Aalst, wanneer de lijkstoet zich in beweging zet: "Geest, ga
+voor, ik zal u volgen"; en als de deuren 's avonds gesloten worden:
+"Geest, blijf buiten, en ik binnen."
+
+Zoo komen dan de naastbestaanden en buren ter _begrafenis_. In Brabant
+hebben de buurmeisjes den avond te voren in 't sterfhuis _gepeeld_,
+d.i. een kruis van groen en bloemen gemaakt, dat bij de begrafenis
+door kinderen wordt gedragen, gedurende den lijkdienst op de kist
+ligt, en naderhand het graf zal tooien. De familie verschijnt in
+rouwkleeren, de vrouwen geheel in het zwart, zonder gouden sieraden,
+en dragen somtijds den doek "met de krange kante buiten", zooals men
+in het oostelijk volksgebied zegt. Te Weert, Nederweert, Neerbosch,
+Lent enz. dragen de vrouwen dan nog de falie; te Lent dragen de
+mannen bij deze gelegenheid mantels van een bepaald model, door den
+doodgraver bezorgd. Bij deze mantels behooren natuurlijk bepaalde
+hoeden, die plaatselijk na afschaffing van de mantels gebleven
+zijn. Zoo komt het, dat b.v. te Neer de mannen bij den rondgang om
+het altaar, elders gedurende de eerste helft der lijkmis, den hoogen
+hoed opzetten. Op Zuid-Beveland wil de gewoonte, dat ieder lijkganger
+den breeden rand van den Zuidbevelandschen hoed naar omlaag buigt,
+waardoor een zoogenaamde _treurhoed_ ontstaat.
+
+Buiten 's huis wordt b.v. te Reusel de kist nog eens, en nu voor
+het laatst, geopend. De buren dragen het lijk, en zoo zet zich dan
+de lijkstoet in beweging, reeds door velen als _begangel_, d.i. in
+schijngestalte drie dagen te voren gezien, zelfs door paarden,
+schichtig voorbij rijdend langs het kerkhof. Ook hebben reeds dagen
+te voren de hekkenopzetters de hekken geopend op den weg, dien de
+stoet moet volgen.
+
+Na de begrafenisplechtigheden in de kerk, of ook wel terstond vanaf
+het sterfhuis, wordt de kist op kar of wagen gezet en rijdt men
+ter laatste rustplaats. De naaste buurman moet het lijk rijden,
+en de regel geldt, dat wie den bruidswagen rijdt, ook de dooden ter
+rustplaats moet brengen. De te volgen weg, die volgens oude gewoonte
+voor iedere buurt en hoeve vast staat, is in Overijssel, Drente,
+Gelderland, Friesland algemeen de _lijkweg, noodweg_ of _reeweg_;
+hij wordt uitsluitend genomen bij het doopsel, huwelijk en begrafenis
+(bl. 241). Veelal wil het gebruik, dat de stoet op bepaalde plaatsen,
+b.v. bij kruiswegen, grenzen, bruggen, kapelletjes, een oogenblik
+halt maakt, om dan na enkele gebeden of ceremoniën den weg te
+vervolgen. Op de kar nemen twee of vier der naaste verwanten plaats,
+meestal vrouwen. Ja, in verscheidene dorpen van Limburg, Friesland,
+Drente, Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant enz. zat de weduwe op
+de kist, en dit gebruik is nog volstrekt niet geheel uitgestorven;
+wellicht hebben wij hier te doen met een afweergebruik. Achter den
+wagen volgen verdere bloedverwanten, buren en vrienden, meestal ook
+vrouwen. "Opmerkelijk", zegt De Cock, "is nog het West-Vlaamsch
+gebruik, dat den ""boever"" oplegt, 's avonds te voren reeds in
+'t oor der paarden te gaan fluisteren: ""Morgen moet ge 'nen doôn
+voeren"", anders zouden de dieren weigeren te trekken (Volkskunde,
+bl. 223). In de streek van Ootmarsum droegen degenen, die het lijk
+volgden, palmtakken, versierd met bladgoud, die ze naderhand in de
+kist wierpen of daarop plantten. Dit gebruik leeft ten deele nog
+in Noord-Brabant, Limburg en waarschijnlijk ook elders; te Vucht
+b.v. worden voor overleden meisjes door meisjes palmtakken gedragen,
+voor overleden jongens door jongens hulstakken: wij ontmoeten hier
+het treffend en dichterlijk gebruik van den graf- of doodenmei.
+
+Het kerkhof ligt op de meeste dorpen van het zuidelijk volksgebied nog
+om de kerk. In sommige gemeenten van Friesland en Overijssel heeft
+zich het gebruik staande gehouden, op het kerkhof gekomen, driemaal
+het pad om het kerkhof rond te gaan; ook volgens het Oudindisch
+lijkritueel schreed men driemaal om het lijk, ten einde dit tegen
+invloeden van boozen aard te beveiligen. Men vergelijke den rondgang
+om de akkers, die immers een afweer-, en bijgevolg, voor dat geval,
+een bevruchtingsritus is. In de groeve wordt het lijk georiënteerd,
+d.i. met het gelaat naar het Oosten gericht, een gekerstend heidensch
+gebruik, dat plaatselijk nog stand houdt; immers het Oosten was de
+lichtzijde, maar Christus is het Licht, in het Oosten is Christus
+verrezen, in het Oosten ligt het Paradijs, in het Oosten zal Christus
+verschijnen ten oordeel.--Rust de kist in de groeve, dan werpt eerst
+een der familieleden, vervolgens elk van de buren een schop aarde
+er op, een ver verspreid gebruik, dat b.v. ook in China bekend
+is. De bedoeling is, de ziel te nopen, rust te houden binnen het
+graf. Gewoonlijk bedankt de naaste bloedverwant voor de bewezen eer.
+
+Het graf wordt getooid met groen en bloemen. Een eigenaardig gebruik
+vind ik vermeld voor oostelijk Noord-Brabant, het eiland Schouwen, en
+Staphorst en Rouveen; bij de begrafenis van een vrouw, die in kraambed
+gestorven is, wordt een witte doek op de kist of op het graf gelegd. Te
+Veldhoven (N.-B.) wordt die doek op het graf aan de vier hoeken met
+een steen bezwaard en blijft liggen, tot hij geheel verteerd is.
+
+Tot het verleden behoort het gebruik, mondkost op de grafstede neer te
+leggen: een waar doodenoffer. Daarentegen is het aloude doodenoffer
+in den vorm van een lijkmaal plaatselijk in gewijzigden vorm of
+ook slechts als _survival_ blijven voortbestaan. Het Oudgermaansche
+doodenmaal werd bij het graf zelf gehouden en in christelijke tijden
+herhaaldelijk verboden; in de XIe eeuw ijvert o.a. Burchard van
+Worms er tegen in een zijner dekreten.-- Nog thans wordt in sommige
+streken van het buitenland de doode geacht, aan deze smulpartijen,
+die echter ten sterfhuize gehouden worden, onzichtbaar deel te nemen;
+men laat zelfs een plaats voor hem open en de spijzen worden opgediend,
+alsof hij tegenwoordig ware.
+
+In ons land wordt het begrafenismaal vóor of na de begrafenis gehouden;
+bij welgestelde boeren neemt het wel eens den vorm aan van een vollen
+maaltijd. Het draagt den naam van _groevemaal, lijkmaal, grafmaal_,
+alsook van _lijkbier, troostelbier, leedbier_ enz. Een begrafenis
+zonder lijkmaal heet in de _Trijwâlden_ (F.) een "begrafenis zonder
+leed". Hoe meer hierbij gegeten en gedronken wordt, des te beter,
+want het komt den doode ten goede; het verzuimen van een lijkmaal
+wordt beschouwd als een oneer, den doode aangedaan.
+
+In België vindt men dit lijkmaal verder nog in gewijzigden vorm terug
+in de zoogenaamde _eten-uitvaart,_ waarbij het _uitvaartbrood_ aan den
+arme wordt uitgedeeld. Dit lijkt mij daarom zoo belangrijk, omdat de
+kerstening hier eenzelfden weg is ingeslagen, als in de eerste eeuwen
+van het Christendom. Toen werd nl. de lijkmaaltijd vooral gekerstend,
+door de armen en ongelukkigen daartoe uit te noodigen: de lijkmaaltijd
+werd liefdemaal of _agape_, en kreeg ekonomische beteekenis, trad in
+dienst der christelijke armenzorg.
+
+In de omstreken van Kortrijk heet de rouwmaaltijd _molleprooi_, en
+aan dat maal deelnemen noemt men "naar de _molleprooi_ gaan." Deze
+uitdrukking zal wel zooveel beteekenen als op de _mollejacht_ gaan,
+waarin het Bargoensche _mol_ "dood" beteekent.
+
+Men zou echter verkeerd doen, in dezen lijkmaaltijd uitsluitend het
+overleefsel van een offermaal te willen zien. De rouwtijd is een
+tusschenperiode, een middentoestand, vooral de tijd tusschen het
+overlijden en de begrafenis. In dezen toestand treden de nagelaten
+betrekkingen door scheidingsgebruiken, terwijl opnamegebruiken hen weer
+in de wereld der levenden terugroepen. Tot deze wederopnamegebruiken
+behoort ook het lijkmaal, dat de overlevenden tegen de doodsmachten
+moet sterken. Zie V. Gennep, Les rites de passage, bl. 211; Preuss,
+in Globus LXXXVII, bl. 418.
+
+Nog éen gebruik blijft ter vermelding en verklaring over. Bij het
+terugkeeren van de begrafenis wordt op enkele grensplaatsen van
+Friesland en Drente een licht uitgeblazen, dat den ganschen tijd
+gebrand heeft, zoolang de doode boven aarde stond. Bedrieg ik mij niet,
+dan hebben wij hier te doen met de ver verspreide volksvoorstelling van
+het levenslicht. Na de begrafenis, als het lijk voor goed geborgen is
+in het graf, is de doode ook voor goed uit de gemeenschap der levenden
+geweken: zijn levenslicht is voor goed uitgedoofd. Vandaar ook,
+dat elders een licht wordt aangestoken bij de geboorte van een kind.
+
+De rouwende familieleden, het werd reeds gezegd, vormen een soort
+afzonderlijke gemeenschap, die staat tusschen leven en dood. De duur
+van den rouwtijd wordt geregeld door de graden der verwantschap. Ook
+de dienstboden dragen rouw. De rouwkleur is in den regel zwart,
+soms ook grijs, bruin, blauw en wit.
+
+Op de graven rouwt de witte roos, opgegroeid uit de tranen van Maria
+Magdalena, de lelie en de rosmarijn, die de bruidskroon tooide,
+rouwen de iep, de taxis en de cypres, door den guren winter nimmer
+van hun bladertooi beroofd, en daardoor troostbiedende symbolen der
+onsterfelijkheid.
+
+Zie Gallée, Volkskunde XIII, 84, 122; Waling Dijkstra, Uit Friesland's
+Volksleven I, bl. 404; De Cock, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig
+van oude gebruiken en volkszeden, bl. 129, 217; Heuvel, Volksgeloof en
+Volksleven, bl. 330; Schrijnen, Essays en Studiën, bl. 78; Volkskunde
+XIV, bl. 101; XX, bl. 69; XXV, bl. 164; Limburg's Jaarboek I, bl. 181;
+XVI, bl. 13; Rond den Heerd XXV, bl. 154.
+
+
+
+
+
+DE VOLKSTAAL.
+
+
+De volkstaal wordt veelal gelijkgesteld met taaleigen of dialekt. Dit
+nu is onjuist. Tegenover het taaleigen staat de algemeene taal, of
+landstaal. Deze ontstaat meestal uit een tongval en is het gewrocht van
+'t staatkundig, maatschappelijk, kerkelijk en letterkundig overwicht
+van zeker gewest, partij of richting. De Nederlandsche algemeene
+taal of landstaal ontstond in Limburg en onderging achtereenvolgens
+den overheerschenden invloed van Vlaanderen, Brabant en vooral van
+Holland. Zoo werd ook eens het dialekt van het Ile-de-France de
+Fransche omgangstaal, zoo werd in het Oude Griekenland het Attisch
+de algemeene taal of Koine.
+
+Maar tegenover de volkstaal of vulgaire taal staat de beschaafde--in de
+beteekenis van hooger beschaafde--taal of kultuurtaal. "Algemeen" wijst
+op het opgaan van de verschillende tongvallen in een centraal dialekt;
+"beschaafd" wijst op het verschil in spreken tusschen de hoogere
+en de lagere standen der maatschappij. De volkstaal is uiteraard en
+in de normale gevallen slechts spreektaal, de kultuurtaal is beide:
+spreektaal en kultuurtaal.
+
+Nu kan men wel zeggen, dat de algemeene taal hooger staat dan het
+taaleigen in sociale waarde of beschaving. Maar dit neemt niet
+weg, dat ook het taaleigen zijn volks- en kultuurtaal heeft. In
+kultuurdialekt gestoken zijn niet alleen tallooze dicht- en prozawerken
+van Westvlaamsche, Friesche, Limburgsche en Geldersche schrijvers;
+maar kultuurdialekt spreken ook de beschaafde kringen van menige
+Nederlandsche stad, waar de algemeene taal, het "algemeen beschaafd",
+wèl in openbare bijeenkomsten, maar lang niet algemeen als omgangstaal
+zelfs in de meest gegoede families gebezigd wordt. Het algemeen
+beschaafd is dus niets anders dan een kultuurdialekt, dat zich tot
+landstaal heeft weten op te werken.
+
+De volkstaal is een realiteit, al vertoont zij tal van schakeeringen
+en afwijkingen. De kultuurtaal volgt wel een bepaalde norm,--al is zij
+blootgesteld aan verschuiving bij verschuiving der maatschappelijke
+verhoudingen; maar voor duizenden is zij toch een abstraktie, een
+maatstaf, die aangeeft, hoe in beschaafde kringen gesproken mòet
+worden. Zij is als een wetboek, dat gewijzigd kan worden volgens de
+eischen van den tijd. Terwijl de volkstaal vrij is en ongebonden,
+is de kultuurtaal binnen enge grenzen beperkt.
+
+De volkstaal is doorgaans gedifferentieerd: zij houdt vast aan
+overleverde taal, aan plaatselijke vormen en uitdrukkingen, aan
+zegswijzen, die in de kultuurtaal aldra voor verouderd gelden en
+dus zoo ongeveer voor minderwaardig. Deze is integreerend van aard,
+streeft naar eenvormigheid, vermijdt het te individuëele, het ongewone,
+het platte, het onwelluidende. Het te bijzondere lijkt haar tegenover
+sprekers uit andere kringen onheusch, het onkiesche stootend en
+hinderlijk. Zij heeft grootere sociale waarde dan de volkstaal,
+die over het algemeen op hooger natuurlijke kunstwaarde kan bogen.
+
+Immers, de volkstaal is kleurig en karakteristiek; daarentegen verliest
+de kultuurtaal vaak in expressieve kracht, wat zij wint door polijsting
+in netheid en door vereenvoudiging in vaardigheid.
+
+Maar welke de voortreffelijkheid der volkstaal ook zijn moge,--overal
+waar zij een ernstigen strijd te voeren heeft met de kultuurtaal,
+moet zij de vlag strijken. Wij zien dan ook dagelijks de volkstaal
+terrein verliezen, elk onzer in zijn naaste omgeving. En evenzeer
+moet de dialektische kultuurtaal onderdoen voor de algemeene
+kultuurtaal. Dit blijkt wel het duidelijkst uit den taalstrijd
+in België. Het is mijn vaste overtuiging, dat de zoo rechtmatige
+eischen der Vlamingen in veel ruimere mate zouden zijn ingewilligd,
+wanneer zij tegenover de Fransche kultuurtaal van meet af aan
+een algemeene Nederlandsche kultuurtaal hadden gesteld. Hier kant
+zich weer het praktisch belang tegen de kunst. "De taal is de taal
+gelijk de sterren sterren zijn", schreef Guido Gezelle; en waar
+zijn verdediging wordt opgenomen door Hugo Verriest schrijft deze:
+"Moet hij daarom als particularist gedoemd worden, dan is elke vogel
+te bossche en te velde een particularist, en de nachtehaal de grootste
+van allen". Maar die betooverende verscheidenheid heeft met het oog
+op praktisch nut wellicht te lang de noodige kultuurkrachtige eenheid
+tegengehouden. Ik weet zeer goed, dat heden ten dage de voornaamste
+Vlaamsche voormannen vrij wel de algemeene Nederlandsche kultuurtaal
+bezigen. Ik zeg "vrij wel", want het ligt in den aard der zaak, dat
+de Vlamingen bij voorkeur zullen putten uit den rijkdom der Vlaamsche
+tongvallen, en dat hun spreken en schrijven de meerdere expansieve
+kracht en soepelheid zal vertoonen, die het zuidelijk volksgebied
+met zijn Keltischen grondslag eigen is. Maar toch ook zóo slechts
+vermogen zij een evenwaardige, in elk geval gelijkgeaarde taal te
+stellen tegen de algemeene kultuurtaal der Waalsche provinciën. Niet
+zoozeer de vasthoudendheid aan de dialekten heeft de Vlamingen parten
+gespeeld, maar veeleer de verkeerde, kortzichtige gevolgtrekkingen uit
+het feit, dat sommige dezer dialekten zich tot hoogstaande literaire
+kultuurdialekten hadden ontwikkeld, getuige de taal van een Gezelle,
+Streuvels en zoo vele anderen: deze nl., dat bedoelde tongvallen ook
+in voldoende mate kultuurkrachtig zouden blijken in den strijd met
+het Fransch. En waar in België zelf ter aaneensluiting een kultureel
+centrum met voldoende overwicht ontbrak, daar bleef het zich-aansluiten
+aan de Noordnederlandsche algemeene kultuurtaal de eenige aangewezen
+weg. Maar laten wij niet te streng rechten. Het taaie vasthouden
+aan eigen idioom, óok waar het gemeenschappelijke belangen geldt,
+heeft iets licht-verklaarbaars, ja iets groots, iets edels: het
+weerspiegelt de volksziel met haar trotsche zelfbewustzijn, dat ook
+de kleinste der kleinen siert. Slechts vergete men niet, dat in dit
+zelfbewustzijn kracht en zwakheid liggen beide.--
+
+Verder loopt de verdeeling in volkstaal en kultuurtaal niet evenwijdig
+met die in sociale groeptalen, welke berust op de maatschappelijke
+struktuur van elke taalgemeenschap. Hiermee worden bedoeld de
+verschillende sociale groepen, die hare eigenaardige spreekvormen en
+uitdrukkingen hebben, waardoor rimpeling en golving de effen gladheid
+van het taalniveau verbreekt. De afzonderlijke sociale verhoudingen
+toch, zoo tastbaar en toch zoo onvoldoende onderzocht en in het oog
+gehouden, voeren tot zoogenaamde "Sondersprachen", waardoor meer
+taalvariatie bedoeld wordt, dan een afzonderlijk dialekt.
+
+Somtijds bestaan zij slechts uit een komplex van enkele woorden of
+woordgroepen, maar andere malen hebben wij te doen met een uitgewerkt
+taalsysteem, dat door zelfstandige woord- en zinsvorming wordt
+gekenmerkt; zie verder mijne Rede over Sociale Klassieke Taalkunde
+(Amsterdam 1912), bl. 12 vlg. De sociologische struktuur der
+Nederlandsche taal wordt voortreffelijk behandeld in de twee eerste
+deelen van het Handboek der Nederlandsche Taal van Dr. J. Van Ginneken.
+
+Men mag zeggen, dat de verdeeling in volkstaal en kultuurtaal die
+in groeptalen snijdt. Bij den groei en de ontwikkeling der taal is
+zij de latere. Immers, bij het voortschrijden der kultuur wordt de
+hoofdgroepeering der maatschappij zelf anders, en loopt de scheidslijn
+veeleer tusschen de spreekvormen der lagere maatschappelijke klassen,
+en die van het meer beschaafde gedeelte der maatschappij. De sociale
+hervorming differentiëert dus de taal in volkstaal en kultuurtaal. Dan
+volgt definitieve integratie in de algemeene kultuurtaal.
+
+Nu ligt het echter voor de hand, dat het volksleven en volkswezen zich
+het trouwst weerspiegelt in de dialektische volkstaal. Dáar komen het
+best de algemeene caracteristica der volkstaal tot hun recht; dáar
+geeft zich de man-uit-het-volk met heel zijn eigenaardig begrips-
+en gevoelsleven, met zijn breedsprakigheid, zijn herhalingen van
+woorden of zinsneden, hetzij in hun geheel, hetzij in verkorten
+vorm, zijn schijnbaar onlogische konstrukties, zijn emphatisch
+karakter, zijn voorliefde voor spreekwoorden en zegswijzen, zijn
+volkswijsheid en volksredeneerkunde. In deze taal krijgen de sprookjes
+hun tooverglans. "Jede Provinz", zegt Goethe, "liebt ihren Dialekt,
+denn er ist doch eigentlich das Element, in welchem die Seele ihren
+Athem schöpft". In de streektaal is de volksman op eigen terrein;
+daar groeit de volkstaal uit de gemeenschap; daar spreekt het
+volkswezen het best, óok omdat de sociale bestanddeelen zich daar
+huwen aan momenten van ethnischen aard. Wij wenschen dus de volkstaal
+vooreerst en hoofdzakelijk te leeren kennen in en uit het dialekt;
+een zuiver-taalkundige behandeling der dialekten ligt natuurlijk
+buiten het bestek van dit werk.
+
+
+
+I. Het Taaleigen.
+
+
+Onze Nederlandsche tongvallen behooren tot de westelijke groep der
+Germaansche dialekten. Deze omvat nl., behalve de weinig bekende
+taal der oude Longobarden, de dialekten der Germaansche veroveraars
+van Engeland: Angelen, Jutten en een deel der Saksers; verder het
+Friesch, dat zich uitstrekte tusschen Schelde en Weser; het Saksisch
+van het vaste land; het Frankisch; het Hessisch en Thuringisch;
+het Allemannisch en Beiersch, de voornaamste dialekten van het
+Opperduitsch. Overeenkomstig den stam der volken, die opdrongen
+uit het Noorden en Oosten, om onze gewesten te bevolken, zijn onze
+Nederlandsche dialekten van Friesche, Saksische en Frankische
+herkomst. Plaatselijk zijn ze met andere, met name Keltische
+bestanddeelen vermengd.
+
+Ook heeft men gemeend Ooreuropeesche invloeden en bestanddeelen
+te kunnen waarnemen, zooveel als Ooreuropeesche fossielen [10]:
+overeenstemming met Keltische en Slavische taalverschijnselen, die
+zou berusten op gemeenschappelijk Ooreuropeeschen grondslag. Als
+zulk een fossiel beschouwt men b.v. de ratelende _z_ (_zr, rz, rs_),
+die in Oost-Brabant, d.w.z. het grootste gedeelte van de Meijerij,
+met de landen van Cuyk en Ravensteyn, tot in het westelijke deel
+van Maas en Waal in het Noorden en tot in Peel- en Kemperland in
+het Zuiden gehoord wordt in plaats van de gewone _r_, b.v. rooster:
+_rzeuster_; berispen: _berzispen_; kar: _karz_. Deze klank vertoont
+inderdaad groote overeenkomst met de Boheemsche _r_. Maar fonetische
+overeenkomst behoeft niet noodzakelijk door gemeenschap van herkomst
+te worden verklaard.
+
+_1. Het Friesche taaleigen._ Friesch leven, taal en volkaard, wij zagen
+het reeds (I, bl. 6), heerschte eertijds in de provincies Groningen
+en Friesland, in het Westen van Drente, Overijsel en Utrecht, in
+Holland met uitzondering van Kennemerland, in Zeeland en het Vrije
+van Brugge. Thans is het Friesch gebied heel wat ineengekrompen. Het
+Landfriesch, zoo heet het zuiverste Friesche dialekt, wordt gesproken
+tusschen Vlie en Lauwers en omvat 1. de tongvallen der Waldjers in het
+Noordoosten; 2. die der Klaikers in het Westen en 3. het Zuidhoeksch,
+dat grenst aan den Saksischen tongval van de Stellingwerven. Verder
+behoort hiertoe 4. het taaleigen van West- en Oost-Terstelling. Te
+Midsland op Terschelling wordt tegenwoordig hetzelfde Noordhollandsche
+dialekt gesproken als op Texel.
+
+De Klaikers zijn de bewoners van de kleistreken, de Waldjers de
+bewoners van de Dokkumer woudstreken of zandgronden. Het is zeker
+niet louter toevallig, dat hun dialekt eenigermate afwijkt, al wordt
+dit verschil thans met den dag geringer. Gesteldheid van den bodem
+op de alleerste plaats, wellicht in samenwerking met het klimaat,
+heeft een sociologische differentiatie tot stand gebracht, die niet
+zonder invloed op het dialekt gebleven is. Ook de lokale afwijkingen
+van visschersdorpen als Wierum en Moddergat zijn sociologisch licht
+verklaarbaar; zie vooral Joh. Winkler, Algemeen Nederduitsch en Friesch
+Dialecticon ('s Gravenhage 1874) I, bl. 428 vlg. Ligging en bedrijf
+hebben ongetwijfeld ook hun invloed doen gelden op het afwijkend
+taaleigen van Schiermonnikoog en eveneens op het Hindeloopensch, dat
+over de taal van Molkwerum meer de overige, boven genoemde dialekten
+nadert. Is Hindeloopen niet in alle opzichten uitermate karakteristiek,
+zoo in vorming als in kleeding, zoo in volksvoorstellingen als in
+zeden en gebruiken?
+
+Trouwens de gezamenlijke Friesche taal- en volksgroep draagt
+zoo heelemaal een eigenaardig cachet van vasthoudendheid
+en vastberadenheid, tweelingstelg uit zijn huwelijk met de
+zee. Theod. Siebs verklaart den naam _Fresa(n_) door verwantschap
+met het Oudhoogduitsche _freisôn_ "in gevaar zweven", waardoor
+bedoeld worden de gevaren der zee. De Friesche taal neemt onder de
+Germaansche talen dan ook een geheel bijzondere plaats in: zij is
+een tak der Engelsch-Friesche taaleenheid, en het Angelsaksisch--met
+name het Northumbrisch--bestaat haar het naast in den bloede. De
+Friezen behooren tot de weinigen, die thans nog wonen, waar zij zich
+in de oudste tijden vestigden, zij het ook met belangrijke beperking
+van hun gebied. Het vokalisme is vrij eentonig; zoo b.v. schaap:
+_skieëp;_ jaar: _jieër;_ rijk: _riek_; voet: _foeët;_ huis: _hoes_;
+deel: _deel;_ steen: _stieën;_ oog: _eea_g; sturen: _stjoere;_ hand:
+_haan_; oud: _aald;_ vogel: _foegel;_ hond: _hoen_ enz. [11] De drie
+persoonsuitgangen eindigen in het meervoud allen op een toonlooze
+_e_. De _n_ wordt in de onbepaalde wijs en in de verbuigingsuitgangen
+na toonlooze _e_ weggelaten. Het verleden deelwoord kent geen
+voorvoegsel. Een eigenlijk wederkeerig voornaamwoord ontbreekt. Ook
+het konsonantisme streeft naar eenvormigheid. De groep _sk_ blijft in
+'t begin, midden en einde der woorden: _skieëp, woskje, fisk_; _ch_
+wordt _ks_: _okse_, en niet _ss_ als elders. Ook is zangerigheid aan
+het Friesche taaleigen vreemd,--zegt men niet: "Frisia non cantat"?
+
+Dit Landfriesch of Boerenfriesch heeft zich weten te verheffen
+tot een rijk kultuurdialekt. Laat ik aan de hand van Winkler hier
+de namen vermelden van Gysbert Japicx, "den frieschen Vondel";
+Tjeerd Ritske's Velstra, "den frieschen Poot"; Waling Dijkstra,
+"den frieschen Fritz Reuter". Verder de gebroeders Halbertsma,
+Rein Postumus, die o.a. eenige werken van Shakespeare in het Friesch
+vertaalde, en Tiete Roelof's Dijkstra, oprichter van het Selskip for
+frîske tael- end skriftekinnisse.
+
+
+
+Friesch.
+
+
+(_Voor "Nederlandsche Volkskunde" geschreven door_ F. U. Lourensz).
+
+
+De klokken fen Sint-Odolf.
+
+
+It forneamde Kleaster Sint-Odolf te Starum, dat în 'e earste helte fen
+'e 9e ieuw bouwd wier, waerd letter troch de sé înslokt.--By in tîge
+lege sé în 1430 en in kear of whet letter, koe min de oerbljuwsels van
+de Kleasterkapel op it hege tsjerkhôf sjen.--Dit plak în 'e Sudersé
+wirdt troch de séljue nog altijd as "it tsjerkhôf fen Ald-Starum"
+oanwîsd en hja komme as 't kin, der net tichte bij.--
+
+Bij it bouwen oan it Kleaster Sint-Odolf, wier forgetten de ségen oer
+de klokken üt te sprekken; mar dat hie în 't bigjin gjin neidélige
+gefolgen.
+
+Hondert jier lang gong it goed. Mar do waer throch ien, dy it
+by oerlevering lîke te witen, de saek oan 'e biskop fen Utert
+forklapt;--dy, tîge lilk wier do 't er det hearde, en rîp: "Dan binne
+dy klokken des dîvels".--Dat wier alheel whet for Joost. Hy fleag nei
+de toer fen Sint-Odolf, helle de klokken der üt en slingere se foart,
+oan it doarp Himelum ta. Der sloegen se in gat în 'e groun, sa great,
+dat er wel in boeresküre în stean koe. Mar de âlde hellebaes wier
+meî dizze bût sa în 't snjit, dat hy der mear plesier fen ha woe. In
+neef fen him wenne bij de Galamadammen, en die der saken mei in âlde
+tsjoenster, dy 't in bulte kwea die.
+
+Alle nachten bigounen Joost en sîn neef nou mei de beide klokken
+te keatsen.
+
+Omke siet te Himelum en neef op 'e Galamadammen; sa smieten se elkoar
+de klokken ta en sloegen se wherom, krekt as in keatsebal. Dat gong
+in nacht of whet goed.--Mar do die de jonge dîvel in misset; hy wier
+net sa handig en bedreven as de âlde. Ien fen 'e klokken liet er în
+'t wetter fen 'e Galamadammen truzzelje en de oare, in eintsje der ôf,
+în het mar de Fluessen. De swiere metalen gedrochten, drongen throch
+de ierdkoarste hinne en kamen în 'e onderwrâld torjuchte.
+
+Sint dy tyd hearre de fiskers op 'e Fluessen en de biwenners van de
+Galamadammen 's nachts soms in dof gebombam în 'e djipte.
+
+Dan liedt de dîvel de klokken fen Sint-Odolf. Men heart dit net altyd
+gelyke dûdlik; soms is it hast net to hearren en dan ek wol wer is
+whet better.
+
+Het lieden heart men it beste, as immen op in heel lot în 'e Haagsche
+lotterij de hûndert tûzen trokken hat.--Dan is der blydskip în 'e hel.
+
+
+
+Het Stadfriesch, dat vooral te Leeuwarden, Harlingen, Dokkum, Franeker
+en Sneek, maar ook te Midsland op Terschelling en op Ameland gesproken
+wordt, is eigenlijk een mengelmoes, waarvan men niet weet, of men
+het Saksisch-getint Friesch dan wel Friesch-getint Saksisch moet
+noemen. Merkwaardig is het, hiervan na te gaan, welke dialektische
+bijzonderen de taaiste levenskracht vertoonen. Het zijn: _sk_ voor
+_sch_; de scherpe uitspraak van _v_ en _z_ als _f_ en _s_ in het
+begin der woorden; het ontbreken van het voorvoegsel der verleden
+deelwoorden en de omgekeerde volgorde van twee onbepaalde wijzen,
+b.v.: "Dou hât dat wel laten kunnen" (Je hadt dat wel kunnen laten);
+eindelijk de uitspraak _bien, tien, breg, pet_, voor been, steen,
+brug en put.
+
+Deze eigenaardigheden vindt men dan ook als overleefsels aan
+de overzijde der Zuiderzee, te beginnen met Strandhollandsch (of
+Strandfriesch), het taaleigen, gesproken in de visschersdorpen Egmond,
+Wijk aan Zee, Zandvoort, Noordwijk, Katwijk, Scheveningen. Hoe
+verschilt dit dialekt, dank zij ligging en bedrijf, van dat in
+het naburige Bloemendaal, Sassenheim, Rijnsburg en Loosduinen! Men
+hoort hier ook nog de Engelsche _w_ als beginletter. Dan volgt het
+Noordhollandsch met de dialekten van Kennemerland, de Zaanstreek en
+Waterland. Wat Amsterdam betreft, het zeventiende-eeuwsch, ons uit de
+kluchten van Bredero bekend, komt in meer dan éen opzicht overeen
+met het dialekt, dat thans benoorden het IJ wordt gehoord. Het
+oorspronkelijkst echter, en het minst door Hollandschen invloed
+gewijzigd, is de volkstaal van West-Friesland. Dit gewest bestaat
+uit twee deelen: het eigenlijke West-Friesland, tusschen Alkmaar en
+den Helder, en het tusschen Hoorn, Enkhuizen en Medemblik gelegen
+Drechterland. Hiertoe behooren ook de eilanden Texel en Wieringen.
+
+
+
+Zaansch.
+
+
+(_Uit Leopold, Van de Schelde tot den Weichsel I, bl. 274_).
+
+
+
+Oitje met een Jachie.
+
+
+'t Volgend schetsje werd me aan de Zaan gedicteerd door een man uit
+het volk.
+
+Oitje is een eigenaardige uitdrukking voor prettig uitstapje en onder
+jachie of glaze jachie verstaat men die kleine, vaak met verguld en
+gekleurd snijwerk versierde plezierjachten, die door één man geroeid
+worden en in hunne overdekte en met veel raampjes voorziene ruimte
+plaats bieden aan vier tot zes personen. Vroeger bezat bijna ieder
+der gegoede Zaansche familiën zulk een vaartuigje, dat vaak keurig net
+was ingericht. Men liet zich er mee ter kerk of familiebezoek brengen.
+
+Tegenwoordig wordt hun getal zeer klein. Hoofdzakelijk bij de kermissen
+ziet men ze nog op de Zaan. Zij dienen dan om een of ander gezelschap,
+meest vrouwen, naar de plaats van pleizier te brengen.
+
+Voor zulk een oitje wordt door de gezelschapjes vrouwen uit de
+nijvere volksklasse het geheele jaar door geld bijeen gelegd, en ik
+heb het aan de Zaan van menig huismoeder gehoord, dat ze geen grooter
+pleizier kende, dan zoo'n oitje met een jachie op de Zaandammer-
+of Wormerveerder kermis. Wat het bijeenbrengen der gelden voor zulk
+een feestje betreft, 't gebeurt wekelijks met de grootste stiptheid,
+'t Is trouwens merkwaardig, met hoeveel voorliefde er aan de Zaan
+"gepot" wordt voor vele soort van zaken.
+
+Men brengt wekelijks iets bijeen voor een leesgezelschap, voor een
+uitstapje in den zomer, ja, voor brandstof en andere zaken, en velen
+bewaren alle dikke-nieuwe-centen, om aan 't des jaars voor bijzondere
+uitgaven een apart sommetje te hebben. Verder laat ik het woord aan
+den verteller.
+
+'t Was Zaandamse kermis. Al een week had er een rumoer en gejoel
+e-weest, dat hoore en zien je vergong, en 't was ook wel te
+begraipe. Op zoo'n kermis den rake die mensche, zooals olieslagers,
+pelders en andere, eres uit er dommelechaid eskud. Voor heurloi is
+'t alle dage maar net hetzelfde: van daag begin je zoo en morge is
+'t nag zoo. Maar met zoo'n kermis, den haal je je asem nag eres bai je
+reg op en je slane je vlerke nag eres oit as en veugeltje in de lucht.
+
+Zóó dochte ook Griet en Train, Ma en Neel. Ze hadde een potje
+op-egaart; alle weke een stoiver, om deer veur met 'et jachie te
+kermis te gaan. Ook hadde ze 'et esteld op Vraidag, dat was nag al
+een drokke dag; want hoe drokker, hoe liever.
+
+Dus, 'et jachie en die het roeie most, ware 'ehuurd voor Vraidag;
+den most het beure--weer of gien weer;--ze hadde er al goeie lucht op.
+
+Maar wie zou 'et jachie oitreste?
+
+Gien ien leek er eerst zin in te hewwe. Achterné zait Griet: "Nou,
+den zei ik 'et wel doen. Ik bak een dikke-koek of twee;--wet brood
+met vleesch, wet garreneel, sla met aiere, en, om niet te vergete,
+een avvekateborrel, en we binne klaar."
+
+"Goed", zegge de are, "of-esproke".
+
+De Vraidag kwam. 't Was wel windig, maar toch aars goed weer. Nou aan
+'t klaar make. Griet dribbelde op er moile zonder hiele, om toch de
+boel maar goed in orde te brenge en om het zoo netjes, as ze op heur
+menier kon, voor te zette.
+
+De knecht kwam met 'et jachie en nou wier de boel 'elade. Wel man,
+'et zag er maar avvenant oit.
+
+"Hè", zai Griet, "ik ben der loof van. Deer is heel wet an te stunnike
+eer het zoo veer is, maar dat doet er niet toe. Ik loof, dat we toch
+wel ket en norrie hewwe zelle. Deer mekeert het nooit an, asse we oit
+benne. De op-egaarde Zeeuwe zelle der an geloove, al zoue we der ook
+voor in de mallemole gaan of ze aan bulleboissies versnoepe."
+
+De are drie kwamme nou ook en héel gauw gonge ze skeep. Elk had
+en nuwe jas an en de kap met drie naalde op. Ze keke allegaar eve
+bloemzoet en meukel en ze kakelde as kippe, die pas een bietje garst
+ekrege hewwe. Wet zatte ze premantig achter de gerdaintjes te glure,
+toe ze zoo langs de Zaan eroeit wiere as prinsesse.
+
+Je konne wel zien, dat ze 'et alle dage niet ewend ware om oit te
+gaan. Wet lachte ze, as een turfskipper veurbai voer, die een pus
+met water skepte en derloi een mal woordje toeriep. Ja, ze gierde
+het bai taie oit om 't lekker oitje en dat ze nou al zoo'n lol hadde.
+
+Op iens zait Neel: "Groote groen in 't hoissie, weer is me
+knippie?"--Ze voelt in der zakke, maar vindt het niet.
+
+"Wat," vrage de are, "je hèt je knippie toch niet estrooid,
+Neel?" "Nee," zegt deuze, maar da's nou toch nochter van me. Ik
+bedenk me deer net. 'k Heb het leete legge op 't bontje, vlak bij
+'t hoochie van den smoiger. Da's een malle boel.--Maar wacht eres. 'k
+Heb nag een buultje in me zak, deer ik dikke centen in opgaar. Deer
+ken ik het wel mee redde, om eres in een kaikspul te gaan of in de
+rollebol te speule."
+
+"Nou," zait Ma, die ook ereis in der zak voelt of ze wet vergete hèt,
+"je hewwe toch zeker meer noodig. Je wille toch zeker ook welderes
+bai een liedebord of Jan Klaasse-spul kaike, dat kost je toch ook
+gauw een cent of wet, as je ten minste niet al te gierig bene."
+
+"Wet," zait Neel, "ik gierig? Nee, ik durf van me arremoed of nag wel
+een cent te geve an een kerel mit ien arm of ien bien, en hew ik hem
+niet, dan zou ik hem nag wel te lien kraige van deuze of giene."
+
+"Hou nou je groote babbelbek maar es dicht," zait Griet. "Deer hê-je
+een avvekaatje."
+
+"Zoip, zwager, oome Jan is jarig!"
+
+Meteen neme ze elk een ferme wup oit er glassie. Nou kwam er an 't
+kakele gien end. De ien wist dut, de aar dat. Die praatte over der man,
+die over der lieve kind; de ien over der buurwaif en de are over de
+dure taid. Ze leke wel spraakwater in ekrege te hewwe en zagge zoo
+rood as een haan.
+
+
+
+Maar ik kom nog even terug op het Amsterdamsch dialekt, dat van
+groot belang is voor de studie der volkstaal. Het behoort tot
+het Waterlandsch. Het is lang niet eenvormig en valt uiteen in
+verschillende tongvallen, waarop door Joh. Winkler in zijn Dialecticon
+II, bl. 86 vlg. de aandacht gevestigd is. Wij hebben hier m.i. vooral
+te doen met de inwerking van het _bedrijf_ op de taal, waardoor
+afzonderlijke sociale taalgroepen geboren werden; somwijlen schuilt
+de oorzaak in scherp-omlijnde plaatselijke afscheiding. Amsterdam
+staat hier trouwens niet alleen, maar het verschijnsel openbaart
+zich in meerdere of mindere mate in alle groote steden, b.v. te
+Brussel. Daar spreekt men in het noordelijke deel der stad, en
+in de noordelijke voorsteden Schaarbeek, St. Joos-ten-Oode enz.,
+anders dan in het middelste deel der stad, rondom de groote markt,
+en ook weer anders dan in het westelijke gedeelte van Brussel en dan
+in de westelijke voorsteden en dorpen, St. Jan's Molenbeek enz. Ook
+te Gent verschilt de volkstaal van de eene wijk tot de andere. Men
+heeft hier vooral twee onderscheiden tongvallen. De eene heet te
+Gent de Nieuwbrugsche, omdat hij vooral inheemsch is in de wijk der
+Nieuwe Brug of van de Neder-Schelde. Hier wonen veel werklieden en
+fabriekarbeiders. De andere tongval geldt als het Gentsch bij uitstek,
+en wordt gesproken door de eigenlijke kern der Gentsche bevolking,
+zelfs door de hoogste standen, wanneer deze hun moedertaal spreken. Ook
+in kleinere steden verschilt wel eens het taaleigen der eene straat
+van dat der andere. J. Ter Gouw, een volbloed Amsterdammer, kende
+niet minder dan negentien Amsterdamsche tongvallen, waarvan de meeste
+thans nog in leven zijn. Ik schakel hier het Jodenhoeksch uit, dat weer
+uiteen valt in het Amsterdamsch Joodsch, het Joodsch-Hollandsch en den
+tongval der Christenen, die in den Jodenhoek wonen; en wel, omdat hier
+een vreemde faktor zijn inwerking doet gevoelen. Maar wij hebben verder
+vooral nog het Kattenburgsch, het idioom van de voormalige Kattenburger
+scheepstimmerlui, mèt het bedrijf thans sterk in verval. De vraag b.v.:
+"moet je ook geschoren worden" luidt in den Kattenburgschen tongval:
+"mój jók geskórre wórre". Hiervan verschilde vroeger het Rapenburgsch
+eenigermate, thans is geen verschil meer te hooren. Het Nieuwmarktsch
+wordt gesproken van af de Nieuwmarkt tot de Oude Schans, en aan de
+andere zijde langs de Kloveniersburgwal en de Hoogstraat. Het is
+ontstaan uit het beroep der kleerekramers en winkeliers in linnen,
+sajet en breikatoen. Bepaald klankrijk is het Bierkaaisch, de tongval
+gesproken door de zeer afgescheiden en haast oorspronkelijke bevolking
+van het doolhof van steegjes en dwarssteegjes, gelegen in den vierhoek
+tusschen Warmoesstraat, Oudekerksplein, Voorburgwal en Pijlsteeg. Het
+Komkommerbuurtsch hoort men in de zoogenaamde Komkommerbuurt:
+'t Weesperplein, Roeterseiland, Varkenseiland en Weesperveld. Het
+Franschepadsch werd vooral gesproken op de Goudsbloemgracht, in
+de Goudsbloemstraat en Palmstraat en in de dwarsstraten en stegen
+daartusschen, en kenmerkte zich door zijn rijkdom van woorden en
+uitdrukkingen, aan de dieven- en bedelaarstaai ontleend. Laat ik ten
+slotte nog vermelden het Kalverstraatsch, het Gebed-zonder-endsch,
+een echte vischwijventongval, en last not least het sociologisch zoo
+merkwaardige Duvelshoeksch, inheemsch in den Duvelshoek, een labyrinth
+van stegen tusschen de Reguliersbreestraat, Reguliersdwarsstraat en
+Vijzelstraat. Het Duvelshoeksch is een taaltje van de platste platheid,
+"doormengd met tal van woorden uit de dieven- en bedelaarstaal, uit
+het mofsch en koeterwaalsch der kermisgasten, _négociants, nomades,
+colporteurs, vagabonds, chevaliers d'industrie,_ duitsche kwakzalvers,
+luikerwaalsche tooverlantaarn- en rarekiekvertooners, keulsche potten-
+en kannenwijven, fransche goochelaars, rottevangers en ""verdrijvers
+van wandgedierten" ", savooische lieremannen, orgeldraaiers en
+marmottejongens, italiaansche schoorsteenvegers, tot verloopende en
+verwaaide duitsche en brabantsche studenten incluis, die er allen hun
+verblijf hielden en er te zamen een duvelshoeksch _jargon_ prevelden":
+Joh. Winkler, Dialecticon II, bl. 92.
+
+Op de Heeren- en Keizersgracht spreekt men eigenlijk meer een
+daar gelokaliseerd kultuurdialekt. Een analoog verschijnsel vindt
+men b.v. te Hasselt (Belgisch Limburg), waar de taal der hoogere en
+lagere standen vrij veel verschilt. De kultuurtaal heet het eigenlijke
+Hasseltsch, de volkstaal het Beeksch, dewijl deze meestal door de
+minder gegoeden gesproken wordt, die "obbe Beek" wonen. Zie Gittée,
+Nederlandsch Museum 1888, II. bl. 310.
+
+2. _Het Saksische taaleigen_. Het zuiverste Saksisch wordt
+op Nederlandschen bodem gesproken in de Graafschap, Salland en
+Twente. Hierbij dient echter opgemerkt, dat het Zutfensch zelf niet
+bij het Graafschapsch, maar met het Arnhemsen, Doetichemsch enz. bij
+het Zuidoostveluwsch behoort, dat zich vooral onderscheidt door den
+deminutiefuitgang _-ien,_ en door _lief, bier_. Het Oostdrentsch
+(Rolde, Grolloo, Norg enz.) wijkt belangrijk af; vooral dit is een
+kenmerkend teeken, dat de oorspronkelijke korte, maar gerekte _a_
+in het Oostdrentsch den _oa-(ao_)klank heeft aangenomen, terwijl
+zij in het Twentsch den helderen _a_-klank bewaard heeft. Dus:
+Twentsch _dage, hane_, Drentsch _doage, hoane_. Prof. Te Winkel,
+Inleiding tot de Geschiedenis der Nederl. Taal II, bl. 302, ziet in
+deze en andere eigenaardigheden het gevolg van mislukte pogingen,
+door de oorspronkelijke Frankische Drenten gedaan, om zich het
+Saksisch volkomen meester te maken; vgl. ook Vragen van den Dag XIV,
+bl. 117 vlg. Twente en de Graafschap, vormen inderdaad het Saksische
+kernland. Daar vindt men nog het "lösse hoes", de hoeve met éen
+enkele ruimte voor mensch en vee. Daar vindt men ook het zuiverst de
+Saksische kleederdracht. Met het eigenaardig type der boerenwoningen,
+dat men te Staphorst en Rouveen aantreft--type, zooals wij zagen, met
+beslist Saksischen grondtoon (I, bl. 36)--stemt overeen het feit, dat
+het dialekt dier dorpen verscheiden Friesche schakeeringen vertoont
+op een Saksisch patroon. Naar men weet zijn Staphorst en Rouveen
+verschoven veenkolonies.
+
+Het merkwaardigste kenmerk van het Saksische taaleigen is stellig
+de meervoudsvorming van den tegenwoordigen tijd: 1ste, 2e en 3e
+persoon gaan uit op _t_. Het verleden deelwoord wordt voorafgegaan
+door een toonlooze _e_: _estoan_ (gestaan). De Sakser is gesloten,
+óok in zijn taal; het terughoudende en berekende vindt er zijn
+uitdrukking. Hij rondt zijn woorden niet af, hij bijt ze veeleer
+af, laat de klanken niet in hun volheid komen over de omheining der
+tanden, zooal nog blijkt uit het vervormen van den uitgang _en_ tot
+een sonantische _n_: dus _hooren_ wordt _heurn_. Verder zijn _î_ en
+_û_ niet gediphthongeerd en zegt men derhalve _mien, wien, huus(hoes),
+zoegn_. Konservatief betoont zich het Saksisch verder in behouden van
+_al_ en _ol_ voor een volgende _d_ en _t_, b.v. _old_ (oud) en _talter_
+(schommel). Maar vooral ook de woordvoorraad is belangrijk en werpt
+op het karakter der Saksische volkstaal het helderste licht. Hier is
+het weer Gallée, die zich het meest verdienstelijk maakte door zijn
+Woordenboek van het Geldersch-Overijselsch dialekt (Den Haag 1895).
+
+Volgen nu twee dialektproeven uit het Saksische kernland, beide van
+folkloristischen aard, óok om hun inhoud.
+
+
+
+Achterhoeksch I.
+
+
+(_Uit Driem. Bladen I, bl. 80_).
+
+
+
+Ho ze knikkert in Eibarge.
+
+
+'n Klein zetjen eleden sloog 't half eene op ten Eibargschen toorn;
+'t warkvolk is allemaole noa 't hoes hen en de kindere bunt oet
+de schoole; ze zölt wal haoste met 't etten edaone wèzen, want ze
+holt zich om 't zeggen: "Ellef uur den pot op 't vuur, um twalef uur
+wat etten". Op ten schoolplas is no nog nummes te zeene. Joa toch,
+doar kump net Batjen langs 't hekke van den meister zînen hof hen
+en hé loert es of nog geen kameraods zut; zee daar he'j den dikken
+Bennad, daor gens kump Lulefken ok al andraven; doar kuj van op an,
+he hef zien grotmoder ok weer leelik veur den aap ehad, want zo vrog
+mag hé nooit het hoes oet. Henne zal no ok wal gauw kommen, den kan
+zoo lomp gauw etten. Daor he'j 'm al. Oet de wîte smit ê al met ne
+sleiferkei en he röp: "ik magge 't eerste oetsmîten watte? we doot
+toch knikkeren? Zonnen fijnen sleiferkei he'j noo nog nooit ezeene;
+'k heb 'm evondene op de Grolsche grinte bie Hendrik van den Trekpot,
+kik es wat 'n mooien!" "We doot kuultjen scheeten" zeg Batjen, "Oa
+wat! weês toch wîzer, we doot oetsmîten, want van de meete is mie
+niks weerd; doar hek gisteren toch zoo mee verknold," zeg ten dikken
+Bennad. ,Vîve an, wée dut er mee?" schreeuwt Lulefken. "No, too dan
+moar," zeg Batjen, "dan wil ik 't laatste oetsmîten, heur!" "'k Heb
+'t anders al lange ezeg" schreeuwt Henne, "maor't kan mie ok neet
+schellen, 'k komme toch wal bôven alles!" Noo zet ze de knikkers fijn
+op een heupken, hoo meer köpkes, hoo mooier, dan he'j ok nog meer
+kans dat ze melken mot. "Hier zal de kip wezen," zeg Batjen, en hé
+trök ne streepe adig kort bie de knikkers, zee da's 't kortste bie,
+da'i meugt liggen. "Ik zal wal 't eerste oetsmîten," zeg Bennad. He
+geet achter 't pötjen staon en smit met den sleiferklei 'n pas of tine
+wît. Doar maakte ê'n streepken. "Daor gao 'k boaven," röp Henne, den
+altîd boven alles wil wèzen; moar al kan ê fijn knikkeren, verspöllen
+deut ê toch op ten doer en manges is ê heelemaole bos. Kik 'm es en
+onmundig ende smîten. Den steen rolt ok nog, zoodat ê eiges röp:
+"Da's ok wît genog" en de andere lacht en zegt: "Henne wat bu'j
+toch 'ne onwîzen." Lulefken smit tusschen Henne en Bennad in. No
+mot Batjen oetsmîten. "Wacht" dech e, "ze könt ter wal es allemaole
+langs hen mikken en he röp "'k gao op de kip, dar!" Zeezoo, no kan
+'t beginnen. Batjen geet ter achter staan en Henne smit: den steen
+sleifert fijn, 't geet er goed op aan, joa, he raakt ze efkes,
+een paar köpkes valt ter of. "Melken, melken" röp e! En noo geet e
+der op de kneene bie liggen en de anderen ok allemaole der ummehen,
+want ze wilt zeen of e ok jödden wil, maar dat deut e neet; he nemt
+zoovölle van 't heupken af ase kan zonder dat er en köpken völt; met
+spieë mag neet, heb ze ezeg. "Noo, mîne vîve he'k," schreeuwt Henne,
+too 't köpken völt, "no mot ie Lulef." Lulef smit, maor raakt niks;
+he smit vlak langs Bennad zînen klomp; of e um eraakt hef? "Ze hebt
+'m emeut Bennad," röp e, "mozze motte weerumme." "Dat leeg ie." "Da's
+al." "Ik zeg oe van neet." "No," zeg Lulef, ik nemme mîne vîve",
+en he löp ter as'n haze hen. "Neet grîpen" schreeuwt Batjen en
+veur de sekurigheid grip e eiges 't heele pötjen op; "dan mot Lulef
+moar översmîten." Lulef smit maor raakt niks. "Onreg verdeelt zich,"
+schreeuwt Batjen. "'t Is toch gemeen, hè had 't anders secuur edaone,
+leelekert," röp Lulef, "Lig toch neet te schennebekken," zeg Henne,
+"ie mot smîten Bennad." Kik 'm es loeren en mikken, 't Geet er wal
+ne voot biehen en Batjen, den vlak bie de knikkers ligt, zet ze net
+op ten kop en ze stoevet oet mekare. Moar wat grip e ze nèrig op,
+want he vertrouwt te anderen geenen cent. "Kom jongens, noe nog 'n
+pötjen," rup Henne al weer, "der bunt er nog meer biêkommen, dat zal
+'ne fijnen pot worden. Vîve an! Haroet, haroet!',
+
+H. P. t. B.
+
+
+
+Achterhoeksch II.
+
+
+(_Uit Driem. Bladen VII, bl. 21._)
+
+
+
+Hanenèfken en Hennenichjen.
+
+
+(En heel old spreuksken dêpe uut den Achterhook).
+
+Doar wazzen es en Hanenèfken en Hennenichjen en die wonden bij mekare
+en kokten samen de pot. Toe de beeste 's arfstens op de spörrie etuurd
+wieren kä(r)nden ze zich en pötjen beste spörriebotter en zetten et
+in de kelder. "Zee, nichte," zei Hanenèfken, "doar zöw ons nog es an
+verslakken as de sneebluemkes vleêgt".
+
+Hanenèfken gong den volgenden margen uut hen krèien en pie(r)n vangen
+en Hennenichjen mos es effen goan kîeken of 't pötjen der nog ston
+en prüven of de botter ok stark wier. 't Pötjen ston der nog en de
+botter smekte goed en was nêet stark.
+
+En 's margens derop ging Hanenèfken weer uut en Hennenichjen gong
+hen kîeken en prüven.
+
+En as Hanenèfken uut was ging Hennenichjen iederbots kîeken en prüven.
+
+Zie, ij konnen nîet wetten, dat ko'j nêet.
+
+'t Wier kolder en kolder en de botter was zoo an de krimp eraakt,
+dat Hennenichjen der van schrök. Zie krabde zich met den poot langs
+de nebbe en wis nîet, wat ze zol anvangen.
+
+Toe haalde ze de botter der uut, knèden het tönneken voel
+hôonderkötteltjes en leî der baoven en dun bäomken botter aover hen.
+
+Den volgenden margen vlaogen de sneebluemkes en Hanenèfken zegtegen
+Hennenichjen: "haalt mîn het pötjen met botter uut de kelder."
+
+"Toe, Hennenichjen! pik ij der moar eerst niet", zei Hanenèfken. "Nee,
+Hanenèfken, ij gaot veur!" Toe pikten Hanenèfken 't eerste en hie
+hadde de heele nekke voel....höonderköttels.
+
+Godsbarmelik, wat was e kwaod. Hî maakten zich zoo nîdig, dat e
+Hennenichjen 't vel aover de oorne trok. Hî hong et velleken bij den
+puttenpos op den bézenbos um te dreugen.
+
+Toe kwamen Grîsgrauwgruwweltjen en haalde Hennenichjes velleken weg.
+
+Hanenèfken kwam buuten en 't velleken was weg, Hî maakten zich en kaore
+van en wortele, die höllen e uut en spannen der rattemoeze veur. Toe
+ging et naor 't huus van Grîsgrauwgruwweltjen. Hî was weg en toe kwam
+um en osse in tegen. Die zei "Hanenèfken, waor geet dat nao tôo?"
+
+"Ik gao nao Grîsgrauwgruwweltjen en hale mîn Hennenichjes velleken
+weerumme."
+
+"Za'k moar met gaon?"
+
+"Jao, sprink maor achter op de kaore."
+
+Veerder kump um en hane integen, die zei:
+
+"Hanenèfken, waor mo'j nao töo?"
+
+"Ik gao nao 't huus van Grîsgrauwgruwweltjen en hale mîn Hennenichjes
+velleken weerumme."
+
+"Za'k maor mee goan?"
+
+"Jao, sprink maor achter op de kaore."
+
+En toe kwam der nog een hekkele, en spelde, en naolde, en ei en en
+slîpsteen en allemaole sprongen ze achter op de kaore.
+
+Zoo kwammen ze bij 't huus van Grîsgrouwgruwweltjen. Maor...de deure
+was op de gruntele.
+
+"Hoe dook der met," zeg Hanenèfken.
+
+"Ik witte raod", zei de Hane, "ik zal deur 't hôondergat kroepen en
+de deure lös doen".
+
+Zoo ezeg, zoo edaon. De hane mîk de deure lös. Hî zöch de kaste nao
+en vund Hennenichtjes velleken in en deusken.
+
+"Hoe doew der now met?" zeg Hanenèfken.
+
+"Daor zölle wij wel veur zorgen" zekt die metereden bunt.
+
+'t Ei geet in 't vuur liggen, de spelde en naolde kroept in de matte
+van den stool.
+
+De hekkele geet met de rugge in 't bedde liggen; de osse geet in de
+stal staon en de hane achter in de koostal op 't rik. De slîpsteen
+henk zich op baoven de deure.
+
+'s Aovens kump Grîsgrauwgruwweltjen in huus. Hî wil de lampe anstekken,
+en "poef!" zeg et ei en vlug um in de oogen. "O! min oogen" krouwt
+e en hî völt op den stool neer; maor, daor stekt um de spelde en de
+naolde: "O! mîn eers, mîn eers!" Van pîne löt e zich in bedde vallen,
+waor de hekkele lig. "O! mîn rugge, mîn rugge!"
+
+Van benauwdheid mot e uut de bokse. Hî löp nao den stal, maor de osse
+nump um op de haorne en kwakst um tegen de hilde. "Smît um mîn maor
+boo", schreeuwt de hane, "dan za'k um nog anders toetakelen!"
+
+Van schrik wil e nao buuten en toen e de klinke van de deure wil lös
+doon, völt um de slipsteen op den kop.
+
+En too wasse ha(r)dstikke dood.
+
+G. J. Klokman.
+
+
+
+Ik besprak reeds het mengdialekt van Staphorst en Rouveen. Ook
+te Vollenhoven, Genemuiden, Zwartsluis, Kampen enz. wordt een
+Saksisch mengdialekt gesproken. Maar de twee voornaamste Saksische
+mengdialekten, met Frieschen inslag, zijn het Groningsch en het
+zoogenaamd Stellingwerfsch, dat weer in verscheiden kleinere idiomen
+uiteenvalt.
+
+Het Groninger dialekt lijkt de Friezen hard en zwaar; bij het
+spreken wordt de mond breed geplooid. De voornaamste bijzonderheden
+zijn wel: de uitgang _-en_ van den 1sten en 3en persoon meervoud
+van den tegenwoordigen tijd; het ontbreken van de _e_ vóor het
+verleden deelwoord; de voorliefde voor den _ai_-klank, tegenover de
+Saksische _ee_ en _ei_. Wat het Stellingwerfsch betreft, dit wordt
+o.a. gekenmerkt door den 2den persoon meervoud _jimme_, en door _voet,
+boek_ tegenover _voot_ en _book_.
+
+
+
+Westerwoldsch.
+
+
+(_Uit Driem. Bladen XIII, bl. 67_).
+
+
+
+Op Aovondproot.
+
+'t Was Dunderdagaovend. 't Vroor dat 't knapte. De lucht was helder
+van sterens en de grond zoo hard as 'n bikkel. Snij lag d'r nich;
+'t weide ook nich en nò was 't zoo heur in de lucht, dat m' duudelk
+heuren kön, dat 't leeren oetkwöm. Men kön wol heuren wel stevels en
+wel klompen aan aanhad'n.
+
+Zug, daor koomt drij jongs aan op klompen, man ijne hef twij stevels
+op de nakke hangen. Zij gaot deur de achterweg, waor 't anders veul
+te modderg en te glidderg is, man nò keunt ze d'r best langs. Ik
+wijt wol, waor ze hen wilt: zij gaot nao de schounmaoker; dat dout
+ze alle Dunderdagaovond um 'n beetk'n te proten en 'n kop koffie te
+drinken. IJn van heur hef altied wol 'n bösschop.
+
+Ik gao d'r ook hen; 'k wil ijs heuren of mien schoune klaor bint;
+dan kan 'k ijs wat mit proten over 't ies en 't weer en wat 't 'r
+meer veur 'n dag komp. Wie gaot de bansterdeure in over de deele en
+bint dan vot in de keuken.
+
+"Gaot man zitten jongs; trekt man 'n stoele bie 't vuur. Och, Aoldien,
+doe steist door net bie de hörn, smiet nog 'n kijnstobbe op 't vuur,
+de ooren vrijst joe van de kop! Hinderk, geef doe mie de beentbessem
+ijs aan......" "Wacht man, baos, ik schal de plaote wel even aanvegen."
+
+Bijter krig de tabaksduize oet de vessienbuze (vestzak) en zeg as he
+stopt hef: "wolt ook aansteken, Geert?"
+
+"Nee," zeg Geert, "'k heb 'n kolle" (_pruim_). De duize knapt weer
+tou en geit weer op 't olle stee. "Geef mie de tange ijs Hinderk,
+doe bist 'n de hörn kropen, magst bedijnen van aovend". De tange geit
+in 't vuur, komp 't 'r mit 'n koolk'n vuur oet, dij in Pijter zien
+borstklopper geit. "Hij! doe stichst brand, daor lig 'n kole vuur bie
+dien klompe op de vlouer." "O, wacht man, laot de tange man staon,
+'t geit zoo wol", en Pijter trekt de klompe oet en schept de kole vuur
+in de raokeldobbe. "Verbraanst dien zokke." "Nee, 't schal wol gouw
+gaon. Haf' we Jan Tools zien hond hier man, dan höf we nooit 'n kole
+vuur aanvegen." "Wat dee dij hond dan?" "Hest nooit van dij looze hond
+heurd?" zeg Pijter, as m' tegen dij hond zee: haol mie de tabak, dan
+göng vot nao 't kammenet en kwam mit de punt in de bek weerum." "O,
+dat kan onze boer zien hond ook wol." "Ja, man Jan Tools zien hond
+dee dat ook mit 'n kole vuur. As 't 'r 'n kole oet 't heerdk'n op de
+plaote völ, höf ie niks te zeggen as: Stroom, pak op! in dan kreeg
+he de kole in de bek en smeet hum weer op 't vuur." "Dat kön nooit,
+dan brandde zien bek ja!" "Ja, jong, man hij m..... de kole eerst
+oet." "Luchst allemaol; zeg mie man lijver, wat 'r op dien piepkop
+steit, daor heb 'k al zoo lank tegen aankeken." "Daor, kiek man
+ijs goud, 't kan best wezen, dat 't nog familie van die is." "Wel
+kerel, jijzes man! nò man daor bin ik gijn familie van--ik zij wel
+'t is--horens op de kop en bokspoten. Ik wijt nich, houst 'r mit
+loopen duurst." "Wat mijnst dan wel 't is", zeg Pijter. "De olle
+knecht, gijn ijne anders." "Laot ijs zijn", zeg Hinderk. "Verdold,
+Geert hef gliek, 't is hum." "Man, wat mot dij schaope d'r toch bie,"
+zegt baos, dij ook nieuwsgierig worden is en mit 't hekke (bril)
+op de neuze de piepkop bekik, "'k heb nooit heurd, dat de duvel
+op de schaope past. En 't is net of het zit te fluitspeulen." "Dij
+schaope kan he wol stolen hebben. Mien bier hef hum op de Hoge IJ
+ijs 'n maol op 'n aovond zijn, dou he achter drij Vrijsche schaopen
+aanzat." "Man hest hum zölf wijl ijs zijn?" Geert zee niks. Man opijns:
+"Um de waarheid te zeggen, jao. Ik heb hum zijn achter 't iemhok van
+Janoom, en ik wil die vertellen, dat ik s' aovends daor nooit weer
+achter 't hoes langs gao." "Hou zag he d'r dan oet, net as op mien
+piepkop?" Dat kön 'k zoo nich zijn, man 'k schal joe vertellen wat
+'k zijn heb. 't Was verleden jaar op Steffen. Ik was met Berend Sips
+en Hiske van Muike bie Wubbe Lots west, man ik was net zoo nöchtern
+as op 't oogenblik. Bie de handwiezer göng ik van de anderen of en
+um de houk bie Janooms hoes keek ik onwillekeurig nao 't iemhok,
+umdat mien boer mie ijs verteld hef, dat Janoom zien vader doar ijs
+'n hijle nacht mit de duvel op de nakke rondzwabberd har. Dij har daor
+wat zijn achter 't iemhoes en hij was zoo dom west um te kieken wat
+'t was. Um d'r te komen mös he 't heksk'n deur en dou was he van
+zien recht of. Op ijns heurt he, 'n geschatter en daor springt d'
+olle knecht hum op de pokkel... en de hijle nacht hef he d'r mit um
+argewijerd; in 't leste har he 't heksk'n mit d' ijne hand pakt en
+dou mös de duvel hum weer löslaoten; hij was weer op zien recht." Hef
+dien boer die dat verteld?" zeg Pijter. "Jao en dij lug nich." Geert
+har 'n grenzeloos vertrouwen op zijn boer, de grootste osse van
+hijl Westerwolde. "Zeg man aan dien boer, dat Janoom zien vaoder de
+nachtmerrie had hef." "Ja, doe wolt niks leuven, dat wij 'k wol, man
+wat ik d'r zölf zijn heb dat kaanst mie nich oet de zin proten. Ik
+zag op ijns 'n kop boven 't iemhok oet komen. Ik wör d'r kei van,
+want ik dacht vot aan Janoom zien vaoder, wat dij d'r beleefd har,
+'t was net op 'k aan de knijen tou deur 't zaand göng. Man ik keek
+nog ijs weer, en dou was 'n d'r twij koppen, ik dochte: jong, red di,
+het gijt um dien zijle en ik ik op de rek (_aan de haal_). Dou 'k
+veur onze valdeure kwöm, har 'k aan ieder haor 'n zwijtdrup. 'k Bin
+boven over de underdeure hensprongen, 'k heb de deure dicht maakt
+en bin op bedde kropen." "En dat is de duvel west?" "Wat mijnst
+doe dan? Doe möst dij grelle kop man ijs zijn hebben." "Och, kerel,
+'t was Steffen, daar hebt 'n jong en 'n wicht mit 'n ander staon te
+vrijen. Schost d'r man gerust hen gaon wezen, meschijn har 't wicht
+die ook wol 'n smok geven." "Jawol, ik har 'n smok kregen van 'n hijl
+ander, zukke smokken begeer ik nich. Man doe hest nö 'n hijl woord,
+en ik wijt wol dat doe nich hijl bange oetvallen bist; ik mög toch
+wol ijs zijn, dat he die tegen kwöm um ijs gewaar te worren hou hard
+doe loopen kaanst: de maorze schol die nich schimmeln." "Ik heb hum
+al 'n maol zijn" zeg Pijter hijl dreuge. "Doe? Waarzoo? En wat hest
+dou daon?" "'k Heb hum de nakke umdreid". "Verrek um mie, nö heb
+'k genog van dien leugens: het rookt die boven de kop!"
+
+"Wolt 't nich leuven jong, zegt Pijter terwiel he Geert in de knij
+knip, "'t is echt waor. Jong, Aoldienmeu, hei je d'r nog 'n kopk'n in,
+dan keer 'k nich um." "Jewol, jong, vertel man op."
+
+"Te wijt wol baos, dat ik vrouher dijnd heb bie Brug Engel. Zien
+dochter Geertruud, dij laoter nao de Opstreek trouwd is, was dou nog
+in hoes en dan hadden ze 'n meid oet de Pekel, Jantje. Hou ze wieder
+heit, wij 'k nich meer; 'k wijt wol dat ze altied stom kwaod was,
+as wie tegen heur zeden van Jandien, dat wol ze nich wezen, want in
+de Pekel hijtte ze altied Jantje, zee ze. 't Was 'n viet ding, man
+'n beetke'n eelsk en ongemakkelk plaogerg oetvallen. Zij en Geetruud
+dij gijn haor beter was, hebt mie vaok bedonderd, man ijnmaol hebt
+ze mie 'n schrik aanjagd, dij 'k heur nie gouw vergaf.
+
+Ik kwöm ijs op 'n aovond um tien uur 't loug (deel van 't dorp)
+oet um vot op bedde te gaon, en göng over de deele nao de kougange,
+waor ik sluip. Ik trok mien overschrijter oet en dee de beddeure
+open,... en stönd stief van schrik: daor lag de duvel mit zien
+gleude kop op mien bedde. Ik stende 't eerst oet van benauwdheid en
+'t göng mie net as Geert, ik wör kel as is. Man 't duurde nich laank;
+ik kreeg mien kracht weerum en 'k wör duvelsch. Ik zee: "satan, olle
+duivel, hest mie noch nich! Ich bin nich bange veur die--koom man
+op, satan! en anders griep ik die...." en ik griep hum mit beide
+handen bie de strötte.... en wat har ik te pakken? twij törven,
+dij aan 'n ander bonden wad'n. Oogen, neuze, en mond bestönden oet
+glimholt. Ik stön verstomd. Man daor heurde ik in 't kaarnhoes 'n
+verdacht gegnies en dou 'k kieken wol, stoven dij beide vrouwluu in
+draf weg. Ik was wol zoo vergreld, als ik 't 'r ijne van pakt har,
+dan hak heur vijerkant in de kougroupe stopt. En dou 'k dij meid d'
+ander dag alleine achter 't hoes trof, zee 'k tegen heur: as 'k die
+'n raod schuldig bin, loop dan nich te dichte aan mie langs, anders
+könst wol ijs 'n schop kriegen, daorst genog aan hast. Dou keek ze
+raor op en 'k heb laoter gijn last weer van heur had. Man ik was
+laoter ook nich bange meer veur d'olle, umda 'k hum de nakke umdreid
+en de kop over de kougange mieterd har." "Jijzes, Pijter," zee Geert,
+"wat bist doe 'n kerel. Kiek, as mie 't overkomen was, ik was vot nao
+'t veurenne vlogen en har de boer roupen." "Ja, zoo geit 't jong,
+as m' de boudel nich underzöcht. 'n Smid oet Wedde vertelde mie ijs,
+dat he 's aovends van de Pekel komen was langs 'n binnenpad over de
+heide. Op ijns heurd he daor veur zuk wat stemmen en daor kiekt hum
+twij gleude oogen aan. Maar hij was ijne, dij ook nich gauw umliggen
+göng, hij geit 't 'r op of en wat is 't? 'n Lijk schaopk'n dat op
+de heide achter bleven was. As ik nò nich zoo goud döst har, zee he,
+dan was ik daor deur de heide posterd en har overal verteld, dat ik de
+duvel zijn har. En daorum zeg ik die nog weer, Geert, as 't 'r zoowat
+is, gao d'r dan rustig op of en underzuik 't en dan scholt zijn, dat 't
+allemaol 'n natuurlijke oorzaak hef. Wat zegst doe, Hinderk!" Hinderk
+dij nog niks zegd har, kik op de klokke. "Ketijer veur tiene? Dan wot
+'t mien tied. As ik nao tiene in hoes kom, verandert mien ol mensch in
+'n saotan, daor al joen duvels kwajongs bie bint. Genaovendsaom."
+
+"Wacht," zegt Geert, "ik gao mit, dan heb 'k zoo wied gezelschop." "Ja,
+ik gao ook mit," zeg Pijter, "baos ik heb joe mien stevels bie deure
+hen zet, kan 'k dij Zaoterdag wol weerum haolen? D'r mout halve zolen
+en hakken under."
+
+"'t Schal wel gaon. Gòjenaovend."
+
+A. H. Smith.
+
+
+
+3. _Het Frankische taaleigen_. Hier en daar met Friesche en
+Saksische bestanddeelen vermengd, wordt het Frankisch gesproken
+in Vlaamsch België, Zeeland, Noord-Brabant, Limburg, Utrecht en
+een gedeelte van Holland. Aan Maas en Rijn heeft het Frankisch
+element beslist de bovenhand. Maar eng verbonden hiermee hebben wij
+reeds herhaaldelijk het Keltisch ontmoet. Kelten waren wellicht de
+vertegenwoordigers der Klokkebeker-kultuur in Utrecht, Drente, Twente
+en op de Veluwe. Kelten waren stellig de Galliërs, die omstreeks 300
+n.Chr. de Hallstatt-kultuur brachten in onze zuidelijke provinciën. De
+algemeene Nederlandsche taal kent Keltische plaatsnamen en andere
+Keltische leenwoorden. Een hoeve-type, hoogstwaarschijnlijk van
+Keltischen oorsprong, het langgevel-type, vinden wij hoofdzakelijk
+in België, Zeeland, Brabant, Limburg, in de Betuwe, op de Veluwe en
+in de duinstreek. De brunetten zijn het sterkst vertegenwoordigd in
+Noord-Brabant, Limburg, zuidoostelijk Gelderland en Zeeland. Ook het
+emotioneele volkskarakter stemt hiermee overeen, met uitzondering van
+de Veluwe. Maar op de Veluwe stooten de drie Nederlandsche hoofdstammen
+aan elkaar; nergens trouwens is de invloed van het landschap,--hier: de
+schrale, sombere heidevelden--zóo merkbaar inwerkend op de geaardheid
+des volks. "De bodem der N.-W.-Veluwe", schrijft W. van Schothorst, "is
+met uitzondering van de lage, waterrijke, en hier en daar veenachtige
+Westelijke helft, hoog, dor en onvruchtbaar. Slechts dennen, sparren
+en eikenhout vindt men op den schralen grond, wanneer deze niet
+met heide is begroeid of uit stuifzanden bestaat. Een onafzienbare
+heivlakte met golvenden bodem, aan den gezichtseinder begrensd door
+donkere bosschen en rijen witte zandheuvels, als stoffage een enkel
+boerderijtje met wat armoedige boompjes, en op een verheffing van den
+bodem een kudde schapen door haar eenzamen herder met zijn trouwen
+hond gehoed, ziedaar een typisch Veluwsch landschap!" (Het Dialect
+der Noord-West-Veluwe. Utrecht 1904, bl. III).
+
+Ook kleederdracht en versierselen wijzen op gemeenschappelijken
+Keltischen inslag. In Brabant, Limburg, de Lijmers, het Rijk van
+Nijmegen en in Zeeland worden hangers gedragen. Met eenigszins
+gewijzigden vorm vinden wij den hartvormigen hanger, de _schoef_
+genaamd, ook in het Zuiderzeegebied met het Gooi. Nauwer hangt dit
+gebied door een breeden, platten ring met spiraalwerk van blaadjes
+weer met Zeeland samen. Eigenaardig-bewerkte knoopen, gordel- en
+broekplaten, halskettingen van bepaalden vierkanten vorm treft men
+aan in Zeeland en op de Zuidhollandsche eilanden, in het Gooi en op
+de Veluwe om de Zuiderzee.
+
+Wij krijgen aldus een uitgestrekt samenhangend gebied; en vergelijkt
+men dit met het gebied, waar nakomelingen van Frankische stammen te
+vinden zijn (I, bl. 8), dan zal men tot de bevinding komen, dat beide
+territoren elkaar nagenoeg dekken. Hierbij komt, dat de dialekten der
+bevolking, hoe uiteenloopend ook, een aantal kenteekenen vertoonen,
+die men althans ten deele ook in de Keltische talen weervindt. Waar wij
+nu van een Keltisch-Frankisch huis gesproken hebben, zal men het dus
+niet kunnen misbillijken, dat ook de benaming van Keltisch-Frankisch
+dialekt door ons gebezigd wordt. Natuurlijk behoeft elke overeenkomst
+op-zich niet op gemeenschappelijke herkomst te berusten, ik wijs
+slechts op het nasaleeren van een klinker vóor gedekte nasaal en
+het verwaarloozen der _h_, ook elders nawijsbaar, zie b.v. Groninger
+Volksalman. 1900, bl. 28.
+
+Enkele der meest eigenaardige kenmerken van de Keltisch-Frankische
+dialektgroep laat ik hier volgen.
+
+1. Het voorvoegsel _ge_ bij het deelwoord.
+
+2. Het wegvallen der _n_ van den uitgang -_en_, behalve vóor klinkers,
+_h_, _b_ en _d_. Vergelijk: d_e_ groeët_en_ boum, de_n_ domm_e_
+mins, d_e_ groeët_e_ minse (Venloosch taaleigen). Keltisch
+survival?--Het meervoud van den tegenwoordigen tijd gaat dus uit op
+_e_ of _en_, _t_, _e_ of _en_.
+
+3. De _d_ tusschen twee medeklinkers wordt _j_ (_i_) of verdwijnt:
+_moede_, _moeje_, _moe_. De Nederlandsche kultuurtaal bevindt zich te
+dezen opzichte nog in een periode van weifelen, die zeer lang aanhoudt;
+men denke b.v. aan _bloeden_: _bloejen_, zelfs _woedend_: _woejend_.
+
+4. De groepen _al_ en _ol_ worden tot _au_ en _ou_ vóor _d_ of
+_t_. Dus: _ald_ en _gold_ worden in zuiver Frankisch _oud_ en _goud_
+of nauwverwante klanken.
+
+5. Lange _î_ en _û_ zijn meestal tweeklanken geworden, dus: _mijn
+huis_, tegenover Saksisch _mien hoes_. Dit verschijnsel is van
+Keltischen oorsprong, zie Te Winkel, Inleiding II. bl. 304 en N. van
+Wijk, Taal en Letteren XII, bl. 36 vlg.
+
+6. De tweeklank _au_ wordt _oo_, b.v. _dood_, _oog_, tegenover Friesch
+_deea_d, _eea_g.
+
+7. De groep _ft_ gaat over in _cht_. Dus: _koopen_: _gekocht_;
+verder _lucht_, _gracht_, _hecht_ enz. Slechts hier en daar bleef een
+sporadische _f_ behouden, zoo te Tilburg en in Oost-Brabant: _zoft_
+(zacht); Sliedrecht: _zoft, gekoft_ (gekocht); Veluwsch _koften_ voor
+_kochten_. Ook wordt de _chs_ geassimileerd tot _ss_, vgl. _Brussel:
+Bruxelles; Tessel: Texel_. Hier is eveneens Keltische invloed werkzaam
+geweest; zie Te Winkel, Inleiding II, bl. 304; Van Ginneken, Handboek
+I, bl. 87.
+
+8. De Westgermaansche _â_ wordt vertegenwoordigd door _â_ en
+_oa_, b.v. _schaap, schoap_. Alleen in het Zeeuwsch en in het
+Zuidoost-Hollandsch hoort men _schaep_.
+
+Nu meent Van Wijk, Tijdschr. XXX, bl. 161 (vgl. Indogerm. Forsch. XXVI,
+bl. 275), dat deze _ae_ een ouderen toestand vertegenwoordigt, dien
+wij ook voor het Noord-West-Veluwsch en voor het Nederbetuwsch
+kunnen rekonstrueeren. Wij mogen dientengevolge met vrij veel
+waarschijnlijkheid een nauwere verwantschap veronderstellen voor een
+gebied, dat Zeeland en een deel van Zuid-Holland, de Neder-Betuwe
+en een deel van de Veluwe omvatte. Ja wij kunnen ons dit gebied
+nog ruimer voorstellen, zoodat het zich dekt met het terrein van
+hetgeen men zou kunnen noemen: de Hollandsch-Frankische dialekten,
+d.i. West-Holland, Zuid-Holland, Utrecht, Neder-Betuwe, N.-W.-Veluwe,
+Zeeland en West-Vlaanderen, reikend van Elberg tot Duinkerken. Zooals
+wij zagen, pleiten ook enkele bijzondere versierselen voor een
+nauweren samenhang juist van deze gewesten. De geheele groep wordt nog
+gekenmerkt door het gebruik van de pronominaalvormen _jij_ en _jou_.
+
+Te Winkel noemt deze dialekten in zijn Charakteristik, bl. 12, met
+uitzondering van het Veluwsch en Nederbetuwsch, Friesch-Frankisch. Het
+is zijn recht. Want inderdaad hebben zich Friesche invloeden hier doen
+gelden. Wij kunnen ze dus het best beschouwen als Frankische dialekten
+met Keltischen ondergrond en met een Friesch vernis. Voor het Zeeuwsch
+vermoedt ook de Amsterdamsche hoogleeraar Keltischen inslag.
+
+Zou nu met dit uitgestrekt dialektgebied ook niet samenhangen
+het taaleigen van enkele streken om de Zuiderzee, en van enkele
+eilanden, waar men ook in lichaamstooi en kleederdracht overeenkomstige
+versierselen vindt? Ik denk allereerst aan het Gooi (Hilversum, Laren,
+Blaricum, Huizen), maar ook aan Vlieland, Schokland, Urk, Enkhuizen
+en aan een strook van den Overijsselschen zeekant: Vollenhoven,
+Genemuiden, de Kuinder enz., waar men een Friesch-Saksisch mengdialekt
+spreekt. Ook deze dialekt-groep toch wordt door enkele bijzonderheden
+met de _ae_-groep verbonden; ik noem het wegvallen van de _h_ en den
+Urker-Gooischen _ae_-klank in _schaep_. Onderling houdt zij verband
+door een eigenaardigen _i_- en _u_-klank. Zij vormt een overgang van
+het Frankisch naar het Friesch of van het Friesch naar het Frankisch
+en ten deele naar het Saksisch; en de veronderstelling van Winkler
+lijkt zeer aannemelijk, dat wij te doen hebben met de taalresten van
+een afzonderlijken, niet volbloed-Frieschen stam, die in het eerste
+millennium onzer tijdrekening woonde op de oevers van het meer Flevo;
+zie Dialecticon II, bl. 52; vgl. II, bl. 20, I. bl. 381. Zou ook hier
+de Keltische grondslag niet kunnen dienen ter verdere oplossing van
+het ingewikkeld probleem?
+
+Andere eigenaardigheden wijzen op nauweren samenhang van het
+Oost-Hollandsch met het Brabantsch en het Strand-Hollandsch; vooral
+deze, dat de vierde naamval voor eigennamen en persoonsnamen zonder
+determinatief den vorm heeft aangenomen van den tweeden naamval,
+b.v.: Ik heb et vaders gezeid; ik heb tantes nog gekend; ik ben bij
+Janne geweest. Zie hierover Van Ginneken, Handboek I, bl. 94, 95.
+
+
+
+Veluwsch.
+
+
+(Uit _Leopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519_).
+
+
+
+Minnebrief van en sniierknecht.
+
+Miekelief! 't Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa
+kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe 'k et oak mit oe zuuk te
+riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids
+bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig
+kamezaol, boks en wammes van de goeje luuj heb ik bekant stik verknipt
+en versniien, daor 'k zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da
+'k er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin,
+da's oe bekend; en nao de leste krupsie bin 'k nog nie zoa 'k heur,
+want hoe 'k et wend of drääi, 'k weet oan oe gin mouwen te passen.
+
+Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde
+lappe op zii' smiit. Bin 'k nie zoa goed bii de pinken as de beste
+veur miin brood? De heele wäke, van 's maondags tot zaoterdags, zit
+ik jummers stik staovast van 's märgens tot 's aovens bii baos Nol op
+'e taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden
+Ploege gin neie schuur bii 't huus zetten. Zondag, da mis nie, zie
+je me altiids in de predekaotie en 's aovens, nao koffitiid, bii oew
+vaoder op den haerd, om te höören naor 't neis =u=ut de krant. Dan
+doe 'k jummers puur alles veur oe, en 'k maok et oe zoa handzaom,
+as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i
+ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.
+
+Maor 'k leuve, daor zit um de kneupe nie. 't Is nog die ägenste smalle
+heerschop, die klarke van onzen notaoris, die 't um duut. Daorum gao
+je, oak deur den dag altiids zoa mooi aon'edaon, 'egold en 'ezilverd,
+bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen
+ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? 'k Heb oe al zoa mennigmaol oaver
+dissen gepokkeneerden snoeshaon onder 't parsiizer 'ehad en zint er
+nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon,
+da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?
+
+Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, da's
+vlak de lappe neffen 't gat. Da klarken lait um maor wiendaiers:
+en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is 't oak
+op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe 'esnejen: da
+zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt
+nie.--Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig
+hi kiiken kan, maor hi teutelt mit oe, um oew rooie wängkes en oew
+blaouwe eugkes, en as i oe in d'ellene hef ebrocht, zal i oe handelen
+as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum,
+Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii 'e
+grond, dan val i nie hoog. Denk aon 't spreukske: "Ongeliiken aord,
+dient niet 'epaord". Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen
+genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit
+oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en
+as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt,
+zal miin martelen en armoeien t'ende ziin, en van klinklaor plezier
+za 'k oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent,
+al kost et oak en golden dekaot.
+
+Hadee, Mieke! tot zondag. S.
+
+
+
+Ostendsch.
+
+
+(_Voor "Nederlandsche Volkskunde" geschreven door den Eerw. Heer
+Frank Baur, docts_, litt.)
+
+De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het
+Schipperskwartier wordt verteld [12].
+
+
+
+Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.
+
+Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e
+vojåzetsje te doene. Mo de kwèsje wos va d'ortsjes! De joenge brakke
+goeng no ze vådere èn i zej: "Våder, gée m' osjeblief 't chelt da
+me toekomt, 't part va moeder zåliger!" De våder schuddege zen hôofd
+èn zej: "Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!"--"Ba 'k en doe,
+antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!"
+
+È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover 't
+zeitsje! È je wos nog mo fine 't gat üt, of je begoste va ze gèld
+te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en
+teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken
+è goedewèrk.
+
+È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht
+olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne
+schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekopman in
+de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos
+'t årmoe va god za m' zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog
+üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en,
+os 't ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! 't
+Wåter liep va zen èrte, os 't en an 't üs pejsde, wo dat de knechten
+åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt
+gebutterd waren, è 't Roesselaersch bier zo lèkker!
+
+Toe tat en up ne schônen dag ol zen koeråze in zen 'anden paktege,
+è no ze våder goenk è zej: "Våder, 'k èn ol me geld vertsjoekt;
+'k zin te vül dan 'k nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen
+blüven voe knècht!..."
+
+"Wei, joengen toch!" riep ze våder: "è je zoe tog ni willen zéker! Gée
+me zeire en tóóte: 'k èn tog zo lange no je gewacht!" È je kréeg nieuwe
+kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!
+
+
+
+Het Brabantsch vormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het
+Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch,
+het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij
+wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. Maar
+slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen
+der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij immers ook
+zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op
+gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve de eigenaardigheid
+van de behandeling der finale _n_, de herhaling van het persoonlijk
+voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm: _ik-ekik_ enz. En
+anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard,
+het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De bonte staalkaart
+der Brabantsche dialekten--mag ik even wijzen op de voortreffelijke
+behandeling van het Aalstersch door Prof. Colinet en van het
+Leuvensch door L. Goemans?--is het reflex van hun sterk-uitgesproken
+gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de
+versnippering van hun grondgebied.
+
+
+
+Leuvensch.
+
+
+(_Voor "Nederlandsche Volkskunde" geschreven door den Heer Frans
+Smeesters, stud. litt._)
+
+
+
+De Koeisjieters.
+
+(Leuvensch Verhaal).
+
+
+In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep [13]:
+den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee d' Oestenrâkers,
+ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa
+fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere z' oek noet ni
+grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: d' iel stad
+was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in
+och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ
+woere bewokt dee saldoete.
+
+Oep ene kie aa 't er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand
+en gemoet: 't was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de
+luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van
+de Brisselse poot; 't kloester van de Sellebries stont doe toen nog
+nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse
+stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe
+tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg
+af kome gelak en troep saldoete, mee witte broeke en doenker jasse:
+"Da moette d'Oestenrâkers zân!"
+
+Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De
+poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee
+de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en
+d'iel stad stond oep en ing. 't Was er e lieve van den elsen dievel:
+de joengelen on 't blête, de vraalie on 't jenken en de manne roepen
+en tieren onderie.
+
+Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete
+mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ
+witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda z'
+oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde
+speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em
+ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as d' ander
+dad oede begoste z' oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe
+goenk mee ne lileke slag af!
+
+D' Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie
+kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte
+Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.
+
+Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!
+
+
+
+Bredasch.
+
+
+(_Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328)._
+
+
+
+Breeë wiele.
+
+('t Zuiden van de Baronie van Breda).
+
+
+A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart? [14]
+
+B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?
+
+A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze d'n earste van
+d'aander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.
+
+B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: d'aambachte
+kunne 't ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?
+
+A. Van m'n éán kèr wel; die he'k mee breeë wiele laote maoke, al vur
+'n jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee d'aandere möt
+ik er nog aon.
+
+B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur
+dur 't zand te rije, jonge, davvur zen m'er mee vernukt.
+
+A. Da sa 'k nie zegge: mee de breeë wiele zulde zo'n groate gaote
+nie in 't spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke,
+as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.
+
+B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane
+vast zit, as 't nat is.
+
+A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele
+snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne
+dörsvloer.
+
+B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.
+
+A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want d'n weg
+zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan g'n gaote en kuile mar
+zulle gemakt worre.
+
+B. Mar in d'n baomus dan, as 't nat is, dan zulle ze toch wel blijve
+steke.
+
+A. Da sa 'k nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus
+den healen dag mis gereeë mee twea kère dur 'n heal nat straotje, en
+'s aovus waor d'n weg nog net zoo goed as 's maregus mar we haaie 't
+spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde g'n gaote rije,
+en dan zulde 't mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de
+meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze g'n smalle raoje mar
+verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas z' aomaol der wiele mötte
+laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze 'n paor wiele vur
+niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur
+'n goei ding, die breeë wiele.
+
+B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee
+nun os rije? Die kunne, as 't nat is, toch ginnen weg.
+
+A. Jao, jao, genog; mar 't is vur hullie èrig, omdas z' in de zak
+zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel
+over kontent zen.
+
+B. 't Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik 'et geloaf.
+
+
+
+Zoo komen wij ten slotte tot de Limburgsche dialekten. Het Frankisch
+in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving
+in twee groote helften gesplitst: het Neder- en Opperfrankisch. De
+aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de
+golving zich voort, om weg te sterven tusschen den 50sten en 52sten
+breedtegraad. De grenslijn draagt den naam van _Benrather linie_, omdat
+zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke
+richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot aan de Poolsche grens;
+westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg,
+en overschrijdt bij Geilenkirchen het Nederlandsche grondgebied. Dit
+verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks
+Malmedy samen met de scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche
+taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken
+Frankisch zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is.
+
+Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch)
+eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door de zoogenaamde
+_Uerdinger linie_, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den
+dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving
+breken: ik bedoel de verschuiving van _k_ tot _ch_ in de woordjes _ik_
+en _ook_. Benoorden en bewesten de linie, waar men dus _ik_ en _ook_
+hoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende,
+Borkel en Schaft; en in België: Lommel, Baelen, Tessenderloo, Sichem,
+Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar men _ich_
+en _auch_ zegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen,
+Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in België: Achel,
+Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en
+Vertrijk. Bautersem en Vertrijk, westelijk en oostelijk eindpunt
+der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het
+groote uitstralingspunt der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de
+Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een
+dier grensstrooken, die door het Romaansch op het Germaansch veroverd
+zijn; zie God. Kurth, La frontière linguistique en Belgique et dans
+le nord de la France (Bruxelles 1895--98) II, bl. 526; III, bl. 4 vlg.
+
+Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons
+uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt,
+onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie,
+evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo daarenboven op
+een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich,
+is een Saksisch menggebied, maar waar de Saksische bouwtrant vrij
+wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben
+hier te doen met een dier zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en
+duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie
+vinden wij een dialekt, door Te Winkel Saksisch-Frankisch genoemd,
+en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van
+Cuyk en Nijmegen, de Lijmers (Eltenberg en omstreken), de Duffel en
+de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v. _ald_ (_aald_) en _kiend_, en
+doorgaans _bleeëk, deeël, steeën, dooëd, pooët_ (of _bleiëk, doeëd_
+enz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden
+zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren van _î_ en _û_, dus:
+_mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes_. In dit dialektgebied vertoont
+een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree,
+Velden, Grubtenvorst, Lom en Arcen omvat, grootere overeenkomst met
+het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor
+Nederl. Taal en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg.
+
+De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men het
+_Mich-kwartier,_ een benaming, die uit België schijnt afkomstig
+te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatieven _mich_ en _dich_
+zijn bewaard gebleven. Ook hoort men hier _ich_ en meestal _auch_
+(ook). Te Winkel spreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men
+ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch
+Limburg vormt voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens
+Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring
+aanleiding geven. Verder is de Oudgermaansche _sk_, die in het Friesch
+haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier
+gepalataliseerd tot _sj_, dus Friesch: _skaap_, Hollandsch: _schaap_,
+Roermondsch: _sjoap_. Deze palataliseering vindt men ook op de
+Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond
+wijst. Maar daarenboven is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze
+spirant _s_ in de klankverbindingen _sp, st, sl, sm, sn_ en _sw_
+tot _sj_ geworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in
+zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt zij den
+linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar
+weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschen Maastricht en Breust
+de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie
+noemde ik de _Panninger linie_. Het ruimere gebied der palataliseering
+van _sk_ tot _sj_ wordt begrensd door de _Panninger zijlinie_. Zie
+hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en
+Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgs's Jaarboek XIII, bl. 229;
+Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies
+van J. Houben. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905);
+L. Grootaers, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie
+van het Noordlimburgsch: H. Bruijel, Het Dialect van Elten-Bergh
+(Utrecht 1901).
+
+Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en
+de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst in
+de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den
+deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal gesproken. Aan
+differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook
+scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie--tabaksbewerkers,
+leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkers tuiniers [15]--talrijke
+sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere
+psycho-ethnische verwantschap zich handhaven.
+
+Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen
+behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen met
+die van het enkelvoud; b.v. _bal: bel; kop: köp; knoak: knök_;
+enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben
+met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen kunnen
+verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo
+zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend, en wel in
+veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs,
+wanneer een bewoner der zuidelijke provinciën de algemeene kultuurtaal
+spreekt: men zegt dan "dat hij zingt". Er is natuurlijk verschil
+tusschen vraag, uiting van verwondering of andere gemoedsbeweging en
+simpele bewering,--een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden
+onderzocht. Eindelijk de retrogressieve of terugwerkende assimilatie
+bij het zwakke praeteritum--veelal van palataliseering begeleid--,
+waar het algemeen Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende
+assimilatie vertoont; b.v. pakte: _pagde_ en _pagd'e_ [16]; danste:
+_danzde_. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel,
+dat allicht met het accent in betrekking staat.
+
+Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid
+van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het
+Frankisch-Romeinsche type, maar ook door het doorgaans ontbreken
+van de afzonderlijke hoeven, geïsoleerd liggende te midden der
+afzonderlijk landerijen (I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische
+eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op _-têre:
+loupentêre, lachentêre_ enz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen,
+Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid
+vindt. Over het gebruik te Hasselt zie Gittée, in het Nederl. Museum
+1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in
+wezen en herkomst, en dient nader te worden onderzocht. Zie verder
+de isethnenkaart.
+
+
+
+Venloosch.
+
+
+(_Fragment uit "De Sage uit het Ven", Limburgsch's Jaarboek VIII,
+bl. 63, eenigszins gewijzigd_).
+
+
+
+Jan en Helmus oêt 't Ven.
+
+
+Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf,
+en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder
+tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den
+reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis,
+dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë
+raa_g_de, hoarklein kinde. Bij de Venlu stonte veur gelierd,
+want hê kos in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit
+kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij 't
+vogelschete in 't Kraneveld, en eine kier bij 't rieje van de gaas
+aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,--des neet in
+de weeg, wie?
+
+Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine
+Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp,
+dêje veur zes vette kukes 's joars, aan 't hoês Caan in Stroale te
+levere, gepach had. 't Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge
+ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke
+zoeë laat azzet gong. Veur de lochtigheit zote eeder eine lichte
+vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje,
+en daobij twieë tuite botermelk, die ze op de gebroekelike meneer
+mit reemkes aan de heizigs gebonde euver den rök honge.
+
+Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze ein ind
+meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge
+wiedluipige zompe en peul, dich begreuid mit luus en reet en
+umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as
+'t gekwaak van de kikvors en 't gesnater van de ênde, woavan der soms
+'n kloch oêt de zomp opvloog.
+
+Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure
+knapzak tösse einen berke stroêk en begoste te hakke. Jonk
+en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te
+schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te
+sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze 't struitsel in
+huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome
+de heizigs weer op de schouwers en gongen noa den hoaf truuk.
+
+Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu
+gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van 't
+brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opspronge. Maar
+klam hadde ze den _Arenborg_ en _Genroai_ achter den rök, of doa,
+aan einen tomp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus
+en gejuister in de loch te hure. De mood za_g_den--um in de
+hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: "baas,
+kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin,
+dê lammenteert!"
+
+"Jong", zag Jan, "zêgen dich en bêj eine Vaderons, det
+os gei kwaod euverkump. Ik weit wê 't is."
+
+Doe ma_g_de ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse
+wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus,
+woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van
+Besjes hoeëg linde in 't verscheet krege, veel eur de de schrik van
+et hert en doe vroog de knech: "baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de
+man mit ziene wage zien, dê now en dan door de loch riet
+en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?"
+
+--"Precies jong", zag den ander, "hê was et. Hazepoeët de Schelm,
+dê de loeën van de werklu achterheel.
+
+"Zien straf is nog neet oet; zoolang motte mit ziene gleujende
+wage door de loch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe
+voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.
+
+"Now is 't te laat, maar ezondaag zal ik dich zien hieël
+historie waal ens van nödje tot zökske vertelle, ik kin ze".
+
+
+
+Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het
+bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer en flexie. Toch
+zijn ook _woordenschat_ en _syntaxis_ van het grootste belang,
+vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de
+kultuurtaal. Wij kunnen hier echter onmogelijk diep op de zaak ingaan
+en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v. Gallée voor
+het Geldersch-Overijselsch, Molema voor het Groningsch, Bergsma voor
+het Drentsch (onvoltooid), Waling Dijkstra en Buitenrust Hettema voor
+het Friesch, Boekenoogen voor het Zaansch, Bouman voor de volkstaal
+in Noord-Holland, Opprel voor het Oudbeierlandsch, Van Schothorst
+voor het N.W. Veluwsch, Van de Water voor de volkstaal in het Oosten
+van de Bommelerwaard, Simons voor het Roermondsch, Jongeneel voor het
+Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer
+ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland. Wij kunnen hier
+wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon van Schuermans,
+op het Westvlaamsche Idioticon van De Bo, op het tot een Idioticon
+omgewerkte Gezelle-tijdschrift Loquela. Verder maakte Cornelissen en
+Vervliet zich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van
+Antwerpen, Tuerlinckx en Claes voor het Hagelandsch, Rutten voor het
+Haspengouwsch, Teirlinck voor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche
+tongvallen; enz.
+
+Hier liggen inderdaad "schatten van de volkstaal"
+opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de
+strooming en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich
+splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene
+beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook
+weer koen-vooruitstrevende in het leven der taal. Archaïsmen,
+ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone
+populaire zinswendingen. Zoo b.v. het Limburgsche "met bed en
+bult vertrekken", waar _bult_ nog _de_ beteekenis heeft van het
+Middelnederlandsche _bulte, bult_ "stroozak"; de uitdrukking "van
+het bed op het stroo komen" herinnert aan een overoud lijkgebruik (I,
+bl. 290). In het Sallandsche: "hi kan lêzen en broodsnieën", d.i. hij
+kan twee dingen tegelijk doen, heeft _lêzen_ de oude beteekenis van
+"bidden". De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als
+"van den hak op den tak", waar _hak_ nog de oude beteekenis bezit
+van "krommen tak";--"hij heeft kind noch kraai", waar _kraai_ "den
+kraaier" beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch
+samenhangt met het Latijnsche _canere_ "zingen";--in "kap en kogel
+verliezen" is _kogel_ de halskraag;--in de zegswijze "wie het onderst
+uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus" is _het lid_
+de deksel. Naast deze archaïsmen staan echter ook weer neologismen,
+vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming.
+
+De volkstaal beweegt zich in analytische richting. Regelmatig worden
+de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men
+zegt dus niet: "vaders jas", maar "de jas van vader", of "vader
+zijn jas". In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap
+wordt somtijds het woord in den stellenden trap herhaald: "het is
+droevig en droevig"; en zoo vervangt men ook het bijwoord: "het gaat
+beter en beter", d.w.z. steeds beter. Het woord _beter_ wordt echter
+ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen
+komparatief _beterder_. Het meervoud, of liever het begrip "enkele",
+vindt men niet zelden omschreven door "een of twee", of door "een gas",
+"een koppel". Potentieële vormen treft men zeldzamer aan, naar mate
+men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende en
+onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een
+bijwoord als "misschien" of door een hulpwerkwoord. Bij deze richting
+sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden
+tijd gaat in de volksvertelling hard achteruit. Meestal bezigt men
+het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor
+het plusquamperfectum: "wij waren geweest, wij hadden gezien", voor:
+"wij zijn geweest, wij hebben gezien". Deze meer dan voltooid voltooide
+tijd komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet
+zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord
+(zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is
+van het volkslied als praesens historicum. Het futurum wordt dikwijls
+vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke
+en het mogelijke, van het verleden en van de toekomst meer ineen
+dan in de kultuurtaal.--Daarentegen beweegt zich een tot indirekt
+reflexivum verzwakte dativus ethicus weer in synthetische richting:
+"zich een pijp rooken, zich een glas drinken."
+
+Het terrein der werkwoorden _doen_ en _laten_ strekt zich in de
+volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is
+ook de woordvorming, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor
+frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid
+en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie
+(natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoord _gaan_ in de
+Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daar _goan_:
+gaan; _sjoksen_: loopen en in de knieeën zakken; _snoksen_: de voeten
+bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten;
+_gèspelen_: draven; _flearen_: het vlug en driftig loopen eener vrouw;
+_zobben_: op een draf loopen met zwaren gang; _bizzen_: vlug loopen;
+_bozzeken_ en _foddeken_: vlug met kleine passen loopen; _sabelen_:
+vlug met groote stappen loopen; _schriêden:_ stappen; _loopen; kuiern;
+hompelen_: gebrekkig loopen; _strompelen; geiselen_: zoo vlug mogelijk
+loopen; _drapsen_: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen; _striéken:_
+flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten; _steigern_: met
+den neus in den wind loopen; _tippeln_: licht loopen met vluggen
+tred; _krummeln_: langzaam met kleine passen loopen; _pladdeken_:
+met bloote voeten loopen.
+
+Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvorming
+vooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt,
+behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen voor
+_drinken_ aanhalen, door De Cock bijeengegaard (zie De Navorscher,
+XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130): _Bekeren; pimpelen;
+borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen;
+gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen; tullen; pullen; avoezen;
+sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften;
+kiepen; spichteren; kwasten; kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen;
+swijnswansen; swijnswollen; slampampen;_ enz. enz.--Typisch is
+ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal;
+het is zoo goed als interprovinciaal. Hoe roept de boer het vee? De
+jonge ganzekuikens met _wiede-wiede-wiede-wiede_ (of _wiele_ enz.);
+de eenden met _piele-piele-piele-piele;_ de jonge kippetjes met
+_tik-tik-tik-tik-tikketikketik._ Het roepwoord wordt, naar men ziet,
+meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen:
+_tuut_; op de jonge katjes: _pie_; (het roepwoord voor oudere katten
+is _poes_); op de geit: _sik_; op de jonge schaapjes: _suuk_;
+op jonge kalveren: _kies_; op het veulen: _siesken_; op de koei:
+_hooi_. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt,
+die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij zijn
+naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58.
+
+Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen,
+die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen geven,
+als: _ménschekinderen! héeremijntijd! wélallemáchies! kindergóads!
+jóngesjóngens!_ dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De
+ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning
+op te heffen; men denke aan "niets niemendal". De Maastrichtenaar
+kent twee bevestiginspartikels, éen gewone en éen beleefdere, welke
+met _het_ is samengesteld, dus _joa_ en _joat_.
+
+De woordvoorraad en de semantiek der volkstaal eischen verder onze
+volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit
+een paar duizend woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de
+volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippen uit het gemoeds- en
+geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het
+zelfs met de verklanking der gevoelens van liefde en vriendschap
+gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke
+waarnemingen, met name van kleur en reuk. Maar hier staat tegenover,
+dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een
+of andere handeling uit te drukken, zooals wij dit zagen voor het
+begrip "loopen". Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en
+soorten van planten en dieren, van weêr en natuurverschijnselen in het
+algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz. enz.
+
+Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig
+zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra de
+tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek
+bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal verwerkt worden. Op
+tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het
+volk elken kleinen vogel een _musch_, evenals de Amsterdammer over
+een _finkie_ spreekt. Wat is echter gebeurd? Het woord _musch_,
+hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het "vlieg"
+beteekende (_musca_), heeft een groote uitbreiding, een verwijding
+van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen
+als synoniem van "kleine vogel". Of liever, het heeft "vogel"
+in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen
+dan ook geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal
+geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te Beesel
+_koarerakker_, te Lottum _koarevrêter,_ te Blitterswijk _koarepikker_
+of _koarejietser_ (Limburgsch _jietsen_ is synoniem van _biesen_,
+d.i. "vlug loopen, vliegen, schieten"), te Swolgen _korepikker_, te
+Swalmen en Neer _guut_ (guit), te Niftrik _huiskrits_, te Groesbeek
+_huusklets_, te Grubbenvorst _floets_, te Maasbree _schroep_, te Helden
+_hoeskets_. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke,
+vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje
+voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitsche _Spatz_,
+een komische kortnaam voor _Sperling_. Hoe rijk vertoont zich hier
+de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den
+trant van die van Gilliéron een overzichtelijk en tevens verklarend
+beeld zullen kunnen geven.
+
+Een ander voorbeeld. Voor "kikvorsch" kent het volk de benamingen
+_kikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak_
+(Panningen), maar ook _kikbil_ (Wanroy) en _peddemoeëk_(Weert). "Êrst
+kuulkop zeen, êr men kwakkert wêrtj", meent men te Beegden, en te
+Lottum gaat men hiermee akkoord: "Hê mint enne kwekvôrsch te zien,
+en hên is nog genne pannestart."
+
+De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde
+moederkoren (_secale cornutum_), dat bij bevalling medische toepassing
+vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk
+bekend. Maar het heet ook _wolfskoare_ (Maashees), _wolvepitten_
+(Reusel), _wolfstand_ (Nifkrik, Wanroy), _doevekoare_ (Weert),
+_mössekoare_ (Panningen), _pèrdentaand_ (St. Anthonis, Deurne), _krog_
+(Berghem), _duvelsköre_ (Swolgen), _brantj-in-'t koare_ (Beegden,
+en met fonetische wijziging te Mheer).
+
+Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer
+behooren wel de benamingen van den _vlinder_ in de volkstaal. Men
+treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen
+met -_vogel_ aan; zoo b.v. _zomervogel, roevogel, pannevogel,
+pennevogel, kapelvogel_ (d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd tot
+_kapel, fenienvogel_ (rupsvogel) enz.; elders komen namen als _kog_,
+en _snuffelter_ voor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit
+het Romaansche taalgebied drong het woord _pepel_ binnen, zooals onze
+isethnenkaart aanwijst.
+
+In den zinsbouw treft ons weer vooral de analytische richting,
+die zich hier uit in de _parataxe_ of nevenschikking, waar wij in
+de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van:
+"Wil je zoo goed zijn, mij dat boek te geven", konstrueert de
+man-uit-het-volk: "Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven", of:
+"Wil je zoo goed zijn en geef mij dat boek". Opvallend is ook de
+voorliefde voor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van
+den spreker inhouden, dàt hij spreekt, of de reden, waarom hij spreekt:
+"Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik". Hier speelt
+het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover nader. In andere
+gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking,
+zoo b.v. in het boven aangehaalde: "_wie_ het onderst uit de kan wil
+hebben, _die_ valt het lid op den neus; --_die_ eerst komt, _die_
+eerst maalt". Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij
+het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk genoeg is,
+b.v. in de spreekwijze "hê geit heim" (Zuidlimb), voor "noa heim,"
+d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden als "jaar" en "dag."
+
+Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is
+haar emphatisch, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar
+het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let
+op zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoorden _alsdat,
+alswanneer_, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen
+in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen
+en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten,
+resumeerenden vorm: "Mijnheer, ik zeg, dat is niet eerlijk; neen,
+dàt is het stellig niet". Of ook: "Piet moet maar blij zijn; dàt
+moet-ie." Ook het negatieve parallelisme is den volksman niet vreemd.
+
+Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt
+hij--nog afgezien van gebarenspel en mimiek--krachtige, ja pikante
+uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja
+desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het gewone
+hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de
+volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte hebben aan ruimheid
+en vrijheid.
+
+Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in
+de straatroepen: "Haal Zeeuwsche moss'le, ze benne zoo fijn",
+--"leest burgers, leest";--"kom nou, juffrouw, kom nou";--"elft as
+zalm";--"rapen as kinderhoofies." De term "haal" is van ouds typisch
+in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan den straatroep der
+vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: "En vier cent het pond,
+riep en rond." De mosselenverkoopster uit de Schietschijfstraat te
+St. Joos-ten-Oode roept: "Mosselen, álderschoónste mosselen!"
+
+Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en
+woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven of de plaats
+ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door
+gezette studie nader onderzocht. Maar reeds bovenstaande vluchtige
+schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe
+door archaïsmen en neologismen, nuchtere en dichterlijke spreekwijzen,
+omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven
+van woorden en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing
+vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk
+zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de
+hartslag zijn van elk levend taalorganisme.
+
+
+
+II. Onze plaatsnamen.
+
+(_Met inleidend overzicht over onze persoons- en geslachtsnamen_).
+
+
+De namenkunde heeft zich in den laatsten tijd een belangrijke plaats
+in Volks- en Volkenkunde weten te veroveren. De reden hiervan is het
+archaïeke karakter der verschillende benamingen. Plaats-, persoons- en
+geslachtsnamen zijn in staat ons een menigte bijzonderheden te verhalen
+over dingen, die op geen andere wijze kunnen worden achterhaald; en zoo
+zullen zij ook over den volksaard en zijn herkomst getuigenis kunnen
+afleggen voor tijden, waaromtrent de taal van zeden en gebruiken,
+van volksopvattingen, volkskunst en volkswetenschap verstomt. Laat
+ik hier terloops aanstippen, hoe A. Fick er in slaagde, door middel
+der plaatsnamen de eenheid te bewijzen van de oude bevolking van
+Klein-Azië, en van het Zuiden van het Balkan-schiereiland en de
+eilanden in de Aegeïsche Zee vóor de volksverhuizing der Helleensche
+stammen; en vooral, hoe de geniale onderzoekingen van Wilh. Schulze
+over de Latijnsche eigennamen den diepgaanden invloed van Etrurië op
+Rome en de Romeinsche kultuur hebben aangetoond. De stad Rome zelf
+en de Tiberstroom dragen Etruskische namen.
+
+Toch ligt het in mijn bedoeling, alleen de plaatsnamen iets
+uitvoeriger te behandelen, zooals reeds uit het opschrift van
+deze paragraaf blijkt. Reden is, dat de studie der Nederlandsche
+persoons- en geslachtsnamen eigenlijk meer behoort tot het domein
+van de geschiedenis der Nederlandsche taal in het algemeen, dan van
+de Nederlandsche volkskunde.
+
+1. De oude Germanen hadden slechts éen naam, die eigenlijk
+gelijkwaardig was met onzen doop- of voornaam. Zoo b.v. _Gerhard_ "de
+sterke met de speer", _Adelbrecht_, "de schitterende door adeldom",
+_Everhard_ "sterk als het everzwijn", _Wigburga_ "steun in den slag"
+enz. Van _Gerhard_ (of _Hardger_) is dan _Gero_ de verkleinnaam,
+de vleinaam (_epicoristicon_), streelnaam of kortnaam die, wat de
+funktie betreft, van Indogermaanschen oorsprong en ook Indogermaansch
+gemeengoed is.
+
+Toch stelde men zich hiermee niet steeds tevreden en trachtte men ook
+de afstamming of verwantschap uit te drukken en wel door alliteratie
+(_Heribrand_, _Hildebrand_ en _Hadubrand_: grootvader, vader en zoon
+in het Hildebrandslied); of ook men maakte gebruik van een deel van
+den vaderlijken naam om den naam van den zoon samen te stellen.
+
+Oorspronkelijk hebben de ouders hun kind den naam gegeven als wensch,
+b.v. "hij moge sterk zijn als een beer": _Berinhard_; maar later
+werd deze oorspronkelijke beteekenis niet meer gevoeld en was het
+doel uitsluitend, den drager van een bepaalden naam van anderen te
+onderscheiden. Ook toen het Christendom zegevierend zijn intrede
+deed in onze Germaansche landen, kwam in deze naamgeving weinig
+verandering. De Christelijke doopnamen drukken het heuglijk feit der
+wedergeboorte uit of wel den dag des doopsels; maar al dagteekenen deze
+uit de IIIe eeuw, in onze landen heeft de kerstening lang op zich laten
+wachten, en het heeft allen schijn, dat de Kerk--afgezien van de namen,
+die een heidensche godheid aanduidden--ook hier een Oudgermaansch
+gebruik, waarin niets heidensch stak, liever niet met geweld wilde
+keeren. Slechts enkele malen vinden wij een _Stephanus_, _Nicolaas_,
+_Johannes_ of _Christianus_, tusschen de Germaansche benamingen
+als verdwaald. Deze blijven regel en ondergaan regelmatig de gewone
+verkorting, vanwaar de namen _Otte_, _Huig_ en _Koen_ ontstonden.
+
+Maar omstreeks de XIIIe eeuw heeft een belangrijke verandering
+plaats gehad. In een register van de abdij van Egmond vinden wij de
+namen vermeld van _Jacob_, _Katerine_, _Pieter_, _Clare_ enz. naast
+_Garbrant_, _Dideric_ en andere. Wij vinden dus specifiek-Christelijke
+namen, doch niet in den Latijnschen vorm, maar in dien, welken zij
+in de Germaansche wereld hadden aangenomen. En zoo staat het ook met
+de namen, gedragen door heiligen van Germaansche afkomst: zij zijn
+in hun Germaanschen vorm in gebruik gebleven; en eerst later zijn
+zij gelatiniseerd. Na de Hervorming zijn een groot aantal Bijbelsche
+namen in zwang gekomen. Ook heeft de Renaissance haar invloed doen
+gevoelen. Zoo krijgen wij dan:
+
+_a_. Profane Germaansche voornamen, nog in gebruik. Men vindt deze het
+meest bij de Friezen, die trouwens het minst van de heiligennamen der
+Martyrologiën hebben gebruik gemaakt. Dit geldt ook voor Noord-Holland
+met zijn doorslaand Frieschen aard; de naamlijsten komen daar
+op treffende wijze met de Friesche overeen. Zoo luidde _Dieuwer_
+in zijn oorspronkelijken Frieschen vorm _Thiadewara_; _Guurtje_
+is waarschijnlijk uit _Gundrada_ ontstaan; _Ermpje_ is kortnaam van
+_Ermengaarde_. Men denke nog aan _Wendert_ (_Windhard_), _Jelbout_
+(_Ethelbold_), _Nanning_ enz. Over het groot aantal voornamen in
+Friesland zie R. Posthumus in den Nieuwen Frieschen Almanak 1859,
+bl. 49.
+
+_b_. Door de heiligen van Germaanschen stam zijn tal van Germaansche
+namen bewaard gebleven, natuurlijk in verkorten vorm. Aldus _Wilbert_,
+_Willebrord_, _Wille_, _Wilfried_, _Huibert_, _Huib_, _Hille_
+(_Hildebert_ en _Hildegundis_), _Siegfried_ enz.
+
+_c_. Uitheemsche heiligennamen in Nederlandsche kleedij zijn
+o.m. _Pieter_, _Maarten_, _Trijne_, _Klaas_, _Aagje_, _Teunis_, _Nijs_
+(_Dijs_, _Denys_, van _Dionysius_), _Tijs_. Ook _Arie_ en _Adriaan_,
+verkort tot _Janus_. In België vindt men o.a. _Janus_, _Baaf_,
+_Albrecht_, _Bert_, _Geertje_ (_Geertrui_) en _Roelke_ (_Rolendis_),
+die men vrij wel als nationale namen kan beschouwen. Vele Belgische
+namen vertoonen ook een Frieschen vorm en zijn dus waarschijnlijk
+van Westvlaamsche herkomst. Een lijst van de meest gebruikelijke
+Zuidnederlandsche voornamen is uitgegeven van wege de Koninklijke
+Vlaamsche Akademie (Gent 1902).
+
+Merkwaardig is het feit, dat niet alleen elke streek, maar tot
+elke stad, ja elk dorp haar geliefkoosde voornamen heeft, die zich
+natuurlijk plooien naar de eischen van het plaatselijk dialekt. Maar
+over het algemeen raken de zuiver-Germaansch klinkende namen wel
+wat in de verdrukking. Terecht maakt hier J. J. Graaf de opmerking
+in zijn voortreffelijk werkje over Nederlandsche Doopnamen (Bussum
+1915): "Wij ... meenen maar altijd, dat we, openlijk optredend,
+eerst dan naar behooren voor den dag komen, als we in het Latijn
+worden aangediend. En toch hebben we in den taalschat onzer vaderen
+wel degelijk vaderlandsche namen, die, in goed Nederlandsen, waardige
+vormen zijn voor de Grieksche of Latijnsche doopnamen. Maar ze zijn
+helaas, door onverstand in minachting geraakt, als waren zij ook
+slechts verbasteringen van een alleen-fatsoenlijk Latijn" (bl. 16).
+
+Zie verder Joh. Winkler, Studiën in Nederlandsche Namenkunde (Haarlem
+1900), bl. 171, 196, 225 vlg.; De Nederlandsche Geslachtsnamen
+in oorsprong, geschiedenis en beteekenis (Haarlem 1885); Friesche
+Naamlijst (Leeuwarden 1898); Boekenoogen in zijn Inleiding op de
+Zaansche Volkstaal, bl. LXXXIV vlg.; Onze Voornamen, in De Gids,
+Aug. 1890, bl. 448 vlg.; Verdam, Geschiedenis der Nederl. Taal3,
+bl. 124 vlg.
+
+2. De persoonsnaam was aanvankelijk en gedurende langen tijd de
+eenige benaming onzer Germaansche voorouders, en hierin bleven zij
+de Indogermaansche gewoonte trouw. Alleen de Romeinen bezaten een
+drievoudige benaming, bestaande uit persoons-, geslachts- en bijnaam;
+maar wij weten, dat dit benamingssysteem van Etruskische herkomst is.
+
+Langzamerhand kwam een tweede naam op, voortgesproten uit de
+wenschelijkheid, iemand van een ander met denzelfden naam te
+onderscheiden, en ook uit de neiging tot het geven van bijnamen of
+spotnamen. Daar zijn ook in ons land bepaalde steden, die hierin
+uitmunten, en hoe intiemer het samenleven, hoe krachtiger deze
+neiging zich uit. Maar toen de bevolking aangroeide en deze aanwas
+de individuëele personen met heillooze verwarring bedreigde, werd
+een tweede naam haast noodzakelijk. Hiertoe koos men den naam van
+den vader of van de moeder, van den echtgenoot, van het beroep,
+van de woonplaats, of hiertoe konden ook de gemelde spotnamen
+dienst doen. Geslachtsnamen, met hun kenmerk van vastheid en
+onveranderlijkheid, werden deze namen echter eerst in den aanvang der
+XIXe eeuw, toen zij met de invoering van den Burgelijken Stand een
+staatsrechtelijk karakter kregen. Trouwens ook heden ten dage is het
+niet overal een vaste gewoonte, iemands geslachtsnaam te gebruiken,
+vooral ten platte lande. Men noemt iemand: "Jan van Piet", of "van
+Pieten"; "Klaas van Trijn", of "van Trijntjes"; men spreekt van
+"Dirk den Schilder", "Jan den Mulder", "Willem den Slager"; men
+heet iemand "Klaas van den Molen", "Jan van de Brug"; en vooral in
+het Oosten en Zuiden van ons land duidt men iemand gaarne aan door
+den naam der hoeve, waar hij geboren is: "Zandhof Willem". "Kees
+van den Krom" is Kees, wonende bij een kromming van den weg, en in
+"Mottige Willem" dient de spotnaam als herkenningsnaam en is op weg
+naar den geslachtsnaam.
+
+Voor de vorming der geslachtsnamen maakte men vaak gebruik van het
+Germaansche achtervoegsel _-ing,_ dat de beteekenis aannam van
+"behoorende tot het geslacht van." Zoo ontstonden de namen der
+bekende koningsgeslachten bij de oude Franken: de Merov_ingen_, de
+Carol_ingen_, de Capet_ingen_. Maar zoo ontstonden ook onze Frankische
+geslachtsnamen _Benning_ (zoon van Benno), _Nolting_, _Budding_; de
+Saksische _Geerdink_, _Abbink_, _Eggink_; de Friesche _Stallinga_,
+_Idsinga_, _Hattinga_.
+
+De patronymica gaan uit op _-zoon_ (_-sone_, _-soen_), _-son_, -_sen_,
+-_se_, _-s_: _Jansen_, _Harmsen_, _Japikse_, _Bartels_; maar ook
+op _-en_, den zwakken tweeden naamval enkelvoud, en op _-ens_, een
+jongere vorming; deze _-en_ wordt als tweede naamval nog gehoord in
+het Strand-hollandsch, waar men spreekt van "Dirken waegen", "Krijnen
+dochter." Zóó ontstonden de namen _Huijgens_ en _Huijgen_. In namen
+als _Smaassen_ (_Maas_ ontstond uit _Thomas_) gaat de _s_ aan den
+genitief van den naam vooraf. Vlaamsche vadersnamen hebben vaak
+het voorvoegsel _ser-_ (_des heren_) en _ver-_ (_der vrouwen_):
+_Serclaes_, _Vertruyen_.
+
+Een belangrijke groep geslachtsnamen heeft _van_ als voorvoegsel,
+gevolgd door een bijzonderen of algemeen aardrijkskundigen naam. Dus
+of: _Van Deventer_, _Van Vlijmen_, _Van Wamel_, _Van Schijndel_ of:
+_Van Dijk_, _Van den Heuvel_, _Van den Berg_, _Van der Molen_, _Van
+der Heide_. In plaats van de praepositie _van_ vindt men niet zelden
+_aan_ en _in_, waardoor met plaatselijke dialektische vervorming de
+Limburgsche geslachtsnamen _Aangevoort_, _Aengenent_, _Ingendael_
+ontstonden. Omslachtige omschrijvingen als _Van den Eerenbeemt_,
+_Van de Cleemputte_, _Van de Crommenacker_ enz. vindt men meestal in
+ons zuidelijk volksgebied.
+
+Op lichamelijke eigenschappen wijzen de geslachtsnamen _De Lange_,
+_De Vette_, _De Jong_, _Mooi_, _Blauw_, _De Wit_, _De Bruin_ enz.,
+maar ook: _Langbeen_, _Spillebeen_, _Crombeen_ e.a. Vele dezer
+familienamen vinden hun oorsprong in spotnamen. Eindelijk wordt
+een zeer groot aantal verklaard door ambacht of uithangbord: _In de
+Swaen_ (_De Swaen_, _Swaen_), _Van der Ploeg_, _Van de Wijnperse_,
+_Spillemaeckers_, _Brouwers_, _Smids_ enz.
+
+Het zuidelijk volksgebied had eenige jaren vroeger min of meer vaste
+geslachtsnamen dan het Noorden. Hierin is de verklaring te zoeken van
+het feit, dat er meer namen van zuidelijken oorsprong te vinden zijn
+in de noordelijke gewesten, dan omgekeerd.
+
+Laat ik ten slotte nog wijzen op enkele eigenaardigheden, die den
+volksstam kenschetsen. De Friesche patronymica gaan uit op de tweede
+naamvals-suffixen _-inga_ en _-a_; maar ook op _-ma,_ d.i. _man_,
+met de beteekenis van "zoon, afstammeling, hoorige"; terwijl _-stra_
+dient om van bijzondere plaatsnamen Friesche geslachtsnamen te
+vormen, b.v. _Dijkstra_. Verder vertoonen sommige op algemeene
+wijze gevormde geslachtsnamen eigenaardige Friesche voornamen,
+als _Sikkes_ en _Doedes_, andere zijn met typisch Friesche woorden
+samengesteld. Zoo beteekent _Soepboer_: karnemelkboer; _Bouwfeint_:
+knecht van een landbouwer; _Skriemer_: iemand die weent of schreit.
+
+De Groninger namen zijn met de Friesche nauwverwant, vooral de
+geslachtsnamen op _-sema_: _Geertsema_, _Ilpsema_. Eigenaardig zijn
+de--trouwens ook Friesche--namen met den uitgang _-ker_, _-tjer_,
+die de herkomst uit de een of andere plaats of streek aanduiden:
+_Veenker_, _Woltjer_ (woudbewoner). Buitenmate groot is het aantal
+namen, dat uitgaat op _-huis_; deze waren oorspronkelijk aan huizen, en
+niet aan personen eigen: _Bolhuis_, _Dijksterhuis_. Drente sluit zich
+bij Groningen en Friesland aan. De Saksische namen worden gekenmerkt
+door de patronymica op _-ink_ en de voorzetsels _ten_, _ter_, _te_,
+antwoordend op de vraag: "Waar woont gij?" B.v. _Ten Bruggencate_. In
+Overijssel ontmoet men de namen op _-belt_, kleine hoogten in het
+veen, b.v. _Knottenbelt_. Ook Holland kent veel Friesche namen. Een
+eigenaardigheid der Noordhollandsche familienamen in het algemeen,
+en der Zaansche in het bijzonder, is de kortheid, laat ik zeggen het
+monosyllabisme: _Top_, _Pot_, _Pan_, _Pont_, meestal wel teruggaande
+op een Frieschen voornaam in zeer verkorten vorm. De namen in Zeeland,
+Brabant, Limburg en Vlaanderen vertoonen het Frankisch cachet. In
+Noord-Brabant zijn vooral talrijk de namen op _-mans_: _Heuvelmans_,
+_Mosmans_. De Westvlaamsche gaan vaak uit op _-inck_, _-ynck_, _-incx_,
+b.v. _Teirlinck_, _Hebbelynck_, _Warblinckx_. Op Frieschen inslag
+wijst weer het feit, dat wij zooveel Westvlaamsche geslachtsnamen in
+Friesland weervinden.
+
+Natuurlijk wijzen ook namen als _De Smed_ (smid) en _Temmerman_
+(timmerman) op Zuid-Nederland; en evenzeer _Zulver_ (zilver) op
+Noord-Holland, _Groenewolt_, _Saverkoul_, _Eekholt_ op het Oosten
+van het land, _D'Haese_, _D'Hont_ op België. Zie vooral het boven
+aangehaalde werk van Joh. Winkler over de Nederlandsche Geslachtsnamen;
+verder Verdam, Geschiedenis der Nederl. Taal, bl. 131; Boekenoogen,
+Zaansche Volkstaal CIII; Driem. Bladen I, bl. 29; V, bl. 101; XII,
+bl. 122.
+
+3. Bij de studie onzer plaatsnamen komen de oudste lagen van onzen
+volksaard weer aan het licht; maar moeizaam is het opdelven. Op bl. 5
+van het Eerste Deel gewaagde ik reeds van de Keltische herkomst der
+benamingen van de steden Nijmegen, Wijk-bij-Duurstede (?), Arnhem,
+Batenburg (?), Loosduinen, Heerlen is het oude _Coriovallum_,
+en onze drie groote rivieren: Rijn, Maas, Schelde dragen beslist
+Keltische namen, dus ook de talrijke plaatsnamen, die met een
+dezer riviernamen zijn samengesteld. Over het algemeen steekt in
+deze soort plaatsnamen veel waardevol taalgoed. Maar het onderzoek
+wordt hierdoor bemoeilijkt, dat sommige rivieren blijkbaar van
+naam verwisseld zijn, en anderzijds, dat rivieren hun loop hebben
+gewijzigd. Försteman beschouwt het in zijn Deutsche Ortsnamen
+als een der merkwaardigste uitkomsten zijner onderzoekingen, dat
+eertijds een Keltische volkstam zich van het Noordoosten naar het
+Zuidwesten gericht heeft en ongeveer ter hoogte van Keulen den
+Rijn overschreed. Den tak, die naar Nederland afboog, vinden wij
+deels aan den IJssel, deels in de Maasstreek: _Edana_, _Adanhe_
+(Först. 510); _Edesthorpa_ (Först. 509); _Adingamore_ (Först. 137),
+Antwerpen; verder _Carambunt_, _Adrichem_ (Först. 138). Van Holland
+wijst de stroom naar Vlaanderen, waar de omstreken van Gent Keltische
+volksplantingen vertoonen, b.v. _Pitelinghem_, _Addingahem_. Zie ook
+K. Kaiser, Die Kelten des Bardengaus (Hannover--Berlin 1909), maar met
+omzichtigheid te gebruiken. In Holder's Altkeltischer Sprachschatz
+vinden wij eveneens enkele Nederlandsche plaatsnamen als Keltisch
+verklaard; zie echter Cuvelier-Huijsmans, Toponymische studie over
+de oudere en nieuwere plaatsnamen der gemeente Bilsen (Gent 1897),
+bl. 36 vlg. J. Claerhout, Het Belfort 1896, 2, bl. 287 (vlg. 1897,
+2, bl. 200) wijst op de plaatsnamen _Gennep_, _Epe_ en _Velp_, die op
+het wellicht Keltische _apa_ "water" berusten; en verder op _Thuine_
+bij Lingen, dat in 't jaar 1000 _Dune_ heette.
+
+Ook de invloed van de Romeinen op volksaard en volkskultuur wordt
+door onze plaatsnamen betuigd; zie Deel I, bl. 10, waar de meeste
+plaatsen zijn aangegeven. Ik voeg hier nog bij _Santpoort_: _Sancta
+Porta_; _Kestre_: _Castra_; en _Kemenade_: _Caminata_. Maar het
+overgroote meerendeel is toch van Germaanschen oorsprong. Ik dien
+hier eigenlijk te beginnen met de huisnamen welke, zooals wij zagen,
+vaak geslachtsnamen geworden zijn, maar anderzijds ook niet zelden uit
+persoons- en familienamen ontstonden: _Stevenshuis_, _Hendriken_, _den
+Egberink_, _Wesselshuis_; en eveneens uit ambt, handwerk of bedrijf:
+de _Karsman_, de _Kistenmaker_, de _Roodververij_, _ter Meulen_,
+_Timmerije_, _Smitterije_. Het Limburgsche dorp _Reuver_, eigenlijk
+_Den Reuver_, ontleent zijn naam aan een hoeve, waarschijnlijk
+toebehoorende aan _Johan de Rover_. De _Enkevoort_, een hoeve onder
+Baarloo, is naar de _Enckevoorts_ genoemd; zie Limburg's Jaarboek
+II, bl. 292. Een menigte boerenhoeven heeten ook naar den eigenaar,
+van wien men ze in pacht heeft, b.v. _Sandershof_.
+
+Een huis bij de oude landweren heette _Landweer_, en nabij de
+slagboomen en de verdedigingswallen vond men meestal den naam
+_Runneboom_. Een groot aantal huisnamen is ook ontleend aan de
+uithangteekens. Hiertoe behooren ten deele de diernamen, als
+_Nachtegaal_, _Koekoek_, _Snip_, _Pedde_; maar zij kunnen ook
+op persoonsnamen berusten, of wijzen op de omgeving, de ligging
+van het huis, wat vrij zeker lijkt van namen als _Oelenhorst_ en
+_Kraaienbelt_. Zoo ook _Valkenborg_, _Bijenhof_, _Voskamp_. Van
+omgeving en ligging vertellen ook _Lindeboom_, _Eikenhof_,
+_Sparrendaal_, _Hageveld_, _Muggebroek_, _Hulshof_, _Veenendaal_,
+_Lovendaal_, _Leemkuil_, _Stuivezand_; aan bepaalde gebeurtenissen
+herinnert wellicht een naam als _Jammerdaal_.
+
+Volgen de benamingen van landerijen. Dikwijls wordt de bestemming
+uitgedrukt, vanwaar namen als _Vaarzenweide_, _Schapenkamp_,
+_Schaapsdijk_, _Ossenland_, _Bulven_ d.i. het stukje land, waarop de
+stier, de bul, alleen weidt, te Venloo volksetymologisch vervormd
+tot _Bultenven_. Andere stukken worden genoemd naar den eigenaar,
+waarbij valt op te merken, dat het stuk bij wisseling van eigenaar niet
+altijd ook van naam verwisselt: _Heintjesven_, _Louwesakker_; weer
+andere stukken drukken de plaatselijke gesteldheid uit: _Steenkamp_,
+_Muizenven_, _Vlietsven_, _Ilpakker_, of worden bepaald door hun
+vorm: _Lange Stuk_, _Tweebeen_, _Splitkamp_; enkele namen zijn ook
+historisch, als _Galgeland_, _Schinderskuil_, _Paaschweide_, en
+eveneens _Spaarpot_, _Koekepan_, _Kibbelaar_ of _Twistgrond_. Zie
+vooral Boekenoogen, Zaansche Volkstaal bl. CXXII, en Heuvel,
+Volksgeloof en Volksleven, bl. 270 vlg. Eigenaardige namen dragen ook
+niet zelden de polders of sluizen; zoo b.v. _Achterklapspolder_,
+_Boerenverdriet_ (waar de boeren met hun groenteschuiten lang
+moeten wachten), _Kijfhoek_, _Kostverloren_ (als de aanleg onnoodig
+blijkt), _Pannekoek_, _Schuddebeurs_ (die veel geld kostte), enz.;
+zie E. Laurillard, Op Uw stoel door Uw Land (Arnhem-Nijmegen 1901),
+bl. 270.
+
+Vrijwel dezelfde faktoren zien wij werkzaam bij het benoemen onzer
+dorpen en steden. Trouwens verscheiden plaatsnamen blijken zich
+uit benamingen van landerijen te hebben ontwikkeld, ik herinner
+slechts aan _Barneveld_, _Meerveld_, _Pijnakker_, _Franeker_,
+d.i. Vroonakker. Andere wettigen althans gegronde vermoedens, als _'s
+Heerenhoek_, _Zandkoek_, _Zuidhorn_, _Plorn_, _Uithoorn_, waar _horn_
+de beteekenis heeft van "hoek".
+
+_a_. Nederland is een waterland bij uitstek. Vooral het Noorden van
+ons land, door rivieren, grachten, kanalen doorsneden, wordt geheel
+door de golven omspoeld en zoo heeft het dan een voortdurenden strijd
+te voeren tegen het vochtige element, bron van welvaart en rampspoed,
+van trots, van blijheid, maar ook van duizend bange zorgen. Ligging
+en strijd met het water zullen in ruime mate tot uiting moeten komen
+in de plaatsnamen.
+
+-Dam: _Amsterdam_, _Zaandam_ (uit _Zaanredam_), _Appingedam_; -dijk:
+_Odijk_, _Langendijk_, _Dijken_; -sluis: _Maassluis_, _Nieuwersluis_;
+-rak (strook lands langs het water gelegen): _Langerak_, _Gouderak_;
+-beek: _Oosterbeek_, _Bierbeek_ (Zuid-Brabant), _Hilvarenbeek_
+(Noord-Brabant): in Brabant, met zijn door beekjes versnipperd
+grondgebied, zijn de benamingen met -beek buitenmate talrijk;
+-meer: _Diemermeer_, _Meerkerk_, _Boxmeer_; -monde (Frankische
+vorm): _IJsselmonde_, _Rupelmonde_, _Roermond_, _Helmond_; -muiden
+(Saksisch-Friesche vorm): _IJsselmuiden_, _Cellemuiden_, _Genemuiden_,
+merkwaardig in het Zeeuwsche _Arnemuiden_ en in het Westvlaamsche
+_Dixmuiden_; -broek: _Lutjebroek_, _Oldebroek_, _Bennebroek_,
+_Broekhuizen_; -ooi (weiland, aan het water gelegen en verwant met
+"ouwe" in Rijnouwe en landouw): _Renooi_, _Wadenooien_, _Genooi_;
+-waard, weerd, voord (ingedijkt land): _Zandvoort_, _Bekevoort_
+(Brabant), _Lichtevoorde_, _Amersfoort_, _Bolsward_, _Valkenswaard_,
+_Weert_, _Stevensweert_, _Bredevoort_, _Westervoort_. De namen op
+-voort vindt men vooral in de Lijmers en de Graafschap; bewesten het
+land van Maas en Waal beginnen de namen op -waard, als _Heerewaarden_;
+-vliet: _Poortvliet_; -a (of aa, Oudgermaansch woord, dat "water"
+beteekent): _Breda_; -veen: _Rouveen_, _Venloo_, _Loven_, _Zutfen_;
+-zijl (sluis): _Delfzijl_, _Blokzijl_; -veer: _Wormerveer_; -polder:
+_Willemspolder_; -brug: _Brugge_, _Diemerbrug_ enz. Onnoodig hier te
+gewagen van de plaatsnamen met riviernamen samengesteld, voor zoover
+de rivier de plaatsnamen karakteriseert.
+
+_b_. Maar Nederland is niet slechts een waterland. Lommer en koelte
+wuiven u tegemoet in bosschen en hagen, en de zegen der vruchtbaarheid
+rust op akkers en velden: -woud (Frankische vorm): _Woudenberg_,
+_Berkenwoude_, _Katwoude_; -wolde (Saksische vorm) _Ruinerwolde_,
+_Finsterwolde_; -bosch: _'s Hertogenbosch_, _Oudenbosch_, _Neerbosch_;
+-haag: _'s Gravenhage_, _Prinsenhage_; -hout: (Frankische vorm):
+_Voorhout_, _Aardenhout_, _Oosterhout_, _Turnhout_; -holt (Saksische
+vorm): _Posterholt_, _Engelanderholt_; -horst (dicht kreupelhout,
+struikgewas): _Horst_, _Nederhorst_, _Staphorst_; -veld: _Meerveld_,
+_Barneveld_; -akker: _Pijnakker_, _Franeker_ (Vroonakker), _Oostakker_.
+
+_c_. Een kerkelijk karakter dragen natuurlijk op de eerste plaats
+de namen op -kerk: _Oudekerk_, _Lekkerkerk_, _Grijpskerke_;--maar
+ook de namen, samengesteld met het verwante -kerspel, -karspel
+(van kercspel, evenals kermis van kercmisse, met de beteekenis van
+"kerkgebied"): _Bovenkarspel_, _Weesperkarspel_; -parochie: _Sint
+Annaparochie_, _Jacobiparochie_. Groot is het aantal plaatsnamen,
+die heiligennamen zijn, of althans hiermee samengesteld: _Sint
+Nicolaas_, _Sint Truiden_, _Sint Anne ter Muiden_, _Sint Joris Winge_
+(Z.-Brabant), _Sint Odiliënberg_.
+
+_d_. Onze plaatsnamen bergen ook historie. Gaarne vermelden zij
+den naam van een persoon en een door iemand bekleede waardigheid:
+_'s Hertogenbosch_, _'s-Gravenhage_, _Zierikzee_ (waarschijnlijk
+verkort uit _Zierikseport_, d.i. stad van Zierik, d.i. van Siegerik),
+_Stevensweerd_, _'s Heerenberg_, _Hillegom_, _Doetinchem_: huis van den
+zoon van Dodo. Aan den oorsprong der plaats herinneren de stedenamen
+op -burg: _Middelburg_, _Doesburg_, _Valkenburg_ en, met behoud van
+het oude, vrouwelijke woordgeslacht, _Terborg_.
+
+_e_. Sommige plaatsnamen drukken slechts in het algemeen een
+wijkplaats uit, vooral die op -wijk, poort, donk, dorp, stad:
+_Katwijk_, _Nieuwpoort_, _Beek en Donk_, _Raamsdonk_ (deze soort
+vooral in Brabant), _Noorddorp_, _Willemstad_; -heem, heim, veelal
+verkort tot -hem, -em, -um, -om: _Heemstede_, _Herdershem_, _Reckhem_,
+_Hattem_, _Woudrichem_, _Sassenheim_, _Haarlem (Heslehem_), _Heukelum_,
+_Heelsum_, _Hillegom_, _Bennekom (Benninchem_).
+
+_f_. De plaatsnamen op -ingen en -ongen drukken, zooals gezegd (I,
+bl. 16), meestal de afstamming van een bepaalden persoon uit.
+
+_g_. Eigenaardige vormen vertoonen de Friesche en Groninger
+plaatsnamen. Zij staan niet buiten de boven beschreven groepen,
+maar vormen toch in hun Friesche kleedij een merkwaardige
+eenheidsfiguur. Over den aard der nederzetting en vestiging
+vertellen ons: _Ureterp_; _Poppingawier_, _Oosterwierum_, _Engwier_;
+_Holwerd_, _Rauwerd_; _Gaasterland_; _Grootegast_, _Lutjegast_,
+waar _gast_ evenwaardig is met het Hollandsche _geest_, b.v. in
+_Endegeest_, _Oestgeest_. Ik vermeld nog: _Tietjerkseradeel_ (_tjerk_
+beteekent kerk); _Oostergo_ (gouw); _Weststellingwerf_ (_stelling_
+beteekent rechterstoel); _Abbega_, _Oudega_ (_ga_, _gea_ is dorp);
+_Munnekezijl_, _Pieterzijl_; _Koningsdiep_ (_diep_ is een kanaal of
+gegraven vaart). Zie Friesche Volksalm. 1840, bl. 137; 1841, bl. 165.
+
+_h_. Sommige plaatsnamen werden ook door den lokatief uitgedrukt,
+die met den datief is samengevallen; b.v. _Venendaal_, d.i. -dale,
+_Bloemendaal_, d.i. -dale: in het Bloemendal. Zoo ook _Nieuwersluis_,
+_Ouderkerk_; en verder Den _Haag_, Den _Helder_, Den _Bosch_; eindelijk
+de plaatsnamen op -ingen, -schoten, -hoven, -huizen, -buren, -bergen
+enz., b.v. _Groningen_, _Voorschoten_, _Vollenhoven_, _Veenhuizen_,
+_Kloosterburen_, _Steenbergen_. Plaatsbepalend is ook het voorzetsel
+_te_, de proklitsche vorm van _toe_ (mag ik belangstellenden even
+wijzen op het verwante Oudlatijnsche _en-do_?), b.v. in _Terborg_,
+_Terneuzen_; ook _op_ komt herhaaldelijk voor: _Opbroek_, _Opmeer_.
+
+Aldus zijn onze plaatsnamen gegroeid uit enkel- of meervoudige
+karakteriseerende benamingen van nationalen, historischen, kerkelijken,
+plaatselijken aard. Zij zijn een organisch produkt van den volksgeest,
+die oorspronkelijk alleen de bedoeling had, die plaats te kenmerken
+en te onderscheiden van andere, en niet, haar een blijvenden naam te
+geven. Zij hangen dus innig met de plaats zelve samen en zijn derhalve
+geen kunstprodukt, geen opgeplakte etiketten, zooals de nieuwere
+plaatsnamen,--even kunstmatig trouwens als de stichting van het dorp,
+de stad, die zij heeten te kenmerken. De etymologische, historische,
+folkloristische waarde van zulke moderne benamingen is nul.
+
+Ten slotte nog enkele beschouwingen over de vormingen op -loo, -drecht,
+-rode: rade.
+
+_Loo_ is de oude vorm voor "akkermaalshout, eikenbosch". Wij vinden het
+in plaatsnamen als _Venloo_ (Veenbosch), _Corbeek-Loo_, _Tremeloo_,
+_Baarloo_; maar ook in _Grolle_ (naast _Groenloo_), _Wamel_ (uit
+_Wameloo_), _Gorsel_ (uit _Gerstloo_), _Pamel_, _Steenhuffel_ enz. Den
+uitgang -drecht vindt men in _Woensdrecht_ = Wodani Trajectum (I,
+bl. 90), _Papendrecht_, _Zwijndrecht_. Somtijds beteekent het "veer,
+overvaart", andermaal "drift", d.i. veedrift, weideplaats, waarheen het
+vee gedreven wordt. Wij hebben hier weer de Frankische _cht_ uit _ft_,
+zie bl. 39. Waar wij te doen hebben met het Latijnsche _traiectum_,
+als in _Woensdrecht_ en eveneens in _Utrecht_ en _Maastricht_, wordt
+beslist een veerplaats of doorwaadbare plaats aangeduid.
+
+Het meest belangrijk uit taal- en vooral uit kultuurhistorisch oogpunt
+zijn wel de plaatsnamen samengesteld met _-rode_ en _-rade_. Zij
+herinneren, evenals die op _-woud_, _-holt_, _-loo_, _-horst_, aan
+het feit, dat zoovele oude nederzettingen werden gevestigd aan den
+rand van een bosch. Langzamerhand werden de boomen gerooid en het
+land omgeploegd, en aldus voor bouwland geschikt gemaakt, en zulk
+land heette _rode_ of _rade_. Zie over dit onderwerp vooral Gallée,
+Nomina Geographica Neerlandica II, bl. 32 vlg., III, bl. 348, 352;
+Jos. Habets, ib. bl. 73 vlg.
+
+Wij weten, dat de _marke_ een grensland was, een binnen bepaalde
+grenzen omsloten gebied. Ieder markgenoot had recht op een of meer
+aandeelen in de onverdeelde gronden; hij mocht dus ook in later tijd
+bepaalde gedeelten ontginnen, die dan wéer later in privaatbezit
+overgingen. _Rode_ en _rade_ drukken dus den aard der werkzaamheid uit
+èn het verkregen resultaat. Een vaste grenslijn tusschen de plaatsnamen
+met beiderlei vormen samengesteld is moeilijk te trekken, te meer,
+daar de vroegere spelling van een plaatsnaam zoo vaak afwijkende
+vormen vertoont. Over het algemeen mag men echter zeggen, dat namen
+met _-rade_ bezuiden de _Uerdinger linie_, dus in Ripuarisch Limburg,
+het meest voorkomen: _Asenraai_, _Bingelrade_, _Doenrade_, _Vaasrade_,
+terwijl het domein van het Salische Frankisch voor het meerendeel den
+vorm _-rode_ vertoont: _Brederode_, _Berkenrode_, _Sint Oedenrode_. In
+België vindt men, met uitzondering van _Rade_ bij Lembeek en _Rath_
+bij Antwerpen, uitsluitend _rode_: _Sint Pietersrode_, _Nieuwrode_,
+_Waanrode_ enz., een feit van niet te onderschatten beteekenis,
+vooral wanneer men bedenkt, dat de namen op _-rade_ eigenlijk slechts
+in de Nederlandsche provincies Limburg, Overijssel en Gelderland
+voorkomen. Westelijk van de Maas, en in de provincies Noord-Brabant,
+Holland, Zeeland en Utrecht vindt men _-rade_ zoo goed als niet
+(merkwaardig is echter de groep _Venray_, _Tienray_, _Castenray_). Ook
+in het zuiden en in het midden van Hessen hebben de namen op _-rode_
+en _-roth_ verre de bovenhand, en eveneens in de streken, die zuidelijk
+van de Moezel gelegen zijn. Maar in oostelijke en noordoostelijke
+richting heerscht pariteit tusschen _-rode_ en _-rade_, tot in
+Sleeswijk toe. Dit alles wijst in ieder geval op een grooter eenheid
+voor de bevolking der westelijke en zuidwestelijke _rode_-groep.
+
+Hiermee is weer een belangrijk gegeven gewonnen voor de stambepaling
+van ons land. Ook de studie eener enkele provincie kan ons hiervan
+overtuigen. Beschouwt men de plaatsnamen van Gelderland, dan zal
+men zien, dat een deel, grootendeels ten oosten van den IJssel, en
+als welks zuidgrens ten naasten bij de Oude IJssel kan dienen, in
+taalkundig opzicht dichter bij de plaatsnamen van Overijssel staat,
+terwijl de plaatsen tusschen Waal en Maas meer tot het Brabantsch
+naderen, die in de Lijmers zich eng aansluiten aan de taal van het land
+van Kleef en Emmerik, en het Noorden van de Veluwe tot aan het Gooi
+weer meer het idioom van de Graafschap en Overijssel nadert. Naar wij
+zien, komt hier het Saksisch, Frankisch en gemengd Saksisch-Frankisch
+karakter der bevolking vrij goed tot zijn recht.
+
+Ook op Franschen bodem treft men Nederduitsche plaatsnamen
+aan; zie hierover Joh. Winkler, Plaatsnamen in Frankrijk (Gent
+1894). Hoofdbron voor de studie der plaatsnamen zijn de ten deele
+aangehaalde studiën in de Nomina Geographica Neerlandica, uitgegeven
+vanwege het Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap. Zie ook Verdam,
+Geschiedenis der Nederl. Taal, bl. 139 vlg.; C. V. D. Bergh, Handboek
+der Middelnederlandsche Geographie2, _passim_; R. Andree, Braunschweiger
+Volkskunde, bl. 59, vlg.; Tijdschrift IV, bl. 212; Friesche Volksalman.
+1897, bl. 48.
+
+4. Nadere opmerkzaamheid verdienen nog de straatnamen, die
+een eigenaardige, vrij zelfstandige groep vormen te midden der
+Nederlandsche plaatsnamen. Hier geldt dezelfde opmerking, dat nl. de
+onbewuste benamingen--wat betreft het doel der naamgeving--ook
+de meest karakteristieke zijn, althans eenigermate innerlijk met
+de bedoelde straat samenhangen. Kunstmatig is de naamgeving naar
+bekende persoonlijkheden, hoeveel goeds en nuttigs daarin ook
+mag gelegen zijn, en hoe onbeduidend de organische straatnamen ook
+mogen lijken of zijn. Tot de meest eenvoudige behooren _Langstraat_,
+_Hoogstraat_, _Houtstraat_, _Beekstraat_, _Nieuwstraat_, _Breestraat_,
+_Varkensmarkt_; verder namen, die de richting aangeven en natuurlijk
+meer belang hadden in een tijd, die geen stoomwezen of elektriciteit
+kende: _Utrechtschestraat_, _Naamschestraat_, _Mechelschestraat_,
+_Haarlemmerstraat_. Herhaaldelijk treffen wij hier dezelfde
+formatieve bestanddeelen aan als in de namen van steden en dorpen; zoo
+b.v. _Bemuurde Weerd_ (Utrecht), de dijk langs de Vecht, even beneden
+de stad. Historische namen zijn niet b.v. _Waterlooplein_ of _Plein_
+1813, maar wèl de Venloosche _Keisersgats_ (steeg, vlg. _Gasse_),
+waardoor keizer Napoleon volgens de overlevering zijn weg nam. Hiertoe
+behooren ook--of zullen behooren--de straatnamen, die wijzen op
+kerken, gestichten, kloosters, in die straat gelegen: _Mariastraat_,
+_Jansstraat_, _Minrebroederstraat_, _Agnietenstraat_,--ik behoef hier
+slechts een greep te doen in de straatnamen van Utrecht, zoo rijk aan
+historie! De Utrechtsche _Keistraat_ schijnt haar naam te danken aan
+het huis _De Krakeling_, door Jonker Meyster gebouwd _Achter Sint
+Pieter_, en waar een stuk kei boven de achterdeur was aangebracht;
+zie Scheltema, Mengelwerk V, 2 bl. 214. De Groninger _Kijk-in-'t
+Jatstraat_ schijnt aldus genoemd naar het hoekhuis, prijkend met een
+zonderlingen kop, waaronder de woorden: "ick kick nog int", dat moet
+worden aangevuld door: "in 't jat", d.i. ik kan nog in de straat
+zien; zie Groninger Volksalman. 1838, bl. 134. Natuurlijk vinden
+wij in de straatnamen ook tal van verouderde vormen, b.v. _rak_
+in _Damrak_, met de beteekenis "strook land langs het water", en
+in het Venloosche _Schriksel_, immers het werkwoord _schrikken_,
+Middelnederl. _scricken_, beteekende oorspronkelijk "met groote
+passen loopen", ook "springen", men denke aan _schrikkeljaar_. Het
+Hasseltsche _schrikschoen_ beteekent "schaats."
+
+5. In de plaatsnamen vertoont zich op zeer sprekende wijze het
+psychologisch moment van den klemtoon, zoowel in plaatsnamen in
+den engeren zin des woords (stads- en dorpsnamen), als in namen van
+straten, grachten enz. Deze klemtoon wordt door Jespersen zoo juist de
+_Einheitsdruck_ genoemd, omdat hij wil vereenigen wat bijeenbehoort,
+en scheiden, wat dient uit elkaar gehouden te worden. Dit accent is
+nu eens _initiaal_, dan weer _finaal_. Rust de klemtoon op het eerste
+lid, dan verleent hij dit een zekere waarde; wij kunnen dan spreken
+van waardeaccent. Daarentegen ligt de eigenlijke karakteristieke
+eenheidsklemtoon steeds op het laatste lid. Hierdoor wordt sterker de
+eenheid van het geheel op den voorgrond geschoven, doordat men nl. over
+het eerste lid als 't ware heenglijdt, en den hoorder voorbereidt op
+hetgeen komen moet; en dit is weer overeenkomstig den algemeenen regel,
+dat de spreker het tempo verhaast, als hij er zich van bewust is,
+dat hij nog een lange reeks van klanken moet afwerken. Hij spreekt dan
+"in éen adem." Aldus spaart de spreker in deze benamingseenheid zijn
+krachten op voor het laatste lid als einddoel, en hij slaat de finale
+zoo krachtig mogelijk aan. Ook de hoorder vat eerst bij deze finale
+de voorafgaande syllaben samen. Wij spreken hier van het eigenlijke
+eenheidsaccent. Vgl. Jespersen-Davidsen, Lehrbuch der Phonetik
+(Leipzig 1904), bl. 175, 212.
+
+Bij woorden als _bloémkrans_, _áchterdeur_, _uítpakken_, in
+tegenstelling met _burgemeéster_, _volvoéren_, _misbruíken_,
+_verpákken_ is dit alles helder en klaar. Maar bij aardrijkskundige
+namen, vooral bij plaats- en straatnamen wordt de zaak meer
+ingewikkeld, en alleszins gerechtigd was een vraag, door
+Prof. Niermeijer over "De klemtoon in Amsterdamsche straatnamen"
+in Vragen en Mededeelingen I, Ser. I, 8, 25 Febr. 1910, bl. 92 gesteld.
+
+Het wil mij voorkomen, dat wij, uitgaande van de natuur en de algemeene
+vereischten voor waarde- en eenheidsaccent, voor aardrijkskundige
+woorden den regel aldus kunnen formuleeren: 1. Zij dragen het initiale
+accent, wanneer het eerste lid als het voornaamste beschouwd wordt;
+zij dragen het finale accent, wanneer het tweede lid òf het geheele
+woord belangrijker beschouwd worden dan het eerste lid. 2. Het eerste
+lid kan als het belangrijkste beschouwd worden òf om zich zelf,
+òf ter wille van de tegenstelling. 3. Het tweede lid wordt als het
+belangrijkste beschouwd, wanneer men oordeelt, dat het de plaats op
+voldoende wijze bepaalt.
+
+Laat ik nu allereerst als voorbeeld kiezen de straatnamen der
+stad Venloo, wat men mij als geboren Venlonaar niet ten kwade zal
+duiden. Men zegt: _Kérkstraat_, _Maásstraat_, _Vleéschstraat_
+enz.; maar _Maaspoórt_, _Keulschepoórt_, _Gelderschepoórt_,
+_Roermondschepoórt_, en eveneens _Oude-márkt_, _Ariënsplaáts_,
+_Hakkesplaáts_. Waarom? Omdat men desnoods kan zeggen: "die
+of die persoon woont aan de poort, op de markt, op de plaats",
+welke aanduiding dan nader kan worden bepaald; maar het is vlakweg
+onmogelijk te zeggen: "hij woont in de straat". Zoo kan men ook
+best zeggen: "hij woont op het _Schriksel_", en daarom draagt bij
+samenstelling deze straatnaam zelfs terwille van de tegenstelling
+niet het initiale accent: _Maasschríksel_, _Helschríksel_. Slechts als
+antwoord op de vraag: "Op wèlk _Schriksel_?" zal het antwoord luiden:
+"Op het _Maásschriksel_" of "op het _Hélschriksel_". Maar waarom dan
+_Moésmarkt_ (groentemarkt)? Omdat de koop- en verkoopwaar hier het
+eerste lid tot het voornaamste maakt.
+
+Maken wij nu de toepassing voor de Amsterdamsche straatnamen. Altijd:
+_Heerengrácht_, _Prinsengrácht_, _Martelaarsgrácht_;--_Torensluís_,
+_Weteringscháns_, _Nieuwendíjk_, _Zeedíjk_, _Muiderpoórt_,
+_Weesperpoórt_, _Waterloopleín_, _Marinierspleín_, _Nieuwmárt_. Het
+meest kenschetsende, en op-zich desnoods voldoende lid draagt het
+accent. Maar: _Heérenstraat_, _Prínsenstraat_, _Kálverstraat_,
+waar _straat_ ten slotte een soort van toonloos achtervoegsel
+geworden is; en eveneens: _Bótermarkt_, _Áppelenmarkt_. Schijnbare
+uitzonderingen zijn _Utrechtschestraát_, _Leidschestraát_ (evenals
+te Leiden _Haarlemmerstraát_), omdat _straat_ daar oorspronkelijk
+de beteekenis had van "straatweg". Ook het initiale accent op
+_Káttenburg_ en _Wíttenburg_ is goed verklaarbaar, omdat _-burg_
+alle determineerende beteekenis verloren heeft. Wat eindelijk het
+accent op de samenstellingen met _steeg_ betreft, dat hangt af van
+een plaatselijk waardeeringsoordeel. In de meeste steden schijnt
+men het met _gracht_, _plein_ op éene lijn te stellen, en zoo
+spreekt de Amsterdammer dan ook van _Halvemaansteég_, _Torensteég_,
+_Balkinhetoogsteég_, _Heintjeshoeksteég_; te Rotterdam daarentegen
+schijnt men te accentueeren: _Mólsteeg_, _Hoófdsteeg_.
+
+Ten slotte de plaatsnamen. Men kan zeggen: "Hij woont op den Dam,
+in de Meer", vandaar: _Amsterdám_, _Watergraafsmeér_, _Enkhuízen_,
+_Blokzíjl_; maar: _Voórburg_, _Veénendaal_, en eveneens _Vénloo_,
+_Óploo_, _Héngeloo_, _Zwíjndrecht_, _Dórdrecht_, _Sássenheim_,
+_Núnhem_, _Aúdergem_ (Brabant), _Sint Oédenrode_.
+
+Nu konstateeren wij, dat het finale accent, het ware eenheidsaccent,
+veld wint ten koste van het initale waardeaccent; en wel, omdat
+de naam langzamerhand meer in waarde en beteekenis verliest,
+afslijt en zuiver formule wordt. De plaatsnamen volgen in deze de
+algemeene sociale richting der taal, en zij zullen te spoediger
+deze richting volgen, naarmate de plaatselijke taal een levendiger
+sociaal karakter draagt. Zoo zien wij het initiale accent vaak
+in finaalaccent veranderen. Maar zoo gebeurt het ook, dat sommige
+plaatsnamen verschillend worden uitgesproken. De bewoners zelf noemen
+hun woonplaats b.v. _Genemuíden_, omdat de naam voor hen tot simpele
+aanduidingsformule is afgesleten; terwijl personen daarbuiten ofwel
+het oorspronkelijke initiale accent nòg houden, of ook blijven houden,
+om de plaats van andere op _-muiden_ te onderscheiden, en dus zeggen:
+_Génemuiden_.
+
+_6_. De spotnamen van steden en dorpen berusten grootendeels op een
+bekrompen gevoel van plaatselijke genoegzaamheid en laatdunkendheid,
+dat ruime wederzijdsche waardeering, ja zelfs erkenning van volks-
+en stamgenootschap belet. Natuurlijk draagt een te nauw besloten-zijn
+binnen de wallen en een te eng vasthouden aan de plek, waar men
+geboren en getogen is, hiervan de meeste schuld. Zóo blijven de
+oude volkseigenheden stellig het best bewaard; maar de keerzijde der
+medaille is niet zelden kleingeestig chauvinisme en min vriendelijke
+verhouding vooral tot naburige steden en dorpen, somtijds zelfs
+onderlinge afgekeerdheid, die voorheen tot bloedige vechtpartijen
+aanleiding gaf.
+
+Nu moet men deze afgekeerdheid ook weer niet te hoog aanslaan. Het
+mag dwaas lijken, dat men de Leeuwarders en Dokkumers elkaar als
+_Leeuwarder Galgelappers_ en als _Dokkumer Garnaten_ hoort uitschelden,
+en evenzeer, dat Amsterdammers en Haarlemmers elkaar spottend de
+namen van _Koeketers_ en _Muggen_ toevoegden,--men moet ook open oog
+hebben voor de komische zijde van het geval en in aanmerking nemen,
+dat de spotnaam veelal boozer lijkt dan de bedoeling en niet zelden
+slechts een onschuldige, typische en typeerende uiting van schalkschen
+spotlust is. Somtijds is de spotnamen zelfs een eerenaam.
+
+De plaatselijke spotnamen zijn oud en levenskrachtig; ook teelt de
+volksgeest telkens weer nieuwe, al is het in mindere mate. Kieskeurig
+is het volk hierin allerminst. De namen berusten op een geschiedkundig
+feit, op het wapen van de stad, op een bijzonder voorval, waarvan dan
+de belachelijke zijde het sterkst belicht wordt; andere zijn ontleend
+aan een bijzonderen tak van handel, van nering of bedrijf, of danken
+hun ontstaan aan de een of andere plaatselijke lekkernij. Van de
+tallooze spotnamen laat ik hier de meest bekende volgen. Plaatsruimte
+belet mij, telkens de verklaring er bij te voegen; laat ik hiervoor
+verwijzen naar het desbetreffende hoofdstuk in Winkler's Studiën in
+Nederlandsche Namenkunde, bl. 3 vlg. en naar De Cock, Brabantsch
+Sagenboek III, bl. 197 vlg. Het talrijkst zijn de spotnamen in de
+Friesche en Vlaamsche gewesten.
+
+Friesland. Leeuwarden: _Speknekken_ en _Galgelappers_. "De Leewarders,
+omdat se soo skriel waren, dat se gien nije galge betale waden, die
+hewwe daar fan de bijnaam kregen van _Leeuwarder Galgelappers_ tot
+'e dag fan fandaag toe."
+
+Harlingen: _Tobbedounsers_, d.i. Tobbedansers, daar de Harlinger
+stoffenverwer als 't ware te dansen stond in de tobbe.
+
+Sneek: _Dúmkefretters._ Dúmkes zijn een bijzonder soort klein gebak
+in vorm en groote als een mansduim.
+
+Bolsward: _Oaljekoeken_ (oliekoeken, worden bedoeld lijnkoeken).
+
+Hallum: _Koekefretters_.
+
+Dokkum: _Garnaten_ (Garnalen). Hoe ze aan dien naam kwamen, wordt
+uitvoerig verteld in de Rimen ind Teltsjes fen de Broarren Haltertsma.
+
+Franeker: _Klokkedieven_, omdat het wapenschild hunner stad een gouden
+klok vertoont op een blauw veld. Ook de ingezetenen van Oudewater,
+Delfzijl, Schermerhorn en Carolinensijl (Oost-Friesland) dragen
+dezen naam.
+
+Ameland: _Balkedieven_, immers hun wapenschild vertoont op de eene
+helft drie balken; verder _Schalken_ en _Guiten_.
+
+Workum: _Brijbekken_, hetzij van _brij_, hetzij van het eigenaardig
+rollen der _r_, dat de Hollander _brouwen_ heet. Men zegt dit ook
+van de Zwollenaars.
+
+Hindeloopen: _Tjeunken_, oorsprong onbekend; ook wel _Uilen_.
+
+Staveren: _Ribbekliuwers,_ van het eigenaardige, snel-vorderende
+schaatsenrijden (_ribben_ wijst op een overoud gebruik van te rijden
+op koeribben), dat men "klauwen" noemt.
+
+Berlikum: _Hounefretters_ (Hondevreters), wellicht naar aanleiding
+van een gevelsteen, voorstellende een hond in een pan.
+
+Peasum: _Hountsjes_ (Hondjes).
+
+Wierum: _Katsjes_ (Katjes).
+
+Winaldum en Baard: _Katten_.
+
+Midlum: _Rotten_.
+
+Warga: _Brêgebidlers_ (Bruggebedelaars), vanwege den bruggetol.
+
+Ureterp: _Oanbreide Hoasen_ (Aangebreide Kousen).
+
+Eernewoude: _Luzeknippers_.
+
+Warns: _Skiepeloarten_ (Schapekeutels).
+
+Winsum: _Spinsekken_ (Spinzakken), daar zij eertijds het gesponnen
+garen in groote zakken naar de naburige stad brachten.
+
+Irnsum: _Kattekneppelders_ (Kattenknuppelaars), een naam, die met
+het bekende kermisvermaak samenhangt (I, bl. 140, 269).
+
+Rinsumageest: _Hounewippers_ (Hondewippers), van een soortgelijk
+kermisvermaak.
+
+Sint-Anna-Parochie: _Raapkoppen_.
+
+Onze-Lieve-Vrouwen-Parochie: _Wortelkoppen_.
+
+Oldeboorn: _Toermjitters_ (Torenmeters). In de XVIIe eeuw zou te
+Oldeboorn een nieuwe kerktoren gebouwd worden. Het moest de hoogste
+toren worden, hooger zelfs dan die van Tzum. De Boornsters vaardigden
+dus twee man af, om den Tzummer toren te meten. Maar toen zij na
+volbrachten arbeid in de herberg zaten, wisten de Tzummers listiglijk
+een paar ellen van het touw af te snijden. Van daar de spotnaam van
+
+Tzum: _Lyntjesniders_ (Lijntjesnijders).
+
+Grouw: _Tsjiisfordounsers_ (Kaasverdansers). Een groepje lustige
+Grouwsters hadden eens geen geld meer, om den speelman te betalen. Een
+van de dansers deed dit toen met kaas uit zijns vaders pakhuis.
+
+Akkrum: _Skytstoelen_. Of deze meubels te Akkrum bijzonder mooi
+waren? Zulk een oud meubelstuk uit het begin der XVIIIe eeuw, dat
+gespaard bleef, vertoont niets opmerkelijks. Wèl opmerkelijk is het
+rijmpje, dat er op geschilderd staat:
+
+
+        In 't jaer 1710
+    Werd ick voor het eerst gesien,
+    Ick was versierd al nae behooren
+    Als kackstoel voor den eerstgeboren
+        Uyt de houwlickstrou
+    Van Geert Ackrum en syn vrouw.
+
+
+Makkum: _Strânjutten_ (Strandroovers). Daarentegen is _Miigen_ een
+eerenaam, want hij wijst er op, dat de Makkumers dit Friesche woord,
+dat "magen, bloedverwanten", in 't bijzonder "neven, kleinzonen"
+beteekent, nog in eere houden.
+
+Lollum: _Stippers_. Door _stip_ wordt een mager sausje aangeduid.
+
+Molkwerum: _Tsjoensters_ (Heksen) heeten de vrouwen.
+
+Birdaard: _Skiepekoppen_ (Schapekoppen).
+
+Wirdum: _Toerkefretters_ (Torentjevreters), dewijl zij in 1680 een
+der beide kerktorens, toen de geldmiddelen gering waren, voor afbraak
+verkochten.
+
+IJlst (Drylst): _Kjipmantsjes_ (Koopmannetjes), een soort moppen.
+
+Zie verder nog het rijke materiaal bij Waling Dijkstra
+t.a.p. I. bl. 288-294.
+
+Groningen. Groningen: _Molboonen_ (Kindersnoeperij), _Kluunkoppen_
+(_Kluun_ is een bijzonder soort bier), _Klaereproevers_.
+
+Delfzijl: _Klokkedieven_, _Krabben_. Men beweert, dat de bewoners
+een ruim geweten hebben, wat het plunderen van gestrande schepen
+betreft. Bij ongeluk komt eensdaags een _Delfsylster_ in den
+hemel. Maar een _Damster_ (Appingedam en Delfzijl kunnen elkaar
+niet zetten) weet den H. Petrus, die met de zaak verlegen is, goeden
+raad te geven. Een paar engelen moeten buiten de hemelpoort roepen:
+"Een schip in nood!" Aldus geschiedt, en ziedaar, bij 't hooren van
+dien kreet snelt de _Delfsylster_ naar buiten, zoo hard hij loopen kan.
+
+Wagenborgen: _Aardappeldoggen_.
+
+Ter Munten: _Koedieven_.
+
+Zuidlaren: _Witmakers._
+
+Uskwerd: _Metworsten_.
+
+Meeden: _Ketelschijters_.
+
+Grijpskerk: _Smalruggen_.
+
+Garnwerd: _Gortvreters_.
+
+Bafloo: _Koarschoevers_ (Kaarschuivers).
+
+Winsum: _Gladhakken_.
+
+Bedum: _Geutslikkers_.
+
+Holwierde: _Doofpotten_.
+
+Ezinge en Sauwert: _Koevreters_.
+
+Onderdendam en Niehove: _Poepen_.
+
+Den Andel: _Turken_.
+
+Drente. Meppel: _Muggespuiters_ of _Muggen_. Een groote muggenzwerm
+omzweefde eens de spits van den toren te Meppel. De burgers
+dachten, dat het rook was, en begonnen den vermeenden torenbrand
+te blusschen. Men denke aan de Maneblusschers van Mechelen en
+Middelburg. Een anderen naam, de _Kloeten_, danken zij aan de groote
+kluiten boter, die nog tot in de tweede helft van verleden eeuw door
+de boeren uit den omtrek daar ter markt werden gebracht.
+
+Grolloo: _Knollen_.
+
+Anderen: _Moeshappers_,
+
+Elp: _Koekoeken_.
+
+Annen: _Oelen_.
+
+Assen: _Straatslipers_, _Tellerlikkers_ en _Biggen_.
+
+Borger: _Schöttellikkers._
+
+Broekskreek (d.i. Mantinge, Balinge en Garminge): _Stalpoalen_.
+
+Buinen: _Poepen_.
+
+Duurse: _Geldbeurzen_ en _Boksen_.
+
+Dwingeloo: _Doeven_.
+
+Eelde: _Hekkenspringers_ en _Geelgatten_.
+
+Zie verder Nieuwe Drentsche Volksalmanak 1903, bl. 55.
+
+Overijssel. Zwolle: _Blauwvingers_. In 1682 viel te Zwolle de toren
+van de Sint-Michiels kerk in. Het klokkenspel werd aan Amsterdammers
+verkocht, die den aanmerkelijken prijs in louter dubbeltjes betaalden,
+waaraan de Zwollenaars zich blauwe vingers konden tellen.
+
+Kampen: _Steuren_. Naar verluidt, vingen de Kampenaars oudtijds in
+hun rivier eens een reusachtigen steur. Met het oog op een gastmaal,
+dat zij over eenigen tijd wilden aanrichten, werden zij te rade,
+hem voorloopig nog wat te laten zwemmen; en om hem naderhand beter
+te kunnen vinden, bonden zij hem een bandje met een belletje om den
+hals. Men zegt, dat een echte Kampenaar, als hij over de IJsselbrug
+gaat, nog heden altijd in 't water tuurt, of de steur er soms nog is,
+want: "Je kunt het toch maar nooit weten."--Ik maak hier de opmerking,
+dat de spotnamen in vele gevallen samenhangen met een domineerenden
+karaktertrek van de bevolking: vasthoudendheid, gierigheid, sluwheid,
+bekrompenheid enz. Nu is het een feit, dat men meestal de minder
+gunstige hoedanigheden bij zijn gebuur opmerkt en de gunstige over
+het hoofd ziet.
+
+Blankenham: _Brijhappers_.
+
+Blokzijl: _Katten_.
+
+Genemuiden: _Rudekikkers_ en _Ruusvorens_.
+
+De Kuinder: _Kroggen_.
+
+Zwartsluis: _Bleien_ of _Bleisteerten_.
+
+Hengeloo: _Windmakers_.
+
+Delden: _Kwekkeschudders_.
+
+Oldenzaal: _Gruppendrieters_, d.i. die hun behoefte doen in een
+greppel.
+
+Deventer: _Stokvisschen_, _Poepen_ en _Geutendrieters_.
+
+Borne: _Meelvreters_.
+
+Over de benaming _Tukker_ voor Twentenaar is veel geredetwist. De
+waarschijnlijkste afleiding lijkt mij die van _tukker_, een vogeltje,
+dat zich veel in de eenzame heidestreken van Twente ophoudt; elders
+draagt het den naam van _heikneutje_ of _robijntje_. Naar dezen vogel
+zijn dan ook verscheidene Twentsche hoeven benaamd, en deze vindt men
+steeds aan den heikant. In de volkstaal noemt men de heidebewoners vaak
+_Heettukkers_: Driem. Bladen VII, bl. 84; VIII, bl. 51; anders VIII,
+bl. 92. Laat ik hier terloops aan de zegswijze herinneren: "Ij kommt
+oet 't land van de Tukkers, woar ze onzen leeven Hèèr "Doe" neumt."
+
+Gelderland. Nijmegen: _Knotsendragers_.
+
+Zutfen: _Metworsten_.
+
+Lochem: _Koolhazen_.
+
+Doesburg: _Mosterdpotten_.
+
+Enspijk: _Hanenknippers_. Deze benaming zou het gevolg zijn van een
+artikel in de Tielsche Courant, waarin de inwoners van Enspijk als
+"Enspiksche Hanenknippers" werden begroet. Men zou daar nl. hebben
+voorgesteld, ter gelegenheid van het kroningsfeest den 12den Mei 1874
+tot opluistering der feestelijkheid hanen, van hun vederen ontdaan,
+tegen elkander te laten vechten; zie het opstel van Anspach in De
+Navorscher XXVI, bl. 264.
+
+Nunspeet: _Knutten_ en _Huibasten_. Hieronder verstaat men personen,
+die veel wei of hui in hun "bast" drinken.
+
+Driel: _Vleescheters_. De bewoners van Driel hadden in de Middeleeuwen
+een kerkelijke vergunning, waarbij hun werd toegestaan, ook in den
+Vastentijd zuivel- en vleeschspijzen te gebruiken: Kist, Kerkelijk
+Archief I, bl. 176, III, bl. 469.
+
+Elburg: _Pepernoten_.
+
+Harderwijk: _Bokkingkoppen_.
+
+Uddel: _Heugters_.
+
+Haaften: _Kraaien_.
+
+Ek en Ingen: _Kladden_.
+
+Zoelen: _Kozakken_. In 1814 was daar een troep kozakken gelegerd,
+die weigerden het veld te ruimen, nu hun diensten niet meer noodig
+waren. Op bevel van den souvereinen vorst moest nu de Tielsche
+schutterij in samenwerking met den landstorm deze plunderzieke gasten
+verjagen; zie Driem. Bladen III, bl. 54.
+
+Utrecht. Amersfoort: _Keisleepers_ of _Keitrekkers_. De bewoners vonden
+nl. eens op een heideveld een zeer grooten keisteen. Triomfantelijk
+sleepten zij hem naar de stad, en plaatsten hem op de Varkenmarkt
+(1661).
+
+IJsselstein: _Apenluiders_, dewijl zij eens bij vergissing de doodsklok
+luidden voor een dooden aap: De Navorscher IV, Bijblad, bl. XXXVIII.
+
+Limburg. Weert: _Rogstekers_. Men verhaalt, dat er oudtijds een
+vrachtkar o.a. met rog beladen van Antwerpen naar Roermond reed. Bij
+Weert viel een rog van de kar en bleef in het wagenspoor liggen. Een
+Weertenaar zag het hem onbekende gedrocht en liep verschrikt naar de
+stad om hulp te halen. Gewapend trok men er op uit, dreef den rog
+een spiets door het lijf en voerde hem als oorlogsbuit zegepralend
+naar het stadje mee.
+
+Nederweert: _Pinstekers_.
+
+Venloo: _Wannevliegers_. Een snaak had doen uitroepen, dat hij met
+behulp van twee wannen over den Lichtenberg zou vliegen. Toen de
+burgerij vergaderd was, vroeg hij, of ze al ooit een mensch hadden
+zien vliegen. Neen, riep het volk. Welnu, hernam hij, dan zult gij
+het ook heden niet zien, en maakte zich met het te voren opgehaalde
+geld uit de voeten. Naar een eigenaardige gebaksoort spreekt men ook
+van Venloosche _Moppen_. Door de Blerikschen worden de Venlonaars
+_Reubeslikkers_ (Raapslikkers) genoemd.
+
+Blerik: _Wortelepinnen_, door de Venlonaars aldus genoemd. Vergelijk
+de spotnamen van St-Anna-Parochie en Onze-Lieuwe-Vrouwen-Parochie.
+
+Venraay, Horst enz.: _Peelhazen_.
+
+Helden: _Kuzen_.
+
+Sittard: _Laammekers_. Lam maken = zwaar op de hand zijn. De
+Sittardenaars zelf bedoelen: zich op hun manier ten koste van anderen
+vermaken.
+
+Noord-Brabant. Heusden: _Wieldraaiers_. Het stadje voert een wiel in
+zijn wapen.
+
+Os: _Dubbeltjessnijders_.
+
+Werkendam: _Brijbroeken_.
+
+Woudrichem: _Mosterdpotten_.
+
+Schijndel: _Hopbellen_.
+
+Uden: _Kaaieschijters_.
+
+Sint-Oedenrode: _Papbuiken_.
+
+Zeeland. Cadzand: _Peren_. Dit _pere_ is het Fransche _père_ en
+wordt gebezigd tusschen personen van ongeveer gelijken leeftijd in
+de vertrouwlijke omgangstaal.
+
+Middelburg: _Maanblusschers_. Het schijnen van de maan op den toren
+werd voor brand gehouden. Men noemt ze ook _Schavotbranders_.
+
+Vlissingen: _Flesschedieven_, van de flesch op het wapenschild.
+
+Goes: _Ganzekoppen_, van de gans in het wapen.
+
+Zierikzee: _Koedieven_, _Steenkoopers_, _Torenkruiers_.
+
+Axel: _Aardappelkapers_.
+
+Zaamslag: _Strooplikkers_.
+
+Sluis: _Windmakers_.
+
+Noord-Holland. Schagen: _Roodjes_. Naar men beweert hebben vele
+Schagenaars rossig haar.
+
+Alkmaar: _Gortzakken_, ter oorzake van de vele grutterijen. Ook
+_Ketelkruipers_.
+
+Schermerhorn: _Mollen_, naar den mol in het wapen.
+
+Langendijk: _Koolstruiken_, omdat in de vier dorpen, die den Langendijk
+vormen, kool de hoofdteelt is.
+
+Egmond aan Zee: _Vischteven_, men denke aan de Tsjoensters van
+Molkwerum.
+
+Groot Schermer: _Wildjes_, naar hun woest gedrag bij het kermishouden.
+
+Oostzaan: _Kooleters_.--Men noemt ze ook het _Volk van Klaas Kompaan_,
+een naam, dien zij te danken hebben aan hun ouden dorpsgenoot, den
+beruchten Oostzaner kaper Claes Gerritsz Compaen; zie Boekenoogen,
+De Zaansche Volkstaal, bl. 488.
+
+Zaandam: _Galgezagers_. De oorsprong ligt in het omzagen van de galg,
+waaraan de schuldigen van het Zaandammer turfoproer (Mei 1678) hingen:
+Boekenoogen, t.a.p. bl. 223.
+
+Amsterdam: _Koeketers_, een zeer oude spotnaam. Maar men zegt het ook
+van de Zaandammers, en eveneens van de inwoners van de Koog, Krommenie
+en Uitgeest. Die van Medemblik, Hoorn, De Kreil, De Beemster en Jisp
+heeten _Moppen_.
+
+Texel: _Kwallen_.
+
+Den Helder: _Traanbokken_.
+
+Enkhuizen: _Vijgen_.
+
+Hoorn: _Krentebollen_.
+
+Lutjebroek: _Uilen_.
+
+Heiloo: _Rapenplukkers_.
+
+Ursem: _Langslapers_.
+
+Monnikendam: _Monnikentroeters_.
+
+Purmerland: _Platpooten_.
+
+Zaandijk: _Krentekakkers_.
+
+Westzaan: _Kroosduikers_.
+
+Wormer: _Boonpeulen_, _Steenegooiers_, _Uilen_.
+
+Wormerveer: _Gladooren_.
+
+Broek-in-Waterland: _Vinken_.
+
+Beverwijk: _Klapbessen_.
+
+Assendelft: _Kiplanders_, _Spanjaarden_.
+
+Haarlem: _Muggen_.
+
+Naarden: _Kalven_.
+
+Zuid-Holland. Leiden: _Peueraars_, _Blauwmutsen_, _Hondendooders_
+en _Sleuteldragers_, het laatste weer naar de sleutels in het wapen.
+
+Delft: _Kalfschieters_. In 't jaar 1574 wilden eenige Spanjaarden
+een aanslag op Delft beproeven. Maar tijdig ontdekt zijnde werd hun,
+toen ze al lang buiten schot waren, een hagelbui van kogels achterna
+gezonden. Slechts een kalf werd hierdoor gedood: De Navorscher III,
+bl. 373.
+
+Gouderak: _Rakkers_, berustend op volksetymologie.
+
+Schiedam: _Toovenaars_. Men zegt: "Twintig van Schiedam, negentien
+kunnen tooveren."
+
+Hillegom: _Hangkousen_.
+
+Den Haag: _Ooievaars_ (naar het wapen), _Waterkijkers_, _Bluffers_.
+
+Gouda: _Gapers_.
+
+Oudewater: _Klokkedieven_, vgl. Franeker, Delfzijl enz.
+
+Rotterdam: _Kielschieters_, omdat zij een bootje, dat met de kiel
+naar boven in de Maas dreef, voor een walvisch hielden, waarop zij
+hun geweren afvuurden.
+
+Dordrecht: _Schapedieven_.
+
+Den Briel: _Zeelepers_ en _Puiers_.
+
+Gorichem: _Blieken_.
+
+De Zuidnederlandsche spotnamen zijn zeer talrijk. Dit strookt wel
+is waar met den opgewekten, levendigen, schalkschen gemoedsaard
+van Vlamingen en Brabanders. Maar als de gemoedsaard den doorslag
+geeft, dan is het vreemd, dat juist de zuidelijke provinciën van
+Noord-Nederland zoo betrekkelijk arm aan spotnamen zijn, terwijl
+zij hoogtij vieren in de Friesche gedeelten en in Noord-Holland met
+zijn rijken Frieschen inslag. Het wil mij voorkomen, dat woelzucht
+en onbuigzaamheid, uitbottend in twist en tweedracht, in dezen tot
+een overeenkomstig partikularisme hebben gevoerd.
+
+West-Vlaanderen. Brugge: _Zotten_.
+
+Kortrijk: _Pastei-eters._
+
+Diksmuiden: _Boterkoppen_.
+
+Meenen: _Taartenbakkers_ en _Wagenwielvangers_.
+
+Poperingen: _Keikoppen_ en _Gekken_.
+
+Heist-op-Zee: _Keuns_ (Konijnen).
+
+Blankenberge: _Geernaarts_, d.i. Garnalen, vergelijk den spotnaam
+der Dokkumers.
+
+Nieuwkerke: _Schapen_.
+
+Yperen: _Kinders_. Deze naam heeft een loffelijke beteekenis. Hij is,
+volgens de overlevering, ontleend aan een gezegde van Margaretha, wier
+zoon Willem van Dampierre door geldelijke bijdragen van de bewoners
+van Yperen uit de gevangenschap der Turken was bevrijd. "Het zijn
+onze kinders van Yperen", zou Margaretha gezegd hebben, "die ons dit
+bewijs van liefde hebben gegeven." Zie Belgisch Museum I, bl. 270.
+
+Oost-Vlaanderen. Gent: _Heeren_ en _Stroppedragers_; zie Volkskunde
+XXIII, bl. 242.
+
+Dendermonde: _Knaptanden_.
+
+Baasroode: _Kalefaters_.
+
+Opdorp: _Platte Keesboeren_.
+
+Ninove: _Wortels_.
+
+Ronse: _Zotten_, _Vliegenvangers_ en _Slekkentrekkers_.
+
+Oudenaarde: _Boonenknoopers_. Men noemt ze ook _Kiekefreters_.
+
+Dat komt zóó: De Gentenaars lieten voortijds de kiekens en ander
+pluimgedierte op de markt te Oudenaarde opkoopen. Toen ze nu eens,
+om Philips den Goeden rijkelijk te kunnen onthalen, volgens de
+Oudenaarders hierin wat te radikaal te werk gingen, trachtten deze
+hen dit te beletten en voegden hun toe: "Wij kunnen zelf onze kiekens
+wel opvreten"; zie Belgisch Museum V, bl. 440.
+
+Geeraartsbergen: _Bergkruipers_.
+
+Onkerzele: _Tooverheksen_, vgl. de _Toovenaars_ van Schiedam.
+
+Mendonk: _Palingstroopers_.
+
+Wachttebeke: _Zotten_.
+
+Moerbeke: _Smeerkoeketers._
+
+Exaarde: _Blauwbuiken_.
+
+Aalst: _Witvoeten_, _Draaiers_ en _Ajuinen_.
+
+Akkergem: _Koolkappers_.
+
+Limburg. Neerpelt: _Torenblusschers_.
+
+Peer: _Muggeblusschers_, vgl. de Muggespuiters van Meppel.
+
+Hasselt: _Beekrotten_ (maar slechts de Hasselaars, die op de Beek
+wonen, vgl. bl. 15).
+
+Antwerpen. Antwerpen: _Sinjoren_. In dezen naam schuilt een herinnering
+aan den Spaanschen tijd, toen de aanzienlijke Antwerpenaren den
+Spaanschen titel van _Señor_ droegen.
+
+Mechelen: _Maneblusschers_, zie Volkskunde XXI, bl. 236.
+
+Turnhout: _Muggeblusschers_, vgl. Peer en Meppel.
+
+Lier: _Schapekoppen_.
+
+Rethy: _Kortooren_.
+
+Ramsel: _Poteerddabbers_.
+
+Huigene: _Eters_.
+
+Meerhout: _Katten_ en _Knikkers_.
+
+Arendonk: _Gorteters_, _Tjokkers_ en _Pinnekenmakers_.
+
+Poppel: _Janhagelmannen_.
+
+Liezele: _Pieren_.
+
+Breendonk: _Meutes_ (nuchtere kalven).
+
+Hoboken: _Mestblusschers_.
+
+Wilrijk: _Geitekoppen_.
+
+Bornhem: _Boschkrabbers_.
+
+Gierle: _Schijters_.
+
+Hove: _Keeskoppen_.
+
+Loenhout: _Pezerikken_ en _Moeszakken_.
+
+Oost-Halle: _Joden_.
+
+West-Halle: _Smousen_.
+
+Willebroek: _Vaartkapoenen_.
+
+Hoogstraten: _Speelzakken_.
+
+Brecht: _Struiven_, _Halfhouten_ en _Mastendoppen_.
+
+St. Amands: _Gipsheeren_.
+
+Zoersel: _Drijvers_ en _Kluppelaars_.
+
+Ook hier weer, zooals men ziet, naast louter smaadnamen, verscheidene
+benamingen aan nering en bedrijf of aan plaatselijke eigenaardigheden
+ontleend.
+
+Volge nu een keuze uit het overgroote aantal der Brabantsche spotnamen;
+voor de volledige opsomming en meer ampele verklaringen betreffende
+sagen raadplege men A. De Cock, Brabantsch Sagenboek III, bl. 197-241
+en J.Th. de Raadt, Les Sobriquets des communes belges (Bruxelles,
+1904), _passim_.
+
+Beersel: _Keesboeren_ en _Boterdieven_.
+
+Bertem: _Tuischers_ (paardenkooplui).
+
+Boschvoorde: _Bessembinders_.
+
+Brussel: _Kiekefretters_. Deze schimpnaam zou opklimmen tot de XIVe
+eeuw, nl. tot den veldslag van Baesweiler, waar een sterk Brabantsch
+leger door de hertogen van Gulik en Gelder en den graaf van Berg totaal
+verslagen werd. Deze nederlaag wordt door den kroniekschrijver Jean
+Froissart aan de gulzigheid der Brusselaars toegeschreven; er dient
+echter gezegd, dat hij slechts van zalm-, forel- en palingpastei
+spreekt, en niet uitdrukkelijk van kiekens gewaagt.
+
+Zij heeten verder: _Apendrillers_. Eens betrokken twee bejaarde
+burgers te middernacht op den toren van Wollendries (bij de Wolstraat)
+de wacht. Plotseling zagen zij een vreemdsoortig wezen het wachthuis
+binnendringen, en vol angst sloegen zij op de vlucht--voor een aap,
+zooals naderhand bleek.
+
+Diest: _Mostaardschijters;_ zie Ons Volksleven IX, bl. 102.
+
+Dormaal: _Weerwolven_ en _Vuurmannen_.
+
+Elsene: _Hondenknagers_; deze spotnaam dagteekent wellicht uit tijden
+van hongersnood.
+
+Esschene: _Patattenboeren_.
+
+Gooik: _Telloorlekkers_.
+
+Hal: _Vaantjesboeren_, van wege de processievaantjes.
+
+Leuven: _Peetermannen_. Sint Pieter is de patroonheilige van de
+stad. Men noemt ze ook de _Koeischieters_, omdat naar verluidt, de
+Leuvenaars een kudde hoornvee voor vijanden aanzagen. Zie Volkskunde V,
+bl. 169; Ons Volksleven VIII, bl. 38.
+
+Linkebeek: _Moeliedauwers_. Zij duwden eens iemand uit scherts in
+een moelie (baktrog); maar de grap liep verkeerd af.
+
+Messelbroek: _Kalotten_.
+
+Molenbeek: _Vaartkapoenen_; vgl. Willebroek.
+
+Schaarbeek: _Ezels_. Oud-Schaarbeek telde vele hoveniers en molenaars,
+die Brussel voorzagen van groenten en meel; het gewone vervoermiddel
+was een ezelkarretje.
+
+Scherpenheuvel: _Keerskatten_, naar de processiekaarsjes, die zij
+aan de pelgrims verkoopen.
+
+Sichem: _Heeren_. Ten tijde van Maria-Theresia zond het gemeentebestuur
+van Sichem, naar verluidt, een verzoekschrift naar de Generale Staten
+van Brabant, dat aldus aanhief: "Wij, Heeren van Sichem, vragen
+aan U lieden de toelating om eene merkt te mogen oprichten." Waarop
+geantwoord werd:
+
+
+    "Als gij sijt Heeren en wij lieden,
+    Dan sal de merkt van Sichem nooit geschieden."
+
+
+Den spotnaam van _Heeren_ draagt een groot aantal Brabantsche dorpen.
+
+St. Gillis: _Koolkappers_.
+
+Tienen: _Kwêkers_. Tijdens een oorlog wilden de Tienenaars de
+Leuvenaars in een hinderlaag lokken, maar het gesnater der eenden
+waarschuwde den vijand; zie echter Ons Volksleven VIII, bl. 37.
+
+Men noemt ze ook _Maneblusschers_ en _Boterpotten_, omdat ze in 1830
+hun veste met boterpotten verdedigden.
+
+Ukkel: _Kersenkrakers_.
+
+Vilvoorde: _Peerdefretters_.
+
+Vorst-bij-Brussel: _Hondenfretters._
+
+Wambeek: _Klaverboeren_.
+
+Zout-Leeuw: _Waterheeren_.
+
+
+
+
+
+DE VOLKSKUNST.
+
+
+Staat de mensch tegenover God en de maatschappij als redelijk en
+maatschappelijk wezen, als zinnelijk wezen staat hij tegenover de
+natuur, en als zoodanig zijn zijne betrekkingen deels van praktischen,
+deels van theoretischen aard. Praktisch is hij werkzaam op ekonomisch
+gebied;--bij het volk, wij zagen het reeds, gaat de ekonomie geheel op
+in woningbouw en grondbeheer; theoretisch werkzaam toont hij zich in
+kunst en wetenschap. Immers de geest van den mensch is een spiegel van
+het heelal: een mikrokosmos. Maar die wereldopvatting is geen doode,
+volstrekt-passieve afspiegeling, maar veeleer tevens een opgewekte
+werkzaamheid. Want bij het aanschouwen voegt zich het wèl-bewuste
+omvatten en doordringen van het objekt, de reproduktie van het
+aanschouwde in beelden en vormen, kleuren en tonen, groepen en typen.
+
+Kunst is: _zelf-openbaring van den geest door belichaming van het
+ideale in de stof_. Zij beduidt een streven, met de beste zielekrachten
+in te grijpen in de buitenwereld, en kan zelfs beschouwd worden
+als een worstelen om bezit en behoud van de ideale goederen des
+levens. De volkskunst streeft niet steeds naar de hoogste idealen;
+maar zij volgt toch ook den zieledrang, te scheppen en te belichamen,
+en met streelende zelfvoldoening vermeit zij zich in hetgeen verstand
+en wil en fantasie konden wrochten. En waar het scheppend vermogen te
+kort schiet, daar neemt het volk volle welbehagen in de bevrediging
+van zijn navolgingsdrift. De enkeling kan als volwassene met zijn
+nuchter verstand de momenten van lust en welbehagen meestal zelfs
+niet meer bevatten, die de speeldrift hem als kind zoo ruimschoots
+toedeelde. Maar het volk leeft en blijft leven, evenals het kind,
+in een tooverland van fantasie; zijn navolgingsdrift is speeldrift,
+en die speeldrift verwekt den lust te zingen, te rijmen, te bouwen,
+te schilderen, te sieren. In dezen zin mag men zeggen, dat ook bij
+de hoogere, de kultuurkunst, de speeldrift ten grondslag ligt.
+
+Want volkskunst en kultuurkunst, of, zoo men wil, beschavingskunst
+[17], zijn geen wezenlijk-verschillende begrippen; zij berusten
+beide op dezelfde aesthetische grondvesten, gelegd in den bodem
+der éenvormige menschelijke natuur. Principieele verschillen
+bestaan tusschen volkskunst en kultuurkunst evenmin als tusschen de
+kunstuitingen der kultuurvolken en die der natuurvolken, hoe ruw en
+tastend deze laatste dan ook zijn mogen.
+
+Wat de volkskunst soms mangelt aan scheppend kunnen of aan bewuste
+stelselmatigheid, dat wint zij niet zelden in oorspronkelijkheid,
+in spontaneïteit van uitingsvermogen, in frischheid van opspattende
+levenskracht. Teert de kultuurkunst op konventioneelen vormenschat en
+slijt zij droeve dagen in kwijnende bloedarmoede, dan kan de volkskunst
+haar versche levenskracht in de aderen gieten. Al mist zij den glans
+der polijsting, al vormen tal van onedele bestanddeelen vaak het
+ruwe omhulsel,--kernglans en kernreinheid zijn er niet minder om,
+ja zijn er vaak te veiliger om beschut.
+
+Bovenkultuur zonder kunst is ondenkbaar; maar onderkultuur evenmin. De
+volkenkunde kent dan ook geen kultuur_looze_, wel kultuur_arme_ volken;
+en men mag zeggen, dat mèt het kunstgehalte de kracht en teerheid
+van het volkswezen groeit. "Een volk zonder kunst is geestelijk
+dood", schrijft Poelhekke. Het sterft den hongerdood. Want het haken
+van het volk naar kunst onder allerlei vormen, zelfs dan, wanneer
+overbeschaving in die vormen het snelstwerkend venijn verborgen heeft,
+kan mede gelden als bewijs voor de eeuwige waarheid: _dat de mensch
+van brood alleen niet leven kan_.
+
+Gevoel voor het schoone en behoefte aan uiting en bevrediging van
+dit schoonheidsgevoel behoort tot het mensch-zijn, is het normale
+bij het individu en moet tevens als een normaal maatschappelijk
+verschijnsel worden beschouwd. Want bij de volkskunst treedt het
+sociaal-psychische element sterk op den voorgrond; ook de volkskunst
+behoort tot de "sociale feiten", wier substraat de gemeenschap is,
+en die met hun imperatief karakter een sterken, dwingenden invloed
+op het individuëele leven uitoefenen.
+
+Kunst, zelf-bewust vormen en scheppen, is een terugwerken, een op beurt
+ingrijpen van den vrijen menschelijken wil in de buitenwereld, die wil
+en gedachte door haar inwerking heeft bepaald. Kunst is zelfopenbaring,
+en volkskunst is de zelfopenbaring der volksziel, maar tevens een
+worstelstrijd om levenslicht en levenslucht, om niet onder te gaan
+in het individuëele en banale, om niet te worden overweldigd door de
+doode en doodende stof. Waar het volk zijn eigenwaarde nog beseft,
+daar kan het op den duur geen weerstand bieden aan die drift, dien
+scheppingslust van eigen beeld en gelijkenis, die wortelt in zijn
+verstandelijk kenvermogen en het koningszegel drukt op zijn pogen
+en wrochten; ja, die een trek is zijner Godverwantschap. Het gevoel
+dezer Godverwantschap is zelfs de bron van het menschelijk artistieke
+welbehagen.
+
+Natuurlijk staan niet alle kunsten en takken van kunstnijverheid op
+dezelfde trap, en evenmin staan den kunstdrang geschikte middelen
+ter realiseering in gelijke mate ter beschikking. De volkskunst kan
+soms gering en onbeduidend schijnen; andermaal beweegt zij zich in de
+lijnen van een stuitend realisme, al is dit niet het produkt eener
+ziekelijke hyperkultuur. Maar weer andermaal--welk een schat van
+naïeve frischheid en oorspronkelijkheid!
+
+Van de zoogenaamd permanente kunsten bespreek ik slechts de bouwkunst
+en de dekoratieve kunst; van de momentane, wier scheppingen strikt
+genomen verdwijnen met de spanne tijds, waarin zij voltooid worden,
+behandel ik eerst de lagere vormen van raadsels, spreekwoorden en
+zegswijzen, om daarna langs de sprookjes- en sagenladder op te klimmen
+tot het volkslied.
+
+
+
+I. Raadsels en Spreekwoorden.
+
+
+De _raadsels_ behooren tot de lagere trappen der kunstuitingen, in
+die mate, dat de litteratuur van sommige laag ontwikkelde volken--ik
+denk o.m. aan de bewoners der Battalanden--zoo goed als uitsluitend
+uit raadsels en volksverhalen bestaat.
+
+Meestal zijn de raadsels gestoken in rythmischen vorm, en naast
+het gewone rijm vertoonen zij veelal nog assonantie, stafrijm en
+andere eigenaardige klankvormingen en vervormingen. Het waardevolle
+ligt stellig in de eigenaardige karakteristiek der dingen, al is
+die uiteraard vaak duister en al mag men hierbij niet uit het oog
+verliezen, dat het volk de dingen en begrippen niet zelden zoo geheel
+anders karakteriseert dan wij. Zoo worden in een oud raadsel van de
+zeven vogels zonder bezwaar de bij en de vleermuis meegeteld. Het
+intieme wezen van het raadsel is de drang, het onpersoonlijke
+te verpersoonlijken, het gewone op te smukken, het zinnelijke te
+vergeestelijken, en aan die beeldspraak de scherpzinnigheid van een
+ander te toetsen.
+
+Het volksraadsel kan bogen op een reusachtige oudheid en
+verspreiding. Van de eilanden in de Noordzee tot Meklenburg en
+zuidwaarts tot de Alpen reikt het duizendjarige raadsel van de sneeuw,
+die door de zomerwarmte smelt. Op Ameland luidt dit:
+
+
+    Daar vloog een vogel Vederloos
+    Op een boom Bladerloos,
+    Toen kwam een juffrouw Mondeloos,
+    Die at den vogel Vederloos
+    Van den boom Bladerloos.
+
+
+Ik schrijf "Vederloos" enz. met hoofdletter, want het is hier
+werkelijk als eigennaam bedoeld. Zoo heet de kers _Roodrok_,
+het varken _Knorrepot_, de appel _Gladkop_, de ooievaar _Hap-op_,
+de donder _Holderdebolder_, de wieg _Wikkeldewakkel_, de kikvorsch
+_Hipperdewip, Hip-op, Ikkerdebik_, de zwaan _Mijnheer De Wit_, het
+water _Juffer De Lang_. Dit zijn klanknabootsende en begrips- en
+gevoelverklankende benamingen, zooals ook het kind die zoo gaarne aan
+levende en levenlooze zaken schenkt, alvorens met de veelal afgesleten
+benamingen bekend en vertrouwd te raken.
+
+Merkwaardige raadsels vinden wij vooral in het Oosten: bij de Hebreeën,
+de Perzen, de Indiërs, de Arabieren; maar ook bij de oude Germanen
+en niet het minst bij de Grieken en Romeinen. Het gaat trouwens,
+wat de onderlinge verwantschap betreft, met de raadsels als met de
+sprookjes, en het is uitermate moeilijk bij gelijkenis van patroon
+over de autochthonie onzer volksraadsels te oordeelen. Zoo kennen
+wij b.v. een Grieksch raadsel in dezen vorm:
+
+
+    Daar was een man, en 't was geen man,
+    Hij liep op een pad, en 't was geen pad,
+    Hij droeg water zonder vat;
+    Rà, rà, wat is dat?
+
+
+(Een bruidegom, die op het ijs liep met een stukje ijs in zijn hand).
+
+Een Latijnsch raadsel luidt bij ons:
+
+
+    Die het maakt behoeft het niet,
+    Die het vraagt behoudt het niet,
+    Die het koopt begeert het niet,
+    Die het heeft die weet het niet.
+
+
+(Een doodkist).
+
+
+In vele gevallen is vervorming van litteraire raadsels
+(kultuurraadsels) tot volksraadsels na te wijzen of althans zeer
+aannemelijk. De gewone gang van zaken is echter omgekeerd.
+
+1. De beschrijvende raadsels zijn verreweg de schoonste. Het
+regent hier beeldspraken en gelijkenissen. Het volk praat dan
+kinderlijk-gemeenzaam met en over steenen en bloemen langs de wegen,
+en allerlei levende en levenlooze dingen. "Hier ziet gij beurtelings
+de wijde natuur met heure verschijnselen", schrijft Amaat Joos,
+"de sneeuw, het witte laken, dat Onze Lieve Vrouw over land en zand
+spreiden komt; den donder, het roode veulen dat ginder verre staat
+te briesschen; de wolken, de duizend lapkens die zonder naald of
+twijn aaneengenaaid zijn; het ijs, de groote plank die door God over
+de waters geleid wordt; de zon, het wonder ding dat door het glas
+valt en 't niet en breekt; de sterren, het geld dat ge niet tellen
+kunt; den hemel, het laken waar niet aan te vouwen valt;--den mensch
+met al zijn bedrijf en gerief: den mond, rood huizeken, de tanden,
+witte stoelekens, en de tong, rood tapijteken; de keers, madameken
+met een wit kleedje aan en een rood hoedeken op; de lamp, aardig
+ding dat zijn vleesch eet en zijn bloed drinkt; den vingerhoed, zoo
+klein en toch zoo rijk in vensters als een koningshuis; de naald,
+stalen peerdje dat rijdt met vlassen steertje; de egge, heeren
+die het land omkeeren; de zeilen van den meulen, roode wijvekens
+die malkander nutteloos achterna loopen; den meulen, hooge droge
+boom die altijd bloem draagt;--de dieren die loopen en vliegen:
+den haan, wonderen profeet die de dooden verrijzen doet; de spin,
+aardig wijfken dat, zonder naald of draad, zijn roksken 't onderste
+boven naait; de vlooi, stout boven stout, die iedereen, te water en
+te lande, aanranden durft; de koe, vreemd gestel van vier gangers,
+vier hangers en twee tuinenbrekers [overoud raadsel, nawijsbaar van
+Noorwegen tot de Alpen];--de boomen en planten met hunne vruchten:
+de kool, die op éenen poot staat en heur hoofd in heur herte draagt;
+den doorn, manneken uit het veld met een rood hoedeken op zijn hoofd;
+het vlas, koning met de blauwe kroon; het graan, dat tusschen twee
+steenen zijnen naam verliest; den kriekelaar, die op éen been staat en
+duizend steenen draagt; den eik, honderdduizend nesten en in ieder
+nest een ei; den appel, met zijn groene muren en witte geburen;
+de noot, die op haar stoeleken zit met een groen kazaksken aan."
+
+Op het dorp, in den blijden, gullachschen landelijken kring voelt dit
+raadsel zich weer het meest thuis en bij voorkeur, wij hoorden het,
+kleedt het veld en weiland, plant en dier, akkerbouw en veeteelt
+in een fantastisch gewaad. Het legt zijn oor te luisteren naar de
+geheimzinnigheden der levende en levenlooze natuur; en lichtelijk neemt
+het een plaatslijke tint aan, in overeenstemming met de landstreek,
+waar het vertoeft.
+
+1.
+
+
+    Holderdebolder
+    Liep over den zolder;
+    En zeven mansheeren
+    Die konden Holderdebolder niet keeren.
+
+
+(De donder).
+
+2.
+
+
+    Verre boven de drieschen
+    Hoorde ik een peerdeken brieschen;
+    Daar is noch wijf noch man,
+    Die dat peerdeken breidelen kan.
+
+
+(De donder.--België).
+
+3.
+
+
+    Mijn moeder kent een laken, dat kan zij niet vouwen,
+    Mijn vader kent een appel, dien kan hij niet schellen,
+    Mijn zuster kent kralen, die kan ze niet tellen.
+
+
+(Hemel, maan, sterren).
+
+Belgische vorm:
+
+
+    Laken, dat ge niet vouwen kunt,
+    Een appel, dien ge niet schellen kunt,
+    En geld, dat ge niet tellen kunt.
+
+
+4.
+
+
+    Tusschen hier en Romen
+    Staan zeven hooge boomen;
+    't Zijn geen iepen, 't zijn geen esschen,
+    Je zult het niet raden, al was je met z'n zessen.
+
+
+(Het zevengesternte).
+
+5.
+
+
+    Achter in mijn vaders tuin,
+    Daar staat een boom met kralen,
+    En die die kralen tellen kan,
+    Die is de baas van allen.
+
+
+(De sterren).
+
+
+6.
+
+
+    Lapken, lapken,
+    Duizend lapken,
+    't Is genaaid zonder naald of twijn,
+    'k Geef u te raden, welk lapken dat zou zijn.
+
+
+(Een wolk.--Dendermonde).
+
+7.
+
+
+    Tusschen hemel en aard
+    Staat een lange groene gaard.
+    't Zijn geene eiken, 't zijn geene esschen,
+    Je zult het niet raden, al waart je met zessen.
+
+
+(De regenboog.--Limburg).
+
+8.
+
+
+    Ons Lieve Vrouwken van Laken
+    Spreidt een wit laken
+    Op land en zand,
+    Maar niet op den waterkant.
+
+
+(De sneeuw.--Antwerpen).
+
+9.
+
+
+    Daar staat een juffrouw in de deur,
+    Met een witte schorldoek veur.
+    Hoe meer dat ze staat,
+    Hoe meer dat ze vergaat.
+
+
+(De sneeuw).
+
+10.
+
+
+    Eene planke
+    Van Godes danke;
+    Het en is noch hout noch eeke,
+    Noch eeke noch hout.
+    Als gij het kunt raden,
+    Geef ik u eene ton met goud.
+
+
+(Het ijs.--België).
+
+11.
+
+
+    Daar gaat een ding om het huis,
+    Dat kijkt door alle gaatjes.
+
+
+(De zon).
+
+12.
+
+
+    Rondom de meulen
+    Liepen twee pèretjes speulen.
+    Der is geen eenen ouwen man,
+    Die déé twee pèëren keeren kan.
+
+
+(De zon en de maan.--Zeeland).
+
+13.
+
+
+    Toen ik was jóng en schóon,
+    Droeg ík een bláuwe króon.
+    Toen ík was óud en stíjf,
+    Slóegen ze me óp het líjf.
+    Tóen ik wás genóeg gedrágen,
+    Wérd ik van prínsen en gráven gedrágen.
+
+
+(Het vlas).
+
+14.
+
+
+    Eerst zoo wit als vlas,
+    Dan zoo groen als gras,
+    Dan zoo rood als bloed,
+    En dan zoo zwart als roet.
+
+
+(De braambes).
+
+15.
+
+
+    Van binnen wit, van buiten zwart,
+    Drie ruggen en geen start.
+
+
+(De boekweitkorrel).
+
+16.
+
+
+    Der sit in jifferke yn 't grien,
+    Mei in mooi read rokje oan.
+    Als men ze knypt den skriemt se,
+    En dôch het se in stiennen hert.
+
+
+(De kers.--Friesland).
+
+17.
+
+
+    Daar staat een boom in 't Westen,
+    Met twee en vijftig nesten,
+    Ieder nest met zeven jongen,
+    Râ, wat namen zij ontvongen?
+
+
+(Het jaar).
+
+Talloos zijn de raadsels van het ei. Sommige vormen zijn bekend bij
+alle Germaansche stammen.
+
+Ons bekend rijmpje:
+
+18.
+
+
+    Hummeltje Tummeltje klom op den wagen,
+    Hummeltje Tummeltje viel van den wagen,
+    Daar is geen eene timmerman,
+    Die Hummeltje Tummeltje maken kan,
+
+
+waarvan een Vlaamsche lezing luidt:
+
+19.
+
+
+    Hippekentippeken op de bank,
+    Hippekentippeken onder de bank;
+    Daar is geen smid in Ingeland,
+    Die Hippekentippeken maken kan,
+
+
+vertoont in Brunswijk den vorm:
+
+
+    Hummelke Trummelke lag up'r bank,
+    Hummelke Trummelke feil von'r bank;
+    Et was kein doktor in'n gansen land,
+    De Hummelke Trummelke we'er mâken kann.
+
+
+In Engeland luidt het raadsel aldus:
+
+
+    Humpty Dumpty sate on a wall,
+    Humpty Dumpty had a great fall,
+    Three score men and three score more
+    Cannot place Humpty Dumpty as he was before.
+
+
+Bekend in geheel het zuidelijk volksgebied (dus ook b.v. in Hollandsch
+Limburg) is het eiraadsel:
+
+20.
+
+
+    Ik klopte al op een witte deur,
+    Daar kwam een bruine pater veur.
+
+
+Ruim verspreid is ook het raadsel van de Snijboonen, natuurlijk met
+de noodige varianten:
+
+
+21.
+
+
+    Achter in mijn vaders tuin
+    Daar staat een boom met groente;
+    Hier een boom, daar een boom,
+    Ieder boom een tak;
+    Hier een tak, daar een tak,
+    Ieder tak een nest;
+    Hier een nest, daar een nest,
+    Ieder nest een ei;
+    Hier een ei, daar een ei,
+    Ieder ei een zwart plek op 't gat;
+    Râ, râ, wat is dat?
+
+
+Ik kan niet nalaten nog op enkele waardevolle raadsels te wijzen,
+waarin zoo menige trek van dichterlijke natuurbeschouwing en gevoel
+voor het landschappelijk-schoone spreekt:
+
+22.
+
+
+    Oude, grijze, grauwe,
+    Staat alle nachten in de dauwe,
+    Heeft vleesch noch bloed
+    En is voor alle menschen goed.
+
+
+(De molen).
+
+23.
+
+
+    Er vloog een vogel snel
+    Al over de diepe del (de zee);
+    Hij droeg botten en beenen
+    En had er zelve geene.
+
+
+(Het schip).
+
+24.
+
+
+    Achter molens duun
+    Dèr leit in oud peerd bruun,
+    Zonder kop en zonder steert,
+    Al syn ribben leggen verkeerd.
+
+
+(Een omgeploegd stuk land.--Ameland).
+
+
+25.
+
+
+    Daar waren eens vier zustertjes,
+    Die klommen op hooge mutstertjes;
+    Daar waren eens vier broertjes,
+    Die klommen op hooge stoeltjes;
+    Ze naaiden zijden kapjes
+    Van honderd duizend lapjes,
+    Zonder naald en zonder twijn:
+    Je zult het niet raden, al ben je fijn.
+
+
+(De spin, die haar net maakt).
+
+26.
+
+
+    Er ging een mannetje door den dam
+    Met een fluweelen wammesje an.
+
+
+(De mol).
+
+Of ook:
+
+27.
+
+
+    Jan De Bruin
+    Zat in den tuin,
+    Hij had geen paard of ploeg,
+    En toch bouwde hij land genoeg.
+
+
+(De mol).
+
+28.
+
+
+    Daar is een ding
+    Dat pinkt
+    Dat knipt en winkt
+    En lacht en vinkt ...
+    'k Zou alzoo wel willen pinken,
+    Knippen en winken
+    Lonken en vinken,
+    Gelijk dat ding
+    Dat pinkt
+    En knipt en winkt
+    En lonkt en vinkt.
+
+
+(Een Ster--Vlaanderen).
+
+
+29.
+
+
+    Daar gíng een mánnetje óver den díjk
+    Mét zijn óogjes kíjkerdekíjk,
+    Mét zijn háartjes krúlderdekrúl;
+    Je zúlt het niet ráden, al werd je dúl.
+
+
+(Het schaap).
+
+30.
+
+
+    Het is, waarin het water vloeit,
+    Het is, waarop de bloeme bloeit,
+    Het is, waarop bij dag en nacht
+    De moede mensch de rust verwacht,
+    Het is, gelijk men dikwijls zegt,
+    Van dat, waarin men dooden legt.
+
+
+(Het hout.--Land van Waas).
+
+Somtijds is de inkleeding van het raadsel dramatisch. Zoo vraagt de
+ketel aan het water, dat uit de pomp vloeit:
+
+31.
+
+
+    Dribbel drabbel dribbelgat,
+    Hwêr komst dou fen dinne?
+    --Ut de ierde,
+    Swart forbarnde tsjettelkop.
+
+
+(Friesland).
+
+Hoogst merkwaardig is het gesprek tusschen weide en beek, dat zeer
+oud is en wijd en zijd verspreid:
+
+32.
+
+
+    --Du kromme, du lange,
+        Van waar komde gegangen?
+    --Ei du met dijn geschoren gat,
+        Waarom vraagde mij dat?
+
+
+De Zeeuwsche vorm luidt:
+
+33.
+
+
+    --Joe kromme, joe slomme,
+        Wèr kom je van dèn gezwomme?
+    --Joe afgeschoren schietgat,
+        Wèrom verwiet je me dat?
+
+
+Men vergelijke hiermee het Brunswijksche:
+
+
+    --Lanke krummumme, wo wutte hen?
+    --Korte vorschorne, wo frägste nâ,
+    Kann mînen weg bî dâge un bî nacht finnen.
+
+
+2. De verhalende raadsels zijn somtijds zeer ingewikkeld. De oplossing
+omvat niet zelden een vrij groot aantal personen of zaken en raakt
+zelfs historische gebeurtenissen, veelal verhalen uit het Oude
+Testament. Zoo b.v.
+
+34.
+
+
+    De kist, die leefde,
+    Die er in zat, beefde;
+    De kist, die at,
+    Die er in zat,
+    Bad.
+
+
+(Jonas in den visch.--België).
+
+Ook het raadsel van de sneeuw, waarvan boven sprake was (bl. 87),
+is een verhalend raadsel: de sneeuw valt op een boomtak, smelt door
+de zonnewarmte en droppelt er van af.
+
+35.
+
+
+    In 't Land van Cadsant
+    Ging een man over zijn land
+    Met 'nen ginger,
+    Met 'nen springer,
+    Met 'nen hoepsasa;
+    Hij hield iets in zijn handen;
+    Hij ging al zoo zeere
+    Om zijn land te keeren.
+
+
+(Hij ging met een paard en een riek).
+
+36.
+
+
+    Hoop en vrees zat op den wagen:
+    Hij zag tweebeen vierbeen dragen.
+    Heeren raadt en zegt het mij,
+    Als ge 't niet raadt, dan ben ik vrij.
+
+
+Dit raadsel maakt op ons een vrij zonderlingen indruk. Maar het
+dagteekent uit oude tijden en past in het kader der raadselverhalen,
+waardoor misdadigers, ter dood veroordeeld, zich het leven konden
+redden door de rechters een raadsel op te geven, dat deze niet
+kunnen oplossen. Wij moeten hierbij in aanmerking nemen, dat voorheen
+hoogernstige menschen zich bezighielden met elkander raadsels op te
+geven. De raadsels behooren tot de groep van folktoristica die, bij
+het wijzigen van de tijden, van de ouderen tot de jongeren, en van
+de hoogere tot de lagere kringen zijn afgedaald. Dit bewijst niet,
+dat wij in de hedendaagsche raadsels den _detritus_, den afgesleten
+vorm hebben, maar dat de volkskunst uit ruimere kringen verbannen
+is. Zoo ging het met het Sint-Maartensvuur, met het luilak-gebruik
+enz. (vgl. I, bl. 104, 194). Bekend is de raadselwedstrijd tusschen
+Wolfram van Eschenbach en den toovenaar Klingsor; en eveneens de
+raadselstrijd van Odhin met koning Heidhrekr in de Oudnoorsche
+Edda. Deze lost b.v. het raadsel op, door Odhin, als Gestumblindi,
+hem gesteld: wie het paard is, dat ter vergadering rijdt, met drie
+oogen, tien voeten en één staart,--antwoordende, dat het Odhin op
+het achtpootige paard Sleipnir is (vgl. I, bl. 72).
+
+Bovenstaand raadsel nu werd aan de rechters opgegeven door een
+veroordeelde, die de belofte had weten te verkrijgen, dat hij zijn
+leven zou kunnen redden als hij een raadsel kon opgeven, dat de
+rechters niet vermochten op te lossen. De oplossing luidt: toen
+de misdadiger op een wagen naar de galg gevoerd werd, had hij een
+ooievaar zien vliegen met een kikvorsen in den snavel. Hij hoopte,
+dat niemand het mocht raden, en vreesde de terechtstelling. Somtijds
+is het ook de vrouw, de moeder of de dochter van den schuldige,
+die verzoekt het raadsel te mogen opgeven.
+
+Een raadselverhaal, dat nog leeft in West-Vlaanderen en in het
+Meetjesland, geldt een moeder, wier drie zoons soldaat moesten
+worden. De koning ontsloeg hen van den dienst, indien de moeder hem
+een raadsel wist op te geven, dat hij niet kon oplossen. Bij het
+ter kerk gaan vond zij in het doodenhuisje een doodshoofd liggen,
+waarin een musschennest met vijf jongen. Van daar dit raadsel:
+
+37.
+
+
+    Ik ging en ik kwam
+    Waar ik vijf levenden uit éenen doode nam;
+    Die vijf maakten mijn drij vrij;
+    Weet ge 't, zegt het mij.
+
+
+Een variant hiervan is het verhaal van de vrouw, die haar
+echtgenoot door een raadsel kan redden. Langs den weg vindt zij
+een paardenschedel, waarin spreeuwen nestelen. Op den bepaalden
+dag keert zij terug, neemt de vijf jongen uit het nest en geeft het
+raadselverhaal op:
+
+38.
+
+
+    Toen ik henenging en wederkwam,
+    Vijf levenden uit den doode nam,
+    De zesde maakte den zevende vrij,
+    Nu, heeren, raadt en zegt het mij.
+
+
+Wijd en zijd verspreid is ook het raadselverhaal met het motief,
+dat een man, tot den hongerdood veroordeeld, heimelijk door zijn
+dochter met de borst wordt gelaafd. Zoo stelt deze het raadsel:
+
+39.
+
+
+    Gezogen, gezogen,
+    Landsheeren bedrogen,
+    Kind geweest
+    En moeder geworden.
+
+
+Dit luidt in West-Brabant (Ternath en omstreken) aldus:
+
+40.
+
+
+    Heeren bedrogen,
+    Muren doorzogen,
+    Wiens kind ik ben,
+    Wiens moeder ik wierd.
+
+
+"Muren doorzogen", omdat hier de dochter haar vader door een buis in
+den muur met voedsel laafde.
+
+Tot de groep van raadselverhalen dienen ook gerekend te worden het
+overgroot aantal raadseltjes, waar personen of zaken naar het getal der
+beenen of pooten _tweebeen, driebeen_ enz. genoemd worden. Zoo b.v.:
+
+41.
+
+
+    Tweebeen zit op driebeen
+    En trekt aan vierbeen.
+
+
+(Het melkmeisje).
+
+42.
+
+
+    Tweebeen zat op driebeen,
+    Toen kwam vierbeen en wou driebeen bijten,
+    Toen nam tweebeen driebeen,
+    Om er vierbeen mee te smijten.
+
+
+(Een man pakt een drievoet om er een hond mee te smijten).
+
+3. De eigenlijke, direkt-vragende raadsels werden door Guido Gezelle
+_kwelvragen_ genoemd. Het zijn inderdaad kwelraadsels in zoo ver zij
+den gevraagde trachten te verschalken door hun algemeene bewoordingen,
+door hun listig bijgevoegde gedachten, hun afleiden van de aandacht,
+hun verrassende zinspelingen, hun opzettelijk maskeeren van den
+juisten klemtoon, hun dubbelzinnige woordopvatting.
+
+Tot de meest bekende behoort wel het raadseltje van Keizer Karels hond:
+
+43.
+
+
+    _K_eízer _K_árel _h_ád een _h_ónd,
+    _H_óe _h_éet _K_eízer _K_arels _h_ond?
+
+
+De naam van den hond was _Hoe_. Let hier vooral weer op het stafrijm
+en eveneens op de allitteratie. Als tweede versregel hoort men vaak:
+"Ik leg het woord al in uw mond", of iets dergelijks, Deze regel is
+stellig een bijvoegsel van jongeren datum.
+
+Vergelijk hiermee, wat betreft het antwoord in de vraag, het
+Achterhoeksche:
+
+44.
+
+
+    Krom omgebogen,
+    Vlecht door getogen (getrokken),
+    Wan ik jou 't zekg,
+    Zul ei 't niet roan.
+
+
+(De wan).
+
+Zeer bekend is nog het kattenraadsel:
+
+45.
+
+
+    Daar ging een mannetje over de brug,
+    Met zeven katten op zijn rug,
+    En ieder kat had zeven jongen,
+    Râ, râ, hoeveel pooten over de brug gongen?
+
+
+(Twee).
+
+Op de tweeduidigheid van het woord _heeten_ spekuleert het raadsel:
+
+46.
+
+
+    Koolwarmoes, die koud is
+    En drie dagen oud is,
+    Hoe heeten ze dat in Brabant?
+
+
+(Boven het vuur).
+
+Overoud is ook het volgende raadselrijmpje, waarbij de oude versmaat
+weer even onmisbaar is, als bij dat van Keizer Karels hond:
+
+47.
+
+
+    A'msterdám, die gróote stád,
+    Met hóeveel létters spélt men dát?
+
+
+(Met drie: d a t).
+
+Volgen nu nog eenige raadselvragen in denzelfden trant: 48. Waarom
+dragen de meeste boerinnen rooie kralen? (Om den hals).--49. Wat voor
+haar had Mozes' hond? (Hondenhaar).--50. Hoe is de eerste vloo over
+den Rijn gekomen? (Bruin).--51. Hoeveel eieren kon de reus Goliath
+nuchteren op? (Eén).--52. Wat weegt zwaarder, een pond veêren of een
+pond lood? (Even zwaar).--53. Wie gaat op zijn kop naar de kerk? (De
+spijkers in de schoenen).--54. Hoeveel krullen zijn er in een rechten
+varkensstaart? (Geen een).--55. Welke weg wordt niet begaan? (De
+melkweg).
+
+Meer spottend van aard, en dus eigenlijk behoorende tot de volksluim,
+zijn raadsels als deze: 56. Waarom knijpt de haan zijn oogen toe, als
+hij kraait? (Omdat hij zijn liedje van buiten kent).--57. Wie heeft de
+eer, den koning bij den neus te vatten? (De barbier).--58. Wie steekt
+er 's morgens het eerst zijn neus in de kerk? (De sleutel).--59. Hoe
+hiet Mozes, toen hij klein was? (Mozesje).--60. Wie zit tot over
+de ooren in de schuld? (Wie een slaapmuts draagt, die nog niet
+betaald is).
+
+Eindelijk, tot de letterraadsels behooren: 61. Wat staat er midden
+in den hemel? (De letter _m_). Zoo ook:
+
+62.
+
+
+    't Is in de vrouw en niet in den man,
+    't Is in 't bier en niet in de kan,
+    't Is in 't koren en niet in de wan,
+    't Is in Karel en niet in Jan;
+    Zeg mij wie dit raden kan.
+
+
+(De letter _r_).
+
+4. In de raadselsprookjes, ook bij ons in ruime mate bekend, huwt de
+koning veelal zijn dochter uit aan dengene, die bepaalde raadsels kan
+oplossen, of wel raadsels opgeeft, die niemand raden kan. In andere
+sprookjes komen raadsels ook buiten dit verband voor, zoo b.v. in het
+verhaal van den herdersknaap, die antwoord geeft op de drie vragen:
+"Hoeveel water is er in de zee? Hoeveel sterren staan er aan het
+uitspansel? Hoe hoog is de hemel? Geheel als raadsel op te vatten
+is een sprookje als het volgende, ons door Waling Dijkstra, Uit
+Friesland's Volksleven II, bl. 143 meegedeeld:
+
+Er was eens een meisje, dat vrijde met een ruiter. Zij wist niet, hoe
+die ruiter heette en evenmin, wie hij was. Eens op een avond kwam hij
+bij haar te paard, en vertelde haar, dat hij een mooi groot slot had,
+daar wilde hij haar heen brengen; maar het was heel ver weg. En toen
+nam hij haar bij zich op het paard en reed met haar weg, zeer ver,
+zeer ver, door den duisteren nacht, zoo snel, zoo snel, dat geen
+vogel zoo snel vliegen kon. En de ruiter zong:
+
+
+    Het maantje dat schijnt er zoo helder,
+    Het paardje dat loopt er zoo snelder,
+    Zoetliefje, zoetliefje, berouwt het je niet?
+
+
+Eindelijk kwamen zij aan het slot. En toen trouwden ze en hebben
+bruiloft gehouden. En het meisje is nooit weer bij haar vader en
+moeder teruggekomen.
+
+Raad eens, wat is dat?--
+
+Dat meisje had de tering en de ruiter was de dood.
+
+Zeer eigenaardig is het slot van vele raadsels. Soms klinkt het
+uitdagend: Je kunt het niet raden, al was je met je zessen,--in geen
+zeven jaar,--al ben je fijn,--al werdt je dol,--tot Baafmis,--tot
+Sinter Merten,--tot morgen noen. Andermaal wordt de oplosser geprezen:
+Als je het raadt, ben je bekwaam; en evenzoo wordt hij, die het op moet
+geven, gelaakt. Sommige raadsels zeggen den oplosser een belooning toe;
+wellicht berustte dit voorheen op werkelijkheid.
+
+Zie vooral de voortreffelijke voordracht van Dr. Boekenoogen, in de
+Handel. en Mededeel. van de Maatschappij der Nederl. Letterkunde
+te Leiden, 1900-1901, bl. 36, waaraan ik menig raadsel en menige
+beschouwing ontleende; en A. Joos, Raadsels van het Vlaamsche Volk
+(Gent 1885), mijn hoofdbron voor de Zuidnederlandsche raadsels. Verder
+Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I, bl. 257; A. De Cock, Volkskunde
+XVII, bl. 25, XVIII, bl. 45; Schoonjans, Volkskunde XXII, bl. 85 vlg.
+
+Zijn de raadsels meer uitingen van het gevoelsleven, in de
+_spreekwoorden_ van een volk openbaart zich vooral de volkswijsheid
+en praktische levenservaring in beknopten, ja gedrongen vorm: het
+spreekwoord is de bijzondere vorm, waarin het volk inkleedt zijn
+waarnemingen en ondervindingen op ethisch gebied, de uitkomst van
+zijn denken, de slotsom van zijn waarneming in een bijzonder geval.
+
+De man-uit-het-volk houdt van dubbelzinnigheid in zijn raadsels,
+maar niet in zijn spreekwoorden en zegswijzen, al vertoonen die vaak
+een emphatisch karakter. Hij noemt de dingen bij hun naam, en ook
+preutschheid ligt hem verre. Zoo is heden ten dage het spreekwoord,
+en zoo was het in de hooge oudheid en bij alle volken. Het behoort,
+wij zagen het reeds, tot de eigenaardige vormen, waarin de spreektaal
+zich vertoont. Voor een groot deel zijn de spreekwoorden gemeen-goed
+van het geheele menschdom. Het zijn "gevleugelde woorden", die, hebben
+zij eenmaal de omheining der tanden overschreden, vrij en onbelemmerd
+rondfladderen, de karavanen begeleiden op hun tochten, neerstrijken
+op de masten der snelzeilende en snellerstoomende schepen, landen en
+zeeën doorkruisen in alle richtingen. Vele Nederlandsche spreekwoorden
+zullen wij dan ook elders weervinden, en deze overeenkomst zal dan
+weer berusten hetzij op historischen, hetzij op algemeen-menschelijken
+grondslag. Laat ik hier slechts wijzen op het verdienstelijke boek
+van Dr. W. Suringar, Erasmus over Nederlandsche spreekwoorden en
+spreekwoordelijke uitdrukkingen van zijnen tijd (Utrecht 1873); de
+verhouding van Nederlandsche spreekwoorden tot Grieksche en Latijnsche
+springt er duidelijk in het oog.
+
+Toch bewaart het spreekwoord steeds frischheid en jonge, opgewekte
+levenskracht. Want het loopt van mond tot mond en wordt telkens
+verjongd, ja telkens opnieuw geboren, of legt althans een ander gewaad
+aan, bont en druk in het Zuiden, sober en stemmig in het Noorden,
+steeds overeenkomstig den aard, het karakter, de levensverhouding,
+de sociale groepeering der taal- en kultuurgemeenschap. Het krijgt een
+lokale kleur en kleurt weer de taal van den spreker op overeenkomstige
+wijze. Het spreekwoord is een kunstvorm van de taal van den gemeenen
+man--, en als zoodanig wensch ik het hier met enkele woorden te
+behandelen.
+
+Natuurlijk kan te dezer plaatse van een verzameling van spreekwoorden
+in de verste verte geen sprake zijn. Noch Tuinman's, noch Harrebomé's
+spreekwoordenboek, noch Stoett's magistrale verzameling wensch ik te
+overtroeven. Slechts zou ik aan enkele voorbeelden duidelijk willen
+maken, hoe zich het volkskarakter in spreekwoorden uit, tevens, voor
+zoover mogelijk, rekening houdende met hun socialen oorsprong, d.i. met
+het sociale milieu, de sociale groep, waaruit zij zijn opgegroeid.
+
+Aanschouwelijkheid kunnen wij niet als karakteristiek kenmerk van
+het Nederlandsche spreekwoord laten gelden. Formuleeringen als:
+"beter éen vogel in de hand, dan tien in de lucht" vindt men
+ook elders in menigte. Ook het stafrijm, als in "kap en kogel
+(kat en kogel) verliezen", "met bed en bult vertrekken" enz.,
+is algemeen-Germaansch en aan vele andere volken niet vreemd; men
+denke b.v. aan het Latijnsche _cras credo_, of _sanus salvus_, dat
+in het Fransch _sain et sauf_ werd. Alleen mag men beweren, dat de
+allitteratie in onze spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen
+nog welig en met onverzwakte groeikracht voorttiert. Dit geldt ook voor
+de assonantie en het rijm: zij staan in gunste, en verschalken ons,
+als wij den waren zin van een spreekwoord trachten te achterhalen. Zoo
+berust de uitdrukking "zooals het _reilt_ en _zeilt_" (of "treilt en
+zeilt", Zuidnederl. "reist en zeilt") op een rijmloos: "zooals het
+_rijdt_ en _zeilt_", d.i. zooals het schip voor anker ligt ("rijdt")
+en zooals het zeilt; zie Stoett, Spreekwoorden no. 1646. De symmetrie
+in onze spreekwoorden, het streven om beide zindeelen aan elkaar
+gelijk te maken, als: "wat niet weet, wat niet deert",--"komt tijd,
+komt raad", is wellicht een flauwe herinnering aan den bouw der beide
+Oudgermaansche halfverzen. Over deze en andere eigenheden zie vooral
+Verdam, Geschiedenis der Nederl. Taal3, bl. 159 vlg.
+
+Voorbeelden van deze en dergelijke ongekunstelde kunstvormen in
+onze volksuitdrukkingen en spreekwoorden zijn in groote getale
+bijeengebracht door A. Joos in zijn keurig boekje: Schatten uit de
+Volkstaal (Gent 1887). Aan het Tweede Deel, dat de "Gepaarde woorden
+of wederwoorden" bevat, ontleen ik het volgende.
+
+Stafrijmen. Bakken en boteren (druk bezig zijn).--Biezen en
+bijzen.--Hij is begraven zonder bimmen of bommen.--Blikken noch
+blozen.--Boe noch ba zeggen.--Buigen of bersten.--Vóor dag en
+dauw.--Door dik en dun.--Ditje's en datje's.--Van alles dubbel en dik
+hebben.--Dit is maar een gapen en gieten (gemakkelijk).--Gibberen
+en gabberen (zonder reden lachen). --Groen en geel.--Daar zal
+hen noch haan over kraaien.--Hij kwam hink en honkel aan (stijf
+of krom).--Hij wil hot noch haar (ongewillig, aan de voermanstaai
+ontleend).--Kant en klaar.--Hij gaat naar kerk noch kluis.--Kijven
+en krakeelen.--Kind noch kraai hebben.--Iemand buiten de deur zetten
+met kisten en kasten.--Klitsen en kletsen (met de zweep).--Klodderen
+en kladderen.--Spreken over koetjes en kalfjes.--Kort en klein
+slaan.--Voor kost en kleeren zorgen.--Kris en kras.--Iemand van lap en
+leer geven (een pak slaag).--Lief en leed.--Listen en lagen.--Lonken
+en liefoogen.--Lui en lekker.--Vergaan met man en muis.--Perk en paal
+stellen.--Van Pontius naar Pilatus sturen.--Met potten en pannen.--In
+rep en roer.--Rijden en rotsen.--Schade en schande.--Schobben en
+schooien.--Slag om slinger vechten (hevig).--Dat gaat zonder slag
+of stoot.--Sloffen en sleffen (al slepende gaan).--Stijf en stom
+staan.--Taal noch teeken geven.--Vast en veilig.--Iemand nijpen
+tusschen vel en vleesch (bedektelijk berispen).--Visch noch vleesch
+zijn.--Het is altijd vuur en vlam.--Vrij en vrank.--Wankelen en
+weifelen.--Hij gaat door weêr en wind.--Hij weet van wijken noch
+wankelen.--In zulke handen wint en woekert het geld (groeit het
+aan).--Wisjes en wasjes.--Zuur en zoet.--Zuchten en zagen (ontevreden
+zijn).--Zwieren en zwaaien.--Zwoegen en zweeten.
+
+Eindrijmen. Blikken en flikkeren.--Bobbels en knobbels.--Brassen en
+plassen.--Dringen en wringen.--Drinken en klinken.--Hij kan gaan noch
+staan.--Garen en sparen.--Gedrang en geprang.--Gelapt en getapt, gelapt
+en getrapt (gansch versleten).--Met geld en geweld.--In geur en fleur
+staan.--God noch gebod ontzien.--Goed en bloed geven.--Hij komt aan
+zijn kost met habben en krabben (moeilijk).--In handel en wandel.--Zich
+verdedigen met hand en tand.--Daar bleef helder noch pelder of spelder
+over (niets).--Tegen heug en meug.--Van hoeten noch toeten weten.--Hoog
+en droog zitten.--Hotst het niet, dan botst het.--Hou en trouw.--Huis
+noch kluis hebben.-- Jan en alleman.--Kikken noch mikken.--Zich kunnen
+kleeden en reeden.--Knotteren en stotteren (lastig zijn).--Krinkelen
+en winkelen (bochten maken).--Land en zand koopen (rijk worden).--'t
+Is alles krank en mank.--Mikken en prikken, totdat ze gaan vliegen
+(de gelegenheid laten voorbij gaan).--Iets van naadje tot draadje
+uitleggen.--Naam en faam verliezen.--Met pak en zak vertrekken.--Met
+raad en daad iemand bijstaan.--Rapen en schrapen (gierig zijn).--Rooken
+en smoken.--Wij hoorden ruit noch muit (niets).--Schot noch lot betalen
+(niets).--Schrijven en wrijven.--Smeren en teren (smullen).--Stank voor
+dank.--'t Vriest steen en been.--Steen en been klagen.--Loopen langs
+stegen en wegen.--Met tijd en vlijt.--Vrij en blij.--De zaak zooals
+zij waait en draait.--Wasschen en plassen.--Wroegen en zwoegen (hard
+werken).--Daar blijft geen zierken of geen spierken meer over.--Altijd
+zot of bot zijn.--Zwieren en tieren.
+
+Halve rijmen. Dag en nacht werken.--'t Zijn al eindjes en tuitjes
+(stukjes en brokjes).--Ergens gewonnen, geboren en getogen zijn.--'t Is
+met den zieke halen en dragen (nu wat beter, dan wat slechter).--Iets
+volhouden bij hoog en bij laag.--Jokken en gekken.--Iets opeten met
+ooren en pooten (vgl. het allitteerende "met huid en haar").--Met
+stukken en brokken.--Tusschen waken en slapen.
+
+Rijmlooze weder woorden. 't Is uit en amen.--Iets voor een appel
+en een ei verkoopen.--Baas en meester zijn.--Iets achter banken
+en stoelen steken.--Begekken en bespotten.--Over berg en dal.--Op
+dag en uur.--Door deur en venster slaat de rook naar buiten.--Na
+lang dingen en bieden.--Iemands doen en laten kennen.--Hij is
+al lang dood en begraven.--Eenzaam en verlaten.--Eer en faam
+verliezen.--Hij wil noch eggen noch aarden (is ongewillig).--Door
+eksters en kraaien uitgescholden worden.--Eten en smullen.--'t Is
+gedurig gaan en komen.--Iemand bedreigen met galg en rad.--Gelaarsd
+en gespoord.--'t Moet altijd gelepeld en geboterd zijn (gepast).--Bij
+leven en welzijn.--Iemand kennen van haar tot pluim.--Vol haat en
+nijd zijn.--Daar zijn haken en oogen aan.--Hals over kop.--Met handen
+en voeten.--Have en goed.--Hij geeft om hel noch duivel.--Een leven,
+dat hooren en zien vergaat.--Een man van ijzer en staal.--Als kat en
+hond zijn.--Men moet kiezen of deelen.--Met koets en paard.--Het heeft
+kop noch staart.--Met kousen en schoenen in den hemel komen.--Lachen
+en boerten.--Iets wagen op leven en dood.--Mager en gezond.--Iemand
+man en paard noemen.--Bedorven in merg en been.--Moord en brand
+roepen.--Bij nacht en ontij.--Oud en wijs genoeg zijn.--Tusschen
+pot en glas spant de duivel zijn netten.--Proper en net.--Rust noch
+duur hebben.--Iemand snap en beet geven (bits antwoorden).--Slaven en
+wroeten.--Stellig en vast.--Vergaan tot stof en asch.--Loopen langs
+straten en wegen.--Op tijd en uur.--Verhuizen met tafel en bed.--Van
+toeten noch blazen weten.--Vast en zeker.--Met vedel en fluit.--Van
+iemands vleesch en bloed zijn.--Vloeken en zweren.--Vrede en peis (peis
+en vree).--Bij weêr en ontij.--Iets doen uit wrok en nijd.--Zang en
+dans, zang en spel.--Iemand niet kunnen zien of luchten (niet kunnen
+uitstaan). --Zonde en jammer.
+
+Tot de algemeene faktoren, die invloed op den spreekwoordenschat van
+ons volk hebben uitgeoefend, behoort zeer stellig het bijbellezen;
+ik noem slechts: "waar het hart van vol is, loopt de mond van
+over";--"die een kuil graaft voor een ander, valt er zelf in" enz.,
+zie b.v. Dr. E. Laürillard, Opgave en toelichting van spreuken en
+gezegden in de volkstaal aan den Bijbel ontleend (Amsterdam 1875), en
+C. F. Zeeman, Nederlandsche Spreekwoorden, spreekwijzen, benamingen
+en volksuitdrukkingen aan den Bijbel ontleend (Dordrecht 1877). Ook
+de invloed van Vader Cats is niet te onderschatten. Maar voor ons
+meer van belang dan het ontleende is het oorspronkelijke, meer dan
+het vreemde, het litteraire en kunstmatige, is het karakteristieke:
+wij bevinden, dat onze volksspreekwoorden en uitdrukkingen worden
+gekenmerkt door de eigenaardigheden van Frieschen, Saksischen en
+Frankischen volksaard, door vaderlandsche beroepen en bedrijven,
+door klimaat en gesteldheid van den bodem, door sociale invloeden van
+allerlei aard. Over het algemeen komt tot uiting een groote mate van
+praktisch-nuchter overleg, gepaard aan gulle trouwhartigheid.
+
+Bij de Saksers met hun gesloten halle-huis weerspiegelt zich vooral
+het berekende en terughoudende in de gangbare spreekwijzen van het
+gewest. Ik geef enkele voorbeelden uit Twente:
+
+'t Mot nen grooten sprekkert wezen, diê 't nen zwiêgert verbettert.
+
+In der tiêd, dat zich nen wiêsen bedenkt, kan zich ok nen gek bedenken.
+
+Met fiêne leu en stofreggen, door woj met bedroggen.
+
+Aj 'n ekster uutstuurt, krie 'j 'n bonte vogel weer in huus.
+
+Aj 't gat oetleent, möj oet de ribben schiêten (al te goed is
+buurmans gek).
+
+Leer um leer, kulst doe mîj, ikke dîj weer!
+
+Ai-j twee slimmen in de wan doot, komp ter altied wal een slimmen
+boaven. Vgl. Driem. Bladen III, bl. 48; IV, bl. 127, V, bl, 65.
+
+Maar ook, hoeveel innigheid en poëzie schuilt niet om den huiselijken
+haard onder het reuzendak van het halle-huis! Of is zij niet bij
+uitstek dichterlijk de uitdrukking, die men in Twente bezigt voor
+"als het wintert": "as de witte bijen vleegt?" Dit karakteristieke
+hallehuis vinden wij met al zijn onderdeden in de spreekwoorden weer.
+
+Het dak: Doar is te völ dak op 't hoes (er zijn te veel luisteraars).
+
+De onderschuur: Wisse bis doe baas--in 't onderschoer as de hond er
+nig is (Denekamp).
+
+De hilde (zoldering boven den koestal): Asset eenmoal op de gaffele
+hef, krigget ok wol op de hilde.
+
+De haard: Ieder raakt de assche op ziênen kooken.--Den 't vuur schelt
+(mankeert), zoch 't in de assche.--An de pan sloan, dat 'n kettel
+der van rapt (grootspreken, ook wel lasteren).
+
+De gemoedelijke Graafschapper denkt bepaaldelijk aan het ekonomische
+voordeel, dat zijn haard met de ruime schouw hem biedt. Een voorn
+uitwerpen om een kabeljauw te vangen heet bij hem: "met een metwo(r)st
+noa een ziêje spek gooien." Het gelag betalen is "het haal schoeren."
+
+Men lette voorts op de groote rol, die de huisdieren spelen in het
+Saksische spreekwoord:
+
+Wat hes door? "Niks." Door kans de kat met doodvoeren.
+
+Der um hen drêjen as de kat um 'n gleuinigen pap.
+
+Ai-j de kat op 't spek bindt, dan wil het 't nich vretten.
+
+Alles moêst, wat van katten komp.
+
+Van 't hondengeleuve wezzen.
+
+'t Geet um as 't hondebiêten (op beurt).
+
+Zoo drok, as de hond, di zeuven tellers te likken hef.
+
+Armeleu ossen en riekeleu kinder bint vroo groot.
+
+Nauwverwant zijn de Drentsche en Groninger spreekwoorden. Wat Drente
+betreft, "eerst bijna ontoegankelijk, later opzettelijk buitengesloten,
+lang op zich zelf aangewezen", hier hebben uiteraard tal van oude
+zegswijzen het leven kunnen rekken; zie Dr. J. Bergsma, Woordenboek
+bevattende Drentsche woorden en spreekwijzen (Groningen 1906) I,
+_passim_, en voorts Drentsche Volksalman. 1839, bl. 185, 207 vlg. Veel
+poëzie mag men bij de stroeve bevolking der Drentsche veendorpen
+niet verwachten. Van iemand, die een blauwe scheen kreeg, heet het:
+"hij heeft het achterhek mede gekregen";--iemand in gevaar brengen:
+"iemand het vuur op de hilde beuten";--wie wil geven, maar liefst
+het geld in den zak houden: "hij wil poesten en houden het meel
+in den mond"; volgens schriftelijke mededeeling van zeer geachte
+zijde zou dit echter moeten zijn: "poesten en houden het meel in
+den _zak_". Beteekenis: hij wil wel varkens houden, doch geen meel
+verbruiken; hij wil bij kleine hoeveelheden uit den meelzak nemen, er
+uit _poesten_ of met den mond blazen, zóo weinig, dat de inhoud van den
+zak niet vermindert. Het gezegde betreft gierigaards.--De een is nog
+minder dan de ander vertolkt de Drentenaar: "huis is karnemelks borge"
+(echter ook Veluwsch: Geldersche Volksalman. 1879, bl. 175). Typisch
+is vooral de zegswijze voor het begrip _sterven_: "de vork neerleggen".
+
+Uit een eigenaardigen trek, dien wij ontmoetten in de Drentsche
+volksgebruiken, b.v. te Weerdinge, Emmen, Meppel en Hoogeveen, bleek,
+hoezeer de bijenteelt in die streken in eere staat (I, bl. 293,
+294). Dit getuigt ook het spreekwoord. Hoe meer voorspoed, hoe meer
+onwilligheid, kleedt men gaarne in dezen vorm: "hoe meer de iemen
+winnen, hoe heiliger zij binnen";--hoe meer werk, hoe meer verdienste,
+luidt: "hoe meer werk, hoe meer honig";--wie wil verdienen, moet
+vaak het zure voor lief nemen: "die honig wil likken, moet lijden,
+dat de bijen hem steken".
+
+Bij de Groninger spreekwoorden en zegswijzen ontwaren wij vooral
+een gezond en typeerend realisme. "As-te Grönnegers 't lief vol
+(h)ebb'n, goan ze vot", klinkt wel wat erg prozaïsch. Maar ook
+ethisch-hoogerstaande spreekwijzen zijn niet zeldzaam, als: "'t is
+nou oart, moar 't zal wel voart wor'n", gezegd van iemand, die in
+overmoed, uit overvloed geboren, versmaadt wat hij later zal moeten
+missen. Kerngezond van geest en taal, en gehard van lijf en leden, zóo
+zijn de echte Grönnegers: "frisch weer zegg'n ze nog, al klappertann'n
+ze van koalle". Vgl. Driem. Bladen VI, bl. 118.
+
+Het besliste, vastberadene, stugge Friesche karakter uit zich in den
+stelligen, gedrongen vorm der Friesche spreekwoorden. Ook vindt het
+zeemanswezen zijn weerklank.
+
+Der iz modder oonne kloet (als de kloet veel gebruikt wordt, valt
+heel wat schoon te maken, dus: hier valt heel wat zuiver te maken. Ook
+wel gebruikt, als een jongen een meisje met geld trouwt).
+
+Teecken je dij kaets (aan het kaatsspel ontleend: onthoud dit wèl).
+
+It is better te sparjen mei brea (brood), as sonder brea.
+
+Hij makket schien fjild (hij maakt het veld schoon, verkoopt ontijdig,
+is een verkwister).
+
+It giet oer koarren in klampen (het gaat alle maten te buiten,
+eigenlijk gezegd van het water, dat bij storm langs vele wegen het
+schip binnendringt).
+
+Hâd je mar dom, den bin je frij fen pompen.
+
+Dij het ien swiere boppelest (hij zeilt met een te zwaren bovenlast;
+wordt ook gezegd van iemand, die beschonken, die "topzwaar" is).
+
+Az de schippers sijllen, schôftjen se neat.
+
+Al tijden isser op sijn afterschip (hij komt altijd te laat).
+
+Aade tiercken (kerken) habbe tioestre glesfinsteren.--
+
+Typisch om hun gedrongen kortheid zijn nog:
+
+Quaelck won, quaelck spon (kwalijk gewonnen, kwalijk gesponnen).
+
+Aad jold, aad hea, aad brae stiet ien wol to stae (oud goud, hooi,
+brood komt iemand wel te stade).
+
+It hea op, in de kou dea (het hooi op en de koe dood, d.i. als de
+man sterft, is zijn goed opgeteerd).
+
+Hij kin doeke noch swimme (hij kan duiken noch zwemmen, weet zich
+niet aan te passen, is maatschappelijk onbruikbaar).
+
+Sa scheper, sa hoen (zoo schaapherder, zoo hond).
+
+Hoe meer wij nu de zee naderen, westwaarts, in de richting van onze
+Hollandsche en Zeeuwsche laaglanden, waar het Friesch element zoo
+duidelijk valt waar te nemen, hoe meer de taal het afgepaste en stugge
+karakter verliest, hoe soepeler en smijdiger zij wordt in klank en
+uitdrukking. En toch waait ons krachtiger de frissche zeewind tegen
+en vindt het zeewezen een ruimer vertegenwoordiging. De volkstaal
+krijgt hier veeleer den stempel van eenigszins ruwe hartelijkheid,
+als van zeelieden, die den voet aan wal zetten; maar zij blijft
+frank en vrij, zonder slinkschheid en kronkelwegen, lijnrecht als
+de slooten en kanalen, die de polders talloos doorsnijden. De
+spreekwoorden der kultuurtaal zijn doorgaans van Hollandsche
+afkomst en het loont de moeite zich te overtuigen van den invloed,
+dien water en scheepvaart op onze spreekwoorden en zegswijzen
+hebben uitgeoefend. Moge een ander oordeelen, dat men het ijzer
+moet smeden, als het heet is, de Hollander beweert, dat "men moet
+zeilen, terwijl de wind dient." Maakt iemand veel verteringen, dan
+"haalt hij zijn zeil in top"; versukkelt hij zijn tijd, dan "gaat hij
+met de laatste schepen onder zeil"; inslapen is "onder zeil gaan";
+toornig opstuiven "met opgestoken zeilen komen aanzetten"; bedaren is
+"het zeil inbinden"; en verder:"stijf onder zeil zijn";--"achteruit
+zeilen";--"klein zeil voeren";--"zeil op iets maken";-- "een oog
+in 't zeil houden";--"alle zeilen bijzetten";--"iemand in de zijde
+zeilen";--"met een nat zeil loopen";--"langs den wal zeilen";--"met
+zeilen voor den mast liggen";--"bakzeil halen";--"in iemands zeilen
+waaien." Ook bij huwelijksbeschouwingen speelt het zeil een voorname
+rol. "Een vrouwenhaar trekt meer dan een marszeil," meent men; en
+wil het geval, dat een vrouw voor een man niet past, dan luidt de
+uitspraak: "dat is geen zeil voor dat schip."
+
+Laat ik nog enkele scheepstermen en zegswijzen in herinnering
+brengen. "Iemand aanklampen";--"iemand afschepen, aftakelen,
+van bakboord naar stuurboord zenden";--"iemand aan boord klampen,
+op sleeptouw nemen, in 't vaarwater zitten, een steek onder water
+geven";--"het anker lichten, laten vallen";--"roeien met de riemen, die
+men heeft";--"tegen den stroom oproeien"; --"in het riet sturen";--"met
+de nachtschuit komen";--"leelijke streken op zijn kompas hebben";--"aan
+het roer zitten";--"de vlag strijken";--"bijdraaien";--"de huik naar
+den wind hangen";--"voor de haaien zijn";--"naar wal sturen";--"kant
+noch wal raken";--"aan lager wal zijn";--"de beste stuurlui staan
+aan wal";--"oude schepen blijven aan land";--"uitkaaien"; --"iemand
+aan den dijk zetten";--"op 't droge zitten."
+
+Luide spreekt ook het visschersbedrijf. "Visschen, terwijl het water
+blond is";--"een schelvisch uitwerpen, om een kabeljauw te vangen";
+--"een visch (snoek) vangen";--"visch moet zwemmen"; --"geen vin
+verroeren";--"in troebel water is het goed visschen"; --"glad als
+een aal";--"iemand aan zijn angel krijgen";-- "geld (boter) bij de
+visch";--"aan den haak slaan";--"achter het net visschen"--"het neusje
+van den zalm."
+
+Maar wie het Hollandsche landschap kent met zijn eindelooze, malsche
+weidevlakten, zijn slooten, zijn knotwilgen, zijn windmolens, zijn
+prachtig vee, begrijpt, dat nog andere tonen in de spreekwoorden der
+bevolking tot uiting moeten komen.
+
+Op den heerlijken wintertijd met zijn nationaal ijsvermaak wijzen
+uitdrukkingen als: "het ijs breken";--"zich op glad ijs wagen";-- "op
+oud ijs vriest het licht";--"over ijs van éen nacht gaan";-- "beslagen
+ten ijs komen";--"een scheeve (rare) schaats rijden". Betrekking op den
+veestapel hebben: "de koe bij de horens vatten";-- "de koetjes loopen
+in mijn weiden";--"zijn koetjes op het droge hebben";--"over koetjes en
+kalfjes praten";--"als de kalveren op het ijs dansen";--"oude koeien
+uit den sloot halen". Belangrijk is vooral de zegswijze "veel koeien,
+veel moeien", niet slechts, omdat hier _moeien_ bewaard is gebleven,
+het meervoud van _moeie_ "moeite", vergelijk het Hoogduitsche _Mühe_,
+maar meer nog, dewijl het vermogen in rijkdom aan vee berekend wordt.
+
+Holland is ook het land van de windmolens: "dat is wind op
+zijn molen";--"de molen is door den vang" (de zaken loopen
+verkeerd);--"hij heeft een slag van den molen weg (beet)";--
+"hij loopt met molentjes". Maar Holland is vooral het waterland,
+"door den mensch ontwoekerd aan de zee", schrijft bewonderend Edmondo
+de Amicis, "een kunstland, door de Hollanders gewrocht, in stand
+blijvend, omdat de Hollanders het behoeden, verdwijnend, wanneer de
+Hollanders het prijs gaven". Bevat het spreekwoord "die 't water deert,
+die 't water keert" niet heel wat volkswijsheid en historie? Hier
+wordt het Hollandsche volk geteekend in zijn strijd met het vochtige
+element. Oudtijds moest, luidens dit spreekwoord, zich ieder tegen
+het water verdedigen, zoo goed hij kon. Het water te keeren, was aan
+ieders initiatief overgelaten, en niet zelden liepen de afzonderlijke
+belangen uiteen: het was de periode van het partikularisme. Maar de
+kracht van den enkeling bleek aldra onvoldoende tegen het geweld van
+storm en vloed. De noodzakelijkheid, bij gemeenschappelijk gevaar het
+water terug te dringen of af te leiden, eischte onverbiddelijk vele
+handen, ja eischte gemeenschappelijk handelen en deed de persoonlijke
+belangen terugwijken. Aldus leerden onze voorouders met kracht,
+uit eendracht geboren, te handhaven het erfdeel hunner vaderen.--Wat
+zal nu in verband met deze ontwikkelingsgeschiedenis de beteekenis
+zijn van dat andere spreekwoord "Gods water over Gods land (akker)
+laten loopen"? De oorspronkelijke zin kan m.i. niet zijn een laf en
+lijdelijk toezien, maar, na volbrachten plicht, kalme berusting in
+Gods wil. En vooraleer het Nederlandsche volk die vrome, niet-loome
+berusting verliest, kan er nog heel wat water door den Rijn, de Waal,
+de Maas, de Schelde loopen.
+
+Het water leerde ons volk arbeidzaamheid en zindelijkheid tevens;
+immers het steeds en aldoor weer schuren van huisraad en ander
+koper- en ijzerwerk vindt zijn oorzaak in de vochtigheid van het
+klimaat. Arbeidzaamheid en zindelijkheid zijn een tweeling-karaktertrek
+onzer natie, een trek, die zijn oorzaak vindt in het vochtige
+element en zoo voortreffelijk, kort en krachtig, belichaamd wordt in
+het spreekwoord, dat wij het Hollandsche zouden willen noemen bij
+uitstek: Rust Roest.--En mag ik voor Zeeland in het bijzonder nog
+eens herinneren aan het wèlverdiende: "goed rond, goed Zeeuwsch?"
+
+Bij de zuidelijke Franken, in Brabant, Limburg, de Lijmers, de
+Overbetuwe, het Land van Maas en Waal en het grootste deel van
+België, wordt de spreekwijze losser en levendiger, vertoont zij meer
+sprankelend vernuft en humor, meer kleur en poëzie. Wij trekken ons
+nu van de zee terug en gaan door het wuivende graan en de geurende
+boekweitvelden, langs de blonde oevers van Maas en Schelde, of door het
+zonnige, lachende heuvelland langs moeizame kronkelpaadjes, of over
+de eindelooze, golvende Brabantsche wegen. Wellicht ontmoeten wij op
+onze wandeling een vroolijke verhuispartij, of een bruiloftsstoet
+met vedel en trom, of zijn wij getuigen van den fieren uittocht
+eener zelfbewuste schuttersgilde naar het feestterrein, of mogen wij
+aanzitten aan een welvoorzienen kermisdisch. Want gulle gastvrijheid
+viert hier hoogtij, en evenzeer gulle vroolijkheid, ja uitgelatenheid,
+terwijl jolige scherts de overvloedige gerechten rijkelijk kruidt.
+
+Hoe spiegelt zich dit drukke, landelijke, feestelijke leven in
+spreekwoorden en zegswijzen:
+
+Alles op tiêd en bookeskook (boekweitkoek) in den herfs. [18]
+
+Hê it, dette zweit, en hê werk, dette kald wuurd.
+
+Hê hêt de paplêpel weggelag (is gestorven).
+
+Wie doller gebrouwe, wie bêter beer (hoe lichter men de zaak opvat,
+des te meer valt zij mee).
+
+Den bessem oêtstêke (zie I, bl. 276).
+
+Beer van Paters vêtje.
+
+Beer op melk verhaampt zich neet (verdraagt zich niet).
+
+Op de foekepot speule (lawaai maken, zie I, bl. 142, 157).
+
+Geine gek van Sint Merte make (niet overdrijven, heeft betrekking op
+het Sint Maartensfeest).
+
+Hê is good gelaaie (heeft veel gedronken).
+
+Det geit door 't getuug hêr (gaat te ver).
+
+Hê is van naat holt gemak, van de nate gemeinte, lös (lust) zie naat.
+
+_B_otermelk is _b_oere-medesien.
+
+Van eine _k_ale _k_ermis toês kome.
+
+Achterum is 't kermis.
+
+Achter mienen rök is 't kermis.
+
+Lache wie (as) 'ne kermishond.
+
+Zoeë zinge ze neet, as ze van Kêvelêr kome.
+
+Gein schutterie zonder keuning.
+
+Drij moal keuning is keizers rech.
+
+Koeël is good ête, maar dan mot 't verke der door loupe.
+
+Land bemiste lieët zich neet foppe.
+
+Lekker is gouw de kêl aaf.
+
+Eine lintworm in 't liêf hebbe.
+
+Melk is beer veur de jonge, beer is melk veur de alde.
+
+Ik bin 't meug (moe) wie kalde pap.
+
+Moos is geine spekkóok.
+
+'t Zoeë drök hebbe as de pan mit Vasteloavend.
+
+Ein ploog (ploeg), die werk, roes neet.
+
+De ploogestert stik (steekt) um door de boks oêt.
+
+'t Geit um zoeë dun as pompwater.
+
+Hê lieët reube good moos zien.
+
+Hê hêt 't spek hoeëg hange.
+
+Det is zoovuël as 'n vleeg in 'nen brouwkêtel.
+
+Eine mnd hebbe as 'n woafelpan.
+
+Zoolang de vogel op de mas (mast, schietboom) steit, maag me der
+noa scheete.
+
+Pêrstand (paardentand) en vrouwehand mote noeëts stil stoan.
+
+Einen in de wan kriege, mit eine wanne (met iemand sollen).
+
+Van ei joar mot me de ploog neet aan de wand hange (als 't een
+jaar tegenvalt, moet men nog niet moedeloos worden).
+
+Zoeë zak, zoeë zoatgood (zoo ouders, zoo kinderen).
+
+Waat m'n aan 't verke voort, krieg m'n aan 't spek truuk.
+
+Alles vergeit, behalve de koestert, dê blief altiêd achter.
+
+Geliêk vieë lek zich gêr.
+
+Now is de bok vet!
+
+Det is gei klein beer (dat is geen smaldoek).
+
+Ermeluus pannekeuk en riekeluus krengde (ziekte) ruuk me wiêd.
+
+Eine vildershond, ein halversdochter (pachtersdochter), en ei
+meulepêrd,--zien veur 'nen boer niks wêrd.
+
+Kald beer zit werm blood.
+
+Hê is 'nen dröpkeshèlige, dê in alle herberge verierd wuurd.
+
+Hê hêt de plaat um (ziet er deftig uit, als een schutterskoning).
+
+Hê hink mier aan de vaan as de ganse bronk wêrd is (_bronk_
+is hier de gilde-optocht).
+
+Hê hêt zien bein mit muggevet ingesmêrd (om te dansen).
+
+Den eine speulman is den andere ein deuntje schüldig.
+
+De letste man de zak ophalde (tot het laatst blijven).
+
+Hê hêt de vogel aaf.
+
+Maar men zou verkeerd doen, met te meenen, dat de Zuidnederlandsche
+spreekwoorden zich uitsluitend bewegen op het terrein van spel en
+scherts en feestgelag, met het landleven als ondergrond. Kent gij
+spreekwoorden, die in diepen levensernst kunnen wedijveren met dat
+hoog-ernstige: "Groeëter is 't leid, det gevare (gereden), as det
+gedrage wuurd"? Kent gij er, die het in warmte en innigheid kunnen
+halen bij dat gevoelvolle: "Al is de mooder nòg zoeë erm, ze dek
+(dekt) toch werm"?
+
+Zeer veelvuldig zijn ook de spreekwoorden en zegswijzen van religieuzen
+aard, of die tot het Roomsch-Katholieke geloof in zekere betrekking
+staan. Tot deze laatste groep behooren:
+
+Hê is in Roeëme gewês en hêt de Paus neet gezeen.
+
+Me mot de kerk in 't midde loate.
+
+Doa is gei kerkske zooë klein, of ter duvel bouwt zich ei kapelke
+dernêve.
+
+Pastoeër zêgent zich zelf 't iers (eerst).
+
+Pastoeër deut gein twieë misse veur eí geld.
+
+Rêgent 't op de pastoeër, dan druubdet (of: druubbet) op de köster.
+
+Hê steit doa wie 'n Poaskers (stijf-deftig).
+
+Me mot eeder hellige ziene was (kaars) gêve (men moet ieder
+geven, wat hem toekomt).
+
+Ein hieël litanie schöld op zien rêkening hebbe.
+
+Waat 'n kruuts--geí (geen) kruuts!
+
+Hê hêt den oferstok gevêg.
+
+Eemand zien evangelie, de ach zalighede lêze.
+
+Zich eine stoal in den hemel verdeene.
+
+Hê hêt eine kop wie eine Karthuzer.
+
+Têge de klippe van de hel aan (met de uiterste krachtsinspanning).
+
+Me mot O.L. Hieër neet noa de ouge wille stêke.
+
+Hê zuuter oêt as 't ieëwig lêve.
+
+Hê zuuter oêt as 'n bedrökte Magdalena.
+
+Maar ik sprak daar zoo juist van spreekwijzen, die een beslist
+Christelijk volkskarakter openbaren, en ook deze zijn niet gering in
+aantal. Ik volg hier met enkele wijzigingen den bekwamen schrijver
+van de Kijkjes in Limburg in den Limburger Koerier (CCCLXIX), en
+noteer de spreuken weer, voor de eenvormigheid, in het Venloosch
+dialekt; ik wensch echter uitdrukkelijk op te merken, dat zij
+algemeen-Zuidnederlandsch zijn.
+
+
+    Waat God wilt behalde
+    Zal verheite (verheeten) noch verkalde
+
+
+klinkt het met kalme berusting. Kan het anders? Als iemand zijn werk
+begint, zegt hij: "In Gods naam". Soms klinkt dat: "In Godsnaam:
+des neet gevlook". Vertelt hij van zijn voornemens voor de toekomst,
+dan zal hij nooit verzuimen er bij te voegen: "As God bleef' (als
+'t God belieft). Verricht hij het een of ander goed werk, dan doet
+hij dat "ter iere Goads" of "om Goads wil." Wil hij met aandrang iets
+vragen, dan zegt hij "Ik bêj dich um Goads wil." Met elk goed werk
+weet hij, dat hij verdient "eine Godsloeën." En slaagt hij in een
+zijner ondernemingen, heeft een moeilijk werk ten einde gebracht,
+ontvangt hij een gunstige tijding, dan volgt een hartelijk "Goddank."
+
+"God loeënt och", zei vroeger de kerkmeester voor elk centje,
+dat in de schaal gelegd werd bij zijn rondgang door de kerk. "God
+loeënt och", zegt thans nog de arme, als hij een aalmoes krijgt
+aan de deur. Maar komt de arme om een aalmoes bij iemand, die niets te
+geven heeft, dan zegt deze: "God wil os helpe." Of hij hiermede
+te kennen wil geven, dat hij zelf geholpen moet worden?
+
+Gaat iemand op reis, dan luidt het nog vaak ten afscheid: "Gank,
+det dich God bewaar!" En spreekt men over een afgestorven maag of
+vriend, dan blijft diens naam wel zelden zonder de bijvoeging "zaliger
+gedachtenis", of: "God gêf um den hemel", of "God truës zien zieël."
+
+Meer bepaaldelijk in Vlaanderen hoort men nog: "Vree is God mee";--"God
+beschikt over nacht";--"geef God geen beschimmeld brood";--"God geeft
+de koe, maar niet bij de hoornen", d.w.z. de mensch moet krachtig
+meewerken en de handen uit de mouw steken;--"'t is alles goed wat
+God wil";--"men moet God naar de oogen zien";--"ik was liever zijn
+rozenkrans, dan zijn paard;--"als de eene bedelaar den andere iets
+geeft, dan lachen de engelen in den hemel." Zie Pr. Van Duyse, in het
+Belgisch Museum V, bl. 192. Het geestige, boertige van het Vlaamsche
+spreekwoord blijkt vooral uit verzamelingen als die van A. de Cock,
+Spreekwoorden en zegswijzen over de vrouwen, de liefde en het huwelijk,
+in Volkskunde XI--XX (ook afzonderlijk uitgegeven). Verder: A. de
+Cock, Spreekwoorden en zegswijzen, afkomstig van oude gebruiken, in
+Volkskunde IX--XVII; Spreekwoorden, zegswijzen en uitdrukkingen op
+volksgeloof berustend, in Volkskunde XIX--(onvoltooid); Geldersche
+Volksalman. 1819, bl. 175; Welters, Feesten, Zeden, Gebruiken en
+Spreekwoorden in Limburg; Limburg's Jaarboek VII, bl. 159, 293;
+VIII, bl. 73, 238; XVI, bl. 64, 228, 284; XVII, bl. 45; Mélanges Paul
+Frédéricq, bl. 51.
+
+Vele van deze spreekwoorden vinden wij op de Veluwe weer, in zoo
+menig opzicht met het zuidelijk volksgebied verwant. Vooral tal van
+spreekwoorden en zegswijzen, die op den akkerbouw en het akkerleven
+betrekking hebben, zijn gemeenschappelijk. "Anspan kriigen" heeft te
+Uddel de beteekenis van een maat, een makker, een medehelper krijgen.
+
+Zeer eigenaardig, vooral ook met het oog op het Veluwsche landschap,
+is de zegswijze: "met den plaggenwagen komen", d.i. geen aanzoek
+gekregen hebben. Als een boerendeern, bij gelegenheid van de kermis,
+geen vrijer gehad heeft en ze komt ook zonder jongen thuis, dan is ze
+"met den plaggenwagen weergekomen", en dan moet ze "den volgenden dag
+de speken (spaken) gaan opzoeken": Onze Volkstaal III, bl. 250, 251.
+
+Het spreekwoord neemt een eigenaardigen vorm aan in de _apologische
+spreuk_ of exempel-spreuk. Deze legt een ervaringsbeginsel of ook
+maar een gewone zegswijze, aan een mensch, die zich in een ongewone
+situatie bevindt, in den mond, of nog komischer, aan een dier, en
+ontwikkelt aldus een groote komische kracht. Zoo b.v.: "Alles met mate,
+zei de snijder, en hij sloeg zijn wijf met den ellestok", een gezegde,
+ook in het buitenland ruim verbreid.-- "Elk zijn meug, zei de boer,
+en hij at vijgen".--"Alle beginselen zijn moeilijk, zei de boer,
+toen moest hij de koe bij den staart in den stal trekken".--"Dat
+heeft geen zwarigheid, zei de bakker, toen woog hij het brood te
+licht".--"Alle baten helpen, zei de wolf, en slikte een mug af".
+
+Twente: Dat is 'n ander keurn, zèj de muller, en hê beet in 'nen
+moezenköttel.
+
+Salland: Alles is maar een weet, zèj de boer, en hi bloazen met z'n
+gat de lampe uut.
+
+Groningen: Das-t-er aine zunde staine, zee de oeling, dou vradd'e en
+slakk op en mainde, dat 'n proeme was.
+
+Limburg: Waat now gezonge, zach de köster, doe stond de
+kerk in brand.
+
+Getroffe, zach de jong, doe smeet hê zie vader en oug oêt.
+
+Alles is maar gewuënte, zach den bekker, doe vêgde hê mit de kat den
+oaven oêt.--
+
+Men vindt ook tweeledige. Zoo b.v. Limburg: Det is aangebrand, zach de
+vrouw, doe de jong wat in de botermelk vond.--Aangebrand,
+hêt det ouk bein? zach de jong, en heel (hield) eine mölder in
+de huëchte.
+
+Nu zijn juist deze apologische spreekwoorden voor ons van groote
+waarde, omdat zij getuigenis afleggen van de wijze, waarop bepaalde
+maatschappelijke personen of standen denken en spreken, al dingt het
+luimige karakter dezer volksgezegden op de waarheid der opvatting
+heel wat af.
+
+De Boer. Alles heeft zijn inzicht, zei de boer, en hij keek in
+zijn muts.
+
+Daar zal een bakkie theewater op smaken, Dominé, zei de boer, en hij
+had zijn vrouw begraven.
+
+Dat is een groote wetering, zei de boer, en hij zag de zee.
+
+Dat is een schoone vondst, zei de boer, en hij spleet een zwavelstok
+in zestienen.
+
+Ik deug niet in de huid, zei de boer, toen hij op sterven lag, en
+hij sprak de waarheid.
+
+Ik ga eens zien, of mijn familie slaapt, zei de boer, en hij keek in
+het varkenskot.
+
+Ik houd niet van hangen, zei de boer, maar ik moet wel.
+
+Het Besje. De jeugd wil er uit, zei het besje, en zij reed op een
+bezemstok.
+
+De onderdrukten hebben het hard, zei besje, en zij zag een luis
+knippen.
+
+Het is de jonkheid, zei besje, en toen speelde een zeventiger met
+buitelmannetjes.
+
+Zuinig, zei besje, lekker is maar een vinger lang.
+
+Zuinig, zei besje, de boter is duur.
+
+De Vrouw. Het overleggen is 't al, zei de vrouw, en zij braadde het
+spek in de boter.
+
+Zij maken den bokking hoe langer hoe kleiner, zei de vrouw, en ze
+zag sprot liggen.
+
+Daar kom je kaal van af, zei de vrouw tegen haar man, en hij kwam
+van den barbier.
+
+De Man. Alle ding laat zich eten, zei de man, en hij at garnaal
+en krabben.
+
+Het oog wil ook wat hebben, zei de man, en toen sloeg hij zijn vrouw
+een blauw gezicht.
+
+De Knecht. Ik en mijn baas hebben de zolder vol hooi liggen, zei de
+knecht, en hij was blij als hij zijn weekgeld kreeg.
+
+De Meid. Als ik eens vrij man word, zei de meid, dan eet ik ieder
+dag gort met rozijnen.
+
+Die ligt op zijn uiterste, zei de meid, en zij zag een botertonnetje,
+dat tennaastenbij leeg was.
+
+De Dief. Alle beginselen zijn zwaar, zei de dief, en voor de eerste
+maal stal hij een aanbeeld.
+
+Ik moet er meê wezen, zei de dief tegen het loopende volk, en hij
+reed naar de galg.
+
+Kwaad gezelschap, zei de dief, en hij ging tusschen den beul en een
+monnik naar de galg.
+
+De Ambachtsman. Goed overleg is het halve werk, zei de broddelaar,
+en hij zette den lap naast het gat.
+
+Wat duurt er eeuwig, zei de metselaar, toen had hij een oven van
+Friesche turf gemetseld.
+
+Een handwerk heeft een gulden bodem, zei de wever, en hij zat op
+een hekel.
+
+'t Is een vette buit, zei de visscher, en hij haalde een walbaars op.
+
+Alle vrachtjes lichten, zei de schipper, en hij smeet zijn vrouw
+over boord.--
+
+Ten slotte nog enkele voorbeelden ter verluchting van het apologische
+dieren-spreekwoord.
+
+Laat de dooden rusten, zei de arend tot de raaf, en hij verslond een
+levende duif.
+
+Hou je gemak, zei de havik, toen hij de duif plukte.
+
+Wij scheiden zóo niet, zei de haan tegen de pier, en vrat ze op.
+
+Scheiden is bitter, zei de hond, toen was hem de haas ontloopen.
+
+Goeden dag samen, zei de vos, en hij kwam in het ganzenhok.
+
+Alle ding daar het behoort, zei het varken, en het kroop in de
+geldkast.
+
+Kort beraad, goed beraad, zei de wolf, en hij hapte naar het schaap,
+dat hem ontsnapte.
+
+Gelijk bemint zijns gelijk, zei de luipaard, en hij verslond een
+bonte kraai.
+
+De druiven zijn zuur, zei de vos, toen hij er niet bij
+kon. Zie Kirghbijl ten Dam [J.A. Alberdingk Thijm], Vaderlandsche
+karakterschildering in onze spreekwoorden, in De Dietsche Warande IV,
+blz. 213 vlg.
+
+Bij het bepalen der psychologische waarde van het spreekwoord dient men
+vooral te letten op oorsprong en ontwikkeling of vervorming. Zoeken
+naar den oorsprong beteekent zoeken naar den oudsten, niet naar den
+"waren" of "eigenlijken" vorm. Want de volksspreekwoorden behooren tot
+de levende taal- en begripsorganismen, die steeds nieuwe groeikracht
+vertoonen en immer nieuwe loten uitschieten, welke dan met evenveel
+recht groeien in de vrije lucht en ópranken naar het licht als de
+oude moederstam.
+
+Om nu zekerheid te krijgen omtrent den oorsprong, dient men vooral
+niet te veel af te gaan op de innerlijke waarschijnlijkheid, maar de
+beste methode is, den taal- en voorstellingskring, de sociale groep
+op te sporen, waarin de uitdrukking het best past en waar zij zonder
+beeldspraak is. Dit is b.v. het geval met de uitdrukking "op zijn
+eigen houtje", aan de zeemanstaal ontleend, waar "zijn eigen hout"
+inderdaad in de beteekenis van "schip" gebruikt werd; zie Eymael,
+De Nieuwe Taalgids, bl. 97.
+
+Maar aldra verlaat het spreekwoord zijn oorspronkelijk milieu en
+fladdert in velerlei gedaanten rond heinde en ver. Somtijds heeft
+opzettelijke nieuwvorming plaats, zooals in de uitdrukking van Busken
+Huet: "Gods water over Gods akker laten _kabbelen_"; maar Huet schreef
+geen volkstaal. Verreweg de meeste vervormingen zijn onbewust. Zij
+berusten op klankassociaties, als: "dat loopt de spuitgaten uit," voor
+"de spuigaten";--"over éen kant scheren", voor "over een kam scheren";
+of ook op begripsassociaties. Zoo schrijft De Vooys in zijn artikel
+"Een principiële opmerking bij het etymologiseeren van spreekwoorden
+en spreekwoordelike uitdrukkingen" in De Nieuwe Taalgids, bl. 178
+vlg., waar hij deze geheele materie zoo voortreffelijk behandelt:
+"_Voor een heet vuur staan_ zal waarschijnlik eerst een soldaten-
+of matrozenuitdrukking geweest zijn, maar het "hete vuur" kan
+nu heel goed het beeld van een bakker, een glasblazer of een kok
+suggereren. Men kan in een dergelijk geval wel uit de oudste plaatsen
+het oudste-- desnoods het "oorspronkelike"--beeld trachten te vinden,
+als men dat maar niet als het "echte" of "eigenlike" tegenover de
+latere "onechte" of "verbasterde" stelt. Feitelijk is de uitdrukking,
+ondanks de gelijkheid van klank en betekenis, iets anders, iets nieuws
+geworden. De vernieuwing gaat zich uiterlik openbaren, als er wijziging
+in de woorden het gevolg van is." Zoo dacht men bij de uitdrukking
+"de bom breekt uit" aanvankelijk aan een vat, waar de _bom_ (de spon)
+uitspringt. Maar door de klankgelijkheid van dit _bom_ met _bom_
+"kogel" heeft zich weldra een ander beeld in de plaats geschoven,
+en in verband hiermee werd _uitbreken_ vervangen door _barsten,
+losbarsten_ of _springen_. Hier heeft het gewijzigde beeld ook de
+geheele beteekenis doen veranderen. De oude beteekenis "het geheim
+is uitgekomen" is geweken voor "er is een beslissende uitbarsting
+gekomen". Het volk heeft dus een geheel nieuw spreekwoord gewrocht,
+zoowel wat beteekenis als wat vorm betreft. Dit feit is van belang
+voor de psychologie van het volksleven, maar ook voor de historie
+der kunstvormen, waarin het volk zijn gedachten en gevoelens pleegt
+en weet te kleeden. Die vormen zijn ook lokaal gekleurd, niet alleen
+door de sociale, maar ook door de ekonomische, de geografische, de
+ethnische geaardheden en toestanden. "Er moet nog veel water door
+de Maas vloeien", wordt elders: door de Waal, den Rijn, de Schelde,
+de Leie, de Demer enz.;--"een schelvisch, een spiering uitwerpen om
+een kabeljauw te vangen", wordt in Limburg: "een avel uitwerpen om een
+snoek te vangen", en in het Oosten van ons land: "met een metworst naar
+een stuk (zijde) spek gooien". Het Hollandsche: "zoo oud als de weg
+naar Kralingen", luidt in Limburg: "zoo oud als de weg naar Keulen,
+naar Aken, naar de Peel". Het Drentsche spreekwoord: "Armelui's ossen
+en rijkelui's kinder zijn gauw groot", heeft in Limburg den vorm:
+"Ermeluus holt is gauw gehouwe en riekeluus kinder zien gauw getrouwd".
+
+Tot de kunstvormen van de volkstaal behoort ook de _volksluim_,
+die zich vertoont in de grilligste gedaanten.
+
+1. Zeer veelvuldig zijn de woordspelingen op plaatsnamen, waarvan ik
+hier enkele staaltjes laat volgen. Ook gefingeerde namen vindt men
+er bij.
+
+Naar Molleghem zijn; naar 't Pierenland zijn (dood en begraven zijn):
+Vlaanderen;--naar Piepenbroek zijn: de Veluwe.
+
+Bleijenbeek (bij Afferden) gaat voorop (een blij lijk).
+
+Well is Well, maar in alle huizen is het niet Well: Limburg.
+
+
+           Te Wellerlooi
+    Daar zingen de veugelkes zoo mooi.
+          Te Well ook wel,
+    Maar niet zoo mooi als in in de Looi.
+
+
+Naar Boxmeer gaan (zijn beurs trekken, zinspeling op het woord _boks_
+"broek").
+
+Van Lekkerkerk zijn.
+
+Een mond opzetten zoo wijd als Montfort.
+
+2. Plaatsnamen in luimige gezegden zonder woordspeling.
+
+Zoo lang als Elmpt (een lang Duitsch dorp op de Limburgsche grens).
+
+Een gezicht zetten zoo lang als Posterholt.
+
+Zoo breed als Geilenkirchen: Sittard.
+
+Hij is te Ool nog niet over! (gehucht bij Roermond).
+
+Hij komt van de Merumer markt: Roermond.
+
+Hij is een uit de Maaseyker vier uitersten (d.i. "lui, lekker, kaal
+en hoovaardig").
+
+Dat ligt tusschen Maastricht en Allerheiligen (nergens).
+
+Van Bommel tot Den Bosch (volop).
+
+Van Helmond komen (drukte maken).
+
+Naar Zuidbroek gaan, zegt men te Hoogezand voor "een dutje doen";
+te Venloo heet dit: "naar Tegelen gaan", enz. Men noemt natuurlijk
+steeds een naburig dorp.
+
+Ik ga naar Sebaldeburen apen drillen (als de Groninger niet wil
+vertellen, waar hij heen gaat).
+
+Een boterham, waardoor men Maastricht kan zien.
+
+Op Kessenicher veêren slapen: Belgisch Limburg.
+
+Altijd hooger, als het orgel van Gangelt: Sittard.
+
+Op de Akerstraat (buurt van Hoensbroek) bakt men de koek maar aan éen
+kant (de huizen liggen slechts aan éen kant van den weg). Hetzelfde
+zegt men b.v. van Buggenum (L.) en Oudeschild (Texel).
+
+Iemand naar Geelbroek (tusschen Beilen en Assen), naar den Kollenberg
+(Sittard), naar den Heksenberg (Heerlen), naar de Mookerhei wenschen.
+
+3. Spotrijmpjes op steden en dorpen.
+
+
+    Oostergoo het land,
+    Westergoo het geld,
+    De Wouden het verstand,
+    De Steden het geweld.
+
+
+    Dokkum is een oude stad,
+    Een oude stad boven maten,
+    Daarom verkoopt men anders niet
+    Als taai en ook garnaten.
+
+
+    De Amelander schalken,
+    Die stalen eens drie balken
+    s Avonds in den maneschijn,
+    Daarom zal 't hun wapen zijn.
+
+
+          Neêr-Langbroek
+          Die schrale hoek!
+         Daar wonen niets dan edellui
+          En bedellui,
+            Ridders
+          En broodbidders;
+    Daar staan anders niet als kasteelen en nesten,
+         Sterkenburg is het beste.
+
+
+    Deventer is een koopstad,
+    Zutfen is een loopstad,
+    Lochem is nog wat,
+    Maar Borkeloo is een hondegat.
+
+
+    Amsterdam ligt aan het IJ,
+    Monnikendam, daar wonen wij;
+    Edam is een nest,
+    Hoorn doet zijn best,
+    Enkhuizen staat op tonnen,
+    Medemblik heeft het gewonnen.
+
+
+    Peer is nog een stad,
+    Achel is nog wat,
+    En Bree is een paddegat.
+
+
+    Brugge is zot,
+    Gent is bot.
+    Kortrijk heeft 'nen zin,
+    Ronse heeft van den duvel in.
+
+
+    Wing, Wang, Laar,
+    Herpen over Orsmaal,
+    Hal al bovenal,
+    Dormaal is een verkensstal.
+
+
+    Die van Balen (prov. Antwerpen) komen geloopen,
+    Om den Molschen toren te koopen,
+    Die van Balen, die waren nie zot,
+    En ze gongen er mee naar 't verkenskot.
+
+
+    Dendermonde
+    Leeg van gronde,
+    Klein van goed,
+    Hoog van gemoed.
+
+
+    De volontairen van Grammont (Geeraardsbergen)
+    Die lieten stelen hun kanon.
+    Zij exerceerden lijk de koeien,
+    En zij stalen al de Savooien.
+    Rakkedok--kedok!
+    Mee 'nen krommen kop;
+    Z'hebben een geweer
+    Lijk 'nen bloemkoolstok.
+
+
+    Herenthals is 'ne nest,
+    Die der wonen, weten het best.
+
+
+    Hersel--de macht,
+    Westel--de pracht.
+
+
+    Hooglee--groote pracht,
+    Verre gezien en weinig geacht.
+
+
+       Hooglee
+       Schoone stee,
+    Lichtervelde lacht er mee.
+
+
+          Eessen
+        Is een deesem,
+        Zane is een trog,
+    Werken loopt er om nog,
+    Handzame is een leegaard,
+    Koekelare is alderbest,
+    Bovekerke is 'n kakkernest.
+
+
+         Te Langedijk
+         Daar zijn ze rijk,
+    Daar eten ze gort met krenten!
+    En waarom zouden zij dát niet doen,
+    Ze leven er van hun renten.
+
+
+    Daar kwam 'nen boer van Leuven,
+    Van Leuven kwam 'nen boer;
+    Hij meende gaan te dorschen,
+    En viel op zijnen vloer.
+
+
+          Enumatil
+          Daar kijken ze gril,
+          Daar staat geen kerk of toren;
+    Als de snik komt, blaast de jong op 't horen.
+
+
+            Maasland,
+            Vet land
+    De bedelêren komen van dien kant.
+
+
+    Die van Mol die zijn geschoren,
+    Ze hebben vier wijzers en geenen toren;
+    Die van Geel, die zouden loopen,
+    Om de wijzers af te koopen;
+    Die van Balen zijn jaloesch,
+    Ze hebben 'nen toren lijk 'ne kroes.
+
+
+    Rijke Vörsel
+    Arm Mal
+    Lomp Zoersel
+    Mager Hal (Kempen).
+
+
+    Tiegem--berg en dal,
+    Ingoigem--lang en smal,
+    Ootegem--de fleure van al!
+
+
+    Te Zulte in 't zand,
+    Hoe meer dat 't regent,
+    Hoe beter land.
+
+
+    Loon-op-Zand,
+    Licht volk, licht land,
+    Ze schooien den kost,
+    En ze stelen den brand.
+
+
+    Herten, Merum en Ool,
+    Drie dorpen en éen pastoor.
+
+
+        De Bressianen (van Breskens)
+        Zijn hanen,
+    Maar voor Schoondijke
+    Moeten ze wijken.
+    En komen die van Groe,
+    Dan houden ze beter hun deuren maar toe.
+
+
+    Koevorden is een fraaie stad,
+    Dalen is een moddergat,
+    Wachtum is een eendenpoel,
+    Hesselen is een koningsstoel.
+
+
+Zooals men ziet, wordt met sommige plaatsen de spot gedreven, om
+eigen woonplaats op te hemelen. Dit laatste is uitsluitend beoogd in
+het Veluwsche:
+
+
+    Kootwijk is een zoetendal,
+    En die er is, die blijft er al.
+
+
+En eveneens in het Groningsche:
+
+
+          Riepster klokkengeklang,
+          't Lopster örgelgezang,
+          't Zandster bouwland,
+          En Steemer kouland,
+    Dat is het kroontje van Grönnegerland.
+
+
+Maar het kan óok zijn, dat de regels: "Kootwijk is een zoetendal, En
+die er is, die blijft er al" oorspronkelijk bij een meer uitgebreid
+rijmpje hebben behoord. Men vergelijke:
+
+
+    Zuidhorn is een bloemendal,
+    Die er woont, die blijft er al,
+    Noordhorn is een moddergat,
+    Die er komt, die vindt er wat!
+    Oldehove, die stompe toren,
+    Daar wil de koster zijn wijf vermooren.
+    Niehove loopt in 't rond,
+    Daar loopen de meisjes kakelbont.
+    Feerwerder katten
+    Springen over latten,
+    Vangen de muzen
+    Bij honderd en duzend,
+    Braden ze in de pan,
+    En eten er alle dagen van.
+
+
+    Tiel is een stad,
+    Echteld is een gat,
+    IJzendoorn is een waterpoel,
+    Ochten is een koningsstoel.
+
+
+    Bommel, Bommel blinkt schoon,
+    Waardenburg spant de kroon,
+    Tuil is 't alderbest,
+    Hafte is een kraaiennest,
+    Hellouw is een eendenpoel,
+    Herwijne is een schettestoel,
+    Vuren is een errem land,
+    Dalem ligt aan den Waterkant,
+    Gorkum is een schoone stad,
+    Schelluinen is een hondegat.
+
+
+Een enkel voorbeeld van plaatsnamenrijmpjes, die de taal kort en
+treffend karakteriseeren:
+
+
+    De Visvlieter bellen,
+    Zeggen van zèllen en wèllen,
+    De Boerumer bollen
+    Zeggen van zollen en wollen,
+    En de Kollumer luden
+    Zeggen van zuden en wuden.
+
+
+Zie Driem. Bladen IX, bl. 47, 48.
+
+4. Spotrijmpjes op voornamen en familienamen.
+
+Antoon:
+
+
+    Toontje
+    Mijn zoontje,
+    Wanneer zal 't zijn?
+    T'avond in de maneschijn.
+
+
+Jan Baptist:
+
+
+    Jan Baptiste,
+    Suiker in de kiste,
+    Vleesch in de pot,
+    Jan Baptiste is waarlijk zot.
+
+
+Jan:
+
+
+           Jan
+        Koekepan,
+    Met 'nen spijzen boterham.
+
+
+           Jan
+    Bakt eieren in de pan,
+    Bakt eieren in den schoen,
+    Dan herre geen pan van doen.
+
+
+    Jan, mijne man, is altijd ziek,
+    Heel de weke, heel de weke,
+    Jan, mijne man, is altijd ziek,
+    Heel de weke, maar 's Zondags niet.
+
+
+Jozef:
+
+
+            Seven,
+             Laat mij leven,
+    'k Zal u een stuk van mijn hemdslip geven.
+
+
+Marianne:
+
+
+           Marjanne,
+           Boter in de panne,
+           Boter in de pot,
+      Is Marjanneke nog nie zot!
+
+
+Piet:
+
+
+         Piet
+         Valt in 't riet,
+    Dat men hem niet meer ziet.
+
+
+De Smedt:
+
+
+           Smedt,
+           Een panneke vet,
+           Een panneke rapen,
+      En daarmee moet Smedt slapen.
+
+
+Van Boeck:
+
+
+             Frans van Boek,
+             Dikke snoek,
+        Zonder knoopen aan zijn broek.
+
+
+Verbist:
+
+
+                  Mijnheer Verbist
+           Lag in de kist,
+      Zonder dat vader of moeder het wist.
+
+
+Verhagen:
+
+
+          Jan Verhagen
+       Draagt zijn beste broek alle dagen.
+
+
+5. Alliteerende volksluim.
+
+_M_ulders _M_ans _m_oet _m_ijn _m_oeder _m_ooi _m_eel _m_alen, _m_ooi
+_m_eel _m_oet _M_ulders _M_ans _m_ijn _m_oeder _m_alen.
+
+_W_ie _w_eet _w_aar _W_illem _W_aanders _w_oont? _W_illem _W_aanders
+_w_oont _w_ijd _w_eg, _w_ijd _w_eg _w_oont _W_illem _W_aanders (elders:
+_W_illem _W_itjes).
+
+De _k_at, die _k_rabt de _k_rullen van de trap (tevens assonantie).
+
+6. Spotrijmpjes op standen en ambachten.
+
+Bakker:
+
+
+    O jonges wat 'n pret!
+    Morgen wordt 't brood afgezet!
+    Twee centen in 't geheel,
+    O wat kijkt die bakker scheel!
+
+
+    De bakker van den hoek,
+    Die heeft vannacht geblazen,
+    De zemelen uit zijn broek,
+    Hij hangt ze voor de glazen,
+    Gelijk een peperkoek.
+
+
+Apotheker:
+
+
+    Mijnheer den apotheker,
+    Ik ben het niet zeker,
+    Maar geef me voor twee cents en half
+    Platluizenzalf.
+    't Is niet voor mij,
+    't Is voor mijn kameraad,
+    Die aan de deur staat.
+
+
+Boer:
+
+
+    Rotte patatten
+    Mee schelle' va' visch,
+    Dat eten de boeren
+    As 't kerremis is.
+
+
+Kleermaker:
+
+
+        Kleeremaker,
+        Luizekraker,
+        Lapkesdief!
+    Ge heb gestolen van mijn gerief!
+
+
+Koster:
+
+
+        Bimbambeieren!
+    De koster lust geen eieren,
+        Wat lust hij dan?
+        Spek in de pan,
+    Met een roggen boterham.
+
+
+        Paternoster,
+    Slaat den koster,
+    Slaat hem een bult,
+    Dat hij rond de kerk krult.
+
+
+Lantaarnopsteker:
+
+
+    Ik kom aan,
+    Ik zet neer,
+    Ik kruip op,
+    Ik steek aan,
+    Ik ga neer,
+    Ik neem op,
+    Ik ga heen.
+
+
+    Jantje komt, Jantje komt,
+    Jantje de lanteernman!
+        Vroeg en laat
+        Op de straat,
+    Om te zien, hoe alles gaat.
+
+
+Molenaar:
+
+
+    Mulder, mulder, korendief,
+    Groote zakken heeft-ie lief,
+    Kleine wil-ie niet malen,
+    De duvel zal hem halen!
+
+
+Soldaat:
+
+
+            Soldaat
+            Kameraad,
+        In de Peperstraat!
+    En hij pakte zijn geweer,
+    En hij schoot ze omveer.
+
+
+Wever:
+
+
+    Daar zat 'ne wever op zijn getouw,
+    Blauw van honger en grauw van kou,
+    Hij weefde al dit en hij weefde al dat,
+    En hij weefde 't hemdeken van zijn gat
+
+
+7. Spotrijmpjes op gebreken en mismaaktheden.
+
+Bultenaar:
+
+
+        't Is den bult
+        Zijn eigen schuld,
+    Dat hij zijn kas moet dragen;
+            Dat hij gaat
+    Bij Pier van Timst,
+    Die zal zijn kas afzagen.
+
+
+    Bult karkas,
+    Viool op bas,
+    Viool en fluit,
+    Trekt er maar uit!
+
+
+Gierigaard:
+
+
+        Gierigaard,
+        Langen baard,
+    Uitgedroogde moordenaar!
+
+
+Linksche:
+
+
+            Slinkepoot
+        Den duvel is dood,
+    Ga naar d'hell' om uw vesperbrood!
+
+
+Manke:
+
+
+            Mankepoot
+        Den duvel is dood,
+    Ga naar d'hell' om uw vesperbrood!
+
+
+Rosharige:
+
+
+    Ros haar,
+    Ros bloed,
+    Zelden goed.
+
+
+Scheelziende:
+
+
+    Schelewip,
+    Schelewap,
+    Papzak!
+
+
+    Ik heb een vogeltje gevangen
+    En het beestje kan niet zien,
+        Schele Pauwelien,
+        Schele Pauwelien.
+
+
+8. Wat de klokken vertellen.
+
+De klokken van Ledegem luiden:
+
+
+    Lui Leegem
+    Luizebestier,
+    En hooveerdig!
+
+
+Volgens Rond den Heerd IX, bl. 116 kleppen de klokken van Caneghem,
+als er iemand gestorven is:
+
+
+    Bim! bam! bom!
+    't Moet al dood,
+    Klein en groot,
+    Arm en rijk,
+      Al gelijk.
+
+
+De inwoners van Wieze bij Dendermonde worden door de naburige dorpen
+voor gekken uitgescholden. Vandaar, dat deze het klokkengelui van
+Wieze vertolken:
+
+
+    Wieze is zot,
+    Toebak dol.
+
+
+9. Tot de rubriek van de Volksluim behooren natuurlijk ook de duizenden
+uien, moppen of boertige verhalen, die bij het volk in omloop
+zijn en dermate onmisbaar lijken in het hedendaagsche volksleven,
+dat De Meyere zich afvraagt, of de moppenverteller van heden niet
+de sprookjesverteller van vroeger zijn zou?--Een zeer eigenaardige
+uiting van den volkshumor is ook de parodie, en hierover nog enkele
+korte opmerkingen.
+
+Van het diep-gevoelvolle Sterrelied, dat wij I, bl. 143 hebben
+meegedeeld, bestaan parodieerende varianten als:
+
+
+    Herodes, de koning, kwam zelve veur:
+    zijn broek was gescheurd en zijn hemd stak er deur.
+
+    Zij kwamen al veur een bakkerij:
+    daar kochten ze éen koek en ze stalen er drij.
+
+    Zij liepen tot bij een herbergier:
+    daar dronken ze een pot en ze zaten bij 't vier.
+
+
+Hoe het komt, dat deze varianten in het oude sterrelied werden
+ingelascht, is op afdoende wijze door Boekenoogen in het Jubelnummer
+van Volkskunde (1914), bl. 24 vlg. verklaard. Maar men wachte
+zich, parodieën als deze te zwaar op te vatten en aldus verkeerd
+te beoordeelen. Het is een feit, dat de parodie, met name in het
+zuidelijk volksgebied, vooral geestelijke personen en zaken treft,
+ja het heiligste niet schijnt te sparen. Maar inderdaad kunnen
+de meeste dezer parodieën als vrij onschuldige scherts beschouwd
+worden, die zelfs een zekere gemeenzaamheid en vertrouwelijkheid
+met het geestelijke veronderstelt. De geparodiëerde gebeden, die
+plaatselijk den naam dragen van _wilde gebeden_ en veelal in de
+kinderwereld terecht gekomen zijn, vindt men uitvoerig behandeld in
+De Cock-Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust VIII, bl. 168 vlg. Een
+andere groep vormen de pastoorspreeken, ook in het noordelijk gebied
+niet onbekend; zie Volkskunde XX, bl. 73, 117, 178, 232; XXI, bl. 37,
+80, 101, 150, 239. Een geliefd thema is dat van den pastoor, die op
+den preekstoel zijn meid wil waarschuwen, dat zij den eendvogel niet
+mag laten aanbranden. En zoo begint hij dan:
+
+
+    Marie tentum
+    Keert en wentum
+    Want de entum
+    Die verbrentum.
+
+
+De dienstbode begrijpt de bedoeling en het onheil is afgewend. Maar
+de aandachtige toehoorders waren van oordeel, dat de pastoor nog
+nooit zoo veel en zoo mooi Latijn gesproken had.
+
+
+
+II. Sprookjes, sagen en legenden.
+
+
+Sprookjes, sagen en legenden zijn dichterlijke volksverhalen,
+die ontstaan zijn en opgroeien uit het volk en door de mondelinge
+volksoverlevering worden voortgeplant.
+
+De meest dichterlijke onder deze scheppingen van den volksgeest
+is het _sprookje_. Het is een volstrekt-fantastisch volksverhaal,
+zonder beperking van plaats, persoon of tijd. Het ontstaat in den
+volksmond zonder bepaalde aanleiding, enkel en alleen om der wille
+van zich-zelf. Het wordt geboren uit den naïeven, spontanen drang,
+zich te verlustigen in het spel der verbeelding. Niet onjuist heeft
+men het sprookje genoemd: "een anonieme schepping der volksfantasie".
+
+Daarentegen is de _sage_ gebonden aan plaats, persoon of tijd;
+somtijds hangt zij samen met een bepaald volksgebruik. Men
+onderscheidt mythische sagen, aldus genoemd, omdat zij wortelen in
+algemeen-animistische opvattingen of in een bepaald mythologisch
+systeem (zie I, bl. 63); Christelijke sagen, die Christelijke figuren
+of tafereelen borduren op heidensch, of althans op zuiver-fiktief
+patroon; en historische sagen, met een historische kern, die door de
+fantasie werd uitgebreid of gewijzigd. Heeft nu zulk een historische
+sage betrekking op de levens of de krachtdadige voorbede der heiligen,
+dan noemt men ze met den bijzonderen naam van _legende_.
+
+Aan ruimte noch tijd gebonden zwerft het _sprookje_ rond, raadselachtig
+vaak in zijn oorsprong, raadselachtig in zijn plotseling verdwijnen;
+nu eens geblakerd door tropischen zonnebrand, dan weer verkleumd door
+het striemen van de noordsche kou,--maar steeds het aanminnige, blonde
+volkskind, steeds de weldoende lichtfee, die hutten en paleizen met
+haar hemelgaven binnenzweeft. Het sprookje... verplaatst niet alreeds
+het verkleinwoord ons terstond naar de sfeer van het kinderlijke,
+naïeve, aanminnige en ongekunstelde?
+
+Nu eens legt het de plechtwade aan van het kultuurdicht, dan weer het
+stralenkleed van de mythe, een ander maal den bonten lijfrok van het
+volkslied of het schamele plunje van het volksverhaal, maar ook dan
+vertoont het zich niet zonder lieflijke majesteit, zonder frissche
+bekoorlijkheid.
+
+De sproke is echter niet slechts zwervelinge, niet slechts
+wereldburgeresse. Zij heeft óok een nationaal karakter en voegt zich
+geheel in het koloriet der vertelling en in de karakteriseering der
+personen naar de zeden en gewoonten van het land, waarin zij leeft. En
+hierin ligt een bewijs voor het feit, dat het sprookje werkelijk een
+volksleven leidt, dat het zijn immer jeugdige levenskracht put uit
+het volk, dat sprookjeskunde en volkskunde hand in hand gaan.
+
+"Daar was eens een koning en een koningin en die hadden drie
+dochters. De jongste, braaf en onschuldig, werd door haar vader
+medoogenloos tot vrouw gegeven aan een grimmig monster. Dit nu was
+een schoone, betooverde jongeling, die elken nacht zijn werkelijke
+gedaante weer aannam, maar zóo door zijn geliefde niet mocht gezien
+worden. Geduldig droeg de zwaarbeproefde koningsdochter haar lot; vaak
+echter zwichtte zij voor menschelijke zwakheid, en telkens moest ze
+dan haar vergrijp zwaar uitboeten. Doch eindelijk vatte zij liefde op
+tot haar man en op hetzelfde oogenblik wierp deze zijne gedaante van
+draak (leeuw, wolf, beer) af en vertoonde zich in volle schoonheid."
+
+Ziedaar, geachte lezer, de kern van een bekend Nederlandsch
+sprookje. Maar ook elders is het geen onbekende. Bij Slaven, Grieken,
+Albaneezen, Rumenen, Italianen, Kelten en Kalmukken kort men de
+avonden met gelijkluidende verhalen. Als sprookje van Amor en Psyche
+vinden wij het in een roman van den Romeinschen schrijver Appuleius;
+Raffaël bracht het op doek; Thorwaldsen en Canova belichaamden het
+in het kille marmer; Calderon achtte het niet te gering, om het te
+vereeuwigen in een _Auto Sacramental_. Zoo hebben ook onze _Sprookjes
+van Moeder de Gans_ hun parallellen bij alle Indogermanische volken;
+de schurkerijen van Reintje zijn bij de Zoeloe's bekend; en Kaffers,
+Samojeden en Kalmukken scheppen behagen in vertelsels als die van
+Tijl Uilenspiegel en Hans den Reuzendooder.
+
+Waar lag dan wel de bakermat dezer "anonieme scheppingen der
+volksfantasie"? Hoe zijn ze gevormd, wie gaf hun de gedaante, waarin
+zij zich thans vertoonen?
+
+Toen de gebroeders Grimm in 1812 hun Kinder- und Hausmärchen der
+Deutschen in het licht gaven, deed de vergelijkende sprookjeskunde
+haar intrede in de wetenschappelijke wereld. Wel was hun hoofdstreven
+er op gericht, dezen sprookjes-schat te maken tot gemeengoed voor
+geheel Duitschland, maar de grootsche onderneming kon ook haar
+wetenschappelijk resultaat niet missen. Jammer genoeg was hun theorie
+al te eenzijdig. Naar hun oordeel zijn de Germaansche sprookjes
+de afgesleten vorm, het diamantgruis der mythen van eertijds:
+"das Mythische gleicht kleinen Stückchen eines zersprungenen
+Edelsteins, die auf dem von Gras und Blumen überwachsenen Boden
+zerstreut liegen". Het sprookje weerspiegelt dus de mythologische
+voorstellingen en gebruiken onzer Germaansche voorouders, ja van het
+geheele Indogermaansche ras. Sprookjes zijn niets dan verkleurde mythen
+van goden of halfgoden. Taalverwantschap en stamverwantschap gaan met
+sprookjesverwantschap hand in hand. Hieruit volgt, dat de oorvorm onzer
+sprookjes behoorde tot het religieuze gemeengoed der Indogermanen.
+
+De oorsprong der sprookjes dekt zich dus met den oorsprong
+der mythologie. Jacob Grimm kan op algemeen-mythologisch gebied
+beschouwd worden als de voorlooper van Max Müller; en zoo huldigt
+dan ook hij de meening der naturalistische school, dat de mythen een
+afspiegeling zijn van de meest indrukwekkende natuurprocessen. Het
+kon niet anders, of het op- en ondergaan der zon, het dagelijks
+wederkeeren van dag en nacht, de heldere sterrenhemel, de strijd
+tusschen licht en duisternis, tusschen zomer en winter,--dit alles
+moest een diepen indruk maken op den natuurmensch. Wilde hij nu
+zijn gewaarwordingen ten opzichte dezer natuurtafereelen aan anderen
+meedeelen, dan werden deze door persoonsverbeelding als menschelijke
+handelingen voorgesteld. Ging de zon op of onder, men zeide, dat
+zij geboren werd of stierf; werd ze verduisterd, dan heette het,
+dat zij met een ontzaglijk monster den strijd aanbond. Maar weldra
+ging de oorspronkelijke beteekenis der beeldspraak verloren, en nu
+werden de voorstellingen der natuurprocessen tot mythen, en naderhand
+veelal tot sprookjes. Volgens de latere natuurmythologen, die meer
+de animistische opvatting huldigden, stelden de Indogermanen zich de
+hen omringende natuur van meet af aan als bezield voor. Zoo is dan de
+Schoone Slaapster oorspronkelijk de in winterslaap verzonken aarde,
+en de prins, die haar wekt met een kus, de lentezon; zoo is de reus
+in Klein Duimpje de ijzige wintervorst.
+
+In het jaar 1859 stelde de groote Sanskritist, Theod. Benfey,
+hoogleeraar te Göttingen, tegenover deze theorie, die de bakermat
+onzer sprookjes ten slotte in het Indogermaansche stamland zocht,
+zijne Indische hypothese. In de klassieke inleiding zijner vertaling
+van het _Pantschatantra_ beweert hij, dat de bakermat der sprookjes
+in Indië ligt, en wel in het Indië der geschiedenis. Dáar spon
+de spin haar web, dat zijn draden over geheel de bewoonde wereld
+wierp. Eerst sedert de XIe eeuw n.Chr. zijn deze Indische sprookjes
+Europa binnengedrongen. In het Noorden diende het Boeddhisme als
+voertuig en liep de weg over Tibet, Mongolië, Siberië en Rusland; in
+het Zuiden ging de propaganda uit van den Islam, en deden de Perzen,
+Arabieren, Turken en Grieken dienst als bemiddelaars. Deze bemiddeling
+was hoofdzakelijk van literairen aard.
+
+Deze hypothese trok in ruime kringen de aandacht en werd door velen
+gevolgd; ik noem slechts Cosquin. Het feit valt dan ook niet te
+loochenen, dat een groot aantal sprookjes uit Indië tot ons gekomen
+zijn, óok reeds door Alexander den Grooten, door de volksverhuizingen,
+de Tartaren. Maar anderzijds blijft het onbetwistbaar, dat er vóor
+het tijdperk van het historische Indië in Europa reeds tal van
+volksverhalen hebben bestaan. Over de prioriteit van de Grieksche,
+in het bijzonder der Aesopische fabels, kan worden getwist. Maar
+de sprookjes, die door de Homerische gedichten worden omsloten of
+aangeduid, maar het verhaal van Midas met de Ezelsooren kan onmogelijk
+aan het historische Indië zijn ontleend. Verder wordt in dit systeem
+de invloed der letterkunde niet weinig overschat. Het ligt in den
+aard der zaak, dat de letterkunde meer uit den volksmond, dan het
+volk uit de letterkunde overneemt. Geschreven verzamelingen oefenen
+op het volk slechts een zeer geringen invloed uit.
+
+Maar het zou onbillijk zijn, Benfey eenzijdig naar de Indische
+hypothese te beoordeelen. Hij heeft méer gedaan. Hij heeft, en dit
+is voor ons van het grootste belang, het sprookje getrokken uit
+den dichten mythologischen nevelsluier, en het gekenmerkt als een
+_produkt der volkskunst_ met mythologischen en kultuur-historischen
+achtergrond. Hij heeft open oog gehad voor de wisselwerking tusschen
+literaire en populaire traditie, en het begrip der ontleening heeft
+hij ter overwinning gevoerd.
+
+Intusschen werd het vasthouden aan de Indische hypothese
+steeds moeilijker, steeds onhoudbaarder, naar mate men meer
+opvallend-overeenstemmende sprookjes ontdekte bij de meest verscheidene
+en verst afgelegen volken, over den geheelen aardbodem. Vooral
+de sprookjesschat van Amerika vroeg om oplossing. Hoe kwamen de
+letterkundige sprookjes van het historische Indië bij de Huarochiri's
+van Zuid-Peru? Hoe kwam de Boeddhistische Jason-mythe op Samoa? Hoe
+kwam het oudste ons bekende sprookje, opgeteekend ten tijde van Mozes,
+naar Egypte?
+
+Bédier scheen in zijn Fabliaux (Paris 1897) een bevredigende oplossing
+te brengen. Zonder aan sommige sprookjes en sprookjesbestanddeelen een
+groote mate van autochthonie en zelfstandigheid te willen betwisten,
+en zonder ook het feit der ontleening in twijfel te trekken, ontkende
+hij slechts den overwegenden invloed van Indië, de strooming van uit
+éen bevoorrecht centrum, op éen gegeven tijdstip der geschiedenis. Bij
+alle volken kunnen sprookjes wording en wasdom verkrijgen, en zoo
+gebeurt het, dat van uit verschillende milieu's, veelal bezwaarlijk
+nader aan te duiden, tal van sprookjes de grenzen hunner bakermat
+overschrijden en zich tooien met de nationale dracht en aannemen de
+eigenaardige denk- en zegswijze van de meest onderscheiden volkeren.
+
+Hand in hand met beschouwingen en verklaringsmethoden als deze
+ging een verruiming der theorie van het animisme. Men leerde
+het beschouwen als een primitieve wijsgeerige wereldbeschouwing,
+geboren uit een geestestoestand, waarin de mensch geen scherpe
+scheidslijn weet te trekken tusschen zich zelf en de hem omringende
+natuur; waarbij de kloof tusschen mensch, dier, plant en mineraal is
+overbrugd (I, bl. 64); terwijl men door animisme in engeren zin ging
+verstaan zielengeloof en doodenkultus. Maar zulk een geestestoestand
+doet ook allerlei opvattingen, maatschappelijke instellingen en
+gebruiken ontstaan, die evenzeer voor mythen- en sprookjesvorming
+in aanmerking komen. Hij overheerscht bij de natuurvolken, maar is
+ook in zekere mate bij de kultuurvolken aanwezig en kweekt daar nog
+steeds soortgelijke voorstellingen en gebruiken, men denke slechts
+aan den _Vegetationsdämon_ bij de Germanen. Het sprookje is dus niet
+_slechts_ diamantgruis, niet _altijd_ de afgesleten vorm der mythen
+van eertijds. De sprookjes-telende aandrift van het volk is nimmer
+gedoofd en, zonder toevoeging van het religieuze moment, stond en staat
+de sproke naast de mythe, ja zij kan ook de embryonale vorm der mythe
+zijn, in zoover bij de niet-kultuurvolken de mythe zich vaak ontwikkelt
+uit het sprookje. De lentezon, die de aarde uit haar verstijving roept,
+kan het aanzijn schenken aan een zonnemythe, maar ook aan sprookjes
+als dat van de Schoone Slaapster in het Bosch, door den prins uit haar
+slaap gekust, en hetzelfde geldt voor de vertelsels van Klein Duimpje,
+Blauwbaard enz. En wanneer de natuurmensch bij het neerdwarrelen van
+de sneeuwvlokken zei, dat de goede God zijn ganzen plukte--een nog
+thans gangbare uitdrukking--, dan kon dit gezegde, deze voorstelling
+van het natuurproces, het begin eener natuurmythe zijn, maar evengoed
+van een sprookje, dat onafhankelijk van, zij het ook parallel mét een
+mythe, die in soortgelijke natuurbeschouwing wortelde, kon voortleven.
+
+Ziedaar de uitkomsten, waartoe de voornaamste vertegenwoordigers der
+anthropologische school: Mannhardt, Bastian, Tylor, Andrew Lang in
+deze materie geraakten.
+
+"De verrassende overeenkomst der sprookjes berust op de
+gemeenschappelijke denkwijze des volks, onafhankelijk van plaats en van
+tijd, stoelt op een overeenkomstige openbaring der volksziel"--dat
+is wel de formuleering, die wij aan Bastian's _Völkergedanken_
+verschuldigd zijn. Zoo zijn dan de groote menigte der sprookjes
+niet in éen land, maar op verschillende plaatsen en tijden ontstaan:
+een polygenesis, de zon-rijpe vrucht van den algemeen-menschelijken
+drang naar het wonderbaarlijke en van de algemeen-menschelijke
+scheppende fantasie. Jammer genoeg hebben Bastian c.s. niet voldoende
+rekening gehouden met het feit, dat de geestelijke eenheid van het
+menschelijke geslacht slechts een eenheid is van aanleg, geschiktheid
+en neigingen. Maar een psychische neiging gaat niet steeds, of niet
+steeds op eenvormige wijze, of niet steeds in denzelfden graad tot
+de daad over, omdat de menschelijke vrijheid tusschenbeide treedt.
+
+De laatste theorie draagt den naam van "Finsche theorie" en wordt
+hoofdzakelijk verdedigd door Antti Aarne in zijn Leitfaden der
+vergleichenden Märchenförschung (Hamina 1913).
+
+Aarne verwerpt de naturalistische en anthropologische theorie en
+keert vrij wel tot de historische opvatting terug. Voor hem is elk
+sprookje oorspronkelijk éen gesloten geheel, éen afgeronde vertelling,
+die slechts eens, op een bepaalde plaats is ontstaan. Daarin vindt
+men beschouwingen en gebruiken, die dagteekenen uit een vroegere
+kultuurperiode, maar het is onnoodig daarom het geheele sprookje
+tot die periode terug te brengen. De sprookjes zijn dichtwerken,
+gewrocht met het opzettelijk doel, de hoorders op te vroolijken door
+de grillige speling der fantasie; maar zij zijn niet alleen in Indië
+ontstaan, doch eveneens in Noord- en Zuid-Europa. De varianten berusten
+louter op psychologische gronden: de verteller vergeet een trek,
+lascht aan het begin of het einde een verwanten trek in, verbindt,
+kontamineert verscheidene sprookjes tot een geheel. Hierbij speelt
+het drietal en de analogie een groote rol, een dierengeschiedenis
+wordt tot een menschelijk avontuur, een sprookje tot ik-vertelling,
+een verhaal wordt pasklaar gemaakt voor andere landen, tijden, zeden.
+
+Hoeveel waars deze historisch-geografische methode ook bevat, wij
+mogen ze slechts als een korrektief van de anthropologische (of
+juister: ethnologische) aanvaarden. Aarne scheert de verschillende
+soorten van sprookjes veel te veel over éen kam. Het sprookjeslied
+vertoont inderdaad een vrij vasten vorm, maar soepeler is reeds het
+dierensprookje en het allerbeweeglijkst zijn de tooversprookjes. Men
+dient niet alleen open oog te hebben voor het zuiver-konstruktieve,
+maar ook voor het individueel-artistieke moment: in hoeverre is het
+sprookje een kunstprodukt, en welk aandeel hebben in de uitwerking
+de verteller en het luisterend publiek?
+
+Aarne heeft vooral te weinig aandacht gewijd aan de studie der
+_sprookjes-motieven_. Natuurlijk is elk sprookje een vertelling
+van een bepaalde, vaste samenstelling, maar het heeft toch zijn
+voorgeschiedenis. Natuurlijk is het niet ontstaan door willekeurige
+vermenging van bepaalde motieven, maar de dichter kan toch geput
+hebben uit den voorraad van oud, ja zeer oud volksgoed, gangbaar in
+zijn omgeving. En waarom zouden die motieven niet een afzonderlijk
+bestaan kunnen hebben geleid? En waarom zouden enkelvoudige motieven
+niet op verschillende plaatsen, onafhankelijk van elkaar, kunnen zijn
+ontstaan, zoodat hun aanwezigheid in meerdere sprookjes niet pleit
+voor verwantschap?
+
+Slechts dan kan de overeenkomst tusschen bepaalde volksverhalen
+onmogelijk door het gemeenschappelijke denken en voelen van den mensch
+verklaard worden, wanneer het patroon, de bewerking, de bijkomende
+omstandigheden dermate identiek zijn, dat men een genetischen samenhang
+redelijker wijze niet in twijfel kan trekken.
+
+Zoo vinden wij b.v. in de Punjâb, in Bretagne, bij de Albaneezen,
+moderne Grieken en Russen, een sprookje, waarin een jong man in
+het bezit is van een tooverring. Deze ring wordt hem ontstolen, en
+teruggebracht door de hulp van dankbare dieren, aan wie de jonge man
+weleer diensten bewezen had. Zijn vijand heeft den ring in den mond,
+maar de dankbare muis steekt haar staart in den neus van den dief,
+doet hem niezen, en zoo komt de tooverring te voorschijn.
+
+Nu wil het mij voorkomen, dat Oskar Dähnhardt in zijn Beiträge zur
+vergleichenden Sagen und Märchenforschung den regel onjuist stelt,
+door te bepalen, dat telkens "Wanderung" moet worden aangenomen,
+zoodra sprookjes of sagen in meer dan éen motief overeenstemmen. De
+twee motieven van den tooverring en van de dankbare dieren in
+bovenstaand sprookje vind ik beslist onvoldoende om te besluiten tot
+verwantschap. Daarentegen lijkt mij het handelen van de dankbare
+muis dermate individueel, dat deze bijzonderheid éens voor altijd
+moet zijn uitgedacht. Zie ook mijne Essays en Studiën, bl. 205 vlg.;
+Aug. V. Löwis of Menar, Kritisches zur vergleichenden Märchenforschung,
+in de Zeitschrift des Vereins für Volkskunde XXV, bl. 154; Gustav
+Meyer, Essays und Studiën zur Sprachgeschichte und Volkskunde (Berlin
+1885) I: Zur vergleichende Märchenkunde, bl. 145-289; A. Gittée,
+Curiosités de la vie enfantine (Paris 1899), bl. 109 vlg.
+
+Een trek, dien de natuurmensch met de kinderwereld gemeen heeft, is
+o.a. deze, dat hij in nauwere gemeenschap leeft met de _dierenwereld_,
+dat de afstand tusschen mensch en dier aanmerkelijk inkrimpt. Het lijkt
+in zulk een geestestoestand dan ook niet meer dan natuurlijk, dat de
+dieren spreken en handelen als menschen. En dit geldt niet alleen voor
+de huisdieren, neen, ook de dieren en vogelen des wouds en des velds
+deelen in die sympathie en treden in de sprookjes handelend, helpend,
+waarschuwend, beloonend, straffend op. Zoo ontmoeten wij muggen,
+vliegen, bijen, mieren, kevers en vlinders; everzwijn, vos, wolf, haan,
+beer, hert en ree; vrij schaarsch ezel, otter en wezel. Fabelachtige
+sprookjesdieren zijn de meerkat, de beruchte zeeslang--óok bekend
+uit onzen komkommertijd--en eveneens de zeeslang der lucht, dan de
+grijpvogel, die vaak als bewaker van schatten dienst doet. Het eenhoorn
+is het symbool van het diepe, van menschen verlaten woud. Vooral de
+draak is een fantasiedier, dat wel oorspronkelijk een uitbeelding
+is van de vurige onweerswolk. Hij vereenigt de gedaanten van slang,
+hagedis en vogel, ligt op den grond en hoedt de schatten met zijn
+vlammenden adem. Het draakmotief is dan ook ruim verspreid. Merkwaardig
+is het, dat ook de leeuw zoo vaak voorkomt, zonder dat persoonlijke
+aanschouwing mag worden verondersteld. Men vergisse zich niet, door
+dit feit te plaatsen op rekening van een vreemde herkomst; het geldt
+hier slechts den sterken indruk, door uiterlijk en levenswijze van
+dit koninklijk dier op de volksverbeelding gemaakt, maar enkel door
+de faam en de talrijke wapenschilden. Ook de adelaar kan als zoodanig
+worden beschouwd. Mythologische beteekenis hadden aanvankelijk naar
+alle waarschijnlijkheid stier, koe, paard, wolf, bok en everzwijn. De
+visschen zijn slechts zelden naar hun soort aangeduid; de snoek komt
+dan het meest voor, terwijl de dolfijn het sprookjesdier der oudheid
+bij uitstek was. In het volgende Vlaamsche sprookje is sprake van
+een goudvischje, dat echter plaatselijk door een kikvorsch vervangen
+wordt. Wij hebben hier de motieven van den dankbaren visch, over de
+geheele wereld verspreid, en van de drie wenschen, waartoe de hier
+geuite reeks van wenschen moet worden teruggebracht. Ik ontleen het
+aan Pol de Mont en Alfons de Cock, Dit zijn Vlaamsche Wondersprookjes
+(Gent 1896), bl. 238.
+
+Van Janneken Tietentater en het Vischje uit de Zee.
+
+Er was eens een manneken en die heette Janneken Tietentater. Het
+ventje was doodarm, zóo arm, dat hij met zijn vrouw onder eenen
+mostaardpot woonde, en, om iets te eten te hebben, alle dagen naar
+de zee ging visschen.
+
+Zoo, op zekeren dag, dat hij weer op de vangst uit was, ving hij
+een schoon goudvischken, en tot zijn groote verwondering begon het
+eensklaps te spreken: "Och Janneken", zei het, "laat me toch leven,
+ik zal U al geven wat gij verlangt. Als gij iets wilt hebben, roep
+me maar".
+
+Zonder aarzelen wierp Janneken het wonderbare vischje terug in 't
+water en spoedde zich naar huis, om dat vreemd geval aan zijne vrouw
+te vertellen. Deze had al zoo dikwijls over hunne armoede geklaagd,
+en was dus niet weinig verheugd, toen zij dat nieuws hoorde. "Keer
+seffens weer naar de zee", zegde zij, "en vraag ons een schoon huis,
+want dat wonen onder eenen mostaardpot staat mij al lang tegen".
+
+De man trok op naar het strand en riep:
+
+
+    "Vischken, vischken uit het water,
+    Kom bij Janneken Tietentater!"
+
+
+Op hetzelfde oogenblik stak het goudvischje zijn kopje boven.
+
+--"Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?" vroeg het.
+
+--"Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar
+willetje".
+
+--"Wat is er haar willetje dan?"
+
+--"Ze zou zoo gaarne in een schoon, groot huis wonen, gelijk de
+rijke menschen".
+
+--"Ga naar huis, ge zult het hebben".
+
+Daarop keerde de visscher terug en in plaats van zijnen mostaardpot,
+vond hij inderdaad een prachtig huis, met een koetspoort, prachtig
+genoeg voor den burgemeester van eene stad! Zijne vrouw stond hem af
+te wachten, zoo fier als een kalkoensche haan.
+
+"Wij wonen nu in een rijk huis", zei ze, "dat is waar, maar het is
+niet gemeubeld. Ge zult dus weer bij het vischken moeten gaan en
+meubels vragen".
+
+'s Anderen daags trok de man nogmaals naar het zeestrand en riep:
+
+
+    "Vischken, vischken uit het water,
+    Kom bij Janneken Tietentater!"
+
+
+--"Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?" vroeg het vischje
+dadelijk.
+
+--"Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar
+willetje".
+
+--"Wat is er haar willetje dan?"
+
+--"Zij zou zoo gaarne haar huis vol schoone meubels zien".
+
+--"Ga naar huis, ge zult ze hebben".
+
+En het goudvischje had niet gelogen, want Janneken vond al de kamers
+van zijn huis, van onder tot boven, zoo rijkelijk gemeubeld, dat
+hij zijn oogen bijna niet kon gelooven. Maar zijne vrouw was niet
+voldaan. "Nu ontbreekt er ons nog geld", zei ze, "we moeten immers
+schoon gekleed gaan, en lekker eten en drinken hebben, en eene koets
+met een koppel paarden. Ge moet dus terugkeeren bij het vischje,
+en veel geld vragen".
+
+Zoo 's anderen daags begaf de man zich weer naar het strand, en riep:
+
+
+    "Vischken, vischken uit het water,
+    Kom bij Janneken Tietentater!"
+
+
+--"Wat belieft er U, Janneke mijn manneken?" vroeg het vischje weer.
+
+--"Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar
+willetje".
+
+--"Wat is er haar willetje dan?"
+
+--"Ze zou gaarne veel geld hebben, om schoone kleederen te koopen,
+en goed eten en drinken en eene koets met twee paarden".
+
+--"Ga naar huis, ge zult het hebben!"
+
+En het goudvischje had wederom de waarheid gezegd, want toen
+Janneken t'huis kwam, vond hij al de kasten en laden vol goud-
+en zilverstukken. Nu hadden ze geld "met de macht", zoodat zij
+fijne brokjes aten, lekkeren wijn dronken en kostelijke kleederen
+droegen. Ook hielden zij knechten en meiden, en reden alle dagen met
+de koets uit. 't Was een koningsleven, en toch verlangde de vrouw
+nog meer.
+
+"Ik zou wenschen, dat gij koning waart, en ik koningin", zei ze op
+zekeren dag tot haren man, "dan zouden we de rijkste zijn van 't
+land en iedereen zou voor ons moeten bukken. Keer terug naar de zee,
+en vraag dat aan 't vischje".
+
+'s Anderen daags toog de man opnieuw naar het strand en riep:
+
+
+    "Vischken, vischken uit het water,
+    Kom bij Janneken Tietentater!"
+
+
+--"Wat belieft er U, Janneken mijn manneken?" vroeg het vischje,
+dat weer onmiddellijk aan de oppervlakte verscheen.
+
+--"Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar
+willetje".
+
+--"Wat is er haar willetje dan?"
+
+--"Ze zou gaarne koningin zijn en ik koning!"
+
+--"Ga naar huis, ge zult het zijn".
+
+En van dien dag af woonden Janneken en zijne vrouw in een koninklijk
+paleis en overal, in de boven- en benedenzalen, blonk en schitterde
+alles, dat hunne oogen er van schemerden. Ze waren in 't goud gekleed,
+zaten op een gouden troon, aten uit gouden tellooren en dronken uit
+gouden bekers. Knechten en meiden gehoorzaamden hun als slaven en de
+rijkste menschen kwamen vóor hen nederbuigen. Doch, in hare hoovaardij,
+wilde de vrouw nog hooger klimmen en ze zei tot haar man: "We kunnen
+van het vischje toch alles verkrijgen, wat wij zouden wenschen;
+welnu, ga morgen nog eens naar de zee, en zeg aan het goudvischje,
+dat gij verlangt God te zijn, en ik Onze Lieve Vrouwe".
+
+Ja, den volgenden dag ging de man weeral naar het strand en riep:
+
+
+    "Vischken, vischken uit het water,
+    Kom bij Janneken Tietentater!"
+
+
+Op éen, twee, drie, was het vischje daar weer, en vroeg:
+
+--"Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?"
+
+--"Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar
+willetje".
+
+--"Wat is er haar willetje dan?"
+
+--"Ze zou gaarne Onze Lieve Vrouw zijn, en ik God".
+
+En het vischje antwoordde met eene barsche stem:
+
+
+    "Daar is maar _één_--_één_ God,
+    Gij zijt een zot,
+    Kruip weer onder uwen mostaardpot".
+
+
+En thuis vond Janneken zijne vrouw opnieuw onder den mostaardpot
+zitten, met eenen neus van eene el lang, en ze schreide, dat ze snikte.
+
+(Santvliet en Wijneghem).
+
+
+
+Het motief der Drie Wenschen vindt men nog in een sprookje van dezen
+naam bij Waling Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven II, bl. 126, in
+Volkskunde XV, bl. 34: Van den smid, die niet sterven wilde, en XVII,
+bl. 17: Van de drie wenschen (Nederlandsche sprookjes en vertelsels,
+medegedeeld door G. J. Boekenoogen).--
+
+Ook de vogels worden meestal slechts in het algemeen aangeduid;
+uitzondering maakt de musch: brutale huisgast, de leeuwerik:
+zangeres van het morgenrood, de zwaluw: geluksvogel, de nachtegaal:
+lenteverkondiger, de ooievaar: kinderbrenger en kindervriend;
+verder nog de uil, de adelaar en enkele anderen. In het hier volgende
+sprookje, eveneens aan de Vlaamsche Wondersprookjes ontleend (bl. 235),
+is slechts sprake van een vogeltje, dat zingt in de boomkruin. De
+booze moeder en de vogel die het uitbrengt zijn de motieven.
+
+
+Van de booze Moeder en den straffenden Noteboom.
+
+Daar waren eens twee kinderen en die heetten Janneken en Mieken. De
+Moeder kon Janneken niet lijden, maar Mieken zag ze doodgaarne.
+
+Op zekeren dag zei ze tot de kinderen: "Gaat naar het bosch, om hout
+te rapen." En ze gaf Mieken eene lekkere, witte boterham, terwijl
+Janneken niets kreeg dan eene droge snede roggebrood.
+
+Toen de jongen en het meisje nu naar huis keerden, had Mieken schier al
+het doode hout alleen opgeraapt; zij had een vollen schoot, terwijl
+Janneken bijna niets had kunnen zamelen.
+
+Als de Moeder dat zag, gaf zij Mieken een schoonen, blozenden appel,
+maar aan Janneken niemandal.
+
+"Krijg ik nu ook geenen appel, Moederf" vroeg hij, met een droef
+gezicht.
+
+--"Gij!"... riep de Moeder met een groote verontwaardiging. Doch een
+oogenblik daarna bedacht zij zich en zei: "Welnu, voor dezen keer, ja,
+ga dan maar op den zolder naar de kist, en haal er eenen appel uit."
+
+Maar het leelijke wijf volgde Janneken heimelijk op hare zokken, de
+zoldertrap op, en als de jongen het scheel van de kist had opgeheven,
+en zijn hoofd er juist instak, boef! sloeg zij uit al hare macht
+de kist weder toe, zoodat de kop af was, en met een harden bons
+neerviel....
+
+Nu kapte de booze moeder haar kind in stukskens, om er soep van te
+koken, en de beenderen liet zij Mieken onder den noteboom in den
+tuin begraven.
+
+Als de vader 's middags van zijn werk thuis kwam, vroeg hij, waar
+zijn Janneken was, want hij had het jongsken innig lief.
+
+"Hij is hout rapen," zei de vrouw.
+
+--"... Maar wat vreemden smaak heeft die soep toch!" merkte de man
+na een poosje zwijgens aan, terwijl hij zijn vrouw in de oogen keek.
+
+--"Och, wat zou het anders zijn dan een beetje aangebrand!"
+
+Als hij gegeten had, ging de vader in zijnen tuin, en toen hij onder
+den noteboom kwam begon op eens een vogeltje in de kruin te zingen:
+
+
+    Mijn moeder heeft mij vermoord,
+    Mijn vader heeft mij geëten (gegeten)
+    En mijn zuster heeft mijn' beentjes al'
+    Onder den noteboom gesteken (gestoken).
+
+
+En roef! daar viel met een zwaren plof een volle zak geld vóor vaders
+voeten neder. Dadelijk liep hij naar binnen en vertelde, wat aardig
+geval hem nu overkomen was.
+
+Mieken ging ook in den tuin zien. En op den boom ging het vogelken
+weer aan den gang met zijn droevig liedje:
+
+
+    Mijn moeder heeft mij vermoord,
+    Mijn vader heeft mij geëten
+    En mijn zuster heeft mijn' beentjes al'
+    Onder den noteboom gesteken.
+
+
+En zie, daar viel uit de lucht een schoon blauw satijnen kleed vlak
+vóor de voeten van het meisje. Met een popelend hartje raapte zij
+het op en stormde er mee binnen.
+
+Dan kwam de moeder toegeschoten, in de hoop dat er voor haar ook wel
+iets ten beste zou wezen. Maar nauwelijks was ditmaal het liedje
+ten einde of, pardaf! daar viel een zware zak met harde steenen
+recht op den kop der booze moeder,--zoodat zij morsdood bleef
+liggen. (Antwerpen).
+
+
+
+Iets anders is het eigenlijke dierensprookje. Hier zijn de dieren
+veeleer uitsluitend de handelende personen, en slechts bij uitzondering
+wordt een mensch geduld.
+
+Het dierensprookje is ook onderscheiden van de dierenfabel. Deze is
+er op uit, het menschelijke door het dierlijke uit te drukken en bevat
+strekking, moraal en satire. Het sprookje daarentegen moraliseert niet,
+althans niet oorspronkelijk, het wil slechts naïef waarnemen en trouw
+weergeven, wat in de dierenwereld plaats heeft. Tusschen mensch en
+dier loopt immers geen scherpe grenslijn, meent het volk; slechts
+openbaart het dier zijn eigenschappen en neigingen meer onbevangen
+dan de mensch. En de taal? Die bezitten de dieren evengoed, maar de
+mensch mist de gave, die te verstaan.
+
+Ik geef nu een dierensprookje met het bekende verzamelmotief van
+een reisgezelschap, dat langzamerhand bij elkander komt, en dat men
+ook vindt in de _Bremer Stadtmuzikanten_. Het is ontleend aan de
+verzameling van Pol de Mont en Alfons de Cock: Dit zijn Vlaamsche
+Vertelsels (Gent 1898), bl. 47.
+
+De Kerkzangers van Sinter-Goelen.
+
+De molenaar van Zavelberg had een ezel, die in zijnen dienst stram en
+stijf geworden was. Nu was het beest zoo oud als de straat en deugde
+niet meer voor het werk. Daarom wilde zijn meester Grauwtje aan kant
+zetten en hem voor zijn vel verkoopen.
+
+Toen de ezel gewaar werd, dat hij in den mulder zijn gratie niet meer
+stond, besloot hij de plaat te poetsen.
+
+"Ik kan in Sinter-Goelen nog kerkzanger worden", dacht hij; "al
+ben ik oud, mijne stem klinkt nog goed en helder". En hij sloeg de
+Brusselsche baan in.
+
+Als hij 't kasteel van den baron voorbijging, kwam hem de zwarte
+jachthond tegen, zoo treurig als een lijkbidder.
+
+"Wat scheelt er u?" vroeg de ezel.
+
+"Och", was 't antwoord, "omdat ik op de jacht met mijne stijve pikkels
+de hazen niet meer kan inhalen, loop ik hier iedereen in den weg. Van
+'s morgens tot 's avonds is 't altoos hetzelfde liedje: allo, oude
+rakker, van onder mijne voeten. Ge zoudt liever dood zijn dan zoo
+te leven".
+
+"Sukkelaar, waar gij verdriet in maakt!" zei de ezel. "Ga met mij
+mede, ik trek naar Sinter-Goelen om kerkzanger te worden. Uwe stem
+is nog kloek, en 't is een vet postje op onze dagen."
+
+De hond liet het zich geene tweemaal zeggen en ging met den ezel de
+Brusselsche baan op.
+
+Een beetje verder, aan een leemen huizeken, zagen zij een kat
+aan de deur zitten met een gezicht gelijk Pietje de Dood, en haar
+miauw! miauw! scheen uit 'nen grafkelder te komen.
+
+"Wat is er met u gebeurd?" vroeg Langoor.
+
+"Ja", zei de poes, "vraag mij zoo'n dingen! Ik ben half blind van
+ouderdom, en kan bijkans geene muizen meer vangen. En ik krijg zoo
+luttel eten, dat ik somwijlen scheel zie van honger. Ik had nu juist
+een klein broksken spek gestolen, en voor zoo'n bagatel wierd ik de
+deur uitgesmeten en kreeg dan nog pardoef, terwijl de muizen in de
+schapraai mij vierkant uitlachten. Zoudt gij er niet van doodvallen?"
+
+"Doodvallen", zei de ezel, "toe dan. Ga met ons mede. Al zingt ge
+valsch, ge zult altijd goed genoeg zijn om de vespers te helpen
+zingen. Wij gaan naar Sinter-Goelen kerkzangers worden".--En de kat
+trok mee de Brusselsche baan op.
+
+In den valavond kwamen onze drie muziekanten aan een boerenhof. De
+haan kraaide zonder ophouden en zoo hard, dat de ezel hem vroeg,
+wat er ophanden was.
+
+"Mijn liedje is hier bijkans uit", zei de haan. "Een uur geleden
+kraaide ik ""goed weder tegen morgen"", en als de pachteres dat hoorde,
+riep zij tot de meid: ""de haan voorzegt goed weêr tegen morgen,
+'t zal hem een dure keer zijn. Want nu mogen wij ons kermisvolk
+verwachten, en meester Rookop moet in de soep".
+
+"Ge moet stapelzot zijn om hier te willen blijven", zei de ezel,
+"als gij weet dat zij u, vandaag nog misschien, een kopje korter
+zullen maken. Sterven is het laatste, jongen, en iets beters dan dat
+is niet ver te zoeken. Kom met ons mede; wij worden kerkzangers in
+Sinter-Goelen; met uwe stem is daar goud te winnen!"
+
+De haan vloog bij 't gezelschap, en gezamenlijk wandelden zij de
+Brusselsche baan op.
+
+Tegen den avond kwamen zij aan Zoniënbosch en zagen nergens huis
+noch kluis. Ze moesten van den nood een deugd maken en zich tevreden
+houden met het logement, dat er in 't gras en in de bladeren te
+vinden was. De ezel en de hond legden zich onder 'nen hoogen beuk; de
+kat klauterde in de takken en de haan vloog in den top. Eer hij zijn
+gemak nam om een uiltje te vangen, keek de haan, uit voorzichtigheid,
+eens naar alle kanten rond. En hem docht, dat hij ginder ver een flauw
+lichteken zag schemeren. "Daar moet een huisje zijn, en menschen",
+dacht hij. En seffens vertelde hij dat nieuws aan zijne kameraden. De
+ezel, die er bitter weinig van hield in bosschen te slapen, stelde
+voor, onmiddellijk op te kramen, en recht naar dat lichtje te gaan. De
+anderen keurden dat voorstel goed en op éen, twee, drie, waren zij
+op de been.
+
+Langzamerhand zagen zij het lichteken dichter bij komen en grooter
+worden, totdat zij, op den duur, vóor een klaar verlicht roovershuis
+stonden. De ezel, die de grootste was, ging eens door het venster
+kijken. "Sapperdeboeren!" zegde hij, "ze zitten hier aan een
+kermistafel. Er wordt gedronken en geschonken, gegeten en gesmeerd,
+dat het gezicht alleen mij doet watertanden. Zoo ik daaraan mijn
+buiksken eens mocht deugd doen".
+
+"Ja, dat ware een kansje voor ons", zei de hond, "want mijn buik is
+zoo hol, dat hij rammelt. Maar hoe die gasten buiten gekregen?" Ze
+staken de koppen bijeen, om te gaar die zaak te overleggen, en op
+twee minuten hadden zij een plan gereed. Zij wilden de roovers eens
+met eene fraaie serenade vereeren.
+
+Langoor plaatste zich met zijne voorpooten op het venster, de hond
+wipte op zijnen rug, de kat klauterde op den hond, en de haan ging
+boven op de kat haren kop zitten. Dan begonnen zij, op een teeken,
+muziek te maken: de ezel giegaagde, de hond baste, de kat miauwde en
+de haan kraaide. En al te gelijk sprongen zij door 't venster het
+huis binnen, terwijl de ruiten, rammelend, in in duizend stukskens
+vlogen. Ge kunt denken, wat helsch lawaai dat maakte. De dieven
+meenden, dat al de duivels losgelaten waren, en vluchtten bijkans
+dood van schrik het bosch in.
+
+Nu zetten zich onze vier kerkzangers op hun zeventien gemakken
+aan tafel, en aten en dronken, dat hun buik gespannen stond gelijk
+eene trommel. Moe gegaan en dik gegeten, begonnen ze naar rust te
+trachten, maar eerst en vooral bliezen zij het licht uit. Nu koos
+elk de slaapplaats, die hem best beviel: de ezel leide zich op den
+mesthoop neer, de hond aan de achterdeur, de kat op de warme assche
+van den haard, en de haan vloog op de vorst van 't huis. En drie
+minuten na dien waren ze allemaal in slaap.
+
+Intusschen was 't middernacht geworden. En als de roovers geen
+licht meer zagen of geen gerucht meer hoorden, begonnen zij zich
+over hunne lafhartigheid te schamen. "Wij hebben ongelijk gehad
+zoo gauw op den loop te gaan", zei de kapitein, en hij zond zijnen
+luitenant op onderzoek uit. Deze vond alles stil en ging in de keuken
+om licht. Hij aanzag de vlammende kattenoogen voor gloeiende kolen en
+stak er een sulferstekje tegen, om zoo vuur te krijgen. Maar poesje
+verstond geen lachen, vloog in zijn gezicht en krabde hem links en
+rechts. Gij kunt peinzen, hoe de kerel verschoot. In een ommezien
+was hij de keuken uit en op de vlucht. Maar aan de achterdeur beet
+de hond hem in zijn been, en als hij den mesthoop voorbijstoof, gaf
+hem de ezel met zijnen achterpoot nog 'nen fellen stamp. En de haan,
+door al dat geroezemoes wakker geworden, kraaide er dapper op los:
+koekeloerekoe! koekeloerekoe!
+
+Jemenis menschen! hadt ge toen den dief zien loopen; een haas kon
+hem niet volgen. Buiten adem kwam hij bij zijne kameraden toe, en
+had moeite om te vertellen, wat hem voorgevallen was. "Och!" zeide
+hij, "in ons huis zit een kwade tooveres. Zij is op mij gevlogen en
+heeft met hare lange nagels heel mijn gezicht opengekrauwd; en aan
+de buitendeur staat een schildwacht en die heeft mij een steek in
+'t been gegeven; en wat verder ligt een zwart monster, en dat heeft
+mij met 'nen ijzeren stok geslagen, dat mijn ruggebeen kraakte. En
+boven op het dak riep iemand: "Hou den dief! Hou den dief!" Ge kunt
+wel denken dat ik mij uit de voeten maakte".
+
+De roovers trokken men 'n druipneus dieper het bosch in, en durfden
+sedert in hun huis niet meer te komen. Maar onze vier kerkzangers
+woonden er zoo goed en gerust, dat zij daar hun leven versleten en
+Sinter-Goelen Sinter-Goelen lieten. (Denderwindeke).
+
+
+
+Men vergelijke hiermee no. XVIII van dezelfde verzameling, getiteld:
+De wereld vergaat, en eveneens no. XXXVI: Van den halven haan. In
+het sprookje van de vier reizigers, bij A. Joos, Vertelsels van het
+Vlaamsche Volk (Gent 1889-91) no. 86, heeft het reisgezelschap met
+wolven te doen en niet met dieven.
+
+De lezer herinnere zich, hoe de booze moeder het arme Janneken aan
+stukken sneed om er soep van te koken. Men rekent dergelijke trekken
+tot de _ethnologische motieven_, en heeft gemeend, er sporen van
+kannibalisme in te kunnen ontdekken. Naar het welbekende verhaal in
+Homerus' Odyssee noemt men dit het Polyfemus-motief. In een sprookje
+der Duizend en éen Nacht luidt het als volgt. Op zijn derde reis leed
+Sindbad en zijne gezellen schipbreuk, redde zich op een eiland en
+bereikte een prachtig paleis. Bij avond treedt er een vreeselijke
+reus binnen, groot als een palmboom, en midden in het voorhoofd
+vlamt éen enkel overgroot oog. Achtereenvolgens begint hij nu de
+scheepsgezellen op te peuzelen, tot eindelijk Sindbad met de negen
+moedigsten den slapenden cycloop met een gloeiend braadspit het oog
+uitboort, om dan ijlings op in der haast getimmerde vlotten het ruime
+sop te kiezen. Maar de reus slingert hun geweldige rotsblokken na en
+allen, behalve Sindbad, komen om.
+
+In onze Nederlandsche sprookjes is dit het Klein-Duimpjes-motief
+geworden: de volwassenen zijn in kinderen veranderd, Duimpje
+(Odysseus-Sindbad) is hier de pientere jongste broeder, en
+de reus verliest niet het licht zijner oogen, maar slechts
+zijn zeven-mijlen-laarzen. Ook komt het niet tot menscheneten,
+want Duimpje redt zich en zijn broeders het leven. Wellicht is de
+woning van den menscheneter het doodenrijk, waarop ook het vereenigd
+voorkomen der drie lijkkleuren: wit, zwart en rood (ook tooverkleur)
+schijnt te wijzen. Dat zoo vaak sprake is van den jongste van 3 of 7
+of 12 kinderen, wien het beschoren is, koning te worden of de bruid
+huiswaarts te voeren, zou wellicht kunnen wortelen in het erfrecht
+van den jongste in de Germaansche landen. De jongste wordt door
+zijn broeders dan ook niet met goede oogen aangezien, maar hij
+is doorgaans de slimste, zooals blijkt uit het verhaal der Twee
+Broeders, het oudste ons bekende sprookje, dat ten tijde van Mozes
+in Egypte werd opgeteekend; zie hierover mijne Essays en Studiën,
+bl. 216. Sommige elementen hiervan vinden wij in onze sprookjes weer:
+"de man, wiens hart in een voorwerp bewaard wordt"; "de sprekende koe,
+die den held waarschuwt voor het hem dreigend gevaar"; "de opgeworpen
+hinderpaal tusschen vervolgers en vervolgde"; "het sympathetische
+teekenen, dat de dood van den afwezigen broeder verkondigt" enz. De
+verhouding tusschen de twee broeders is nog dezelfde in een Friesch
+sprookje, welks aanhef ik hier laat volgen (Dijkstra, Uit Friesland's
+Volksleven II, bl. 3 vlg.).
+
+Van grooten Oege en kleinen Oege.
+
+Er waren eens twee broeders, die heetten beide Oege. De een was groot
+en sterk, maar zeer dom en lomp; de ander was een klein en nietig
+ventje, maar zeer leep en verstandig. Groote Oege was rijk, hij had
+wel dertig koeien, kleine Oege was arm, hij had maar eene koe. En zij
+hadden ieder een oude grootmoeder bij zich inwonen voor huishoudster.
+
+Eens kwam er een bedelaar bij kleinen Oege om een aalmoes. De kleine
+man zei: "Ik kan u niets geven, ik ben zelf arm, maar ga naar mijn
+buurman, die is rijk".--De bedelaar ging nu bij grooten Oege vragen,
+maar die zei: "Denk je, dat ik je wat geven kan? Ik heb moeite genoeg
+om zelf aan den kost te komen".--"En je buurman zegt, ge zijt een rijke
+boer", zei de bedelaar.-- Dit maakte den grooten domkop wrevelig,
+hij zei: "wil die kleine leelijkerd mij de schooiers op het lijf
+zenden? Dat zal ik hem betaald zetten".--In zijn dolle drift liep
+hij naar den weg, waar de koe van den kleinen Oege liep grazen,
+trok zijn zakmes en sneed het beest den hals af.
+
+
+
+Men vergelijke hiermee het begin van een door Boekenoogen, Volkskunde
+XIII, bl. 240, meegedeeld sprookje:
+
+
+
+Van Grootoog en Klaainoog.
+
+
+Waz'n rais twei neefs; ain haitte Grootoog en anner Klaainoog. Zei
+waz'n baaiden boer, maor Grootoog har 'n groot spul (boerderij) en molk
+'n stuk of twaalf kôi'n en Klaainoog was maor 'n luddik keuterboerke
+en har ain kou. Nô wol 't ongeluk, dat Klaainoog zien kou wat aan
+schoensche kant was (niet in de weide wilde blijven) en nô en den
+ien Grootoog zien land kwam. Grootoog ging noa zien neef en zee:
+"As dien kou mie dat nog ainmoal weer bakt, den steek ik hom dood,
+doar kens dien reek'n maor noa moak'n". "'k Ken er nait meer aan doun",
+zee Klaainoog, "'n mensk mout doun, wat hai nait loat'n ken."
+
+'t Hil nait lank aan, of kou kwam weer ien Grootoog zien land en
+Grootoog hil zien woord en stook kou dood.
+
+
+
+In Vlaanderen (Leuven, Aerschot, Wambeek, enz.) luidt de aanhef aldus:
+
+Van Pachter Eentand.
+
+Er waren eens twee broeders, en die woonden nevens malkaar. De een
+had drie paarden, de ander maar éen enkel, en daarom werd deze pachter
+_Eentand_ genaamd.
+
+Vier dagen elke week leende Eentand zijn enkel paard aan zijnen
+broeder, die hem de twee andere dagen zijne drie paarden liet
+gebruiken.
+
+Op zekeren dag, dat Eentand met alle vier de paarden aan 't werk was,
+riep hij, iederen keer dat er volk voorbijging: "Hu, al mijn paarden!"
+
+Zijn broeder verbood hem zoo te spreken, maar vruchteloos. Toen
+dreigde hij Eentand zijn éene paard den kop in te slaan, in geval
+hij nog een enkelen keer "al mijn paarden" durfde roepen.
+
+Eenige stappen verder, als Eentand volk zag afkomen, klonk het weer:
+"Hu, al mijne paarden!"
+
+"Pardaf", zei de broer, en sloeg met eenen marteel Eentand's paard
+den kop in.
+
+
+
+Talrijk zijn ook de _mythische_ motieven. Ik sprak reeds van het
+doodenrijk, dat de Oude Germanen zich dachten als het rijk van
+Wôdan-Odhin, als het schimmenrijk, en ook wel als gelegen in de
+diepte der zee. Deze verschillende opvattingen hebben hun neerslag
+in de sprookjesmotieven. De boomen en bloemen, die uit de aarde
+opgroeien, bevatten vaak de ziel van den overledene (I, bl. 65);
+bloemen ontspruiten ook op de graven. Op zielengeloof en doodenkultus
+berust verder het motief der dankbare dooden, niet zelden in den
+vorm van dankbare dieren, en het verlossingsmotief: de verlossing
+geschiedt door het oplossen van een raadsel, het beantwoorden van
+een vraag, het uitspreken eener formule of door standvastigheid in
+het gevaar. Hiertoe behoort eigenlijk ook het sprookje van Roodkapje,
+oorspronkelijk een door een monster verslonden, maar naderhand weer
+bevrijd goedaardig wezen. Van bevrijding door heldenmoed gewaagt het
+sprookje van Doornroosje. Al deze mythische opvattingen wortelen in
+den gemeenzamen bodem van het primitief-wijsgeerige animisme, dat de
+direkte ondergrond is van het omvangrijke motief der vormveranderingen.
+
+De sprookjesgroep, die ons bezig houdt, noemen wij tooversprookjes in
+tegenstelling met de dierensprookjes. Toch worden alle min of meer met
+den tooverstaf aangeraakt en juist dit verleent hun de eigenaardige
+fantastische bekoorlijkheid. Tooverij of magie, in engeren zin, is
+een beslist mythisch bestanddeel, hoe dwaas het ook zijn moge, in de
+magie _de_ bron _der_ religie te willen zien. Tooverij schenkt ook de
+befaamde onwondbaarheid door tooverhemd, dierenvet, bad in tooverbloed
+enz. Zie hiervoor A. de Cock, De onwondbaarheid en de Achilleshiel,
+in Volkskunde XXIII, bl. 169.
+
+Naar men weet heeft Laistner den droom als mythischen faktor
+ingevoerd; en inderdaad kunnen vele motieven als _droommotieven_
+worden beschouwd. Aldus in de sprookjes van den tooverslaap, die
+ons Doornroosje, Sneeuwwitje en de Zevenslapers in het geheugen
+roepen. Al de hoofdpersonen van deze sprookjes moeten wachten op
+verlossing uit den slaap; een gewaarwording, die den droomenden
+mensch herhaaldelijk bevangt. Talrijk zijn ook de sprookjes, waarin
+een droom een beslissende rol speelt, doordat hij of wel de werkelijke
+toekomst voorspelt, of de menschen tot ijdele hoop verleidt,--vertelt
+Homerus ons niet reeds van de twee droompoorten aan het paleis van
+den nacht? De eene is van hoorn, de andere van elpenbeen: door deze
+gaan de vleiende, bedriegelijke droomen, door gene de waarachtige, die
+ter voleinding voeren. Hiertoe behooren verder het wenschmotief, men
+denke aan het wensch-tafeltje met allerlei spijzen en het overbekende
+tafeltje-dek-je; het vergeetmotief, als in het sprookje van de Ware
+Bruid; het raadsel- of sfinxmotief, ons bekend uit het verhaal der
+koningsdochter, die slechts wilde trouwen met iemand die haar kon
+vastpraten, en van den koning, die geen andere vrouw tot koningin
+wilde nemen dan haar, die zich voor hem zou vertoonen "niet bij dag
+en niet bij nacht, niet gekleed en toch niet naakt, niet te voet
+en ook niet te paard", zie Dijkstra, Uit Frieslands Volksleven II,
+bl. 50, 68, 71; De Mont-De Cock, Vlaamsche Vertelsels, bl. 31, 352,
+390 (een vernuftige boerendochter zette zich bij het vallen van den
+avond op een ezel, omhing zich met een groot vischnet, en trok zoo naar
+'t paleis); en dat van de zware, onoplosbare taak of van het labyrinth,
+in de Germaansche sprookjes vervangen door het groote, sombere woud.
+
+Zoo kom ik eindelijk aan de _karakter-motieven,_ waartoe op de
+allereerste plaats wel de sluwheid behoort, meestal verbonden met
+kleine lichaamsgestalte, als bij Klein-Duimpje, in het Groningsch
+_Keuteldoemke_, zie Volkskunde XIII, bl. 111, in het Limburgsch
+_Duumpke-Mezuumke,_ wellicht ontstaan uit _Duumpke-mie(n)-zeunke;_
+zoo ook in het Geldersch verhaal van den Slimmen Jan, Volkskunde XIII,
+bl. 247, en van den Slimmen Schoenmaker, De Mont-De Cock, Vlaamsche
+Vertelsels, bl. 216. Andermaal wordt de domheid tot motief, veelal
+verbonden met forsche, rijzige lichaamsgestalte. De domme begrijpt
+meestal een gegeven leer niet. Hiertoe behooren onze sprookjes van
+Diertien, Jan den Boer, Sterken Hans of Wolfjonk en Nog dommer dan
+dom. De historie van Tijl Uilespiegel wijkt slechts in zoover af,
+dat hij in al zijn dwaze streken een opzettelijke schalk is.--Sterkte
+en dapperheid, lafheid, geluk vertoonen zich zóo regelmatig, dat
+zij kwalijk een motief kunnen genoemd worden. Het ongeluk wordt tot
+motief bij den ongeluksvogel, wien alles tegenloopt. Ook de luiheid
+is een gewild motief, maar dan een grootsche, ekstatische luiheid,
+een eigenschap, die den drager begenadigt, burger te worden van het
+Luilekkerland! Het lange slapen is het eerste sprookjes-kenteeken
+dezer luiheid. De nieuwsgierigheid wordt doorgaans bestraft en hangt
+nauw samen met het motief van het verraden geheim, dat wij in het oude
+sprookje van Midas met de ezelsooren vinden, en van het vraagverbod:
+Amor en Psyche, de Zwaanjuffer, Blauwbaard, wanneer dit verhaal
+althans om zijn historische kern niet tot de sagen moet gerekend
+worden, zie Funck Brentano in de Vragen van den Dag XIX, bl. 483,
+556, 649. Ook wordt de eenvoud vaak beloond, hetgeen wij zien in de
+formule van Asschepoester, een meisje trouwens zóo schoon, dat haar
+schoonheid zich reeds door haar schoentjes verraadt.
+
+In het Oosten, en ten deele ook in Italië, was het sprookjesvertellen
+een beroep, uitgeoefend door vakmannen in het vertellen, aan het hof,
+in de paleizen, voor de groote volksmenigte. Vertellers van dien
+aard bezitten een zekere kunstvaardigheid en techniek, en berekenen
+en versterken den indruk door dramatische middelen; zij verhoogen de
+spanning en maken jacht op effekt. Zóo ontstonden b.v. de sprookjes
+der Duizend en een Nacht. In den Oosterschen verhaaltrant is veel
+novellistisch en fantastisch, de volksaardige grondslag wordt niet
+zelden geheel door kunstmatig geteelde woekerplanten overgroeid.
+
+De Nederlandsche, Duitsche, Engelsche, en grootendeels ook de Fransche
+sprookjes zijn geheel anders. Zij zijn kinderlijk en schijnen voor
+kinderen bestemd. Zeker, zij worden verteld onder de dorpslinde op
+zomeravonden, zij korten de gezelligheidsuren der spinningen, voor
+zoover die nog in eere zijn (I, bl. 273). Maar het midden, waar zij
+bij uitstek thuis hooren, is toch de huiselijke kring, met name de
+kinderkamer: moeder en grootmoeder vertellen, de kinderen vormen het
+luistergrage publiek.
+
+Dit feit vindt weerklank in vorm en aanleg onzer sprookjes. Een slot,
+dat de vernietiging van het goede en edele beduidt, verdraagt de
+kinderziel niet. Maar ook in den loop van het verhaal zelf wordt
+het harde en gruwzame, dat b.v. de IJslandsche sprookjes kenmerkt,
+zooveel mogelijk verbannen. Verder vermijdt men het geraffineerde,
+het te zeer prikkelende, het eindeloos spannende: het kind moet
+naderhand kunnen inslapen en vriendelijke droombeelden moeten
+het omzweven. Maar vooral, het sprookje moet eenvoudig zijn en
+verstaanbaar, moet liggen binnen het bereik der kinderziel. Juist
+hierdoor echter is de oude sprookjeskern beter bewaard gebleven:
+vooreerst, omdat het gekunstelde ontbreekt, maar ook, dewijl het
+kind steeds op dezelfde wijze wil verhaald hebben. Zelfs een lichte
+verandering duldt het niet: "dat is niet juist, niet goed," zegt het
+dan. Want het kind houdt de sprookjes voor waar.
+
+Een bijzonder karakter vertoonen nog de Nederlandsche sprookjes. Onder
+de dieren heeft de ooievaar natuurlijk een eereplaats, maar
+merkwaardiger is de natuurschildering. In 't Oosten en Zuiden van
+ons land speelt het verhaal meestal nog in het woud, maar in het
+Noorden aan en op zee. Toch voelt het sprookje zich in het woud
+beter thuis, en het verwaait en vervaagt wel eenigszins in onze
+kale, kille laaglanden. Hoe schenkt het dichte, donkere bosch ook
+zoo echt de sprookjes-stemming, de zalige beklemdheid, het heerlijke
+angstgevoel! Dáar drukt verlatenheid en eenzaamheid op het verdwaalde
+kind. Aan reuzen en dwergen, monsters en verscheurende dieren is
+het weerloos prijsgegeven. Vooral wanneer de nacht neervlerkt. Maar
+eindelijk herleeft toch de hoop op redding, als ginder, heel ver,
+een zwakke lichtschemer trilt: "en toen zagen ze in de verte een
+lichtje branden".
+
+Met name echter: humoristische gemoedelijkheid kenschetst onze
+sprookjes. Maar deze gemoedelijkheid is inniger in het zuidelijk
+volksgebied, en helt meer over tot het banale of platte in het
+noordelijk.
+
+Een afzonderlijke groep vormen de natuurverklarende sprookjes; deze
+behandel ik in het Zesde Hoofdstuk III.--
+
+
+    --Daar was eens een man,
+    --Toe, luistert dan,
+    --Daar was eens een' vrouw,
+    --Toe, luistert nou,
+    --Daar was eens een heer,
+    --Och! ik vertel niet meer.
+
+
+Ziedaar een staal van de zoogenaamde kwelsprookjes, die ik
+tot het laatst bewaard heb, en wier finale werkt als een koude
+waterstraal. Algemeen verspreid zijn ook de kwelvertelsels van het
+Kalverstaartje en van den Gouden Sleutel:
+
+Er was eens een man, die groef zijn tuintje wat om en vond toen een
+houten doosje. In dat doosje vond hij een kalverstaartje,--en ware
+dat kalverstaartje wat langer geweest, dan zou mijn vertelseltje ook
+wat langer geweest zijn.--
+
+Eens 's winters, toen er veel sneeuw lag, werd een arme jongen door
+zijn ouders met een slede uitgezonden om brandhout te halen. Toen hij
+nu in het bosch de slede opgehoopt vol had geladen met doode takken,
+wilde hij, voor hij naar huis terugkeerde, een vuurtje maken om zich
+wat te warmen. Hij ruimde daartoe de sneeuw wat weg, en vond toen
+op den grond een kleinen gouden sleutel. Verder zoekende vond hij
+aldra onder de sneeuw ook een ijzeren kistje, met een sleutelgat zoo
+klein, dat men het nauwelijks zien kon. Hij probeerde, en gelukkig! de
+sleutel paste. Hij draaide het sleuteltje eenmaal om,--en nu moeten wij
+wachten, tot hij het kistje heel en al geopend heeft, dan zullen wij
+verder vernemen, welke wonderbaarlijke dingen er in waren opgesloten.
+
+Minder bekend wellicht is het volgende Limburgsche kwelsprookje.
+
+In overoude tijden kwam eens een groot geheimzinnig schip de rivier
+afdrijven en ankerde nabij een havenstad. Zwart was de kiel, zwart de
+mast, zwart de zeilen en al het takelwerk. Geen kapitein stond op de
+brug, geen stuurman aan het roer, geen matrozen op het dek of in het
+want,--alles was eenzaam en akelig stil. Het volk uit de havenstad
+drong op de kade om het schip samen, maar niemand verstoutte zich
+het vaartuig te betreden. Eindelijk achtte de magistraat het zijn
+plicht een onderzoek in te stellen. Ook het ruim vond men ledig, op
+éen kajuit na: daar zat een klein, zwart manneke, en ter linkerzijde
+van hem lag een zwaard, ter rechter een korst brood.
+
+Toen nu niemand wist te zeggen, wat dit beduidde, ontbood men een
+eerbiedwaardig kluizenaar uit den omtrek, en deze gaf eindelijk de
+gevraagde verklaring. "Het zwaard", zoo sprak hij, "beteekent lange
+jaren van bloedigen oorlog; de korst brood even zoo vele jaren van
+bitteren hongersnood"....
+
+"En het zwarte manneken dan?" vraagt wellicht een ongeduldige
+hoorder. Waarop het antwoord luidt: "Dat moogt gij zoolang likken,
+tot het blank is".--
+
+Behalve de reeds vermelde literatuur, zie nog A. De Cock,
+Rond den Heerd, Sprookjes voor jong en oud (Gent 1890); Uit de
+Wonderwereld, Sprookjes voor groote en kleine kinderen (Gent 1889);
+Fr. Coeckelbergs, Sprookjes, Legenden, Sagen en Liederen, afgeluisterd
+te Heyst-op-den-Berg (Antwerpen 1903); C. Claerbout, Sprookjes
+en Verhalen uit het Thieltsche (Pithem 1890); J. van Lantschoot,
+Volksvertelsels uit Meetjesland, (Gent 1895); J. Vermast, Vertelsels
+uit West-Vlaanderen (Gent 1890); Ad. Lootens, Oude Kindervertelsels
+in den Brugschen tongval (Brussel 1868); H. Poelhekke, Woordkunst,
+bl. 99; Ad. Thimme, Das Märchen, (Leipzig 1909), _passim_; Gustav
+Meyer, Essays und Studien zur Sprachgeschichte und Volkskunde
+(Berlin 1885) I, bl. 145 vlg.; M. A. Perk, in De Gids 1882 III,
+bl. 237; Prof. J. V. D. Vliet, in De Gids, 1894, II, bl. 452;
+Prof. J. J. Speyer, in De Gids 1892, III, bl. 520 vlg.
+
+Van het sprookje verschilt de _sage_, dewijl deze, zooals reeds gezegd,
+gebonden is aan tijd, gewoonlijk zelfs aan éen moment, als hoofddatum
+opgevat; het sprookje immers breidt zich uit over jaren en jaren. De
+sage is ook plaatselijk beperkt, hecht zich vast aan een bepaalden berg
+of stroom of meer van het geboorteland en heeft een meer nationaal
+karakter; het sprookje speelt ergens ter wereld, onbepaald, en gaat
+van pool tot pool, van oceaan tot oceaan. De sage eischt geloof aan de
+waarachtigheid van het verhaalde; ook het sprookje vraagt vertrouwen,
+doch slechts schertsender wijze, en het is meer novellistisch van
+aard. De sage is armer, eentoniger, het sprookje geestiger en biedt
+meer afwisseling. Waar de sage een religieus bestanddeel omvat, heeft
+het bovennatuurlijke den boventoon; het sprookje is in weerwil van
+al het wonderbaarlijke meer menschelijk. De sage staat ethisch, het
+sprookje artistiek hooger. Vooral de Germaansche sage wordt gekenmerkt
+door den adel der persoonlijkheid, de hooge opvatting van eer en
+plicht, de innigheid en reinheid van het zieleleven. Geschonden trouw
+wordt doorgaans door de straf op den voet gevolgd. Op Nederlandschen
+bodem onderscheidt de sage zich door grooten eenvoud en soberte,
+hoogen ernst en rustigen verhaaltrant.
+
+De _mythische sagen_ wortelen over het algemeen in animistische
+opvattingen, of in een bepaald mythologisch systeem. Na de uitvoerige
+bespreking der volksreligie in het eerste deel, bl. 62 vlg., kunnen
+wij ons hier met deze algemeene verklaring en verdeeling tevreden
+stellen. Ook vindt men daar ter plaatse reeds tal van Nederlandsche
+mythische sagen vermeld; ik wensch hier nog slechts enkele voorbeelden
+aan toe te voegen.
+
+Spook- en Tooversagen. Een typische spookgeschiedenis mag m.i. in een
+boek als dit niet ontbreken. Ik ontleen ze aan de Vlaamsche Vertelsels
+van De Mont-De Cock, bl. 321. Het zeer verspreide verhaal draagt den
+naam: Van het betooverd Kasteel. Spooksagen als deze vormen vanwege
+haar geringe lokaliseering als het ware den overgang tusschen sprookje
+en sage. Jan, die twintig jaar den koning had gediend, waagt het,
+te gaan overnachten in een kasteel, waar het spookte.
+
+...In éen, twee, drie had hij een warm vuurtje aangelegd en zijn
+beslag gereed gemaakt. Dan zette hij zich in eenen leuningstoel,
+op zijn zeventien gemakken, bij den haard, in afwachting, dat de
+koekdeeg aan 't rijzen zou gaan. Intusschen was het elf uur van den
+nacht geworden, en Jan begon te bakken. Maar de koek was nog maar half
+gaar, of pardof! daar viel een heel menschenbeen door den schoorsteen
+in de pan, en--de koek lag in de asch!
+
+"Suikerloot", riep Jan, "al éen bedorven". Hij raapte het been
+op, smeet het in den hoek der schouw en herbegon te bakken. Maar,
+pardof! een tweede been plofte in de pan, en ... de koek lag weer in
+de asch!
+
+"Sapperlot", vloekte Jan, "al twee bedorven!" Hij gooide het been
+bij het andere en ging weer aan 't werk, ongelukkiglijk met hetzelfde
+gevolg, want nu viel er een menschenarm in de pan, en de koek was weer
+om zeep. En zoo duurde het nog eenigen tijd voort: den vierden keer
+viel de andere arm, den vijfden de heele ribbenkast, en ten slotte
+een menschenschedel!
+
+Jan wierp heel dien santenboetiek op 'nen hoop in den hoek van den
+schoorsteen, zonder zich daarvoor kwaad bloed te maken. "Zou 't nu
+eindelijk gedaan zijn!" riep hij, terwijl hij eens even naar omhoog
+in de schouwpijp keek. "Nu wordt het tijd, want mijn beer begint
+te dansen". En hij opnieuw aan 't bakken. Ditmaal liep het goed
+af, ook eene tweede en eene derde maal, en Jan speelde de koeken
+gretig binnen. Maar toen hij nu eens met een vluchtigen blik naar
+"zijn knekelhuis" keek, bemerkte hij tot zijne verwondering, dat de
+verschillende beenderen leven gekregen hadden en zich samenvoegden
+tot een menschelijk geraamte!
+
+"Wel, vriend Magermans", zei Jan tot het spook, "hebt gij geenen lust,
+om een koekje mee te eten?" Maar hij kreeg geen antwoord. "Die zwijgt,
+stemt toe", zei Jan, en meteen nam hij een halfgebakken pannekoek,
+en smeet dien het spook in 't aangezicht, dat hij er aan bleef plakken.
+
+Daar sloeg het middernacht op den toren van de dorpskerk. "Doe de deur
+open", zei het spook nu, en het wees met den vinger naar de kelderdeur.
+
+"Doe ze zelf open, als ge niet te lui zijt", zei Jan. Het spook wenkte
+den soldaat hem te volgen en ging de kelderdeur openen.
+
+"Daal nu de trappen af", sprak het.--"Doe het zelf", zei Jan. Het
+spook daalde de trappen af, gevolgd door den soldaat met een brandende
+kaars in de hand. Vóor een grooten blauwen steen, in den keldervloer,
+bleef het spook stilstaan. Hier raakte het eventjes de handen van
+onzen gast aan, en deze voelde, dat ze gloeiend heet werden. "Hola,
+kerel, denkt ge mij te verbranden?" riep Jan. "Herbegin maar niet,
+of ik zal u 'nen anderen dans leeren".
+
+"Hef dien steen op", sprak de geest.
+
+"Hef hem zelf op, als ge niet te vadsig zijt", zei Jan. Het spook
+nam nu den steen weg, en Jan bemerkte eenen put, waarin drie volle
+kisten goud naast elkander stonden.
+
+"Ziet ge dit goud?" vroeg het spook. "Dat alles heeft mij toebehoord,
+toen ik op dit kasteel leefde, maar ik heb er geen goed gebruik van
+gemaakt. Daarom moest ik branden en hier elken nacht terugkeeren,
+tot er iemand gevonden werd, die dat geld een goede bestemming zou
+geven. Gij zult het doen, en van nu af is mijne straf uit". Tot teeken
+der waarheid legde het nogmaals de hand op Jan, en hij voelde, dat ze
+nu koud was. Dan sprak het weer: "De eerste kist is voor u; de tweede
+is voor den arme; de derde is voor de kerk". Daarop verdween de geest,
+en Jan stond daar alleen.
+
+'s Morgens ging hij zijn wedervaren aan den graaf (den kasteelheer)
+vertellen. Deze was heel blij, dat zijn kasteel nu van de spoken
+verlost was, en liet Jan gewillig toe het goud uit te deelen, zooals
+het spook had voorgeschreven. Onze soldaat, thans schatrijk geworden,
+keerde terug bij zijne moeder, en leefde met haar nog lang en gelukkig.
+
+Daar kwam de Dood met zijn wagen met doodenkruid, en voerde hen alle
+twee de wijde wereld uit.
+
+
+
+De spooksage is hier met een schatsage verbonden; dit is o.a. ook het
+geval met de Neerlintersche sage van het Blauwe Spook, die men vindt
+in Hagelander IV, bl. 90 vlg. De spoken zijn veelal familieleden,
+die terugkeeren en om gebed vragen of om vervulling eener door hen
+of door een ander niet volbrachte gelofte, zoo b.v. het spook van
+de Langesloot en van Tusschendijken, bij Dijkstra, Uit Friesland's
+Volksleven I, bl. 146, 154. Overeenkomstig luidt een sage, ons door
+Boekenoogen in Volkskunde XIX, bl. 150 meegedeeld:
+
+Een bakker te Hoorn had een vrouw en twee kinderen. Zijn vrouw werd
+doodziek en hij beloofde haar op haar sterfbed, dat hij de kinderen
+bij een buurvrouw, een heel braaf mensch zou uitbesteden. Maar toen
+zij gestorven was, kwam hij die belofte niet na.
+
+Van dien tijd af begon het avond aan avond te spoken. Er werd
+gerommeld, geschuifeld, gestampt en ander leven gemaakt. En altijd op
+denzelfden tijd begon het leven weer en werd het na een poos weer stil.
+
+Hij wist niet wat hij er aan doen moest en sprak er den predikant
+over. Deze besloot zich met eigen oogen en ooren te overtuigen en bleef
+dus op een zekeren dag waken en las onderwijl in den bijbel. Op den
+gewonen tijd begon het spoken weer en toen dat een poosje zoo geduurd
+had, zei de dominee: "Wat is er van uw verlangen?" "Ik heb geen rust",
+antwoordde het spook, "voor mijn man zijn belofte omtrent de kinderen
+vervuld heeft". "Die zal vervuld worden", sprak de dominee.
+
+Toen vertelde hij den bakker wat hij gehoord had en deze heeft de
+kinderen toen bij de buurvrouw uitbesteed; en het spoken is sedert
+voorgoed opgehouden.--
+
+Hoeveel betooverde meren en kasteelen schenken er niet een tooverwaas
+aan het Nederlandsche landschap! Diep bedolven in het Bleeke Meer--ook
+Prinsenmeer en Koningsmeer genoemd--nabij Stavoren ligt de schat der
+Friesche Koningen, gelijk de schat der Nibelungen in den Rijn. En
+waar de Niers met groote kronkelwegen de velden doorstroomt, daar
+verjoeg eens een hoogmoedige ridder in zijn verwaten trots een arme
+pelgrim van zijn erf. Slechts de jongste dochter had deernis met
+hem, maar vermocht den vloek niet meer te bezweren, die zich ging
+ontladen over het misdadig slot. Daar doet de torenklok twaalf doffe
+slagen weerklinken...en het kasteel zinkt weg in de diepte. Maar
+toen de lente weer kwam, ontsproten aan den voet van den heuvel,
+waarop de burg gelegen was, hyacinthen, primula's en anemonen, als
+herinnering aan de jonkvrouw, die niet geheel was ontaard.--Andere
+plaatsen, als het Solsche Gat, zijn betooverd, omdat daar een moord
+werd gepleegd. Klokkekuilen, die het gebeier der verzonken klokken
+nog menigen nacht, vooral op Kerstnacht, doen hooren, hebben allen
+hun genetische sagen. Voeg bij deze toover- en spooksagen nog de
+groep van volksverhalen, die betrekking hebben op personen, welke het
+vermogen bezitten, iemand "vast te zetten" of, zooals het heet, die
+"de vrije kunst" verstaan; van deze vindt men een zeker aantal bij
+Boekenoogen in Volkskunde XIX, bl. 142 vlg., en De Cock, ib. XXIV,
+bl. 142. Zie verder De Cock, Brabantsen Sagenboek I, bl, 118-161;
+Welters, Limburgsche Legenden II, bl. 46, 51; G. V. D. Wall Perné,
+Veluwsche Sagen (Amsterdam 1909) I, bl. 96; Geldersche Volksalman.,
+1835, bl. 28; 1845, bl. 37; P. Oosterlee, Legenden3 (Nijmegen 1913),
+bl. 96.
+
+Daar bestaat een soort van betoovering, die zeer oud of onsterfelijk
+maakt of voor geruimen tijd de gave der vergetelheid schenkt. Algemeen
+vermaard is de sage, zooals zij is gelokaliseerd in het Zevengebergte,
+onder de benaming van _Der Mönch von Heisterbach_; men kent ook de
+Nederlandsche bewerkingen van W. Müller's gelijknamig gedicht. Maar
+ook in Groot-Nederland is dergelijke sage inheemsch, getuige het
+volgende, te Hekelgem uit den volksmond opgeteekende verhaal over
+"Het Kluizevogelken van Affligem".
+
+Op zekeren dag wandelde een heilige pater uit de abdij van Affligem in
+de wijde bosschen, rondom het klooster gelegen. Op eens werd zijn oor
+getroffen door het hemelsch gezang van een vogeltje. Vol bewondering
+houdt hij het vogelken in 't oog en daar het van boom tot boom vliegt,
+volgt hij het immer na. Zoo brengt het hem tot bij een kluis, die met
+een gouden draad is afgespannen. De draad opent zich bij het naderen
+van den monnik en sluit zich achter hem weer dicht. De pater zet zich
+neer op een bank naast de kluis en luistert nog altijd even gretig
+naar het wonderbaar gezang van het vogeltje.
+
+Maar ten slotte houdt het gezang op, en toen eerst dacht de pater er
+aan, naar de abdij terug te keeren. Hij komt voor de poort en klopt
+aan. Een portier verschijnt en vraagt: "Wien mag ik bij den Abt
+aandienen?"--"Wel broeder, kent ge mij niet? Ik heb slechts eenige
+uren geleden het klooster verlaten", antwoordt de monnik.--"Gij zijt
+mij geheel vreemd", herneemt de portier.--"Onmogelijk", protesteert
+de pater; "ga den heer Overste en mijne andere broeders verwittigen;
+die zullen mij wel herkennen".
+
+Maar niemand herkende hem. Toen kwam de abt op de gedachte, den
+vreemdeling zijn naam te vragen; en zoekend in de vergeelde en bestoven
+registers der oude abdij bevond men, dat de onbekende monnik juist
+honderd jaar geleden de abdij verlaten had. Ter herinnering aan dat
+voorval is naderhand op de plaats der oude kluis een kapel gebouwd,
+die men de _Kluizekapel_ noemt. Vergel. De Cock, Brabantsch-Sagenboek
+I, bl. 69.
+
+In deze lezing van de sage is een nieuw sagenmotief ingelascht,
+n.l. het vogeltjesmotief, dat men in een andere, wellicht meer
+oorspronkelijke lezing, ons door Wolf, Niederländische Sagen no. 148
+meegedeeld, met het tekstmotief verbonden vindt. De kloosterling denkt
+n.l. na over het schriftwoord: "Duizend jaren zijn voor Uw oogen als
+de dag van gisteren". Zie nog Zeitschr. d. Vereins für Volkskunde XI,
+bl. 298.
+
+Men zou tot deze groep de sage van den Wandelenden Jood kunnen rekenen,
+en ik moet toegeven, dat zij eenige trekken van het zoogenaamde
+Matthusalem-motief bevat. Maar ik reken ze toch liever tot de
+historische sagen.
+
+Zeer merkwaardig voor inhoud en verspreiding der sagen in het algemeen
+is die van den te Gast genooden Doode, over geheel Europa verspreid. Te
+'s-Hertogenbosch luidt zij als volgt:
+
+Langen tijd geleden leefde te 's-Hertogenbosch een Jonker, die
+aan God noch gebod geloofde en een zeer zondig leven leidde. Op
+zekeren avond twistte hij in een drankhuis over de vraag of er na
+den dood nog een leven is, en hij hield staande dat, wat dood is,
+dood blijft. Bij het naar huis gaan moest hij over een kerkhof en
+toevallig schopte hij tegen een doodshoofd. "Ha ha!" riep hij luid,
+"dat treft. Als gij nog leeft, kom dan straks het avondmaal met mij
+nemen!" En lachend ging hij verder. Thuisgekomen ging hij welgemoed aan
+tafel. Daar gaat de bel en de meid ziet een vreemdeling voor de deur
+staan. Zij brengt hem binnen en de vreemdeling zegt tot den Jonker:
+"Gij hebt mij zooeven te gast gevraagd, zooals gij ziet, beantwoord
+ik aan uwe uitnoodiging". De Jonker voelde zich ijskoud worden, maar
+nog meer, toen de man zijn mantel aflegde en zich vertoonde als een
+afschuwelijk geraamte. De Jonker viel in onmacht en de meid, die kwam
+toeloopen, vond geen spoor meer van den vreemdeling. De Jonker bleek
+zijn verstand te hebben verloren en stierf krankzinnig.
+
+Men ziet het, de sage moraliseert: goddeloosheid en onteering
+van den doode worden streng gestraft. Ongeveer eensluidend zijn
+de lezingen, die wij aantreffen in Vlaamsch-Brabant (Wambeke en
+Ternath), Oost-Vlaanderen (Welle, bij Denderleeuw), Noord-Holland,
+waar de sage nog als lied gezongen wordt, b.v. te Broek in Waterland,
+Antwerpen en Gent, Limburg (Vroenhoven), waar volgens 't Daghet in den
+Oosten XX, bl. 100 vlg. insgelijks de sage nog als lied voortleeft, in
+West-Vlaanderen (Brugge) en in Fransch-Vlaanderen (Godewaartsvelde). In
+het buitenland blijft de moraal: eer de dooden. Aldus in de lezing:
+het Doodshoofd te Gast, die wij ontmoeten in Bretagne, Morbihan,
+Nantes, Zevenburgen, Tirol, IJsland, Spanje, Luik, Metz, Picardië,
+Gascogne, en eveneens in de lezing: de Gehangene te Gast, vooral in
+Duitschland verspreid: Saksen, Pruisen, Meklenburg, Silezië, maar ook
+wel in Bretagne; eindelijk in de lezing op het motief: de Doode (niet:
+gehangene) te Gast, welke zich over Denemarken, Zweden, Noorwegen,
+Rusland, Holstein en Bosnië uitbreidde, maar ook wel in den Elzas en
+Zevenburgen gevonden wordt. De ongeloovigheid wordt echter in geen
+dezer lezingen gestraft, zoodat deze trek uitsluitend karakteristiek
+blijft voor de Nederlandsche inkleeding der sagestof. Nu heeft A. de
+Cock in eene voordracht, gehouden in de Koninklijke Vlaamsche Academie
+(Verslagen en Mededeelingen 1909) de stelling zeer aannemelijk gemaakt,
+dat deze trek afkomstig is van eene redaktie, die men in Poirters'
+Masker van de Wereld vindt; hij zelf ontleende hem aan een schooldrama,
+dat in 1615 te Ingolstadt gedrukt en in den herfst van hetzelfde jaar
+door de studenten van het Jezuïten-college aldaar werd gespeeld. Dit
+drama berust waarschijnlijk weer op een Italiaansche volkssage.
+
+Met opzet heb ik deze sage wat uitvoeriger behandeld, omdat ik ze van
+belang acht voor het goed begrip der onderlinge verhouding tusschen
+volkssage en kultuursage en der inwerking van de kultuurdichting
+op vorm en voortbestaan der sage. Wij zien de sage ongerept en
+onafhankelijk van den kunstvorm. Andermaal levert zij aan den dichter
+stof tot bewerking. Maar opnieuw dringt het thema de volksmassa's
+binnen en legt het populaire sagenkleed weer aan.
+
+"Van oudsher is de band tusschen sagen en kunstdichten nauw geweest",
+schrijft Poelhekke. "Veel sagen danken hun voortbestaan alleen aan
+den dichtvorm, waarin zij zijn overgebracht. Zou de Loreley-sage zoo
+verbreid zijn, als Heine ze niet had bezongen? En heeft Staring niet
+veel aandeel in het blijven voortleven van de sagenstof in zijn Jaromir
+en andere gedichten verwerkt? Er is zelfs voor nagenoeg alle sagen
+een tijd gekomen, waarin dichters de overgeleverde stof opzettelijk
+gingen omwerken, ze gingen verdiepen vooral, waarin ze het zieleleven
+der personen nader uitsponnen, en zoodoende menige sagenfiguur geheel
+wijzigden": Woordkunst, bl. 84, 85; vgl. De Beiaard I, i, bl. 49.
+
+Maresagen. Op de Veluwe gaat de sage van een boerenknecht, die met
+de kar hakhout van Wiessel naar Nunspeet moest brengen en 's avonds
+bij den Hoogen Duvel belandde. Een uitdagend:
+
+
+    "Griepke, Griepke, grauw,
+    A'j' me hebben wilt, griep me dan gauw"
+
+
+bekwam hem slecht. Want een vlam sloeg uit den weg omhoog, een
+dreunende slag volgde, 't paard steigerde hoog op, en tegelijkertijd
+zag de man een groot zwart gevaarte op hem afkomen, dat met vurige
+klauwen naar hem greep. Het werd een rit op leven en dood. Straks
+stootte de mare een woedend gebrul uit en een aantal weerwolven met
+groen-lichtende oogen sprongen te voorschijn. Eindelijk bereikten
+ruiter en paard den reddenden stal. Maar des anderen daags vond de
+boer het arme dier dood op het stroo liggen. Want de mare had zich
+weten te wreken op het onschuldige dier. Zie G. V. D. Wall Perné,
+Veluwsche Sagen I, bl. 100; Welters, Limb. Legenden II, bl. 38, 39;
+De Cock, Brabantsch Sagenboek I, bl. 96, 99.
+
+Vooral heksensagen vindt men allerwege. Het eigenaardige bestaat
+hierin, dat deze in den grond animistische sagen sterk met Christelijke
+bestanddeelen zijn vermengd; zie I, bl. 77.
+
+Een afzonderlijke groep der mythische sagen vormen de natuursagen,
+die berusten op verpersoonlijking der elementen of op verklaringen der
+natuurverschijnselen. Over de _kabouters_ weet o.a. de Noordbrabantsche
+Volksalmanak 1870, bl. 253 vlg. te verhalen, hoe een boer uit Duizel,
+die den heelen dag in de hei turf had gestoken, in het schemeruur met
+zijn "spaai" op den rug over den Eerselschen dijk huiswaarts keerende,
+eenige schreden voor zich uit een knaapje zag voortdrentelen, dat hem,
+wonder genoeg, niet ouder leek dan enkele maanden. Maar toen hij het
+wicht had ingehaald, bleek dit een mannetje te zijn met grijze haren
+en grijzen ringbaard; het haalde zijn "smoorske" voor den dag en vroeg
+hem een pijpje tabak, waarvoor de boer ten slotte rijkelijk beloond
+werd. Sagen over _Witte Vrouwen_, _reuzen_, _dwergen_, _vuurmannen_ en
+_meerminnen_ treft men rijkelijk aan, zoo b.v. in de verzamelingen van
+Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven I, bl. II, 18, 52; G. V. D. Wall
+Perné, Veluwsche Sagen I, bl. 44; Welters, Limburgsche Legenden II,
+bl. 29 vlg., 38; De Cock, Brabantsch Sagenboek I, bl. 168-215; De
+Mont-De Cock, Vlaamsche vertelsels, bl. 326, 331. Het schoone verhaal
+van het Meerminneken (_ib._ bl. 332), dat met lange, losse haren vol
+waterbloemen uit het water oprees, terwijl zij zong:
+
+
+    "Een wateren dak, een paleis van kristal....
+    Daar spelen mijn lievekens allemaal....
+    Visscherken, werp er uw tonneken uit....
+    De walvisch komt en zoekt naar buit",
+
+
+is veeleer wondersprookje dan sage. Wat de natuurverklarende sagen en
+sprookjes betreft, deze zullen wij naderhand afzonderlijk behandelen.
+
+De _Christelijke sagen_ borduren Christelijke figuren of tafereelen
+op heidensch, of althans op zuiver-fiktief patroon. Wanneer van
+Sinterklaas verteld wordt, hoe hij, hoog te paard, den ruimgeplooiden
+bisschopsmantel om de schouders geslagen, op zijn trouwen schimmel
+over de daken rijdt, om zijn geschenken door den schoorsteen te
+werpen,--dan is dit een Christelijke sage, want de Sleipnir berijdende
+Wôdan-Odhin levert het patroon. En evenzeer is dit het geval met de
+Christelijk-getinte verhalen, die men wel eens in bezweringsformules
+vindt ingelascht; daar staan Jezus, Petrus, Michaël en Stephanus
+eenvoudig op de plaats van Wôdan en de zijnen, die op hun avontuurlijke
+aardsche tochten niet zelden een verrekten paardenpoot genazen.
+
+Van dien aard is ook de sage van Sint-Elooi en den smid.
+
+Op zekeren keer, vertellen De Mont en De Cock, bl. 364, was St.-Elooi
+op wandeling en hij kwam in een vreemd dorp. Daar zag hij een smidse,
+en boven de deur, op een uithangbord, las hij deze woorden:
+
+
+    Bij Jan Hamers, paardesmid,
+      Meester-boven-meesters.
+
+
+"Wat", dacht St.-Elooi, "is die kerel zoo verwaand, dat hij zich
+boven heel de wereld durft verheffen? Ik ga eens zien".
+
+Hij trok binnen, en vroeg aan den smid, of hij bij hem mocht werken.
+
+"Kunt gij beslaan?" vroeg de smid.
+
+"--Ik geloof, dat het wel gaan zal", was 't antwoord.
+
+"--Welnu, toon wat je kunt", zei de smid, die zag hoe een boer naderde
+met een paard, dat aan zijne achterpooten moest beslagen worden.
+
+Sint-Elooi trok een schootsvel aan en zette zich aan 't werk. Op éen,
+twee, drie had hij een hoefijzer gereed. Dan nam hij den poot van
+'t paard, sneed hem af met zijn mes, en met éenen slag van den hamer
+zat het hoefijzer vast. Daarna paste hij den afgesneden poot aan het
+been, en zette ze weer aaneen. En wat vooral wonder was: het paard had
+geen enkelen druppel bloed verloren. Voor den tweeden poot handelde
+Sint-Elooi op dezelfde wijze.
+
+De smid, die alles van nabij had gadegeslagen, kon zijne oogen niet
+gelooven. "In alle geval, nu weet ik, hoe het in zijn werk gaat",
+peinsde hij. En daar hij erg jaloersch was, zond hij den Sant twee,
+drie dagen nadien weg.
+
+Kort daarop kwam er een ander paard, en de smid wilde St.-Elooi nu
+eens nadoen. Hij haalde zijn broodmes voor den dag en sneed het paard
+zijnen poot af. Het bloed stroomde uit de wonde, dat het deerlijk
+was om te zien, en het beest brieschte, sloeg en trappelde van de
+pijn. De verschrikte smid haastte zich om het hoefijzer vast te
+nagelen, maar den afgesneden poot weer aan het been zetten, dat ging
+volstrekt niet. Intusschen bloedde het paard altijd voort en was bijna
+dood. En Meester-boven-meesters, die van den stalknecht eene heele
+karrevracht verwijtingen en verwenschingen naar den kop kreeg, wist
+niet wat beginnen, en stond daar te zweeten van schaamte. Gelukkiglijk
+kwam St.-Elooi juist voorbij. De smid riep hem binnen en smeekte hem
+om hulp.
+
+"Waarom zet gij dan op uw uithangbord " "Meester-boven-meesters?" "
+vroeg St. Elooi. En de hoovaardige kerel wist geen woord in te
+brengen. St.-Elooi wilde evenwel hand noch vinger aan het paard steken,
+vooraleer de smid hem beloofd had zijn uithangbord weg te nemen en
+op den zolder te werpen; toen zette hij den poot weer aaneen en het
+paard was volkomen hersteld.
+
+De smid van zijnen kant hield woord, en was van zijnen hoogmoed
+genezen.--
+
+Volstrekt-fiktief, omdat persoon en hoedanigheid van den heilige totaal
+sekondair worden, zijn de fantastische sagen van Sint-Petrus aan de
+hemelpoort. Men tracht den goeden heilige op allerlei wijze beet te
+nemen, om toch maar niet voor eeuwig te worden buitengesloten. Nu
+heeft de portier des hemels ook wel zijn nukken en grillen; en zoo
+wilde hij eensdaags uitsluitend kavalerie toelaten. Een arme kerel,
+die zich niets te verwijten had, werd onbarmhartig afgewezen. Maar
+een kwezel, die daar juist aankwam, weet raad. "Zet U op mijn rug",
+stelde zij voor, "dan rijden wij zoo de hemelpoort binnen". Zoo gezegd,
+zoo gedaan. Sint Pieter keek hen glimlachend achterna en mompelde:
+"Daar heb je nu een merrie zonder staart".
+
+Een afzonderlijke groep vormen de sagen van den Wandelenden Christus,
+die hetzij alleen, hetzij in gezelschap van Petrus, of van Petrus
+en Johannes, evenals voorheen de goden, op aarde komt rondwandelen,
+om te zien, hoe alles reilt en zeilt. Deze sagen zijn niet zelden
+verbonden met het motief der _drie wenschen_.
+
+Met het Christendom deden leer en voorstelling van een
+volstrekt-boosaardig wezen, dat de menschen kwelt, haar intrede in
+de Germaansche wereld. De duivelssagen behooren tot de Christelijke
+groep. Deel I, bl. 95 vgl. heb ik uitvoerig besproken, op welke wijze
+en onder welke gedaanten de duivel optreedt en hoe hij de menschen
+tot een kontrakt met hem weet te verleiden. Hij verschijnt veelal
+om vloekers, zondagsschenders en drinkebroers te straffen, en ook
+bij verwenschingen, al zijn die zoo ernstig niet bedoeld. Verder
+komt in menige historische sage een duivelsmotief voor, ik herinner
+slechts aan de Faustsagen en haar Nederlandsche parallel, Marieke
+van Nimegen. Zie ook Welters, Limburgsche Legenden II, bl. 49; Wolf,
+Niederländsche Sagen, no. 316, 319, 324, 325, 327; G. V. D. Wall Perné,
+Veluwsche Sagen II, bl. 64; De Mont-De Cock, Vlaamsche Vertelsels,
+bl. 316, 319; Limburg's Jaarboek IV, bl. 253; enz.
+
+Ik kom nu tot de _historische sagen_, volksverhalen met een historische
+kern, die door de fantasie werd uitgebreid of gewijzigd. Met
+"historische kern" bedoel ik een historisch feit, maar ook
+een historische persoon, een historisch woord, een historische
+voorstelling, teekening, opschrift, benaming enz.
+
+De feiten zwellen aan, groeien in omvang en beteekenis, worden met
+andere verward en verbonden, vereenigen zich met de meest heterogene
+bestanddeelen. Zoo of anderszins worden oorspronkelijk-zelfstandige
+sagen vereenigd, als b.v. de sagen van de Tafelronde, den Graal
+en Parzival; andermaal wordt de oorspronkelijk-eenvormige sage in
+meerdere gesplitst.
+
+Ook de personen groeien sterk in de volksverbeelding, tot haast
+bovenmenschelijke wezens. Zij vereenigen niet zelden op zich de
+daden van naamverwante of bloedverwante personen, ja van figuren,
+hun aanvankelijk geheel vreemd. Toovermotieven hechten zich aan hen
+vast, met name dat der onsterfelijkheid. Immers: groote mannen kunnen
+niet sterven. Vandaar, dat Karel de Groote slaapt in den Karlsberg
+bij Nürnberg, Barbarossa in den Kyffhäuser.
+
+Historische gezegden kunnen eveneens aan sagen het aanzijn
+schenken. M.i. is de Ahasverus-sage, de sage van den Wandelenden Jood,
+hoogst waarschijnlijk ontstaan uit het woord van Jezus tot Petrus:
+"Zoo wil ik, dat hij blijve, totdat ik kome; wat gaat het u aan? Volg
+gij mij!" (Jo. XXI: 22, 23). En de tekst vervolgt: "Er ging dan de
+sprake onder de broederen, dat deze discipel niet zal sterven." 't
+Is waar, deze woorden hebben betrekking niet op Ahasverus, doch op
+"den discipel, dien Jezus lief had." Maar tot _gevleugelde_ woorden
+herboren, konden zij spoedig op andere personen overgaan.
+
+Historische voorstellingen, teekeningen, opschriften hebben tal van
+sagen geteeld; dit feit behoort tot de zoogenaamde _ikonografische_
+volkskunde. Naar alle waarschijnlijkheid ontstonden b.v. de legenden
+der martelaars, wien men den naam van _Cefaloforen_ of "hoofddragers"
+gegeven heeft, als volgt. Men dient te weten, dat de kern dezer
+legenden deze is, dat onmiddellijk na de marteling het lichaam
+van den heilige zich verheft tot groote verbazing der beulen, het
+bloedige hoofd in de hand neemt en zich begeeft òf naar zijn woning,
+òf naar de plaats, waar hij wil vereerd worden. Pater Cahier heeft een
+lijst van ongeveer tachtig zulke martelaars opgemaakt, en nog, zegt
+hij, is zij verre van volledig. Welnu, in een der homilieën van den
+H. Johannes Chrysostomus vindt men dezen tekst: "Evenals soldaten zich
+met vertrouwen tot hun koning wenden, wanneer zij hem de wonden kunnen
+toonen, in zijn dienst ontvangen, zoo ook vertoonen zich deze heilige
+martelaren aan den Koning des hemels, _hunne hoofden in hunne handen_,
+en verkrijgen van Hem alles, wat zij maar wenschen." Tengevolge dezer
+woorden werd de voorstelling van een heilige, die het hoofd in de
+handen droeg, het type der onthoofde martelaren. Doch weldra ging de
+oorspronkelijke beteekenis van dit type te loor en mèt de symbolische
+voorstelling ontspon zich een net van legenden, dat zijn draden over
+geheel Europa, met name over Frankrijk wierp.
+
+Eindelijk, sagen kunnen ontstaan uit den drang naar verklaring van
+duistere benamingen; maar dit verschijnsel, dat tot de _etymologische_
+volkskunde behoort, behandel ik afzonderlijk, evenals de sagen,
+die berusten op natuurverklaring.--
+
+Aldus geboren verlaat de sage allicht haar bakermat, en fladdert rond,
+al is zij vrij wat meer gebonden en meer beperkt in haar vlucht dan
+het kosmopolitische, slechts nationaal-getinte sprookje. Gaarne tooit
+zij zich met het gewaad der heldensage en neemt zij den epischen
+kunstvorm aan. Volgens den Leipziger psycholoog Wilhelm Wundt,
+Völkerpsychologie V, 2, ontspringt zij uit het sprookje om dan,
+volgend de lijn harer geleidelijke ontwikkeling, zich te ontplooien
+in heldensage en epos. Uit het sprookje is zij ontstaan door het
+binnendringen van historische elementen. Deze opvatting kan echter
+den toets der kritiek niet doorstaan. De sage verschilt niet slechts
+van het sprookje door de bewuste scheiding der twee werelden van
+het zinnelijke en bovenzinnelijke, die in het sprookje vervloeien,
+en door hare sterke individualiseering van personen en zaken en
+haar ethische strekking; maar bovenal verschilt zij juist door
+haar wording. Zij kronkelt niet slechts als klimop om de verweerde
+bouwvallen van een oud kasteel, zij bestraalt niet slechts personen en
+gebeurtenissen,--maar zelfs een gezegde, een naam, een teekening kan
+haar doen ontluiken. Wel is het vaak moeilijk, haar van het sprookje
+te onderscheiden: zij loopen evenwijdig, zij nemen motieven van
+elkaar over,--wat wonder bij tweelingdochters van eenzelfde frissche
+volksopvatting en volksverbeelding?
+
+Vooral de heldensage wortelt niet in de wazige sprookjeswereld,
+maar in de historie, of liever, in de berichten van indrukwekkende,
+beteekenisvolle historische gebeurtenissen. In haar kern en
+oorsprong is zij tot poëzie geworden geschiedenis en zij wordt verder
+voortgeplant door de kunst van dichter of zanger. En de Germaansche
+heldensage bij uitstek is de schepping van een in het licht der
+geschiedenis vóor ons liggend tijdperk. "Het sprookje is de groote
+schatkamer geweest", schrijft Prof. Sijmons, "waaruit helden- en
+godensagen de edelgesteenten en kleinodiën haalden om haar figuren
+te tooien. Sprookjestrekken fladderen nauwelijks zichtbaar rond als
+zomerdraden en hechten zich aan den helm van Achilles en Siegfried zoo
+goed als aan Apollo's en Balder's plechtgewaad. In den loop van enkele
+eeuwen worden tastbare historische personen sprookjeshelden. Diederik,
+de groote Oostgotenkoning, bestrijdt reuzen, dwergen en draken. De
+sage meent het goed met haar lieveling; zij versmaadt geen enkel uit
+de bonte menigte van losse motieven, die de sprookjeswereld haar
+kwistig aanbiedt, om haar held steeds meer los te rukken van zijn
+menschelijk-historischen wortel, en toch blijft ze in haar opvatting
+van zijn geheele verschijning, van zijn rechtvaardigheid, zijn kalme
+rust, zijn lankmoedige vredelievendheid en tevens onweerstaanbare
+dapperheid, aan het geschiedkundige beeld van den edelen vorst,
+wien zelfs zijn vijand bewondering schonk, op merkwaardige wijze
+trouw": Heldensage en Sprookjes, in de Verslagen en Mededeel, der
+Koninkl. Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde 1910, bl. 597.
+
+Zóo is dus de sage een stuk werkelijke geschiedenis. Hoogst
+onbetrouwbaar wat de feiten betreft, verdient zij wat den geest betreft
+soms volle vertrouwen. Zij beeldt de idee uit, die in de historische
+gebeurtenissen leeft, zij vertolkt den geest der natie. De Germaansche
+heldensage is opgebloeid in de stormen der volksverhuizing, wier
+merkwaardige persoonlijkheden zij op merkwaardige wijze heeft weten
+vast te houden. Zie ook Poelhekke, Woordkunst, bl. 79, 90.
+
+Meerdere onzer historische sagen zijn van elders hierheen
+gekomen. Aldus de reeds vermelde Ahasverus-sage met haar
+sterk-uitgesproken ethische strekking: Ahasverus heeft zich
+vergrepen aan den Gezalfde des Heeren, tot straf zal hij op aarde
+moeten rondzwerven zonder rust noch duur. Het blijven-leven is hem
+ten vloek, het niet-kunnen-sterven de gruwzaamste pijniging--want de
+dood is toch óok rust, is weldaad en verzoening.
+
+Wolf verhaalt in zijn Niederländische Sagen de Vlaamsche lezing
+aldus: Omstreeks 1640 ontmoetten twee burgers, die in de Looierstraat
+woonden, in het _Soniënbosch_ een ouden, grijzen man, met gehavende
+kleeren van overoude snit. Zij verzochten hem, mee de herberg binnen
+te gaan, hetgeen hij ook deed; maar hij zette zich niet, doch dronk
+staandevoets. Toen hij met beide burgers weer buiten kwam, vertelde
+hij hun heel veel, en wel meestal geschiedenissen, die voor vele
+eeuwen waren afgespeeld. Hieruit bemerkten de burgers spoedig, dat
+hun gezel Isaak Laquedem was de Jood, die Jezus het rusten voor zijn
+deur weigerde, en verlieten hem hevig ontsteld.
+
+De sage van den Joodschen Wandelaar is nog steeds gangbaar onder
+ons volk. En hier, evenals elders, maken de dichters zich met
+graagte van de plooibare stof meester, om Ahasverus te maken tot een
+strekkings-figuur, en eigen streven en aanschouwing tot uiting te
+brengen. Aldus Ten Kate in zijn Ahasverus op den Grimsel, Heijermans
+in het schouwspel Ahasverus, Vermeylen in den roman De Wandelende Jood.
+
+Van elders kwam ook de sage van Faust, van Karel Martel, van Koning
+Arthur, van Keizer Karel. Daarentegen zijn de sagen van de Vier
+Heemskinderen--"de Vier Heysmanskinderen op éen paard", zooals het in
+Limburg heet--en van den Zwanenridder van Nederlandschen oorsprong,
+al kregen zij hun literairen vorm, die naderhand weer produktief werd,
+het eerst in het buitenland.
+
+Ieder gewest heeft zijn eigenaardige sagen; niet het minst het land
+van de zee en van de duinen, het land van de wouden, wildernissen
+en waranden, het land van de eindeloos vele poelen, van de burchten,
+ridders en minstreelen:
+
+
+    O Kenmerland! o Kenmerland!
+    O land van meiren en van wouden!
+    O land, door 't forsche woord bezield!
+    Hoe heeft m' een stoute pracht vernield,
+    Die voorgeslachten hier aanschouwden!
+    Hoe heeft (helaas!) een later teelt
+    De paerlen van uw kroon verspeeld.
+    En 't êelgesteente er uitgewrongen!
+    O land van trotschheid en van kracht--
+    Hoe is uw eikenknots geknakt,
+    En u een rietstaf opgedrongen!
+    Hoe heeft m' een boozen moord gepleegd
+    Aan 't fiere schoon van uw waranden,
+    En in behoeftes maagre handen
+    De schatten van uw pronk geleegd.
+
+
+Maar die grootheid van weleer sluimert nog in de sagen voort, door
+Hofdijk zoo keurig gestoken in dichterlijke kleedij. Te Aelbrechtsberg
+en Tetterode verhaalt men van den meirplas, welks oeverzoom bijna de
+oorzaak was geworden van een noodlottigen broedertwist. Spaarndam en
+Akersloot's sagen: Volbrachte Eed en Proef van Trouw weerspiegelen
+het bonte, gevaarvolle visschersleven; Heiloo herdenkt in de Kracht
+des Geloofs de oude tijden onzer kerstening; kloosterrozen bloeien
+en wierookwolken walmen rond Bergen, Egmond, Alkmaar en Heiloo,
+ter gewijde stede, waar gebeden werd en geleden en geboet: Prior
+Henryck van Heyloo, Hoogste Troost, Sint-Cosmas-en-Damiaan-kapel,
+Sint-Aelbrechts Aanklacht, de Moedervloek, de Groote Worp,
+Kloosterroof. De strijdknots suist en de oorlogskreet schalt in den
+Sint-Vincents-Nacht van Schoorl. Bloedige oorlog met de Friezen drenkt
+den bodem en de overlevering van heel Kennemerland; maar ook de strijd
+met de Noormannen galmt na in zoo menige sage van de Egmonden en van
+Haarlem, getuige het Paardenrif en O.L. Vrouwe van Haerlem. In den
+Stalboef van Castricum en den Jachtstrooper van Santpoort dreunt
+paardengetrappel en hoorngeschal; in den Lijfknaap van Castricum
+kruisen elkaar de zwaarden om het bezit eener betwiste schoone; elders
+kletteren de wapenrustingen der ridders op het steekspel, rinkelen de
+bekers en bokalen, klinkt het smeltende lied der minstreelen. Maar
+Bergen en Egmond, Alkmaar en Heiloo, Limmen en Akersloot, Castricum
+en Heemskerk, Heemstede, Assendelft en Santpoort, zij allen gewagen
+van minnelust en minnesmart, van vrouweneer en riddertrouw, ja trouwe
+tot aan gene zijde van het graf.
+
+Mag ik afscheid nemen van Holland zonder de Damiaatjes van Haarlem
+te herdenken, en den Bouwmeester van Sint Bavo, die onbekend wilde
+blijven, een sage, die slechts deze idee schijnt te willen uitbeelden,
+dat geweldige kunstwerken als de Sint Baafskerk niet het gewrocht zijn
+van éen persoon, maar van het geheele volk, in zijn moedig streven
+door hoogere macht gesteund?
+
+De sagen der Friezen, zoo prat op hun eigen aard en volkswezen, zijn
+voor een groot deel oorsprongssagen: Friso, Saxo en Bruno; Naam en
+Herkomst der Friezen; Hengist en Horsa; Afkomst der Westfriezen;
+het Roode Vaandel en de IJzeren Kroon; het Roode Klif enz. Andere
+verhalen hebben betrekking op de bekende Friesche onbuigzaamheid:
+Koning Radboud weigert zich te laten doopen; Koning Karel en de
+Friezen; Friesche Stijfkoppen e.a. Ook weet men te verhalen, hoe
+Leeuwarden door vrouwen werd gered. Dit nu is geenszins merkwaardig,
+daar hetzelfde van tal van andere plaatsen wordt verhaald; zoo
+werd ook Haarlem gered door Kenau Hasselaer en Venloo door Geertrui
+Bolwater. Eigenaardiger is, dat Franeker gered werd, doordat twee
+maagden de laatste brooden van de wallen wierpen. De vijand dacht nu,
+dat de stad geen gebrek had en hief de belegering op. Naar men weet,
+ging in de Oudheid een dergelijk verhaal over het opbreken van de
+belegering van het Kapitool door de Galliërs.
+
+Ook Zeeland heeft zijn oorsprongssagen, zoo b.v. de Herkomst van
+hertogen en volk van Walcheren.
+
+Utrecht, de bisschopszetel, kent natuurlijk grootendeels
+bisschopssagen: Bisschop Frederik van Utrecht; Odulf van Utrecht en
+de Kerk te Staveren; Dood van Bisschop Koenraad van Utrecht. Ook
+weet de sage te verhalen, hoe Albertus Magnus de gunst verkreeg,
+dat de Predikheeren zich te Utrecht mochten vestigen.
+
+In Noord-Brabant en vooral in Gelderland wordt de sage weer
+romantischer. Ik herinner aan Sophia van Heusden, de Engelsche
+koningsdochter, die door het gezantschap werd aangetroffen, zijde
+spinnende op een rood spinnewiel; en aan de sage van Wichard, die
+moedig het monster met zijn vervaarlijk "Gelre"-geroep versloeg. Elsa,
+de dochter van den hertog van Braband en Limburg is het, die den
+zwanenridder ziet naderen, om het tegen Frederik van Telramonde,
+die haar valschelijk beschuldigd had, op te nemen. Hij neemt Elsa
+tot vrouw; maar eindelijk vraagt deze hem naar naam en afkomst en
+hij moet vertrekken. Ook te Nijmegen en elders is de Zwanenridder
+geen onbekende.
+
+Maar ook de Limburgsche sagen wijzen op een roemrijk verleden. Venloo
+beschouwt Valuas, een stamhoofd der Brukteren, als zijn stichter. Meer
+sporen hebben de Noormannen achtergelaten. Naar men verhaalt,
+kwamen zij tegen het einde der IXe eeuw de Maas afzakken en sloegen
+hun kamp op te Elsloo, van waar zij door Karel den Dikken werden
+verdreven. Tusschen Tegelen en Belfeld, ter plaatse van de Snelle
+Sprong, stond het kasteel van Erbert van Belfeld, die den Noorman
+Hermold, belager zijner schoone gemalin Ida van Lommel, bedwong. Te
+Born en omstreken leeft steeds voort de herinnering aan koning
+Santibald of Zwentibold, uit Lotharingen afkomstig. God gaf hem eens
+in den slaap de gedachte in, een gift te doen aan de arme menschen,
+die hij zoo menigwerf leed had toegevoegd. Des morgens deed hij een
+man te paard stijgen en liet verkondigen, dat er zooveel dorpen aan
+de gift zouden deelachtig worden, als de man binnen den tijd van het
+noenmaal zou omrijden. De ruiter reed dan over Born, Guttecoven,
+Limbricht, Sittard, Munstergeleen, Geleen, Beek, Elsloo, Stein,
+Urmond, Grevenbicht, Papenhoven, Buchten, en zoo naar Holtum. Daar
+vond hij een oud wijf aan den slagboom staan, dien zij halsstarrig
+gesloten hield. Nu reed hij om Holtum, en bereikte Born nog, toen de
+koning en zijn gasten water namen na den maaltijd. Zoo bleef Holtum
+van de gift in weide- en heidegronden uitgesloten.
+
+Geurige legenden ranken ook om de tinnen en kanteelen der heerlijke
+burchten van Amstenrade en Valkenburg, Haelen en Horn, en treuren
+op de zerken, die de glorie dekken van het keizerlijke stift te
+Thorn. Weert's glorie is de dappere Jan van Weert, wiens typisch
+tafellied ons door Jos. Habets in een geschriftje over deze
+legendarische figuur wordt medegedeeld. De laatste strofe luidt:
+
+
+    Sa hitsig! vult de hompen,
+    Soo lang het vat nog houdt.
+    Gesellen, laat ons pompen,
+    Dees nectar, geel als goud
+    Is voor gansen niet gebrouwd.
+
+
+Over de Mookerheide gaat de sage, dat daar eens een beslissende
+veldslag zal geleverd worden, waar zelfs Turken bij tegenwoordig zullen
+zijn. De laatste koning van Pruisen zal er bij een roodharigen hoefsmid
+zijn paard laten beslaan, maar midderwijl zulke ongunstige tijdingen
+ontvangen, dat hij, zonder het einde dezer operatie af te wachten,
+het hazenpad zal kiezen.
+
+Meer geschiedkundige waarde, vooral ook voor den geest van dien tijd,
+hebben de sagen van de bokkenrijders, die tot het einde der XVIIIe eeuw
+het Zuiden van Limburg onveilig maakten; van Schelkensbeek, waarover
+de beruchte Schinderhannes een touw met bel gespannen had, dat hem en
+zijn bende waarschuwde, zoo vaak iemand voorbij kwam--intusschen wordt
+deze sage ook wel elders verteld--; en eindelijk van den Kozakkenberg
+bij Belfeld, waar in het begin van verleden eeuw de Kozakken gelegerd
+waren, die het vleesch niet braadden, maar het enkel zacht reden
+onder het zadel.
+
+In Brabant en Vlaanderen vertoont de sage een voornaam en tevens intiem
+karakter. Voornaam, immers zij gewaagt van Julius Caesar (Caesarsberg
+te Leuven), van Clovis, van Karel Martel, van Karel den Grooten,
+van de graven van Leuven en de hertogen van Brabant, van Karel V,
+van Albert en Isabella, en toch zijn de verhalen, b.v. die op Karel
+V betrekking hebben, zoo intiem, dat zij den anekdotischen vorm zeer
+nabij komen. Dit pleit ontwijfelbaar voor den geest van gemeenzaamheid
+tusschen vorst en volk.
+
+Zoo verhaalt men te Molenbeek bij Brussel het volgende:
+
+Op een avond kwam Keizer Karel laat voorbij Berchem; hij was op
+weg naar zijn stad Brussel. Hij ging een herberg binnen, waar veel
+drinkebroers zaten, die aan het twisten raakten over het beheer van
+den keizer. Meest allen keurden het bestuur van Karel goed; doch
+eenigen laakten het in krasse bewoordingen.
+
+Keizer Karel kwam tusschen beide en verklaarde, dat het bestuur diende
+te worden afgekeurd.
+
+"Wat gij, leelijke vreemdeling, gij durft hier onzen koning komen
+lasteren?"
+
+En ze grepen hem vast en wierpen hem naar buiten.
+
+Karel kwam te Brussel.
+
+'s Anderen daags liet hij de twee partijen in zijn paleis
+ontbieden. Toen zij in den keizer den vreemdeling van den vorigen
+avond herkenden, sloeg allen de schrik om het hart; de bedillers,
+maar ook degenen, die hem de deur hadden uitgeworpen.
+
+Maar de keizer lachtte en schonk allen een belooning.
+
+Tot zijn voorstanders sprak hij:
+
+"U beloon ik, omdat gij mijn bestuur hebt verdedigd. Gij zijt goede
+vaderlanders. Ik verdiende aan de deur te worden gezet".
+
+En tot de bedillers:
+
+"En u kan ik niet straffen, omdat ik mijzelf zou moeten straffen. Maar
+weest in 't vervolg voorzichtiger".--
+
+De naam van _Jan Primus_, hertog van Brabant, is waarschijnlijk
+vervormd tot _Gambrinus_.
+
+In Vlaanderen leeft nog steeds de sage van Lyderick de Buck, den zoon
+van Saluwaart en Ermegarde, die door een tweegevecht zijn moeder uit
+de macht van Finard, den geweldige, bevrijdde. Door voortreffelijke
+wetten en instellingen heeft hij het Vlaamsche volk opgevoed; ook
+worden voorbeelden van groote strengheid van hem verhaald. Wat betreft
+de sage van Breboen en Swane, dien ik hier te wijzen op de meening
+van Dr. Blöte, waarvolgens de sage van den Brabantschen Zwaanridder
+drie perioden heeft doorgemaakt: de Boulognesche, de Brabantsche en
+de Kleefsche. De Boulognesche voorstelling was zelfs in Brabant tot
+1322 de alleen heerschende. Zij is het, die verhaalt, hoe de zwaan
+den ridder met een gouden ketting in een scheepje voorttrok en naar
+Nijmegen bracht. De ridder trad daar op als strijder voor de hertogin
+van Bouillon en hare dochter tegen den hertog van Saksen.
+
+Nog een menigte strikt plaatselijke Vlaamsche en Brabantsche sagen zou
+ik hier kunnen vermelden, aan gebouwen, straten, bronnen verbonden,
+zoo b.v. van den Sint Baafstoren en het Engelandgat te Gent, den
+Drij-Hoedengang te Brussel, de Minneborre te Schaarbeek. Maar het zou
+den omvang van dit boek overschrijden. Ik volsta dus met enkel nog te
+wijzen op sommige volksverhalen, die met gebruiken in verband staan,
+zoo b.v. ter verklaring van Vrouwkesavond te Brussel (I, bl. 149);
+andere interpreteeren uithangborden of wapenschilden.
+
+Zie Wolf, Niederländische Sagen, _passim_; Dijkstra, Uit
+Friesland's Volksleven I, _passim_; Hofdijk, Kennemerland; De
+Cock, Brabantsch Sagenboek III, bl. 1--160, 197, 280; Welters,
+Limb. Legenden I, _passim_, II, bl. 93; Poelhekke, Woordkunst,
+bl. 87; Dr. J. F. D. Blöte, Das Aufkommen der Sage von Brabon
+Silvius, dem brabantischen Schwanritter, in de Verhandelingen
+v.d. Koninkl. Akad. v. Wetenschappen, N.R. V, 4, vgl. Taal en
+Letteren XII, bl. 1 vlg.; G. V. D. Wall Perné, Veluwsche Sagen I,
+bl. 62; Noordbrabantsche Alman. 1841, bl. 168; Karl Wehrhan, Die Sage
+(Leipzig 1908).
+
+"De _legenden_", schrijft Dr. Gisb. Brom, "zijn ons onder menig opzicht
+dierbaar. Op de eeuwenoude muren van het nooit verouderde Christendom
+groeiden ze welig als het altoos groene klimop. Een frissche geur
+van poëzie en geestelijk leven waait er ons uit tegen."
+
+Men heeft de legende verweten, een voortwoekerende slingerplant te
+zijn, een vampier met reuzenarmen. Ten onrechte. "Neen, voor wie
+over de gave der onderscheids beschikt", meent Pater Kronenburg,
+"voor wie de legende in haar diepste wezen aanschouwt en in het
+ware licht weet te plaatsen, is zij veeleer eene veilige getuige
+der oude tijden, een trouwe bodin van een reeds eeuwen verdwenen
+geslacht, die uit haren hoorn van overvloed voor ons uitschudt wat
+onze vaderen met beminnelijke naïeveteit dachten, met argeloozen
+eenvoud geloofden, met onwrikbare standvastigheid verhoopten. En
+behoort dat zieleleven niet tot het gebied der geschiedenis?" En hij
+vervolgt: "Zij is de goudlichtende tooverfee, die met kwistige hand
+de bloemen van de verbeelding en het kinderlijk gevoel plukt, tot
+kransen en festoenen strengelt en die slingert om de stramme zuilen
+van den hoogen waarheidstempel, opdat de waarheid, die daar troont,
+niet louter voor de rede, maar ook voor het gevoel aantrekkelijk zij."
+
+Ziedaar zoo voortreffelijk, als weinigen het vermogen, de
+kultuur-historische waarde geschetst van die Christelijke
+geschiedsagen, welke betrekking hebben op de levens of op de
+krachtdadige voorbede der heiligen.
+
+Doel der legende--ook als zoodanig is zij wezenlijk onderscheiden
+van de andere sagen--was en is stichting, en het is bewezen, dat
+zij een weldadigen invloed op de wereld der Middeleeuwen heeft
+uitgeoefend. Maar het historisch bestanddeel, soms uitsluitend
+de persoon van den heilige of het geloof aan of het vertrouwen
+in dien persoon, is vaak met allerlei fantastische verhalen, ja
+sprookjesmotieven verbonden. Veelal berust de legende op schriftelijke
+overlevering; immers oorspronkelijk waren de _legenda_ de "te lezen
+stukken" van de levens der heiligen op hun feestdag.
+
+Inderdaad waren de Middeleeuwen het bloeitijdperk der legende,
+en de Middeleeuwsche legenden, met name de Marialegenden, liggen
+in voortreffelijke verzamelingen en besprekingen vóor ons. Ik
+noem hier slechts de namen van De Vooys allereerst, en verder van
+Alberdingk Thijm, Kronenburg, Kruitwagen, Honigh, V. Vloten. Maar de
+volkskundige let op het heden, en het verleden dient hem slechts om het
+heden te ontraadselen en toe te lichten. Nu vinden wij die legenden
+somtijds als reflexen in onze volksverhalen en volksliederen. Maar
+de legende-vormende aandrift des volks is toch ook, vooral in het
+zuidelijk volksgebied, nog niet geheel verdord. De Vooys verhaalt
+in zijn Middelnederlandsche Legenden en Exempelen, bl. 95, van een
+ridder, die in een klooster ging en daar slechts het _Ave Maria_ kon
+leeren. Uit zijn graf "wies een scoen lelye...ende op elke blat van
+der lelyen stond ghescreven "Ave Maria" in gulden letteren." Welnu,
+in de hedendaagsche legende keert de trek van het ontspruiten van
+bloemen, met den naam van Maria, op het graf van een vroom persoon
+en Mariavereerder, niet zelden weer. Ook weet men te Butten, nabij
+Tongeren, te verhalen, dat uit het graf van den heiligen martelaar
+Evermaar, die als vrome pelgrim den H. Servatius te Maastricht
+wilde vereeren, een slank en bevallig boompje met verrukkelijken
+bladerdos en de heerlijkste vruchten opgroeide. Deze verhalen en
+trekken kùnnen berusten op Middelnederlandsche exempelen, maar toch
+ook op hedendaagsche, of althans onafhankelijke legende-vorming.--
+
+De allervoornaamste zijn de Marialegenden, en wel in de eerste
+plaats degene, die op een bedevaartplaats betrekking hebben. Het
+bezoek van de meeste dezer plaatsen ging uit van het volk en nam
+langzamerhand in beteekenis toe. De berichten ontstonden in die
+kringen, welke aan de bedevaarten deel namen en deze wilden aanbevelen
+en bevorderen, dus gewoonlijk weer in de volkskringen. "In Folge
+solcher Entstehung", schrijft Stephan Beissel S. J., "richtet sich
+die Ausgestaltung der Erzählungen nach der Art ihres Volkes und ihrer
+Gegend. In Gebirgsländern finden Hirten, Holzhacker oder Jäger das
+Gnadenbild in Felsenhöhlen, anderswo entdeckt man es beim Pflügen
+oder beim Hüten einer Herde, sehr oft bei oder in einer Quelle. Am
+Meeresstrande verdanken Wallfahrtsorte ihren Ursprung der Rettung aus
+Sturmesnot. Dort und an Flüssen oder reissenden Bächen kommen Statuen
+herangeschwommen. Wo Irrlichter oder phosphoreszierende alte Stämme
+den Wanderer schrecken, erblicken Leute wunderbare Lichterscheinungen
+zu denen Engelsgesang hinzutritt": Wallfahrten zu unserer Lieben Frau
+in Legende und Geschichte (Freiburg i/B1913), bl. 8.
+
+Men ziet dus wederom, hoe het volksverhaal strookt met de
+omgeving. Herders vinden een Mariabeeldje in een put of bron, of in het
+drijfzand van een riviertje, en hechten het dan aan een boom, meestal
+een eik of een linde, de veelgeliefde boom onzer vaderen: aldus te Uden
+(O.L. Vrouw Ter Linde), Roermond (O.L. Vrouw in het Zand), Oirschot
+(O.L. Vrouw ten Heiligen Eik), Scherpenheuvel, Anderlecht, Assche,
+Echt (O.L. Vrouw van Schilberg), Handel enz. Dit laatste zou door een
+herder gevonden zijn op een doornenstok. Vol moed werd de hand aan
+het werk geslagen, om daar ter plaatse een kapel te doen verrijzen,
+en een buitengewoon teeken kwam Maria's instemming met dien arbeid
+verkondigen. Want toen in die zandige streek het noodige water begon
+te ontbreken, ontwelde er eenklaps een kleine put, waarin het water
+nimmermeer ontbrak.
+
+Ook verhaalt de volkslegende, hoe O.L. Vrouwe eens in dezen put haar
+kleedje gewasschen en op den doornstok te drogen heeft gehangen.
+
+Het beeldje van O.L. Vrouw van Eiteren (IJsselstein) werd door
+slootgravers gevonden en aan den pastoor van IJsselstein ter hand
+gesteld. Deze plaatste het in zijn kerk, maar tot drie maal toe
+verdween het daaruit, en werd dan telkens weer op de oorspronkelijke
+vindplaats aangetroffen. Iets dergelijks is het geval te Assche, Echt,
+Ommel, Meerveldhoven (O.L. Vrouw ter Eik), Wessem, Venloo (de Bedrukte
+Lieve Vrouw). Ook legt het beeldje wel een processieweg af, als te
+Maastricht (Ster der Zee) en te Werchter, of bidt den kruisweg, als te
+Halle. Het verdient opmerking, dat het volksgeloof bij verplaatsing
+of ommegang van mirakuleuze beelden schier altijd een merkwaardig
+halte- of rustpunt weet aan te wijzen. Ongeveer tusschen Asten en
+Ommel, vlak langs den grintweg, verheft zich een kleine heuvel,
+waarop vroeger drie linden stonden; daar, zeggen de landlieden uit
+den omtrek, heeft O.L. Vrouw van Ommel gerust.
+
+Ook vinden schippers het beeld aan boord, zooals wordt verhaald van
+O.L. Vrouw van Hoorn. Vaak komt het de rivier afdrijven, hetgeen
+wellicht als de volkstraditie van O.L. Vrouw van Wilsveen mag worden
+aanvaard. Ik vermeld verder nog: Antwerpen, Venloo, Gent (O.L. Vrouw
+ter Riven), en Aalst (O.L. Vrouw ten Druiven).
+
+De legende van O.L. Vrouw ten Druiven luidt aldus: In de VIIe eeuw
+overstroomde de Dender een gedeelte der stad Aalst. In dezen nood riep
+men Maria aan, en ziet--daar kwam een Mariabeeld op wijngaardranken
+aandrijven. En niet zoodra had men het beeld opgevischt, of het water
+vloeide weer in de bedding terug. In 681 bouwde de H. Amandus daar
+een kapel.
+
+Zoo kwam ook in de XVe eeuw, gewiegd op de golven der Noordzee, die
+destijds het gehucht De Keins, nabij Schagen, nog vrij bespeelden,
+een beeldje aandobberen, dat, toen het van het zeewier ontdaan was,
+een Mariabeeldje bleek te zijn.
+
+Te Oostrum en te Elshout, in het Land van Heusden, was een in éen
+nacht welig opgeschoten grasveld het teeken, dat Maria daar een
+heiligdom wenschte.
+
+Ik gaf hier slechts enkele trekken uit wat men zou kunnen noemen
+de oorsprongslegenden van de talrijke bedevaartplaatsen ter eere van
+Maria in Groot-Nederland. Maar men begrijpt, wat een schat van legenden
+elk dier heiligdommen bergt. Hiervoor kan ik slechts verwijzen voor
+Nederland naar J. A. F. Kronenburg, Maria's Heerlijkheid in Nederland
+(Amsterdam) VI, Maria's Genade-oorden en Miraculeuze Beelden, en
+voor België naar A. de Cock, Brabantsch Sagenboek II, Legenden of
+Echt Christelijke Sagen, en Fr. St. Schoutens, Maria's Vlaanderen
+(Oost-Vlaanderen), Maria's Vlaanderen (West-Vlaanderen), Maria's
+Brabant, Maria's Antwerpen (Aalst 1903--1905).--
+
+Maar daar leven nog zoovele andere Marialegenden onder het volk. Twee
+heilige bisschoppen van Maastricht, Monulfus en Gondulfus, zouden
+uit hunne graven zijn opgestaan, om te Aken de wijding van den
+beroemden Mariadom bij te wonen. Een andere bisschop dier stad,
+Sint Amandus, wordt op Maria's bestel door den Engel Gabriël
+bezocht, met de boodschap, dat hij op de bijzondere hulp zijner
+hemelsche beschermster mag bouwen. In Noord-Brabant ontmoeten wij
+dan de beroemde legende van Fulco van Bern, den dapperen ridder,
+die voor zijn vijanden vluchtend, met zijn paard over de Maas zwemt,
+en door Maria, "gekleed in hemelsblauw", wordt beschut. Te Roosendaal
+verhaalt men, dat vóór lang vervlogen eeuwen aldaar een Mariakapel zou
+gebouwd worden, en toen men niet kon beslissen op welke plaats, nam
+men zijn toevlucht tot het gebed. En zie, den volgenden dag waren op
+eene weide de ossen van een landman wit van kleur geworden, en was een
+roode, zijden draad rondom hen gespannen. Dit werd de uitverkoren plek
+voor het heiligdom.--Dichterlijker is de stichting van het klooster
+Mariënwater te Couwater bij Den Bosch. Ook hier onzekerheid omtrent de
+plaats. Maar in den nacht hoort een landman in een zijner bijenkorven
+een zachte, zoetklinkende muziek, en ziet in den korf een kerkje met
+twee kloosters, door de bijen van was gemaakt.
+
+Op den Veluwezoom hoorde een vroom grijsaard engelenmuziek en zag
+hij schitterende lichten boven een plek zweven, 't Werd voor hertog
+Reinoud II van Gelder de aanleiding, om daar het klooster Munnikhuizen
+te stichten. In Utrecht leefde in de abdij van Oostbroek een monnik,
+die, de verslapping van zijn klooster vooruitziende, O.L. Vrouwe bad,
+om nu toch maar aanstonds te sterven. En ziet, hij stierf op dat uur.
+
+Overijssel is rijk aan Maria-legenden, vooral door de stichtingen
+van Gerrit den Groote (Geert Groote) en van de Windesheimers. Op
+den Agnietenberg bij Zwolle was Maria zelve verschenen aan een ouden
+broeder en had hem tot volharding aangemaand. Aan een jeugdig meisje,
+Gerbrich ten Voerde, die van een wild paard was gevallen, verscheen
+zij "aangekleed, zooals men haar in den Vasten pleegt te versieren",
+en zij genas de zieke en leidde haar terug naar Meester-Geertshuis.
+
+In het klooster Yesse bij Groningen wordt een kaars voor een Mariabeeld
+door ongeziene hand ontstoken, en hoe vaak ook uitgedoofd, telkens
+ontvlamt zij opnieuw.
+
+Ook Holland heeft vermaarde Maria-legenden. De allervermaardste is
+wel die van Walter, ook in het buitenland onder veelsoortige vormen
+verspreid. Terwijl Walter een mis ter eere van Maria bijwoont, vervangt
+deze hem in het steekspel, en Walter verricht daar schijnbaar wonderen
+van dapperheid. Toen hij dit vernomen had, sprak Walter tot zijn
+wapenmakker Walewijn: "Nu wil ik als monnik in nederig kloosterkleed
+haar ridder worden. Hier is haar godgevallig huis Hemmenrode; vriend,
+gaat gij met mij mede?" En Walewijn antwoordde: "Ik wil Christus
+dienen, ja ik ga met u mede". Zoo onderwierpen zich beiden aan den
+kloosterregel. Walter leerde den souter zingen en overtrof de broeders
+in het devoot bidden en dienen.
+
+In België geeft Maria eveneens vaak te kennen, waar ter plaatse zij
+een kerk wil gesticht hebben, zoo b.v. te Alsemberg, waar het vlas
+op een akker plotseling rijp wordt. Het bovenstaande verhaal van den
+ridder Walter leeft te Bierbeek en te Leefdaal. Ook zou Maria dezen
+ridder eens een gouden kruis hebben vereerd door een priester als
+tusschenpersoon. Aan het kruis was namelijk een strookje perkament
+bevestigd met de woorden: "Overhandig dit kruis vanwege Maria, Moeder
+van Jezus, aan ridder Walter van Bierbeek".
+
+Elders keert door Maria's voorspraak een doode jongeling tot het
+leven terug; of wordt een onschuldig veroordeelde door O.L. Vrouwe
+verlost. Maar de allerberoemdste Maria-legende, de heerlijkste,
+geurigste roos uit de geheele gaarde der volkslegenden, is wel die van
+Beatrijs, de dienaresse van Maria, die, toegevend aan den prikkel des
+vleesches, veertien bange jaren in zonde ronddoolde, maar tenslotte
+berouwvol naar haar klooster terugkwam. Daar had Maria al die jaren
+hare taak van kosteres trouw waargenomen. Welnu, deze legende speelt
+in het klooster Vrouwenperk op het gebied van Wezemaal of Rotselaar,
+bij Leuven.
+
+Maar wij moeten ook de andere heiligenlegenden althans even
+aanstippen. Nederland is rijk aan bronnen, waarmee een heiligenlegende
+verbonden is. Zoo kennen wij de St. Geertruifontijn te Bergen op
+Zoom, den St. Oelsput te Best, den St. Valentinusput te Westhoven,
+de St. Surafontein te Dordrecht. Zij ontsprong op de plaats, waar de
+heilige Sura of Sotheris ter dood werd gebracht. De St. Aelbrechtsput
+te Egmond welde op onder de lijkkist van den vorstelijken belijder--zoo
+luidt de traditie--bij het opgraven van diens eerbiedwaardig gebeente,
+terwijl Houthem (L.) boogt op zijn St. Gerlachusput, die jaren
+lang den vromen kluizenaar zou hebben gelaafd. In het Jekerdal
+bij Maastricht, te Cannes, niet ver van het kasteel Aigremont,
+vloeit een St. Servatiusbron, die de doorluchtige Maastrichtsche
+kerkvoogd bij groote droogte met zijn staf uit den dorren grond zou
+hebben geslagen. Een analogen oorsprong schrijft de legende toe aan
+een menigte andere putten, zoo b.v. aan de St. Landoaldusbron te
+Wintershoven bij Tongeren en aan den Servatiusput te Nunhem (L.).
+
+Maar verreweg de meeste van Nederlands heilige bronnen zijn gewijd
+aan de eerste geloofsverkondigers Bonifacius en Willibrordus.
+
+Een dezer is een zoogenaamde _hippokrene_ of paardenbron, éen der
+drie Bonifaciusputten te Dokkum. Op de plaats, waar de geloofsheld
+het leven liet, zonk, naar verluidt, het paard van iemand uit koning
+Pepijn's gevolg met de voorpooten in den grond; en nauwelijks was het
+paard er uit geholpen, of daar spuit met kracht een kristalheldere
+waterstraal opwaarts. Ik wensch hier even er aan te herinneren,
+dat ook een hoefslag van Wôdan's ros een frissche bron doet opborrelen.
+
+Andere bronnen zijn weer bij dorstnood ontstaan, zoo b.v. de bron te
+Heiloo. Hiervan wordt het volgende verhaald. Toen de H. Willibrord
+de plaatsen, nabij de zee gelegen, rond ging, deed zich eens gebrek
+aan zoet water gevoelen en moest hij zien, hoe zijn medearbeiders van
+dorst versmachtten. Hij riep dan een hunner en beval hem een kuiltje
+te maken. De bisschop knielde neder en bad, dat God, "Die voor zijn
+volk in de woestijn water had doen vloeien uit de rots, met diezelfde
+barmhartigheid uit den zandigen bodem water voor zijne dienaren zou
+doen opborrelen". En ziet, onmiddellijk wordt het kuiltje gevuld door
+eene zoetwaterbron.
+
+Eindelijk, een groot aantal bronnen dragen den naam van de
+H.H. Bonifacius of Willibrordus, omdat deze heiligen er in gedoopt
+hebben: aldus de twee andere Bonifaciusbronnen te Dokkum, aldus de
+Willebrordsputten te Osch, Diessen, Deurne, Zoutlande, Bakel, Asten,
+Maarhees, Geisteren, Venraai, Stamprooi, en voorheen te Berchem, bij
+Antwerpen. Zulke bronnen noemt men _kerstputten_ of _kerstpoelen_,
+en de historische kern der legenden is ongetwijfeld deze, dat de
+geloofsverkondigers verscheiden heidensche bronnen zullen gekerstend
+hebben, door er de heidenen de genade der wedergeboorte te doen
+deelachtig worden.
+
+Is het wonder, dat nog zoovele andere legenden Neerlands vroegste
+geloofsverkondigers verheerlijken? Hierin uit zich de dankbaarheid
+van den volkszin. Te Maastricht verhaalt men van den bisschops- en
+pelgrimsstaf, de drinkschaal en den sleutel van den H. Servatius;
+nog leeft te Susteren in de volkslegenden de H. Willibrordus, te
+Odiliënberg de H.H. Wiro, Plechhelmus en Otgerus. Te Noordwijk weet
+men te vertellen, hoe de H. Jeroen door de Noren gemarteld werd; hoe
+hij een eeuw na dien aan een godvruchtig landbouwer, met name Nothbodo,
+verscheen, en hem gelastte, zijn gebeente over te brengen naar Egmond,
+in het heiligdom van den eerbiedwaardigen Adalbert.
+
+Maar nog andere banden verbinden de heiligen aan ons volk. De
+H. Hereswit vereenigt de traditie van Strijen en Thorn (L.), welks
+vorstelijke abdij zij stichtte. De nagedachtenis van den heiligen
+bisschop en belijder Bernulphus houdt men in het Utrechtsche en verre
+daar buiten in eere. Sint Hatebrand verbindt weer Noord en Zuid,
+de Groninger Ommelanden met Antwerpen, waarheen men zijn gebeente
+overbracht. De H. Sura wordt als volksheilige vereerd te Dordrecht,
+de H. Lidwina te Schiedam, de H. Norbertus te Gennep, waar men nog
+het Norbertuspad en het Norbertuspoortje wijst, Sinte Kunera te
+Rhenen, Sint Gerlacus te Houthem en in geheel Zuid-Limburg, terwijl
+de eerbiedwaardige Ailbert in vrome herinnering blijft voortleven te
+Rolduc, door hem gesticht. De stad Delft is fier op hare Geertruida
+van Oosten. En zoo eert het volk den H. Trudo te Sint Truiden, de
+H. Adilia te Haspengouw, de H. Aleidis te Schaarbeek, de H. Alena
+te Dilbeke, Sinte Gudula te Brussel, de eerbiedwaardige Ida, van wie
+gezegd wordt, dat "die visschen in den water tot haren handen quamen
+en desgelijcks die voghelen", te Leuven, Sint Veronus te Lembeek, Sint
+Bavo door geheel Vlaanderen. In de omstreken van Brussel zweeft nog de
+geest van eerbiedwaardigen Ruysbroec, eerste prior van het klooster
+te Groenendaal, bij wiens verscheiden de klokken van Deventer, de
+verblijfplaats van Gerrit den Groote, vanzelf begonnen te luiden. Ook
+wijst men nog een boom in het Zoniënbosch, waaronder de groote mysticus
+gewoon was te schrijven en te mediteeren.
+
+Zie Kronenburg, Maria's Heerlijkheid in Nederland V, bl. 301 vlg.;
+Neerlands Heiligen in de Middeleeuwen (Amsterdam 1899), Neerlands
+Heiligen in later Eeuwen2 (Amsterdam 1908), _passim_; Schoutens,
+Maria's Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen, Brabant, Antwerpen,
+_passim_; A. de Cock, Brabantsch Sagenboek II, bl. 64-345; Wolf,
+Niederländische Sagen, _passim_; J. J. van der Horst, Oud en Nieuw,
+Nederlandsche legenden (Leiden 1887), bl. 1, 41, 367 enz.; Hofdijk,
+Kennemerland: De Macht des Geloofs; Schrijnen, Essays en Studiën,
+bl. 245 vlg. (Volkskunde XV, bl. 168); H. Welters, Limburgsche
+Legenden, _passim_.
+
+
+
+III. Het volkslied.
+
+
+"Zij worden heel niet gemaakt, zij groeien, zij vallen uit de lucht,
+zij vliegen als herfstdraden over land, nu hier, dan daar heen;
+op duizenden plaatsen tegelijk worden ze gezongen ..." Zóo teekent
+Th. Storm de liederen, die opbloeien uit den volksgeest, die meeleven
+het leven des volks ...
+
+Een rijken schat van poëzie legt het volk in zijn gebruiken. Wanneer
+de landman het zaad hoog opgooit, dat het welig opschiete; wanneer
+de Westvlaamsche "boeier" het paard 's avonds te voren in het oor
+fluistert, dat het den volgenden morgen een doode moet vervoeren;
+als de Limburgsche bruid zorgvuldig het zelfvervaardigde bruidshemd
+bewaart, dat haar eens als doodsmantel zal dienen,--dan is dit
+hooggestemde volksdichting, al zijn het "Lieder ohne Worte". Maar stelt
+die aandoening zich in klankbeweging en wordt deze gevoelsverklanking
+geschakeerd door rythmische en melodische stembuigingen, dan wordt
+geboren het _volkslied_.
+
+Het woord "lied" heeft geen betrekking op het getoonzette of gezongene,
+maar op het uitermate zingbare. Het lied is de eenvoudigste uitdrukking
+van een stemmingsgeheel, het versnippert de gemoedsstemming niet,
+om er de ontwikkeling van voor oogen te stellen, maar zingt een
+éenvormige, zich-gelijkblijvende, boven de begrippen der woorden
+zwevende stemming uit, het beweegt zich in korte strofen, meest van
+vier tot acht regels, die de natuurlijke maat van vier, of drie en
+vier versvoeten hebben. Maar elke strofe bevat de geheele stemming,
+wier aroma zich als bloemengeur verbreidt.
+
+Het melodische lied is dus uiteraard _welluidend_ en
+_eenvoudig_. Teeder als een zucht en toch weelderig van rythme en
+bloeiend van klank. En nu bereikt het zangerige juist in de volkskunst
+een hoogtepunt, daar erlangt de eenheid van rythme en mimiek bij spel,
+bij arbeid en dans zulk een volmaaktheid, dat zij de hoogste norm
+schijnt te naderen.
+
+"Het volkslied een uiting der volksziel": een uitspraak als deze
+dient natuurlijk niet verstaan te worden in den geest der vroegere
+romantiek, alsof wij met een niet te benaderen, anoniemen, scheppenden
+volksgenius te doen hadden. Niet het kollektieve volk, neen, de
+man-uit-het-volk is de auteur. Maar juist òmdat hij uit-het-volk is,
+omdat hij het volk begrijpt en het volk hem, omdat hij deel heeft aan
+den aard van het volk, dat werkelijk dichter is in zijn gebruiken,
+zijn beelden en uitdrukkingen en niet het minst in zijn stemmings-
+en gevoelsuitingen,--juist dáarom is hij in staat een volksgedicht
+te scheppen.
+
+Volgens Otto Böckel, Psychologie der Volksdichtung (Leipzig 1906)
+is de _roep_ de kern van het volkslied. Alles wat de mensch aan
+lief en leed ondervindt, wat hem schokt en schrijnt, hem verheugt
+of prikkelt of afschrikt, ontlokt hem gezangvormige klanken. Deze
+klanken nu zijn vatbaar voor ontwikkeling. Zij kunnen groeien in
+omvang en melodie; veelal wordt hun klankgehalte versterkt door het
+stafrijm. De vreugderoep is de bevoorrechte gevoelsuitdrukking in den
+bloeitijd des levens, is verklanking van liefde en lust; men denke
+slechts aan refreinen als:
+
+
+    Hei 't was in de Mei, Mei, Mei,
+    Hei 't was in de Mei.
+
+
+De smartroep handhaaft zich voornamelijk bij de lijkklacht. Maar het
+arbeidslied bovenal wijst op de ontwikkeling van de volkslyriek uit de
+gevoelstonen. Hier immers voegt zich bij de klanken een voor de poëzie
+onmisbaar bestanddeel: het rythme. Gevoelsuitingen en muziek gingen
+aanvankelijk steeds gepaard; het rythme kwam van elders. En nu is het
+de groote verdienste van Karl Bücher, er ons op gewezen te hebben,
+hoe deze onmisbare faktor zich ontwikkelde uit den rythmischen vorm,
+dien het volk aan een inspannenden arbeid ter afwisseling gaf. Het
+rythme gewerd de volkspoëzie dus vooral uit het arbeidslied,
+waartoe het danslied in hoofdzaak moet worden teruggebracht. Hoe
+ouder de arbeidsgezangen zijn, des te enger schijnen zij met de
+arbeidsverrichting samen te hangen.
+
+Zoo is dan het volkslied een dichtzang, die organisch uit het volk
+in zijn gevoelen en verrichten is gegroeid; het is onmiddellijk
+ontsprongen aan het gevoel der natuurvolken en, van de kultuurvolken,
+in zooverre hun gewaarwordingen en uitingen behooren tot het domein der
+onderkultuur. In en door het zingen plant het zich voort. De dichter
+is meest onbekend, omdat op den bodem der onderkultuur, der naïeve
+volkskunst, dichterlijke individualiteit kwalijk gedijt. Het lied
+is alles, op den zanger wordt weinig acht geslagen. Het lied wordt
+beschouwd als gemeengoed, omdat het uiting geeft aan de gevoelswereld,
+welke aan alle volksgenooten gemeenzaam is. Ging het ook niet aldus
+met de grootsche scheppingen der Middeleeuwsche bouwkunst? Gelijk
+het volk deze als zijn eigendom beschouwde, door er voortdurend aan
+te wijzigen en aan bij te bouwen naar willekeur, zoo heeft ook het
+volkslied nimmer een authentieken vorm, is het als 't ware steeds in
+vlottenden toestand, staat het aan allerlei veranderingen, verkortingen
+en toevoegsels bloot. De aanhef van het lied openbaart echter meestal
+zijn afkomst.
+
+Het volkslied deelt dus het lot van het sprookje; en evenals
+van sprookjes-motieven, zoo mag men ook van liederen-motieven
+spreken. Trouwens volkslied en sprookje bestaan elkander in
+den bloede door hun gemeenschappelijk sterk-algemeen karakter,
+óok dan, wanneer zij niet geheel samenvloeien, zooals in het
+sprookjeslied. Bijzonderheden worden verwaarloosd, tijd en plaats
+zelden vermeld. Veelal wordt de hoorder in eens midden in de handeling
+verplaatst. Ook moraliseert het volkslied evenmin als het sprookje.
+
+Toch verraden de motieven doorgaans hun herkomst, en wel niet alleen
+de sociale groep, waarin zij geboren werden, maar ook den landaard en
+het klimaat van hun geboortegrond. In laaglanden als de onze is een
+Hoogduitsche _Juchzer_ ondenkbaar. Weidevelden geven iets eentonigs
+en zwaarmoedigs. Maar de zee schenkt opgewektheid en kleurigheid
+van toon. "Friesland zingt niet": die uitspraak is overdreven, maar
+geenszins van waarheid ontbloot. De innigheid van het Saksische
+halle-huis vergoedt veel van het trage en monotone in taaleigen en
+landschap. In het land der Franken, met den Keltischen ondergrond,
+voelt het volkslied zich het behaaglijkst.
+
+Wat is nu het verschil tusschen volkslied en kunstlied? Laat ik
+vooreerst opmerken, dat ik de benaming "kunstlied", wanneer zij moet
+dienen, een tegenstelling te vormen met volkslied, niet aanvaard. Is
+het volkslied dan géen kunst? Tegenover het _volks_lied staat niet het
+kunstlied, maar het _kultuur_lied, evenals tegenover de _volks_taal
+staat de _kultuur_taal: "kultuur" heeft hier natuurlijk de waarde
+van "bovenkultuur". Welnu, een wezenlijk verschil zie ik tusschen
+beide niet. Kan het anders? Er bestaat immers geen wezenlijk, maar
+slechts een gradueel onderscheid tusschen onder- en bovenkultuur. Het
+kultuurlied geeft slechts veredelde, of somwijlen _zoogenaamd_
+veredelde volkskunst. De vorm is meer verfijnd, de auteur is zich ook
+bewust, een kunstprodukt te scheppen. Verder is hij meestal bekend en
+zorgt voor de rechten van zijn vaderschap. Maar hij kan putten uit de
+volksschatkamers, en zóo kan het volkslied vaak tot kultuurlied worden,
+om straks wellicht weer in den volksmond tot volkslied te worden
+vervormd: maar dán zal het de afgesleten vorm zijn! Steeds dient de
+kultuurdichter echter met het volk voeling te houden; en laat ik het
+woord van Poelhekke hier bij voegen, dat de verfijnde kunst der hooger
+ontwikkelden, van de meerderen in de techniek, "nooit de bron waaruit
+zij is ontsproten mag vergeten, op gevaar af aan bloedarmoede te gaan
+lijden": Woordkunst, bl. 122; vgl. De Beiaard I, 1, bl. 43 vlg. Verder:
+Karl Bücher, Arbeit und Rhythmus. Abhandl. der Philolog.-histor. Classe
+der königl. Sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften (Leipzig 1896)
+XVII, V, vooral hoofdstuk 4, bl. 74: Der Ursprung der Poesie und Musik;
+Otto Schell, Das Volkslied (Leipzig 1908); Otto Bremer, Zum Versbau der
+Schnaderhüpfel, in het Festschrift Karl Weinhold gewidmet (Strassburg
+1896); Gustav Meyer, Essays und Studien I, bl. 289-408: Zur Kenntniss
+des Volksliedes; Schrijnen, Essays en Studien bl. 258 vlg.: Litausche
+Volkszangen; Dr. N. Geerts, Oorsprong en wezen van het volkslied, in
+de Handelingen van het zevende Nederl. Filologenkongres, bl. 109 vlg.
+
+Het Nederlandsche volkslied heeft lang gewacht op de waardeering,
+die het toekwam. Ik bedoel hier niet de historische waardeering,
+die het profane en geestelijke lied ruimschoots gewerd door den
+voortreffelijken arbeid van Kalff, Moll, Acquoy, De Vooys, Knuttel en
+anderen. Maar eerst in 1907 was Groot-Nederland in het bezit van een
+verzameling van volksliederen, die de vergelijking b.v. met de Duitsche
+soortgelijke werken van Böhme en Erk kon doorstaan: ik bedoel de drie
+deelen van Flor. van Duyse's Oude Nederlandsche Volksliederen (Den
+Haag 1900-1907). Ook kunnen wij niet ontkennen, dat het Hoffmann von
+Fallersleben is, dus een Duitscher, die hier te lande de belangstelling
+in onze eigen vaderlandsche liederen heeft gaande gemaakt. Sedert dien
+kunnen wij wijzen op de gedeeltelijke verzamelingen van Snellaert,
+J. F. Willems, De Cousemaker, Carton, Lootens en Feys, Jan Bols, Van
+Vloten, J. en L. Alberdingk Thijm en Blyau en Tasseel. Oud en nieuw,
+volkslied en kultuurlied, oude, bewerkte en nieuwe melodieën vindt
+men vergaderd in Coers' Liederboek van Groot-Nederland. Zie vooral
+Dr. F. Scheurleur, Nederlandsche Liedboeken ('s Gravenhage 1912).
+
+Behoudens haar vergelijkende waarde zijn al deze verzamelingen voor de
+volkskunde slechts van belang, in zooverre zij liederen zeer onlangs
+uit den volksmond opteekenden. Want, ik kan het niet vaak genoeg
+herhalen, de volkskunde is de kennis en het wetenschappelijk onderzoek
+van het _heden_, is de ethnologie der thans levende kultuurvolken. Ik
+geef dus van elk der verschillende soorten volksliederen slechts die
+stalen, waarvan ik ofwel persoonlijk kennis nam, of van wier voortleven
+ik mij anderszins kon vergewissen. Sommige liederen berusten, wat den
+tekst betreft, op schriftelijke overlevering, welke uitsluitend ten
+doel heeft, het geheugen ter hulp te komen. Eenige families houden
+er zelfs lijvige geschreven liederboeken op na. In dit geval is de
+schriftelijke traditie gelijkwaardig met de mondelinge.
+
+Een enkel woord ook over de _muziek_ van het volkslied. Zij berust
+voor een groot deel op de volksmuziek der Middeleeuwen, die zelf
+gesproten is uit de Oudchristelijke Latijnsche kerkmuziek. Wanneer
+wij nu weten, dat deze kerkmuziek in hoofdzaak niets anders is dan
+gekerstende Grieksche en Grieksch-Romeinsche muziek, zooals door
+Fr. A. Gevaert en A. Möhler uitvoerig is aangetoond, dan komen wij tot
+het verrassende resultaat, dat in de brokstukken van het hedendaagsche
+volkslied de muziek der heidensche klassieke oudheid nog voortleeft.
+
+Inderdaad doorloopt het volkslied der Middeleeuwen de Aeolische,
+Dorische, Iastische en Hypolydische toonladders, door het Roomsche
+_Antiphonarium_ aan de oude muziek ontleend. En wanneer het ons heden
+voorkomt, of een volkslied sterk op een kerkelijke hymne of eenig
+ander Gregoriaansch kerkgezang lijkt, dan is dit geen verbeelding,
+maar werkelijkheid; en de overeenstemming berust niet op toeval,
+maar op genetischen samenhang. Zoo is de melodie van het bekende lied
+van Halewijn, dat nog op vele plaatsen en met vele varianten in den
+volksmond leeft, niets anders, dan die van het _Credo_ uit de _Missa
+in duplicibus_; en die van de Koninginne van Elf Jaren berust op het
+_Veni Creator_. Voor verdere beschouwingen verwijs ik naar Fl. van
+Duyse, Het oude Nederlandsche Lied I, Inleiding, bl. XVI vlg., en
+vooral naar zijn uitvoerige verhandelingen: Het eenstemmig Fransch en
+Nederlandsch wereldlijke Lied in de Belgische gewesten (Brussel 1896)
+en De Melodie van het Nederlandsche Lied in hare Rhythmische vormen
+(Brussel 1902).
+
+Allereerst dus, met het oog op de geboorte van het volkslied in het
+algemeen, volge hier het _arbeidslied_. De melodie hiervan is zonder
+twijfel oorspronkelijker en zelfstandiger dan die der verhalende,
+erotische, geestelijke e.a. liederen, daar zij het nauwst met den
+inhoud samenhangt.
+
+Niet alleen in Nederland, maar van den Brennerpas tot aan de Noordzee
+klinken hei-liedjes in den trant van ons
+
+
+    Hoog op een! een, twee,
+    een, twee, drie!
+    hoog op vier! vijf, een meer!
+    hoog op zes! fiks op, enz.
+
+
+Gegroeid in melodie en in vorm klinkt het lied:
+
+
+    Haal op je hei!
+    Hij is gewassen
+    Al in de klei,
+    Al in den grond
+    Daar staat hij prompt,
+    Zóo staat hij beter, enz.
+
+
+Overeenkomstig de sociale groepeering van het volk zal het arbeidslied
+zich verder moeten splitsen in dorschlied, smidslied, visscherslied
+enz., en vooral aan die bedrijven dienen te beantwoorden, waarin
+rythmische beweging het werk begeleidt. Men denke ook aan het liedje,
+dat bij het snijden der meifluitjes gezongen wordt, terwijl de jongens
+rythmisch met het hecht van het mes op de wilgenbast kloppen (I,
+bl. 191).
+
+Een Zeeuwsch karnliedje luidt aldus:
+
+
+    Kêrne, kêrne beuter,
+    Drie pond in een scheutel,
+    Drie pond in een kannetje,
+    't Is van moeder Jannetje.
+
+
+Uit Friesland:
+
+
+    Tsiis, tsiis, tsjerne!
+    Bûter komt fer reamme [room],
+    It gearret sa wol, it gearret sa wol,
+    Mei eltse stiet in amerfol.
+
+
+Spinlied uit Ochten:
+
+1.
+
+
+    Spin, spin, m'n lieve dochter,
+        Dan krijgde gij een hoed!
+    Ja, ja, mijne moeder,
+        Die staat mij zoo goed.
+
+
+Refrein:
+
+
+    'k Kan lappen en spinnen,
+    Een zweer aan den vinger
+    Doet mij er zoo zeer.
+
+
+2.
+
+
+    Spin, spin, m'n lieve dochter,
+         Dan krijgde gij een jak!
+    Ja, ja, mijne moeder,
+         Dat staat mij zoo knap.
+
+
+Refrein:
+
+
+    'k Kan lappen, enz.
+
+
+(Driem. Bladen III, bl. 42).
+
+Uit Zeeland:
+
+
+    Draaie, draaie wieltje,
+    Morgen komt Machieltje,
+Als Machieltje nièt en komt,
+    Dan komt Jacob Janssen,
+    Die zal je leeren dansen,
+    Hier een stoel en daar een stoel,
+    Op ieder stoel een kussen.
+
+
+Ten slotte een strofe van een Vlaamsch spinliedje, dat het midden
+houdt tusschen arbeidslied en sprookjeslied:
+
+
+    Al onder den weg van Maldegem,
+    Malle-Malle-Malle-Malle-Maldegem,
+    Al onder den weg van Maldegem,
+    Daar zat een wijf dat spon.
+    Dat wijf dat zat en spon,
+        Gielegon,
+    Al op een houten wieleken,
+    Wiele-wiele-wiele-wiele-wieleken,
+    Al op een houten wieleken,
+    Daar was geen draaiing aan! (_bis_).
+
+
+Oogstlied uit Woubrechteghem (Oost-Vl.):
+
+
+    Het laatste voer is op de baan,
+    Dat in den boer zijn schuur moet gaan,
+    De luie boeren alleen hebben nog staan.
+
+
+Ik vermeldde dit liedje reeds I, bl. 281, en daarvóor het rhythmische
+Noordhollandsche oogstlied, dat inzet met de regels:
+
+
+    De wumpel, de strumpel, de kanne met bier,
+    Die hebben we hier op ons plezier!
+
+
+Ook enkele dorschliedjes gaf ik reeds op bl. 284. In zijn geheel
+luidt het Friesche liedje als volgt:
+
+
+    It klitst, it klatst
+    't Giet juwn toa gest,
+    Op tzies in brea
+    Mey 't heale gea.
+
+    As wij houndert krye
+    Wy zilt neat zwye,
+    Dan jouwt dy frouw
+    Uws spek in strouw
+    Goe bjear dar by
+    Is aeck uws fly.
+
+
+Dr. H. Blink vertaalt deze stroofjes:
+
+
+    Het klitst en klatst
+    Het gaat van avond te gast
+    Op kaas en brood
+    Met het heele dorp.
+
+    Als wij honderd [zakken] krijgen,
+    Wij zullen het niet verzwijgen
+    Dan bakt de vrouw
+    Voor ons spekpannekoeken
+    En goed bier daarbij
+    Dat voegt ons wel.
+
+
+Op wisselmaat berust verder het vlasslijterslied, het visscherslied,
+het maaierslied, het smidslied, het touwslagerslied, het kuiperslied,
+het molenaarslied. Op maatbeweging gaat ook het soldatenlied terug,
+daar dit toch hoofdzakelijk een marschlied is. Ook het jagerslied is
+in den grond een marschlied. Sterk-rhythmisch is verder het schippers-
+en roeilied, en ook het matrozenlied, dat men hoort in de havensteden;
+dit ontstond bij het anker lichten of bij het hijschen der zeilen. Zie
+ook Dr. De Vooys, Volkskunde XXIV, bl. 154 vlg.
+
+Ten slotte nog een weversliedje, ons door de Graafschapsbode van 16
+Maart 1907 medegedeeld [vgl. Driem. Bladen VII, bl. 627]:
+
+
+    "Hungel de bungel de boeze,
+    Achter onzen hoeze
+    Daor steet 'nen grooten nöttenboom,
+    Daor zat 'nen wêver op 'nen toog,
+He wos nich, watte etten zol,
+    Zoere, zoere kernemelk
+    Met gerstebrood,
+    Sloat den luien wêver dood!
+    Loat em nog en betjen lêven,
+    Dan zal e wal better wêven;
+    Zet em op 't spiendvat,
+    Sloat em met de panne veur 't gat,
+    Hè, boer, wat plêrt dat".
+
+
+Het hoog-poëtische liefdeleven klinkt bijzonder zuiver door in het
+_bruiloftslied_. Oorspronkelijk omvat dit lied zoowel de klacht
+bij het verlaten van het ouderlijk huis, als het jolige vreugdelied
+bij het overschrijden van den drempel der nieuwe woning. Maar men
+vindt het nog slechts in bloei bij volken met hoogst eenvoudige en
+sobere levenswijze, zoo b.v. bij de Lithauërs. In de Nederlandsche
+gewesten is het vrijwel uitgestorven. Het lieve stroofje van Cremer
+in Bruur Joapik:
+
+
+    Hier 'en reuske, en doar 'en flikske,
+    Weer 'en tekske en weer 'en strikske;
+      Bluumpkes moar
+      Bij mekoar
+    Rood en gruun veur 't jonge paar
+
+
+zal wel een kultuurdichtje in den volkstoon zijn. Laat ik echter wijzen
+op het Bathmensch bruiloftslied, dat wij vinden in de Driem. Bladen
+II, bl. 60, 61:
+
+Algemeen Bathmensch Bruiloftslied.
+
+
+      Willen wij er eens ommegaan,
+    En zien of ik ze niet vinden kan?
+      Ja, hier heb ik ze gevonden,
+        Ja, met haar bruin haar.
+    't Is gevonden, ik zal haar kiezen,
+
+    Al voor een draai.
+    Zij is mager al om te geven.
+    En geef niet over in dezen stond,
+    Of geef haar een zoentje voor haren mond,
+    Al zoo nat,
+    Al zoo glad.
+    Onder mijne voeten,
+    Uitverloren,
+    Uitverkoren,
+    Waar zal ik het zoeken?
+    Onder deze lesse besse,
+    Mooie meisjes samen!
+    Mooi meisje met je blauwe rok,
+    Mag ik eens met u ganen?
+    Neen, neen, dat ziet zoo niet!
+    Ja, ja, dat ziet zoo wel!
+    Keer u eens om en ik meen je wel!
+    Keer je nog eens omme,
+    Nog eens weder omme!
+    Ik heb den heelen dag geloopen,
+    Mijn geld is door de keel gekropen (geloopen)
+    O, en zie zoo,
+    En bij ons gaat alles zoo!
+    En allo!
+
+
+Met het bruiloftslied hangt ten nauwste het _danslied_ samen, en de
+schakel vormt het bruiloftsdanslied, oorspronkelijk wel op de deel
+uitgevoerd. Zoo b.v.:
+
+
+    Ik heb mijn geld
+    Op hoopen gesteld,
+    Gestapeld op elkander.
+    Ik heb mijn liefje trouw beloofd,
+    Een trouw van diamanten.
+
+    Ziedaar, schoone jonkheer,
+    Daar heb-je mijn hand van eer.
+    Ziedaar, schoone jonkvrouw,
+    Daar heb-je mijn hand van trouw,
+    En daarop zoen ik jou.
+
+
+Het oude danslied vindt men vooral nog terug in het kinderlied. Wij
+zagen herhaaldelijk, hoe een oud gebruik overal elders werd
+uitgeschakeld, om in onzen tijd bij de kinderen terecht te komen;
+zoo b.v. het Paasch- en St. Maartensvuur, de ommegang met de
+Pinksterbloem en de Luilak, het kaarsje-dansen met Driekoningen, het
+raadselopgeven, het pandverbeuren enz. Dezen weg zijn vooral vele
+reidansen gegaan. Hier en daar, op bruiloften en boerenkermissen,
+wisten zij zich nog op het platteland staande te houden, maar zij
+verdwijnen meer en meer. En evenzoo ging het met allerlei drinkliedjes
+en pandspelletjes. "Reien als het ,Patertje langs den kant' ,de
+Zevensprong' en ,Haal open de poort' geven ons te zien, hoe onze
+voorouders dansten, voordat de uit den vreemde ingevoerde draaiende
+wals en polka de oude slepende reidansen verdrongen": Boekenoogen,
+Onze Rijmen, bl. 16.
+
+Bij deze reidansen schrijden de kinderen langzaam hand aan hand voort
+op de maat van het gezang, terwijl zij nu eens een kring vormen en dan
+weer een ketting, die zich onder een poort van armen voortbeweegt. Wij
+hebben hier een rest van den Oudgermaanschen dans. Het "Patertje langs
+den kant," waarvan ik de eerste strofe met de melodie laat volgen, was
+echter geen bruiloftsdanslied, maar een Meidanslied; vgl. I. bl. 190.
+
+
+    Daar ging een pa-ter-tje langs den kant,
+    Hei, 'twas in de Mei, hij vat-te zijn zoe-te-lief
+    bij de hand, Hei, 't was in de
+    Mei zoo blij, Hei, 'twas in de Mei!
+
+
+Nog een enkel woord over de waarde van het kinderlied. Het vertoont
+de resten van nog zoovele andere oude volksgebruiken. In een
+rommelpotliedje, waarvan ik I, bl. 165 melding maakte, wordt gesproken
+van "een stroobant", welks beteekenis mij niet helder leek. Intusschen
+geloof ik, dat wij hier een aanduiding mogen zien van het oude gebruik,
+stroo onder het lijk in de kist te leggen, wat vooral kan blijken uit
+de vergelijking met de volgende regels uit een XVe eeuwsch handschrift:
+
+
+    Ende een wilghen kiste ende een stroen bant,
+    Hiermede word ik sent int ander lant.
+
+
+In den kindermond wordt de "strooband" in Drente wel eens tot "strop",
+waarbij dan gevoegd wordt de houtsoort van de kist; het resultaat
+luidt: "mit 'n eiken strop an." Zulke veranderingen in den kindermond
+zijn zeer veelvuldig en, hoe verbijsterend somtijds ook, steeds
+psychologisch uiterst leerzaam. Zie hierover b.v. Dr. J. Bergsma,
+Drentsche Volksalman. 1902, bl. 50 vlg.
+
+Natuurlijk vinden wij ook heel wat survivals van oude
+geloofsvoorstellingen, die ik in het Eerste Deel besproken heb. Toch
+moet men in dit opzicht voorzichtig zijn. Wanneer bij het neerdwarrelen
+der sneeuwvlokken de kinderen te Assche jubelen:
+
+
+    See-se-ken schudt zijn bed-de-ken uit, en
+    laat de pluim-kes vlie-gen!
+
+
+vgl. te Brugge: "O.L. Heertje schudt zijn beddeken uit en al de
+pluimtjes vliegen deruit", terwijl dit elders de Engeltjes of,
+zooals in Noord-Brabant, Maria doet,--dan kan men wel zeggen, dat
+dit liedje eigenlijk op de Germaansche Godin Holda betrekking heeft,
+en onmogelijk is dit ook niet. Maar het kan óok zijn, dat wij hier
+eenvoudig met een animistische opvatting (in ruimeren zin) te doen
+hebben, die eertijds tot een faze van de Holda-mythe aanleiding
+gaf. Men moet terdege onderscheid maken tusschen hoogere en lagere
+mythologie.--Ook is de meening, dat Engeland=Engelland het zielenrijk
+zijn zou, tegenwoordig vrij wel verouderd.
+
+Wanneer ik nu nog gewezen heb op de oude en dialektische taalvormen,
+die zich in menig kinderliedje gered hebben, dan hoop ik den lezer
+althans eenigermate van het groote belang van het kinderlied te
+hebben overtuigd.
+
+Het kinderdanslied komt meestal voor bij het touwtjespringen,
+het rondedansen en het reidansen. Bij het touwtjespringen is het
+rhythme natuurlijk weer hoofdzaak: en hierin ligt de verklaring
+van het feit, dat den volwassenen wel eens raadselachtig voorkomt,
+hoe n.l. de kinderen uren en uren, en weer dag aan dag met dezelfde
+springspelletjes kunnen bezig blijven. De oplossing ligt in het
+meeslepende, in de onbedwingbare lust van het rhythme. Twee meisjes
+draaien het touw met gewonen tragen slag en zingen daarbij, terwijl
+een derde in de koord danst:
+
+
+    Ik heb een jas-ken ge-kocht, Naar de
+    naai-ster ge-bracht. Zoo ge-zeid, zoo ge-daan, Om naar
+    huis toe te gaan, In, spin, springt bij den boer maar
+    in, Uit, spruit, springt bij den boer maar uit.
+
+
+Bij de woorden "in, spin" krijgt de touwtjesspringster een mededanseres
+naast zich, en bij de woorden "uit, spruit" loopt de eerste weg. En
+zoo gaat het steeds door, met evenveel ijver en opgewektheid.--In
+Friesland hoort men:
+
+
+    Ik heb een jasje gekocht,
+    Naar de lommert gebrocht,
+
+
+en de finale luidt daar:
+
+
+    Van inspin,
+    Spring er dan maar in,
+    Van uitspruit,
+    Spring er dan maar uit.
+
+
+Dit spel biedt wel eenige verscheidenheid, en veel is ook over gelaten
+aan de willekeur der draaisters. Maar oneindig meer afwisseling
+vertoont toch het rondedansen, waarbij de kinderen nu eens gewoon
+luchtig op- en neerspringen op het maatgeluid van hun lied, dan
+weer plotseling neerhurken, dan andermaal het dansen begeleiden met
+handgeklap en allerlei nabootsende gebaren. Een der meest bekende
+kinderliedjes, dat als danslied en wiegelied tevens dienst doet,
+is het bekende "Klein, klein kleutertje", in Vlaanderen ook: "Klein,
+klein Marieken".
+
+Te Herdersen leeft deze variant:
+
+
+    Klein, klein Jee-se-ken, He-je gij zul-ke
+    kou? Komt in mijn her-te-ken wo-nen En
+    maakt u daar een schouw.
+
+    We zullen een vierke stoken;
+    We zullen een pappeken koken;
+    En brengt uw liefste moederken mee,
+    Dan zullen we zijn tevree.
+
+
+Maar een der merkwaardigste dansliedjes is wel het _reuzenlied_. De
+kinderen scheppen er ontzaglijk veel genot in, vooral in België,
+waar de reuzen nog bestaan en dansen uitvoeren, als te Brussel,
+Geerardtsbergen, Hasselt, Antwerpen en Wetteren. Merkwaardig is het,
+dat de melodie vrij wel overeenkomstig is met die van den kerkelijken
+hymnus _Creator alme siderum_.
+
+"Het _Reuzenlied_" zegt Maurits Sabbe, "herinnert ons de
+schilderachtige volksoptochten met de reuzenfamilies, het ros Beiaard
+en allerlei allegorische voorstellingen, die vroeger in bijna al
+onze Vlaamsche steden en stedekens geliefkoosde nummers voor het
+kermisprogramma waren en thans nog slechts in enkele steden van tijd
+tot tijd de feestelijkheden opluisteren".
+
+
+    Moe-der, zet de pap op 't vier, de pap op
+    't vier, De reus is hier, Keert u eens
+    om, reus-ken, reus-ken, Keert u eens
+    om, Reu-ze-gom.
+
+    Moeder, stopt algauw het vat, algauw het vat,
+    De reus is zat,
+    Keert u eens om, reusken, reusken,
+    Keert u eens om,
+    Reuzegom.
+
+
+In heel wat vlugger tempo bewegen zich de dansliedjes: "'kHeb een
+rood, rood spiegeltje gevonden";--"Trijntje, Trijntje, Trijntje, je
+hebt er water bij gedaan";--"In Holland staat een huis" e.a. Tot de
+nabootsende dansliedjes behoort dat van den _Klepperman_: "Elf uren
+slaat de klok"; bij de woorden "klip-klip-klip" en "klop-klop-klop"
+houden de danseressen een oogenblik stil en klappen driemaal in de
+handen of trappen driemaal met den voet.
+
+Maar ik mag van deze dansliedjes geen afscheid nemen, zonder althans
+vermeld te hebben het merkwaardige:
+
+
+    Klein' An-na zat op ma-jes-teit, ma-jes-teit ma-jes-
+    teit, Klein' An-na zat op ma-jes-teit ma-jes-teit.
+
+    Daar zat zij nu te weenen,
+    Weenen, weenen,
+    Daar zat zij nu te weenen,
+    Weenen.
+
+
+Dit wordt gezongen door kinderen, die in een kring rondloopen,
+terwijl in het midden een meisje zit neergehurkt, met het hoofd in
+de handen. Het spel is drama geworden en vertolkt een ballade. Want
+na het zingen van de tweede strofe, treedt een tweede meisje in den
+kring en nu vervolgt het koor:
+
+
+    Daar kwam haar lieve moeder aan, enz.
+
+
+Deze vraagt:
+
+
+    Zeg kind toch, waarom weent gij zoo? enz.
+
+
+Waarop het meisje antwoordt:
+
+
+    Omdat ik morgen sterven moet, enz.
+
+
+Nu treedt een derde den kring binnen en het koor zingt:
+
+
+    Daar kwam de booze Fredrik aan, enz.
+
+
+Op de maat slaat Frederik het meisje nu op den rug:
+
+
+    Die zal haar nu den dood aandoen, enz.
+
+
+Ten slotte wordt Anna door Frederik en de moeder opgenomen en gejonast,
+en allen zingen:
+
+
+    Nu wordt zij in het kistje gelegd, enz.
+
+
+Dit liedje is o.a. te Voorburg, Varsseveld, Nijmegen, Zeeland bekend en
+hoogst waarschijnlijk uit Duitschland afkomstig. Het woord "Majesteit"
+ontstond wellicht uit "Breitenstein"; zie Marie Ramondt, Volkskunde
+XXIII, bl. 237; Karl Wehrhahn, Kinderlied und Kinderspiel, bl. 110 vlg.
+
+Bij het reidansen staan een of meer meisjes tegenover een heelen rei,
+terwijl beide partijen beurtelings naderen en weer achteruit gaan. Een
+der merkwaardigste is het liedje van _Brunelle-gezelle,_ waarbij
+een meisje tegenover een heele reeks van speelgenootjes staat. Deze
+beginnen te zingen, terwijl zij elkaar bij de hand vasthouden en met
+rhythmische stappen tot elkaar naderen:
+
+
+    Van waar kom-de gij ge-dre-ven, Bru-
+    nel-le ge-zelle? Van waar kom-de gij ge-
+    dre-ven, Brun-ne-le-ken?
+
+    Vr. Ik kom van onder de aarde,
+    Brunneleken mijn;
+    Enz., enz.
+
+
+En het lied vervolgt:
+
+
+    R. Wat heb-de daar weest halen?
+    Br. Een mandeken met aarde.
+R. Aan wie zul-de da geven?
+    Br. Aan mijn beste neve [nicht].
+    R. Wie is uw beste neve?
+    Br. Ik zal het u gaan toonen
+
+
+Daarop kiest zij een meisje uit en keert er mee op haar plaats
+terug. Dit dansliedje treft men vooral in Vlaanderen, maar met
+varianten ook wel in Limburg en Gelderland aan.
+
+Zie verder vooral Van Duyse, Het Oude Nederl. Lied II, bl. 1237 vlg.;
+De Cock-Teirlinck, Kinderlust en Kinderspel II, Dansspelen; Van
+Ginneken, Handboek der Nederlandsche Taal, bl. 383-404; Van Vloten,
+Baker- en Kinderrijmen, bl. 93 vlg.; Waling Dijkstra, Uit Frieslands
+Volksleven I, bl. 247.
+
+Maar behalve het danslied zijn er nog zoovele andere _speelliedjes_,
+van rhytmische speelbewegingen begeleid. Hiertoe behooren
+de rommelpotliedjes, waarover ik in het Eerste Deel, bl. 157
+vlg. gesproken heb; de loopspelliedjes, met het diepzinnige spel van
+de _Koningsdochter_. Zie hier, hoe dit te Venloo gespeeld wordt. Een
+meisje ligt op de knieën. Alle meespelende kinderen houden den zoom
+van haar omgeslagen kleedje vast, behalve éen die tot het geknielde
+meisje vragen richt.
+
+
+    Vr. Wie zit er in den hoogen toren?
+    A. De schoonste koningsdochter.
+    Vr. Van wie zijn al die kindertjes?
+    A. Van mij.
+    Vr. Mag ik er een van nemen?
+    A. Neen!
+    Vr. Mag ik er een van stelen?
+    A. Neen.
+
+
+Dan vervolgt de vraagster:
+
+
+    'K Zal eens naar den diender gaan
+    De diender zal u de kop afslaan.
+
+
+    Entrez, entrez,
+    Laat 't meisje maar achter meê gaan.
+
+
+Alle volgende meisjes herhalen nu op hare beurt hetzelfde totdat zij
+alle, elkaar bij het kleedje vasthoudend, achter de vraagster zijn
+geplaatst. Deze vraagt dan aan de koningsdochter:
+
+
+    Vr. Zal ik het lampje aansteken!
+    A. Ja!
+    Vr. Zal ik u uit den toren laten?
+    A. Ja!
+
+
+Waarop allen roepen:
+
+
+    Jenneke de tooverheks, Jenneke de tooverheks!--
+
+
+Ook elders in Limburg, in de Zaanstreek, niet het minst in Vlaanderen
+is dit spel bekend; hier is het werkelijk een loopspel, want door
+het loopen wordt op de een of andere wijze uitgedrukt, dat de
+koningsdochter door haar minnaar wordt geschaakt. Mogelijk heeft
+dit spel een mythologischen, waarschijnlijk een historischen, in alle
+geval een belangrijken kultuurhistorischen achtergrond. Zie Van Vloten,
+Baker- en Kinderrijmen, bl. 115; Lootens en Feijs, Chants populaires,
+no. 160; De Cock-Teirlink, Kinderspel en Kinderlust I, bl. 160 vlg.
+
+Een loopspel is ook het _zakdoekje-leggen,_ waarbij te Maarssen
+gezongen wordt:
+
+
+    Zákdoekje léggen,
+    Níemand zéggen,
+    Kúkelukú, zoo róept de háan,
+    Híj heeft twée paar schóentjes aan,
+    Eén van zij en één van leer,
+    Híer leg ík mijn zákdoekje néer.
+
+
+Men vergelijke hiermee het _jagen van den rooden hoan_ op de spinningen
+in zuidoostelijk Brabant, I, bl. 273.
+
+Van de aftelliedjes, voor wier beteekenis en belang ik verwijs naar
+Kalff, Het lied in de Middeleeuwen, bl. 547, vermeld ik er hier twee,
+behoorende tot de meest gebruikelijke typen. Overvloedige varianten
+vindt men bij De Cock-Teirlinck, Kinderspel en Kinderlust VIII,
+bl. 231 vlg. en Van Vloten, Baker- en Kinderrijmen, bl. 153 vlg.
+
+Type: Onder de groene boomen.
+
+Den Haag:
+
+
+    Al onder de uileboomen
+    Daar ligt een Engelsch schip;
+    De Franschen zijn gekomen,
+    Zij zijn zoo rijk als ik.
+    Zij dragen hoeden met pluimen,
+    En ook van perkament,
+    Wie zou er niet om huilen,
+    Al om zoo'n leelijken vent.
+
+
+Type: Rommel, rommel in de pot.
+
+Venloo:
+
+
+    Rommel, rommel in de pot,
+    Woa is Piet, woa is Kloas?
+    Kloas is in et stelke.
+    Waat duit hê doa?
+    Hé sniet de koe de kop aat.
+    Riem, tiem, twintig, dertig enz.
+
+
+Hoe eenvoudig, hoe ongekunsteld, en toch hoe zuiver rhythmisch
+en klanktooverend doen verder ook onze balspelliedjes, zoo ruim
+verspreid. Uit Zwolle werden mij deze twee typen meegedeeld:
+
+
+    1. Kaatsebal
+    Ik heb u al,
+    In éene hand,
+    In tweeë hand,
+Van klapperdeklap
+    Met voetjesgestap,
+    Van rolledebol (-bom)
+    Zoo draai ik me om.
+
+
+    2. Zwart Willemijntje
+    Zat achter 't gordijntje;
+    Wat deed ze daar?
+    Zij kamde het haar,
+    Zij poetste de tandjes,
+    Zij waschte de handjes,
+    Zij stak ze in de zij,
+    Zij knielde er bij,
+    Zij stond weer op,
+    In éene galop.
+
+
+Hoe keurig zijn hier de verschillende speelbewegingen uitgedrukt en
+in beeld gebracht!
+
+Eindelijk de schommelliedjes, waar bij elke beklemtoonde lettergreep
+de hand naar voren of naar achteren gezwaaid wordt, bieden een bonte
+verscheidenheid. In vele wordt gewag gemaakt van Paschen en Pinksteren,
+van het bim-bommen der klokken, van Sint Katherijne, van varen over
+de zee, van haantje-kraantje en een eitje dat barst, van den knaap,
+die op school den meester half dood slaat. Dit laatste motief is niets
+anders dan een bewerking van eene in de Middeleeuwen zeer bekende
+overlevering omtrent Jezus' jeugd, welke verhaalt, hoe de kleine Jezus
+de hand van zijn meester deed verdorren, omdat hij die tegen hem op
+hief, om hem wegens het niet beantwoorden zijner vragen te straffen.
+
+Maar deze liedjes stonden meer dan de andere aan vervorming bloot,
+omdat zij eigenlijk meer opgedreund dan gezongen werden. Zie De
+Cock-Teirlink, Kinderspel en Kinderlust III, bl. 87, IV, 167 vlg.;
+verder Boekenoogen, Onze Rijmen, bl. 11 vlg.; Waling Dijkstra, Uit
+Frieslands Volksleven I, bl. 247; Van Vloten, Baker- en Kinderrijmen,
+bl. 129 vlg.
+
+De _wiegeliedjes_ en knieliedjes besprak ik reeds in het Eerste Deel,
+bl. 219 vlg. Niet alleen rhythmisch zijn zij van belang, maar ook,
+omdat zij een bijzonder soort van kinderliedjes vertegenwoordigen,
+nl. in kindertoon gehouden volkspoëzie: in kindertoon, wat betreft
+tekst en melodie, zooals moge blijken uit het lieve eenvoudige
+
+
+    Roe! roe! kind-je, hoe ben je toch zoo stout!
+    Heb je pijn in 't buik-je, of zijn je voet-jes
+    koud! We zul-len een vuur-tje sto-ken,
+    en een pap-je ko-ken; 't Wieg-je dat gaat
+    zwik, zwak, voor den klei-nen dik-zak.
+
+
+Het _minnelied_ zingt van persoonlijke liefde, maar ook van de liefde
+in het algemeen. In ons oude Nederlandsche lied beslaat deze groep
+een groote plaatsruimte. Maar in het hedendaagsche lied zijn de
+minneliederen meestal met speelliederen samengevallen of anderszins
+vervormd.
+
+Tot de liedjes die, ofschoon reeds oud, nog altijd in den smaak vallen,
+behoort o.a. "Ik ben er de groene straatjes", waarvan onlangs nog
+gewag werd gemaakt in de Vragen en Mededeelingen 1910, bl. 151.
+
+De aanvangsstrofe luidt:
+
+
+    Ik ben er de groe-ne straat-jes zoo
+    dik-wijls ten ein-de ge-gaan! Daar
+    moest ik mijn lief-je ver-la-ten, dat
+    heb-ben mijn vrien-den ge-daan.
+
+
+(Enkhuizen).
+
+Tot de meest bekende liederen in Vlaanderen behoorde het
+_Cecilia-lied,_ dat nog steeds, plaatselijk jammerlijk geparodieerd,
+voortleeft. Maar getuigt niet juist de parodie voor de groote
+populariteit? Ofschoon van vreemden oorsprong, heeft de melodie,
+volgens Van Duyse, onder den invloed van den Nederlandschen volkszang,
+hare eigen wendingen en een eigen voorkomen verkregen, en mag zij
+onder de fraaiste zangwijzen worden gerekend.
+
+
+    Ik zag Ce-ci-lia ko-men langs ee-nen wa-ter-
+    kant, Ik zag Ce-ci-lia ko-men met
+    bloe-me-kens in haar hand Zij zag naar ha-ren
+    her-der, den her-der Flo-ri-aan, die
+    ook zijn schaap-jes wei-de langs de zelf-de
+    baan. Ce-ci-li-a ging zin-gen; haar
+    hert docht haar 't ont-sprin-gen. Dit hoor-de ha-ren
+    her-der; hij kwam bij haar ter-stond en
+    kus-te zijn Ce-ci-li-a aan ha-ren roo-den mond.
+
+
+Tot deze groep behooren ook de afscheidsliederen in den trant van:
+
+
+    Vaarwel, vaarwel, mijn zoetelief,
+    Niet langer kan ik blijven enz.,
+
+
+en de wachterliederen, wier allerberoemdste: "Het daget in den Oosten",
+om den verhalenden vorm bij den aanvang der derde strofe echter ook
+tot de balladen kan gerekend worden.
+
+Vooral in onze noordelijke provinciën krijgt het minnelied vaak een
+spottenden bijtoon. Zoo b.v. in _Het meisje van Sardam_:
+
+
+    Het meisje van Sardam
+    Met hare bruine oogen
+    Heeft menig jongen kwant
+    Tot wedermin bewogen.
+    Zij is geen stuursche maagd
+    Gelijk zoo vele binnen,
+    Hij die haar blosjes kent
+    Moet haar op 't meest beminnen.
+
+
+Dit type vormt een schakel tusschen het minnelied en het _spotlied_,
+waaraan nauw verwant het _gezelschapslied_. Het spotlied is echter
+somtijds ook, zooals wij boven zagen, de direkte parodie van het
+minnelied. Teekenend lijkt mij de verzuchting:
+
+
+    Ik wou wel om een gulden,
+    Dat mijn haartje krulde.
+    Ik wou wel om een daalder,
+    Dat ik was wat schraalder
+    Ik wou wel om een dukaton,
+    Dat een vrijer naast mij ston(d).
+
+
+Zie Boekenoogen, Onze Rijmen 69.--Nu nog een paar andere spotliedjes,
+die ik bij Van Ginneken, Handboek der Nederl. Taal I, bl. 359,
+419 vind.
+
+Bergen op Zoom:
+
+
+    Der wàs éens een vrouw
+    Die kóeken bakken wóu
+    En het méel dat wóu niet rijzen
+    En de pán viél om
+    En de kóeken wáren króm
+    En de mán híet Jan van Gíjzen.
+
+
+Bergen op Zoom:
+
+
+    De vlám sloeg in de lantêre
+    De vónken slóegen der úit,
+    De mêskes lústen zoo gêre
+    'n Kop kóffie mét een beschúit.
+
+
+Nijmegen en Oud-Gastel:
+
+
+    Klikspaan! boterspaan!
+    Je durft niet door 't straatje te gaan.
+    Het hondje zal je bijten,
+    Het katje zal je krappen,
+    Dat komt van al je klappen.
+
+
+Menig spotlied biedt ons ook de waardevolle verzameling van Jan
+Bols: Honderd Oude Vlaamsche Liederen, bl. 155--214; zoo b.v. _De
+Scheresliep; De Luiaard; Van Slordig Kaatje; De Kwade Man_:
+
+
+    "Man en gij moet naar huis toe gaan:
+    Uw vrouw die is ziek!"--
+    "Is zij ziek, dan is zij ziek!
+    En daarmee ben ik uit het verdriet!
+    Naar huis en ga ik niet!" enz.
+
+
+Het is vooral de toon van scherts en van jolijt, die het spotlied met
+het gezelschapslied verbindt. Naai- of kleermakerswinkel, spinnerij,
+potvertering,--dáar voelt het gezelschapslied zich thuis, al is
+het maar onder een vorm als: "Wie in Januari geboren is". Een leuk
+potverteerdersliedje geeft de Groningsche Volksalman. 1897, bl. 92
+vlg. Men lette op de kerkelijke melodie.
+
+
+    Hai-te boaln mit koa-le bot-tr smôekt ver-gif-tig
+    lek-r As mooi wich-ter trau-wen wiln den trau-wen ze mit'n
+    bak-r.
+
+
+En het lied vervolgt:
+
+
+    Bakkersvrauwm dei hebm 't nait goud,
+    Dei moutn häör tid verbüln,
+    Ik was laivr 'n schoumôekrsvrauw
+    En drôegn gladde müln.
+    Schoumôekrsvrauwm, dei hebm 't nait goud,
+    Dei moutn haör tîd vrpótsn,
+    Ik was laivr 'n weevrsvrauw
+    En dröegn gladde linn.
+    Weevrsvrauwm, dei hebm 't nait goud,
+    Dei moutn haör tîd vrspouln,
+    Ik was laivr 'n speulmansvrauw
+    En dansen väör fîouln.
+    Speulmansvrauwm, dei hebm 't nait goud,
+    Dei moutn häör tid vrdansn,
+    Ik was laivr 'n boernvrauw
+    En eetn vette ganzn.
+    Boernvrauwm, dei hebm 't nait goud,
+    Dei moutn häör tîd vrleezn,
+    Ik heb laivr 'n schipprtje,
+    Zoo'n schipprtje mout tr weezn.
+    Dat schipprtje, dat wipprtje,
+    Dat heb ik aal zoo laif,
+    Veul laivr heb 'k ain schippertje,
+    As zoo ain boernslaif.
+
+
+Een typisch gezelschapslied is ook het bekende lied _Van pastoor
+zijn koe_. In Nederland en Neder-Duitschland heeft het een
+verspreidingsgebied van belangrijke uitgestrektheid.
+
+Liederen als deze romancen; oorspronkelijk gedanste droeve romancen
+of balladen met hun in het lyrische haast opgaande episch element;
+minneliederen in beschrijvenden vorm en nog zoovele andere vormen de
+omvangrijke groep van het _verhalende lied_.
+
+Tot de oudste van deze soort behoort stellig het _Halewijnlied_;
+wellicht dagteekent het uit de XIVe eeuw en was de oorspronkelijke
+inhoud der sage een liefdesbetrekking tusschen watergeest en
+sterveling. In België wordt het rond Leuven nog gehoord, en in
+Volkskunde XVIII verscheen een variante uit Mater, bij Oudenaarde,
+die tot titel voert: "Van Halewijns rijk Hof". Een andere variante
+vindt men in den Hasseltschen _Banier_ van 1906, en, naar verluidt,
+wordt de ballade ook nog gezongen te Weert in Hollandsch Limburg.
+
+Verder moet dit lied populair zijn geweest in 't Land van Aalst. "In
+mijn geboortedorp (Herdersem)", schrijft De Cock, "werd het in mijn
+jeugd nog door menige vrouw opgedreund. Als 15- à 16-jarige knaap
+zong ik aldaar op het doksaal, en ik herinner mij opperbest dat,
+telkens als wanneer de pastoor, die een goed muziekkenner was en
+steeds den vereischten toon in acht nam, het
+
+
+    Cre-do in u-num Deu-m.
+
+
+van de _Missa in duplicibus_ aanhief, een ietwat oudere zanger alsdan
+zeide: "Hoort, de voois van Erodewijk". Hierdoor werd dan bedoeld
+Halewijn, die elders ook als "de stoute Roland" bekend staat. Zie
+verder Van Duyse, Het Oude Nederl. Lied I, bl. 1 vlg.
+
+Laat ik nu nog vermelden: _De drie Koningsdochters_, met zijn vele
+varianten; b.v,:
+
+
+    Daar waren drie dochterkens fijn (_bis_),
+    Die wilden alle drie zalig zijn, enz.
+
+
+of:
+
+
+    En daar vlogen drij vogelkens over den Rijn,
+    En daar stierven drij dochterkens fijn, enz.
+
+
+Dan het _Jagerslied_: Daar ging een jager uit jagen, Zoo ver al
+in het woud, enz.; _De Hertog van Brunswijk; Genoveva van Brabant;
+Het Weesmeisje_:
+
+
+    Aan den oever van een snellen vliet,
+    Een treurig meisje zat;
+    Zij weende tranen van verdriet
+    En schreide haar oogjes nat.
+
+
+of:
+
+
+    Zij weende en schreide van verdriet
+    Op 't gras van tranen nat.
+
+
+Ook ons lied van _De drie Ruitertjes_ kan op hoogen ouderdom en ruime
+verspreiding bogen. Onze aanvangsstrofe luidt vrijwel aldus:
+
+
+    Toen ik op Neerlands bergen stond,
+    Keek ik het zeegat in.
+    Daar zag ik een scheepje zeilen,
+    Daar zaten drie ruitertjes in,
+    Een van de drie was naar mijn zin.
+
+
+Het lied ontstond echter waarschijnlijk niet in "de landen bider see",
+maar in het Opperduitsche bergland. Immers de oudste ons bekende
+tekst vangt aan met de regels:
+
+
+    Ic stont op hoghe berghen,
+    Ic sach daer so diepen dal, enz.
+
+
+Zie ook Driem. Bladen X, bl. 54; Volkskunde XXIII, bl. 15. Eindelijk
+laat ik hier den tekst volgen van de _Twee Koningskinderen_, zooals
+men dien thans nog hier te lande aantreft: van het diepst-tragische
+en wellicht meest nationale onzer oude volksliederen, al berustte het
+ook op de Fransche kultuurbewerking van een Grieksche sagenstof. Ik
+ontleen aan Driem. Bladen XI, bl. 46:
+
+De twee Koningskinderen.
+
+
+    Het waren twee koningskind'ren,
+    Die hadden malkander zoo lief,
+    Zij konden bij malkander niet komen,
+    Zij schreven malkander een brief.
+
+    't Was des nachts twaalf uren,
+    Het meisje lag in een droom,--
+    Haar zoetelief was verdronken--
+    Al in een waterstroom.
+
+    Het meisje sprak tegen haar moeder:
+    "Wat doet mijn hoofdje mij zeer,
+    Mag ik een klein half uurtje
+    Gaan wandelen langs het meer?"
+
+    De moeder sprak tegen het meisje:
+    "Alleen kunt gij niet gaan,
+    Neem dan uw jongste broertje,
+    Dan kunt gij wel henengaan."
+
+    Het meisje sprak tegen haar moeder:
+    "Mijn broertje is veel te klein,
+    Die verjaagt mij al de vogeltjes,
+    Die aan den meerkant zijn."
+
+    De moeder ging naar de kerk,
+    En het meisje ging haar gang,
+    Zij wandelde, ja zij wandelde,
+    Tot zij bij een visscher kwam.
+
+    Het meisje sprak tegen den visscher:
+    "Wilt gij verdienen uw loon,
+    Werp dan je net in het water
+    En visch mij dien Koningszoon."
+
+    Het eerste wat of hij vischte,
+    Dat was een Koningszoon,
+    Zij kuste zijn roode lippen,
+    Zij kuste zijn rooden mond.
+
+    Zij nam hem op haar armen,
+    En droeg hem aan den kant van de zee,
+    Zij zegt: "Adieu, nu willen wij varen,
+    En 'k vaar altoos met je mee".
+
+
+(Leek en omstreken.)
+
+In deze, en ook in andere balladen, trilt een sprookjes-motief na. Een
+aanzienlijke groep echter, die van het _sprookjeslied_, bevat enkel
+berijmde en getoonzette sprookjes, die dan juist door rhythme en
+melodie een zekere vastheid verkrijgen. Vertoont het lied van _De
+kwade Stiefmoeder_ niet zoo echt den typischen sprookjesaard?
+
+
+    Er was een kwade stiefmoeder, zij verkocht haar kind,
+    Voor negentien penningen en een gouden ring.
+
+    En dat mooie meisje teer,
+    En dat mooie maagdetje!
+
+    De zeven knechten namen elk een' roed,
+    Zij sloegen Antonnettetje zijn lichaam in bloed.
+
+    Zij leiden Antonnettetje op eenen blok,
+    Zij kapten Antonnettetje zijn hoofdje of.
+
+    Uw dochter Antonnettetje is wel bewaard,
+    Want zij speelt er achter in den boomgaard.
+
+    De vader reed den boomgaard wel driemaal rond,
+    Om te zien of hij Antonnettetje niet en vond.
+
+    Op d'eerste lelie stond er geschreven,
+    Als dat haar stiefmoeder haar hadde verkocht.
+
+    Op de tweede lelie stond er geschreven,
+    Als dat de zeven knechten haar hadden geslegen.
+
+    Op de derde lelie stond er geschreven,
+    Als dat de zeven knechten haar hadden vermoord.
+
+    De vader heeft de strate met messen doen beslaan,
+    Om die zeven knechten er over te doen gaan.
+
+    En dat mooie meisje teer,
+    En dat mooie maagdetje!
+
+
+Zie Van Duyse, het Oude Nederl. Lied I, bl. 222; Lootens en Feys,
+Chants populaires flamands no. 43.--Ook het dierensprookje is rijk
+vertegenwoordigd; zoo b.v. _De Koekoek in den Mei; Den Uil die op den
+Pereboom zat_, zie Volkskunde IX, bl. 185 vlg; vooral ook het leuke
+_Sterven van den Beer_, Volkskunde XIII, bl. 237, vgl. De Navorscher V,
+bl. 88:
+
+
+    De beer die vond er hem zeer krank
+    Van eene zware koorts (_bis_),
+
+    De zeug die vond heur in bedwang,
+    Den dokter te ontbieden
+    Met nog veel wijze lieden,
+    En het beestjen die had er de koorts, koorts, koorts,
+    En het beestjen die had er de koorts; enz.
+
+
+De minste dichterlijke waarde heeft het _historische lied_, natuurlijk
+duisterder, naarmate het verder van het historische feit afstaat,
+dat het vermeldt of verheerlijkt. Het liedje:
+
+
+    Mijnheer van Son is een brave kapitein,
+    Hij regeert er zijn volkje zoo groot als klein
+
+
+heeft betrekking op een Amsterdamsch kapitein, n.l. Zeger van Son,
+die op 6 Sept. 1748 bij de parade ter eere van den stadhouder Willem
+IV behalve de gewone troepen ook eene "compagnie jongeheertjes" deed
+exerceeren. Hij regeerde dus werkelijk groot en klein. Zie hierover
+Boekenoogen, Onze Rijmen, 6 vlg., waar de aandacht gevestigd wordt
+op de historische kern van nog menig ander tot kinderrijm vervormd
+volksliedje; zoo b.v.:
+
+
+    De Bisschop van Munster
+    Met honderdduizend man,
+    Voor Groningen, voor Groningen eens kwam.
+    De Bisschop van Munster, al weer van voren af an.
+
+
+Vooral de Fransche tijd heeft op ons volk een diepen indruk gemaakt,
+waarvan wij de reflex vinden in het volkslied. Wie kent niet het
+kinderrijmpje:
+
+
+    Rataplan, rataplan, rataplan!
+    Daar komen die drommelsche Franschen weer an,
+    Ze hebben geen kousen en schoenen meer an,
+    Rataplan, rataplan, rataplan!
+
+
+Heel wat waardevoller in historisch, nationaal en artistiek opzicht is
+het pittige, jubelende volksliedje, dat dagteekent uit het jaar 1650:
+
+
+    Al is er ons Prinsje nog zoo klein
+    en hoezee! _bis_
+
+    Alével zal hij stadhouder zijn;
+    Vivat Oranje, hoezee! (_bis_).
+
+
+In België leven insgelijks de herinneringen aan den Franschen tijd
+in het volkslied nog voort; ook aan de Spanjaarden en, althans tot
+voor kort nog, aan Jacob van Artevelde, en aan het beleg van Yperen
+in 1383; zie Van Duyse, het Oude Nederl. Lied II, bl. 1525-1825;
+Dr. J. van Vloten, Nederlandsche Geschiedzangen.
+
+Tot welk een dorren, prozaïschen stijl het historische lied zinken kan,
+toont ons het volgende:
+
+
+    Napoleon, waar zijt gij gebleven,
+    Napoleon, waar is uwe tijd,
+    Eertijds was ge keizer van Genève,
+    Daar ge nu op een eiland zijt (_bis_); enz.
+
+
+Zie voor den volledige tekst de Graafschapsbode 16 Maart 1907;
+Driem. Bladen VII, bl. 62.
+
+Maar nog dient gewezen op de groote rubriek van het _feestlied_, dat
+het geheele natuurlijke en kerkelijke jaar doorloopt, en van af Sint
+Maarten (11 November) tot Sint Maarten de feestgetijden met blijden
+jubel of droeve klage begeleidt. Ik heb deze liederen reeds besproken
+in het hoofdstuk over de Volksfeesten (I, bl. 99-209) en wensch
+dus nog slechts aan het volgende te herinneren. Al de zoogenaamde
+natuurliederen, winterliederen, zomerliederen, meiliederen enz. zijn
+feestliederen in den waren zin des woords en geven de stemming op
+het natuurfeest weer. Wel bewegen zich deze liederen somtijds in
+een bijzondere richting; zoo zijn b.v. de meiliederen dikwijls òf
+minneliederen òf geestelijke liederen ter eere van Maria (I, bl. 190).
+
+Hiermee heb ik tevens mijn meening geuit omtrent den aard van
+het _geestelijke lied_, de laatste groep van het volkslied. De
+kerstliederen, nieuwjaarsliederen, Driekoningenliederen,
+passieliederen, paasch- en pinksterliederen enz., en voor een overgroot
+deel de Marialiederen en de liederen ter eere van andere heiligen,
+zijn feestliederen. En deze feestliederen, wier kader heel wat
+ruimheid bood--men denke aan de reeks geestelijke liederen, die de
+_Vlucht naar Egypte_ behandelen, eigenlijk kerstliederen--waren of
+wel zuiver lyrisch, of episch-dramatisch. Men ziet het: een strenge
+afscheiding van het wereldlijke lied is niet door te zetten. Ook wat
+de melodieën betreft, schijnt er wisselwerking geweest te zijn; het
+geestelijk lied leende zijn wijzen en ontleende die ook weer op zijn
+beurt aan het wereldlijke. Trouwens hierin vond men niets stootends
+of oneerbiedigs, omdat in die dagen de tegenstelling van gewijd en
+profaan niet bestond, als tegenwoordig veelal het geval is. Hetzelfde
+geldt voor het kerkelijke lied, doorgaans feesthymne, maar toch ook
+volkslied, in zoover het daadwerkelijk uit het volk, of althans uit
+den volksgeest is voortgesproten. Imposante kerkelijke liederen als
+het _Dies Irae_ en het _Stabat Mater_ stoelen beslist op den volksgeest
+en behooren tot de schoonste loten van de Middeleeuwsche volkspoëzie.
+
+Maar het geestelijk lied kan ook uiting geven aan het gevoel van een
+enkeling, kan uitzingen diens lof en dank, of vertolken diens hoop
+en berouw: en zoo ontstaan de roerende liederen der "Minnende ziel",
+de "Zieleklachten" enz., die zich wellicht hebben ontwikkeld uit
+geestelijke verzuchtingen als deze:
+
+
+    Maria, Gods Moeder, reine Maagd,
+    Al onze nood zij U geklaagd.
+
+
+Deze individuëele liederen kunnen echter ook zijn van paraenetischen
+aard, en dus beschouwingen behelzen over de Vier Uitertersten e.d.
+
+Zijn dramatisch element ontleent het geestelijk lied meestal aan het
+feit, dat het stoelt op de dramatische vertooningen in de kerken,
+met name tusschen Kerstmis en Driekoningen; zie hierover vooral de
+beschouwingen van Knuttel in zijn uitnemend werk over het Geestelijk
+Lied enz., bl. 88 vlg.; Kronenburg, Maria's heerlijkheid V, bl. 434
+vlg.
+
+Hier volge een Kerstlied en een Driekoningenlied, schaarsche resten
+van vroegere weelde en overvloed.
+
+
+    Wilt uit u-wen slaap op-sprin-gen, En ver-
+    blij-den ons al-len ge-lijk. Hier is ons een kin-de-ken ge-
+    bo-ren Van Ma-ri--a, die uit-ver-ko-ren. Brengt de
+    bood-schap in 't o-pen-baar Al met de-zen nieu-we-jaar.
+
+    Op ee-nen Drij-ko-nin-gen a-vond En op
+    ee-nen Drij-ko-nin-gen dag, Dan von-den wij Ma-
+    ri-a Mag-da-le-na Al op Heer Je-zus' graf.
+    Sta-get op, Ma-ri-a Mag-da-le-na, Sta-get
+    op van de bit-te-re dood, Uw zon-de-kens zijn
+    al-le ver-ge-ven Al wa-ren zij nog zoo groot.
+
+
+Een overoud passielied, in Hollandsch Limburg en in België bekend,
+begint met deze strofe:
+
+
+    Hier is 't begin van 't bitter lijden
+    Van Onzen Heer Gebenedijde,
+    Die ons van zonden heeft verlost,
+    Dat heeft Zijn dierbaar bloed gekost.
+
+
+Het oude paaschlied: "Christus is opghestanden, Al van der martelijen
+allen" enz. heeft menige verandering ondergaan. In het Spaansch leger
+vóor Haarlem (1573) werd het geparodieerd als:
+
+
+    Christus is opgestanden,
+    te Haarlem is een buit voorhanden;
+
+
+terwijl van het paaschvuur gezongen werd:
+
+
+    Christus is opgestanden,
+    t' avond zullen wij vuren branden.
+
+
+Als hedendaagschen vorm geven de Driem. Bladen XIII, bl. 51:
+
+
+    Christus is opgestanden
+    Al van de Joden hun handen,
+    Dus willen we allen vroolijk zijn,
+    Christus zal onze Verlosser zijn, Halleluja!
+
+        Was Christus niet verrezen
+        Alom met Zijn goddelijk Wezen
+    Wij waren gebleven in grooten nood,
+    Wij moesten allen sterven den eeuwigen dood, Halleluja!
+        Christus voer ter hellen
+        Om daarin vrede te stellen,
+    Die in de duisternisse zeer lagen bezwaard,
+    God heeft ze met Zijn eeuwige licht verklaard, Halleluja! enz.
+
+
+Een afzonderlijke vermelding verdienen nog de bedevaartliedjes, die
+buiten het feestjaar staan en ten deele verhalend, ten deele lyrisch
+van aard zijn. Het refrein van een algemeen verspreid bedevaartsliedje
+luidt:
+
+
+    En zouden wij dan niet vroolijk zijn,
+    De hemel is de onze,
+    En was de hemel de onze niet,
+    Dan waren wij zoo vroolijk niet,
+    De hemel is de onze.
+
+
+Ten slotte volge hier het _Lied van den Boom_, dat door sommigen als
+een danslied beschouwd wordt, omdat men het wel eens in een rondedans
+om een boom zingt.
+
+Men vindt dit lied in Holland, Friesland, Limburg, Vlaanderen,
+echter met tallooze varianten, vooral aan het einde, waartoe de
+eigenaardige vorm en gang van het lied zonder twijfel aanleiding
+gaf. Ik geef hier de lezing van Heist-op-den-Berg, die ik voor de
+meest oorspronkelijke houd.
+
+
+    In mijnen hof daar staat eenen boom
+        Zoo'n schoonen boom,
+        Zoo'n liefelijken boom.
+
+
+Refrein:
+
+
+        De boom staat in zijne eerde,
+          Vol van weerde,
+        En hij groeit zoo schoon!
+
+    Aan dezen boom daar komt er eenen tak,
+        Zoo'n schoonen tak,
+        Zoo'n liefelij ken tak.
+        De tak komt van den boom.
+
+    Refr. De boom staat, enz.
+
+    Aan dezen tak daar komt er dan een blad,
+        Zoo'n schoonen blad,
+        Zoo'n liefelijken blad.
+        Het blad komt van den tak,
+        De tak komt van den boom.
+
+    Refr. De boom staat, enz.
+
+    En aan dat blad daar komt er dan een bloem.
+        Zoo'n schoone bloem,
+        Zoo'n liefelijke bloem.
+        De bloem komt van het blad,
+        Het blad komt van den tak,
+        De tak komt van den boom.
+
+    Refr. De boom staat, enz.
+
+    En aan die bloem daar komt er eene vrucht.
+        Zoo'n schoone vrucht,
+        Zoo'n liefelijke vrucht.
+        De vrucht komt van de bloem,
+        Enz., enz.
+
+    Refr. De boom staat, enz.
+
+
+Ik beschouw dit lied als een _kerstlied_. Waartoe hier met Van Duyse
+e.a. allerlei Germaansche boschvereering te hulp roepen, waartoe
+vooral met Pol de Mont (Nederlandsch Museum III, 2, bl. 217 vlg.) den
+wereldboom _Ygdrasil_ uit de Noorsche mythologie er bij halen, wanneer
+de verklaring toch voor de hand ligt? En die is, dat wij hier met den
+boom van Jesse te doen hebben. Zelfs luidt te Deerlijk en elders het
+slot--dat ik echter niet voor oorspronkelijk houd--:
+
+
+    En op dien tak daar staat een nest, enz.
+    En in dien nest daar lag een ei, enz.
+    En in dat ei daar zat een kind,
+    Een goddelijk kind,
+    Een kind dat ons verlossen zal,
+    Dat ons verlossen zal.
+
+
+Werd Christus niet aangeduid als de spruit en de bloem uit den
+wortel van Jesse? En zingt _Venantius Fortunatus_ niet in zijn
+kersthymne: "De wortel van Jesse heeft gebloeid en de spruit heeft
+vrucht gedragen?" Het was immers een lievelingsbeeld der geestelijke
+poëzie in de Middeleeuwen, Maria en Christus voor te stellen als de
+bloem en de vrucht uit den wortel van Jesse. En mocht iemand dit
+alles onvoldoende lijken, dan verwijs ik nog naar de veelvuldige
+ikonografische voorstellingen: een boom schiet op uit den slapenden
+Jesse, met reuzenbloemen aan de twijgen. Op en in die bloemen zitten
+rechts en links koningen en op den top troont Maria met het Jezuskind.
+
+Op weinig uitzonderingen na wordt door het volk tegenwoordig weinig
+meer gedicht en gezongen. De zanglust, die vroeger levensbehoefte
+scheen, is verslapt. Hoe kan in dezen tijd het volk ook zingen? Nu
+de poëzie hoe langer hoe meer uit het volksleven terugwijkt, nu de
+ziellooze machine vervaardigt het eertijds bezielde werk, waarin
+de man-uit-het-volk een stuk van zijn ziel, zijn gemoedsleven, een
+stuk van zijn eigen-ik legde? Slechts daar, waar gemeenschappelijke
+handarbeid de menschen nog vereenigt, klinkt het rhytmische volkslied
+als eertijds: bij het maaien, het bezembinden, het stroovlechten, het
+tabaksbewerken, het steenhouwen, het kuipersbedrijf. Vooral echter,
+waar stille huiselijkheid en gezelligheid woont, hoort men des avonds
+bij het knappende haardvuur of op de bank vóor de woning of onder de
+dorpslinde nog het aloude gezang. Ook het volksfeest, voor zoover de
+moderne kultuur dit niet door en door verdorven heeft, de bruiloft
+en de kermisviering worden nog wel door het lied opgevroolijkt.
+
+Daar zijn tijden geweest, waarin het karakter van het geheele volk
+zich weerspiegelde in het volkslied; en ons Nederlandsche volkslied
+kan de vergelijking doorstaan. Het kende niet de hartstochtelijkheid
+der Italiaansche, de waardigheid van de Spaansche, de sierlijke
+gratie van de Fransche liederen; maar in diepte van gevoel werd het
+nauwelijks geëvenaard. Natuurlijk kwamen ook hier de rasverschillen
+tot uiting, en kwam het b.v. door den beweeglijken, meer emotioneelen
+Keltisch-Frankischen geest beter tot zijn recht.
+
+Maar nu....de bovenkultuur heeft de kunst grootendeels aan
+het volk ontnomen en voor een élite van begenadigde kunstenaars
+gemonopoliseerd. De middelklasse wordt meer en meer uitgeschakeld,
+en waar in onze landen de kultuur het hoogst stijgt, wordt de klove
+tusschen hoogere en lagere standen steeds dieper. Daar zingt het volk
+geen volkslied meer, maar bauwt in drenzige deunen de aan flarden
+gescheurde opera-melodieën na met schunnige variaties. En al mag nu
+de tegenwoordige toestand in wat te schrille kleur geteekend zijn
+in H. F. Wirth's dissertatie: Der Untergang des Niederländischen
+Volksliedes (Haag 1911), het in-droevige van den toestand kunnen wij
+ons niet ontveinzen.
+
+Dankbaar zeer zeker zijn wij de hedendaagsche dichters in den
+volkstoon: Heve, Dautzenberg, René de Clerq, Rodenbach; dankbaar
+aan degenen, die werkten tot herleving, althans der waardeering van
+wereldlijk of geestelijk lied: Hofmann V. Fallersleben, Van Duyse,
+Bols, Kalff, Knuttel, Coers, Roes, en aan de vele andere wakkere
+voormannen, die door woord en aktie,--ik denk aan het volksorgel--den
+gezonden volkszang trachten te bevorderen. Maar toch vrees ik, dat
+deze kunstmatige poging op den duur den ondergang van het volkslied
+niet zal tegenhouden. Wij leven te ver van de natuur. Wereld en
+menschen zijn anders geworden, daarom moet het volkslied sterven. Als
+een schichtig ree van uit het struikgewas tuurt nog hier of daar een
+kind der volksmuze met zijn sprookjesoogen in een wonderlijk-vervormde
+kultuurwereld, vol rook, rumoer en onrust. Het volkslied vlucht voor
+de schrille stoomfluit, als de elven voor het gelui der klokken.
+
+
+
+IV. Bouwkunst en dekoratieve kunst.
+
+
+Terwijl de kultuurkunst vooral tot uiting komt in het bouwen van
+kerken, torens, raadhuizen enz., spreekt de intieme volkskunst het
+meest uit de woon- en bedrijfshuizen. De _volksbouwkunst_ geeft een
+eigen kenmerk aan stad en land en volk: na eeuwen zelfs vertolkt zij
+ons den kunstzin van dat volk niet alleen, maar ook zijn geschiedenis,
+gebruiken, zeden en gewoonten, zijn welvaart, zijn geloof. Maar
+voorheen, meer dan thans, was de bouwkunst een stille opvoedende
+kracht, omdat duizenden handen en hoofden in haar dienst voortdurend
+werkzaam waren, op wie zij terugwerkende kracht kon uitoefenen. "Onder
+dien stillen drang worden de samenstellingen ongezochter, eenvoudiger,
+doelmatiger, degelijker, wordt alles typischer en expressiever,
+wordt de hand vaardiger en het oog gevoeliger en minder spoedig
+voldaan. Zóo inwerkend op tal van ambachten werkt de bouwkunst in en
+door dit alles terug op het gebied der kunstnijverheid en daardoor
+weder op het zoo uitgestrekte gebied der nijverheid": C. H. Peters,
+Oud-Groninger kunst, in de Gron. Volksalman. 1896, bl. 128.
+
+Ten tijde, dat de persoonlijkheid, en met haar de persoonlijke
+kunstuiting, meer tot haar recht kwam,--toen ook de kleine burger
+of handwerksman iets voor zijn woonstede voelde en die opsierde
+naar vermogen, sprak uit _stad_ en _stadswoning_, uit de woon-
+en bedrijfshuizen inderdaad voor een groot deel het karakter hunner
+bewoners. Maar uit die periode van persoonlijke en zelfstandige kunst
+hebben slechts schaarsche overblijfsels ons bereikt. "Eerst met het
+laatst der XVe en het begin der XVIe eeuw begint onze erfenis, maar
+het is eene erfenis slechts van een gevel hier, een schouw daar,
+eene deur of zoldering elders; een nog uit- en inwendig intakt
+gebleven middeleeuwsch woonhuis bezitten wij nergens", schrijft
+weer de Rijksarchitekt C. H. Peters in zijn voortreffelijk werk: De
+Nederlandsche Stedenbouw (Leiden 1910), II, bl. 380. En dit is niet te
+verwonderen. Ekonomische redenen hebben hiertoe geleid. Groeide een
+woonbuurt, een dorp, een marktplaats uit tot een stad, dan verdween
+mèt die ontwikkeling ook het landbouwbedrijf en de hoeve, om voor
+een koopmans- en bedrijfshuis de plaats vrij te laten. In de omwalde,
+bepoorte en omgrachte marktplaats was geen ruimte voor vrij liggende
+hoeven of een uitgestrekt erf, maar slechts voor kleine woningen met
+ziend dak. Met het klimmen van de welvaart verdichtten zich echter
+ook de houten huizen, drongen op in rij en gelid en zochten door
+verbouwen in de ruimte, wat zij beganegronds moesten missen. En zoo
+ontstond hetgeen ons oog in oude steden of stadsdeelen zoo aantrekt:
+die ongewild mooie huizenreeksen, alle eertijds in hout gebouwd,
+met hun sierlijke lijnen en met de welgevormde bochten, die ons
+vaak nog resten. Zoo ontstonden die verrassende straateffekten, ook
+na het verdwijnen der houten woonhuizen veelal nog bewaard, en zoo
+sterk kontrasteerend met den modernen slatuin-vorm. Van sierlijke
+Nederlandsche huizengroepen en straatgezichten leeft ook nog de
+herinnering in oude teekeningen uit de XVIe, XVIIe en XVIIIe eeuw,
+toen van dien houtbouw nog een gedeelte over was; zoo b.v. van de
+markt en het raadhuis te 's Hertogenbosch, de markt te Middelburg,
+straten uit Maastricht (b.v. de Tongersche straat ten jare 1669),
+Den Bosch, Amsterdam, Delft, Dordrecht, Alkmaar, Enkhuizen, Brussel,
+Gent, Brugge enz.
+
+Met het verdwijnen van den houtbouw, tengevolge van branden, van
+stadskeuren en van andere, ekonomische redenen, werd deze zeer
+eigenaardige periode door den steenen huizenbouw opgevolgd. Maar
+ook het Middeleeuwsche steenenhuis verdween en werd vervangen door
+kostbaarder en rijker konstruktie.
+
+Maar de eenvoud en soberte verdween en de gemeenschapszin werd
+losser. Tot de XVe eeuw voelde men zich éen met de burgers van zijn
+stad, was men met het wel en wee der stad op het nauwste verbonden,
+beschouwde men haar belangen, haar trots, haar fierheid als de
+zijne. En zoo verklaart men het feit, dat de burgers in dien tijd
+hoogst eenvoudig leefden en bouwden voor zichzelf, maar zoo ruim
+mogelijk bijdroegen tot het bouwen van een ruimer en sierlijker
+raadhuis of Godshuis _hunner_ stad. Met de XVIe eeuw werd men behalve
+poorter ook lid van het gewest, waardoor de betrekking van poorter
+tot stad losser werd. "De Stadspoorten, vóórheen angstig gesloten,
+openen zich nu meer en spoediger ter opname van _nieuwe_ elementen,
+van _nieuwe_ bedrijven; met de grootte der Steden breidde zich ook
+het gemeenschapsbegrip uit; en toen met de Reformacie ook de 'leer der
+goede werken' en de zorg voor het hiernamaals zich minder naar buiten
+uitte, verminderde onder den invloed der welvaart langzamerhand ook de
+vroegere eenvoud": C. M. Peters, t.a.p. bl. 392; vgl. Oud-Groningerland
+('s Gravenhage 1912), bl. 150 vlg.; A. W. Weismann, Geschiedenis
+der Nederlandsche Bouwkunst (Amsterdam 1912); A. J. Kropholler,
+in De Beiaard I, 1, bl. 114 vlg.
+
+Voortaan besteedde men dus meer aan de eigen woning, en de
+wooneenvoud maakte niet zelden plaats voor woonvertoon; en met de
+steeds wisselende stijlen verdwenen de overblijfselen van het vroegere
+woon- en bedrijfshuis, terwijl de verjongingskuur een steeds sneller
+stap aannam.
+
+De _aard_ van de woonbuurt, waaruit de stad zich ontwikkelde, bepaalt
+natuurlijk in aanzienlijke mate den aard en aanleg der stad en den
+bouwvorm van het woonhuis. De steden zijn immers niet gesticht in
+bepaalden vorm op last harer eerste bewoners, maar gegroeid uit het
+mettertijd omwalde, omgrachte en bepoorte dorp. Uit de visschersbuurt
+op een gunstig gedekte plaats in een rivierbocht, of rond een inham,
+of bij den mond van een riviertak ontwikkelde zich het visschersdorp
+en de visschersstad: Amsterdam, Dordrecht, Kampen, Rotterdam. Waar
+de rivier zich verbreed had tot zeearm of zeeboezem, die tot veilige
+ligplaats dienden, vormden zich de havensteden: Antwerpen, Blokzijl,
+Harderwijk, Stavoren, Vlissingen. En hoe belangrijk deze ligging voor
+de stadsvorming geacht werd, blijkt wel het duidelijkst uit den faktor
+der taal. Immers uit het Latijnsche _portus_ "haven, stapelplaats"
+ontwikkelde zich het Middelnederlandsche woord _poort_ "stad",
+vanwaar de burger den naam van _poorter_ droeg. Ook dáar vormde zich
+aldra een stad, waar een rivier ophield bevaarbaar te zijn: Leuven,
+Brussel, Yperen; en eveneens, waar twee rivieren samenvloeiden: Gent,
+Mechelen. Bij smalle rivieren werden de beide tegen elkaar gelegen
+oevers bezet: Gouda, Leiden, Utrecht. Uit kringdorpen ontwikkelden zich
+Bolsward, Dokkum, Leeuwarden met hun heuvelachtige op- en afloopende
+straten. Sterk verraden hun oorspronkelijken vorm: Middelburg, rond den
+burcht tegen de Noormannen, en Oldenzaal, rond de eerste Christenkerk,
+met hun straalsgewijze loopende straten. Het komdorp met zijn brink,
+dien men zoo mogelijk als marktruimte gebruikte, vinden wij terug in
+steden als Assen, Deventer, Groningen, Harderwijk, Steenwijk. Het
+streekdorp spreekt uit Amersfoort, Kuilenburg, Wageningen, Edam,
+Sittard, Vianen, Monnikendam. Het centrum van een dorp was ook
+vaak een kasteel, buiten welks omgrachting lijfeigenen, visschers,
+landbouwers en nijveren bescherming zochten; hieruit ontwikkelden
+zich de kasteelsteden met hun sprekend vast plan van aanleg: Gent,
+Brugge, Rijssel, Brussel, Haarlem, den Haag, Montfoort, Gorinchem,
+Sint-Maartensdijk.
+
+Wat nu de ontwikkeling der afzonderlijke woningen betreft, diene
+het volgende. De hoeve ontwikkelde zich uit de hut (I, bl. 32),
+in woudstreken nagenoeg cirkelvormig en gebouwd uit twijgen, leem
+en stroo, in heidestreken uit dennenstammen met plaggenbekleeding,
+langs de kust uit palen in den kleigrond geheid. Deze hut in haar
+drie genoemde typen: leemenhut, plaggenhut en paalhut bestaat nòg. De
+leemenhut doet dienst als nood-, vlucht- en berghut; de plaggenhut
+als woning op de heide; de paalhut als visscherswoning, b.v. op
+Marken of te Volendam. Uit de hut ontstond mede de arbeiderswoning
+te platten lande.
+
+Uit visscherswoning en hoeve ontwikkelde zich de privaatwoning
+in de steden: voor- en achterwand worden opgetrokken ter volle
+dakhoogte en het stolpdak verandert in een schilddak. Zoo is de
+binnenruimte grooter geworden, en in de beide opgaande eindwanden,
+gevels genoemd, plaats verkregen tot het maken van zooveel openingen,
+als het bedrijf maar vraagt. Want het bedrijfshuis en eveneens het
+koopmanshuis vorderen gebiedend meer ruimte en meer licht. Maar
+over het algemeen bleef aanvankelijk de huisbouw aan de eenvoudige,
+karakteristieke samenstelling der hoeve getrouw. Een verdieping wordt
+echter eveneens noodzakelijk; en zoo wordt het stolphuis met zijn
+windopen dak vervangen door een huis met een verdieping, doorgaande
+over de volle huisbreedte en -diepte. En wat het schilderachtig effekt
+van deze, uit redenen van ekonomischen aard voortgesproten, verbouwing
+zoozeer verhoogde: waar de stoep- of straatbreedte zulks toeliet, werd
+niet zelden de verdieping vier tot zes voet overgebouwd. Dit gedeelte
+werd dan gesteund door stijlen; en zoo ontstond een kleine, vooral bij
+hoekhuizen gewilde galerij. Ook noodigden deze huizen uiteraard uit tot
+zaag-, steek- of beeldhouwwerk, waardoor het straateffekt belangrijk
+werd verhoogd. Het huis droeg geen nummer: het ware noodeloos. Elk
+huis toch, hoezeer ook samenwerkend tot gemeenschappelijk effekt,
+stond op zich, vormde een eenheid op zich. Het deed zijn best gezien
+te worden, zegt Peters, door opschrift of uithangbord, het had iets
+eigenaardigs, iets karakteristieks, iets leuks, in topgevel, in uit-
+of terugbouw, in spelend behandeld dak of anderszins. Daar is in den
+houtbouw zooveel diepte, kleur, schaduw en tegenstelling!
+
+Maar volkskunde is de wetenschap van het heden. Wat bleef dan van deze
+ongezochte glorie in onze volkskultuur? Helaas, terwijl de houtbouw nog
+gevonden wordt te Bayeux, Caen, Goslar, Hildesheim, Nürnberg, Hamburg,
+Lisieux, of ook in Engeland, is hij in ons land zoo goed als verdwenen.
+
+Ook in de steden van Vlaanderen en Brabant resten misschien nog
+slechts een tiental houten gevels. De houtbouw leeft hoofdzakelijk nog
+slechts voort in onze molens, die het schilderachtig effekt van het
+landschap in zoo ruime mate verhoogen, in hoeven, schuren en verder
+in ondergeschikt gedoe.
+
+Plat, arm en nuchter zijn de meeste baksteengevels, vergeleken bij de
+houten. Reeds in de XIIe eeuw waren er in de handelsstad Utrecht enkele
+steenen huizen of stinsen. In de XIIIe eeuw worden de huizen grooter
+en hooger en de voorgevel wordt rijker behandeld. Tegen het midden der
+XVIe eeuw wordt op het steenen huis de Renaissancestijl toegepast, die
+de Middeleeuwsche kunst vervangt. Maar van de bedrijfs- en winkelhuizen
+begon de steenbouw eerst boven den puibalk; van het houten huis hield
+men dus de onderpui. De behandeling was zeer uiteenloopend, maar toch
+kan men voor sommige steden van een vrij éenvormig type spreken. Zoo
+werd Amsterdam in de XVIIe eeuw gekenmerkt door zijn pilastergevels,
+Deventer door zijn eigenaardige baksteenen topgevels, Dordrecht
+door zijn karakteristieke boogvulling, Enkhuizen door zijn leuke
+baksteenen bedrijfshuisjes, Groningen door zijn gevels met elegante
+toppen, Haarlem door zijn gevels met voorspringende puntbogen boven
+de vensters, Delft en Den Haag door zijn schilderachtig overluifelde
+stoepen. Gelderland heeft nog menige fraaie gevels bewaard, met name
+Zutfen. Ook hier zijn, evenals te Deventer, vooral de topgeveltjes,
+in ogiefvorm bewerkt, zeer eigenaardig. Daar wij echter slechts met
+een détail-speling, en niet met een eigen konstruktief denkbeeld
+te doen hebben, gaat het kwalijk aan, met den Heer C. L. van Balen
+van een afzonderlijken, Oudgelderschen, of Geldersch-Duitschen
+bouwstijl te spreken. Toch heeft de Heer van Balen een dankwaardig
+werk verricht, door van de monumenten van den ouden steenbouw in
+en om het Geldersch gebied foto's te nemen of schetsjes te maken;
+zoo b.v. van huizen te Zutfen, Leesten (gem. Warnsveld), Bronkhorst,
+Voorst, Loenen (Veluwe), Lochem, Doesburg, Middachten, Doetichem, 's
+Heerenberg, Amersfoort, Culemborg, Tiel, Zevenaar, Huissen enz. Dit
+type wordt ook vertegenwoordigd in de provincie Limburg, niet het
+minst door het bekende "huis Schreurs" in de Groote Kerkstraat te
+Venloo. Vooral de geveldriehoek met zijn beide étages en forschen
+top wekt bewondering. De beide oude gevels van het Weeshuis, vlak
+tegenover de St. Martinuskerk, steken echter het "huis Scheurs" naar
+de kroon. Merkwaardige gevels in dezen trant vindt men verder nog te
+Roermond en in het Noorden der provincie.
+
+De steenbouw ging steeds mee met de mode van den dag. In de XVIIIe
+eeuw verschijnt de klassieke gevel met zijn doorgaande pilasters en
+groot fronton; en dan volgt de deftige, rustige, vlakke gevel, die
+slechts uitmunt door goede proportie; tot tegen het einde dier eeuw
+"de karakterlooze gevel, meestal weinig meer dan een brok muur met
+eenige lichtgaten en een deurgat, de geschiedenis van den woon- en
+bedrijfsgevel en van het woonhuis komt besluiten". Aldus eindigde de
+stadswoning in de eerste helft XIXe eeuw "zoo karakterloos mogelijk
+en zelfs armer ... dan hij acht of meer eeuwen vroeger begonnen was":
+C. M. Peters, De Nederlandsche Stedenbouw. De Stad met hare kerken
+enz., bl. 438; zie verder Gelre VII; Limburg's Jaarboek XI, bl. 65,
+153; XII, bl. 154; XIV, bl. 43; Bouwkundig Tijdschrift 1904.
+
+Wat van den steenbouw voor Noord-Nederland geldt, is ook van toepassing
+op België, echter met dit verschil, dat het zuiden er zijn stempel
+op drukt. Terwijl de huisbouw in Holland doorgaans netter is, meer
+afgewerkt, beter beschilderd, is daarginds alles minder verzorgd,
+maar ook luchter en ruimer. De natuur is milder, de woning dient
+dus iets minder als toevluchtsoord. Wat in België zoowel als in
+Holland van dezen huizenbouw rest, heeft waarde voor het heden,
+in zoover het nog een reëele plaats in het kultuurleven inneemt,
+dient ter berging en verfraaiing, wordt verbouwd en bebouwd--evenals
+sprookje, sage en volkslied, die immers gemeengoed werden--en
+blijft inwerken op de geboorte van nieuwe kunstvormen. Het aantal
+partikuliere gebouwen, die behouden bleven, is vrij groot; ik gaf
+boven reeds eenige voorbeelden van den "Gelderschen" bouwtrant. Van
+openbare gebouwen vermeld ik de Waag te Enkhuizen, Alkmaar, Haarlem en
+Nijmegen; het St. Jansgasthuis te Hoorn; de Kanselarij te Leeuwarden;
+de Vleeschhal en het Oude Mannenhuis te Haarlem; het Stadhuis te Gent,
+Yperen, Franeker en Leiden (XVIe en XVIIe eeuw). Zie Volksalman. tot
+Nut van het Algemeen 1872, bl. 173; 1868, bl. 184; 1867, bl. 184; en
+verder vooral Mr. S. Muller, Oude huizen te Utrecht (Utrecht 1911);
+J. Briedé, Oude huizen van Rotterdam (Rotterdam 1915); J. Craandijk,
+De Haarlemsche Hofjes (Haarlem 1914).
+
+Zoo biedt het stadsbeeld van thans een bonte mengeling van bouw- en
+kunstvormen: het kunstminnend verleden reikt de hand aan het doorgaans
+smakelooze heden. Toch moet men niet onbillijk zijn. Daar zijn
+voorbeelden van moderne straten, waar een mooi eenheidseffekt in de
+verscheidenheid verkregen werd, zoo b.v. de Amsterdamsche Vondelstraat,
+voor zoover Cuypers haar aanleg in handen had. Ook bestaat er een
+ernstig streven bij de moderne architekten, die het rationeele,
+doelmatige der Middeleeuwen in eere willen herstellen en nieuwvormingen
+trachten te scheppen met de gegevens der noodzakelijkheid, met de
+hun ten dienste staande middelen te bereiken de voormalige eenheid
+van karakter en verwantschap van vormen, die het veelvuldige in huis-
+en straateffekt tot samenstemming dwingt en in een glorievol verleden
+zooveel schoons heeft gewrocht. Het is waar, deze hedendaagsche kunst
+is heel wat meer bewust dan de vroegere, en wat aldus in huis- en
+stedenbouw tot stand komt is eigenlijk geen _volks_kunst meer, geen
+organisch gevormde kunst, opgegroeid uit den boezem des volks. Maar
+zij wortelt toch in de logische beginselen onzer nationale volkskunst,
+zij kan gedragen en gesteund worden door het volk, zij spreekt tot het
+volk en kan het behoeden voor reddeloozen ondergang in den zondvloed
+van materialisme en wansmaak. Een verblijdend teeken is het zonder
+twijfel, dat allerwege, ook en niet in het minst in het buitenland,
+de behoefte gevoeld wordt aan de steden hun aloud artistiek karakter te
+hergeven; en dat, al gaat de stadsaanleg niet meer van den eenling uit,
+naast den ingenieur en den technicus, die met allerlei ekonomische en
+hygiënische belangen rekening hebben te houden, ook de aestheticus
+een belangrijk woord heeft mee te spreken. Zie Mr. Fockema Andreae,
+De hedendaagsche stedenbouw (Utrecht 1912); Ch. Buls, Esthétique des
+villes (Bruxelles 1910); Camillo Sitte, Der Städte-Bau nach seinen
+künstlerischen Grundsätzen (Leipzig 1889).
+
+Een besliste vijand van artistieken stedenbouw en straateffekt
+en volkskunst is de _huurkazerne_, de eigenaardige vorm, dien een
+komplex van woonhuizen in onze groote steden vertoont. Voor moderne
+dichtbevolkte steden, als centra van industriëele produktie op groote
+schaal, schijnen deze huurkazernes noodzakelijke bestanddeelen. De
+hygiënische en ekonomische bezwaren, die men tegen haar aanvoert,
+mogen slechts schijnbaar of althans sterk overdreven zijn,--aan
+de ethische en aesthetische beteekenis van het woonhuis, aan den
+kunstzin van zijn bewoners, die toch ook voor de kleine luiden de
+levenslasten draaglijker maakt, aan de liefde voor eigen huis en eigen
+erf geven deze kazernes den doodsteek.--Het vraagstuk der huurkazerne
+wordt uitvoerig en veelzijdig behandeld door Prof. L. Pohle, Die
+Wohnungsfrage (Leipzig 1910) I, bl. 21 volg., 89 vlg.
+
+Beter dan in de steden komt te dezen tijde de volkskunst tot
+haar recht in de _landelijke woning_, hoezeer ook deze veelal het
+slachtoffer geworden is van moderniseering, wansmaak en kwalijk
+begrepen genotstreving. "De landsche huizekens", zegt Stijn Streuvels
+in zijn Landsche Woning, "'t is alsof ze te dansen staan tegen de zon
+en 't geflits dat straalt uit de kleine ruitjes, is als een lach die
+schatert over het landschap. Ze staan er zoo welgedaan, zoo rustig,
+eigen en vast,--meegegroeid uit den grond met al de omgevende dingen."
+
+En inderdaad maken zij het leven en de blijheid uit van het
+Nederlandsche en Vlaamsche landschap: de huizekens, waar over dag de
+zonnegloed op neerzijgt als een zee van stroomend goud tusschen het
+groen van velden en weilanden, en waar des avonds een vredig lichtje
+pinkt in de stilte van een zalig-blij gezin, als in een godshuis....
+
+Over den bodem van geheel Groot-Nederland rijen en groepen zij
+zich tot gehuchten en dorpen aaneen; en de dorpen, ze liggen er als
+gezaaid: rechts en links en heinde en ver, overal ziet men kerktorens
+oplijnen tegen het grijs-blauw van den gezichteinder. Zij liggen er,
+evenals de huizen zelf, zonder schijn van orde of regelmaat, maar
+toch zoo vredig en behagelijk, en juist dit ongedwongene schenkt
+hun de grootste bekoorlijkheid, het meest eigenaardig cachet. Zij
+liggen er zoo samenstemmend met al de dingen in het rond, en die
+ongedwongen omlijsting, dat harmonisch geheel van huis en dorp en
+omringende natuur, vormt een der allerbelangrijkste elementen van hun
+bekoorlijke, ongekunstelde schoonheid. En waar de bodem het dichtst
+bevolkt is, waar dorpen en woningen samendringen als om nergens een
+plaatsje ledig te laten, daar dringt ook sterker óp het gevoel van
+levensvolheid en levensblijheid.
+
+Toch leeft elk dorp zijn eigen leven, dat de dorpstoren uitstraalt. En
+de vele en tallooze straatjes en wegjes en steegjes, kronkelend
+zonder doel, krom en planloos en hoekig, zij schijnen alle toch weer
+te wijzen naar éen gemeenschappelijk punt, een hoeve, een molen,
+een grooten verkeersweg. Tusschen de dorpen in doorkruisen hagen en
+slooten, dreven en weteringen de beemden en gouwen, reppen zich nijvere
+molens en dommelen de knotwilgen in het Hollandsche landschap. Naast
+eenheid ook hier weer verscheidenheid. Vooral de stroeve ernst der meer
+rechtlijnige streekdorpen kontrasteert met de innigheid der komdorpen
+en meer nog met de frivole dartelheid der groepdorpen op Frankischen
+bodem. Eenzaam, als het ware een leven leidend afgescheiden van de
+gemeenschap, liggen beschut door werven en grachten en half weggedoken
+achter dichte boomgroepen de afzonderlijke hoeven.
+
+In eenheid verscheidenheid: al deze huizen en huizekens zijn gebouwd
+naar de sobere wetten der redelijkheid, naar de eischen van materiaal
+en bedrijf, naar de omstandigheden van plaats en ligging. Alle
+gehoorzamen zij aan de groote wet der harmonie van huis en omgeving
+en streven zij naar eenvoud en beperking. Zij spreken alle een klare,
+sobere vormenspraak, eenvoudig en eerlijk. Geen kracht is versnipperd,
+geen versiersel overtollig. En zoo vormt geen enkel landelijk huis een
+dissonant met de omgeving, een zwarte vlek op het landschap: de hoogte
+der muren, de lijnen van het dak, deur en venster en schoorsteen,--het
+is alles op maat, laat het oog kalm en het hart vredig, het lokt en
+wenscht en behaagt. Ook de groepeering van geboomte en bloemstruiken
+en groentebedden verraadt alleszins goeden smaak ... Maar toch weer
+verscheidenheid. De stelphoeve maakt een massieven, hoewel niet
+onvriendelijken indruk; onderbouw en dak moeten schutting bieden
+tegen de gure zeewinden. Aan den topgevel, die somwijlen een weinig
+naar voren springt, wordt de meeste zorg besteed. Schrille kleuren,
+het strandvolk eigen, treden ook hier aan den dag, zonder echter in
+'t minst te ontstemmen. Vooral uit zich een krachtige voorliefde voor
+groen en wit. De houten buitenwanden van de hoeve zijn meestal frisch
+groen en de kozijnen, ramen en goten wit geverfd, kleuren, die met
+den rooden baksteen voortreffelijk samenklinken. Dit geldt ook voor
+het Westen van Friesland. In het Saksische huis voert het sobere,
+gemoedelijke den boventoon, vooral in het meest oorspronkelijke
+type in Twente en in het Oosten der Graafschap. Hier overheerscht
+de houtbouw, vooral de vakwerkbouw, en wel op zeer aantrekkelijke
+wijze. Meer kunstuiting vindt men echter bij de vertegenwoordigers
+van dit type in Zuid-Holland, Utrecht en ten deele Gelderland, die
+behooren tot den weiverzorgden baksteenbouw. Vooral in Zuid-Holland
+kunnen verscheiden boerderijen als waardevolle kunstuitingen
+gelden. De Drentsche hoeve is naakt als het omringende heideveld. De
+Frankisch-Keltische langgevelhuizen missen het blijde kleurenspel
+der noorderlijke hoeven. De bouworde is schriel en onverzorgd,
+maar met een grondtoon van gezelligheid. Ook werd ondanks de weinig
+kostbare hulpmiddelen een gunstig geheel verkregen met groote lijnen
+en vlakken, die in juiste overeenstemming zijn met het landschap. De
+"Zuid-Limburgsche hoeve" vertoont een volstrekt-afwijkende bouwwijze en
+is voor een groot deel in mergelsteen uitgevoerd. Ook vindt vakwerkbouw
+een uitgebreide toepassing, zoowel voor de binnenplaats, als voor de
+buitengevels, met uitzondering van het woonhuisgedeelte. Het uitwendige
+der hoeve heeft iets sombers, iets massiefs. Maar de binnenplaats is
+aantrekkelijk door de rijke afwisseling der verscheiden gebouwen met
+hun vele deuren en vensters.
+
+Laat ik hier ten slotte bijvoegen, dat in het zuidelijk volksgebied de
+steenput voor de deur, waarin de emmer rinkelt aan de keten, of aan het
+uiteinde van de wip in het frissche water daalt, het schilderachtige
+van de frontzijde niet weinig verhoogt. Zie vooral Stijn Streuvels,
+De Landsche Woning, _passim_, en H. V. D. Kloot Meyburg, Onze oude
+Boerenhuizen bl. XI vlg.
+
+Nog eenige andere dak- en gevelversieringen zijn niet onbelangrijk,
+en wel voor het karakter onzer _dekoratieve volkskunst_.
+
+Zeer merkwaardig vind ik de versiering van het Friesche huistype, waar
+de top van het dak boven de walmgaten bij voorkeur door zwanenfiguren
+wordt opgesmukt. Deze zwanen staan rug aan rug, met den hals naar
+boven en de koppen naar buiten gekeerd. Maar zij zijn vaak zóo
+sterk gestyleerd, dat de eigenlijke vorm is verloren gegaan. In
+Noord-Holland ontbreekt dikwijls alle versiering. Daarentegen vindt men
+het zwanenmotief ook in het oude gebied tusschen Stade en Buxtehude
+(Hannover), waar Vlamingen een volksplanting stichtten; en verder,
+overeenkomstig, in Noord-Vlaanderen.
+
+Zonder twijfel hebben wij hier te doen met een stamteeken. De zwaan
+dient als Friesch stamdier te worden beschouwd, evenals haan en
+paard Saksische stamdieren waren. Daarom komen haan en paardekop als
+gevelversiering bij Saksische huizen voor, waarvan een ieder zich
+in het land van Twente kan overtuigen. Zoo vind ik in het verslag
+van de excursie der Nederl. Anthropologische Vereeniging naar het
+Saksische Land in 1914, Bijblad 1915, bl. 24: "Op de schuur bij
+het huis viel allereerst de gevelversiering, de oude Saksische
+paardenkoppen, in het oog, die men nog vindt in alle streken eens
+door Saksers bewoond." Veilig mag men beweren, dat karakteristiek
+voor de Nederlandsche dekoratieve volkskunst is het feit, dat zij
+deze stamdieren: zwaan, haan en paard--oorspronkelijk dierfetissen,
+ter afweer aangebracht--tot architektonische motieven heeft weten te
+vervormen. Men zie in verband hiermee Deel I, bl. 177, waar ik haan
+en zwaan op den palmpaasch besproken heb. De Katholieken brengen
+op de gevels hunner huizen gaarne een kruis aan, een kruis op een
+hart, of de letters I H S: een verkorting van den naam _Jezus_ in
+Grieksche letters, naderhand verklaard als _Jesus Hominum Salvator_,
+bij ons: _Jezus Heere Saligmaker_, _Jezus Heilige Sakramenten_, of
+iets dergelijks. In dezen vorm vinden wij het woord op de Romeinsche
+munten van Christelijke keizers.
+
+Als _bouw_materiaal voor huisgevels heeft het hout afgedaan,
+en daarmede zijn grootste beteekenis in de bouwkunst van het
+heden verloren. Het heeft nog waarde in de dekoratieve kunst en
+kleinkunst, maar ook hier nog slechts sporadisch. Men maakt zijn
+eigen meubels niet meer, wat men nog snijdt zijn kistjes, klompen,
+plankjes enz. Alleen de schipper en visscher is tot tijdverdrijf bij
+windstilte nog houtsnijder. De aloude houtsnijkunst--volkskunst van de
+verdwijnende soort--leeft nog b.v. op Terschelling, waar 's winters
+de voorvaderlijke stoven en bankjes gemaakt worden. Met een ruw mes
+snijdt men een oud, overgeleverd type van versiering, waarin dieren-
+en plantenmotieven.
+
+Daarentegen is de handel in houtsnijwerk, zooals die op enkele plaatsen
+wordt gedreven, b.v. te Hindeloopen, voor het meerendeel een handel
+in _curiosa_ en niet voor eigen gebruik bestemd.
+
+Treden wij nu de woning binnen. Een gang is veelal afwezig, is in
+alle geval van later datum. Wij zagen reeds, dat de keuken een der
+voornaamste vertrekken uitmaakt. De vloer is zelden van leem, meestal
+van witte keitjes, waarin met zwarte keitjes figuren zijn gevormd, en
+wel in het oostelijk en in geheel het zuidelijk volksgebied. Somtijds
+vindt men ook blauwe plavuizen, waarover de boerin zand strooit,
+vaak in sierlijke figuren.
+
+De ruime, ouderwetsche schoorsteen boven den oorspronkelijk vrij
+liggenden haard, de aloude offerstede, is inderdaad het middelpunt
+van het huiselijk leven èn op het land, èn waar hij in burgerfamilies
+nog de plaats bekleedt, die hem toekomt. De breede vleugels zijn
+bemetseld met blauw-gekleurde tegeltjes van Delftsch aardewerk,
+met Bijbelsche of profane tafereelen, of ook gewone landschappen met
+molens en bruggen, visschers, zeilende schepen, bloemen of dieren. Men
+vindt deze tegelsteentjes ook nog wel elders, b.v. in zijvertrekjes,
+maar steeds zeldzamer. Waar deze oude haard nog bestaat, daar kan men
+dwars door de schouw zien in de ruime, roetige pijp, waar vleesch en
+worsten te rooken hangen:
+
+
+    Boven in de schouwe
+    Daar hangen de worsten aan touwen.
+
+
+De schouw is de koker der geestenwereld. Aan de haal, welke zulk een
+voorname rol speelt in het dagelijksche leven (I, bl. 35, 257 vlg.),
+hangt de ketelhaak met den grooten ketel. Om den schoorsteenmantel,
+die een reusachtige ruimte omspant, loopt het schoorsteenkleedje
+van gebloemd katoen, dicht geplooid. Daarboven heeft de huisvrouw
+haar schatten aan tin en aan blauw aardewerk uitgestald. Het zijn de
+tinnen familieborden, die van vader op zoon overgaan. Men vindt er
+ook pronkappels, tabakspot, pijpen en, niet te vergeten, de tinnen
+of koperen koffiekan, slank van vorm,--"fier als een koffiepot", zegt
+de Vlaming. Boven den schoorsteenmantel staat of hangt in Katholieke
+streken een kruisbeeld, veelal met gewijde palm, zoowel op het land
+als in steedsche huiskamers. Vgl. Schotel, Zeden en gebruiken in de
+Zaanstreek (Haarlem 1874), bl. 8 vlg. Enkele artistieke schouwen vindt
+men afgebeeld b.v. in den Drentsche Volksalman. 1907, bl. 184, 186.
+
+Om den haard of de brommende kachel verzamelt zich het gezin. Daar
+bespreekt men de voorstellingen der tegelsteentjes, maar ook
+het werk van den dag; daar luisteren de kinderen naar moeders of
+grootmoeders vertelsels met kloppend hart en stralenden blik; daar
+snort plaatselijk nog het edele spinnewiel met klos en haspel. Gaarne
+wordt het spinnewiel ook een plaats ingeruimd in de moderne salons,
+waar het zich echter niet bijster thuis moet gevoelen.
+
+De aarden en tinnen borden en schotels pronken echter ook op richels,
+die langs de wanden loopen, en sieren het lijstwerk van kasten en
+bedsteden. De borden en kommen van Delftsch, Brugsch en Brusselsch
+aardewerk vertoonen soms heele tafereelen met passende spreuken. Op
+andere vindt men spiraalvormige versieringen, bloemen, druiven
+en loof in helle blauwe, gele of roode kleuren. Ook treft men wel
+eenvoudig bruin verglaasd aardewerk aan. Een echte volkskunst is nog
+de pottenbakkerij in De Lemmer.
+
+De bedsteden, door een dubbele kast gescheiden, vullen de geheele
+ruimte van éen der wanden, en zijn vaak met kunstig snijwerk
+behandeld. Uit voorzorg tegen overstroomingen waren de onderlagen
+vrij hoog boven den vloer aangebracht, zoodat een voetbank of ook
+wel zakken met koren dienden om ze te beklimmen, en toegang te
+verleenen tot den stapel van zware kussens en bedden, een toestand,
+die plaatselijk nog wordt aangetroffen. Elders dienen roode of groene
+gordijnen ter afscheiding.
+
+Het mooiste porselein, glaswerk enz. bevindt zich in de glazenkast,
+porseleinkast, pronkkast, kabinet, of welken naam dit waardevolste der
+meubelen ook dragen mag. Hier prijkt ook het mooiste glaswerk, boersche
+borrelglazen in tulpvorm met ingebrande spreuken, naast trekpotten en
+serviesgerei van allerlei slag. Zij hoort dan ook in de pronkkamer
+thuis. Deze kast is de glorie der boerin; het is een familiestuk,
+veelal van mahoniehout en met hooge glazen deur. Zij legt er ook
+het linnengoed en de kostbare kleedingstukken in, vooral wanneer
+de kisten buiten gebruik zijn. Veelal bezigt men nog de benaming
+_kistengoed_ of _kistentuig_ voor het beste lijf- en linnengoed,
+zoo b.v. in Limburg. De term _kastengoed_ is een latere vervorming,
+doordat de kast de funktie der kist overnam, zeer verklaarbaar. Deze
+eikenhouten kisten zijn dikwijls fraai uitgesneden. Het deksel is
+schuin of vlak; vooral de voorkant, in paneelen bewerkt, heeft een
+betrekkelijke kunstwaarde. De oorspronkelijke zitbanken zijn thans
+meestal door stoelen vervangen; de oudste stoelen zijn fraai van
+teekening, zoowel de gewone matten stoel met zijn gedraaide pooten,
+als de oudvaderlijke armstoel met segrijn overtrokken. Laat ik nu nog
+vermelden den eikenhouten lessenaar, een eereplaats voor den Bijbel,
+de typisch-Hollandsche theestoof, die ook al naar het salon verhuisde,
+en de gezellig-tikkende klok, wier meest ouderwetsche vorm de
+stoeltjesklok is; eindelijk de koperen bedpan, ter verwarming van het
+bed, met kolen gevuld, en overdag prijkend aan den wand. Het koperwerk
+omvat nog kandelaars, kaarsenpannen, tondeldoozen, enz. Veel koperwerk
+aan den muur is een teeken van welstand. De letterdoeken vertoonen
+staaltjes van naaldkunst. Het Antwerpsch Museum van Folklore bezit
+een groote verzameling van dergelijke tot de kleinkunst behoorende
+huiselijke voorwerpen: vuurslagen, vuurblazers, doofpotten, waterstoven
+(lollepotten), kaarsensnuiters, dompers, schuimspanen enz. Een groote
+schoorsteenhaal uit gesmeed ijzer vertoont er als koperen versiersel
+een smidse met galoppeerend paard. Op ruwe zoutbakken van gebrand
+hout ziet men merkwaardige ingekorven meetkundige figuren. Van
+kunstig versierde koekijzers met spiegelschrift gewaagde ik reeds
+in het Eerste Deel, bl. 140. Zie over deze en dergelijke voorwerpen
+nog Heuvel, Volksgeloof en Volksleven, bl. 291 vlg.; K. de Meyere,
+De Volkswoning en hare versiering, bl. 24 vlg.
+
+Over het algemeen is de toon in de steedsche woning iets doffer dan
+op het land. Maar ook hier wekt het helle groen van meubelen en
+deuren in zijn schrilheid geen wanklank met het wit-blauw van de
+muren. Alles ademt soberte en eenvoud, zelfs de meer ingewikkelde
+versieringen, waarin wij de symbolen van het volksgeloof vinden
+verwerkt: Anker en Sterren (de hoop), Vlammende Harten (de liefde),
+Hanen (zuiverheid), Bloempotten (rijkdom der armen); verder engelen,
+kruisen, varende schepen enz. In geen volkswoning ontbreekt ook de
+vogelkooi. Maar niet zelden is zulk een kooi een familiestuk, door
+huisvlijt en kunstzin gewrocht. Zij heeft fries en kroonlijstjes,
+deurtjes en venstertjes en balkonnetjes, en lijkt wel een paleis. Zoo
+vinden wij ook opgetuigde modelschepen, miniatuur-spinnewielen en,
+in Katholieke gezinnen, de passie Onzes Heeren in een flesch of onder
+een stolp. Van hoeveel taai geduld en treffende kunstliefde leggen
+deze voorwerpen geen getuigenis af! Ik herinner nog even aan de
+voorwerpen van uitgesneden of gevouwen papier: molentjes, zoutvaten,
+scheepjes--ook twee- en driemasters--, bisschopsmutsen enz., alles op
+dezelfde wijze door kinderhanden gevouwen als voor honderd jaren. Aan
+het kind zijn de volkstradities zoo wèl toevertrouwd! Menig lezer
+zal zich uit zijn kinderjaren ook nog herinneren de slang, uit een
+speelkaart gesneden, en die met den kop op een in 'n turf gestoken
+stokje of breinaald rustte. Plaatste men den turf op den warmen
+schoorsteenmantel, dan kronkelde het serpent heen en weer.
+
+Ik sprak reeds van het kruisbeeld, dat boven den schoorsteenmantel
+een eereplaats inneemt. Naast de deur, in de slaapkamer naast de deur
+of boven het bed, hangt in Katholieke gezinnen het wijwatervaatje met
+gewijde palm, terwijl in kast of kist de gewijde kaars geborgen is. Het
+plaatwerk aan den muur bespreek ik nader. Op kast of schoorsteen
+vindt men heiligenbeeldjes, alleen staande of met de bijbehoorende
+versiering, die aan het geheel in België den naam van kapelleke
+geeft. Tot deze kappellekens behooren ook de kerstkribbetjes,
+niet zelden van aandoenlijken eenvoud en teederheid. Het goddelijk
+kind slaapt tusschen os en ezel, omglansd door hemelsch licht in een
+weelderig, bloemrijk landschap; boven in de lucht houden twee engelen
+de ster, die de koningen geleidde. Ook draagt men in de Meimaand zorg
+voor passende versiering van het Mariabeeld. Zie Frans de Potter,
+Huiselijke godsdienst onzer voorvaderen (Gent 1886), bl. 16 vlg.,
+24 vlg.
+
+Weinig hedendaagsche binnenkamers beantwoorden aan bovenstaande schets
+in haar geheel. Ook verschilt de stoffeering natuurlijk bij verschil
+van gewest, godsdienst, ligging (op het land of in de stad). Bij deze
+schets had ik hoofdzakelijk de _volkswoning in het algemeen_ op het
+oog, en op deze heeft ook betrekking de nu volgende bespreking van
+het volksdekoratief in spreuken, uithangborden en plaatwerk.
+
+_Spreuken_ vindt men in de volkswoning allerwege. In de binnenkamer,
+boven tegen den balk en elders, vindt men de huisspreuken: "Aan
+Gods zegen is alles gelegen";--"De Heer beware uwen ingang en
+uwen uitgang";--"Dit huis staat in Gods hand, God beware het voor
+brand";--"Als God met ons is, wie zal dan tegen ons zijn?" Natuurlijk
+wijzen taal en spelling veelal op oudere dagteekening. In het zuidelijk
+volksgebied wordt nog dikwijls een opschrift uit papier geknipt en
+achter glas in een lijstje gezet: "Hier vloekt men niet, God ziet
+u";--"Gedenk te sterven";--"Looft den Heer", enz. Trouwens bordjes of
+plaatjes met gelitografeerde spreuken vindt men door het gansche land.
+
+Maar ook ter dekoratie van dagelijksche voorwerpen doen gewijde
+en profane spreuken dienst, want het volk wil den glans der poëzie
+spreiden over geheel het dagelijksche leven. De meest onbeduidende
+voorwerpen wil het ornamenteeren, opheffen uit de sfeer van het
+banale en niets-zeggende door naïeve rijmpjes, wijze spreuken of
+enkel door een paar woorden ter verduidelijking van het gebruik. Juist
+zoo verhoogde ook de Grieksche epische volkspoëzie de waarde en het
+belang van wapenen en huisraad: een enkele beknopte toelichting diende
+als opschrift.
+
+Op een koperen onderschotel vindt men te midden van een krans:
+
+
+    Ik dien om de tafel
+    niet te laten branden,
+    maar pas op als ik blink,
+    dat ge me niet schande.
+
+
+Op een spiegel:
+
+
+    't Is maar schijn.
+
+
+Op een beker:
+
+
+    Geen geluk
+    Zonder druk.
+
+
+Op trouwschotels:
+
+
+    Er is niets beter in den trouw
+    Als liefde tusschen man en vrouw.
+
+
+Op een zonnewijzer:
+
+
+    Ik spreek alleen, het aangezicht
+         In 't volle zonnelicht.
+
+
+Op een bord:
+
+
+    Weldadige Opperheer,
+    Gij spijst ons al te zamen,
+    U zij de lof en eer,
+    Ons hart zegt dankend Amen.
+
+
+    In spijs en praat
+    Hou middelmaat.
+
+
+    Na spijs en drank
+    Geef Gode dank.
+
+
+Op een rijstpapkom:
+
+
+    Die den arme geeft
+    Leent den Heer.
+
+
+Op een stortbekertje:
+
+
+     't Is u gegund,
+    Drink als ge kunt.
+
+
+Op een tafelschel:
+
+
+    Deze klank roept om drank.
+
+
+Op een drinkglas:
+
+
+    Als David de vriend van Jonathan was
+    Drinken wij onze vriendschap uit dit glas.
+
+
+Op een spaarpot:
+
+
+    Daar niet en is,
+    Gaat zoeken mis.
+
+
+    Leert sparen en vergaren,
+    Leert geven en blijft leven.
+
+
+Op een scheerbekken:
+
+
+    Het jaar is om
+    Betaal de som.
+
+
+Bij de intrede van het huis ziet men de gevelspreuk of het
+luifelschrift prijken. Tot de meest bekende behooren wel:
+
+
+    Dit huis staat in Gods hand.
+
+
+    Niets buiten God.
+
+
+Vele oude gevelspreuken zijn ons bewaard gebleven en getuigen nog van
+de volksvroomheid, de volkskunst, den volkshumor onzer vaderen. Voor
+het meerendeel hebben zij voor ons slechts historische waarde. Ik
+volsta dus met enkele voorbeelden, ontleend aan het voortreffelijke
+werk van Van Lennep en Ter Gouw, Het Boek der Opschriften (Amsterdam
+1869).
+
+Andere vond ik in tijdschriften en provinciale almanakken of teekende
+ik persoonlijk op. Spreuken van dezen aard worden nòg aangebracht,
+maar steeds zeldzamer.
+
+
+    Elk wandel in Gods wegen.
+
+
+    Vergenoegzaamheid gaat rijkdom te boven.
+
+
+    Ziet voor u opdat gij niet en struikelt.
+
+
+            De Heer--regeert.
+          Al wat adem heeft--looft den Heere.
+    't Is beter benijd dan beklaagd--als 't God behaagt.
+
+
+    Behoed ons Heer voor zonde en schand,
+    Bewaar dit huis voor ongeluk en brand.
+
+
+    Menschen gij moet sterven,
+    Gedenkt gij de zaligheid te erven.
+
+
+         Wie op God vertrouwt,
+         En niet en verflauwt,
+    God zal hem zegenen menigvoud.
+
+
+Dikwijls richt zich de huisbewoner tegen lasteraars, babbelaars en
+kwaadsprekers; zoo b.v.:
+
+
+    Het ware te wenschen,
+    Dat alle menschen,
+    Die kwaad van anderen spreken,
+    Zich zelven eerst bekeken.
+    Dan zouden zij het praten
+    Van anderen wel laten. (nabij Amsterdam).
+
+
+    Wie hier komt spreken van iemand kwaad,
+    Wijs ik waar 't gat van de deur staat.
+
+
+(Amsterdam).
+
+
+    Wat wordt er menig mensch belasterd en belogen
+    Van menig kakelaar, die zelf toch niet en dogen.
+
+
+(Hemelum).
+
+Tot de gevelspreuken behooren ook de berijmde beroepsaanduidingen;
+hun bloeitijdperk was de XVIIe eeuw; maar zij komen ook thans nog
+voor en zijn veelal humoristisch getint.
+
+Kaaskooper:
+
+
+    O wereld boos en heel verkeerd,
+    Wat heb je al geld dat mij ontbeert!
+    Maar de vromen moeten hier gebrek lijen,
+    Doch zullen hierna de kaas wel beter snijen.
+
+
+Aanspreker:
+
+
+       Bidder, Dokter, Doodgraver en Aptheker,
+       Dat zijn vier vrinden, dit is zeker:
+       Wanneer zij bidden om hun dagelijks brood,
+    Zoo bidden er twee om de ziekte en twee om den dood.
+
+
+Schipper:
+
+
+    Met scheepvaren plaisant
+    Ik mij geneeren moet,
+    De scheepvaart door Gods hand
+    Het land floreeren doet.
+
+
+Smid:
+
+
+    Houd man! Daar is de kan,
+    Wel wijf! De kan is mijn gerijf.
+    Maar wacht u voor de vonken.
+        Het ijzer is heet;
+      't Moet eerst zijn gesmeed,
+      En dan eens gedronken.
+
+
+    Wij hebben door Gods milden zegen
+    En vlijt dees ijzersmederij
+    Tot dienst van mensch en paard verkregen.
+    Zijn hulpe zij ons verder bij.
+
+
+Groenteverkooper:
+
+
+    Adam en Eva, gesteld in 't groene paradijs,
+    Aten hun buikje vol van de lekkerste spijs,
+    Maar zij werden verleid van den schelmschen droes,
+    Hier verkoopt men kool, wortelen, rapen en groen moes.
+
+
+(Berlicum).
+
+Tapper:
+
+
+    Wel te doen en vroolijk zijn
+    Is 't beste op dees aard.
+    Hier verkoopt men brandewijn
+    En haver voor het paard.
+
+
+(Oud-Pekela en Rotterdam).
+
+
+    In het Leppersfort
+    Is geen drank te kort.
+
+
+(Gent).
+
+
+    Hij moet gauw zijn, die wil tappen en wijn verkoopen,
+    Maar nog gauwer, die met het gelag deur wil loopen.
+
+
+(Leuven).
+
+Herbergier:
+
+
+    Ik woon hier aan den weg,
+    Wat kan men beter wenschen
+    Dan de zegen van den Heer
+    En de gunst van alle menschen.
+
+
+(Horn, L. en Westerwolde, Gr.)
+
+
+Barbier:
+
+
+    Die graag zijn baard zich ziet ontnomen,
+    Ga niet voorbij, wil binnenkomen,
+      Van welken rang of staat,
+      't Zij burger of soldaat.
+
+    Ik geef aan elk fatsoenlijk man
+    Zoo veel genoegen als ik kan,
+    Ik doe mijn best aan alle gaar,
+    En die 't verlangt snij ik ook haar.
+
+
+(Assen).
+
+Bakker:
+
+
+    Misgun geen bakkers winst, gij goede en kwade liên,
+    Zij arbeiden het brood met lichaam, voet en knien.
+
+
+(Amsterdam).
+
+Besteedster:
+
+
+    Hier woont de besteedster, twee hoog, aan de linker deur,
+    Klop je aan de rechter, dan komt de Vroemoêr veur.
+
+
+(Amsterdam).
+
+Glazenmaker:
+
+
+    Met glas en lood
+    Win ik mijn brood.
+
+
+(Amsterdam).
+
+Gouddraadtrekker:
+
+
+    Hier trekt men naar de kunst het goud tot dunne bladen,
+    Om ons gewin en ook voor wereldsche sieraden;
+    Maar als wij rusten nemen wij weer ons gemak,
+    Totdat het geld verdwijnt tot slijm gelijk een slak.
+
+
+(Brussel).
+
+
+Kleermaker:
+
+
+    Geen mensch men acht
+    Als om zijn dracht,
+    Dies laat mij brave kleeren maken,
+    Wilt gij tot ambt of eer geraken.
+
+
+(Enkhuizen).
+
+Koekebakker:
+
+
+    Koek die zoet is
+    Koek die goed is
+    Koek die gaar is
+    Proef of 't niet waar is.
+
+
+(Zaandam).
+
+Koffiehuis:
+
+
+    Alle anderen zijn in abuis,
+    Maar hier is het ware koffiehuis.
+
+
+(Heerlen, L.)
+
+Kroeg:
+
+
+    In den cabaret, dien men hier wijst,
+    Wordt men gelaafd en gespijsd.
+
+
+(Eecke, Vlaanderen).
+
+Kuiper:
+
+
+    Door kuipen werden veel tot staat en eer verkoren,
+    Het kloppen is het best, hetgeen wij daaglijks hooren.
+
+
+(Gent).
+
+Melkboer:
+
+
+    Hier verkoopt men room
+        Zeer vroom
+    En zoetemelk
+        Voor elk.
+
+
+(Houten, U.).
+
+
+Pruikemaker:
+
+
+    Hier maakt men pruiken om een ieder te gerieven,
+    Van levend menschenhaar, niet van gehangen dieven.
+
+
+(Gent).
+
+Schipper:
+
+
+    Ik vaar ter zee op Gods genade,
+    Dat God bewaart kan mij niet schaden;
+    't Zij dat ik uitvaar of wederkeere,
+    Ik verwacht altijd de zegen des Heeren.
+
+
+(Vlaardingen).
+
+Stalhouder:
+
+
+    Hier stalt en verhuurt men paarden,
+    Bij niemand zullen zij beter aarden;
+    Ik geef haar haver en goed hooi,
+    En, om zoo te zeggen, zuiver strooi.
+
+
+(Alkmaar).
+
+
+    Wie wil rijden met behagen
+    Moet naar Willem Stallaert vragen.
+
+
+(Antwerpen).
+
+Veerhuis:
+
+
+    In dit veerhuis, heel plesant,
+    Ziet men de scheepjes aan alle kant
+    Het Maasje op en neder varen;
+    God wil dit huis van leed bewaren.
+            Hier
+    Tapt men Genever, Brandewijn en Bier.
+
+
+(Besooien).
+
+De volkskunst, met name de dekoratieve kunst, spreekt verder uit de
+_uithangborden_: uit vorm, voorstelling en opschrift. Daarin vertelt
+een stad haar geschiedenis; daarop leest men, waardoor een plaats
+bloeide of bloeit, bespiedt men een stuk van het maatschappelijke
+en huiselijke leven; maar daarin weerspiegelt ook de kunstzin der
+gemeente.
+
+Wat hun oorsprong betreft, dezen zoek ik gaarne met Van Lennep en Ter
+Gouw in de heraldiek: het huis van den poorter was _zijn_ kasteel,
+en dit moest geblazoeneerd worden met wat hij zich tot zinnebeeld
+gekozen had. Zoo verklaart men hun algemeenheid en het bijzonder type
+van sommige, b.v. _in den Rooden Leeuw_. Het symboliseeren van ambten
+en bedrijven zelf kende men echter in het oude Rome reeds evengoed als
+tegenwoordig: men vond daar een krans vóor een herberg, een geit vóor
+een melkinrichting, een molensteen vóor een bakkerswinkel enz. Voor
+de geschiedenis der uithangteekens verwijs ik naar het uitvoerige werk
+van genoemde schrijvers: De Uithangteekens in verband met geschiedenis
+en volksleven beschouwd. 2 dl. (Amsterdam 1868).
+
+Als heraldische figuren vermeld ik _de Kroon_, of _de Drie Kronen, de
+Keizerskroon, de Landbouw_ enz., voornamelijk aan de herbergen. Dit
+geldt evenzeer voor _de Helm, het Schild, de Gouden Leeuw, de Roode
+Leeuw, de Roos, de Meermin, het Kruis_. Ook dragen tegenwoordig
+meerdere hotels nog de wapens van landen, steden of personen. Andere
+uithangteekens zijn zinnebeeldig: _de Liefde, de Trouw, de Eendracht_,
+of ontleend aan den Bijbel: _Adam en Eva, de Arke Noachs, de Geduldige
+Job, de Jonge Tobias, de Vlucht naar Egypte, de Samaritaansche Vrouw_
+(b.v. te Alkmaar op de Groenmarkt), _de Drie Koningen_ (o.a. te
+Amsterdam in de Paardenstraat), enz. In Katholieke streken komen
+de heiligen veel voor: _Sint Andries_, staande naast of gebonden
+op het Andreaskruis, _Sint Barbara_, staande naast of dragende op
+de hand den toren met de drie vensters, _Sint Hubertus_, vooral in
+België, _Sint Jacob, Sint Joris, Sint Maarten, Sint Krispijn, Sint
+Pieter_. Ook ontleent men aan de mythologie of aan het volksverhaal,
+vroeger natuurlijk belangrijk meer dan thans: _de Dorstige Pleiaden,
+de Ridder met de Zwaan, de Vier Heemskinderen, de Gelaarsde Kat_. Van
+historischen aard zijn het _Schip van Damiate_, o.a. te Amsterdam,
+_in den Preekboom_, te Clercken in België, _de Tiende Penning_, te
+Brielsch Nieuwland; ook schuilt in de uithangborden menige plaatselijke
+overlevering. Van merkwaardige personen noem ik _Floris de Vijfde,
+Paus Adrianus, Erasmus_. Vroeger hadden de uithangborden opvoedkundige
+waarde: want zij onderwezen het volk in de geschiedenis en de jeugd
+in het lezen; ook vervingen zij feitelijk de naambordjes der straten
+en deden dus als goede wegwijzers dienst, even praktisch als typisch
+en schilderachtig.
+
+Nog steeds hebben sommige beroepen en bedrijven vaste
+uithangborden. Sommige apothekers en drogisten voeren _den Vijzel_
+of _den Gaper_, dezen waarschijnlijk, dewijl de zieke immers moet
+gapen, om zijn tong te laten zien, en eveneens tot het slikken
+der artsenijmiddelen. Kleermakers voeren de _Schaar_, metselaars
+de _Troffel_, smeden den _Gouden Sleutel_ en het _Proefslot_,
+hoedemakers den _Hoed_, barbiers het _Scheerbakje_ of de _Kwast_,
+herbergiers het _Vat_, slagers het _Varken_, bakkers het _Brood_,
+schippers het _Schip_, terwijl de _Klok_ voor herbergiers, winkeliers
+en kooplieden van allerlei slag geschikt lijkt. Ook ziet men nog vaak
+een _Moortje_ of _Moriaan_ boven een tabakswinkel, _Koffiebaaltjes_
+boven een kruidenierswinkel, een _Theeboom_ boven een theewinkel, een
+_Haring_ boven een vischwinkel; terwijl het wapen van een stalhouder
+_Twee tegen elkaar opspringende Paarden_ zijn op de staldeuren met
+het opschrift: "hier stalt en verhuurt men paarden en rijtuigen."
+
+De meest voorkomende uithangteekens van hotels, herbergen en kroegen
+zijn wel: _de Krans, de Toelast_ (groot wijnvat), _'t Zwijns-hoofd,
+'t Zwaantje, 't Dorstige Hart, de Wildeman, de Reizende Man, de Druif,
+de Wijnberg, de Bok_. Boven een pothuis ziet men nog wel eens den
+kruier in de uitoefening van zijn bedrijf en daarbij de legende:
+"Jan de Kruijer klopt Tapijte." Maar het bordje met _Water en Vuur_
+en bijbehoorenden ketel, die te vuur staat, zal wel met de water- en
+vuurkelders tot het verleden behooren. Ten slotte vermeld ik nog _de
+Zon, de Maan_ (te Utrecht op de Lijnmarkt ziet men een gevelsteen:
+_in de Vergulde Maan_), _de Beer, de Olifant, het Hert, het Paard,
+de Kat, de Haan, de Zwaan, de Papegaai, de Snoek, de Oranjeboom,
+de Lelie_ enz. enz.
+
+De uithangteekens worden veelal door rijmpjes geïllustreerd. Ik geef
+enkele staaltjes.
+
+Te Bontebok, een gehucht bij Heerenveen, vóor een herberg, waar de
+_Bonte Bok_ uithangt:
+
+
+    Vrienden ik ben een bok,
+    Een bok ben ik geheeten,
+    Menigeen is een bok,
+    Maar hij wil 't niet weten.
+
+
+Uit Friesland:
+
+Aan de eene zijde staat een _varken_, dat zal geslacht worden;
+daaronder leest men het rijm:
+
+
+        Dit varkentje heeft veel verdriet,
+    Maar dat weten de varkentjes aan de andere zijde niet.
+
+
+De andere zijde stelt een weide voor, waarin varkentjes rondloopen;
+daaronder staat:
+
+
+        Deze varkentjes loopen in de wei,
+    Maar dat weet niet het varkentje aan de andere zij.
+
+
+Onder een voorstelling van _hond_ en _haas_;
+
+
+    Dit is de honte, en dat is de hoaze,
+    En omdat ik ben 'n meester en boaze,
+    Zet ik d'r onder:
+    Dit is de honte, en dat is de hoaze.
+
+
+_Kaïn_ en _Abel_ op een bakkerswinkel:
+
+
+    Kaïn sloeg Abel dood
+      Al om een hoekje,
+    Hier verkoopt men wittebrood
+      En ook een koekje.
+
+
+Te Maastricht vindt men een blauwen gevelsteen, waarop een
+_Engel_, eertijds uithangbord, met dit rijmpje:
+
+
+    In den Engel bemind,
+    Treê binnen mijn vrind,
+    Hier tapt men met pleizier
+    Jenever en bier.
+
+
+Te Delft boven een herberg, die _Sint Joris_ voert:
+
+
+         In Sint Joris vol van waarden
+    Tapt men wijn en bier en stalling voor de paarden.
+
+
+Te Eindhoven hangt, of hing tot voor kort, boven een kroeg een
+_Rustende Schutter_ uit, met het opschrift:
+
+
+        Rust met lust
+    En drinkt met maten,
+    Maar die geen centen heeft
+    Moet het drinken laten.
+
+
+Voor een huis, waar de _Mosterdpot_ uithangt:
+
+
+          Ik lever uit
+          Een zeldzaam kruit,
+    Daar zijnder weinig in de stad
+    Of 'k heb ze bij de neus gehad.
+
+
+Te Dordrecht in de Nieuwstraat staat onder een _Molen_ en een _Zeilend
+Scheepje_ bij een kruidenier:
+
+
+        Ik laat alle winden waaijen
+        En alle molens draaijen
+        En alle waters vloeijen,
+    En ieder zich met het zijne bemoeijen.
+        _Gedult overwind alles_.
+
+
+Een _Bijenkorf_ vindt men niet alleen bij koekbakkers, maar ook bij
+kantwinkels; aldus te Rotterdam:
+
+
+    In de Bijkorf verkoopt men kant,
+        Geen beter in 't Lant,
+          Voor geld contant
+          Strak in de hant.
+
+
+Als karakteristieke uithangborden, voorkomende in het Land van Waas,
+worden ons door A. Vee in Volkskunde XVI, bl. 116, medegedeeld:
+_de Boerentroost, de Vuile Gevel, Rust wat, in Trien goed bier, de
+Kilopint, Bij Baasken Zat_ enz. Ook vindt men hier o.a. de volgende
+berijmde uithangborden:
+
+Te Melsele:
+
+
+    Ik woon op den Smoutpot alhier,
+    Hebt ge geld, dan heb ik bier,
+    Hebt ge er geen, dan staat er
+    Hier naast een pomp met water.
+
+
+Te Clinge:
+
+
+    Dorstig hartje, moe van 't gaan,
+    Kom eens binnen in de Zwaan,
+    Er woont een man alhier,
+    Die schenkt genever en bier.
+
+
+Om nu verder de dekoratieve volkskunst in oogenschouw te nemen,
+treden wij wederom het woonhuis binnen.
+
+In menige volkswoning vindt men heden nog zorgvuldig ingelijste
+_bidprentjes_, vooral in het zuidelijk volksgebied. Met
+"bidprentje" bedoel ik niet "doodenprentje" of "doodsprentje",
+een begripsverenging van lateren datum; maar wel het oude en
+oorspronkelijke herinneringsprentje of -beeldeken, in kopergravure,
+gekleurd of ongekleurd, met berijmde gebeden, terwijl de herinnering
+aan de religieuze gebeurtenis, meestal eerste kommunie of vormsel,
+op de achterzijde geschreven staat. De gekleurde _sanktjes_ kwamen
+vooral sedert de XVIIIe eeuw in zwang. De oorsprong der berijmde
+gebeden is meestal duister--het is immers _volkspoëzie_--, enkele
+hebben hooge dichterlijke waarde. Zoo b.v.:
+
+Verzuchting tot Maria.
+
+
+    O Maria, graci-bron,
+    Schooner als de gulde zon,
+    Klaerder als de zilvre maen,
+Die men 's avends op siet staen.
+    Oversuyver leli-bloem,
+    Uitgelezen Maeghden-roem,
+    Bidt u allerliefste kindt,
+    'T geen ghij boven al bemint,
+    Dat mijn duijsterheijt verdwijnt,
+    En sijn gratie mij beschijnt,
+    Op dat ick geheel verlight
+    Magh voldoen aan mijne plicht.
+
+
+Aanroeping tot Maria Magdalena.
+
+
+    Sondaeres, die Christi voeten
+    Met boetveerdigh nat begiet,
+    Om uw sondig quaedt te boeten,
+    Jesus door genade schiet
+    In uw ziel een soeten regen,
+    En hij wascht uw smetten af:
+    Gij verkrijght den hemel-seghen,
+    Vrij van sonden ende straf.
+    Jesu! geeft mijn herte suchten
+    En mijn oogen droef getraen,
+    Opdat ick de sonden vluchten
+    En beween', die 'k hebb' begaen.
+
+
+Ook de _huiszegen_ wordt zorgvuldig ingelijst aan den muur gehangen,
+bij voorkeur in de huiskamer. De gangbare voorstelling is die van
+Christus aan het kruis, met bijgevoegd gebed "tot den Zoeten Naam
+Jezus en Zijne lieve heiligen." Gods zegen wordt afgesmeekt over
+"het huis en al wat daar in en uit is; menschen en vee, alle eten,
+spijs en drank, en wat daar dakdruppelen ontvangt, dat zij gebenedijd
+en gezegend!" Aldus moge het gezin in den ruimsten zin, menschen en
+vee, gevrijwaard blijven voor alle ziekten en rampspoed. "Het heilig
+kruis van Jezus Christus zij het dak van dit huis; de Nagels van Jezus
+Christus de huisgrendels en de sloten aan de deuren; de doornen Kroon
+van Jezus Christus het schild van dit huis!"
+
+In Vlaanderen zijn de meeste huiszegens afkomstig van de firma Brepols
+en Dierckx, Zoon, te Turnhout; dan ook van de firma Beersmans, zuiver
+van uitvoering en kleur.
+
+Men vindt verder nog vaak den _Duivelsdans_, "den dans in eenen kring,
+welkers middelpunt den Duyvel is, en den omtrek alle zijne rondom
+staande engelen". Lucifer wordt voorgesteld ruw behaard, met hoorns,
+bokspooten en een langen staart, in de linkerhand een slang, in de
+rechter een haak. Hij leidt den dans, uitgevoerd door 34 gevallen
+engelen. Binnen in den kring bevinden zich nog drie muzikanten en
+verder dansers, drinkers en herbergiers. Buiten den kring worden
+de hoeken gevuld boven links door een vrouw, voor een Mariabeeld
+geknield, rechts door een vroom gezin, in gebed voor een kruisbeeld;
+beneden links een weenende vader, rechts een bedroefde moeder.
+
+Daaronder staat een liedeken, welks eerste strofe luidt:
+
+
+    Let hier wel, die zijn genegen,
+    En wiens hert vliegt tot den dans,
+    Wat het werk is, 't geen zij plegen,
+    Eer zij wagen nog de kans.
+    Lucifer is daer in 't midden,
+    Hij speelt meester van de bend';
+    Zonder men het kan verbidden
+    Met zijn haek uw ziele schendt.
+
+
+Een andere zeer geliefkoosde prent is de _Trap des Ouderdoms_,
+waarschijnlijk van Franschen oorsprong (firma Pellerin te Epinal). Op
+een stijgende en dan weer dalende trap van negen treden staan paren
+onder de--oorspronkelijk Fransche--opschriften: Age de l'adolescence 10
+ans; âge de la jeunesse 20 ans; âge viril 30 ans; âge de discrétion 40
+ans; âge de maturité 50 ans; âge déclinant 60 ans; âge de décadence 70
+ans; âge caduc 80 ans; âge de décrépitude 90 ans. Beneden links ziet
+men het kind in de wieg, bewaakt door zijn beschermengel. Daarnaast
+kinderen van 3 en 4 jaar. Rechts beneden twee honderdjarigen op hun
+sterfbed; een engel wijst zegevierend ten hemel, terwijl de satan
+in wanhoopskronkelingen zich wentelt over den grond. Verder zijn
+nog in medaillon-vorm over de plaat verspreid de voorstellingen van
+het laatste oordeel, het doopsel, het vormsel, de eerste kommunie,
+het huwelijk, de begrafenis.
+
+Ter bescherming tegen de ziekten van het vee vindt men veelal ook
+voorstellingen van de _H. Birgitta_ of Brigitta, te midden van het
+vee. In het bijbehoorend gebed worden hare openbaringen vermeld.
+
+Als versierselen van de volkswoning mag ik ook de _processievaantjes_
+niet voorbijgaan. Het zijn vrome trofeeën, uit bedevaartplaatsen
+meegebracht; vroeger tooiden zij hoed, huifkar en paard, thans
+de fiets, en thuisgekomen krijgen zij een eereplaats bij den
+schoorsteen,--de eigenaardige, driekantige, bont-gekleurde papieren
+vaantjes, waarschijnlijk een survival, althans een navolging van de
+aloude gilde-banieren. De voorstelling heeft doorgaans betrekking
+op de kerk der bedevaartplaats, of op het beeld of het leven van
+den heilige, daar vereerd. De meest bekende processievaantjes zijn
+wel die van Scherpenheuvel en, voor Noord-Nederland, van de Duitsche
+bedevaartsplaats Kevelaer. De verzameling van het Antwerpsche museum
+van Folklore telt 123 nummers, de verzameling van Heurck niet minder
+dan 236. Over deze processievaantjes zie vooral het opstel van Van
+Heurck in Volkskunde XXI, bl. 182.
+
+Zoo kom ik als vanzelf tot de profane _volksprenten_ of
+_mannekesbladen_, in Noord-Nederland vroeger _floskaartjes_, thans
+meestal _centsprenten_ genoemd. In Noord-Holland en Friesland is
+de volksnaam echter van oudsher _heilig_; dit is natuurlijk zeer
+opmerkenswaardig, omdat de prenten, die heiligen voorstellen, er sedert
+eeuwen onbekend zijn. Wij hebben dus te doen met een overblijfsel uit
+de eerste dagen der volksprentkunst, waardoor tevens het oorspronkelijk
+religieuze karakter dezer kunst wordt bevestigd. Met vreugde en
+voldoening herinneren de lezers van meer gevorderden leeftijd zich
+stellig deze eenvoudige en toch zoo aantrekkelijke voorstellingen uit
+de dagen hunner jeugd. Thans worden zij met den dag zeldzamer. De
+voorstelling lijkt de kinderen-van-thans te grof, te onnoozel, het
+kleurenwerk te kakelbont.
+
+Waar de Zondags-cent nog wordt uitgedeeld, besteden de kinderen
+dien gaarne aan hun centsplaat: vermaak voor de kinderen, vermaak
+ook voor de ouderen, die niet versmaden, 's avonds de legenden te
+lezen bij het lamplicht. Voorstellingen en kleur dezer prenten spreken
+allereerst tot de kleinen. De grove, zeg onhandige schets, de ìnbonte
+kleur pakt het kind, beeldt zoo treffend uit, wat sluimert diep op
+den bodem der kinderziel. Maar wat daar sluimert, gaat ook schuil
+in de ziel der ouderen, ligt besloten in de rijke schatkamers van
+het geheele volk. Daar is oogverblinding, daar ligt suggestie in de
+kleuren, zeer zeker; maar daar leeft ook karakter in die onbeholpen
+teekeningen, volkskarakter, dat deze prenten tot iets van nationale
+waarde stempelt. Want al ondergingen onze plaatsnijders den invloed van
+Frankrijk en Duitschland, door hun eigenaardige opvatting en bewerking,
+die voeling hield met den geest der omgeving, droeg en draagt hun
+werk den stempel van den Nederlandschen volksaard. Ik herinner slechts
+aan de treffend-mooie voorstelling van den Wandelenden Jood, "gelijk
+hij door Brussel trekkende is te zien geweest op den 22 April 1774";
+prent en sage zijn op-ende-op Nederlandsch.
+
+Een standaardwerk over de Vlaamsche volksprenten verscheen van
+de hand van Emile Van Heurck en G. J. Boekenoogen, getiteld:
+Histoire de l'Imagerie populaire flamande et de ses rapports avec
+les imageries étrangères (Bruxelles 1910). Zooals de titel reeds
+aanduidt, gaan de schrijvers in deze folklorisch-kunsthistorische
+studie verre over de grenzen van Vlaanderenland. Maar hoofdzakelijk
+behandelen zij toch het fondswerk der huizen Brepols, Delhuvenne,
+Glenisson, Van Genechten en Beersmans te Turnhout. Inderdaad is
+Turnhout het hart der centsprenten-industrie; ook zijn speelkaarten
+zijn wereldberoemd. Andere volksprenten zijn afkomstig uit Lier,
+Antwerpen of Schaerbeek.
+
+De Noord-Nederlandsche volksprentkunst bloeide vooral te Amsterdam
+(Numan, Stichter, Van Staden); dan volgde Rotterdam (Thompson, Hoffers,
+Wijnhoven, Hendriksen) en Breda (W. van Bergen, C. W. G. van der
+Sande). De prenten, verschenen te Venloo en Gelder bij de Wed. H. en
+F. en C. Bontamps, zijn veeleer van godsdienstigen aard en houden
+verband met Turnhout. Later vonden de platen van de firma Rijnders te
+Amsterdam (Klein Duimpje, De Schoone Slaapster in het Bosch, Blauwbaard
+enz.) gereedelijk aftrek. Ook de Deventer prenten (J. M. de Lange)
+hadden een goeden naam; eveneens die van Zalt-Bommel (J. Noman
+en Zoon). Een poging, om de oude kunst te doen herleven, waagden
+omstreeks 1840 de uitgever Broedelet en zijn opvolger Schuitemaker te
+Purmerend. Rond 1860 ging de voorraad over aan Noothoven van Goor te
+Leiden. Vermelden wij ten slotte de "Nieuwe Hollandsche kinderprenten"
+van de Leidsche firma A. W. Sijthoff.
+
+Thans is deze tak van volkskunst in Noord-Nederland zoo goed als
+dood, terwijl hij in België een kwijnend bestaan leidt. Want dood of
+kwijnend zijn smaak en belangstelling. De steendruk heeft de houtsnee
+alom verdrongen, en dit kwam de kunst niet ten goede. Want het groote
+gemak bij het weergeven van lijnen en schaduwen schiep nu een scherp
+kontrast tusschen het naïeve der voorstelling en het betrekkelijke
+raffinement der uitvoering. De houtsnee met haar hoekige, gemarkeerde
+omtrekken, haar breede kleurstrepen en haar sprekende kleurtonen
+stond beter in verhouding tot het onderwerp en bereikte een hooger
+dekoratief effekt. Ook hier: soort bij soort! De hedendaagsche prenten
+zijn pedant in haar streven naar beschaafdheid. Théophile Gautier had
+dit verval vermoed en gevreesd: "Fasse le ciel que la civilisation
+n'amène pas la décadence dans cette industrie primitive en la voulant
+perfectionner! Le progrès enlèverait tout caractère à ces images". Zie
+vooral V. Heurck en Boekenoogen, Imagerie populaire, bl. 19, 531 vlg.
+
+De profane volksprenten danken hun oorsprong aan de religieuze,
+de stichtelijke volksvoorstellingen, die naderhand een meer algemeen
+karakter kregen. Verder dient opgemerkt, dat zij weinig verband houden
+met de letterkunde: niet op het gedrukte boek berusten zij, maar op
+het levende en gangbare volksverhaal, het volkslied, de volksluim.
+
+Wat de bijgevoegde legende betreft, hiervan staat de kunstwaarde zeer
+laag. De verzen zijn stroef en gewrongen, de maat wordt zoo goed als
+verwaarloosd, men houdt slechts rekening met het rijm. Ook is de taal
+vaak zeer vrij en van platheid geenszins vrij te pleiten. Toch zijn
+zij belangrijk voor de volkskunde, in zoover zij veelal trouw de
+ruwe volkstaal weerspiegelen. Want ruwe scherts en vroolijkheid,
+evenzeer als zachte melancholie en teer gevoel, ligt in deze
+volksbladen besloten: zij zijn een onuitputtelijke bron voor de
+kennis van het volksleven. "Leur dessin grossier et primitif", zeggen
+zoo juist de schrijvers der _Imagerie populaire_ in hun voorrede,
+"leur bariolage violent et fantastique ont un charme que n'ont pas
+les images d'aujourdhui; un charme et une beauté qu'on apréciera
+seulement quand le cosmopolitisme aura accompli son oeuvre néfaste
+d'uniformisation. Les hommes de demain regretteront amèrement de
+n'avoir pas connu dans leur enfance morose et sans poésie ces feuilles
+modestes avec leurs histoires attendries, merveilleuses ou plaisantes;
+cette imagerie de batailles où les tambours roulent, où les fifres
+sifflent, où les trompettes sonnent, où les boulets décrivent de
+glorieuses paraboles dans le ciel." In de volksprenten leeft het volk
+met zijn lief en leed, zijn fantasie, zijn kunst, zijn wetenschap,
+zijn kijk op de dingen-om-hem-heen.
+
+Menschen, dieren, planten, huizen, steden zijn dan ook op zeer
+eigenaardige wijze voorgesteld. De prentensnijder, zelf man uit het
+volk, wist aan sommige bijzonderheden het noodige reliëf te geven,
+hier aan te dikken, daar te verzwakken, overal te vormen en te
+vervormen naar willekeur. Vandaar, dat alle pogingen vooraf reeds
+met onvruchtbaarheid geslagen waren, zoodra een klassiek-gevormd
+kunstenaar, niet-volksman, er zich toe zette, om de volksprenten te
+hervormen en te veredelen: zijn werk vond geen aftrek. De volksziel
+had hij niet weten te beluisteren en te vertolken.
+
+Een der schoonste voorstellingen, en het meest geschikt voor
+muurdekoratie, is wel de _Haan_, vooral in zijn oudste, kleurige
+drukken. Te midden van een landschap, met een hoeve op den achtergrond,
+staat hij recht, in heraldische houding, met opgestoken kam, de borst
+vooruit, den linkerpoot omhoog. De legende luidt:
+
+
+    Komt kinderen ziet dez' wakkere Haan,
+    Die u tot nijverheid spoort aan.
+
+
+Later was de _Hond_ meer gewild, minder schoon van teekening en ook
+van geringer dekoratieve waarde. Het rijmpje luidt:
+
+
+    Ziet, kindren lief, deez' trouwe hond
+    Wacht zeker, tot zijn meester komt.
+
+
+Bij een andere voorstelling vindt men:
+
+
+    Ziet hoe dit hondje zittend wacht,
+    En op den wenk zijns meesters acht;
+    Gij kinders, wie gij zijt,
+    Wil allen hieruit leeren,
+    Om ook uws meesters les
+    Ten hoogste te waardeeren.
+
+
+Natuurlijk wordt de _Kat_, het huisdier bij uitstek, niet vergeten. Zij
+wordt voorgesteld, gezeten op een hoek van de tafel. Daarboven als
+opschrift:
+
+
+    Geen nutter dier voor rot en muis,
+    Als een mooi katje in uw huis,
+    Want het doorsnuffelt alle hoeken,
+    Om dit gedierte op te zoeken.
+
+
+Onder een andere voorstelling, die een _Uil_ als pendant heeft,
+leest men:
+
+
+    O uil, gij doet mij onregt;
+    Het muisje was mij toegelegd.
+
+
+Onder den uil:
+
+
+    Ja kat, dat heb ik wel geweten,
+    Het ongegunde brood wordt meest gegeten.
+
+
+Men ziet het drieledig doel dezer kinderprenten: leeren, ontspannen
+en versieren, maar zóo eng verbonden, dat het versieren wordt tot
+een leerzame ontspanning. Zij beginnen deze taak met het bekende
+letterspel:
+
+
+    Ziet knaapjes, ten geschenk een fraaie prent;
+    En zorgt, dat ge weldra hiervan de letters kent.
+
+
+Dan worden verscheiden voorwerpen beschreven uit de allernaaste
+omgeving: de klok, de leunstoel, de hooiberg; verder het schip,
+het vaandel, het orgel, de gevangenis; dan krijgen boomen en dieren
+een beurt. Spoedig volgen de kleurige prenten met de "mooie mannen":
+dragonders, geniesoldaten, grenadiers, lansiers, kanonniers, gendarmen,
+ja zelfs de schutterij blijft niet onvermeld:
+
+
+    Schutters, beschermt de stad, stelt daarin uwe eer,
+    Dit moet de Burger doen, ja zelfs de grootste Heer;
+    Staat Nederlanders pal, met moed voor 't Vaderland,
+    Wanneer door 's vijands zwaard den Staat wordt aangerand.
+
+
+En wat een kranige figuren, die trommelslagers der Koninklijke garde!
+
+Inmiddels worden de kinderen ingewijd in de kennis der straatroepen,
+bedrijven en ambachten.
+
+Onder een kapperswinkel ontmoeten wij deze legende:
+
+
+    Wij snijden het haar en scheren den baard,
+    In onze hand is een ieder vervaard.
+
+
+Het didaktisch element treedt meer op den voorgrond bij rijmpjes als
+dit (onder een jongen met een drijftol):
+
+
+    De drijftol loopt nooit zonder slagen,
+    Gehoorzaamheid moet u behagen.
+
+
+Maar vooral toch bij de dierfabel. Hier is men, met afwijking van
+den gewonen regel, herhaaldelijk van Lafontaine uitgegaan. Ook de
+geschiedenis wordt bedacht; en zoo vinden wij in beeld en rijm
+de voornaamste levenstrekken van Napoleon, van Prins Willem I,
+tafereelen uit den Russisch-Turkschen oorlog, uit de onlusten in
+Polen, het leven van Van Speyck enz. Groote vermaardheid heeft ook
+de Poolsche koning Poniotowski; en menig lezer herinnert zich nog
+wel Poniotowski's afscheid:
+
+
+    Poniotowski zeer gezwind
+    Neemt afscheid van zijn vrouw en kind;
+
+
+of ook zijn dood in de gezwollen wateren van de
+Elster. Zuiver-didaktisch zijn verhalen als die van de Twee Geburen,
+waarin de gierigheid de wijsheid bedriegt; verder de Scholier en de
+Bij, welk verhaal tot arbeidzaamheid prikkelt; het Kind met de Wesp;
+Grootvaders Geschenk; Leugentaal gestraft; Loontje komt om zijn
+Boontje, enz.
+
+Tot de meest schalksche, inderdaad boeiende, ontspannende
+kindervertelsels behoort wel het verhaal van Jan den Wasscher, ook
+Jan den Aap of Lammen Goedzak geheeten. Ik laat de legende hier volgen:
+
+
+    Ziet Jan hier met een popje spelen;
+    Mij dunkt het moet hem ras vervelen.
+
+    Wel Jan, wat zijn dat rare dingen!
+    Gaat gij met meisjes touwtje springen!
+
+    Neen, dat staat zeker nimmer goed,
+    Een jongen met een meisjeshoed.
+
+    Zoo Griet, klimt gij zonder schromen
+    Net als een jongen in de boomen!
+
+    Kom Griet, dat gaat nu toch niet aan,
+    Laat 't knikkren voor de jongens staan.
+
+
+    Nu kan het toch niet erger zijn,
+    Zij speelt de rol van kapitein.
+
+    Griet vangt met Jan het vrijen aan;
+    Ik vrees, dat dit niet goed zal gaan.
+
+    Jan laat zich door den priester trouwen,
+    Dat huwlijk zal hem onheil brouwen.
+
+    Hier is de orde al te zoek,
+    Griet ruilt hier broek voor schorteldoek.
+
+    Griet wil van geen huiswerk weten,
+    Daarom kookt nu Jan het eten.
+
+    Als Griet en Jan aan 't eten gaan,
+    Mag hij niet zitten, maar moet staan.
+
+    Ziet Jan eens in het water plassen,
+    Om toch de vaten schoon te wasschen.
+
+    Nu is Jan aan 't glazen spuiten,
+    En breekt bijna al de ruiten.
+
+    Uw onheil, Jan, is nauw te peilen;
+    En toch moet gij de stoep nog dweilen.
+
+    Het wasschen is geen mannentaak,
+    Maar wel het is der vrouwen zaak.
+
+    Terwijl dat Jan het huiswerk doet,
+    Sjouwt Griet op straat met mannenmoed.
+
+    Dat Jan hier in het ziekbed lijdt,
+    Maakt haar, dat spreekt, met recht verblijd.
+
+    Jan bakert 't kind, wat zegt ge er van?
+    Want Jan is vrouw en Griet is man.
+
+    Jan wil het kind voor honger hoeden,
+    Zal 't met een lekker papje voeden.
+
+    Als zijn kindje huilen wil,
+    Houdt hij 't met een popje stil
+
+    Nu het kindje loopen leert,
+    Wordt de vreugd van Jan vermeerd.
+
+    Daar het kind ondeugend is,
+    Slaat hij met de roê niet mis.
+
+    Omdat Jan het heeft verbruid,
+    Jaagt hem Griet den huize uit.
+
+    Jan en Griet bespreken beiden,
+    Waartoe hun kind op te leiden.
+
+
+Dit thema is eigenlijk slechts een onderdeel van het meer algemeene
+onderwerp: de Verkeerde Wereld, herhaaldelijk in de volksprenten en in
+de volksliteratuur van alle landen behandeld. In deze omgekeerde orde
+van dingen leert het kind de moeder, kruipt de man in het hondenhok,
+leidt de blinde den ziende, rijdt de knecht, terwijl de koning te
+voet loopt, staat de vrouw op schildwacht, rookt het wijf en draagt
+een broek, draagt de man den ezel, scheert men het varken om de wol,
+laat men den dief loopen, terwijl de eerlijke man wordt opgehangen.
+
+Nu volgen de sprookjesprenten; maar wie zal zeggen, waar de grens
+loopt tusschen de geschiedverhalen en de bonte sprookjes van
+het gulden wonderland? Op het grensgebied liggen wel stellig de
+geschiedenis van Cartouche, de geschiedenis van Robinson Crusoë, de
+Antwerpsche Schipper, de geschiedenis van Genoveva van Brabant, van
+Tijl Uilenspiegel. Maar in het hartje van het wonderland liggen:
+het Betooverde Kasteel, de Betooverde Harp, Klein Duimpje, de
+Prins met het houten Hoofd, de Luchtprinses, de Betooverde Vijl,
+Luilekkerland, de Gelaarsde Kat, Roodkapje, Blauwbaard, de Zwarte
+Ridder, Ezelsvel, de Reiziger en de Reus, de Wraak van den Duivel,
+het Betooverd Paleis, Asschepoester, Kinderschrik, Maria, het kind
+der Toovergodin,--tafereelen en verhalen, die wij met stralend oog
+en kloppend hart hebben genoten in koortsige spanning en zaligen
+kinderangst.
+
+Wil de lezer, wien het kinderhart nog in den boezem klopt, soms niet
+een oogenblik zich nog kind wanen, bij het lezen van Klein Duimken's
+lotgevallen?--De onderstaande lezing verschilt eenigszins van die
+der bijgaande prent.
+
+
+    Klein Duimpje, uit een kool gekomen,
+    Wordt door de moeder aangenomen.
+
+    Hij werd, of wel d'historie liegt,
+    In eenen holleblok gewiegd.
+
+    Ziet, zegt hij, hoe ik leerzaam ben,
+    Ik schrijf met eene musschenpen.
+
+    De meester jaagt de school hem uit,
+    Hij vlucht zijn huis in langs een ruit.
+
+    De moeder zegt: wel dat is fraai,
+    En vindt hem in de eetschapraai.
+
+    Gaat, om zijn moeder meer te tergen,
+    Zich achter eenen bessem bergen.
+
+    Hij wordt koewachter, zoo gij ziet,
+    Doch laat hij zijne perten niet.
+
+    Wil in den kelder melk gauw drinken,
+    Doch moet schier in de teil verdrinken.
+
+    Droogt aan een vuur zijn natten kop,
+    Een koe, die slokt hem levend op.
+
+    Dees vette koe wordt door den pachter
+    Terstond verkocht aan eenen slachter.
+
+    Zoo haast de man het beest legt open,
+    Komt Duimken uit haar lijf gekropen.
+
+    Hij vaart in eene nootschelp hier
+    Voor zijn vermaak op een rivier.
+
+    Men gaat hem, door de koorts geslagen
+    In eenen hoed naar 't gasthuis dragen.
+
+    Genezen zijnde, leert de fiel,
+    Uit nood hier den zeeldraaiers-stiel.
+
+    Hij stuurt hier, zoo zijn kracht behoort,
+    Zijns meesters kempewagen voort.
+
+    Dwaalt in een bosch en ziet met schroom
+    Een wolf ... hij kruipt op eenen boom.
+
+    Hij vindt een bedelaar slapen; strak
+    Steelt hij zijn eten uit den zak.
+
+    De man ontwaakt, dreigt 't fieltje dol,
+    Maar 't kruipt in 't gat van eenen mol.
+
+    Terwijl de beedlaar 't molgat sluit,
+    Kruipt Duimken langs een ander uit.
+
+    Steelt fruit, dat hem in de oogen blinkt,
+    Maar rolt in 't water en verdrinkt.
+
+
+Onze volksprenten stellen zich ook ten doel, de kinderen
+binnen te leiden in den feestkring van het feestelijk jaar in
+Groot-Nederland. Dit jaar begint met Sint Maartensdag (I, bl. 103),
+en zoo zien wij dan ook op een centsprent de voorstelling van een
+Sint Maartensvuur, waar een jolige schaar om heen danst. Daarboven
+leest men:
+
+
+    Het is Sint Maarten, als men ziet aan 't helder vuren
+    Der knapen, die om turf en brandhout bij de buren
+    Zijn rond geweest en 't ook bekomen hebben, blij
+    Met hun Sint Maartenszang, en nog wat geld er bij.
+
+
+Achtereenvolgens wordt nu gewezen op de volksheiligen Sint Katharina,
+Sint Andries, Sint Elooi, Sint Nikolaas, Sint Pieter, Sint Hubertus
+e.a. Prent no. 144 van de firma Brepols geeft een zeer sprekende,
+pakkende voorstelling van het rijden van Sinterklaas over de daken;
+wij zien, hoe het paard van schoorsteen tot schoorsteen springt. Maar
+diezelfde prent brengt ook de liefdadigheid van den volksheilige in
+beeld, zijn vergelden van kinderdeugd en -ondeugd, zijn patroonschap
+over de stad Amsterdam:
+
+
+    Vier eeuwen is het reeds geleden,
+    Dat men in 't magtig Amsterdam
+    Hem tot Patroon of Schutsheer nam,
+    En als een heilige heeft gebeden.
+
+
+Treffend in haar eenvoud is ook de prent van Kerstnacht. In het
+stalleken van Bethlehem toont Maria het kindje Jezus aan de aanbiddende
+herders. Achter Maria staat Jozef, in overweging verzonken, geleund
+tegen een koe. De ezel vreet van het hooi der kribbe. Boven, hoog in
+lucht, een stoet van zwevende engelen; daaronder een bandelier met
+de woorden: _Gloria in excelsis Deo_.
+
+De prent der Koningsbrieven is bestemd, uitgeknipt te worden op
+Driekoningendag. Zooals ik I, bl. 147 zeide, bevat zij een volledig
+stel afbeeldingen voor zestien personages. Ziehier enkele eigenaardige
+rijmpjes (andere zijn plat en onkiesch):
+
+De Koning.
+
+
+    Ik ben koning van de vrienden,
+    Mannen! spaart mijn tafel niet.
+    'k Heb niet lang zooveel bedienden,
+    Dus intusschen geen verdriet.
+
+
+De Voorproever.
+
+
+    Om scherp in mijn ambt te treden,
+    Neem ik 't glas, dat men mij gaf,
+    Dat verzacht en hitst de reden
+    En men lekt zijn vingers af.
+
+
+De Zot.
+
+
+    Wil op 't woord des konings drinken,
+    Want, die mist op zijn gebod,
+    Zal ik wel zoo zwart doen blinken
+    Als het gat van dezen pot.
+
+
+Nog rest mij te spreken over de kinderspelen, de prenten bestemd voor
+het spel te worden opgeplakt. Laat ik vermelden het Uilebord, het
+Harlekijnspel, en vooral het Ganzebord, met zijn "van ouds vermaard"
+en telkens weer "nieuw vermakelijk" ganzenspel.
+
+Het is een echt huiselijk en tevens nationaal spel, pleitende voor de
+populariteit van den gansvogel in onze landen. Hoe vaak hebben wij met
+het ganzenspel, bij het schijnsel der olielamp, de winteravonden van
+Zon- en feestdagen gekort! Ook ouderen namen aan het spel deel. Die op
+de _brug_ kwam, moest tol betalen; die in de _herberg_ kwam, betaalde
+den inzet en moest zijn beurt laten voorbij gaan; die in de _put_ kwam,
+betaalde eveneens den inzet, en bleef daar zitten, tot hij verlost
+werd; die in den _doolhof_ kwam, betaalde den inzet en telde drie
+terug; die in de _gevangenis_ kwam, betaalde en bleef daar, tot hij
+verlost werd, die--o schrik!--op den _dood_ kwam, betaalde den inzet
+en moest van voren beginnen.--Zie nog Emile van Heurck, De Vlaamsche
+kinderprenten in Volkskunde XXII, bl. 24 vlg., 70 vlg., 101 vlg.
+
+De bekende centsprent, die de komische volksfiguur van _Harlekijn_
+voorstelt (met het _Harlekijnspel_), geeft mij aanleiding een
+enkel woord te zeggen over het _volkstooneel_. Want Harlekijn is
+een type van ons volkstooneel en wij allen kennen hem, met zijn
+bont lapjespak, pruik, kanten kraag en houten zwaard. Hij is echter
+meer in het zuidelijke, dan in het noordelijke volksgebied thuis en
+kwam door Fransche bemiddeling tot ons; zelfs is hij, volgens de
+onderzoekingen van Driesen, oorspronkelijk van Fransche herkomst,
+en niet van Italiaansche, zooals men gewoonlijk aanneemt. De meest
+algemeen-nationale komische volksfiguur is onze _Jan Klaassen_, met
+zijn twee bochels en zijn krommen neus. Ook draagt hij de typisch
+Hollandsche kleederdracht; stellig is hij een internationaal
+type, maar wederom aan Hollandschen aard en Hollandsche zeden
+aangepast. Schijnbaar is hij naïef van aard, doch dit is slechts een
+geveinsde naïeveteit, die ten doel heeft, de dwazen beet te nemen.
+
+Hij is ook de held van het Noordnederlandsche poppenspel, dat
+eveneens internationaal van aard, op Nederlandschen bodem een zeer
+bepaald karakter heeft aangenomen. In de XVIIe eeuw deed de Duitsche
+_Hanswurst_ zijn blijde intrede in Nederland, maar hier werd hij weldra
+verdrongen, eerst door _Hans Pekelharing_, later door _Jan Klaassen_.
+
+Vroeger had het marionetten- of poppenspel een vasteren vorm en vond
+men het b.v. in bepaalde stadswijken te Amsterdam; thans reist het
+over land. Wellicht ontmoet men hier of daar nog het traditioneele
+opschrift, dat Jan en Kathrijn vasthouden, terwijl Jan er naar wijst:
+
+
+    Elk past
+    op zijn
+    zakke.
+
+
+Nog zien wij, hoe Jan in zijn slaap door vlinders wordt gestoord. Dan
+roept hij den Dood, om hem te verlossen; maar als de Dood komt,
+verjaagt hij hem met zijn knots. Met zijn befaamde klompen beslecht
+hij een twist tusschen zijn vrouw en een buurvrouw. Om een degenstoot
+te ontwijken, laat hij zich ter aarde vallen en speelt den doode. De
+geneesheer komt, maar Jan springt op en spot met de geneeskunst. Hij
+wordt door honger en gebrek bedreigd; geen brood in huis,--en Jan
+weet niets beters te doen, dan de kinderen om zich te laten dansen,
+die hij dan zonder eten naar bed stuurt. Eindelijk komt het pakkende
+slot met den grooten draak, die hem van het tooneel verdrijft.
+
+In België vindt men het vaste poppenspel nog te Luik en Brussel,
+maar vooral te Antwerpen, het "Poesje" waarvan Ary Delen in zijn
+keurig artikel over het Poppenspel in Vlaanderen in Elsevier's
+Geïll. Maandschrift schrijft: "Hoe onwaarschijnlijk het ook sommigen
+al moge lijken, toch is onze karakteristieke Poesje de eenige,
+uitsluitende uiting op tooneelgebied, die geen haarbreed geweken is
+van de eigen tradities van het vlaamsche, en meer bizonder van het
+antwerpsche volk, dat steeds, meer nog wellicht dan om het even welk
+ander, een steeds hunkerende behoefte heeft aan spel" (Jan.-Juni 1910,
+bl. 100). Men vindt daar de vaste volkstypen van _de Veldheer, Pater
+Franciscus, Lodewijk, de Kolenbrander, de Prinses van Turkije, de Reus
+Glas, Valentijn_ en _Oerson, de Prinses van Spanje_ en _van Majorka,
+de Kop, de Neus, de Grijze, de Schele_; daar worden opgevoerd: _De
+Vier Aymonskinderen, Oerson en Valentijn, Jan Onversaagd, Malegijs
+en Vivien, De Zeven Leugenaars_ enz.
+
+Deze en dergelijke volksvertooningen hebben voor ons ook daarom
+vooral waarde, dewijl zij voor een groot deel de kiemcel vormen
+van het kultuurtooneel onzer dagen. De _abele_ spelen, de kunstig
+bewerkte, ingewikkelde vertooningen, gaan zonder twijfel terug op
+het kerkelijk mysteriespel, een volksspel, dat weer stoelde op
+het liturgische drama. Maar de korte, eenvoudige _klucht_ heeft
+zich waarschijnlijk eenerzijds ontwikkeld uit het poppenspel en
+anderzijds uit de volksvertooningen en volksoptochten bij de feesten
+van Driekoningen, Vastenavond, Paschen, Pinksteren enz., waarover
+ik uitvoerig in het Eerste Deel gehandeld heb. Ik herinner ook aan
+het dramatische draaksteken, I, bl. 272. Het kluchtspel vooral was
+gedurende eeuwen de spiegel van het Nederlandsche volksleven, door
+een Teniers, Van Ostade, Jan Steen e.a. zoo voortreffelijk op het
+doek gebracht. Tot het kluchtspel behoort ook het kermistheater.--Zie
+J. van Vloten, Het Nederl. Kluchtspel van de XIVe tot de XVIIIe eeuw
+(Haarlem 1854); J. A. Worp, Geschiedenis van het Drama en van het
+Tooneel in Nederland, 2 dl. (Groningen 1904).
+
+
+
+
+
+DE VOLKSWETENSCHAP.
+
+
+De behandeling der volkswetenschap zal uiteraard heel wat beknopter
+zijn dan die van de volkskunst. Want het volksleven is veel meer
+gevoels- dan geestesleven. Zelfs op het veld der wetenschap doet
+dit gevoelsleven zijn rechten gelden en verkiest het de bekoorlijke,
+dichterlijke, fantastische verklaring boven den soberen, logischen
+redeneertrant. Een sprookje is het volk liever dan een betoog. Zoo
+vertroebelt het gevoel de volkswetenschap en maakt ze in zekeren zin
+tot een kunstvorm.
+
+Wetenschap is systematische oorzakelijke kennis; zij vereischt
+een bewust en methodisch streven naar het ware, onder eenheid van
+gezichtspunt. Ook de volkswetenschap streeft naar oorzakelijke kennis,
+naar verklaring van taalvorm, bloem, mineraal, rotsgedaante, ziekte,
+kracht der geneesmiddelen, weêrverschijnselen enz. En zoo komen wij
+weer tot een overeenkomstig resultaat als bij de overige faktoren
+der volkskultuur, dit namelijk: dat de volkswetenschap _in wezen_
+niet van de kultuurwetenschap verschilt. Maar afgezien nog van het
+feit, dat het volk zich niet bewust is, wetenschappelijk werkzaam te
+zijn, is het oordeel zoo min gescheiden van de fantasie, dat van een
+zuiver-methodisch waarheidsstreven geen sprake kan zijn.
+
+De volkswetenschap is absoluut onkritisch. Bij de induktie
+worden de afzonderlijke gevallen zelfs met geen zweem van kritiek
+onderzocht, terwijl met de negatieve gevallen geenszins rekening wordt
+gehouden. Wanneer het volk zegt: "Groene Kerstmis, witte Paschen", dan
+brengt het de witte Paschen met de groene Kerstmis in een oorzakelijk
+verband; maar gebrek aan methode maakt de konklusie ongewettigd. Zoo
+ziet het volk ook een oorzakelijk verband tusschen de maan en het weêr,
+maar mocht het tot een verklaring komen, dan zou deze meer op een
+natuurmythe lijken, dan op een kultuurwetenschappelijke redeneering.
+
+Toch wil het mij voorkomen, dat de kultuurwetenschap feiten
+der ervaring van het volk kan overnemen, om die te toetsen en te
+louteren,--en ook wellicht iets van het pieteitsvolle en opgewekte
+zijner natuurbeschouwing.
+
+
+
+I. Volksetymologie.
+
+
+De term "volksetymologie" heeft tot heel wat misvattingen en
+discussies aanleiding gegeven. Het eerst gebruikt in de Zeitschrift
+für vergleichende Sprachforschung XXIII door W. Förstemann, die in
+het vervormen van sommige woorden in den volksmond een bewijs van
+kerngezonden volksgeest zag, won deze benaming steeds meer veld,
+en hiermee gepaard ging een nader onderzoek van het gesignaleerde
+verschijnsel; ik noem slechts de namen van Max Müller, Andresen,
+die heel wat materiaal verzamelde in zijn Deutsche Volksetymologie,
+Moltzer en Verdam. Langs psychologischen weg werd naar verklaring en
+schifting gezocht door Steinthal, Paul en Wundt. Zoo ontstond over
+dit onderwerp een uitgebreide literatuur, waarvoor ik verwijs naar
+het artikel van den Zweed Kjederquist in Paul und Braune's Beiträge
+XXVII, en vooral naar de zuiver opgezette en rijk gedokumenteerde
+studie van C. de Vooys in de Nieuwe Taalgids II, bl. 273 vlg.
+
+Wanneer ik hier de volksetymologie als onderdeel van de volkswetenschap
+behandel, dan is dit, omdat ik hierdoor eerst en vooral versta:
+"onbewuste _klank- en begripsassociaties_ met of zonder wijziging
+van den woordvorm". Zij zijn beslist eigen aan de volkstaal
+met haar spontanen drang en vrijen loop, en dringen van hier de
+kultuurtaal binnen. Uiteraard spelen zij ook een groote rol in de
+kindertaal. Gelijkwaardige verschijnselen zijn dus b.v. het gangbare
+_zondvloed_, uit het Oudhoogduitsche _sin-vluot_ "groote vloed",
+door het volk met "zonde" in verband gebracht, en het kinderlijke
+_lepeltraan_ voor _levertraan_. Men zal mij wellicht tegenwerpen, dat
+onbewuste verschijnselen toch allerminst tot het domein der wetenschap
+behooren, zij het ook der volkswetenschap; waarop ik antwoord, dat het
+volk zich wel van zijn handelen bewust is, maar niet van het feit, dat
+het woordverklaring geeft, en nog minder van den wetenschappelijken
+ondergrond dezer handelwijze, die eenvoudig hierin bestaat, dat het
+volk geen genoegen neemt met het onbekende. Zoo werd het onverstaanbaar
+geworden _sin_ vervangen door of liever vervormd tot het bekende
+_zond(e_) niet omdat men iets wilde veranderen, maar dewijl men meende,
+dat dit met het oog op het Bijbelsch verhaal wel aldus wezen moest.
+
+Tot het domein der volksetymologie behooren dus niet: 1. Dilettantisme
+en beunhazerij op het gebied van woordverklaring, juist daarom
+zoo gevaarlijk, derwijl deze half-bakken geleerdheid zich voor
+onvervalschte kultuurwetenschap uitgeeft. Hierbij moet men echter
+in het oog houden, dat werkelijk-onbewuste volksetymologie aan
+halfgeleerden aanleiding kan geven tot etymologiseeren. Zoo werd
+het Latijnsche _quiritare_ "luid schreeuwen" eertijds wel eens met
+_Quirites_ "Romeinsche staatsburgers" in verband gebracht. Vrij dicht
+hierbij staat de populaire natuurverklaring (zie beneden).
+
+2. Opzettelijke vervormingen en aanpassingen of woordspelingen. Deze
+toch moeten gerekend worden tot de volksluim (bl. 126); zoo b.v. _Sint
+Reinuut_: schoon op, "rein aus", voor _Sint Reinout_; _kattegezanik_
+voor _katechesatie_; _zemelachtig_ voor _zenuwachtig_; hij lijdt aan
+de _griep_, eigenlijk "verkoudheid", maar met "grijpen" in verband
+gebracht. Immers de woordspeling behoeft evenmin als de werkelijke
+volksetymologie met een woordverandering gepaard te gaan. Op volksluim
+berust ook wel de Vlaamsche weêrregel: "Sint _Andries_ brengt de
+_vries_, Sint _Mathijs_ breekt het _ijs_.
+
+3. Zuivere klankassociaties, als _krant_ uit _courant_, die het
+gevolg hiervan zijn, dat de klank lastig, of de herinnering gebrekkig
+is. Of ook associaties, die dermate door de klanken worden beheerscht,
+dat men zich het nieuwe begripselement niet bewust wordt, omdat het
+met het begrip van het oorspronkelijke woord niets gemeen heeft. In
+deze laatste gevallen kan natuurlijk van het zoeken naar verklaring
+geen sprake zijn. Maar heel veelvuldig zijn zij niet. Als een zeker
+voorbeeld kan men opgeven _oorlam_, uit het Maleische _orang lama_;
+wellicht scheurbuik, uit _schorbût_; maar stellig niet het Vlaamsche
+_scheurbek_, en evenmin _suikerij_ en _zenuwbladen (Folia sennae_),
+waarvan het volk meent, dat zij op de zenuwen werken.
+
+_Scheurbek_, _suikerij_ en _zenuwbladen_ behooren inderdaad tot de
+volksetymologische associaties in engeren zin. Volstrekt natuurlijk
+is het, dat het volk een verband zoekt tusschen geneesmiddel en
+ziekte of tusschen geneesmiddel en eenige bekende stof. Zoo wordt
+b.v. _Unguentum aegyptiacum: gips-Jacob-zalf_;--de bast van _Rhamnus
+frangula: ramenasbast;_--_Oleum ricini: rosijnenolie;_--_nieswortel:_
+Limb. _anieswortel;_--_Unguentum hydrargyri_ tegen ruit: _ruiterszalf_
+of _ruitertjeszalf_. Wellicht berust deze laatste vorm oorspronkelijk
+op bewuste woordspeling; maar naderhand wordt zulk een woordspeling
+vaak door naïeve hoorders ernstig overgenomen. Niet onaardig is ook
+de vervorming van _Aloë socotrina_ tot Limb. _sokertrienschen
+aloë_, d.i. _suikertrijnsche aloë_. Zie hierover het artikel van Denis
+Schrijnen, Pharmaceutische Folklore, in het Pharmaceutisch Weekblad
+1902, bl. 833 vgl. _Aloë_ wordt ook wel _alewien_.
+
+De klankassociatie moet dus met bewuste begripsassociatie gepaard
+gaan. Het woord _katapult_ begrijpt het volk natuurlijk niet. Nu
+wil het aan dit woord niets veranderen, maar de herinnering aan
+het doel van dit instrument in verband met het woord _kat_ brengt
+menigeen er toe, _katapult_ ongewild te vervormen tot _kattepul_, of
+nog meer teekenend tot _kattepiel_ (= _pijl_), aldus het onbekende
+bestanddeel vervangend door het bekende. Dit onbekend-zijn kan ook
+voortkomen uit gebrekkig hooren of gebrekkig zich-herinneren. Ik
+wijs nog op enkele voorbeelden: _drieangel_ (_triangel_), met
+onbewust-juiste vertaling van het eerste bestanddeel; _sukerla_
+(_chokola_); _lekkeris_ (_lacarissa_ = drop); _prulleet_ (_proleet_);
+_honinggraat_ (_honigraat_). _Hagedoorn_ wordt volksetymologisch
+tot _hageldoorn_; _hazelnoot_ tot _hazenoot_; _nieuwsgierig Aagje_
+tot _nieuwsgierigaardje_; _meikever_ tot _meikegel_ (kleuriger is het
+Hoogduitsche _Meikleber_); _Nijmegen_ tot _Nimwegen_; _madeliefje_,
+Middelnederl. _matelieve_, is vervormd tot _maagdeliefje_ en tot
+_meizoe(n)tje_, en dit weer dialektisch tot _mêlzeûdje_ (zaadje). De
+appelen, die wij _zijden-hempjes_ noemen, stammen uit de Engelsche
+stad _Sydenham_. Men denke ook aan de uitdrukking "straten voor stegen
+kennen", die in Limburg, waar men geen _stegen_ kent, wordt: "straten
+voor steenen kennen"; vgl. mijn opstel in Volkskunde XI, bl. 217.
+
+Van plantnamen noem ik nog de _bijvoet_ (_Artemisia_). Met ons woord
+voet heeft deze benaming oorspronkelijk geen gemeenschap. Maar het
+volk bracht den vorm _bijboot_ in verband met voet, omreden van het
+bijgeloof, dat dit kruid in de schoenen, dus bij den voet, gedragen,
+alle vermoeidheid bij het wandelen verdrijft. _Zonnedauw_, onze
+benaming van de _Drosera_, heeft zich volksetymologisch uit _sinnau_
+"immerdurende dauw" ontwikkeld. _Rosmarijn_, uit het Latijnsche
+_ros marinus_ "zeedauw", wellicht zelf populaire vervorming
+van een Grieksch woord, werd _rozemarijn_ onder den invloed van
+_roos_. _Herba Mandragorae_ werd _mandragerskruid_. Het peperboompje
+(_Daphne Mezereum_) heet in Oost-Vlaanderen om zijn naakten stengel
+_miserieboomke_. Verrassende volksetymologische staaltjes vinden wij
+ook in de kindertaal: _botram-marcheertrommel_ (_botaniseertrommel_);
+_manheer_ (_meneer_); het reeds genoemde _lepeltraan_ enz.; zie vooral
+De Vooys, De Nieuwe Taalgids I, bl. 281, X, bl. 93 vlg., 128 vlg.
+
+Nog wensch ik de aandacht te vestigen op het feit, dat volksetymologie
+zoo vaak in samenstellingen optreedt. De oorzaak is deze, dat elders
+verdwenen woorden nog zoo vaak in samenstellingen een veilige
+schuilplaats vinden; zoo b.v. _geeuwhonger_ en _nachtmerrie_. De
+verouderde vormen _gee_: _ga_ en _mare_ zijn hier met _geeuwen_
+en _merrie_ (men denke aan het nachtspook, dat iemand "berijdt")
+in verband gebracht, wat klankverandering ten gevolge had.
+
+Ook kan het begripselement zoozeer op den voorgrond treden, dat het
+hoofdbegrip een sterke wijziging ondergaat of zelfs geheel verdrongen
+wordt. Zoo beduidde _pootig_ oorspronkelijk "koppig" en had _ophemelen_
+de beteekenis van "schoonmaken".
+
+Verandering van den vorm, wij zagen het reeds, is strikt genomen niet
+noodzakelijk; slechts moet in de volksopvatting een bepaald element
+met een ander begrip dan het oorspronkelijke verbonden worden. In
+_lintworm_ beteekende _lint_ oorspronkelijk insgelijks "worm",
+terwijl men het thans met ons _lint_ in verband brengt. _Ongelikt_
+wordt tegenwoordig met het gewone werkwoord _likken_ verbonden;
+maar in werkelijkheid komt het van een werkwoord _likken_, dat de
+beteekenis van "polijsten" had. In _Donderstraat_ is geen verandering
+althans hoorbaar; stellig brengen echter tal van personen haar niet
+met _Prof. Donders_, maar met _donder_ in verband. Verder wijst ook
+het feit, dat plaatselijk door het volk sommige heiligen in bepaalde
+gevallen worden aangeroepen, op volksetymologische interpretatie,
+op aanknooping van het onbekende aan het bekende. Zoo b.v. wordt de
+H. Clara aangeroepen bij oogziekten en vraagt men haar om helder weer
+en zonneschijn (de vertaling is hier onbewust-juist); Sint Kathrijn
+brengt helder weer en zonneschijn: wellicht is _rijn_ (_rein_)
+hier van invloed. Sint Valentijn wordt aangeroepen bij vallende
+ziekte; Sint Blasius tegen huidblaasjes; Sint Rosa tegen de roos,
+Sint Lambertus tegen de lamheid.
+
+Van deze klank- en begripsassociatie verschilt de _etymologische
+natuurverklaring_, waarbij het volk naar zijn aard en trant,
+d.i. liefst door een sage, welbewust de benamingen van bloemen,
+boomen, mineralen, dieren, steden enz. interpreteert. De vervorming
+van _Arum_ tot _Aron_ zal wel onbewust geweest zijn. Maar gegeven
+deze naam, borduurt de volksfantasie op het thema voort, en spreekt
+aldra van _Aronskelk, Aronsbaard, Aronsstaf_. De _Valerianella
+olitoria_ heet ook _Sanctae Clarae herba_; het volk gaat verder,
+en spreekt van _kleer-ooge_. Van den _treurwilg_ weet het Vlaamsche
+volk te verhalen: De geeselkolom stond bij een wilgenboom. Toen nu de
+soldaten naar dezen wilg liepen, om de geeselroeden af te snijden,
+zuchtte Christus: "treure wilg, treure". Sedert dien laat de boom
+zijn takken hangen en heet hij _treurwilg_. Het _nieskruid_ wordt
+plaatselijk tot _Agneeskruid_; dit verklaart men aldus, dat het
+bloeit omtrent den feestdag van Sint Agnes; ook ontkiemde het ter
+plaatse, waar deze heilige gewoon was geknield te bidden. Van den
+H. Martinus weet het volk ook dit te verhalen, dat hij eens in zijn
+getijdenboek een zaadje vond; hij borg het zorgvuldig in de aarde,
+en uit het zaadje ontkiemde de _boekweit_. Zie vooral Is. Teirlinck,
+Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode 1904 enz. (ook afzonderlijk
+uitgegeven te Antwerpen 1913).
+
+Ook het Montferland heeft wel eens aanleiding gegeven tot
+volksetymologische natuurverklaring. Hiervolgens wilde het heidenvolk
+met zijn koning den hemel bestormen, en reeds had men een stuk van
+den Elterberg een goed eind ver gesleept, toen het aan de reuzenhanden
+ontviel. De vorst beval nu van verdere pogingen af te zien; want zei
+hij "het is toch maar een mond vol land": Geldersche Volksalman. 1901,
+bl. 176.
+
+De _Asperula odorata_, waarvan voorheen een bundel bij zwangere
+vrouwen in bed gelegd werd, en dat dan ook aan Frija-Frigg, als
+godin der geboorte, heilig was, wordt reeds in de VIIIe eeuw, als
+_O.L. Vrouwen-bedstroo_ vermeld. Ook vond de Christelijke legende
+een andere verklaring:
+
+Onzer-Vrouwen-bedstroo.
+
+Onze-Lieve-Vrouw, als zij klein was, moest op een zeer hard en
+ongemakkelijk beddeken slapen: hare ouders waren arm en gaven dan
+nog hier en daar een aalmoes.
+
+Op zekeren dag peinsde de H. Anna:
+
+Het bed van mijn kindeken is toch te hard. Zou ik in het veld misschien
+geen zacht vulsel vinden?
+
+Zij ging uit en kwam aan een dorre streek. Zij zag er een heelen hoop
+Bedstroobloemekens staan.
+
+"Nu ik heb het gevonden", riep zij uit. "Ik ga al die bloemekens
+plukken! O! daar zal mijn kindeken zacht op slapen". Zij sprak en
+deed zoo; ja, nu sliep Maria veel gemakkelijker.
+
+Ten platten lande ziet men dikwijls de kinderen in bosschen en op
+magere gronden naar het bloemeke zoeken en het blijde plukken:
+
+"Onze-lieve-Vrouw heeft er op geslapen!" zeggen zij eenvoudig.
+
+(Uit Vlaanderen).
+
+
+
+Eindelijk de volksetymologie van plaatsnamen.
+
+Bezuiden Tietjerksteradeel lagen drie dorpen, die nog geen naam
+hadden. In een dezer dorpen kwam een dief geloopen, die vluchtte
+voor de dienaars van het gerecht. Allen, die hem zagen, riepen:
+"Grijp! Grijp!" Maar de dief ontkwam en vlood naar het andere
+dorp. Daar wilde men hem opvangen en riep men elkander toe: "Sa mar! sa
+mar!" (Zoo maar! zoo maar!). De dief ontvluchtte ook hier en kwam in
+het derde dorp. Hier werd hij gevat en nu riep men: "Berg hem! Berg
+hem!" Vandaar de Friesche plaatsnamen Garijp (Grijp), Suamar (Samar)
+en Bergum (Berghem). Waling Dijkstra verhaalt ons ook, hoe Foswerd
+ontstond, en Ylst, Nijland, Koudum, Dronrijp enz.: Uit Frieslands
+Volksleven I, bl. 32 vlg.; terwijl De Cock in zijn Brabantsche Sagen
+III, bl. 181 vlg. de populaire naamverklaring geeft van Aarschot,
+Beersel, Brussel, Leuven, Scheutveld en ook van Kalevoet. Toen namelijk
+Karel V eens naar Brussel reed over den steenweg van Alsemberg, brak
+zijn rijtuig ter plaatse, waar nu Kalevoet ligt, zoodat hij genoodzaakt
+was, te voet naar Brussel te gaan. Daarom werd deze plaats _Kalevoet_
+geheeten, d.i. _Karel-te-voet_.
+
+
+
+II. Volksgeneeskunde.
+
+
+Bij gezette overweging blijkt het, "dat naast de officieele therapie
+een andere bestaat, welke met totaal verschillende geneesmiddelen
+werkt, die minstens evenveel blijvende of tijdelijke aanhangers telt
+als de schoolgeneeskunde, en die meestal zonder bevredigende diagnose
+en zonder eenige duidelijke voorstelling te bezitten omtrent aard of
+werking der toegepaste middelen, alleen op de ruwe empirie steunende,
+vol vertrouwen haar zonderlinge middelen toepast. Dit is de eigenlijke
+volksgeneeskunde, die zich hoofdzakelijk op het gebied der therapie
+beweegt en haar adepten bij duizenden telt". Aldus M. A. van Andel
+in zijn leerzaam proefschrift over de Volksgeneeskunst in Nederland
+(Utrecht 1909), bl 5.
+
+Naar men begrijpt, hangt de volksgeneeskunst ten nauwste samen met
+de volksreligie en tiert zij welig op den bodem van het animisme (I,
+bl. 64). Zij vormt een wezenlijken faktor der onderkultuur en vertoont
+zich in hoofdzaak éenvormig, zoowel hier als bij de natuurvolken,
+zooals O. V. Hovorka en A. Kronfeld in hun standaardwerk over de
+Vergleichende Volksmedizin (Stuttgart 1908) zeer duidelijk hebben
+aangetoond. Van de kwakzalverij onderscheidt zij zich door haar
+volstrekte goede trouw en belangeloosheid. Haar gezichtseinder is
+zeer beperkt, zoowel wat den aard der ziekte als wat de kracht der
+geneesmiddelen betreft. Als ziekten gelden eigenlijk slechts: koorts,
+verwonding, bloeding, roos, brand, kou, jicht, kramp, vallende ziekte,
+asthma en nog enkele andere. Het streven naar zelfbehoud, gepaard aan
+hulpvaardig dienstbetoon, vormt de gemeenschappelijke drijfveer van
+volks- en kultuurgeneeskunde. Natuurlijk wordt nu de kloof tusschen
+beide met den dag grooter. Maar hoe verder men in vroeger tijden
+teruggaat, hoe geringer dit verschil is. Terecht merkt Van Andel op,
+dat de volksmiddelen van heden de wetenschappelijke middelen van
+gisteren zijn.
+
+Het is mijn taak niet, de ontwijfelbaar gezonde kern der
+volksgeneeskunde, n.l. die middelen aan te geven, welke berusten
+op doelmatige, instinktieve therapie, of op overoude elementaire,
+maar gezonde empirie; wel dien ik in het kort te wijzen op het zeer
+eigenaardige, van de kultuurgeneeskunde _afwijkende_, strikt-populaire
+in de behandeling en het toedienen der geneesmiddelen, dat uit
+primitieve volksvoorstellingen voortvloeit.
+
+Inderdaad ligt bij de behandeling doorgaans deze opvatting ten
+grondslag, die echter met den dag in helderheid en bewustheid afneemt,
+dat de ziekte zelf een boosaardig, ja demonisch wezen is, of ook een
+worm, in alle geval een konkreet iets, dat in het lichaam huist. Zoo
+spreekt men b.v. van haarworm, ringworm, dauwworm; en niet onmogelijk
+hebben de maden, de lintworm en de lijkwormen tot deze opvatting
+aanleiding gegeven. Vooral de kiespijn wordt aan het knagen van
+wormen toegeschreven. Dit geloof staat in Mecklenburg zoo vast,
+zegt Gaidoz, dat een lepel met kokend water onder den zieken tand
+gehouden wordt. De diertjes, door den damp bedwelmd, vallen in den
+lepel en zijn duidelijk te zien.
+
+Het ziektewezen kan verdreven worden op velerlei wijzen; vooral
+echter door bezwering, door bannen en overdragen, door sympathetische
+geneesmiddelen.
+
+Niet slechts deze laatste methode, maar vrij wel de geheele
+volksgeneeskunde wordt beheerscht door de _sympathie_, die
+de geneeskracht van de _signatuur_, d.i. de teekenen der dingen
+afleidt. Volgens deze leer dient een geelbloemige of geelsappige plant
+tegen de geelzucht, een roodkleurige stelpt het bloed, een knolgewas
+geneest de aambeien enz. Deze volksvoorstellingen, die wij reeds
+herhaaldelijk in het Eerste Deel aantroffen, is sinds overoude tijden
+over de geheele aarde verspreid en berust op een onbepaald gevoel van
+gemeenschap tusschen gelijkgeaarde wezens, in dit geval tusschen het
+ziektewezen en het geneesmiddel. Waarschijnlijk heeft de symboliek deze
+sympathische opvatting uit het animisme (en fetissisme) doen geboren
+worden. Om een geest uit het lichaam te bannen, achtte men het reeds
+voldoende, bepaalde deeltjes, als haren, nagels, enz. vast te leggen of
+te vernietigen. Van hier tot de zuiver symbolische handeling is slechts
+éen stap: wat geschiedt niet slechts aan een deeltje, maar aan een
+overeenkomstig voorwerp, geschiedt aan het voorwerp zelf. Wil men een
+heks kwaad doen, wij zagen het I, bl. 79, dan maakt men een ploegijzer
+gloeiend en spreekt plechtig den naam der vermeende heks uit; deze
+zal dan de hevigste smart voelen. Daarom legt men ter verwijdering
+van wratten in een touwtje zooveel knoopen als men wratten heeft,
+en begraaft dit ergens: door deze symbolische handelwijze worden
+de wratten zelf begraven. De beteekenis der aanwending van roode
+stoffen bij bloedloop is oorspronkelijk dan ook wel deze, dat het
+rood-gedachte ziektewezen op de roode stof overga. Naderhand is het
+sympathiebegrip natuurlijk in verschillende richtingen uitgebreid.
+
+Eindelijk wensch ik er de aandacht op te vestigen, dat de leer
+der signaturen niet altijd als _leiddraad_ bij het opsporen van
+geneeskrachtige kruiden, maar ongetwijfeld meermalen slechts als
+_verklaring_ eener reeds bekende werking heeft gediend; zie hieromtrent
+het artikel van Prof. Van Leersum over de Waardeering van Oude en
+Volksgeneesmiddelen in het Nederl. Tijdschr. voor Geneeskunde LVIII
+(1914), bl. 1952.
+
+1. Bezwering is wel het meest verspreide, ook heden nog dagelijks
+aangewende heilmiddel, waarin animistische en specifiek-Christelijke
+bestanddeelen met elkaar vermengd zijn. Het bezweren is een kunst,
+die erfelijk is, maar zij kan slechts worden overgedragen van een
+man op een vrouw of van een vrouw op een man. Het formulier is
+eigenlijk geheim. Het wordt zacht gefluisterd of gepreveld, en het
+getal 3 is daarbij van bijzonder gewicht: driemaal wordt daarbij
+een kruis gemaakt, driemaal gespuwd, driemaal gestreken enz. Ook
+zijn dag en uur niet onverschillig; sommige bezweringen dienen te
+geschieden bij afnemende, andere bij nieuwe maan, weer andere vóor
+zonsopgang. De formule is òf een kort bevel, òf zij wordt ingeleid
+door een kort episch verhaal, waarin een gelijksoortig geval wordt
+uiteengezet: wij hebben dus weer met sympathie te doen. Zoo beginnen
+b.v. verscheidene formulieren tegen de wormen met de vermelding van
+Job op den mesthoop. Van een formulier uit Denderwindeke tegen brand
+luidt de inleiding: "De H. Laurentius werd gebraden op een rooster:
+hij en zwol niet op noch en verzwoor; ik hoop, dat gij ook niet zult
+zwellen of verzweren".--Rond den Heerd (1877) weet deze berijmde
+bespreking tegen brandwonden mee te deelen:
+
+
+    Ons' Heere Jezus kwam aldaar gegaan,
+    Hij vond er een kindeke in brande staan.
+    Hij nam het in Zijne gebenedijde hand
+    En _b_luschte den ge_b_enedijden _b_rand.
+    En 't en _zwoer_ noch 't en _zwol_,
+    En 'k hoop in Jezus' naam, dat 't ook niet _doen_ en _zol_.
+
+
+In deze formule vinden wij alitteratie, assonantie en rijm. Andere
+formules worden ons medegedeeld door Dr. Boekenoogen in Onze Rijmen,
+bl. 67; zoo b.v.:
+
+
+    Moeder Maria ging over den berg,
+    Ze nam een tak van den heiligen boom,
+    Ze wierp 'em over haar hoofd in den stroom.
+    Kwik door dit, kwik door dat,
+    Vlieg door aderen, zenuwen, pezen,
+    Ik hoop, dat met Gods hulp dit beest zal genezen.
+
+
+Het Christelijke in deze spreuken is slechts een dun laagje vernis:
+in den grond zijn zij volstrekt identiek met Oudgermaansche en
+Oudindische, waar de heidensche godenwereld optreedt.
+
+Den korteren vorm vertoont:
+
+
+    Dit arm of poot
+    Is _verrukt_ of _verstoot_.
+    't Zal niet _verrotten_ of _verzweren_
+    In den naam des Heeren, C.A.B.
+
+
+Deze en dergelijke bezweringen of besprekingen worden vooral toegepast
+bij verwondingen, verrekkingen, verstuikingen en spierpijnen. De
+_strieker_ legt somtijds wat zeep op den zeeren enkel; dan zet hij
+de pet af, zegt de bezweringsformule en strijkt op bepaalde wijze
+over den enkel. Bij wonden zegt men te Heumen:
+
+
+    Ik verbinde deze wonde,
+    Ik stille dat bloed in deze stonde,
+    Als Christus de Heer opgevaren is.
+
+
+Bij kneuzingen vindt men o.a. dit formulier:
+
+
+    Deze man enz. is over een berg geloopen,
+    Deze man enz. heeft zijn hand enz. gestooten,
+Het moet in de Roode Zee verdwijnen,
+    Gelijk de Wijzen uit het Oosten,
+    En God genas het met der stond,
+      O Heer, help mij! Amen.
+
+
+2. In het bovenstaande wordt het ziektewezen verdreven. Maar met of
+zonder spreuk wordt dit wezen veelal ook vastgelegd, geband of wel
+op een persoon of zaak overgedragen. In de Friesche Wouden wordt de
+bilzucht het _koude vuur_ genoemd; maar men meent, dat zij licht kan
+worden geweerd, door het eerst daaraan bezweken dier vóor de staldeur
+te begraven. Vooral de koorts wordt graag en licht overgedragen. In
+het Oosten van ons land snijdt men zich hiertoe den nagel _in het
+leven_ en maakt dan den bast van een boom ook los tot _in het leven_
+(let op de sympathie!). Dan drukke men met den vinger _het vocht_
+daaruit tegen en tusschen _het vocht_ van den boom: dan heeft de
+boom de koorts. Of men binde een kouseband of strooband om den boom,
+liefst een vlierboom (I, bl. 80, 130, 287), en ga dan spoedig loopen,
+zonder om te zien. Deze praktijk is in geheel Groot-Nederland--en verre
+buiten de grenzen--bekend. Men noemt dit "de koorts afbinden." Ook
+kan men het haar- of nagelknipsel van den zieke, of een briefje met
+zijn naam in een opzettelijk daartoe geboord gat in den boomstam
+steken. Niet zelden spreekt men hierbij het rijmpje:
+
+
+    Olde Marolde
+    Ik hebbe de kolde,
+    Ik hebbe ze noe,
+    Ik geve ze oe,
+    Ik bind ze hier neer,
+    Ik krijg ze niet weer.
+
+
+De koorts--of een ander ziektewezen--wordt ook met spijkers in een
+boom vastgehecht; zij wordt met en door dingen, die met den lijder,
+liefst met de zeere plek, in aanraking geweest zijn, verbrand,
+in 't water geworpen, in den grond gestopt, verkocht, weggeven,
+ja afgeschreven. Wat is eenvoudiger, dan met krijt op de deur te
+schrijven: "Koorts, ik ben niet thuis" (Zevenhuizen)? Of als rijmpje:
+
+
+    Koorts, koorts, ik ben niet thuis,
+    Ga maar naar een ander huis.
+
+
+Ook de hik wordt graag overgedragen; hiertoe dient de spreuk:
+
+Deventer:
+
+
+    'k Heb de hik
+    'k Heb ze prik
+    'k Heb ze nouw
+    'k Geef ze aan jou.
+
+
+Venloo:
+
+
+    Ik heb den hik
+    Ik heb de pik
+    Ik gêf um aan 'n noaberman,
+    Dê 't good verdrage kan.
+
+
+Dit driemaal vlug achter elkaar opzeggen. Als een kind de hik heeft,
+dan groeit het hart, meent het volk.
+
+3. Bij de sympathetische geneesmiddelen wordt het verband tusschen
+kwaal en geneesmiddel gezocht _in de oorzaak_: zoo legt men haar van
+den hond, waardoor men gebeten is, op de wonde. Bij de jicht, die
+haar oorsprong in wormen heeft, geeft men den patiënt 13 regenwormen
+met brandewijn in;--_in de kleur_: een geelsappig kruid, als de
+stinkende gouwe, tegen geelzucht, het eten van roode bieten tegen
+bloedspuwen, gemalen menschenbeenderen tegen beeneter, het bloed van
+een zwart schaap tegen gordelroos met bloederigen, donkerkleurigen
+huiduitslag (Maas en Waal);--_in den vorm_: zoo dient het longkruid
+met zijn vlekjes op de bladeren, die op longknobbeltjes lijken,
+tegen longziekte, en hondstong met zijn tongvormig blad, tegen
+hondsdolheid. De bloempjes van oogentroost (_Euphrasia_) vertoonen
+een gele, oogvormige vlek; vandaar dat deze plant als een deugdelijk
+middel geldt tegen alle mogelijke oogkwalen;--_in den aard_: pieren,
+in een zakje op de borst gedragen, zijn van baat tegen de wormen;--_in
+den naam_: vandaar, dat de roos als onfeilbaar middel geldt tegen de
+huidziekte van dien naam, dat de hondsroos helpt tegen hondsbeet,
+leverkruid tegen leverziekte, steenbreek tegen nier- of galsteen
+enz. In Friesland gelooft men aan de kracht van een duif, boven de
+wieg gehangen, tegen dauwworm (althans overeenkomst van klank). Een
+merkwaardig voorbeeld geeft Denis Schrijnen in het Pharmaceutisch
+Weekblad 1902, bl. 1006. Te Blerik bezigt men tegen kanker veelal
+het volgende geneesmiddel. Een levende rivierkreeft wordt in een
+zakje genaaid, dat door den zieke gedurende 24 uur op de zieke plaats
+moet gedragen worden. Heeft hij dien tijd wakende doorgebracht, dan
+is de kanker op de kreeft overgegaan; het zakje wordt nu verbrand
+en de lijder is genezen. Maar waarom een kreeft? Dit middel is uit
+het naburige Duitschland overgewaaid, waar kreeft en kanker beiden
+_Krebs_ heeten.
+
+4. In het gebruik van sommige geneesmiddelen is wellicht een survival
+van een offer te erkennen; zoo b.v. in het bloed van een wit of zwart
+dier, dat door den lijder moet gedronken worden. Dit kan m.i. echter
+ook berusten op de animistische voorstelling, dat bloed ziele- en
+levensspijs is. Trouwens de volksgeneeskunde stoelt nog op tal van
+andere oude overwegingen en voorstellingen, die ons heden ten dage
+slechts zeer onvoldoende bekend zijn.
+
+5. Met name ontgaat ons de beteekenis van vele geneeskrachtige
+kruiden. Velen hunner spelen een voorname rol in de tooverwereld
+en waren eenmaal aan de Germaansche godheden heilig, of verheugen
+zich thans nog in een voortsluimerende vereering van den geest der
+vruchtbaarheid. Op eenzame en gewijde plekken groeien zij, en zwijgend,
+ongezien door godheid en menschen, onder het prevelen van gebeden,
+en met de linkerhand moet men ze veelal plukken.
+
+De vlier genoot den grootsten eerbied; was ook niet de kruisboom van
+vlierhout? De bast van den vlierstruik geldt dan ook als een krachtig
+geneesmiddel; hij is braakmiddel of purgans. Verder wordt hij gebezigd
+tegen keelpijn en waterzucht, terwijl de bladeren en bloemen gedronken
+worden als thee tegen verkoudheid, evenals de bloesems der linde. De
+aromatische bessen van den gevierden jeneverstruik (_Juniperus
+communis_) bezitten eveneens veelzijdige geneeskracht. Werden zij
+eertijds inderdaad als verjongend en levenwekkend beschouwd? Het
+duizendblad (_Achillea Millefolium_) heet een deugdelijk middel te
+zijn voor het heelen van wonden, door ijzer veroorzaakt. Geeft de
+naam Achillea hier wellicht de verklaring?
+
+Een bij het volk zeer geliefde plant is het valkruid (_Arnica
+montana_), en vrij algemeen wordt zij aangewend bij kwetsuren. Eertijds
+stond zij tot den wolf in betrekking, zooals nog thans uit de
+Oostfriesche benaming _Wulfsblöme_ en ons _wolverlei_ blijkt. De
+schors en de jonge takken van den berkeboom, in de lente verzameld,
+zijn een bloedzuiverend, zweetafdrijvend en waterafdrijvend middel;
+waarschijnlijk wel, omdat hij in de lente, als hij wordt aangeboord,
+een sap geeft, dat verwerkt wordt tot berkenwijn. De hennep
+(_Cannabis sativa_) heeft groote magische kracht en wordt vooral als
+verdoovingsmiddel gebezigd. De hoogopgroeiende hopranken (_Humulus
+Lupulus_) zijn het zinnebeeld van groei en wasdom en schijnen daarom
+de gezondheid weer te geven aan herstellenden en bloedarmen. Ook de
+zelf (_Salvia officinalis_) staat bij het volk hoog aangeschreven:
+zij versterkt de zintuigen en sterkt de zenuwen.
+
+Het is niet onmogelijk, dat men in verscheiden gevallen eerst naderhand
+een zekere vereering, ja tooverkracht aan planten is gaan toeschrijven,
+wier geneeskracht door de ervaring aan het licht was gebracht; en,
+zooals gezegd, met die ervaring kan de kultuurgeneeskunde haar
+voordeel doen. Zij toont zich dan ook geenszins afkeerig van de
+volksgeneeskunde, getuige het feit, dat herhaaldelijk oude middelen
+opnieuw in praktijk worden gebracht. Getuige ook de nog onlangs
+gehouden onderzoekingen over het kiezelzuurgehalte der organen en naar
+de rol dezer stof in de stofwisseling, op grond van de wetenschap,
+dat het volk sedert eeuwen zekere kiezelzuur-bevattende kruiden tegen
+de zoogenaamde konstitutioneele ziekten aanwendt. "Dit staat vast",
+schrijft Prof. Van Leersum t. a. p., bl. 1959, "dat wij een groot
+aantal onzer beste geneesmiddelen, o.a. digitalis, strophantus, china,
+coca, aan den speurzin van den natuurmensch te danken hebben".
+
+Zie verder: Verdam, Over Bezweringsformulen, in de Mededeelingen
+v. d. Maatschappij der Nederl. Letterk. 1900--1901, bl. 1 vlg.; A. de
+Cock, Volksgeneeskunde in Vlaanderen (Gent 1891); Over de folklore
+van dieren en menschen, in de Handel. v. h. derde Vlaamsche Natuur- en
+Geneeskundig Congres 1899, bl. 185 vlg.; Denis Schrijnen, Volksgeloof
+omtrent geneeskracht van planten, in het Pharmaceutisch Weekblad
+1904, bl. 1 vlg.; Driem. Bladen II, bl. 12; III, bl. 34; XI, bl. 41;
+F. Visser, Volksnamen voor Geneesmiddelen enz. (Baarn 1912); Heuvel,
+Volksgeloof en Volksleven, bl. 163; L. Sloet, in De Gids 1881, 2,
+bl. 221, 413, 439; V. D. Voo, De leer der teekenen, in Vragen v. d. Dag
+XXV, 11; Volkskunde XXIV, bl. 113; Nederl. Museum II, bl. 117, 230.
+
+
+
+III. Natuurverklaring en weerkunde.
+
+
+1. Uiteraard is ook de _natuurverklaring_ van het volk hoogst
+gebrekkig, hoe vertrouwd het met de natuur ook zijn moge en hoe goed
+het de natuurverschijnselen over het algemeen waarneemt. Immers de
+volksempirie is hoogst onbetrouwbaar en bij onderzoek en verklaring
+speelt de verbeelding de voornaamste rol. Reeds de gestelde vragen zijn
+eigenaardig. Het volk tracht niet slechts den oorsprong der dingen te
+achterhalen door te vragen: vanwaar komt de aarde, de zon, de maan,
+de mensch, vanwaar boomen en planten, bergen en rivieren, ziekten en
+dood? Maar met een weetgierigheid als die van het kind, dat ons door
+zijn vragen verveelt, stelt het vragen, die ons volstrekt onzinnig
+lijken: hoe komt het, dat het vuur ons dient, de eik getande bladeren
+heeft, de koekoek zijn eigen naam roept, de kruisbessen stekels hebben,
+de kraai zwart is, de pad roode oogen heeft, de vleermuis en de uil
+zich over dag schuil houden, het heidekruid een rossige kleur heeft,
+de hazenlip gespleten is?
+
+Maar eigenaardiger nog dan de vraag is het antwoord, dat nl. zoo goed
+als steeds den vorm van sprookjes, sagen en legenden aanneemt. Wij
+spreken dan van natuurverklarende sprookjes enz.; en deze vindt
+men niet alleen bij volken met lage kultuur, maar ook daar, waar
+de mensch door het voltooien der behoeften en betrekkingen zijner
+natuur zich tot een bovenkultuur heeft opgewerkt. Het ongeoefende
+denken vermag nimmer een strikt wetenschappelijk antwoord te geven;
+een sprookjesverklaring is makkelijker gevonden. Merkwaardig in deze
+volksverhalen is niet alleen het zoeken naar den oorsprong der dingen,
+maar ook de omstandigheid, dat het physieke kwaad gewoonlijk wordt
+voorgesteld als het gevolg van den toorn van een hooger wezen, door
+een misslag veroorzaakt. Zie hierover verder mijne Essays en Studiën,
+bl. 183, 210; Volkskunde XIII, bl. 8 vlg. Overvloediger materiaal
+vindt men bij O. Dähnhardt, Natursagen, zie boven; Naturgeschichtliche
+Volksmärchen (Leipzig 1898).
+
+Ook in ons land vindt men zulke natuurverklarende volksverhalen
+te over, in het zuidelijk volksgebied echter meer dan in het
+noordelijk. Wij vernemen, hoe de bergen en heuvelen ontstaan zijn
+door oproerige reuzen, of uit zand, dat in den mond van den satan lag;
+want oorspronkelijk was de aarde vlak. Wij vernemen de oorzaak van het
+onweer: schreef men dit voorheen aan den dondergod toe, thans zegt men,
+dat de H. Petrus aan het kegelen is. Waarom is de zaag getand? Dat
+is eigenlijk duivelswerk. De satan meende aldus de menschen te
+plagen. Vanwaar het _Hul_ bij Elspeet, het Solsche Gat, het Vrouwenzand
+bij Stavoren? Vanwaar zoo menige grillige rotsvorm, die schijnbaar een
+hoefindruk vertoont? Vanwaar het mannetje in de maan? In Vlaanderen,
+Antwerpen, Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland is het een houtraper of
+houtdief, die 's Zondags of in den Kerstnacht er op uitging. Waarom
+is de wever zoo slecht gezien? Omdat een wever de nagels bezorgde,
+toen Christus gekruisigd werd; zie Welters, Limburgsche Legenden II,
+bl. 61; Joos, Vlaamsche vertelsels, bl. 35. Doch laat ik mij beperken
+tot enkele natuurverklarende verhalen van dieren en planten.
+
+Dieren. Waarom vliegt de uil alleen bij nacht? In Gelderland en
+Groningen vertelt men: Eens kwamen de vogels samen en zeiden: wij
+willen te zamen vliegen, en wie het hoogst komt, zal koning zijn. De
+ooievaar, de vorst der Geldersche vogels--te Groningen zegt men
+de gansarend--verhief zijn statige vlerken en overtrof den raaf en
+den koekoek vèr; het winterkoninkje was hem echter te slim af. Het
+was onder zijn vederen gekropen en had zich aldus mee omhoog laten
+heffen. En toen nu de ooievaar niet meer kon, vloog het vroolijk nog
+veel hooger het luchtruim in.
+
+Maar de vogelen, verontwaardigd, zich aldus verschalkt te zien,
+meenden het beestje te moeten bestraffen. Het ontvluchtte hen echter
+in een molshoop. Toen besloten de vogelen den uil als wachter aan
+te stellen, omdat alleen hij bij nacht ziet. De uil waakte tot den
+morgenstond. Toen werd hij slaperig, en het winterkoninkje ontkwam
+den sluimerenden wachter en vloog lustig door het geboomte rond.
+
+Sindsdien hebben de vogelen den uil bespot. Als hij zich bij dag laat
+zien, schelden zij hem uit. Daarom vliegt de uil alleen bij nacht.--
+
+Verhalen als deze vindt men in alle werelddeelen. Hoofdoorzaak blijft,
+dat de uil uit de gemeenschap der vogelen gebannen werd. Sommige
+volken schrijven dit hieraan toe, dat hij eerst koning was, maar om
+zijn wreedheid werd verdreven; weer andere, dat hij den leeuwerik
+bedroog en nu bang voor hem is.
+
+Het verhaal van het winterkoninkje en den uil is ook in België algemeen
+verspreid, zooals De Mont en De Cock, Joos, Cornelissen en Verliet ons
+mededeelen. Daar dient het ook als naamverklaring van "koninksken"
+en "koninksvogelken", terwijl de Geldersche lezing het geroep van
+het winterkoninkje verklaart. Want boven den ooievaar gekomen, riep
+het beestje: "Koning, koning ben ik-kik-kik-kik-kik!" Maar de katuil
+roept nog altijd klagend: "Er-oêt, er-oêt!" Een Fransch sprookje zegt,
+dat de uil "hu-hu-hu-hu" roept van de kou.
+
+Ons sprookje is niet zuiver natuurverklarend. Het eerste gedeelte
+verhaalt den wedstrijd tusschen twee dieren, die overoud is, en behalve
+in Europa, in Afrika, Amerika en Oost-Azië wordt aangetroffen. Volgens
+Dähnhardt moet de Aesopische fabel van den haas en de schildpad als
+de oorvorm worden beschouwd. Deze wedstrijd wordt verhaald in drie
+hoofdvormen: 1. De haas verlaat zich op zijn slanke beenen en legt
+zich te slapen aan den weg; maar de schildpad loopt zonder ophouden
+en erlangt de overwinning der volharding over de traagheid.--2. De
+schildpad (slak, egel) overwint den haas (olifant, struis, ree,
+tijger) door bedrog, door verscheiden verwante dieren onderweg
+op te stellen, die op de vraag: "Schildpad, waar ben je?" moeten
+antwoorden: "Hier!"--3. Een klein dier, dat zich aan den staart
+van den tegenstander vastklampt of zich onder zijn veeren verbergt,
+overwint. In Afrika zijn deze dieren: wild zwijn en kameleon, of ook
+leeuw en kikvorsen; op de Fidschi-eilanden: vlinder en kraanvogel;
+in Annam: schildpad en tijger; in de Westaziatisch-Europeesche groep:
+vos en kreeft,of kikvorsen en slak. Bij een soortgelijk verhaal uit
+Zuid-Holland (Maasland) voegt zich het eigenaardige motief, ook in
+Frankrijk en België niet onbekend, dat de kikvorsch bij aankomst de
+poort gesloten vindt. Maar de slak kruipt er eenvoudig over heen. Te
+Maasland kent men ook het verhaal van het wed_vliegen_, maar vervangt
+er het winterkoninkje door het klein-jantje of boomsluipertje. De
+ooievaar blijft in dit waterland natuurlijk gehandhaafd. In Lapland,
+Finland en Zweden verhaalt men van het wed_zwemmen_ van visschen,
+en ook in Vlaanderen is deze vorm niet onbekend. Zoo weet men b.v. te
+verhalen, dat de schol en de panharing een weddenschap aangingen, wie
+het snelst kon zwemmen. De schol repte zich, wat zij kon. De kleine
+panharing daarentegen vermoeide zich niet, maar zwom zoo gestadig, dat
+de schol ten slotte achterbleef. Toen nu de haring haar voorbijschoot,
+meende de schol te barsten van nijd. Zij beproefde een list en begon te
+roepen: "Panharing! panharing!" en zoo lang schreeuwde zij, tot haar
+muil krom getrokken was: daarom heeft de schol een scheven muil. Hier
+treedt het verhaal dus weer in dienst der natuurverklaring. Zie
+De Mont-De Cock, Vlaamsche Vertelsels, bl. 97 vlg.; Boekenoogen,
+in Volkskunde XV, bl. 72 vlg.; Cornelissen en Vervliet, Vlaamsche
+Volksvertelsels, bl. 224.
+
+Waarom roept de duif: "Rookoe, rookoe?"
+
+De ekster wilde een nest leeren bouwen en vroeg de duif om raad. Deze
+had echter niet veel lust, van haar wetenschap mee te deelen. Maar
+de ekster beloofde haar een roode koe, en nu willigde de duif in. De
+ekster leerde het spoedig, maar weigerde de roode koe te geven. En
+daarom roept de duif voortdurend: "Rookoe, rookoe": Driem. Bladen I,
+bl. 71. Wij hebben hier te doen met een geliefkoosd thema. De dieren
+beloven, borgen, ruilen en handelen als de menschen, en bedriegen en
+worden bedrogen als zij. Vooral ook de primitieve ruilhandel speelt een
+groote rol. Zoo verklaart het volk ook gaarne de ongelijkheid in de
+uiterlijke verschijning van twee dieren, die zijns inziens eigenlijk
+niets op elkaar moesten voor hebben: waarom de pauw leelijke pooten,
+de haas lange ooren, de koe hoorns heeft. De dieren, die een staart
+missen, hebben hem geleend en niet terug gekregen.
+
+Waarom is de schol plat?
+
+Adam hield veel van visch, verhaalt men in Friesland. Eens had hij
+een menigte visschen gevangen en op den oever neergelegd. Toen hij
+nu bezig was, de visschen bijeen te verzamelen, kwam hij te vallen,
+want de grond was glad van het slijm der visschen. Hij viel met zijn
+achterdeel midden op een schol, die daardoor geheel plat werd. Adam had
+een broek met nopjes aan, daardoor kreeg de schol vlekjes op de huid,
+zooals men die tot heden toe er nog op ziet. En de schol is sedert ook
+altijd plat gebleven: Waling Dijkstra, Uit Friesland's Volksleven II,
+bl. 137.
+
+Waarom heeft de schelvisch twee bruine vlekken?
+
+Toen Sint Pieter eens in het Galileesche meer schelvisschen ving,
+gebeurde het, dat hij een, die niet in den emmer ging, met duim
+en wijsvinger beetpakte. De indrukken der vingers zijn nog steeds
+zichtbaar.
+
+Waarom lijkt de mier half doorgebroken?
+
+Een herder zette zich eens bij toeval op een mierennest. De mier
+ging klagen bij God en nam de spin tot getuige. Maar deze beweerde,
+dat het niet met opzet gebeurde. Toen werd God boos en sloeg de mier
+met het zwaard midden door.--
+
+Ook in deze verhalen ontbreekt het komisch element veelal niet,
+zooals blijke uit het volgende sprookje, waar ook andere ons reeds
+bekende motieven een plaats vinden.
+
+Waarom heeft de kwakkel geen staart?
+
+De groenvink was herbergierster en hield een bierhuis langs den weg. Op
+Aschwoensdag hadden de kraai, de ekster en de kwakkel zich in de kerk
+een asschen kruisje gehaald, dat na den kerkdienst, naar zij meenden,
+"verdronken" moest worden. Het Leuvensch en de faro smaakten hun bij
+den groenvink zoo lekker, dat zij ten slotte een stuk in hun kraag
+kregen; maar toen het op betalen aankwam, hielden zij zich van den
+doove. De kwakkel, die vroeger een fraaien, langen staart had, wou
+de plaat poetsen, maar de bazin pakte ze bij den staart en hield de
+veeren in haar poot. De ekster, die eerst wit was, kwam in een kolenbak
+terecht; en de kraai, die voorheen evenmin zwart was, vloog door de
+schouw naar buiten en moest zich door het vuile roet heenwerken.
+
+Sedert dien tijd hebben de kwakkels geen staart meer, zijn de kraaien
+en eksters zwart, en herhaalt de groenvink telkens: "Ik wil 't geld
+van mijn bier!" Waarop de kwakkel antwoordt: "Ge hebt het gehad,
+ge hebt het gehad!"
+
+Het ontbreken van lichaamsdeelen wordt dikwijls ook zóo verklaard,
+dat het dier te laat kwam, toen O.L. Heer de staarten, horens
+enz. verdeelde.--Toen de vogels gekleurd werden, verhaalt een
+Westvlaamsch sprookje, en O.L. Heer bij den distelvink kwam, was
+Hij al zijn verven kwijt. Daar stond nu het arme vogelken te klagen
+en te jammeren, zoo dat Ons Heer deernis met het beestje kreeg. Hij
+ging nu van vogel tot vogel, nam van elks veeren een ziertjen af en
+schilderde dat op de veeren van het distelvinkje.
+
+Maar ik mag ook het fraaie sprookje van het roodborstje niet onvermeld
+laten.
+
+Toen O.L. Heer vol pijnen en tormenten aan Zijn kruis hing, zat
+een klein vogeltje op den rand van zijn nest vol medelijden naar
+zijn stervenden Schepper te turen, en bittere tranen liepen uit zijn
+oogskens, toen het de puntige doornen zag. Het vliegt naar het kruis,
+en het gelukt hem éen doorn los te pikken en te rukken.... Op dat
+oogenblik viel een droppel bloed op hem, en verfde zijn borstje rood.
+
+Planten. Het Christelijk element treedt hier sterk op den voorgrond. De
+Mariadistel heeft wit-gevlekte blaren, omdat, toen Maria haar kind de
+borst gaf, daar een druppel melk op viel. De witte hagerozen prijken
+op den heester, waarover Maria op de vlucht naar Egypte de windsels
+van haar kind te drogen hing. Op dezen tocht hoorden Maria en Jozef
+eensdaags de soldaten achter zich en zij verborgen zich haastig in een
+gracht. Daar groeiden biezen, en de biesstengel was onbeschaamd genoeg,
+om het kind in 't oog te durven steken. De kleine Jezus gilde van pijn,
+maar gelukkig hoorden de soldaten het niet. Daarom werd het stekelige
+bies-topje vervloekt, en sedert dien is het dor en als verbrand.
+
+En weer op dezen tocht, zoo dramatisch door het volk uitgewerkt,
+verleenden sommige boomen geen bescherming. Maar wel de palmboom
+en de treurwilg, die nog heden hun takken laten hangen, dewijl ze
+destijds herhaaldelijk de H. Familie als met een ringmuur omsloten
+tegen nakend gevaar. De hazelaar verleende beschutting tegen het
+onweer, en sedert dien heeft hij bliksemwerende kracht.
+
+Hoeveel stof schenkt ook niet de Passie des Heeren! De _Rosa
+rubiginosa_ heeft roode puntjes op de twijgen: die komen van 's
+Heilands bloed bij de doornenkroning. Eveneens werden de mosroos en
+het zevenblad rood geverfd door de bloeddruppels van Christus.
+
+Bij Zijn dood waren alle boomen droef en stil, behalve de esch;
+daarom moet hij thans voortdurend ruischen en beven.
+
+De wilgen, verhaalt men in Noord-Limburg, bersten als zij oud worden;
+en wel, omdat ook Judas berstte, die zich ophing aan een wilgetak.
+
+Over de vossebessen vind ik in ons land deze twee natuurverklarende
+verhalen. Een vroom kluizenaar bad Maria om ooft voor de arme
+bergbewoners. Toen nam zij haar krans af, maakte hem los en strooide
+de stukken over de bergen.--Maar de weetgierigheid van het volk vroeg
+ook opheldering omtrent den kruisvorm der kelkblaadjes. Vandaar het
+verhaal, dat de duivel bij de schepping het verlof kreeg, óok een
+plant het aanzijn te schenken. Hij schiep nu de vossebessen, maar
+vervloekte ze, zoodat ieder, die de vrucht at, hem vervallen moest. God
+nu verhinderde dit, door op iedere vrucht een kruis te plaatsen.
+
+Waarom heeft het viooltje geen geur?
+
+Vroeger was het zóo welriekend, dat het koren vertrapt werd, om de
+bloem te plukken. Dit verdroot haar en ze bad: "Heilige Drievuldigheid,
+ontneem mij mijn geur!" De H. Drievuldigheid antwoordde: "Het geschiede
+naar uw wensch. Maar dewijl gij niet hoogmoedig zijt, zult gij mijn
+naam [19] dragen."
+
+Waarom draagt de Haagwinde (_Convolvulus sepium_) den naam van
+O.L. Vrouweglazeken? [20] In Vlaanderen verhaalt men:
+
+Daar was een keer een voerman. Zijn wagen, die zwaar met wijn geladen
+was, zat diep in het slijk aan eenen slechten eerdeweg versteld,
+en nutteloos zweepte hij zijne peerden om uit den modderpoel te
+geraken. Alle moeite was verloren: voerman en peerden zweetten onder
+den last en de wagen bleef even diep verzonken. Maar Onze Lieve Vrouwe
+kwam daar van passe voorbij gegaan, en den nood van den armen voerman
+ziende, had zij er pijne mede en zij sprak tot hem:
+
+"Ik ben moede en afgemat van gaan, en ik lijde van den dorst, geef
+mij wat wijn te drinken en terstond zoo maak ik uwen wagen los".
+
+"Zeer geern, Lieve Vrouw", antwoordde de voerman, "maar 'k en hebbe
+geen glas om er den wijn in te doen".
+
+Onze Vrouwe en gaf daarop geen antwoord, zij keerde heur om, en trok
+uit de hage een wit met rood gestreept bloemeken af, dat nog al een
+glazeken geleek, gaf het aan den voerman en zei:
+
+"Schenk mij uwen wijn daarin."
+
+De blijde man goot het witte bloemeken boordeke vol en gaf het met
+eerbied aan O.L. Vrouwe.
+
+"God zegene u", zeide hij, "lieve Vrouwe".
+
+En O.L. Vrouwe ledigde het blommeke, en op den zelfsten oogenblik
+stond de wagen vrij en de voerman reisde voort.
+
+'t Is sedert dien, dat men dat bloemeken O.L. Vrouweglazeken heet.--
+
+Ten slotte nog het natuurverklarend sprookje van den vorm der
+sleutelbloem (_Primula Veris_), ook Sint-Pietersleutel geheeten. Ik
+laat het hier volgen in zijn West-Vlaamsche kleedij en vestig de
+aandacht van den lezer op de fijnheid van toon en de naïeveteit
+van lijnen.
+
+Daar was eens een kindje gestorven. Zijn zielke, nog wit als sneeuw
+van onnoozelheid, vloog rechte naar den hemel en 't klopte er aan de
+deur om binnen gelaten te zijn en te gaan spelen met de engelkens,
+zijn broertjes.
+
+Sint-Pieter ontsloot de deur met zijn grooten gouden sleutel en
+deed ze met gerreken open [21]; ja maar, met dat hij zag, met wien
+hij te doen had, trok hij de deur wat wijder open en heette het
+nieuwe engelken welkom in zijnen nieuwen huis. Maar, als hij de deur
+wederom wilde toedoen, ontsnapte de truis goudene hemelsleutels aan
+Sinte Pieter zijne handen en hij viel op de goudene zulle dat 't
+klonk. Maar van de zulle gletste de truis naar beneden en viel een
+dag of twee lang en rolde eindelinge ieverst op't kerkhof van een
+buitenparochie neder. Nauwelijks lagen de goudene sleutels tusschen
+'t gers en de blomkes van 't kerkhof te glinsteren, of daar schoot
+een schoone blomme op, eene blomme die, nog nooit op aarde gegroeid
+noch gebloeid hadde, waarvan de naam zelve niet en bestond.
+
+Nu 't gebeurde, dat er daar 's anderdaags met den vroegen ochtend een
+weezeken kwam naar 't kerkhof, op 't graf van haar onlangs gestorvene
+moeder, versche bloemen strieuwelen en een vurig gebed bidden. Weldra
+had het weezeken die nieuwe blomme in 't oog, die zoo fier en zoo
+mooi te pronken stond; en 't was heel verwonderd van zulk een schoone
+blomme te zien, die er daags te voren niet en groeide; eene blomme,
+die het nog nooit van zijn leven gezien en hadde. 't Ging nader
+en bezag de blomme wat nauwkeuriger, maar wat stond het verbaasd,
+toen het te midden in den bloemenstruik een truis gouden sleutels zag
+liggen, die aan een gouden ringel geschakeld zaten en waarin het woord
+"Hemel" gesneden stond.
+
+De mare van de blomme en de goudene sleutels liep seffens de parochie
+rond, en elders ook nog, en een ieder kwam zien naar die blomme,
+en het volk heette ze _d' Hemelssleutelblomme_, zoo ze nog heet.
+
+Zie Is. Teirlinck, Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode 1906,
+bl. 233 vlg., 1907, bl. 170 vlg., 1909, bl. 47; De Mont-De Cock,
+Vlaamsche Vertelsels, bl. 115-124; De Cock, Natuurverklarende Sprookjes
+(Gerit 1912); Joos, Vertelsels I, bl. 37 vlg., Boekenoogen, Volkskunde
+XV, bl. 115, 116.
+
+
+
+2. Op een eigenaardige natuurbeschouwing stoelt ook de
+_volksweerkunde_. Zij is van geslacht tot geslacht overgeleverd
+en mag bogen op een ervaring van vele eeuwen. Vooral landbouwers,
+herders, schippers en visschers, wier gestadig in aanraking komen
+met de natuur het waarnemingsvermogen oefende en tot dieper inzicht
+voerde, verrijkten en verrijken nog steeds hun sociale kringen in
+de allereerste plaats met den schat hunner bevindingen. Ik zeg met
+"den schat", al zal de kultuurweerkunde die uitspraak niet beamen;
+want ook hier is de empirie weer zoo gebrekkig en hebben gevoel en
+fantasie zulk een ruim aandeel in de volkswaardeering! Maar het
+geheel, mèt zijn wetenschappelijke en artistieke bestanddeelen
+en eigenaardige populaire voorstellingen en begrippen, is voor
+ons hoogst waardevol ter bepaling van den volksgeest. Juist het
+populaire in deze "volkswijsheid" na te gaan, is de taak van den
+volkskundige. In verscheiden gevallen schijnt de volksmeening echter
+inderdaad te strooken met de kultuurwetenschappelijke meteorologische
+waarnemingen. Dit heeft vooral betrekking op sommige door het volk in
+den dampkring en bij de hemellichamen aangeduide verschijnselen als
+voorboden van depressie of bestendige heldere weersgesteldheid. Men
+raadplege hierover de studie van Dr. H. Ekama in het Album der Natuur,
+15 Nov. 1907.
+
+Verscheiden weerregels zijn door het volk in rijm gebracht en gaan
+terug op Middeleeuwsche volksboeken; maar deze volksboeken zelf steunen
+toch weer op de overoude primaire, mondelinge overlevering. Het
+dichterlijke ligt echter geenszins in deze kreupelrijmpjes,
+maar in het dichterlijk waas, waarmee de volksgeest de dingen
+omgeeft. Het volk zegt niet, dat het weer gaarne verandert op 25 of
+30 November of op 13 December, maar op Sint Katrijne, Sint Andries,
+Sinte Lucie. Ja, de heiligen worden veelal--zonder mythologischen
+bijsmaak!--voorgesteld als de personen, die het weer verleenen of
+veranderen: "Sint Michiel verbiedt den strooien hoed en de linnen
+kiel";--"Sint Petrus vischt graag";--"Sint Mathijs gooit een gloeienden
+steen op het ijs";--"Sint Leendert voert de vliegen weg" (Limburg)
+enz.--Wil men te Venloo zeggen: "wanneer de wind uit het Westen waait",
+dan luidt dit in den volksmond: "wanneer men de klokken van Blerik
+hoort". Boven de formuleering: "als het met Lichtmis helder weer is",
+verkiest men: "als met Lichtmis de zon op het misboek schijnt". En
+zoo verder: "als 't Kind Jezus geboren is";--"als een balk voor de
+zon ligt";--"als de zon in een nest ligt";--"als de lucht nog geen
+warmte kan verdragen". Van het tijdperk na Driekoningen heet het, dat
+dan de dagen "een hanengeschrei lengen"; en van Apriltje, dat zich
+het epitethon "zoet" ter wille van het rijm moet laten welgevallen,
+zegt men teekenend, dat het "nog wel een vilten hoed geeft". Het volk
+spreekt ook graag van "schaapjeswolken":
+
+
+    Schaapjes aan de hemelbaan
+    Duiden wind en regen aan.
+
+
+Sneeuwt het op Sint Maarten, dan zegt men, dat de heilige "op een
+schimmel komt gereden".
+
+Somtijds heeft het den schijn, of niet het rijm er is ter wille
+van het weer, maar het weer ter wille van het rijm; zoo b.v. in het
+bekende: Sint An_dries_ brengt de _vries_, "Sint Ma_thijs_ breekt het
+_ijs_". Maar in ieder geval wordt in de weerkunde een voorname rol
+gespeeld door den faktor der sympathie, een feit, dat naar ik meen,
+vrijwel aan de aandacht der beoordeelaars ontsnapt is. Evenals men kan
+spreken van een sympathetische geneeskunde (bl. 304), bestaat er een
+sympathetische weerkunde. Het volk ziet een symbolisch verband tusschen
+bepaalde verschijnselen om zich heen en de komende weersgesteldheid,
+alsof deze op magische wijze door bedoelde verschijnselen verwekt
+werd. Ik bepaal mij tot enkele voorbeelden, maar men zal deze zonder
+moeite kunnen vermenigvuldigen. Wanneer wilde ganzen in den vorm eener
+< vliegen, dan beduidt dit Vorst. Wanneer de kwartiermaan achterover
+ligt als in een schuitje, noemt men haar in Friesland een "sleêjager",
+omdat zij een vorst voorspelt, die het ijs sterk genoeg zal maken,
+om er op te rijden met paard en slede.--Ruischt de wind 's avonds
+in het molenbekken, dan zal den volgenden morgen een stevige wind
+waaien.--Als _grijze_ kraaien dicht bij de huizen komen, dan voorspelt
+dit een strengen winter.--Als de zon op Nieuwjaarsdag _schittert_,
+dan beduidt dit een jaar rijk aan visschen (de middelterm is hier het
+"beweeglijke" van zonnelicht en water).-- De begrippen "helder" en
+"vuil", in sympathetisch verband met schoon, droog weer eenerzijds,
+en regen anderzijds, verklaren ook menigen weerregel. Als de ooievaars
+vuil zijn, komt er regen; zijn zij echter zindelijk en helder, dan
+volgt schoon weer.-- Wanneer de poes zich wascht, d.i. helder maakt,
+spelt zij droog weer. Maar het begrip "wasschen" kan ook de gedachte
+aan water opwekken, en daarom dekreteert de volkswijsheid, dat er
+regen komt, wanneer de ganzen zich wasschen. Ook komt er regen,
+als de varkens vuil zijn, d.i. met stroo aan de pooten loopen, en
+als de slakken een kluitje aarde kruien; maar hebben zij een grasje
+op den staart, dan wordt het weer goed. Likt zich de kat tegen het
+haar in, dan komt er onweer.--Als de zon in den kreeft staat, mag
+men geen erwten zaaien, anders worden zij wormstekig; men denke ter
+verklaring van dezen tuinmansregel, uit Duitschland overgewaaid, aan
+de tweevoudige beteekenis van het Duitsche _Krebs_ (bl. 309). Rogge
+moet gezaaid met _wassende_ maan, en daarenboven dient men het zaad
+_hoog_ op te werpen (I, bl. 278, 279).--Is het borstbeen van de gans
+doorschijnend, dan beduidt dit helder weer en vorst. Ook de roode
+vlekken op dit been hebben hunne beteekenis: vlekken op het _voorste_
+gedeelte voorspellen vorst in den _voor_winter, op het _achter_deel
+in den _na_winter. Zoo leidt men ook sympathetisch uit het weer van
+de eerste 12 dagen van het jaar, dus de dagen tusschen Kerstmis en
+Driekoningen, het weer van alle volgende maanden af. Men begint met
+den Kerstnacht; zooals het weder is van den avond tot middernacht,
+is het ook in het eerste vierde deel van Januari; van middernacht
+tot den morgen in het tweede; van den morgen tot den middag in het
+derde; en van den middag tot den avond in het laatste vierde deel
+van Januari. De volgende 24 uur geven het weer voor Februari enz.
+
+Sympathetisch dient ook verklaard te worden de bekende regel, dat
+er regen komt, wanneer padden over den weg kruipen. Immers volgens
+de oude volksopvatting, die men nog in Middeleeuwsche volksboeken
+vindt, ontstaan de padden uit de vochtigheid van den bodem. Met padden
+worden nu, al is het minder vleiend, gelijk gesteld: wannenlappers,
+scharenslijpers enz.; immers, als een scharensliep of een gebochelde
+passeert, zegt men: "de schildpadden kruipen": Driem. Bladen IX,
+bl. 50.
+
+Voor een groot deel verklaart men aldus ook de beteekenis van planten
+en dieren in de volksweerkunde.
+
+
+    Bloeiende boomen tweemaal op een rij,
+    Zal de winter zich rekken tot Mei,
+
+
+immers, een dubbele periode van bloei eischt een dubbele periode
+van rust.--Het knappen van stroo- en riethalmen voorspelt droog en
+dor weer.--Late rozen wijzen op een mooien, zachten herfst.-- Harde
+vruchten als eikels en noten verkondigen een harden, strengen winter.
+
+Bij de voorteekenen in de dierenwereld wordt de schifting der populaire
+bestanddeelen moeilijk. Mooi, helder weer werkt opwekkend niet
+alleen op menschen, maar ook op zoogdieren, vogels, insekten enz.,
+terwijl een bepaalde verandering in de weersgesteldheid ook reeds
+eenigen tijd vooruit haar invloed schijnt te doen gelden. En dus:
+als de kat door 't huis vliegt, de koeien wild door de wei loopen,
+de paarden onrustig zijn, de meeuwen landinwaarts vliegen, komt regen
+of storm. Maar kraait de haan in alle vroegte, en zingt de zwaluw
+des morgens, dan wordt het weer goed. Verder:
+
+
+    Als de kwartel rustloos slaat,
+    Weet: het spoedig reegnen gaat.
+
+    Als de kikvorsch kwaakt,
+    Vast regen naakt.
+
+
+Men dient er echter wel degelijk rekening mee te houden, dat katten,
+hazen, wolven, honden, paarden, raven, kraaien en uilen spook- of
+onweersdieren zijn, wier verschijnen of wier gedragingen dus tot de
+volgende weersgesteldheid in nauwe betrekking staan:
+
+
+    Krassen kraai en raaf verbolgen,
+    Weldra zal er regen volgen.
+
+
+Maar de ooievaar, de geluksvogel, de _heil-över_, brengt een zachten
+winter en mèt zwaluw en leeuwerik, hoog in de lucht, mooi en helder
+weer.--Zooveel slagen als de kwartel in het voorjaar slaat, zooveel
+gulden zal de mudde rogge den volgenden winter opbrengen (Friesland).
+
+Men dient in deze materie ook rekening te houden met het beginsel der
+periodiciteit, waarvolgens het weer gedurende een zeker tijdsbestek
+vast en onveranderlijk blijft. Zulke perioden duren meestal 7 dagen,
+of ook 40, het Bijbelsch getal, geheiligd door het vasten van Christus
+en verder door de periode van de Veertigdaagsche Vasten enz. Regent het
+b.v. op Hemelvaartsdag, op Sint Margriet, op Sint Jan, dan regent het
+nog 40 dagen, of ongeveer zes weken. Zoo ook in het bekende rijmpje:
+
+
+    Donder in het dorre hout
+    Maakt zes weken guur en koud.
+
+
+De maand vormt natuurlijk ook een periode, en hierop zal ten deele
+wel het vertrouwen berusten in het omslaan van het weer met nieuwe
+maan. Verder hebben wij de periode van Kerstmis tot Driekoningen,
+het befaamde tijdperk der _Twaalf Nachten_ (I, bl. 128), dat zelfs
+het weer voor het geheele volgende jaar aangeeft. Het jaar der oude
+Germanen begon immers op 25 December; vandaar:
+
+
+    Is op Kerstmis de hemel klaar,
+    Verwacht dan vrij een vruchtbaar jaar.
+
+
+De eerste dag van elk tijdsbestek is beslissend. De kerkelijke
+Paaschtijd eindigde vroeger met Pinksteren; voor de periode van
+Paschen tot Pinksteren is de Eerste Paaschdag dus beslissend: "zooals
+de wind op Paschen waait, zoo waait hij op Pinksteren". Ja zelfs:
+"zooals het zomert, zal het ook winteren".
+
+Ook moet het geheel van een jaar vrijwel een gelijke weersgesteldheid
+bieden als die van andere jaren, oordeelt het volk. Vandaar,
+dat aan de natuur het streven wordt toegedacht, een mogelijk te
+kort aan te vullen, geleden scha weer in te halen. Maar ook wordt
+vroegtijdige zachte weersgesteldheid door koud, onvruchtbaar weer
+gevolgd. Vooral bestaat een vaste verhouding tusschen de maanden
+Maart en April. Eindelijk hebben wij den belangrijken faktor der
+kritische dagen, Friesch: _merkeldagen_, beslissend voor het verder
+verloop van het weer. Zij vallen veelal omstreeks den 24en of 25en
+der maand, waarop allicht de datum van het Kerstfeest van invloed
+was, en nog meer wellicht de 25ste April, Sint Marcusdag, wanneer de
+voornaamste processie gehouden wordt door de velden voor het gedijen
+der vruchten en om onheil af te weren. Maar nog andere redenen hebben
+m.i. meegewerkt. Op 2 Februari, feest van O.L. Vrouwe _Licht_mis,
+was de naam stellig niet zonder invloed. Etymologische invloed is
+ook waarschijnlijk bij het feest der H. Katharina (25 Nov.). Op 25
+Januari, feest van Paulus Bekeering, geldt alleen de datum, zooals ik
+in het Eerste Deel, bl. 151, betoogde,--òf het moest zijn, dat de term
+"bekeering" mede op de vorming van het volksbegrip heeft ingewerkt. Men
+luistere naar het Duitsche rijmpje:
+
+
+    Wenn Paulus sich bekehrt
+    Mit einem Sonnenschein,
+    So hoffen wir ein Jahr
+    Sehr reich an Korn und Wein.
+
+
+Wij hebben trouwens een analogon in Sint Laurentius (10 Aug.), die
+volgens de legende, werd _omgekeerd_ op den gloeienden rooster. De 10e
+Augustus is weer een kritische dag en de volkswijsheid luidt hierbij:
+"Als Sint Laurentius het hoofd goed staat, houden wij mooi weer",
+dus als hij het hoofd naar het licht keert. Op 27 Juni, het feest
+der H.H. Zevenslapers, was het getal 7 weer maatgevend: "als het dan
+regent, regent het 7 dagen of 7 weken aan een stuk". Regent het op
+Sint Maria Magdalena (22 Juli), dan regent het 6 weken aan een stuk;
+zou het _weenen_ van deze heilige hier zonder invloed geweest zijn?--
+
+Volge nu een kort overzicht van den volks-weerkalender, tevens
+landbouw-kalender. Ik begin weer met _Sint Maar-tensdag_ (n Nov.):
+
+
+    Zoo 't loof niet valt vóor Sint Martijn,
+    Dan zal 't een harde winter zijn.
+
+    Is 't donkere lucht op Sint Martijn,
+    Zoo zal 't een zachte winter zijn;
+    Maar is dien dag het weder helder,
+    De vorst dringt door in meen'gen kelder.
+
+    Nevels in Sint Maartensnacht
+    Brengen winters kort en zacht.
+
+
+Men ziet, dat Sint Martijn wel degelijk grooten invloed op het
+komende winterweder en, wij mogen zeggen, daardoor op het geheele
+jaar uitoefent.
+
+_Sint Caecilia_ (22 Nov.). De dag vóor Caecilia geldt bij velen
+als maatgevend.
+
+_Sint Katharina_ (25 Nov.). Als dan de zon schijnt--men denke aan de
+volksetymologie--houden de lange herfstregens op.
+
+In Zuid-Limburg zegt men: "Sint Katrien wörpt de kouwe stein in de
+Rien"; klaarblijkelijk van Duitsche herkomst.
+
+_Sint Andries_ (30 Nov.) brengt de vries.
+
+_Kerstmis_ (25 Dec.). Groene Kerstmis, witte Paschen.
+
+
+    Kerstmis aan den wa
+    Paschen aan den brand.
+
+
+    Zit op Kerstmis de kraai nog in 't klavergroen,
+    Op Paschen zal zij 't in het sneeuwveld doen.
+
+
+    Is op Kerstmis de hemel klaar,
+    Verwacht dan vrij een vruchtbaar jaar.
+
+
+_Nieuwjaarsdag_ (1 Jan.). Is het weder helder, dan wordt het jaar
+goed. In Middeleeuwsche volksboeken vindt men deze, heden nog geldende,
+weerregels:
+
+
+    Oostenwind op 1 Januari brengt ziekte onder het vee;
+    Westenwind brengt sterfte onder de koningen;
+    Zuidenwind brengt besmettelijke ziekten onder de menschen;
+    Noordenwind brengt een vruchtbaar jaar.
+
+
+    Geeft Januari muggenzwerm,
+    Dan hoort ge in oogstmaand licht gekerm.
+
+
+    Knapt Januari niet van kou,
+    Men zit in oogstmaand in den rouw.
+
+
+Als in Januari de muggen dansen, dan wordt de boer een bedelaar. In
+Januari ziet men liever een wolf in het veld, dan een ploeg. Het
+motief is dus: "alles heeft zijn gerechtigheid": wat in Januari te
+veel is en buitentijds, dat moet men later bezuren; en dit motief
+wordt herhaald in allerlei toonaarden.
+
+_Driekoningendag_ (6 Jan.)
+
+
+    Als 't Driekoningen is in 't land,
+    Komt de vorst in 't vaderland.
+
+
+_Sint Antonius_ (17 Jan.) brengt ijs of dooi: "Sint Teunis is iês-mêker
+of iêsbrêker", zegt men in Zuid-Limburg.
+
+_Sint Sebastianus_ (20 Jan.). Dan beginnen de boomen uit te
+loopen. Vriest het op Sint Antonius, dan dooit het op Sint Sebastiaan:
+
+
+    Maakt Sint Theunis de brök (brug),
+    Sint Sebastiaan sjleit ze stök.
+
+
+_Sint Vincentius_ (22 Jan.):
+
+
+    Vincentius met zonneschijn
+    Geeft veel koren en veel wijn.
+
+
+_Pauli Bekeering_ (25 Jan.), zie I, bl. 151.
+
+_Maria Lichtmis_ (2 Febr.). Als met Maria Lichtmis de zon op het
+misboek schijnt, dan kruipt de vos nog 6 weken in zijn hol.
+
+
+    Lichtmis donker,
+    Wordt de boer een jonker.
+
+
+    Lichtmis helder,
+    De boer in den kelder,
+
+
+of:
+
+
+    Lichtmis helder en klaar
+    Geeft een goed ijmenjaar.
+
+
+    Geeft Lichtmis klaverblad,
+    Paschen dekt met sneeuw het pad.
+
+
+_Sint Pieter-in-den-Winter_ (22 Febr.). Vriest het dien dag, dan
+vriest het nog 14 (of 40) dagen.
+
+_Sint Mathias_ (24 Febr.) breekt het ijs, of ook: gooit een gloeienden
+steen op het ijs.--
+
+
+    Februari mist,
+    Hooi in de kist.
+
+
+_Sint Geertrui_ (17 Maart). Een Zuid-Limburgsch rijmpje luidt:
+
+
+    Sint Mathies
+    Wörpt eine gleuetige sjtein op 't iês;
+    Sint Gêëtruuj mit de moes  [22]
+    Hoalt um weer droes.
+
+
+Maart moet 7 mooie dagen geven.
+
+
+    Stof in Maart
+    Is goud waard.
+
+
+    Maart
+    Speelt met zijn staart.
+
+
+    Wat Maart niet wil,
+    Haalt zich April.
+
+
+April kent geen kritische dagen; immers:
+
+
+    April
+    Doet wat hij wil.
+
+
+of:
+
+
+    Heeft zijn gril.
+
+
+    Een droge Maart en een natte April,
+    Dan doet de landman wat hij wil.
+
+
+    Maart droog en April nat
+    Geeft veel koren in het vat.
+
+
+    Danst het lammetje in Maart,
+    April vat hem bij den staart.
+
+
+    April is aan Mei de korenaar schuldig.
+
+
+_IJsheiligen_: Sint Mamertus (11), Pancratius (12) en Servatius (13),
+of: Sint Pancratius, Servatius en Bonifacius (14). Deze feesten vallen
+omstreeks den tijd der koude meidagen, waarvoor ik verwijs naar een
+opstel van B. van Hage, in Vragen van den Dag XIX, bl. 23. Bedoelde
+daling der temperatuur wordt ook de _haagdoornkoude_ genoemd, omdat
+dan gewoonlijk de haagdoorn of de meidoorn bloeit. Maar deze depressie
+is van korten duur, want: "Strenge heeren regeeren niet lang". Over de
+groeikracht van den Meiregen sprak ik reeds I, bl. 192. Een Vlaamsche
+weerregel zegt:
+
+
+    Als de Mei is koel en wak,
+    Brengt zij veel koren in den zak.
+
+
+Begint in Mei het koren in de aren te staan, dan kan het tegen Sint
+Jakob gemaaid worden; Zuid-Limburg:
+
+
+    Mei ore
+    Sint Joacop kore.
+
+
+_Sint Medardus_ (8 Juni). Regent het dezen dag, dan regent het nog
+40 dagen. Vooral in Vlaanderen staat deze heilige als "regen-heilige"
+bekend. Maar men rekent ook met de "Zwertzusters", 14 dagen na Paschen.
+
+_Sint Jan_ (24 Juni). Als met Sint Jan de linde bloeit, is tegen
+Sint Jacob de rogge rijp.--Vóór Sint Jan moet men om regen bidden,
+na Sint Jan komt hij van zelf. "Deze meening staat in verband met de
+werkelijkheid", schrijft Van Hage; "zooals wij weten zijn de maanden
+Juli en Augustus gemiddeld de regenrijkste maanden in Nederland."
+
+
+        Na Sint Jan
+    Neemt de zee het onweer niet meer 'an.
+
+
+(Spijkenisse op Putten).
+
+Met Sint Jan bloeit het vlas, al is het ook maar een hand lang.
+
+_Sint Pieter_ (29 Juni).
+
+
+    Sint Pieter helder en klaar
+    Is een goed ijmenjaar.
+
+
+    Met Sint Pieter rijpt het koren dag en nacht.
+
+
+_Marie-Siêp_ (_Visitatio._ 2 Juli), meer bepaald in Limburg bekend,
+waar _siêpen_ "druipen, druppelen" beteekent. Regent het op dezen dag,
+dan regent het nog 40 dagen.
+
+_Sint Margriet_ (20 Juli). Regent het op Sint-Margriet, dan regent
+het nog 6 weken aan een stuk; regent het dien dag niet, dan regent
+het 30 dagen niet. Maar gewoonlijk is het regenachtig: "Sint Margriet
+houdt haar water niet".
+
+_Maria Magdalena_ (20 Juli) is, zooals gezegd, eveneens een kritische
+dag.
+
+_Sint Jacob_ (25 Juli).
+
+
+    Met Sint Jacob en Sint An (Anna, 26 Juli)
+    Is 't koren in de schuur of in den ban (gebonden).
+
+
+_Sint Dominicus_ (4 Aug.).
+
+
+    Als Sint Dominicus gloeit,
+    Een strenge winter bloeit.
+
+
+_Sint Laurentius_ (10 Aug.).
+
+
+    Sint Laurens' wind
+    Maakt de boekweit blind.
+
+
+       Wie knollen wil eten,
+    Moet Sint Laurens niet vergeten
+
+
+_Maria Hemelvaart_ (15 Aug.).
+
+
+    Is 't weer op Maria-Hemelvaart uitgelezen,
+    Zoo zal 't den heelen herfst voortreffelijk wezen.
+
+
+_Sint Bartholomaeus_ (24 Aug.) bindt de spurrie den zak toe.
+
+Wat Augustus niet kookt, laat September ongebraden.--Maar in September
+en Oktober neemt de belangstelling in het weer af. Dat ligt voor de
+hand. Want niet alleen vertoont het weer dan minder schommeling, maar
+er treedt voor den landman een rustperiode in na de groei-, bloei-
+en oogstmaanden. Het koren en hooi is meestal binnen, de landman weet
+dus, wat hij van het jaar te denken heeft. De weersgesteldheid is
+voor hem hoogstens nog van belang met het oog op het volgende jaar,
+en zoo luidt het dan b.v.: "Vorst in September, een zachte December",
+overeenkomstig het beginsel der gelijkmatigheid-in-doorsnede.
+
+De eenige kritische dag is _Sint Michielsdag_ (29 Sept.), dien men
+als het begin van den voorwinter beschouwt. "Sint Gilis verbuut den
+ongere en den achterongere", zegt de Zuid-Limburger:
+dan houden de namiddagslaap en de namiddagboterham op. De zonnige
+dagen omstreeks dezen tijd zijn bekend als de Sint Michielszomer.
+
+Ook in Oktober wordt de belangstelling zoo goed als uitsluitend door
+het nakende winterweer geboeid.
+
+
+    Oktober met groene blaâr
+    Duidt een strengen winter aan.
+
+
+Oktober moet eveneens enkele mooie dagen geven, 12 in het geheel, den
+"kranenzomer", daar in dien tijd de kranen overvliegen. En eindelijk op
+_Allerheiligen_ (1 Nov.), of rond dien datum, mòet de zon eenige dagen
+schijnen, evenals zij enkele uren ter eere van Maria door de wolken
+moet breken op Zaterdag. Het volk spreekt van een "Allerheiligen"-
+of "Oudewijven-zomer."
+
+Wanneer op 1 November de zon schijnt, dan is een open winter te
+wachten; vriest het, dan is het ijs sterk op Kerstdag; en
+
+
+    Als het met Allerheiligen sneeuwt
+    Leg uw pels gereed
+
+
+Met al zijn weerregels berust ons volk echter met kalme gelatenheid
+in Gods beschikking; immers:
+
+
+    De mensch maakt den kalender, maar God het weer.
+
+
+en:
+
+
+    Alle weer is Gods weer.
+
+
+Zie: Ekama en Van Hage, t.a.p.; N. L. Van Hall, Spreekwoorden
+enz. betreffende landbouw en weerkennis; Welters, Feesten enz.,
+bl. 116 vlg.; Limburg's Jaarboek VII, bl. 171, XVI, bl. 228 vlg.;
+Van Vloten, Baker- en Kinderrijmen, bl. 91; Dijkstra, Uit Friesland's
+Volksleven II, bl. 244.
+
+
+
+IV. Plantlore.
+
+
+Hoog-poëtisch kiest het volk de bloem als zinnebeeld van tal
+van afgetrokken begrippen en verplant ze naar de lustwarande
+der symboliek. Symboliek is kunst, geen wetenschap; maar de
+plantensymboliek heeft het volk opgebouwd op zijn natuurbeschouwing,
+en daarom vindt zij hier een plaats.
+
+Of is het symbool niets anders dan een rudimentaire vorm van idolatrie
+of fetissisme? Zeer zeker, de plant-fetis kàn symbool worden, en niet
+zelden is uit den fetis, zooals Tiele zegt, "door de macht der poëzie
+en der beeldende kunsten een rijke symboliek ontloken". Maar evenmin
+als ik inzie, waarom onze Driekleur het fetissisme als noodwendig
+uitgangspunt of doorgangsstadium moet gehad hebben, evenmin kan
+ik in onze bloementaal slechts veredeld animisme zien. Stokrozen
+en zonnebloemen ranken òp langs de muren als de zinnebeelden der
+vruchtbaarheid; de onverwelkbare driedistel (_Carlina vulgaris_)
+prijkt in onze duinen als het beeld van trouw en vriendschap;
+de maagdepalm (_Vinca minor_) beeldt uit de onsterfelijkheid,
+omdat de leerachtige bladeren vele jaren leven: men plant haar
+dan ook gaarne op de graven, mèt de witte roos, opgegroeid uit de
+tranen van Maria Magdalena,--symboliek en legende gaan hier hand
+in hand. Rouwboomen zijn de taxis en de cypres, dewijl de winter
+haar nimmer ontbladert. Een wereldtaal spreken de roos, de lelie,
+de narcis, het viooltje, de mirt, de laurier, de goudsbloem: met
+haar wit, geel, groen, rood, en blauw zeggen zij uit de taal van het
+eenvoudige menschenhart, vertolken zij zuiverheid, liefde, trouw,
+hoop en zegepraal. Een wereldtaal spreekt ook het Edelweiss, maar voor
+den Nederlander is toch vooral de mooie inheemsche brem (_Sarothanmus
+vulgaris_) met haar groote goudgele bloemen het zinnebeeld van trouw
+en vriendschap.
+
+Voor de schilderachtige _volksnamen_ der planten is meestal de
+uitwendige vorm maatgevend; bij de vergelijking worden natuurlijk
+volksgebruiken en opvattingen betrokken. Aldus werden gedoopt de
+koningskaars, toortsplant of hemelbrand (_Verbascum Thapsus_), de
+voornaamste plant van den ruiker, die op Maria Hemelvaart wordt gewijd
+(I, bl. 205); de gouden regen (_Cytisus Laburnum_) en de blauwe regen
+(_Glycine sinensis_) met haar sierlijke, hangende bloemtrossen;
+de monnikskap (_Aconitum Napellus_), ook wel stormhoed genoemd;
+de Judaspenning (_Lunaria biennis_), omreden van de cirkelronde,
+heider-glanzende witte tusschenschotten van de hauwtjes; de
+Jacobsladder (_Polemonium coeruleum_), in de tuinen gekweekt, maar
+toch ook hier en daar in het wild bloeiend; het drakenbloed (_Dracaena
+Draco_) om het roode hars, dat uit den stam vloeit. Benamingen als
+pijpbloem (_Aristolochia Clematitis_), lepeltje-heide (_Vaccinium
+macrocarpon_), sneeuwbal (_Viburnum Opulus_), kardinaalsmuts
+(_Evonymus europaeus_), pantoffelplant (_Calceolaria_), rozenkransje
+(_Gnaphalium dioicum_) zijn zonder meer duidelijk. "Vogelnest" is
+een der benamingen van de gewone peen (_Daucus Carota_), wier scherm
+tijdens den vruchttijd eenigermate vogelnestachtig is verdiept;
+schilderachtig is nog de term waterkruik voor de witte waterlelie
+(_Nymphaea alba_), "de koningin onzer waterplanten, de Victoria regia
+van Nederland" (F. W. van Eeden).
+
+Natuurlijk zijn zulke benamingen veelal ook zuiver plaatselijk. Zoo
+heeten b.v. de rooskleurige orchideeën (_Orchis maculata_) op de
+Veluwe "kinderhandjes", naar den vorm van haar hand- of vingervormige
+wortelknollen; in Vlaanderen noemt men ze naar den bloemvorm
+"gaapmuilkes".
+
+Een diernaam draagt de plant ofwel van wege de gelijkenis
+met het een of ander lichaamsdeel, of omdat men gelooft, dat
+het dier zich met die plant voedt. Dit is het geval b.v. met
+de namen hertshooi, hertstong;--hanekam, hanepoot;--bereklauw,
+berenoor;--koekoeksbloem, koekoeksklaver, Vlaamsch: koekoeksjakker
+of koekoekszuring (_Oxalis stricta_);--muggepoot;--muizegerst;
+--eiberbek, eiberbloem;--wolfsklaver, wolfspoot;-- ganzetong,
+ganzedistel en ganzerik: de _Potentilla anserina_, wier gevinde,
+zilverwitte bladen zoo treffend aan ganzevoeten herinneren. Dat
+de gans een voorname rol speelt in de botanische volksnamen,
+kan ons niet verwonderen, wanneer wij letten op de plaats,
+die zij in het volksleven inneemt; zij was immers een Saksisch
+stamdier (I, bl. 115). Laat ik verder nog vermelden de namen:
+boksbaard, kraaienpooten, lammetjesooren, lijsterbes, hazengerwe,
+katteklauwen;--adderstong, ossetong, zwaluwtong;--paardestaart,
+kattestaart, vossestaart, visschestaart;--paddegras, nachtegaalskruid,
+rupsklaver, vogelkers;--Vlaamsch: schaapmuilkes (_Linaria vulgaris_),
+schapenbloem, schapenoor. Deze laatste plant draagt ook den naam van
+limoenkruid (_Statice Limonium);_ van haar is gezegd, dat zij, groeiend
+op den jeugdigen, uit zee opgerezen grond, het schoonste beeld is
+van den nationalen geest van ons volk; daarom moge ieder rechtgeaard
+Nederlander haar als zoodanig liefhebben. Ook het adelaarsvaren
+(_Pteris aquilina_) groeit veel op onze veenachtige heide- en
+boschgronden en hangt in sierlijke bochten over het water. Snijdt men
+den bladsteel aan den voet schuin door, dan vormen de doorsneden der
+vaatbundels een teekening, die aan een dubbelen adelaar herinnert.
+
+De margriet (_Chrysanthemum Leucanthemum_) noemt men in Vlaanderen
+plaatselijk "paardenoogen", getroffen als het volk is door de
+gelijkenis van de bloem met de groote oogen van het paard; zie
+Volkskunde XXIV, bl. 205. De naam "paddenstoel" is eigenlijk een
+uitzondering. Maar in Zuid- en Midden-Limburg wordt deze zwam weer
+als voedsel beschouwd, al is het niet van een dier: men spreekt daar
+nl. van _tatervleisch_ of _joedevleisch_, terwijl de aan "paddenstoel"
+beantwoordende uitdrukking _kroddelstool_ slechts zelden wordt
+gehoord. _Tatervleisch_ blijft het gewone. Wanneer de jongens met
+knikkers spelen in het ootje of met centen op de streep, zonder dat er
+verloren of gewonnen wordt, als het dus voor niets gaat, dan drukken
+ze dat uit door te zeggen: "'t Geit om tatervleisch".--Waarom
+het _Echium_ den naam van slangenkruid draagt, is niet geheel helder;
+sommigen zien de gelijkenis in de vrucht, anderen aan den wortel,
+weer anderen aan de bloem zelf.
+
+Sprekend en veelvuldig wordt de bloem vergeleken met een klok. De
+_Campanula rotundifolia_ is in Noord-Nederland als grasklokje--in
+Vlaanderen kloksken of belleken--, andere soorten als weideklokje,
+bekerklokje enz. bekend. En is hij niet verrukkelijk de naam,
+dien het volk aan de knollige steenbreek (_Saxifraga granulata_)
+geeft, een der fraaiste plantjes, die in het voorjaar de omstreken
+der Spaarnestad, maar vooral den Hout, sieren met haar groote, witte
+bloemen,--de naam van "Haarlems klokkespel"? De benaming "steenbreek"
+wijst op de hardheid van het zaad, of op hare vermeende geneeskracht
+bij blaassteen, wellicht ook op het feit, dat zij veelal groeit op
+steenharden bodem.
+
+Een plant, nauw verwant aan het lelietje-van-dalen, is het
+salomonszegel (_Polygonatum officinale_), rond Haarlem ook wel
+kankerwortel genoemd. De vleezige worteltak draagt aan de bovenzijde de
+litteekens van in vroegere jaren afgestorven stengels, die eenigszins
+op zegelafdrukken gelijken.--Andere bloemen noemt men naar den
+bloeitijd, b.v. de pinksterbloem, terwijl de wilde narcis den naam van
+tijloos draagt, daar zij vroeg in het voorjaar met haar groote, gele
+trompetbloem zich blijkbaar niet aan den gewonen bloeitijd stoort. [23]
+Zij heet ook sporkelle, wat wel met den ouden naam van Februari
+"Sporkelmaand" samenhangt. Eindelijk, naar haar waarde noemt het volk
+de _Erythraea Centaureum_ het duizendguldenkruid, een term die echter
+op onjuiste woordafleiding steunt. Koningskaars, monnikskap, sneeuwbal,
+rozenkrans, hanekam, berenoor, eiberbek, addertong, vossestaart,
+klokkespel--ziedaar doorgaans de plantensystematiek van het volk.
+
+Ook hier ontbreekt het komisch, ja sarkastisch element niet. "Slofhak",
+d.i. slordig wijf heet te Markeloo het _Anthoxanthum Puelii_, een
+nieuwe aankomeling uit zuidelijker streken, dat al spoedig op de
+roggevelden een lastig onkruid is geworden. "Mannentrouw" is de naam
+van een distel, _Cirsium eriophorum_, wier slappe, onvaste stengel
+in den herfst eindelijk doorbreekt, zoodat het bloemhoofdje ten
+speelbal der winden wordt. Spijtige wrok spreekt uit "woerthaak" en
+"prangwortel", waarmee de landlieden de _Ononis spinosa_ aanduiden,
+de plant die met haar wijdvertakte wortel het ploegen belemmert. Tegen
+deze kantige en zinrijke benaming steekt het onbeduidende "stalkruid"
+der kultuurtaal ongunstig af.
+
+Het geloof in de tooverkracht der kruiden is voor een groot deel reeds
+bij de volksgeneeskunde besproken. Zij verdrijven den ziektegeest
+veelal door sympathetische werking. Vandaar dat b.v. het Sint
+Janskruid (_Hypericum perforatum_) ook _Jaag den Duivel_ genoemd
+wordt. Vóor zonsopgang geplukt, behoedt het tegen den bliksem en
+wordt het aangewend tegen branden en kwalen. Ook van den vlierstruik
+weten wij, dat hij de heksen afweert en daarom gebezigd wordt, als de
+melk onvoldoende is of niet wil boteren en eveneens tegen verscheidene
+kwalen. Hangt het Duitsche _Hollunder_ met Vrouw _Holle_ samen en heeft
+eenzelfde volksgeloof, dat Holda tot meesteresse maakte over leven en
+dood, haar den vlierboom gewijd? Immers, de levensroede (I, bl. 116)
+is eveneens meestal van vlierhout en wordt vooral buiten onze grenzen
+herhaaldelijk in verband gebracht met leven en dood. Wat hiervan zij,
+ik acht het volksgeloof, dat met den vlierstruik is samengegroeid,
+te intens om sekondair, d.i. slechts heidensch bezinksel te zijn. Hij
+is ook bij uitstek een huisboom, welks herkomst in een geheimzinnig
+duister ligt. In het wild vindt men hem nergens dan juist in de
+nabijheid van menschelijke woningen. Maar ook: nauwelijks heeft de
+landman ergens een huis gebouwd, of de vlier staat op het erf. Ja,
+men stelt er prijs op, met name in de Woudstreken, dat hij vlak tegen
+den gevel van het huis groeit, aan een hoek of tusschen de ramen.
+
+Wonderbare eigenschappen heeft ook het elzenhout. De bast in
+wijn gekookt geldt als een uitstekend middel tegen de werking van
+liefdedranken; takjes er van, in den grond gestoken, verdrijven de
+mollen; de bladeren, nog nat van den dauw in de kamer gestrooid,
+dooden de insekten. Toch is de els geen volkslieveling; daarvoor is
+zijn bast te zwart en zijn de bladeren te donker van tint. Lichte, ja
+schrille kleuren zijn het volk lief; wij zagen het bij het dekoratief
+der volkswoning. Vandaar, dat het valkruid (_Arnica montana_)
+zoo zeer in gunste staat, het sieraad onzer flora, vooral van de
+Zuid-Limburgsche heuvelstreek, met zijn stralende oranjebloemen. Het
+volk noemt deze plant ook wondkruid, heilige Vrouwenkruid en wolverlei,
+een raadselachtig woord. Het Duitsche _Wohlverleih_ is een niet
+onaardige volksetymologische vervorming. Daarentegen schijnen de
+Oostfriezen in hun _Wulfsblöme_ vrijwel het oorspronkelijke, n.l. een
+betrekking van de bloem tot den wolf, bewaard te hebben, waarop ook de
+latinizeering _wolfilegia_ wijst; zie ook F. Söhns, Unsere Pflanzen
+(Leipzig 1899), bl. 123. Vermelden wij ten slotte het ijzerkruid of
+ijzerhard (_Verbena_). De naam wortelt in het volksgeloof, dat dit
+kruid uitermate geschikt is tot het harden van ijzer. Ook beveiligt
+het tegen beten van slangen en dolle honden, en in den nacht van Sint
+George (23sten April) wijst het schatten aan.
+
+Volksnamen en volksgeloof in de plantlore hebben in belangrijke mate
+den invloed ondergaan van het Christendom. Na al hetgeen ik in het
+Eerste Deel, bl. 70 en elders, heb betoogd: hoe bij de invoering
+van het Christendom de volksverbeelding attributen van goden en
+godinnen op Christus en de heiligen overdroeg; hoe menige heidensche
+overlevering op den satan is overgedragen; hoe wij herhaaldelijk in
+het hedendaagsche folklore stooten op Christelijk-getinte overblijfsels
+van het geloof aan Wôdan en zijn kring,--na dit alles behoeft het lot
+van het aanzienlijk aantal planten, voorheen aan Wôdan, Donar, Frija
+e.a. gewijd, wel geen nadere toelichting. Het geldt hier de vermenging
+der historisch-heidensche laag met Christelijke bestanddeelen. Dat wij
+ook met Christelijke, van de Germaansche mythologie onafhankelijke
+formaties te doen hebben, bewijzen benamingen als Judaspenning,
+Jacobsladder enz., maar ook zoo menige specifiek-Christelijke
+legende. Nochtans in de meeste gevallen konstateeren wij kerstening.
+
+Op oude muren bij Maastricht groeit het Venushaar (_Adiantum
+capillus Veneris_), door het volk Vrouwehaar, in het buitenland
+Mariahaar genoemd; naar men weet beantwoordde de Germaansche godin
+Frija-Frigg aan de Romeinsche Venus, men denke ook aan de Venusbergen
+(I, bl. 91). Het Frigjargras werd Vrouwegras, en elders Mariagras,
+het aan Frija als godin der geboorte heilige _Asperula odorata_ kreeg,
+zooals gezegd, den naam van Onze Lieve Vrouwe-bedstroo, zoogenaamd
+omdat Maria haar kind er op nedervlijde. Het _Labrum Veneris_ kreeg
+den naam van Onzer-Vrouwedistel en Mariadistel, het _Cypripedium_,
+de schoen der Venus Cypria, heette voortaan Onzer-Vrouweschoentje, en
+zoo volgde Maria in de volksverbeelding herhaalde malen de Germaansche
+godin Frija op. In de benamingen Maria-, Onzer-Vrouwe-, O.L. Vrouwe-,
+Vrouwe- ligt geen verschil, aangezien Vrouwe hier zonder twijfel de
+beteekenis van "meesteres" heeft. Volgens de legende waren de bladeren
+van de Mariadistel oorspronkelijk groen en kregen zij hun melkwitte
+kleur, doordat de plant een droppel van Maria's moedermelk opving. De
+O.L. Vrouwemantel (_Alchemilla vulgaris_) met haar zacht-geplooide,
+ronde, gelobde bladen, als een geplooide pelerine met franje, herinnert
+volgens W. F. van Eeden aan het manteltje van Nehalennia. Meer
+overeenkomst vind ik in de mantelvormig saamgeplooide blaren met
+den mantel van Maria, dien zij om haar beschermelingen heenslaat,
+zooals dit vaak in de Middeleeuwsche kunst is voorgesteld.
+
+Hiermee is echter Maria's bloemenkleeding niet voltooid. Het volk kent
+nog Onzer-Vrouwenhandschoen (_Aquilegia vulgaris_), en in Vlaanderen:
+Onzer-Vrouwekouseband, Onzer-Vrouwesnoeren, Onzer-Vrouwevoorschoot,
+Onzer-Vrouwevingerhoed, Onzer-Vrouwekam, Onzer-Vrouwesleutelbos,
+Onzer-Vrouwespiegel enz., waarover Teirlinck, Vlaamsche Kunstbode XXXVI
+(1906), bl. 390 vlg. De benaming zonnedauw (_Drosera_) wijst, zooals
+wij zagen (bl. 299), op de druppels helder vocht, die de blaadjes
+omzoomen en ook bij zonneschijn niet uitdrogen. Dit geheimzinnige
+vocht, dat de klierharen afscheiden, heeft de natuuronderzoekers van
+voorheen heel wat hoofdbrekens gekost. De alchimisten zochten daarin
+de grondstof van hun goudtinktuur en van den drank, die de eeuwige
+jeugd verleent. In heidensche tijden hield men het voor de tranen,
+door Frija geweend over het vertrek van haar gemaal, en de Christelijke
+volksfantasie heeft deze in Mariatranen herdoopt. Maar de benamingen
+Mariasleutel (_Primula veris_), O.L. Vrouwehandeke (_Orchis_),
+Onzer-Vrouwemelkkruid of Onzer-Vrouwespeen (_Pulmonaria_), evenals
+Onzer-Vrouwevlas, O.L. Vrouweoogen, O.L. Vrouweglazeken, Mariaklokje,
+Mariakaars, Maria's-kussen, Maria's-zegel, Maria's-goud, Mariazwaard,
+Maria's-bosch en vele andere beschouw ik als zuivere Christianismen,
+zonder substraat in het heidendom.
+
+Specifiek-Christelijk is ook de volkssymboliek, op fantastische
+natuurbeschouwing gegrondvest, die in de onderscheiden plantdeelen
+der Passiebloem (_Passiflora coerulea_) de martelwerktuigen des
+Heeren ziet: de nagelen, doornenkroon, kelk, lans, geeselriemen. De
+_Lychnis coronaria_ heet in Vlaanderen plaatselijk Christusoogen;
+de _Capsella bursa pastoris_ O.L. Heerenageltjes; de _Orchis_
+O.L. Heereteentjes. Verrukkelijk is de Antwerpsche benaming der
+witte haagwinde (_Convolvulus sepium_): Onze-Heerenhemdeken, of
+Hemdeken-zonder-Naad.
+
+De herinnering aan Donar, den Jupiter der Germanen, bewaart ons
+donderkruid (_Sempervivum tectorum_), voorheen ook _Barba Jovis_
+geheeten, in Zwitserland nog _Joubarbe_, bij ons donderbaard. Naar men
+weet, is het woord _Donder_ ook voor den satan in gebruik. Den naam
+duivelsnaaigaren dragen een drietal planten, vooral echter het warkruid
+(_Cuscuta_). Neemt men echter in aanmerking, dat deze plant dikwijls
+een zeer schadelijk onkruid is op de vlaslanden, dan kan deze benaming
+evengoed als een zuiver Christianisme worden beschouwd. Hetzelfde
+geldt voor de duivelsbeet (_Succisa pratensis_), maar lijkt bedenkelijk
+voor den duivelsklauw (_Valeriana_), het heksenkruid bij uitstek.
+
+Met zijn donkergroene, groote, teedere bladeren en witachtige bloemen
+in slanke trosjes prijkt het Stevenskruid (_Circaea lutetiana_)
+in de oudste bosschen van Holland, prijkte het eertijds in het thans
+uitgeroeide Beekbergerwoud bij Apeldoorn, een van de oorspronkelijkste
+bosschen van Nederland. Deze naam "Stevenskruid"-- _Circaea_ hangt
+natuurlijk met de nimf Circe samen--is daarom zoo merkwaardig,
+dewijl Sint Stefanus, beschermheilige der paarden, ook enkele
+trekken van den een of anderen Germaanschen god heeft overgenomen;
+zie hierover I, bl. 134. Stellig beschouwde men deze plant vroeger
+als een tooverkruid. Of de benaming "Satans-(pijp)zwam" (_Boletus
+Satanas_) in het heidendom wortelt, zou ik echter weer betwijfelen;
+het lijkt mij veeleer een dichterlijke vertolking der duivelsche
+schoonheid van dezen zeer giftigen paddenstoel, met zijn gloeiend
+rooden hoed, aan het bovenvlak venijnig zilverwit.
+
+In de Limburgsche bosschen vindt men het Kristoffelkruid (_Actaea
+spicata_). Het verschaft toegang tot onderaardsche schatten en wapent
+tegen allerlei booze invloeden. Het volksgeloof wijdde de plant aan
+Sint Kristoffel, wiens legende veel overeenkomst vertoont met het
+Noorsche verhaal, hoe Loki door Thor over de reuzenrivier gedragen
+werd, welke het doodenrijk omgeeft. Want het doodenrijk is het
+rijk der schatten. Maar de koningin der tooverkruiden is de alruin
+(_Mandragora_), ook heksen- en tooverkruid en, met volksetymologische
+vervorming, mandragerskruid genoemd. Nog wordt door het Duitsche
+_zuraunen_ geheimzinnig fluisteren verstaan. De alruin nu bloeit in
+den heiligen en mysterievollen Kerstnacht.
+
+Ook het _Visciim album_, de _mistletoe_ der Engelschen, de "sacred
+bush" van Tennyson, vertoont sporen van kerstening; het is immers
+de heilige plant van het Kerstfeest, reden, waarom zij in België
+plaatselijk (b.v. te Pepingen) "kesthout", d.i. kersthout genoemd
+wordt. In Nederland vindt men de plant uitsluitend in Limburg,
+woekerend op appel- en pereboomen, eiken en populieren. Bij de Druïden,
+die haar telken jare, des winters, met een gouden sikkel van den
+heiligen boom afsneden, stond zij hoog in eere; den Noorschen lichtgod
+Balder strekte zij ten verderve. De gewone naam bij ons is vogellijm of
+marentak, vgl. I, bl. 76. Vanwaar deze benaming? Het Zuidduitsche _Mar
+des Baums_ zou kunnen wijzen op een drukken van den boom, evenals de
+mare den mensch drukt. Toch komt deze verklaring voor de _algemeene_
+benaming mij te gekunsteld voor. En vanwaar de naam "mistel", het
+Oudhoogduitsche _mistil?_ Raadselachtig, evenals de herkomst der
+plant raadselachtig was voor de Oude Romeinen, die dachten, dat zij
+geteeld werd zonder zaad, en zonder zaad werd voortgeplant, gelijk
+Vergilius getuigt. In de Middeleeuwen gold zij als het symbool van
+den Messias: de bloem, uit den hemel neergedaald en vrucht dragend
+op den kruisboom; zie Mannhardt, Baumkultus, bl. 249; Is. Teirlinck,
+Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode XXXIV (1904), bl. 69, vlg.
+
+Ten slotte wensch ik nog de aandacht te vestigen op het feit, dat
+de planten, die heiligennamen dragen, alle tot een _volks_heilige
+in betrekking staan; ik noem slechts: Sint Janskruid, -varen,
+-kers, -brood (waarmee Johannes de Dooper zich in de woestijn zou
+gevoed hebben), -peren enz.; Sint Jozefskruid; Sint Pietersbloem,
+-kruid, -pluimken, -lelie, -hout enz.; Sint Jakobskruid, -lelie;
+Sint Katrijnsbloem; Sint Kristoffelkruid; Sint Teunisbloem; Sint
+Joriskruid; Sint Michaëlsbloem; Sint Luciakers. Zoo dit noodig ware,
+zou deze bijzonderheid voldoende zijn om te bewijzen, dat het doopen
+en herdoopen der planten inderdaad door het Christelijke _volk_
+is geschied.
+
+Onze flora is het trouwe beeld van de voortbrengselen van onzen
+Nederlandschen volksaard.
+
+Had de plant een nationaal karakter uit zich zelve, dan zou Nederland
+geen eigen flora hebben, want er groeit in ons land zoo goed als
+geen soort, die niet ook in andere landen gevonden wordt; maar
+bodem en standplaats hebben een nuanceering en groepeering gekweekt,
+die onzen plantengroei een beslist-nationaal karakter geeft. En zoo
+verschillen ook onze Nederlandsche volksgebruiken, gewoonten, feesten,
+opvattingen, zegswijzen, liederen en verhalen niet wezenlijk van die
+van andere volken, met name van die onzer Germaansche stamgenooten:
+noch in het intieme heiligdom der huiselijkheid, noch in het bonte
+gemeenschapsleven met zijn grillige verscheidenheden treffen wij
+diepgaande verschillen, en slechts zelden stoot men op een verrassende
+nieuwvorming. Ja, in tal van gevallen kunnen wij het exotische
+leengoed aanwijzen, en den weg vervolgen, dien liederenmotief, melodie,
+sagenstof of volksgebruik hebben afgelegd. Berust een onzer schoonste
+volksliederen, dat van de Twee Koningskinderen, niet op een "vreemde"
+kultuurbewerking eener "vreemde" sagenstof?
+
+Maar rasvermenging tot een bepaalde verhouding, en meer nog
+gemeenschapsgevoelens van historischen, religieuzen, politieken
+en socialen aard, gemeenschappelijke invloed van traditioneele
+levenswijze, klimaat en gesteldheid des bodems,--dit alles schiep een
+milieu, dat op ons volkswezen een geheel eigenaardig kenmerk drukte en
+het stempelt tot het volkswezen van Groot-Nederland. Laat ik slechts
+wijzen op onze schilderachtige kleederdracht, onze karakteristieke
+huistypen, op de eigenaardige tint onzer volksfeesten met hun
+voorliefde voor opgewektheid zonder vertoon, op een gezinsleven,
+dat gemoedelijkheid en rust ademt, maar een rust, die niet roest,
+op de ongezochte sierlijkheid van onze dekoratieve kunst, op den
+nuchteren, moraliseerenden trek in volkslied en volksverhaal, op den
+grooten eenvoud en hoogen ernst onzer sagen, op het humoristische
+van talrijke sprookjes, op den praktischen zin onzer spreekwoorden,
+op het typische van ons volkstooneel. Zeer zeker, tot volledige
+samensmelting, tot volstrekte eenvormigheid van kleur en toon is het
+niet gekomen; maar wij treffen toch geen toon aan, die niet opgaat
+in de eenheid van het akkoord. Ook binnen onze grenzen, in den boezem
+van ons volkswezen, blijven rassenverschil, klimaat en sociologische
+struktuur nog steeds differentiëerend werkzaam; maar dit belet niet,
+zooals uit de bovenstaande gegevens moge blijken, dat het volkswezen
+van Nederland door groepeering en selektie en vooral door een zeer
+bijzondere lokale kleur een geheel vormt, dat het in voldoende mate
+van naburige volken onderscheidt, om van een specifiek-Nederlandschen
+volksaard te spreken, en den drager van dien volksaard zijn nationale
+zelfstandigheid te waarborgen, wanneer hij zich van zijn eigenwaarde
+in voldoende mate bewust blijft.
+
+De natie is als een stroom, die het water van vele beken en rivieren
+opvangt en in zijn benedenloop vereenigt tot éen geheel; als een
+gewas, uit verschillende heterogene bestanddeelen saamgegroeid. Haar
+voortbestaan staat en valt met den wil vereenigd te blijven, die
+wortelt en zijn sappen trekt uit het gevoel van samenhoorigheid
+meer nog door eigen aard, dan door oorsprong. De groote vijandin van
+eigen aard en zede, de gladstrijkende, nivelleerende, internationale
+albeschaving, is dus ook de machtigste belaagster der nationale
+zelfstandigheid. Het is den mensch eigen en den mensch waardig, door
+het voltooien der behoeften en betrekkingen zijner natuur zich op te
+werken van de onderkultuur tot de bovenkultuur; maar dit veredelen
+mag geen verbasteren worden in den geest van de "veredeling" van het
+drie-kleurige viooltje tot de wanstaltige pensées onzer tuinen. Slechts
+dàn heeft deze veredeling waarde, wanneer zij de reeds bestaande vormen
+en eigenschappen in gelijke verhouding versterkt. De veredeling van het
+volksleven volge den aard der rozen in de natuur, der "wilde" rozen,
+die een aanleg hebben, om gevulde bloemen voort te brengen in tallooze
+verscheidenheid. "Zoolang in de hollandsche bosschen nog de sporen van
+den natuurlijken plantengroei gevonden worden", schrijft Van Eeden,
+"zoolang wanhopen wij niet aan het behoud onzer nationaliteit en
+van het oude Hollandsche volkskarakter." Mocht echter de veredeling
+en beschaving in ons dierbaar Nederland--wat God verhoede!--niet
+blijven wortelen in de vruchtbare moederaarde der onderkultuur, maar
+de vormen nastreven der hedendaagsche internationale, eenkleurige
+of liever kleurlooze, albeschaving, dan delft zij het graf voor het
+Nederlandsche nationaliteitsbewustzijn en ontketent het wezenlijkste
+gevaar voor de ongereptheid van ons volksbestaan.
+
+In deze benarde tijden kan vaderlandsliefde minder dan ooit voor
+hersenschimmig gelden en voelen wij dieper dan ooit de waarde van eigen
+aard en eigen haard, de waarde van ons nationale zelfbestaan, van ons
+in doorsnede zoo kalm en nuchter, maar ook zoo waardig, degelijk en
+onbevangen Nederlandsch karakter; en steeds sterker groeit de wil,
+ons-zelf en vereenigd te blijven, niet in een andere natie op te
+gaan, niet prijs te geven een volksbestaan en een volksaard, die ons
+dierbaar werd als de bron van onnoembaar veel goeds; steeds grooter
+wordt de drang, te blijven vormen de in haar diepste wezen uninationale
+bevolking van Groot-Nederland, vereenigd in dagen van beproeving. Wij
+beseffen het: niet slechts de taal, maar de volkskultuur is heel het
+volk, De Volkskultuur is de Ziel der Natie. Blijft deze in wezen en,
+ongeacht het ruwe van vele harer bestanddeelen, kerngezond en krachtig
+genoeg om aan de hoogere beschaving steeds nieuw voedsel te schenken,
+dan blijft het nationale organisme ook krachtig genoeg, om voldoende
+weerstand te bieden aan de aanlokselen eener vreemde landskultuur,
+die moet voeren tot het verlies van eigen zelfstandigheid. Vreemd
+kultuurgoed is smet noch schande, maar de eigen beschaving moet
+krachtig genoeg blijven, om dat vreemde kultuurgoed aan zich te
+assimileeren en om te smelten, en daarom moet zij voeling blijven
+houden met de voorvaderlijke onderkultuur, heilig erfdeel, vast en
+onschatbaar onderpand onzer nationale onafhankelijkheid.
+
+Hou zee, mijn Nederland, blijf vroom en veilig varen met God!
+
+
+
+
+
+BIJ DE ISETHNEN-KAART.
+
+
+Deze kaart, voor wier bewerking ik den Eerw. Heer J. Metsemakers
+mijn dank zeg, beschouwe men als een proef, die ten doel heeft, het
+ethnologische belang van een dusdanig opgezet grafisch overzicht in
+het licht te stellen. Tot mijn groote spijt heb ik, ten gevolge der
+tijdsomstandigheden, verscheidene linies op Belgisch grondgebied niet
+kunnen doortrekken. Men lette b.v. op de haal-linie (9), die bezuiden
+Hilvarenbeek het Nederlandsche grondgebied verlaat en dit dan weer
+bezuiden Sittard doorsnijdt.
+
+Op een betrekkelijk beperkt gebied zien wij hier Keltische, Saksische,
+Frankische, Romaansche en Oppergermaansche invloeden samenstooten
+en opdringen. De IIe brunetten-linie, die loopt van Lobith tot
+Gorinchem en bezuiden welke het percentage der donker-oogigen en
+-harigen van ± 30 tot ± 40 stijgt, valt merkwaardiger wijze vrij wel
+samen met de noordwestelijke grens van de Saksische huistypen, die
+een heel wat ruimer gebied omvat dan de Saksische meervoudsvorming
+(5). Zuidwaarts reikt de grens van het Saksische halletype tot nabij
+Venloo, maar omlijnt van af Nijmegen tot Venloo een menggebied, waar
+de Saksische bouwtrant op het oogenblik zoo goed als uitgestorven
+kan beschouwd worden. In dit gebied vertoont ook de taal een gemengd
+Frankisch-Saksisch karakter.
+
+De hoofdgrens tusschen Noord- en Zuid-Limburg, tusschen Salische en
+Ripuarische Franken, vormen de Uerdinger- en Panningerlinie (1. 2),
+met de Peel als hoofdverkeersgrens. Maar ook bezuiden deze grens is
+de Saksische invloed doorgedrongen, zooals blijkt uit de haal-linie
+(9), die de zuidelijke grens van het uiteraard Saksische haalleiden
+vormt; zie I, bl. 257. De noordwestelijke isethne van dit gebruik
+loopt van Hilvarenbeek tot Nijmegen. Maar ook het Saksisch-Friesche
+systeem der afzonderlijke hoeven zet zich in zuidelijke richting
+voort tot het punt, waar de Swalm in de Maas uitmondt en de Romaansche
+invloed sterker wordt. Hier eindigt trouwens ook de Frankische muts,
+de Brabantsche zoogenaamde huifmuts. Bezuiden dit punt vindt men zelfs
+nog afzonderlijke hoeven in de zijdalen van de Geul en van de Geleen.
+
+Van het Zuiden en Zuid-Oosten uit drong niet slechts de Hoogduitsche
+klankverschuiving en palataliseering krachtig op, stuitend in haar
+laatste golvingen op Uerdinger- en Panninger-linies (1. 2. 3),
+maar vooral ook de Frankisch-Romeinsche hoevebouw (14), die voor het
+zuiver Frankisch-Keltische huistype slechts de ruimte tusschen Venloo
+en Reuver, en verder westelijk vrijlaat. Eindelijk, op Romaanschen
+invloed--men lette op de nabijheid der Romaansch-Germaansche taalgrens
+(15)--wijst duidelijk de pepel-linie (11), bezuiden welke het
+Fransche _papillon_ aan den vlinder doorgaans de benaming van _pepel_
+schonk. Wellicht moet de herkomst van het tegenwoordig deelwoord
+op--_têre_, welks noordelijke grens ongeveer met de pepel-linie
+samenvalt (12), in dezelfde richting worden gezocht.
+
+
+
+
+
+AANTEEKENINGEN
+
+
+[1] _Brink_, Middelnederlandsch _brinc_, beteekent "begroeide zoom,
+begroeide ruimte, plein". Wellicht is het woord etymologisch verwant
+met het besproken _mark_.
+
+[2] Elard Hugo Meyer, _Deutsche Volkskunde_ (Strassburg 1898), bl. 6.
+
+[3] Zie Prof. J. M. van Bemmelen, Beschouwingen over het
+tegenwoordige standpunt onzer kennis van de Nederlandsche Terpen,
+in de _Oudheidkundige Mededeelingen v.h. Rijksmuseum v. Oudheden te
+Leiden_ II (1908), bl. 51 vlg.
+
+[4] _Historia naturalis_ XVI, 1 Vert. van Bemmelen.
+
+[5] Dr. J. Frost, _Agrarverfassung und Landwirtschaft in den
+Niederlanden_ (Berlin 1906), bl. 137; vgl. P. J. de Boer, De friesche
+kleiboer, in het _Tweemaandel. Tijdschrift_ 1897, afl. 1 en 2.
+
+[6] _Is-ethnen_ zijn lijnen, die de uiterste geografische punten
+verbinden, waar gelijke volksaard tot uiting komt; vgl. _iso-glossen,
+iso-psychen_ enz.
+
+[7] Ook Gallée's klanknoteering is voor de benaming der onderdeelen
+overgenomen.
+
+[8] Te Utrecht werd jaarlijks met klokgeklep aangekondigd, "dattet
+die arme luden weten moegen", dat van stadswege elk "arme mensche, die
+daer coemt, enen Hollandsen penninc of een Hollantsch penninckbrood"
+kon ontvangen.
+
+[10] Ik schrijf, afwijkend van de gebruikelijke schijfwijze,
+_Oor_europeesch enz. en niet _Oer_europeesch, omdat ik niet kan
+inzien, dat _oor_- hier een specifiek andere beteekenis zou hebben
+dan in _oor_sprong, _oor_konde, _oor_zaak enz. Terecht schrijft
+Prof. Van Helten in het Tijdschrift voor Ned. Taal- en Letterkunde
+XXV (1906), bl. 63: "_Oor_germaansch, niet, zooals men vaak hoort of
+leest, _Oer_germaansch, dat een monster is met een hd. voor- en een
+nl. achterstuk".
+
+[11] Ik volg hier en elders doorgaans de lijsten van Jan te Winkel,
+de Noord-Nederlandsche tongvallen (Leiden 1809); voor het Zuidoostelijk
+gebied heb ik nut getrokken uit mijn persoonlijke onderzoekingen. Een
+goede, beknopte samenvatting geeft ook Te Winkel's Kurze Charasteristik
+der Nordniederländischen Dialekte (Gallée, Das niederländische
+Bauernhaus und seine Bewohner, Utrecht 1909).
+
+[12] De klanknoteering van den Heer Baur heb ik behouden. Zijn _å_
+beantwoordt ongeveer aan den _oa_-klank, de _z_ aan de _g_ van het
+Fransche _gendre_.
+
+[13] _De woegel op_: den wagen op, d.i. aan den gang.
+
+[14] Sedert 1 Mei 1872 moeten in Noord-Brabant de vellingen en banden
+van de wielen der boerenkarren een breedte hebben van tenminste 9
+1/2 c.M.
+
+[15] Zoo bestaat b.v. te Venloo een _gardeneerstaal_, d.i. tuiniers-,
+_Gärtner_taal, die ten gevolge van het levendige handelsverkeer sterk
+onder Duitschen invloed staat; getuigen de woorden _slaat_ (_Salade_),
+_gemeus_ (_Gemüse_), _baan_ (_Bahnhof_), _kappes_ (_Kappeskohl_) e.a.
+
+[16] De _g_ is hier explosief.
+
+[17] Immers _kultuur_ is hier genomen in de beteekenis van
+_bovencultuur_.
+
+[18] Voor het meerendeel Limburgsche spreekwoorden, die als typen
+kunnen gelden, in Venloosch dialekt.
+
+[19] Aldus wordt ook de naam van Drievuldigheidsbloem verklaard.
+
+[20] Ik vermeld dit verhaal hier, omdat ik het meer als natuur-
+dan als naamverklarend beschouw.
+
+[21] Zette de deur op een kier.
+
+[22] "Mit de moes", zie I, bl. 172.
+
+[23] Deze verklaring is echter niet zeker.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Nederlandsche Volkskunde, by Jos Schrijnen
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDERLANDSCHE VOLKSKUNDE ***
+
+***** This file should be named 22968-8.txt or 22968-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/2/9/6/22968/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/22968-8.zip b/22968-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..d9d43fa
--- /dev/null
+++ b/22968-8.zip
diff --git a/22968-h.zip b/22968-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..cdf59cd
--- /dev/null
+++ b/22968-h.zip
diff --git a/22968-h/22968-h.htm b/22968-h/22968-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..c89d31d
--- /dev/null
+++ b/22968-h/22968-h.htm
@@ -0,0 +1,23497 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>Nederlandsche Volkskunde</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="Jos. Schrijnen">
+<meta name="DC.Creator" content="Jos. Schrijnen">
+<meta name="DC.Title" content="Nederlandsche Volkskunde">
+<meta name="DC.Date" content="Juni 2004">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+/* Standard CSS stylesheet */
+
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+text-decoration:underline;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+.poem .stanza
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+
+
+/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml
+" */
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Nederlandsche Volkskunde, by Jos Schrijnen
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Nederlandsche Volkskunde
+
+Author: Jos Schrijnen
+
+Release Date: October 12, 2007 [EBook #22968]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDERLANDSCHE VOLKSKUNDE ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="front">
+<div class="titlePage">
+<h1 class="docTitle">Nederlandsche Volkskunde</h1>
+<h2 class="byline">Door <span class="docAuthor">Dr Jos. Schrijnen</span>
+<br>
+Bijz. Hoogleeraar aan de Rijksuniversiteit te Utrecht
+</h2>
+<h2 class="docImprint">Zutphen&#8212;W. J. Thieme &amp; Cie</h2>
+</div><div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><p class="aligncenter">Aan de bevolking<br>
+van Groot-Nederland<br>
+hereenigd in dagen<br>
+van beproeving
+
+
+
+<a id="d0e140"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e140">VII</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e141" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Ter Inleiding.</h2>
+<p>&#8220;<span lang="de">Unsere Zeit ist klug, aber arm</span>&#8221; zegt <span class="smallcaps">Paul Keller</span> in een zijner aantrekkelijkste romans, die als titel voert: Das letzte M&auml;rchen. Daarin wil hij alles redden, wat nog jong,
+wat nog kind in hem is, daarin wil hij meetroonen naar het sprookjesland allen, wien de kinderziel nog uit de oogen lacht,
+wien het oude kinderhart nog enkele malen klopt in den boezem, die vaak nog een onbepaald heimwee voelen en met zachten weemoed
+herdenken de oorden van kinderspel en kinderlust; die niet te trotsch zijn, en ook niet te arm, om een onbezorgden sprookjestocht
+te ondernemen, en in rijpere dagen gaarne nog eens willen aanschouwen hun prille wonderlanden, thans met een anderen lichtglans
+overgoten.
+
+</p>
+<p>Inderdaad&#8212;arm is onze tijd en arm ons leven te midden van de wonderen der wetenschap! Arm is onze tijd, arm en kil en nuchter,
+gladstrijkend, waar hij het vermag, tot de zwakste sporen van eigen aard in zeden en gebruiken, doovend tot de laatste sprankjes
+po&euml;zie, die nog opvonken uit de gulden schatkamers van sprookjes, sagen en legenden. Wat een tiental eeuwen niet vermochten,
+dat vermag helaas! stoom en elektriciteit en ... aviatiek, dat vermag onze proza&iuml;sche, hoogwijze, cynisch-onverschillige tijdgeest.
+
+</p>
+<p>De romantiek past kwalijk in een eeuw van triomfeerend realisme. Laat ze vluchten naar de diepste schuilhoeken,&#8212;de zoeklichten
+der wetenschap hebben haar spoedig achterhaald. Laat ze zich terugtrekken naar de eenzame hoogplateau&#700;s, waar het Edelweiss
+nog bloeit in ongerepte pracht,&#8212;de berglokomotieven hebben haar spoedig bereikt. Laat ze, ook in onze lage landen, de wijk
+nemen naar afgelegen oorden,&#8212;snorrende auto&#700;s volgen weldra verdelgend haar spoor. Zij kwijnt weg in onze atmosfeer, bezwangerd
+met den walm van ontelbare schoorsteenen van mijnen en <a id="d0e156"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e156">VIII</a>]</span>fabrieken, monotoon oplijnend tegen een valen gezichteinder boven de vormelooze huizengroepen der moderne fabrieksstad, waar
+een trieste nevel hangt van gewoontesleur en landerigheid.
+
+</p>
+<p>Wij worden zoo praktisch en verstandig, maar ons alledaagsch-bestaan wordt zoo eentonig en kleurloos en arm. Wij bestudeeren
+de natuur, en verwijderen ons van haar. O&ograve;k aan Maas en Schelde rekt het volksleven een veeg bestaan: het volksleven, dat
+het volkskarakter weerspiegelt in zijn menigvuldige uitingen en als een flonkersteen met duizenden facetten het blijde, spelende
+zonnelicht opvangt en uitstraalt naar alle richtingen. Zijn gezworen vijanden zijn overbeschaving en banaliteit, die in haar
+sloopingswerk elkaar de hand reiken en hoogtij vieren &ograve;ok in de groote steden van Groot-Nederland, eens zoo prat op zijn Dietschen
+volksaard. Niet in luidruchtige straatmuziek en straatgetier ligt besloten de po&euml;zie van het volksleven, maar in de stille
+huiselijkheid rond den gezelligen haard. De na&iuml;even, de eenvoudigen van harte zijn de bezittenden.
+
+</p>
+<p>Arm is onze tijd aan po&euml;zie, die niet slechts schuilt in de romantiek van sprookjes en legenden, maar evenzeer in de onuitputtelijke
+schachten van volksgebruik en volksgeloof, hoe ruw dat erts somtijds dan ook moge wezen en met hoeveel onedele bestanddeelen
+vermengd; die uitbot in alle loten van het volksleven, hoeveel wilde scheuten dat leven ook moge uitranken. Maar toch, Gode
+zij dank, niet algemeen arm is onze tijd aan belangstelling. Een groote kern <span class="letterspaced">waardeert</span> althans de uitingen van het volksleven, zoekt naar begrip en verklaring, vorscht naar herkomst en ontwikkeling. Voor hen
+zijn deze bladzijden geschreven. Voor hen, die de waarde van hun volkswezen weten te schatten, en wien de eer ter harte gaat
+van een verleden, waarin het heden zijn diepe wortels schiet. Waardeering wekt waardeering, en zoo kunnen zij door hun belangstelling
+een groot maatschappelijk nut stichten, een werk verrichten van waarlijk nationaal belang.
+
+</p>
+<p>Niet als zou het zaak wezen, kunstmatig de liefde tot den volksaard <a id="d0e167"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e167">IX</a>]</span>weer op te wekken en aan te kweeken: want in zijn teerste uitingen is hij zoo vaak als het gevoelige plantje, dat bij de geringste
+aanraking de blaadjes dichtplooit. Maar door de volksziel te beluisteren, het heden te ontraadselen door het verleden, door
+te dringen tot de kiemcel van het kontemporaine kultuurleven, kan de hooger beschaafde ruimheid winnen van blik, frissche,
+kerngezonde levenskracht garen; en op anderen en telkens weer anderen zal hij de diepgevestigde overtuiging overstorten, dat
+hij tot het volk behoort met lijf en ziel, dat het volk van zijn geboortegrond van zijn vleesch, zijn bloed, zijn gebeente
+is. Z&oacute;o wordt geteeld echte, onvervalschte vaderlandsliefde.
+
+</p>
+<p>Maar ook, z&oacute;o kan worden overbrugd de kloof, die gaapt tusschen volk en hooger beschaafden, kan worden bewerkstelligd een
+verzoening der standen. Een waarlijk aristokratisch-denkend man zal zich het volk nader voelen, wanneer hij van dat volk kennis
+neemt, en gelijkvormigheid in wezen van zijne kultuur met de volkskultuur beseft. Tot het volk zal hij zich nader getrokken
+voelen dan tot het beschavingsgepeupel. Want, zegt <span class="smallcaps">Albrecht Dietrich</span>, &#8220;<span lang="de">der Parvenu ist dem Volke immer am fernsten</span>&#8221;.
+
+</p>
+<p>Met hen, die belang stellen en belangstelling wekken, wensch ik een tocht te ondernemen naar het land der <span class="letterspaced">Folklore</span>.&#8212;
+
+</p>
+<p>Ik weet het, die belangstelling is niet dezelfde in alle deelen van Groot-Nederland. Zelfs geloof ik aan de waarheid niet
+te kort te doen, met te beweren, dat Zuid-Nederland hierin mijlen vooruit is. Noord-Nederland kan niet bogen op namen als
+<span class="smallcaps">Gezelle, Gitt&eacute;e, Pol de Mont, Teirlinck</span>, om slechts eenigen te noemen; en nog minder kan het wijzen op iemand, die van de volkskunde zijn levenstaak maakt, als <span class="smallcaps">A. de Cock</span>,&#8212;aan hem mijn eeresaluut!
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>De term Folklore werd het eerst gebezigd in een Athenaeum-nummer van 1846 door Mr. <span class="smallcaps">Thoms</span>, sekretaris der Cambden-Society, die zijn opstel schreef onder den schuilnaam <span class="smallcaps">Ambrose Merton</span>. Folklore, zoo beweert hij, omvat &#8220;<span lang="en">the traditional beliefs, legends <a id="d0e202"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e202">X</a>]</span>and customs, current among the common people</span>.&#8221; Immers, deze term beduidt het weten, de wijsheid des volks, de mondeling voortgeplante volksoverlevering, en niet de kunde
+van en aangaande het volk. Naam en wetenschap vonden bijval en ingang, en in 1877 werd te Londen de Folk-Lore Society opgericht,
+die zich thans in een zoo reusachtige uitgebreidheid verheugt.
+
+</p>
+<p>Intusschen wordt de uitdrukking &#8220;Folklore&#8221; nog slechts een enkele maal gebezigd, terwijl &#8220;Volkskunde&#8221;, en met recht, hare
+plaats heeft ingenomen. Maar hierbij heeft het merkwaardige feit zich voorgedaan, dat men het Engelsche woord door &#8220;Volkskunde&#8221;
+meende te vertalen, en nu in plaats van de wetenschap der volkswijsheid een wetenschap van volk en volksaard kreeg. Van subjektief
+werd de beteekenis objektief, en bleef dit. Zoo werd echter de jeugdige wetenschap in een min of meer bedenkelijke richting
+gestuurd, tot men ten slotte de Volkskunde ging beschouwen als de kunde van het volk in al zijn levensuitingen. <span class="smallcaps">Weinhold</span> heeft in 1890 de definitie gegeven: &#8220;<span lang="de">Die Volkskunde hat die Aufgabe, das Volk, das ist eine bestimmte, geschichtlich und geographisch abgegrenzte Menschenverbindung
+von Tausenden oder Millionen, in allen Lebens&auml;usserungen zu erforschen.</span>&#8221; Inderdaad neemt hij in zijn folkloristisch program de volksfysiologie op, den lichaamsbouw, de schedelvorming, de gelaatskleur,
+de volksvoeding enz. Tot het uiterste wordt deze opvatting wel gedreven in het werkplan van den &#8220;<span lang="de">S&auml;chsischen Verein f&uuml;r Volkskunde</span>.&#8221; Dit toch omvat niet alleen het onderzoek naar de geologische gesteldheid van den bodem, maar verder ook alles wat behoort
+tot het begrip van geografie in engeren zin: koloniseering, bevolkings-, krimineele-, religieuze-, beroepsstatistiek, schoolwezen
+en wat al niet meer! Dit is inderdaad meer land- dan volkskunde; en dat zulk een opzet veel te grootscheepsch is, is zonneklaar.
+
+</p>
+<p>Welke is dan de specifieke beteekenis van &#8220;volk&#8221; in &#8220;Volkskunde&#8221;? &#8220;Volk&#8221; is niet het plebs, het &#8220;<span lang="la">vulgus in populo</span>&#8221;, de onderste laag, de heffe der maatschappij. Zeer zeker, het volkskarakter komt veel <a id="d0e221"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e221">XI</a>]</span>meer tot uitdrukking in de lagere, dan in de hoogere standen, maar het &#8220;<span lang="de">Volkst&uuml;mliche</span>&#8221; leeft en werkt toch &oacute;ok in de hoogere lagen der maatschappij. &#8220;Volk&#8221; is evenmin synoniem van &#8220;natuurvolk&#8221;, waardoor ik versta
+de zeer min beschaafde stammen, vaak ten onrechte niet-kultuurstammen geheeten, terwijl toch algeheel gemis aan kultuur nooit
+en nergens wordt aangetroffen. Met hen is het, dat de ethnologie zich in hoofdzaak bezig houdt. Maar het objekt der volkskunde
+kunnen zij niet zijn, eenerzijds, omdat de <span id="d0e226" class="corr" title="Bron: individueele">individu&euml;ele</span> volksgeaardheid hier in geenerlei mate op den voorgrond treedt, en anderzijds, omdat hier voor een tegenstelling tusschen
+de kultuur der verschillende volkslagen geen ruimte is. W&egrave;l bieden de zeden, gewoonten en voorstellingen dezer natuurvolken
+hoogst merkwaardige punten ter vergelijking. Want de volkskunde is een vergelijkende wetenschap, en was dit van meet af aan.
+Niet tevreden, op beperkt terrein eene reeks van min of meer samenhangende verschijnselen op een gegeven oogenblik op het
+leven te betrappen of ook hooger opwaarts te vervolgen, zoekt de volkskundige analoge sagen en gebruiken bij verwante stammen
+of ook bij de natuurvolken op te sporen. Hij ontdoet het aldus verkregen materiaal van alle heterogene bestanddeelen, vergelijkt
+en tracht zoodoende tot de kern en oorspronkelijke beteekenis door te dringen.
+
+</p>
+<p>Toch is de volkskunde met de ethnologie of volkenkunde nauw verwant: immers de ruwere kultuurlagen, die de ethnologie bij
+de natuurvolken onderzoekt, doorvorscht zij bij die volkeren, waar de tegenstelling tusschen hoogere en lagere kultuur te
+voorschijn treedt; en daar bestudeert zij het <span class="letterspaced">volk</span> in de volkskultuur. Zij houdt zich dus niet bezig met wat men gewoon is in den strikten zin des woords de kultuur van een
+bepaald volk te noemen, maar met datgene, wat het bonte substraat daarvan vormt en wat alleen in staat is, iets eigenaardigs,
+iets karakteristieks aan het volksleven te schenken; niet met de hoogere kutuur, <span class="letterspaced">maar met de onderkultuur</span>.
+
+</p>
+<p>Zoo komen wij dan tot de slotsom, waartoe ik reeds in het tijdschrift &#8220;Volkskunde&#8221; XXIV (1913), bl. 4 vlg. geraakte, dat volkskunde
+<a id="d0e239"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e239">XII</a>]</span>is: de systematische, rationeele navorsching van den ondergrond der kultuur. Zij is de ethnologie der kultuurvolken. En wanneer
+de ethnologie, volgens de moderne opvatting, niets anders kan beoogen, dan te zijn een kultuurgeschiedenis der natuurvolken,
+dan dient men ook de volkskunde als een onderdeel der algemeene kultuurgeschiedenis te beschouwen. Zie <span class="smallcaps">F. Graebner</span>, Methode der Ethnologie (Heidelberg 1911), bl. IX; W. Foy, F&uuml;hrer durch das Rautenstrauch-Joest-Museum der Stadt C&ouml;ln (C&ouml;ln
+1910), bl. 22 vlg.
+
+</p>
+<p>Wat wij doorgaans &#8220;kultuur&#8221; noemen, het resultaat van de werking der verschillende sociaal-psychische faktoren, met wier onderzoek
+de kultuurhistorie zich bezig houdt, wortelt voor een groot deel in de moederaarde der volkskultuur, van die beschaving, zoo
+innig met den volksaard verbonden. Het <span class="letterspaced">recht</span> vertoont zich d&aacute;ar in den vorm van zede en gewoonte. De <span class="letterspaced">religie</span> van het &#8220;volk&#8221; is vaak een ruw, ongelouterd of niet te louteren, vaak ook onschadelijk-na&iuml;ef, ja in dichterlijken vorm gestoken
+bijgeloof, andermaal omvat zij voorstellingen, die tot het kerkelijk geloof in nauwe betrekking kunnen staan. Een helderen
+blik op deze formatie verleent ons de volksheortologie of feestenleer. De <span class="letterspaced">wetenschap</span> ligt nog in de windsels, men denke b.v. aan de volksgeneeskunde, etymologie en plantlore. Streng wetenschappelijk onderzoek,
+in de beteekenis van systematisch teruggaan tot de oorzaak, is aan het volk in weerwil van zijn kausaliteitsdrang ten eenenmale
+vreemd. Volkswetenschap is synoniem van volksbijgeloof, volksverbeelding, volkspo&euml;zie. De <span class="letterspaced">kunst</span> mist konventioneele vormen, maar ook overal maat en regel; hier ontmoeten wij volksliederen, spreekwoorden, rijmpjes, raadsels,
+sprookjes, sagen en legenden; en &#8220;<span lang="de">ein Volk ohne solche Erzeugnisse seiner Phantasie und seines Verstandes</span>&#8221;, zegt Karl Knortz, &#8220;<span lang="de">ist bis jetzt noch nicht entdeckt worden</span>&#8221;. Dat hier een strenge scheiding van het volksgeloof ondoenlijk is, ligt voor de hand. Wat waar is voor de kunst, geldt ook
+voor de <span class="letterspaced">taal</span>, die den vorm vertoont van vulgaire omgangstaal en taaleigen of dialekt. Wat de <span class="letterspaced">ekonomie</span> betreft, deze raakt van zeer nabij het <a id="d0e270"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e270">XIII</a>]</span>privaatleven, en gaat geheel op in woningbouw en grondbeheer.
+
+</p>
+<p>In aansluiting met deze beschouwingen en uiteenzettingen volge nu de verdeeling van dit boek. Op volledigheid wil en kan ik
+zelfs bij benadering geen aanspraak maken. Wat ik bedoeld heb, is een systematische omlijsting te geven, waarbinnen ieder
+zonder moeite de hem bekende gegevens kan invoegen en rangschikken, en tevens den sleutel ter verklaring der belangrijkste
+groepen van verschijnselen aan de hand te doen. Bij het tweede deel wordt een ethno-geografische kaart gevoegd, waarop het
+verbreidingsgebied van enkele folkloristische kriteri&euml;n (dialekten, plaatsnamen, boerenwoningen enz.) door bepaalde lijnen
+wordt aangeduid, om te zien, tot welke resultaten men hierdoor voor de nadere kennis der stamverdeeling over den Nederlandschen
+bodem geraken kan. Over deze methode zie b.v. <span class="smallcaps">Willi Pressler</span>, <span lang="de">Ethno-geographische Wellen des Sachsentums</span>, in het tijdschrift <span lang="de">W&ouml;rter und Sachen</span> I, i, bl. 47 vlg.; en <span lang="de">Richtlinien zu einem Volkstums-Atlas von Niedersachsen</span> (Hannover 1909).
+
+</p>
+<p>Maar vooraf nog een woord van dank aan al degenen, die mij bij het schrijven van dit boek behulpzaam zijn geweest. Tot bijzondere
+erkentelijkheid voel ik mij verplicht jegens mijn vriend Dr. <span class="smallcaps">H. van der Velden</span>, die mij bij het doorzien der drukproeven, maar ook anderszins met oordeelkundig dienstbetoon steeds gaarne ter zijde stond.
+Mijn dank ook aan de Heeren Onderwijzers van Limburg, Noord-Brabant en Gelderland voor de waardevolle gegevens in de volijverig
+ingevulde lijsten mij verstrekt; aan den Heer <span class="smallcaps">A. Brom</span>, amanuensis aan de Universiteitsbibliotheek te Utrecht, die mij den moeizamen literatuurarbeid in niet geringe mate verlichtte,
+en aan den Heer <span class="smallcaps">Jan Beudeker</span>, litt. stud., die mij behulpzaam was bij het samenstellen van het algemeen register.
+
+</p>
+<p>Aan U, hooggeachte <span class="smallcaps">De Cock</span>, hulde en dank, maar ook een woord van bemoediging in deze zware tijden. Rotsvast staat bij ons de overtuiging: een volk,
+dat een volksaard bezit en zijn volkswaarde beseft, als het Vlaamsche, kan niet te gronde gaan.
+
+
+
+<a id="d0e302"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e302">XIV</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e303" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Verdeeling der Nederlandsche Volkskunde.</h2>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Eerste Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e710">Algemeene beginselen en maatschappelijke instellingen</a></i>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e713">Lagen en gebied onzer volkskultuur</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e1068">Dorp en dorpsgebied</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e1465">De boerenwoningen</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e1992">Volkstypen en kleederdrachten</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Tweede Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e2370">De Volksreligie</a></i>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e2373">Volksreligie en geestenwereld</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e3559">De volksfeesten</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Derde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e8385">Het Privaatleven</a></i>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e8388">Geboorte en kindsheid</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e9952">Liefde en huwelijk</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e10775">Het huiselijk verkeer</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e11079">Akkerbouw en veeteelt</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">V. <a href="#d0e11675">Ziekte, dood en begrafenis</a>.
+
+
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vierde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e12013">De Volkstaal</a></i>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e12090">Het taaleigen</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e14031">Onze plaatsnamen</a>.
+
+<a id="d0e406"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e406">XV</a>]</span></p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vijfde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e17771">De Volkskunst</a></i>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e17827">Raadsels en spreekwoorden</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e20516">Sprookjes, sagen en legenden</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e22075">Het volkslied</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e24141">Bouwkunst en dekoratieve kunst</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Zesde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e26244">De Volkswetenschap</a></i>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e26260">Volksetymologie</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e26779">Volksgeneeskunde</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e27118">Natuurverklaring en we&ecirc;rkunde</a>.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e27953">Plantlore</a>.
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e464" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Inhoud.</h2>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Ter Inleiding</span>
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Eerste Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e710">Algemeene beginselen en maatschappelijke instellingen</a></i>
+
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e713">Lagen en gebied onzer volkskultuur</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Praehistorie. Kelten. Germanen. Romeinen. Christendom.
+
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e1068">Dorp en dorpsgebied</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Allmende. Nederzettingen in dorpen. Eschdorpen. Terpdorpen. Streekdorpen of rijdorpen. Straatdorpen. Dijkdorpen. Duindorpen.
+Groepdorpen. Afzonderlijke hoeven. Steden.
+
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e1465">De boerenwoningen</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Het huis. Het Saksische type. Hooibergen. Het Friesche type. Het Frankisch-Keltische of langgevel-type. Het Frankisch-Romeinsche
+type.
+
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e1992">Volkstypen en kleederdrachten</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Het somatische volkstype. Het psychische volkstype. Kleederdracht en versierselen. Oorijzer. Naald. Zeeuwsche knoop. Huifmuts.
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Tweede Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e2370">De Volksreligie</a></i>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e2373">Volksreligie en geestenwereld</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Natuurlijke en historische laag. Animisme. Germaansche Mythologie. Elfen. Witte Vrouwen. Dwergen of aardmannetjes. Kaboutermannetjes.
+Meerminnen. Boschnimfen. Wilde Jacht. Weerwolf. Mare. Heksen. Hoefijzer. Zout. Dwaallicht. Vuurman. Spook en spookdier. Reuzen.
+Romeinsche Mythologie. Keltische Mythologie. Christendom. Kerstputten. Duivel. Klokken.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e3559">De volksfeesten</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Joelfeest. Bevruchtingstijdperk. Sint Maartensdag. Sint Maartensvuur. Noodvuur. Sint Maartensliedjes. Varkensslachten. Sint
+Maartensgans. Gaarde. Sint Katharina. Sint Andries. Sint Elooi. Sint Barbara. Sint Nikolaas. Schoenzet-liedjes. Sint Lucia.
+Guldenmis. Sint Thomasdag. Kerstmis. Roos van Jericho. Kerstblok. Kerstboom. Gebaksvormen. Sint Stefanusdag. Sint Jan Evangelist.
+Allerkinderen. Oudejaarsavond en Nieuwjaarsdag. Nieuwjaarsliedjes. Driekoningendag. Driekoningenliedjes. Kaarsjespringen.
+Boonenkoeken koningsbrieven. Sint Pontianus- en Sint Agnesdag. Vrouwkesavond. Koppermaandag. Antonius-abt. Sint Sebastianus.
+Pauli Bekeering. Maria Lichtmis. Klootschieten. Sint Blasius. Vastenavond. Maskerade. Vastenavondkoeken. Vastenavondliedjes. Haanslaan en gansrijden. Vastenavondvuur. Strarijden. Asch woensdag. Fakkelzondag. Kwenezondag. Laetare.
+Sint Pieter-in-den-Winter. 1 Maart. Gregoriusdag. Sint Geertrui. Lentefeest. Meiboom. Palmzondag. Palmpaasch. Palmpaaschrijmpjes.
+Kalfdag. Witte Donderdag. Goede Vrijdag. Goede Zaterdag. Paaschdag. Paaschei. Paaschvuur. Paaschbrood. Vl&ouml;ggelen. Paaschmaandag.
+Beloken Paschen. Natte Paschen. 1 April. Meidag. Meitaksteken. Meiliedjes. Meifluitjes. Meigilden. Meileeste. Hemelvaartsdag.
+Luilak. Pinksteren. Pinksterbloem. Nustekook. Pinksterkroon. Tweede Pinksterdag. Pinkstergilden. Sint Jan de Dooper. Sint
+Janstak. Sint Jansvuur. Petrus- en Paulusdag. Rozenhoed. Sint Marten-in-den-Zomer. Maria-Hemelvaart. Bedevaarten. Maria-Geboorte.
+Michielsdag. Allerheiligen. Allerzielen. Sint Hubertusdag.
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Derde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e8385">Het Privaatleven</a></i>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e8388">Geboorte, doop, kindsheid</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">De geboorte. Ooievaar. Bronnen en boomen. Zwangerschap. Levensboom. Scheidings- en opnamegebruiken. Doopsel. Kerkgang. Kinderziekten.
+Wiegeliedjes. Loopen en spreken. Schootliedjes. Knieliedjes. Kinderspel. Hoorspel, gezichtspel, gevoelspel. Speeldrift. Loopspelen. Springspelen. Dansspelen. Werpspelen. Balspelen. Bolspelen. Ambachtspelen.
+Schommelspelen. Knikkerspelen. Tolspelen. Hoepel- en vliegerspelen. Sneeuw- en ijsspelen. Lutje leeft nog. Vindings- en schenkingsrecht.
+Eerste schooldag. Eerste Kommuniedag.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e9952">Liefde en huwelijk</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Minnen en werven. Liefde-orakels. Vrijstemarkten. Kweesten en strunen. Dorhoed. Ketelmuziek. Volksrechtspraak. Verloving.
+Huwelijksdag. Ontwikkelingsgeschiedenis van het huwelijk. Noodigen ter bruiloft. Huwelijksmei. Heemgeleide. Het opeischen
+en schutten der bruid. Haalleiden. Het zich verbergen der bruid. Bruiloftsmaal. Huilbier.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e10775">Het huiselijk verkeer</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Introuwen. Gebed. Voedsel. Het familiefeest. Kermis. Schuttersgilden. Vogelschieten. Draaksteken. Spinning.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e11079">Landbouw en veeteelt</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">De buurtschap. Verhuizen. Vuurbeuten. Schildverteren. Bier(maal). Zaaien. Koorndaemon. Graanoogst. Oogstlied. Laatste schoof.
+Oogstkrans. Hanenslaan. Martelgans. Arenlezen. Dorschen. Dorschlied. Laatste slag. Hooi-oogst. Zwaluwliedjes. Vlasoogst, hopoogst, zaadoogst. De fooi. Veeteelt.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">V. <a href="#d0e11675">Ziekte, dood, begrafenis</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Ziekte. Dood. Scheidingsgebruiken. Uitlichten. Laatste snik. Lijkstroo. Lijkplank. Doodskleed. Openen en luiken der vensters.
+Stroowisschen. Doodenwake. Overluiden. Het kisten. Lijkdeur. Begrafenis. Lijkstoet. Lijkweg. Doodenmei. Op het kerkhof. Lijkmaal.
+Uitvaartbrood. Levenslicht. Rouwtijd. Graftooi.
+
+
+
+
+
+
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vierde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e12013">De Volkstaal</a></i>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection"><span class="smallcaps">Inleiding</span>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e12090">Het taaleigen</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Het Friesche taaleigen. Het Saksische taaleigen. Het Frankische taaleigen. Woordenschat en syntaxis. Analytische richting.
+Woordvorming. Woordvoorraad en semantiek. Zinsbouw. Emphatisch karakter.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e14031">Onze plaatsnamen</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Inleidend overzicht over persoons- en geslachtsnamen. Keltische plaatsnamen. Romeinsche plaatsnamen. Germaansche plaatsnamen.
+Huisnamen. Landerijen. Dorpen en steden. Stambepalende waarde der plaatsnamen. Straatnamen. Klemtoon. Spotnamen van steden
+en dorpen.
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vijfde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e17771">De Volkskunst</a></i>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection"><span class="smallcaps">Inleiding</span>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e17827">Raadsels en spreekwoorden</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Raadsels. Beschrijvende raadsels. Verhalende raadsels. Kwelraadsels. Letterraadsels. Raadselsprookjes. Spreekwoorden. Stafrijmen.
+Eindrijmen. Halve rijmen. Rijmlooze wederwoorden. Saksische spreekwoorden. Friesche spreekwoorden. Frankische spreekwoorden. Christelijke spreekwijzen. Apologische spreuk. Apologisch
+dierenspreekwoord. Psychologie der spreekwoorden. Volksluim. Volksluim bij plaatsnamen miet of zonder woordspeling. Spotrijmpjes
+op steden en dorpen. Spotrijmpjes op voornamen en familienamen. Spotrijmpjes op standen en ambachten. Spotrijmpjes op gebreken
+en mismaaktheden. Wat de klokken vertellen. Uien.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e20516">Sprookjes, sagen en legenden</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Sprookje, sage, legende. Het sprookje. De bakermat der sprookjes. Grimm, Benfey, Cosquin, B&eacute;dier, Bastian, Aarne. Sprookjesmotieven.
+De dierenwereld in het sprookje. Het draakmotief. De dankbare visch. De drie wenschen. Het dierensprookje. Het verzamelmotief.
+Ethnologische motieven. Het Polyfemusmotief. Het Klein-Duimpjesmotief. Het verhaal van de Twee Broeders. Mythische motieven.
+Verlossingsmotief. Vormveranderingen. Tooverij en onwondbaarheid. Droommotieven. Wensch-, vergeet- en raadselmotief. Karaktermotieven.
+Asschepoester. Karakteristiek van het Nederlandsche sprookje. Kwelsprookjes. De sage. Mythische sagen. Spook- en tooversagen.
+Vogeltjes-, tekst- en Matthusalemmotief. Volkssage en kultuursage. Maresagen. Heksensagen. Natuursagen. Christelijke sagen.
+Duivelssagen. Historische sagen Heldensagen. Abasverus. Gewestelijke sagen. De legenden. Marialegenden. Andere heiligenlegenden.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e22075">Het Volkslied</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Psychologie van het volkslied. Volkslied en rythme. Liederenmotieven. Volkslied en kultuurlied. Muziek. Arbeidslied. Oogstlied.
+Dorschlied. Andere arbeidsliederen. Bruiloftslied. Danslied. Kinderlied. Bij het touwtjespringen. Rondedansen. Reuzenlied.
+Klein Anna. Reidansen. Andere speelliedjes. Loopspelliedjes. Aftelliedjes. Balspelliedjes. Schommelliedjes. Wiegeliedjes.
+Minnelied. Cecilialied. Afscheidsliederen. Wachterliederen. Spotlied en gezelschapslied. Verhalend lied. De Twee Koningskinderen.
+Sprookjeslied. Het dierensprookje. Historisch lied. Feestlied. Geestelijk lied. Bedevaartliedjes. Het lied van den Boom. Het
+lot van het volkslied.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e24141">Bouwkunst en dekoratieve kunst</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">De volksbouwkunst. Stad en stadswoning. De privaatwoning. Het moderne stadsbeeld. De landelijke woning. De dekoratieve volkskunst.
+Vloer en haard. Spinnewiel en bedsteden. Verdere meubileering. Spreuken. Gevelspreuken. Uithangborden. Bidprentjes. Huiszegen.
+Processievaantjes. Volksprenten. Jan de Wasscher. Klein Duimpje. De volksprenten en het feestelijke jaar. Het volkstooneel. Het poppenspel.
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Zesde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e26244">De Volkswetenschap</a></i>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection"><span class="smallcaps">Inleiding</span>
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">I. <a href="#d0e26260">Volksetymologie</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">De term volksetymologie. Klank- en begripsassociaties. Etymologische natuurverklaring. Volksetymologie in plaatsnamen.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">II. <a href="#d0e26779">Volksgeneeskunde</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Volksgeneeskunde en kultuurgeneeskunde. Het beginsel der sympathie. Bezwering. Bannen en overdragen. Sympathetische geneesmiddelen.
+Offersurrival? Geneeskrachtige kruiden.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">III. <a href="#d0e27118">Natuurverklaring en weerkunde</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">Natuurverklaring. Natuurverklarende sprookjes. In de dierenwereld. In de plantenwereld. De volksweerkunde. Dichterlijke uitdrukking.
+Faktor der sympathie. Planten en dieren in de volksweerkunde. Het beginsel der periodiciteit. Kritische dagen. De volksweerkalender.
+
+
+</p>
+<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e27953">Plantlore</a>
+
+
+</p>
+<p class="tocArgument">De bloem als zinnebeeld. Volksbenamingen der planten. Tooverkracht. Invloed van het Christendom. Volksheiligen in de plantlore.
+Onze flora het beeld van den Nederlandschen volksaard. Het volkswezen van Groot-Nederland. De volkskultuur de ziel der natie.
+
+
+</p>
+<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Bij de isethnen-kaart</span>
+
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="body"><a id="d0e709"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e709">1</a>]</span><div id="d0e710" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Algemeene Beginselen en Maatschappelijke Instellingen.</h2>
+<div class="div2" id="d0e713">
+<h3 class="normal">I. Lagen en gebied onzer volkskultuur.</h3>
+<p>Hoe geheel ons land in den diluvialen tijd door ijs en water was overdekt; hoe het opdook uit de golven in het alluviale tijdperk,
+door steeds zwakker-stroomende rivieren doorploegd; hoe de bodem zich allengs vormde uit kompakte zand- en leemmassa&#700;s en
+meer regelmatige steen- en klei- en zandlagen,&#8212;dit alles is zonder twijfel van belang voor de verklaring van bewoonbaarheid,
+uitoefening van bedrijven, bronnen van bestaan, plaatselijke verordeningen en gebruiken enz., maar ligt toch te ver van ons
+onderwerp. Meer van belang zijn de verschillende <span class="letterspaced">kultuurlagen</span>, die zich ten gevolge der stroomingen van volkeren en rassen en idee&euml;n hebben afgezet en waarneembaar zijn ook in den ondergrond
+der hedendaagsche kuituur: het zijn de lagen onzer volkskultuur.
+
+</p>
+<p>1. <b>Praehistorie</b>. Aangaande de oudste bewoners van ons land, de volksstammen, die in praehistorische tijden of ook in den schemerschijn der
+geschiedenis huisden op Nederlandschen bodem, moeten wij ons grootendeels tot gissingen bepalen. Waarschijnlijk dan woonde
+eertijds in Noord- en Zuid-Nederland, met name op de boorden van Maas en Lesse, een kortschedelig ras, dat Europa bevolkte
+v&oacute;or de komst, althans v&oacute;or de definitieve uitbreiding der Indogermanen. &#8220;Wanneer de verschijnselen in Zuid-Limburg niet bedriegelijk
+blijken&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Dr. J. H. Holwerda Jr</span>., in Nederland&#700;s vroegste Beschaving (Leiden 1907), &#8220;moet daar al zeer vroeg, mogelijk reeds 3000 voor Chr., een onbeschaafde
+stam hebben gewoond, maar zeker zien we in den maker van het hunnebedvaatwerk, den <a id="d0e729"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e729">2</a>]</span>bouwer dier grafmonumenten, een verwante van dien voorhistorischen stam, die eenmaal een groot deel van Europa, ook van de
+klassieke wereld, bewoonde&#8221; (bl. 49).
+
+</p>
+<p>Naar men weet, verstaat men door hunnebedden (of hunebedden) steenen grafkamers van verschillende afmetingen, gevormd door
+een kring van erratische gesteenten, die in het diluviale tijdperk rechtstreeks door landijs waren aangebracht. Enkele dier
+zwerfsteenen dienden als dekking dezer sober-majestueuze grafsteden&#8212;wij noemen de minder ingewikkelde vormen ook wel &#8220;grafkelders&#8221;&#8212;waarin
+de oerbewoners van ons land hunne lijken neerlegden; de urnen dagteekenen uit lateren tijd, want in Nederland evenals elders
+is de lijkverbranding jonger dan het begraven. Naast de lijken legde men wapenen of andere voorwerpen, welke den doode dierbaar
+geweest waren, of die hij, naar men meende, noodig kon hebben in zijn laatste woonstede. Op dit geloof aan het voortbestaan
+der ziel na den dood in zijn menigvuldige vormen en uitingen zullen wij nog verder in de gelegenheid zijn de aandacht der
+lezers te vestigen. Ook op de hunnebedden komen wij naderhand terug. Hier zij slechts opgemerkt, dat het voorkomen van brandurnen
+in hunnebedden niet pleit tegen de stelling der prioriteit van het begraven. Want vooreerst is het waarschijnlijk, dat ook
+de Kelten en Germanen, zij het dan ook in navolging hunner voorgangers, die zich met hen&#8212;vooral met de Kelten&#8212;vermengd en
+wier kultuur zij ten deele hebben overgenomen, dergelijke grafkamers hebben gemaakt. Verder kan men gereedelijk aannemen,
+dat wederom door later-levende menschen brandurnen in de ommanteling van reeds bestaande hunnebedden zijn neergezet, zoodat
+het daarin gevondene: steenen, bronzen, zelfs ijzeren voorwerpen, uit verschillende tijden en van verschillende volksstammen
+afkomstig kan wezen.
+
+</p>
+<p>Tuschen 1500 en 1000 vinden wij deze kultuur in Drente, zuidelijk Friesland, Overijssel en het Gooi. De beschaving is een
+zuivere steenkultuur. Het bruinachtig vaatwerk, zonder draaischijf gevormd, vertoont typische gedaanten en versieringen. Wat
+de geestelijke <a id="d0e735"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e735">3</a>]</span>kultuur betreft met betrekking tot het hedendaagsche folklore, hieromtrent is weinig met voldoende zekerheid vast te stellen.
+Menig Nederlandsch begrafenisgebruik stoelt zeer zeker op animistischen grondslag, maar ook het volksgeloof onzer Germaansche
+voorvaderen vertoont sterk-animistische trekken. Insgelijks is de matriarchale familie-inrichting&#8212;waarbij de vrouw alleszins
+de meerdere is, de afstammingslijn aangeeft, den naam verleent en het erfrecht bepaalt&#8212;, die bij de oorbewoners van ons land
+de heerschende zou geweest zijn, bij de oude Germanen in een zeer vroege periode bekend geweest: zie hierover mijne Essays
+en Studi&euml;n in vergelijkende godsdienstgeschiedenis, mythologie en folklore (Venloo, 1910), bl. 176 vlg. Trouwens hier behoeft
+niet alleen sprake te zijn van &#8220;overleefsels&#8221; of &#8220;bezinksel&#8221;, zooals wij te gelegener plaatse zullen aantoonen.
+
+</p>
+<p>2. Over begrip en omvang van den term <b>&#8220;Kelten&#8221;</b> verkeert men in het onzekere. Zeker is aan sommige stammen ten onrechte die naam geschonken. Of wij met name den volksstam,
+die kort na 1000 v. Chr. van uit het zuiden ons land binnendrong, tot de Kelten kunnen rekenen, is hoogst onzeker. In alle
+geval behoort hij tot het Alpine ras. Hij vertegenwoordigt de zoogen. &#8220;Klokkebeker-kultuur&#8221;, die over een groot deel van Europa
+is verspreid geweest: men ontmoet deze Alpinen in een gedeelte van de provincie Utrecht, in Drente, Twente en op de Veluwe.
+Den naam ontleent deze kultuur aan een eigenaardig vaatwerk, geelbruin van tint en uit de hand gevormd, terwijl het vaasprofiel
+klokkevormig gebogen en eigenaardig versierd is. Naast steenen vindt men ook bronzen werktuigen en voorwerpen ter versiering,
+b.v. bronzen ringen.
+
+</p>
+<p>Deze urnen zijn slechts ten deele brandurnen. Want de dragers der klokkebekerkultuur hebben ook hun dooden begraven en wel
+onder vrij hooge opgeworpen heuvels. Bij het onderzoeken van zulke grafheuvels op de Veluwe bleek het, dat wat een aardheuvel
+leek, niets anders was dan een ineengestorte massa vergaan hout en zand, afkomstig van een koepelvormigen bouw uit houten
+balken, met zand of heideplaggen overdekt. Nu is het de verdienste van <a id="d0e744"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e744">4</a>]</span><span class="smallcaps">Dr. Holwerda</span>, gewezen te hebben op de analogie van deze grafheuvels met de prachtige koepelgraven van Mykene; hiervoor verwijzen wij naar
+een Gids-artikel van zijn hand (1912 Jan.), waar hij o.m. deze overeenkomst op populaire en overzichtelijke wijze behandelt.
+
+</p>
+<p>Een ander volk, ook behoorende tot het rondhoofdige Alpine ras, waren de Galli&euml;rs, die omstreeks 300 v. Chr. in onze zuidelijke
+provinci&euml;n de zoogen. &#8220;Hallstatt-kultuur&#8221; brachten. Op hen is de naam &#8220;Kelten&#8221; zeker meer toepasselijk. De eigenaardige urn
+dezer beschavingsperiode vertoont een min of meer bollen buik, terwijl de rand daarin zeer geleidelijk overgaat &ograve;f er scherp
+op staat en uitbuigt. De ornamentlijnen zijn meestal zigzagvormig. Zulke urnen vond men in Noord-Belgi&euml;, in het zuiden van
+Brabant en in Noord-Limburg (b.v. te Wellerlooi, Oyen en Afferden). Enkele exemplaren vond men ook op de Veluwe. Zoo vormt
+dan b.v. Hoog Soeren de noordelijkste schakel van een keten, die wij door Nederland, Belgi&euml;, Duitschland (Rijnland en W&uuml;rtemberg)
+tot in Itali&euml; kunnen volgen. Naar men aanneemt heeft de vroeg-Italische bevolking omstreeks de VIII<sup>e</sup> eeuw v. Chr. deze beschaving geformeerd; de vormen der Hallstatt-urn in gebakken aarde, zoo sterk herinnerend aan de metaaltechniek,
+hebben zij inderdaad van een metalen urnvorm afgeleid.
+
+</p>
+<p>Nu blijkt echter uit de opgravingen, dat deze beschaving in ons land eerst in de laatste eeuwen v&oacute;&oacute;r en in de eerste eeuwen
+na Christus valt te dateeren. Hieruit mag men het besluit trekken, dat de Hallstatt-kultuur, die in het Zuiden van Midden-Europa
+en in Frankrijk betrekkelijk spoedig door de zoogen. &#8220;La T&egrave;ne-kultuur&#8221; is vervangen, in onze streken, hoewel in armelijker
+vorm, is blijven voortbestaan. Wij hebben hier te doen met late afstammelingen van het Alpine ras.
+
+</p>
+<p>De vindplaatsen der urnen stemmen overeen met de geschiedkundige gegevens. De Grieksche geschiedschrijver <span class="smallcaps">Dio Cassius</span>, die Rome&#700;s historie heeft te boek gesteld, verhaalt, dat de Kelten oudtijds de beide oevers van den Rijn bewoond hebben
+en zelfs ook daar gevestigd waren, waar de stroom, Galli&euml; ter linker zijde <a id="d0e760"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e760">5</a>]</span>latend, in den Oceaan valt; terwijl <span class="smallcaps">Julius Caesar</span> meedeelt, dat de Keltische Menapi&euml;rs kort v&oacute;&oacute;r zijn komst in deze streken den rechter Rijnoever bewoonden.
+
+</p>
+<p>Ook de plaatsnamen kunnen ons eenigermate van dienst zijn, om het verbreidingsgebied der Kelten in ons land te bepalen. Te
+geschikter plaatse zal ik de Nederlandsche plaatsnamen uitvoeriger bespreken; hier volgen dus slechts enkele namen als criteria.
+
+</p>
+<p>Evenals de Duitsche plaatsjes Remagen, Dormagen e.a. verraadt <i>Noviomagus</i> zijn Keltische herkomst. Misschien is deze plaats identiek met <i>Batavodurion:</i> &#8220;fort der Bataven&#8221;, terwijl anderen deze plaats voor Wijk-bij-Duurstede, weer anderen voor Batenburg houden. <i>Arenacum</i> is vermoedelijk Arnhem. De Bataafsche burcht van den Keltischen handelsgod Lug, n.l. <i>Lugdunum Batavorum</i>, draagt een Keltischen naam, die misschien nog in Loosduinen voortleeft. Zuidelijk hebben wij verder <i>Coriovallum</i>, op de heirbaan van Maastricht naar Keulen, thans de stad Heerlen; en wat veel zegt, de namen onzer drie groote rivieren:
+Rijn, Maas en Schelde zijn beslist Keltisch. Ten onrechte heeft men ook de Waal voor Keltisch willen verslijten; deze benaming
+vertoont Germaansch karakter, verwant als zij is met het Angelsaksische <i>w&ocirc;h</i> &#8220;krom&#8221; en het Gotische <i>w&acirc;hs</i> in <i>unw&acirc;hs</i> &#8220;onberispelijk&#8221;. Zie de verhandeling van <span class="smallcaps">Prof. H. Kern</span> in het Tijdschrift van het Koninkl. Nederl. Aardrijksk. Genootschap, 2<sup>de</sup> serie XXI, bl. 773 vlg.
+
+</p>
+<p>Verder heeft onze taal, of liever het Germaansch, een niet onbelangrijke hoeveelheid taalgoed van de Kelten overgenomen, die
+ik in het Vierde Hoofdstuk bij de behandeling van het taaleigen zal bespreken. Laat ik hier slechts wijzen op zeer gebruikelijke
+woorden als <i>volk, duin, rijk, ambacht</i>, misschien <i>havik</i>. Deze leenwoorden zijn daarom zoo van belang, dewijl zij min of meer als maatstaf kunnen gelden voor het overnemen van algemeene
+kultuur. Wij mogen dus besluiten, dat ook heel wat kultuurgoed of althans elementaire beschavingsbestanddeelen zijn overgenomen
+en uitgewisseld, waarvan de bouwtrant der boerenwoningen in bepaalde <a id="d0e807"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e807">6</a>]</span>streken o.m. getuigt. Maar verder blijkt hieruit, dat de Keltische beschaving niet minderwaardig was vergeleken bij de Germaansche;
+integendeel! Waar een groote kultuurkloof gaapte, zijn de verhoudingen anders geweest. Zoo is het een feit, dat het Keltisch
+op Keltischen bodem door het Vulgairlatijn als het ware is opgezogen, en dat het slechts een niet noemenswaardig aantal woorden
+in het Fransch heeft achtergelaten. Teekenend is het ook, dat de Slaven, die in den loop der eeuwen in zoo grooten getale
+zich in Griekenland gevestigd, en vooral in den Peloponnesus zich zoo sterk met de Grieken vermengd hebben, w&egrave;l een grooten
+somatischen invloed op de Grieksche natie vermochten uit te oefenen, maar in het Nieuw-Grieksch nauwelijks enkele sporen van
+hun aanwezigheid konden achterlaten.
+
+</p>
+<p>3. De volkeren, die opdrongen uit het Noorden en Oosten, steeds door weer andere stamgenooten gevolgd, waren de <b>Germanen</b>, vertegenwoordigers van het Teutonische ras. Wij kunnen hun sporen volgen links van den Rijn in de zuidelijke gewesten, en
+verder in Gelderland, Overijssel, Drente, het Gooi, wanneer wij letten op de grove Germaansche cylinderurnen, die onder Romeinschen
+invloed steeds meer verwantschap beginnen te vertoonen met de La T&egrave;ne-kultuur.
+
+</p>
+<p>Wij kunnen hier drie stammen onderscheiden: de Friezen, Saksers (of Sassen) en Franken.
+
+</p>
+<p>De <span class="letterspaced">Friezen</span> wonen thans vrij onvermengd hoofdzakelijk nog slechts in Friesland met uitzondering van het Bilt, een bedijking in den mond
+der vroegere Middelzee, door Hollandsche kolonisten bevolkt, en verder van Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Ook Schiermonnikoog
+en Terschelling wordt nog door Friezen bewoond. Maar eertijds reikte hun gebied van de Dollard tot het Zwin, een voormaligen
+zeeboezem in Zeeuwsch-Vlaanderen. Hun gebied vormde een lang uitgerekte, smalle kleistreek, een kustzoom, zonder geografisch
+middelpunt: en zoo verklaart men hunne spoedige vermenging en staatkundige versnippering. Friesch leven en Friesche volksaard
+heerschte dus in de provincies Groningen en Friesland, in het Westen van Drente, Overijssel en Utrecht, in Holland met uitzondering
+<a id="d0e821"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e821">7</a>]</span>van Kennemerland, waar de Kannenefaten woonden, in Zeeland en het Vrije van Brugge. Sporen van Friesche zeden en taal vindt
+men nog in ruime mate in Holland, met name bij de landbouwers op de geestgronden. Vgl. <span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span>, Nederland en zijn bewoners (Amsterdam 1892) III, bl. 143 vlg.
+
+</p>
+<p>Het begin van den inval der <span class="letterspaced">Saksers</span> in ons land kan op grond van archaeologische gegevens gesteld worden op korten tijd na het begin onzer jaartelling: tal van
+resten van vaatwerk, die een Saksisch karakter vertoonen, zijn gevonden in Twente en Drente, en ook sporadisch verder westwaarts.
+Deze stammen nu, die na Caesar&#700;s tijd ons land van uit het Oosten zijn binnengedrongen, blond en kortschedelig, mogen wellicht
+niet als zuivere Teutonen (Germanen) worden beschouwd; maar door de Romeinen werden zij steeds bij de Germanen gerekend. Aan
+hun verwantschap met den beslist-Saksischen stam, die omstreeks de IV<sup>e</sup> of V<sup>e</sup> eeuw binnendrong, is wel niet te twijfelen. Maar <span class="smallcaps">Dr. Holwerda</span> noemt ze terecht &#8220;proto-Saksers&#8221;. Zij vestigden zich in de oostelijke streken van Nederland, begrensd door den IJssel, doch
+drongen verder op.
+
+</p>
+<p>Hoe sterk de Saksers&#8212;in hun geheel genomen&#8212;zich over Nederland verspreid hebben, toont o.a. het Saksische vaatwerk, dat men
+in Drente, Friesland, Overijssel, Gelderland en Limburg vindt. Het zuiverst wordt wel het Saksisch gesproken in de Graafschap,
+in Salland en Twente. In Twente vindt men ook het sterkst-uitgesproken Saksische karaktertype; en ook daar juist heeft de
+weefkunst, een Saksische huisindustrie, zich tot grootindustrie ontwikkeld. Saksische mengbevolking, mengkultuur en mengdialekten
+vindt men in Limburg, Gelderland, Holland, Overijssel en elders.
+
+</p>
+<p>Overheerschte aan den IJssel het Saksische element, aan den Rijn had het <span class="letterspaced">Frankische</span> de bovenhand. Raadselachtig is deze stam, in zoover w&egrave;l het bestaan van een Frankisch volk vaststaat, dat zich over een groot
+deel van West-Europa heeft uitgebreid; maar zijn herkomst ligt in het duister. Omstreeks 300 na Christus vielen zij in het
+land der Batavers, het eiland tusschen Maas en Rijn. <a id="d0e847"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e847">8</a>]</span>Deze, de vertegenwoordigers van een ouderen Frankischen stam, immers volgens <span class="smallcaps">Tacitus</span> verwant met de Chatten, waren het eerst met de Romeinen in aanraking gekomen: reden, waarom zij, hoezeer ook ten onrechte,
+als de oorspronkelijke bewoners van Nederland werden beschouwd.
+
+</p>
+<p>De Franken woonden in het begin hoofdzakelijk in Salland. In de IV<sup>e</sup> eeuw nestelden zij zich in Toxandri&euml; om naderhand verder door te dringen naar het zuiden. De Frankische grens in Belgi&euml; vormt
+ook de zuidelijke grens van het Nederlandsche taalgebied. Zij is nauwkeurig vastgesteld door <span class="smallcaps">Prof. G. Kurth</span>, <span lang="fr">La fronti&egrave;re linguistique en Belgique et dans le Nord de la France (Bruxelles 1898)</span>. Ongeveer volgt zij de groote Romeinsche heirbaan van Boulogne over <i lang="la">Castellum Menapiorum</i> (Cassel, in Fransch-Vlaanderen), <i lang="la">Tornacum</i> (Doornik) en <i lang="la">Aduatica Tungrorum</i> (Tongeren) naar Keulen.
+
+</p>
+<p>Nakomelingen van den Frankischen stam vindt men heden ten dage hoofdzakelijk in Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Zuid- en Noord-
+Brabant, Belgisch en Nederlandsch Limburg, in het zuidelijk gedeelte van Gelderland, Lijmers, Betuwe, Land van Maas en Waal,
+Tielerwaard, Bommelerwaard en het Rijk van Nijmegen, in de Alblasserwaard en de Vijf Heerenlanden (prov. Zuid-Holland) en
+in het grootste gedeelte van Utrecht. In Zuid-Limburg wonen de afstammelingen der Ripuarische Franken: de Usipeten, Tenkteren,
+Brukteren, Sunucers en Eburonen, die vanaf de IV<sup>e</sup> eeuw hun woonplaatsen aan de boorden van den Rijn (van waar hun naam) verlaten hadden, om zich op beide Maasoevers te vestigen.
+
+</p>
+<p>Van de Noord-Nederlandsche steden zijn volgens <span class="smallcaps">Blink</span> Deventer en Zutfen wel de meest Saksische, &#700;s-Hertogenbosch de meest Frankische, Leeuwarden de meest Friesche.
+
+</p>
+<p>Op de Veluwe stooten de drie stammen: Friezen, Saksers en Franken aan elkaar. In het Westen van het land heeft meestal vermenging
+van het Friesch met het Frankisch, in het Oosten van het Friesch met het Saksisch, en van het Saksisch met het Frankisch plaats
+gehad.
+<a id="d0e884"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e884">9</a>]</span></p>
+<p>4. Machtige invloed op volkswezen en volkskultuur is uitgeoefend door de <b>Romeinen</b>. Toen deze veroverend ons land binnenrukten, vonden zij daar Germaansche, Kelto-Germaansche en Keltische volksgroepen. Ten
+noorden van den Rijn en op de eilanden aan de monding woonden de Bataven en Kannenefaten, noordelijker de Friezen, aan den
+Beneden-Rijn de Kelto-Germanen en Kelten. De groote stam der Menapi&euml;rs in Noord-Brabant en een gedeelte van Limburg, Antwerpen
+en Oost-Vlaanderen was wel overwegend Keltisch, maar toch met Germaansch bloed en Germaansche kultuur vermengd. Hetzelfde
+geldt voor de Toxandri&euml;rs in Noord-Brabant, de Moriners in West-Vlaanderen, de Nervi&euml;rs in Zuid-Brabant, Henegouwen en Vlaanderen,
+de Atrebaten om Atrecht, de Aduatikers in Luik en Belgisch Limburg. Daarentegen mag men de Eburonen bij het latere Maastricht
+als vrij zuiver Germaansch beschouwen. Zie hierover <span class="smallcaps">P. J. Blok</span>, Geschiedenis van het Nederlandsche Volk (Leiden 1912) I, bl. 14 vlg.
+
+</p>
+<p>Nog dient te worden opgemerkt, dat ten gevolge van den inval der Romeinen het nationale gevoel meer werd opgewekt, zoodat
+in de II<sup>e</sup> en III<sup>e</sup> eeuw na Chr. de kleinere stammen zich tot groote volksgroepen aaneensloten.
+
+</p>
+<p>De Romeinsche overheersching heeft tallooze offers gevergd en harden strijd. Vooral in het tegenwoordige Belgi&euml; werden geheele
+stammen uitgemoord en de bodem gedrenkt met stroomen bloeds. Tevergeefs poogden ook de Friezen en Bataven het Romeinsche juk
+af te werpen. Maar toch moet men erkennen, dat in vele opzichten Rome&#700;s heerschappij onze landen ten zegen gestrekt heeft.
+Bij de komst der Romeinen waren onze voorvaderen nog zoo goed als natuurvolken, in schamele kleeding van ruw-bewerkte dierenhuiden
+gehuld. Spoedig zou dit anders worden. Overal vertoont de bodem, bij opgravingen, sporen van Romeinsche beschaving, al bepalen
+zich de kultuurvoorwerpen tot import: schalen, borden, kommetjes, potjes, urnen, flesschen enz. Het meest vermaard is wel
+de zoogen, <i>terra sigillata</i>, rood, met het fabrieksmerk gestempeld vaatwerk. <a id="d0e906"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e906">10</a>]</span>Hiernaast wapenen, munten enz. Vooral de linker Rijnoever werd geromaniseerd. Weldra doorsneden tallooze grachten den bodem;
+dijken werden opgeworpen en bruggen geslagen, vaste kasteelen verrezen, heirbanen werden aangelegd. Dit waren hoofdzakelijk
+de volgende:
+
+</p>
+<p>1. Van <i>Lugdunum Batavorum</i> over <i>Traiectum</i> en <i>Fectio</i> (Vechten) naar <i>Noviomagus</i>. Uit dit <i>Traiectum</i> met het voorzetsel <i>&ucirc;t</i> (uit) ontstond <i>Utrecht</i>. <span class="smallcaps">J. W. Muller</span> vergelijkt <i>Ut-bremen</i> en het Westvlaamsche <i>Uutkerke</i>. De naam <i>Ultraiectum</i> voor <i>Ultratraiectum</i> is een verlatijnsching, eerst na de renaissance opgekomen.
+
+</p>
+<p>2. Van <i>Lugdunum Batavorum</i> over <i>Forum Hadriani</i> langs den linker Waaloever naar <i>Noviomagus</i>. Dit <i>Forum Hadriani</i>, het tegenwoordige Voorburg, werd door keizer <span class="smallcaps">Hadrianus</span> gesticht niet ver van den Rijnmond. <i>Voor</i>- heeft hier dus met onze partikel <i>voor</i> niets te maken en kan slechts volksetymologisch er mee verbonden worden.
+
+</p>
+<p>3. Van <i>Noviomagus</i> over <i>Cevelum</i> (Kuik?) en <i>Blaricum</i> (Blerik) naar <i>Pons Mosae</i> (Maastricht), ook wel <i>Traiectum (Mosae</i> of <i>ad Mosam</i>) geheeten.
+
+</p>
+<p>4. Van <i>Noviomagus</i> over <i>Castra Vetera</i> (F&uuml;rstenberg, bij Xanten) naar <i>Colonia Agrippina</i> (Keulen).
+
+</p>
+<p>5. De reeds genoemde weg van Boulogne naar Keulen.
+
+</p>
+<p>Uit de vaste kasteelen aan deze heirbanen, van zoo reusachtige beteekenis voor het handelsverkeer, ontwikkelden zich belangrijke
+plaatsen. Onnoodig te zeggen, in welke mate ook de ontwikkeling van landbouw, veeteelt en nijverheid hiermee gebaat was, men
+denke slechts aan de tegelbakkerij. Ook de zeevaart bleef niet achter. Aken en Spa waren bekende badplaatsen. Overblijfselen
+van Romeinsche <i>villa&#700;s</i> worden telkens weer opgedolven; en een merkwaardige getuige van den invloed der Romeinsche kultuur is wellicht de nader te
+bespreken villabouw der boerenwoningen.
+
+</p>
+<p>Sterker dan eenige andere taal heeft het Latijn op onze taal ingewerkt, ik noem slechts de leenwoorden: <i>keizer, kerker, wijn, pauw, venster, zegel, poort, tegel, kelk, brief</i> enz.
+
+</p>
+<p>Na enkele eeuwen ging de Romeinsche beschaving hier te niet. <a id="d0e1014"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1014">11</a>]</span>Maar van blijvenden aard zou wezen het door Rome&#700;s invloed hier verspreide en gevestigde Christendom.
+
+</p>
+<p>6. Het <b>Christendom</b> bracht inwendige beschaving en vernieuwing, en het heeft den drang der tijden doorstaan. Wellicht dagteekent het Christendom
+in onze landen sporadisch reeds van v&oacute;or het jaar 400: Christelijke oudheden te Nijmegen, Wijk bij Duurstede en elders gevonden
+wettigen eenigermate dit vermoeden. Maar in de V<sup>e</sup> eeuw deed het in alle geval voor goed zijn intrede in deze gewesten. Het vestigde zich eerst in het Zuiden en heeft zich
+dan snel noordwaarts uitgebreid. Te Tongeren werd het Evangelie gepredikt door den heiligen <span class="smallcaps">Servatius</span>, die zijn bisschopszetel verplaatste naar Maastricht. Daar zetelde in de VI<sup>e</sup> eeuw de h. bisschop <span class="smallcaps">Monulfus</span>, in de VII<sup>e</sup> eeuw <span class="smallcaps">Amandus</span>, die het geloof predikte aan de Friezen. Terzelfder tijd predikten <span class="smallcaps">Eligius</span> en <span class="smallcaps">Weranfridus</span> onder de Franken en Friezen. Maar ook Vlaanderen werd door den h. <span class="smallcaps">Eligius</span> bezocht, waar reeds door <span class="smallcaps">Victricius</span> van Rouaan met vrucht aan de kerstening der bevolking was gearbeid. De hh. <span class="smallcaps">Lambertus</span> en <span class="smallcaps">Hubertus</span> waren de apostelen van Taxandri&euml; en van de Ardennen.
+
+</p>
+<p>Een kenmerkend feit voor de kerstening van Nederland is de stichting van het bisdom Utrecht door den h. <span class="smallcaps">Willebrordus</span> in de VIII<sup>e</sup> eeuw; onder hem was werkzaam de h. <span class="smallcaps">Bonifacius</span>, aartsbisschop der Friezen. Blijvend vestigde zich het Christendom in deze streken onder de Karolingers.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e1068">
+<h3 class="normal">II. Dorp en dorpsgebied.</h3>
+<p>De nederzettingen der bevolking van Nederland in dorpen (gehuchten, vlekken) en steden moeten in verband met de natuurlijke
+gesteldheid van den bodem en het karakter van den stam der nederzetting, zooveel mogelijk aan de hand der geschiedenis, worden
+verklaard. Deze verklaring is onontbeerlijk voor het goed begrip van vele folkloristische verschijnselen.
+
+</p>
+<p>Ten tijde van Caesar leefden de Germanen nog grootendeels van jacht en visscherij; ook met de veeteelt waren zij eenigermate
+<a id="d0e1075"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1075">12</a>]</span>vertrouwd. Zij vormden nog een echt nomadenvolk, dat in groepen van een zeker aantal families of geslachten rondzwierf van
+de eene plaats naar de andere. Met privaatbezit waren zij ten eenenmale onbekend. Gemeenschappelijk werd een ongedeeld stuk
+grond in bezit genomen, een <i>marke</i>, d.i. grensland, een binnen bepaalde grenzen omsloten gebied, dat in Saksische streken nog voortleeft als &#8220;onverdeelde gronden,
+aan een markgenootschap behoorende&#8221; en verwant is met het Oudsaksische <i>marka</i>, het Oudhoogduitsche <i>marcha</i> en het Latijnsche <i>margo</i> &#8220;rand&#8221;. Het verouderde Nederlandsche <i>mark, marke</i> leeft voort in <i>markgraaf</i> en <i>markies</i>. Zoodra dit stuk grond was uitgeput, werd het met een ander verwisseld.
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Tacitus</span> kent echter ook zulke nederzettingen, waarbij elk familiehoofd een bepaalde hoeveelheid land ter ontginning en bebouwing
+kreeg. Wij vinden hier een overgangsvorm tot het privaatbezit, waarop wij nader zullen terugkomen.
+
+</p>
+<p>Toen eindelijk het akkerland in privaatbezit was overgegaan, bleef toch weideland, heide, veen en bosschen in het bezit der
+gemeenschap: <b>de allmende</b>. Ten slotte werd het recht hierop georganiseerd en alleen toegewezen aan de nakomelingen der oude bewoners, die daarop recht
+bezaten. Zoo ontstonden de markvereenigingen of markgenootschappen, die meestal in de oorspronkelijk Saksische gedeelten van
+ons land: Drente, Overijssel en Gelderland voorkwamen en eerst door de wet van 10 Mei 1886 grootendeels zijn verdwenen. Deze
+wet toch machtigde ieder markgenoot de verdeeling der onverdeelde eigendommen te vorderen. In 1886 bestonden in Noord-Nederland
+nog &plusmn; 36000 H.A. onverdeelde markegronden. Zie hierover en tevens voor de verdere behandeling van dit onderwerp <span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span>, Nederland en zijne bewoners (Amsterdam 1889&#8211;1892) III, blz. 248; Ontwikkeling van den grondeigendom in Nederland, in Vragen
+van den Dag IV, bl. 98 vlg.; Studi&euml;n over nederzettingen in Nederland, in het Tijdschrift van het Koninkl. Nederl. Aardrijksk.
+Genootschap 1902, XVIII, bl. 754 vlg.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk bleven de marken op de schrale gronden van het zand- <a id="d0e1112"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1112">13</a>]</span>en grintdiluvium langer bestaan, dan b.v. in de eertijds Frankische provincies. Daar verdwenen zij onder den invloed van het
+leenstelsel, wat natuurlijk met de gesteldheid van den bodem samenhangt. In het Gooi, op de Veluwe, en nog elders, met name
+in het Oosten van het land is het gemeenschappelijk grondbezit nog blijven voortbestaan. Soms in rudimentairen vorm; zoo b.v.
+in den <i>stoppelgang.</i>
+
+</p>
+<p>Wanneer n.l. het land na den oogst in de stoppels lag, keerde het gemeenschappelijk grondgebruik weer. Dan ontstond de <i>stoppelweide</i> of de <i>stoppelgang</i>, het recht om vee op den akker te drijven na afloop van den oogst. Men noemde dit ook <i>overal</i>, vanwaar het spreekwoord: &#8220;Na St. Gal loopen de schapen overal&#8221;.
+
+</p>
+<p>Dit recht blijkt ook uit vele verboden en bepalingen. In een keure van het Land van Cuijk uit het jaar 1538 leest men: &#8220;En
+als de half oogst voorbij is, mag men de schapen en beesten laten gaan, als van ouds gewoon is, ongeschut&#8221;; en in de landrechten
+van Roermond; &#8220;Alle erfschap van akkerland, dat onbezaaid ligt, is den kerspelluiden met schapen en varkens te bedrijven gemeen,
+tenzij dat het ware besloten, want geenen scheper of zwijn geoorloofd is, besloten kamp te openen en te bedrijven&#8221;.
+
+</p>
+<p>Een eigenaardige uitzondering vinden wij in het landrecht van Drente: &#8220;Niemand zal op de gemeene esschen mogen weiden op de
+stoppelen, zoolang in de groote buurtschappen en in de kleine twee verscheidene lieden nog koren op het land hebben, uitgezonderd
+boekweit&#8221;. Immers boekweit, al was het reeds door de Kruisvaarders ingevoerd, werd als een nieuw gewas beschouwd. Ook bij
+plakaat van Utrecht werd tijdens prins Maurits het drijven van vee en paarden op het stoppelland verboden.
+
+</p>
+<p>In Vlaanderen, Zeeland, Holland en Friesland, dus in landen met betere gronden en levendiger verkeer, kwam het privaatbezit
+reeds v&oacute;or Karel den Grooten tot stand.&#8212;
+
+</p>
+<p>Bij de landelijke nederzetting onzer bevolking dient men twee hoofdgroepen te onderscheiden, n.l. de nederzettingen in dorpen,
+en in afzonderlijke hoeven.
+<a id="d0e1136"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1136">14</a>]</span></p>
+<p>I. <b>Nederzettingen in dorpen</b>. Hierin heerscht bonte verscheidenheid. Een voorname afdeeling vormen de planloos geconcentreerde nederzettingen, die wij
+<i>komdorpen</i> noemen en voor welke men in het Duitsch de benaming <i>Haufendorf</i> heeft. Elk huis heeft zijn eigen richting en ligt op zich zelf: het raakt de naburige huizen niet en rijgt zich met hen niet
+tot &eacute;en reeks aaneen. Het wegennet van een komdorp is dan ook planloos, krom en hoekig. In Duitschland komt dit type oorspronkelijk
+in Sleeswijk-Holstein, Oost-Hanover, Brunswijk, Hessen en Th&uuml;ringen voor, om zich naderhand over het grootst gedeelte van
+Middel- en Opper-Duitschland uit te breiden.
+
+</p>
+<p>Tot de oudste Germaansche nederzettingen in Nederland kunnen gerekend worden de komdorpen op de Drentsche hoogvlakte, die
+den naam van Hondsrug draagt. Zij vertoonen het tijpe der
+
+</p>
+<p>1. <b>Eschdorpen</b> en liggen op hooge, droge gronden, waar het water aan het bouwen geen beletsel bood en waar men niet zuinig behoefde te zijn
+met de ruimte. De Hondsrug was eertijds de natuurlijke brug, die de noordelijke kuststreken met de landstreken van het Bentheimsche
+en Overijssel verbond. De Keltische bewoners, die zich daar hadden gevestigd, werden verdrongen door een Germaanschen stam,
+die later wel met Franksische en Saksische stammen in aanraking kwam, maar toch zijn eigen aard wist te handhaven. Welke die
+eigen aard was, is moeilijk te bepalen; in alle geval stond hij de Saksers nader dan de Franken. Wij denken met name aan de
+dorpen Emmen, Borger, Rolde, Gieten, Grolloo, Zwinderen en Weerdinge.
+
+</p>
+<p>Men vestigde zich steeds in de nabijheid van zachtoploopende heuvels, die goeden grond voor bouwland boden, zoodat in den
+regel de dorpen gebouwd zijn op den rand der bouwlanden: <i>esschen</i> of <i>engen</i>. De grondverdeeling kan men zich ongeveer volgenderwijs voorstellen:
+
+</p>
+<p>Elk der dorpelingen kreeg op dezen esch door &#700;t lot&#8212;waaraan niet zelden hoogere beschikking werd toegekend&#8212;een strook gronds
+ter bewerking, zooals b.v. bij het aardappelen rooien aan <a id="d0e1165"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1165">15</a>]</span>elk der arbeiders een strook wordt toegewezen. Later moest men weer andere stukken in bewerking nemen, en ook daar werkten
+de dorpsgenooten in dezelfde volgorde en op gelijken afstand van elkaar. Heide, bosch, veen en weideland werd gemeenschappelijk
+benut.
+
+</p>
+<p>Het bouwland werd verdeeld in drie slagen, en wel om de vruchtbaarheid te bevorderen volgens het drieslagstelsel: &eacute;en gedeelte
+werd bestemd voor wintergraan, het tweede voor zomergraan, het derde bleef braak liggen. Elk dezer drie hoofddeelen werd dan
+in gelijke rechthoeken verdeeld, en in elk der slagen kreeg de dorpsgerechtigde een aandeel naar zijn recht. De scheiding
+dezer rechthoeken was door voren, met den ploeg getrokken, en door zware grenskeien aangeduid. Van daar de naam <i>voorgenoten</i>, Nederduitsch <i>Vorgenaten</i>.
+
+</p>
+<p>De oudste nederzettingen werden gevestigd aan den rand van een bosch; en hieraan herinnert een groot aantal Nederlandsche
+dorpsnamen op&#8212;<i>woud,&#8212;holt,&#8212;loo,&#8212;horst,&#8212;rode,&#8212;rade</i> enz. Elke woning nam dan een open plek in het bosch in, en langzamerhand werd het bosch om en te midden van de woningen der
+nederzetting meer en meer uitgeroeid, en vormden de afzonderlijke huisplaatsen een aaneengesloten geheel.
+
+</p>
+<p>Maar op de open plekken tusschen de huizen, de <i>brinken</i><a id="d0e1184src" href="#d0e1184" class="noteref">1</a>, bleef het geboomte in stand, al werd elders het bosch gerooid. Daar vergaderden de bewoners in de schaduw der oude eiken
+om naar de wijze der oude Germanen hun belangen te bespreken. Is ook menig oud gebruik verdwenen, nog heden zijn de brinken
+een sieraad onzer dorpen en uit dorpen gegroeide steden (b.v. Laren, Blarikum, Bussum, Hilversum), en wijzen op een nauw met
+het Saksisch element verwante herkomst. Ook vindt men bij vele boerenwoningen nog begroeide brinken, &#8220;een spoor&#8221;, zegt Dr.
+Blink, &#8220;van den oorspronkelijken toestand, toen het geboomte elke woning overschaduwde&#8221;.
+
+</p>
+<p>Welke die gemeenschappelijke belangen ter bespreking op den brink <a id="d0e1197"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1197">16</a>]</span>zijn konden, springt in het oog. Allen, die een zelfden slag bebouwden of bebouwd hadden, dienden een gemeenschappelijk overleg
+te plegen voor het ploegen en oogsten, voor het gebruik der wegen, die naar het eene stuk liepen over het land van den ander,
+en omgekeerd. Het gevolg dezer samenkomsten was het tot stand komen van gemeenschappelijke bepalingen, waaraan ieder zich
+had te onderwerpen, van een soort <i>velddwang</i>.
+
+</p>
+<p>Tot het tot stand komen en in stand blijven van gemeenschapszin, gemeenschappelijk overleg, gemeenschappelijke bepalingen
+droeg ook in groote mate bij de gemeenschappelijke afkomst. Want doorgaans waren de leden eener zelfde nederzetting door familiebetrekkingen
+verbonden, zoodat men inderdaad van een &#8220;vermaagschapt&#8221; dorp zou kunnen spreken, waarvoor men in het Duitsch de uitdrukkingen
+<i>Sippendorf</i> kent. Ten gevolge der isoleering bleef de herinnering aan de gemeenschappelijke herkomst bestaan, ook toen de natuurlijke
+betrekkingen steeds losser en losser werden. Oorspronkelijke verwantschapsverhoudingen spreken ook uit plaatsnamen, die b.v.
+op&#8212;<i>ingen</i> en&#8212;<i>ongen</i> uitgaan, want hierdoor wordt meestal de afstamming van een bepaalden persoon uitgedrukt<a id="d0e1213src" href="#d0e1213" class="noteref">2</a>. Breidde het gezin door het huwelijk der kinderen zich uit, dan werd hierdoor de eenheid niet verbroken; het gezin bleef
+zoo lang mogelijk op dezelfde hoeve, en de schoonzoon of schoondochter trad eenvoudig als nieuwe werkkracht naast de andere
+kinderen bij de familie in. Allen arbeidden voor <i>de</i> familie, de zoons gingen met den boer naar het land, de dochters bezorgden met de boerin de huishouding. Nog heden treft
+men in Drente 3 tot 4 generaties aan in &eacute;&eacute;n huis. Wie of in zulk een gezinskomplex den boventoon voert? Naar verluidt, wordt
+het beslissend woord gesproken door &#8220;het oude mensch&#8221;, d.i. de oude boerin.
+
+</p>
+<p>Zoo vormden dan de dorpelingen een zekeren clan, met een <i>buurtschap</i> als nauwere kern. Vooral wanneer in bepaalde omstandigheden des levens de hulpzame hand viel te bieden, waagde het <a id="d0e1227"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1227">17</a>]</span>niemand, zich aan enkele clan-bepalingen in den vorm van dienstbetoon te onttrekken: bij geboorte of overlijden, bij verhuizing,
+bij het bewerken van vlas, bij het scheren der schapen, bij het oogsten, bij het bouwen eener woning enz. Hier vinden wij
+ook de kiem van het soms op zoo eigenaardige wijze zich uitende dorpsindividualisme, hierin b.v. dat, wanneer een boerenzoon
+naar de hand dingt van een meisje uit een naburig dorp, hem door de jongelieden van dat dorp allerlei zwarigheden in den weg
+gelegd worden.
+
+</p>
+<p>Nog lang riep de <i>boerhoorn</i> de Drentsche dorpsgenooten ter vergadering tot het gemeenschappelijk vaststellen van zaai- en oogsttijd en tot het bespreken
+van onderwerpen van algemeen belang. Na het laatste signaal op den boerhoorn waagde geen maaier het meer, de zeis te haren,&#8212;wie
+zich verzette, werd beboet. Den boer, die den dekstier hield, was dat jaar ook de boerhoorn toevertrouwd. Met trots sneed
+hij er zijn naam in; met een gevoel van zelfwaarde blies hij ter waarschuwing of verzameling bij brand, dreigend onweer en
+begrafenis.
+
+</p>
+<p>Ook bij onze oostelijke naburen vertoont het volksleven van dezen oorspronkelijken toestand nog menig rudiment. In Anhalt
+worden op derden Pinksterdag des namiddags de paarden en koeien schoongemaakt en de geiten gemolken; en zoodra de koeherder
+op den boerhoorn blaast, verzamelen zich allen met hun vee v&oacute;or het dorp. In plechtigen stoet, de paarden voorop en de ganzen
+het laatst, gaat het dan naar de pinkstweide, door den &#8220;Dorfknecht&#8221; afgezet en ieder weidt zijn vee. Bekranst keert het vee
+huiswaarts en de koeherder krijgt van den boer, die dat jaar den bul houdt, het schoonste geschenk, een hals- of zakdoek en
+een stuk koek. Veelal wordt elders in Nederduitschland de hoorn vervangen door de klok.
+
+</p>
+<p>2. Een anderen vorm van het komdorp vertegenwoordigen de <b>terpdorpen</b> in Groningen en Friesland, en elders.
+
+</p>
+<p>Terpen zijn kunstmatige kleiheuvels met zacht-oploopende hellingen, slechts enkele meters lang, en dienende als vluchtheuvels.
+De hoogste dier terpen vond men te Midlum, Winsum, Dronrijp, Beetgum, <a id="d0e1243"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1243">18</a>]</span>Holwerda, Anjum. Enkele zijn weer geheel of gedeeltelijk afgegraven; &#8220;want thans wordt weder vernietigd&#8221;, schrijft Dr. Blink,
+&#8220;wat voor eeuwen met veel moeite tot stand werd gebracht&#8221;: <i>Nederland en zijne bewoners</i> II, bl. 306; vgl. III, bl. 259.
+
+</p>
+<p>De naam <i>terpen</i> geldt meest voor Friesland en Groningen. Hier spreekt men ook van <i>wierden</i>, in Zeeland van <i>killen</i> en <i>vliedbergen</i>; de Zeeuwsche hillen zijn over het algemeen kleiner dan de Friesche en Groningsche terpen.
+
+</p>
+<p>Welnu, deze terpen hebben in overoude tijden tot het vestigen van nederzettingen gediend, n.l. op zeekleilanden, reeds bewoond
+v&oacute;or er bedijking langs de zee had plaats gevonden. Deze nederzettingen zijn de kern onzer terpdorpen: Marsum, Kantens, Warfum,
+Bafloo, dan ook Dokkum, Franeker, Leeuwarden enz. De kringvormige ligging wijst op hun herkomst.
+
+</p>
+<p>In de geschiedenis der nederzettingen op terpen kunnen wij vier fazen onderscheiden.<a id="d0e1266src" href="#d0e1266" class="noteref">3</a>
+
+</p>
+<p>In de eerste faze waren de bewoners nog arme visschers, die op de uiterste kust hun bedrijf uitoefenden. In het midden der
+eerste eeuw na Christus beschrijft de Romeinsche natuurvorscher Plinius de vluchtheuvels met haar schamele hutten gedurende
+dit tijdperk.<a id="d0e1274src" href="#d0e1274" class="noteref">4</a> Hij zelf heeft ze aanschouwd, in het Noorden, bij het volk der groote en kleine Cauchen, oprijzend te midden eener uitgestrekte
+vlakte, die tweemaal des daags en des nachts door den oceaan wordt overstroomd. &#8220;Het armzalige volkje woont daar op hooge
+heuvels of banken, met de hand opgeworpen tot op een hoogte, waar zij beschermd zijn tegen de hoogste vloeden en waarop zij
+hutten bouwen, gelijk zeevarenden omringd door de wateren, gelijk schipbreukelingen, die op het droge gered zijn en bij hun
+vlucht voor het water jagen op de visschen der zee&#8221;. Ook de terpen der tweede faze zijn nog niet hoog. Men vindt daarin lagen
+mest, stroo en <a id="d0e1279"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1279">19</a>]</span>afval, afwisselend met kleilagen of daarmee aangevuld. Reeds zijn de bewoners veehouders geworden. De gevonden palen zijn
+afkomstig van schuttingen, drinkwaterputten, palen waaraan het vee gebonden werd, misschien van leem- en stroohutten. Vermoedelijk
+verbouwden zij ook zomervruchten, maar niet geregeld en slechts in geringe hoeveelheid.
+
+</p>
+<p>Landbouwers in den engeren zin des woords worden zij eerst in de derde faze. In deze heeft een ophooging der terpen plaats
+gehad door het aanbrengen van klei, en in deze ophooging wordt veel minder mest gevonden. De landbouwers achtten het noodzakelijk
+een afzonderlijke kleilaag ten behoeve hunner behuizingen aan te brengen.
+
+</p>
+<p>Gedurende de vierde faze verrijzen op de terpen dorpen met kerken en kloosters: men denke aan Warfum, Uskwerd, Rottum, Oldeklooster
+in de Marne, Oldeklooster bij Appingedam, Mari&euml;ngaard te Hallum, O.L. Vrouw ten Dale te Lidlum, Klaarkamp bij Dokkum enz.
+
+</p>
+<p>In den regel werden de terpen in de oudste tijden slechts door &eacute;ene familie bewoond. Bij al te groote uitbreiding der familie
+legde men dan in de nabijheid der oude hoeve een nieuwe aan. Later, onder de schutse der bedijking, waagde men het ook, nieuwe
+nederzettingen te vestigen in het vlakke land. Zoo ontstonden huizengroepen van een vijftal of ook meer woningen met een kleine
+gemeenschap, waaronder de eigenaar der oudste woning het familiehoofd en als het ware de landheer was<a id="d0e1287src" href="#d0e1287" class="noteref">5</a>. Daar, waar zulke nederzettingen op een kruispunt van land- of waterwegen lagen, waar een kerk, klooster of herberg stond,
+ontwikkelde zich de nederzetting tot een dorp.
+
+</p>
+<p>Toch waren op de grootere terpen reeds van meet af aan ook grootere nederzettingen gevestigd, die men terecht als oorspronkelijke
+terpdorpen mag beschouwen.&#8212;
+
+</p>
+<p>Andere groepen van dorpen zijn niet komvormig, maar reeks- of rijvormig gebouwd; het zijn de
+<a id="d0e1302"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1302">20</a>]</span></p>
+<p>3. <b>Streekdorpen</b> of <b>rijdorpen</b>, meestal twee rijen huizen langs wegen en kanalen; zijstraten zijn zoo goed als onbekend. Evenals in de komdorpen woont en
+leeft men naast elkaar, maar ieder bewerkt zijn grond naar eigen goeddunken. De verre lengtewegen en de talrijke kanalen en
+slooten&#8212;hoe noodzakelijk ook&#8212; verslinden veel terrein.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk ligt de reden van dezen bouwtrant in de gesteldheid van den bodem. Verlaat men het Drentsche diluviale hoog-plateau
+en nadert men de veenranden, dan stoot men vrij plotseling op streekdorpen. Wie opmerkzaam door de verschillende nederzettingen
+heentijgt, ziet de agrarische ontwikkeling van het land als een reuzenfilm voorbijtrekken. In elk dorp wandelen wij als het
+ware door de ru&iuml;nen van den voortijd, ouder en merkwaardiger dan zoovele befaamde gedenkteekenen uit de Middeleeuwen, en de
+staalkaart der bezittingen vertolkt ons de begrippen en bedoelingen der stichters.
+
+</p>
+<p>Wij wijzen vooreerst op de <i>veendorpen</i>. Zij vertoonen alle een eigenaardig karakter en een systeem van grondverdeeling, dat in nauwe betrekking staat tot hun wording.
+Het landschap is geenszins rijk aan afwisseling, veeleer eentonig. &#8220;Het poetische, schilderachtige landschapsbeeld der oude
+zandgronden ontbreekt er geheel, ook al bieden enkele gedeelten door goede bebossching werkelijk natuurschoon aan. Stijf,
+afgemeten als het landschap, is het karakter van de bevolking der [veen]kolonie; geen dichterlijke sagen leven er voort in
+de volksverbeelding, en alleen de overleveringen van heksen en spoken, droog en dor als zij zijn, tendencieus als zij werken,
+zijn hier niet zelden blijvend en inwerkend&#8221;: <span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span>, Studi&euml;n enz. in het Tijdschrift v. h. Koninkl. Nederl. Aardrijksk. Genootschap 1902, dl. XIX, bl. 66.
+
+</p>
+<p>In sommige nederzettingen, als Ruinerwold, Giethoorn en Koekange, zijn de huizen als &eacute;&eacute;n vaste reeks gegroepeerd. Zij ontstonden
+als vaste dorpen aanvankelijk midden in het afgeveend land, niet aan een rijweg. Daarentegen zijn b.v. Hoogeveen en Smilde
+jonge <a id="d0e1323"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1323">21</a>]</span>nederzettingen in de venen, die zich tot een dubbelrijig lengtedorp hebben geformeerd. Hier is dus het dorp in twee rijen
+gebouwd, aan weerszijde van den weg, welke de lange, smalle landerijen aan beide kanten rechthoekig snijdt. Zoo nog Wanneperveen,
+Koldeveen en Veendijk.
+
+</p>
+<p>Staphorst en Rouveen zijn verschoven veenkolonies. Hier volgde de nederzetting de afgraving van het veen, om ten slotte stabiel
+te worden aan beide zijden van een geschikten verkeersweg. Beide dorpen hebben waarschijnlijk thans hun derde plaats. Terwijl
+de andere tweereeksige veenkolonies meestal door een mengelmoes van velerlei herkomst bevolkt worden, wijzen deze beide dorpen
+op een gemeenschappelijke, eenvormige afkomst. De bevolking heeft dan ook iets zeer typisch en oorspronkelijks. Zij houdt
+weinig voeling met de buurtschap, terwijl aloude zeden en gewoonten veelal in eere bleven.
+
+</p>
+<p>Nog niet zoo heel lang geleden had te Staphorst bijna geen huis een schoorsteen. Gaat de boer een nieuw huis bouwen, dan verzekert
+hij zich eerst van de toestemming der buren, die dan weer ouder gewoonte de verplichting hebben, hem bij het transport van
+het bouwmateriaal en anderszins behulpzaam te zijn.
+
+</p>
+<p>De greppels tusschen de verschillende akkers worden nooit in orde gebracht of in rechte lijn doorgetrokken, maar kronkelen
+zich in allerlei bochten en zigzaglijnen tusschen de akkers van twee buurlieden heen.
+
+</p>
+<p>Elk Staphorster is boer. Een eigenlijke arbeidersbevolking ontbreekt. Wie op zijn land niet genoeg <span id="d0e1333" class="corr" title="Bron: werkt">werk</span> en verdienste vindt, helpt zijn beter gezeten nabuur.
+
+</p>
+<p>Hoogst belangrijk is ook de ontwikkeling van den grondeigendom aldaar; zie hierover <span class="smallcaps">Dr. J. Frost</span>, <span lang="de">Agrarverfassung und Landwirtschaft</span>, bl. 143 vlg. Staphorst dankt zijn oorsprong aan een kleine nederzetting van Friesche monniken in de XIII<sup>e</sup> eeuw.
+
+</p>
+<p>Tot de tweereeksige dorpen behooren ook de nederzettingen der veengravende boeren, die eigenlijk van meet af aan van de boerderij
+<a id="d0e1349"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1349">22</a>]</span>hun hoofdbedrijf maakten. Zij liggen aan de veenranden, b.v. de Meeden, Kropswolde, Beerta, en de nederzettingen ten Oosten
+der Hunze, als Wolfsbergen, Annerveen, Gieterveen enz. In de kern van het hoogveen verrezen mettertijd de veenkolonies Veendam
+en Wildervank; het eerste nam een stedelijk karakter aan, terwijl het tweede meer het cachet van een dubbel streekdorp behouden
+heeft.
+
+</p>
+<p>Den vorm van een streekdorp vertoonen nog de veendorpen Helenaveen in Noord-Brabant en Griendtsveen (gemeente Horst) in Limburg.
+
+</p>
+<p>Eenigermate het type der veendorpen vertoonen de Noord-Brabantsche <b>straatdorpen</b>, met name de dorpen in de Langstraat: Raamsdonk, Waspik, Kapelle, Besooien, Waalwijk, Baardwijk, Drunen en Nieuwkuik. Dit
+kan niet bevreemden, als men weet, dat in 1396 een turfvaart van Den Bosch naar &#700;s Gravenmoer werd gegraven, en dat in het
+begin der XVI<sup>e</sup> eeuw de turfhandel van de Langstraat op Holland en Zeeland zeer aanzienlijk was. Toen het vervenen verliep, meent <span class="smallcaps">Blink</span>, zochten de arbeiders naar werk. De kleibodem was niet geschikt voor bouwland; daarentegen gaf het vele goede water uitstekend
+gelegenheid tot leerlooierij, waartoe de veeteelt vele huiden, de bosschen op de zandgronden niet zeer verre de schors leverden.
+Zoo ontwikkelde zich in de Langstraat de schoenen- en leerindustrie.
+
+</p>
+<p>Meer nog vertoonen het karakter van veenkolonies &#700;s Gravenmoer, Vrijhoeve, Kapelle en Sprang. Tot de straatdorpen behooren
+ook de dorpen in de Streek tusschen Hoorn en Enkhuizen.
+
+</p>
+<p>4. Veel overeenkomst met de streekdorpen vertoonen de <b>dijkdorpen,</b> nederzettingen gevestigd langs een dijk. Zij zijn veelvuldig op kleigronden en laagveenlanden, waar de bodem meestal door
+dijken tegen overstrooming moet beschermd worden. Zij liggen op den oever van groote rivieren, maar ook aan de kleinere waterwegen.
+Wij noemen de dorpen in de Haarlemmermeer en de Beemster; in Zuid-Holland: Kinderdijk, Alblasserdam, Ridderkerk, Papendrecht,
+Sliedrecht, Giessendam.
+
+</p>
+<p>5. De <b>duindorpen</b> en de dorpen op de geestgronden onderscheiden <a id="d0e1376"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1376">23</a>]</span>zich door hun verstrooide, onregelmatige of centrale groepeering der huizen.
+
+</p>
+<p>6. De <b>groepdorpen</b> zijn overheerschend in Noord-Brabant, Limburg en een gedeelte van Gelderland, maar ook in dat deel van Belgi&euml;, waarover zich
+ons onderzoek uitstrekt; m.a.w. in geheel ons zuidelijk volksgebied. Zij vertoonen het Frankische type. &#8220;Groepdorpen&#8221; noemen
+wij deze, omdat zij doorgaans hun ontstaan danken aan den drang der bewoners, in grootere of kleinere groepen bij elkaar te
+wonen, zonder dat die groep op verwantschap berust. De levendige, sociaal-aangelegde aard, het Frankisch karakter met zijn
+Keltischen ondergrond, noopte hen zich te vereenigen in dorpen en dorpjes en gehuchten. Gehuchtsgewijze hebben oorspronkelijk
+de talrijke verstrooide nederzettingen plaats gehad, die de Frankische gouwen overdekken. Op den voorgrond staat het begrip
+van de vrije deelbaarheid van den bodem, welke zich in die streken reeds vroeg moet hebben ontwikkeld. Op kleine schaal heeft
+het in bezit nemen van den bodem plaats gehad. De oudste nederzettingen vormden zich op smalle, groene strooken, vlak aan
+het water, soms aan weerszijden van een beek. Nergens is de grond zoo versnipperd: hoekjes, kampjes, akkertjes liggen verstrooid
+door elkaar; de verstrooide ligging van het grondbezit was nog willekeuriger en planloozer dan in de akkerdorpen.
+
+</p>
+<p>Alles wijst op partikularisme, op ontginning van partikulieren, die onregelmatig en naar de omstandigheden hun kultuurland
+uitbreidden; zie <span class="smallcaps">Blink</span>, Studi&euml;n enz., t.a.p., dl. XXI, bl. I vlg.; <span class="smallcaps">Frost</span>, Agrarverfassung und Landwirtschaft, bl. 129 vlg.
+
+</p>
+<p>De bewoners waren buitenmate gehecht aan de plek hunner inwoning, en de landgewoonte wilde, dat de landbezittingen door de
+ouders onder de kinderen werden verdeeld. Dit leidde er toe, dat ieder boer moest trachten het kultuurland uit te breiden;
+maar dit gebeurde buiten de gemeenschap, het was overgelaten aan elks persoonlijk initiatief.
+
+</p>
+<p>Versnippering van kultuurland en gemis aan aaneengesloten grondbezit <a id="d0e1395"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1395">24</a>]</span>vindt men ook, en wel in hooge mate, in de Graafschap Zutfen, ofschoon daar toch slechts een klein gedeelte der bevolking
+in dorpskommen gevestigd is. De woningen staan er meestal over de velden verspreid. Zij vertoonen het type der:
+
+</p>
+<p>II. <b>Afzonderlijke hoeven</b>. Ge&iuml;soleerd liggende te midden van de bijbehoorende landerijen dragen zij een Saksisch en Friesch karakter. Men vindt ze
+dan ook in het Zuid-Oosten van Groningen, het Westerwolder kwartier, in het Oosten van Overijsel en Gelderland, in Twente
+en den Gelderschen Achterhoek, in Friesland, Noorden Zuid-Holland en sporadisch op Frankischen bodem. Zoo treft men ze in
+Belgi&euml;, Nederland en Duitschland aan benoorden een lijn, die loopt van Bergen langs de Dyle naar Leuven, en vandaar langs
+de Demer in de richting van Maastricht. Bij Maaseyk gaat zij volgens <span class="smallcaps">Meitzen</span>, <span lang="de">Siedelung und Agrarwesen I</span>, bl. 517, over de Maas, en loopt dan de Swalm opwaarts over Wegberg, Dahlen, Odenkirchen, Grefrath en Neuss naar den Rijn,
+dien zij te Kaiserswerth kruist. Voor Belgi&euml; zijn typeerende voorbeelden: Berghem bij Brussel, Meygem bij Gent en Ellicum
+bij Maaseyk. In Nederlandsch Limburg begint dus het gebied der afzonderlijke hoeven benoorden Roermond en valt min of meer
+samen met dat van het Frankisch-Keltische huis, waarover naderhand meer. Men treft echter weer afzonderlijke hoeven aan in
+de zuidlimburgsche zijdalen: Geuldal, Geleendal enz.
+
+</p>
+<p>De meening van <span class="smallcaps">Meitzen</span>, dat deze afzonderlijke hoeven niet van Germaanschen, maar van Keltischen oorsprong zouden zijn, vindt niet voldoende steun
+in den woontrant der Gallische, Britsche en Iersche Kelten, terwijl zijne hypothese, die hiermee verband houdt, dat het Keltische
+halle-huis als het type van het Nederlandsche woonhuis moet worden beschouwd, beslist onwaar blijkt. Afzonderlijke hoeven
+liggen in echt kern-Germaansche streken, die nimmer door Kelten zijn bewoond, als in Noorwegen, noordelijk Zweden en op de
+Westkust van Sleeswijk-Holstein.
+
+</p>
+<p>Karakteristiek voor de nederzettingen in afzonderlijke hoeven is <a id="d0e1415"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1415">25</a>]</span>minder de bouwtrant der huizen, dan wel de eigenaardigheid, dat elk huis door de bijbehoorende landerijen omgeven is, en dat
+deze bezittingen in <span class="letterspaced">kampen</span> zijn verdeeld, d.i. kwadraatvormig begrensde stukken bouwgrond of weiland, door afzonderlijke heggen of greppels omgeven.
+Deze afgeslotenheid der afzonderlijke bezittingen heeft tot gevolg, dat zij ge&iuml;soleerd verspreid liggen over de geheele uitgestrektheid
+van het dorpsgebied. Het kultuurland ligt versnipperd en verstrooid, omgeven door hagen en singels van hakhout. Iedere boer
+woont op een afzonderlijk stuk gronds. Z&oacute;o is de gesteldheid van nederzetting en grondverdeeling b.v. te Terborg, Lichtenvoorde,
+Varsseveld, Groenloo, Beltrum enz. Waar men hier dorpen of gehuchtvormige huizengroepen vindt, die kerk of markt omzoomen,
+zijn deze hoofdzakelijk niet door landbouwers, maar door ambtenaren of neringdoenden bewoond.
+
+</p>
+<p>Wat de verkeerswegen betreft: zij verbinden eigenlijk niet hoeve met hoeve, maar dorp met dorp en stad met stad. De hoeven
+bereikt de wandelaar slechts op zijpaden, en de bewoners trachten langs allerlei zijweggetjes en dwarspaadjes, kriskras getrokken
+over de kampen heen, kerk en markt te bereiken. Aan de hoofdstraat te wonen wordt heel niet als een voordeel beschouwd.
+
+</p>
+<p>Deze vorm van nederzettingen, die ook in geheel West-Duitschland van Noord tot Zuid wordt aangetroffen, wortelt zeer zeker
+ten deele in het stamkarakter, ten deele ook in oorspronkelijke familieverhoudingen: had de landbouwer geen maagschap, stond
+hij met zijn familie ge&iuml;soleerd, dan zal hij vaak zelfstandige bodemkultuur verkozen hebben boven een zich-aaneensluiten met
+niet-verwante personen. Maar de machtigste faktor was toch de gesteldheid van den bodem. Zoo was het b.v. in de vette greidstreken
+van belang, het vee in de onmiddellijke nabijheid van het huis te laten weiden. Verder treffen wij de afzonderlijke hoeven
+daar aan, waar de betere grondgesteldheid en verscheidenheid van den bodem aan een algemeene bebouwing der landerijen geen
+hinderpalen in den weg stelde; terwijl de akkerdorpen bij al hun verruiming en <a id="d0e1424"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1424">26</a>]</span>uitbreiding toch steeds oasen in het dorre heideland gebleven zijn. Anderzijds duldde echter het feit, dat de bodem door watertjes
+en rivier doorsneden was, geen inbezitneming van omvangrijke stukken.
+
+</p>
+<p>Bij het erfrecht staat de ondeelbaarheid van hoeve en hoeveland op den voorgrond. Alles lag hier bij elkaar, en wel in voldoende
+mate om de familie te onderhouden. Waartoe zou men deelen, terwijl elders nog zooveel gelegenheid tot nederzetting geboden
+werd? Daarom werden jongere zoons en dochters, die de hoeve verlieten, met vee, huisraad enz. tevreden gesteld, terwijl de
+boer zijn wensch kon vervullen: <span class="letterspaced">de hoeve voor de familie te behouden</span>. Zoo hoort men nog: &#8220;de hoeve moet bij het bloed blijven&#8221;, en &#8220;hoeve gaat boven kind&#8221;.
+
+</p>
+<p>Het heden ten dage geldende erfrecht heeft deze in het kern-Saksische gedeelte van ons land ingewortelde rechtsbegrippen slechts
+onbelangrijk kunnen wijzigen: in Twente, in den Achterhoek en elders is het erfrecht Oudsaksich gebleven.
+
+</p>
+<p>Elk boerenerf draagt zijn eigen naam en oorspronkelijk zijn eigen huismerk: een eenvoudige, uit enkele lijnen samengestelde
+figuur, later een monogram. De naam blijft aan het huis gehecht in weerwil van alle wisseling van bezitters. Het &#8220;heem&#8221; of
+&#8220;heim&#8221; gaat boven het geslacht. De hoevenamen zijn ouder dan de famielienamen.
+
+</p>
+<p>III. Meerdere dezer dorpen zijn uitgegroeid tot <b>steden</b> van den echt Germaanschen stempel.
+
+</p>
+<p>Verscheidene faktoren hebben tot den Nederlandschen stedenbouw meegewerkt. De Kelten hadden steden als handelscentra; ik noemde
+reeds Noviomagus, Batavodurum, Lugdunum Batavorum, Coriovallum. Om deze centra zelf zette zich een belangrijke laag Romeinsche
+beschaving, zoo b.v. Nijmegen, een bij uitstek belangrijk strategisch, staatkundig en ook ekonomisch middelpunt, door <span class="smallcaps">Tacitus</span> de stad der Batavieren bij uitnemendheid genoemd: <i>Oppidum Batavorum</i> (Hist. V, 19). Andere steden van Romeinschen oorsprong vermeldde ik <a href="#d0e847">bl. 8</a>. Tot de allervoornaamste behoort zonder twijfel het oude <a id="d0e1451"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1451">27</a>]</span>Trecht, een plaats, door de natuurlijke ligging aangewezen als grensstation. Over het bestuur en burgerrecht dezer steden
+zijn wij slecht ingelicht.
+
+</p>
+<p>De steden nu van beslist Germaanschen oorsprong, zooals gezegd uit dorpen gegroeid, zijn te danken aan een geleidelijke ekonomische
+ontwikkeling. De aanleiding, de stoot tot die ontwikkeling werd gegeven door het bouwen van een kerk, het stichten van een
+klooster, het optrekken van een burcht, welks heer ten slotte de heer werd over de stad. Maar zeer juist zegt <span class="smallcaps">Prof. Brugmans</span> in zijn Oud Nederlandsche Steden in haar ontstaan, groei en ontwikkeling (Leiden 1912), dat deze oorzaken niet steeds afzonderlijk
+werkten, maar te zamen en in vereeniging: &#8220;Niet alleen omdat er een kasteel, kerk, klooster of marke was ontstaan, vormde
+zich daar een tot stad uitgegroeid dorp, maar omdat de plaats, waar dat kasteel, die kerk, dat klooster of die marke gelegen
+was, gunstig was voor het ontstaan van een handelscentrum. Dezelfde oorzaken, die eerst het kasteel hebben doen ontstaan,
+doen daarna de stad uitgroeien; beide zijn in hun soort, op eigene wijze, ekonomische middelpunten van den omtrek. Veelal
+is de stedenformatie de resultante van een parallelogram van krachten. Groningen b.v. is tegelijk een marke en een markt,
+een landbouwdorp en een handelscentrum&#8221; (bl. 4).
+
+</p>
+<p>De ekonomische emancipatie ging de politieke vooraf. Het staatsgezag heeft hier niet scheppend, maar bevorderend en ten slotte
+sanktioneerend gewerkt. Maar de voornaamste aanleidende oorzaak houdt op de stad haar stempel gedrukt. Bisschop <span class="smallcaps">Balderik</span> was de eigenlijke stichter van het Middeleeuwsche Utrecht: en zoo draagt deze stad in haar staatsrechtelijken en maatschappelijken
+bouw en ontwikkeling alle eigenaardigheden van een bisschopsstad. Groningen is een gildestad. De Friesche steden Sneek, Bolsward,
+Franeker, Dokkum, Leeuwarden blijven het karakter vertoonen van zuivere landsteden. Nijmegen is een keizersstad, Zutfen, met
+haar talrijke dochtersteden, een grafelijke hofstad. Brugge, Gent, Yperen, Antwerpen, <a id="d0e1463"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1463">28</a>]</span>Amsterdam, Dordrecht, Vlaardingen en het jongere Rotterdam zijn op-ende-op handelssteden. Tot de min talrijke kategorie der
+gestichte steden behoort &#700;s Hertogenbosch.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e1465">
+<h3 class="normal">III. De Boerenwoningen.</h3>
+<p>Bij de beschouwingen over dorp en dorpsgebied zijn wij eigenlijk slechts aan de oppervlakte van het volksbestaan gebleven.
+De aard der verschillende nederzettingen vergunde ons geen diepen blik te slaan in het volksleven: het hart van dat leven,
+de intieme haard van dat bestaan is <span class="letterspaced">het huis</span>.
+
+</p>
+<p>Hoe heeft ons volk op Nederlandschen bodem zich zijn heemstede gebouwd, ter berging en ter schutse van zich en zijn gezin,
+ter berging van veestapel en moeizaam verworven hooi- en vruchtenoogst? Hoe hebben onze vaderen dit heem geformeerd, ten einde
+er hun welbehagen te vinden, zonder in strijd te komen met ekonomische vereischten?
+
+</p>
+<p>&#8220;De landman die zijn huis bouwt&#8221;, aldus <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span> in zijn bekoorlijk-frissche boekje over De Landsche Woning in Vlaanderen (Amsterdam), &#8220;heeft iets van de begaafdheden die
+eigen waren aan den middeleeuwschen bouwmeester. In alles gebruikt hij overleg en gezond verstand en hij streeft er naar om
+met &#700;t minste middelen, het grootst mogelijk uitwerksel te bekomen. Hij bekommert zich niet om pracht of praal&#8212;een huis dient
+enkel om er in te wonen en alzoo ziet hij er niet naar of denkt er nooit aan dat zijn huis langs de straat moet staan... om
+gezien te worden, maar als &#700;t zoo gelegen komt, bouwt hij het met den achterkant naar de straat om &#700;t met den voorkant naar
+&#700;t Oosten of &#700;t Zuiden te keeren en alzoo licht en warmte op te vangen&#8212;twee dingen die hem van groote waarde zijn&#8221; (bl. 17,
+18).
+
+</p>
+<p>Ik spreek hier alweer over den bouwtrant der boerenwoningen, en niet der stadswoningen. Want in de boerenwoningen spreekt
+zich meer het volkskarakter uit, komt het volkseigenaardige meer tot zijn recht, is het oorspronkelijke het best bewaard.
+Daarom heeft tot <a id="d0e1482"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1482">29</a>]</span>nog toe de wetenschappelijke volkskunde dan ook zoo goed als uitsluitend oog gehad voor de landsche woning,&#8212;al zou het zeker
+de moeite loonen na te gaan, hoe deze huistypen in de steden tot burgerwoningen werden vervormd. Vooral het Oudhollandsche
+en Oudvlaamsche koopmanshuis met zijn smalle straatfa&ccedil;ade, en evenzeer de visscherswoning, die zich stellig niet tot de eilanden
+beperkt, zijn nadere onderzoekingen in deze richting overwaard. Wat betreft de publikatie van Mr. <span class="smallcaps">S. Muller</span> en <span class="smallcaps">Prof. Dr. W. Vogelsang</span>: Het Oud-Hollandsche Huis (Utrecht 1909), deze ontwerpt een beeld van de Nederlandsche beschaving in de XVII<sup>e</sup> en XVIII<sup>e</sup> eeuw aan de hand der Nederlandsche poppenhuizen; zie aldaar over de indeeling en het gebruik van de Oudhollandsche patricische
+huizen, bl. 26, 27. Vrijwel uitsluitend op historisch-architektonisch gebied liggen de belangrijke bijdragen over onze Oudgeldersche
+gevels van <span class="smallcaps">C. L. van Balen</span>, gepubliceerd onder de rubriek &#8220;Oud-Limburg&#8221; in Limburg&#700;s Jaarboek XI, bl. 65, 153; XII, bl. 154; XIV, bl. 43.
+
+</p>
+<p>Dan ook,&#8212;de industrie blijkt hier opnieuw de gezworen vijandin van het typische in den volksaard, zelfs in de landsche woning.
+Dit kan weer niemand beter betoogen dan <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span>: &#8220;Waar de nijverheid ergens een landstreek binnendringt en de bevolking overweldigt, ziet men dien tooi en zorg aan de woningen
+gauw vergaan. Waar de landsche lieden hun bestaan vinden in fabrieken of groote werkhuizen, zelfs waar de huisarbeid geoefend
+wordt, ziet men die liefhebberij niet om de woning een lachend uitzicht te geven. Gevels worden niet meer gewit en de ramen
+niet meer geschilderd, bloemen en boomen heeft men niet meer van doen en wat de huisbaas aan de woning niet wil verstellen,
+laat de huurder maar vervallen. Daar heeft heel die streek en het landschap een ander uitzicht&#8212;iets als de kleurlooze verlatenheid
+van onbewoonde huizen, grauw, vaal als een achterbuurt en &#700;t geheel heeft het aanzien van armoede en lustelooze slordigheid&#8221;
+(De Landsche Woning, bl. 30).
+
+</p>
+<p>Buiten beschouwing blijft hier ook het dorpshuis, niet hoeve tevens, <a id="d0e1506"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1506">30</a>]</span>dat meestal in zijn tegenwoordigen vorm van jongen datum is, afhankelijk van de gemeentelijke verordeningen. Wat de kleine
+arbeiderswoning betreft, somtijds volgt zij op kleinere schaal het type van het boerenhuis der streek. Maar de latere arbeiderswoning
+vertoont meestal denzelfden droevigen internationalen stijl, dien men ook in de kleine huizen der steden aantreft. Daarentegen
+gaat de mijnwerkerswoning in Limburg, dank zij vooral de goede zorgen der maatschappij &#8220;Ons Limburg&#8221;, een aesthetisch en architektonisch
+beslist beteren weg op.
+
+</p>
+<p>De boer is in de wijze, waarop hij zijn woning bouwt, uitermate konservatief. Gelijk zijn vaderen voor eeuwen hun hoeve ingericht
+hadden, zoo doet hij het nog heden. Een treffend voorbeeld van dit konservatisme geeft <span class="smallcaps">Prof. Gall&eacute;e</span>: &#8220;In de laatste vijf en twintig jaren hebben groninger boeren aangevangen de heidevelden aan de Dedemsvaart te ontginnen.
+Zij hebben hunne huizen en schuren daar naast die van den overijsselschen landbouwer gevestigd. Men zou verwachten, dat zij
+hun bedrijf zoo inrichtten als de sinds eeuwen en eeuwen daar gezeten boer; maar neen. Terwijl deze op dezelfde wijze als
+zijn stamgenooten aan Regge of IJssel zijn huis en hof heeft ingericht, volgt de groninger boer daar aan de vaart geheel het
+friesche type, waaraan hij in zijn groningsche land gewoon was.&#8221; Zie het verslag van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap
+1907, bl. 12.
+
+</p>
+<p>De verschillende typen van de Germaansche woning&#8212;en hiertoe behooren de boerenwoningen van Groot-Nederland&#8212;zijn het voorwerp
+van nauwgezet en scherpzinning onderzoek geweest bij onze oostelijke naburen. Ik wensch hier slechts te wijzen op <span class="smallcaps">Rudolf Henning</span>, Das Deutsche Haus in seiner historischen Entwicklung, Quellen und Forschungen XLVII; Die Deutschen Haustypen, Quellen und
+Forschungen LV, 2; <span class="smallcaps">Otto Lasius</span>, Das Friesische Bauernhaus in seiner Entwicklung w&auml;hrend der letzten vier Jahrhunderte, Quellen und Forschungen LV, I; vooral:
+<span class="smallcaps">August <a id="d0e1523"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1523">31</a>]</span>Meitzen</span>, <span lang="de">Das Deutsche Haus in seinen volkst&uuml;mlichen Formen (Berlin 1882)</span> en: <span lang="de">Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen enz. (Berlin 1895)</span>, waar hij den Germaanschen woningbouw in de breede omlijsting van het agrarische recht en de landbouwekonomie behandelt.
+Nu is op het werk van Meitzen wel eens scherpe kritiek uitgeoefend, met name door <span class="smallcaps">Karl Rhamm</span> in Globus 1897, bl. 169 vlg., z&oacute;o scherp, dat hij zelfs &#8220;<span lang="de">in den bez&uuml;glichen Ausf&uuml;hrungen Meitzens, wenigstens was die Endergebnisse anbelangt, keinen Fortschritt gegen die Henningsche
+&Auml;ra erblicken kann.</span>&#8221; Toch houdt het kloeke werk van Meitzen in deze materie groote waarde en gezag,&#8212;al moeten wij Rhamm toegeven, dat b.v. de
+theorie van den Keltischen oorsprong van het Saksische huis verre van steekhoudend is (zie <span lang="de">Siedelung und Agrarwesen I</span>, bl. 184, 620; II, bl. 91 vlg.; III, bl. 126 vlg.).
+
+</p>
+<p>De Nederlandsche bouwtrant is hoofdzakelijk onderzocht door wijlen <span class="smallcaps">Prof. J. H. Gall&eacute;e</span>: Het Boerenhuis in Nederland en zijne bewoners (Utrecht 1908), waaraan ik in de volgende uiteenzettingen dankbaar meerdere
+gegevens en beschouwingen ontleen. Van de hand van denzelfden geleerde verscheen een verhandeling in <span lang="fr">Les Pays-Bas (Cercle des Journalistes &eacute;trangers)</span>, bl. 501 vlg., getiteld: <span lang="fr">Moeurs et Coutumes</span>; zie ook zijn rede gehouden in het Provinciaal Utrechtsch Genootschap, medegedeeld in het Verslag van 5 Juni 1907.
+
+</p>
+<p>Wij onderscheiden in ons land <span class="letterspaced">vier hoofdtypen</span>: het Saksische, het Friesche, het Frankisch-Keltische en het Frankisch-Romeinsche type. Gall&eacute;e noemt het Saksische type liever
+het halle-huis, omdat het toch ook bij anderen dan Saksen gevonden wordt; en het Frankisch-Keltische huis noemt hij liever
+het langgevel-type, of het huis met den breeden, horizontalen voorgevel. Dit is ongetwijfeld juist. Maar ik verkies uit praktisch
+oogpunt de benamingen, die in verhouding staan tot de drie hoofdstammen, welke de bevolking van Groot-Nederland uitmaken.
+
+</p>
+<p>I. Het <b>Saksische type</b> vertoont &eacute;en groote halle met hoog dak, waaronder mensch en vee zonder eenige afscheiding huizen. Nu <a id="d0e1562"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1562">32</a>]</span>vertegenwoordigt deze huisvorm echter niet alleen het alleroudste Germaansche type, maar is in wezen met het oudste Indogermaansche
+type identiek. Dit toch had den vorm van een vierkante hut, uit balken en leem, rijshout en ruwe steenen, met of zonder mortel
+verbonden opgetrokken. Wij onderscheiden twee lange en twee smalle zijden met hoog en schuin dak. Driedeelig, met langwerpig
+grondvlak, vereenigt het onder deze hellende afdakking woning, schuur en stalling.
+
+</p>
+<p>Wijd en zijd vinden wij dit type verspreid. &#8220;<span lang="de">Ueber die Anlage und die Dimensionen des alt-europ&auml;ischen viereckigen Hauses sind wir durch sorgf&auml;ltig ausgef&uuml;hrte Untersuchungen
+der Ueberreste von Ansiedlungen im Erdboden an vielen Stellen Europas genau unterrichtet</span>,&#8221; schrijft <span class="smallcaps">Sigmund Feist</span>, <span lang="de">Kultur, Ausbreitung und Herkunft der Indogermanen (Berlin 1913)</span>. &#8220;<span lang="de">Demnach ist der Urtypus dieses germanischen, slavischen und griechischen Hauses ein Viereck, mit deutlich unterschiedener
+Giebel und Langseite, der Herd steht ungef&auml;hr in der Mitte und eine offene (oder spater geschlossene) Vorhalle von geringer
+Tiefe liegt vor dem Hauptgeb&auml;ude. Dieser Haustypus erstreckt sich von Norwegen durch Norddeutschland, Polen und die Karpathenl&auml;nder
+bis nach Griechenland und Kleinasien</span> (bl. 128, 129).
+
+</p>
+<p>Maar dit type is toch vooral Saksisch. Hoe treffend b.v. de grenzen van het Oudsaksische taaleigen en van &#8220;het huis met de
+lange deel&#8221; elkaar dekken&#8212;behoudens enkele goed-verklaarbare afwijkingen&#8212;blijkt wel het best uit <span class="smallcaps">Willi Pessler&#700;s</span> opstel over de &#8220;<span lang="de">Ethno-geographische Wellen des Sachsentums</span>&#8221; met bijgaande Is-ethnenkaart in het tijdschrift <span lang="de">W&ouml;rter und Sachen</span> I, bl. 49 vlg.<a id="d0e1589src" href="#d0e1589" class="noteref">6</a>
+
+</p>
+<p>In het Saksische boerenhuis in zijn meest oorspronkelijken vorm koncentreert zich alles om de deel. Aan de eene gevelzijde
+van het huis woont de boer, de andere omspant een reuzenpoort, die naar de deel leidt; aan weerszijde van het huis zijn de
+huisdieren ondergebracht; hierbij valt op te merken, dat de koeien op de mest <a id="d0e1599"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1599">33</a>]</span>met de koppen naar de deel gekeerd staan, waar de voedergoot is.
+
+</p>
+<p>In de oudste huizen ontbreekt hier zoo goed als elke scheidsmuur of schutting. Tegenover de groote schuurdeur, aan het andere
+eind van de deel, bevindt zich de haard, waar de boerin den maaltijd bereidt en waaromheen het gezin zich verzamelt. Deze
+open, vrij-liggende vuurstede behoort m&egrave;t het omsloten-zijn van woning, stalling en schuur in &eacute;en enkele ongescheiden ruimte
+tot de meest karakteristieke kenteekenen van het Oudsaksische type en getuigt tevens van hooge oudheid.
+
+</p>
+<p>In de groote, ruime halle heeft de boer heel zijn have en goed, heel zijn bezittingen onder de oogen, in zijn onmiddellijke
+nabijheid. Zij wordt begrensd door twee rijen van zuilen of stijlen. Boven deel en stalling en woongedeelte verheft zich het
+hooge dak, dat als bergplaats dient, en welks nok van voren naar achteren in &eacute;ene onafgebroken lijn doorloopt.
+
+</p>
+<p>De ontwikkeling is twee&euml;rlei richting gevolgd. Eenerzijds streefde en streeft men er naar, den haard uit het midden naar den
+zijkant te verdringen, uit de vrije, aloude woonruimte naar een engere keuken, en hem een soort van hulphaard toe te voegen
+ter verwarming van een meer moderne woonruimte, n.l. de kachel. Anderzijds tracht men woning, stalling en schuur te scheiden,
+aanvankelijk nog onder &eacute;en dak, dan over verschillende gebouwen verdeeld.
+
+</p>
+<p><i>a</i>. In Twente en in het Oosten der Graafschap vindt men nog het &#8220;l&ouml;sse hoes&#8221;, de hoeve met &eacute;en enkele ruimte voor mensch en
+vee. Als ingang tot de deel dient de groote <i>bansdeure</i> en <i>niendeure</i>, die onder het eerste <i>gebint</i> staan, terwijl het dak oversteekt. Deze oversteek heet de <i>oos</i> of de <i>ondersch&ucirc;r</i><a id="d0e1625src" href="#d0e1625" class="noteref">7</a>.
+
+</p>
+<p>Daarnaast vindt men niet zelden rechts en links afhangende dakvakken, waaronder veelal rechts de paardenstal is. De woonruimte
+is soms met tegeltjes geplaveid. Aan den wand bij de voordeur is de <i>g&ouml;tte</i> of &#700;t waschhok; aan de andere zijde zijn de bedsteden. <a id="d0e1636"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1636">34</a>]</span>In sommige huizen vindt men achter de bedsteden een kleine kamer voor &#8220;de deerns&#8221;.
+
+</p>
+<p>De stijlen, waarop het dak rust, worden twee aan twee door <i>bakke</i> verbonden, die een <i>gebint</i> vormen; het meerendeel der huizen heeft vier gebinten. Op de stijlen worden de sporen gesteld, die zich boven de dakspar
+vereenigen en een eind onder de dakspar door de <i>hanenbalken</i> samengehouden worden. Onderling zijn de balken verbonden door de <i>balkensleete</i>, dunnere boomen, die de deel dekken; hierop wordt het koren of hooi gevlijd. De groote opening, waardoor het hooi wordt opgestoken,
+heet het <i>balkenslob</i> (<span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, het Boerenhuis, bl. 45, 48).
+
+</p>
+<p>Het Saksische boerenhuis munt uit door zijn ekonomische eenheid en overzichtelijkheid. Bij den <i>haard</i> is de zitplaats der boerin, die van daaruit haar oog laat gaan door de geheele ruimte, om het doen en laten, het komen en
+gaan, het rustelooze beweeglijke leven van mensch en vee gade te slaan. Als op een open schouwtooneel speelt het zich v&oacute;or
+den haard af. De arbeidsgemeenschap van daarbuiten wordt in het inwendige des huizes voortgezet: nergens grijpt het veelzijdige
+arbeidsleven z&oacute;o vastsluitend ineen, nergens is het samenleven van familie en gezin z&oacute;o innig als onder het ruime Oudsaksische
+dak, om den gezelligen Oudsaksischen haard.
+
+</p>
+<p>Die haard, het middelpunt van dit oorkonservatieve familieleven, de aan alle zijden vrijliggende <i>heerd</i>, de <i>raakk&ucirc;le,</i> is eigenlijk en oorspronkelijk niets dan een rond gat in den bodem, omgeven door steentjes. Hierop wordt het vuur van turf
+of <i>schadden</i> en hout ontstoken. Aan de eene zijde ligt het brandhout: dit is <i>den st&ograve;kh&ocirc;k</i>.
+
+</p>
+<p>Het vuur vlamt op en walmt op en hult somwijlen de heele ruimte in dikke rookwolken, opkronkelend langs de stijlen en binten,
+een uitweg zoekend langs het <i>balkenslop</i>, door de <i>walmgaten</i>, ja door de voegen en naden van het stroodak, alles beroetend en besmeurend. Op den haard wordt het vuur smeulende gehouden
+in de asch, en eerst wanneer gloed noodig is, word het tot nieuw leven opgewekt. Zoo wordt naar aloude zede bewaard het <span class="letterspaced">eeuwige</span> haardvuur.
+<a id="d0e1688"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1688">35</a>]</span></p>
+<p>V&oacute;or den haard, op de deel, worden de feestgelagen gehouden; daar wordt het bruiloftsmaal gevierd; daar wordt lustig gedanst
+op het oogstfeest; ... daar, in de gemeenschap van mensch en vee, op het tooneel van het roerige, bonte alledaagsch-leven,
+wordt ook het lijk ter schouw gelegd. Maar de gewichtigste en schoonste handeling van het privaatleven, de blijde inkomst
+der bruid, het binnenleiden der jonge huisvrouw in haar nieuwe huisgenootschap en het tooneel harer huiselijke bezigheid,&#8212;die
+plechtigheid wordt bij den haard zelf gevierd. Zij is van groote kultuur-historische beteekenis er in haar bleef voortleven
+een der schoonste en zinrijkste handelingen van het Indogermaansche bruiloftsritueel. De bruid&#8212;naderhand de meid&#8212;wordt om
+den haard geleid ten teeken, dat zij daarvan bezit neemt; zij wordt <i>gehaald</i>. Op dit gebruik kom ik in het Derde hoofdstuk (Privaatleven) nader terug. Hierbij spelen ook de haal en de haalketting een
+voorname rol, die aan de <i>wendez&ucirc;le</i>, een zware, rechtopstaande stijl met dwarsbalk, hangt. Aan de haal, die hooger en lager kan gesteld worden, hangt de ketelhaak
+met den grooten ketel.
+
+</p>
+<p>Bij de groote, eigenlijke hoeve bevinden zich veelal binnen een omwalde of omheinde ruimte nog een hooischuur, meestal van
+hout, met riet gedekt, dan een wagenschuur, een korenschuur (<i>het sp&icirc;ker</i>), kalverstallen, bergplaatsen, varkenskotten, bijenschuur, waschhuis, bakhuis enz.
+
+</p>
+<p>Over een reusachtige uitgestrektheid van de Germaansche laaglanden is dit type verspreid, omvattend de Saksische gouwen benoorden
+een lijn, die van af de Maas&#8212;naar het heet nabij Venloo&#8212;in oostelijke richting loopt en haar weg vervolgt over het Rothaargebergte.
+In Nederland&#8212;en op Nederland past het boven beschreven type in de eerste plaats&#8212;vindt men dezen huisvorm in het Oosten van
+Groningen, in Oost-Drente, Overijsel, Gelderland, Utrecht, een groot deel van Zuid-Holland en Limburg. Het zuiverste en meest
+archa&iuml;eke type vindt men in Twente en den Achterhoek van Gelderland, Drente en Westerwolde; elders <a id="d0e1704"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1704">36</a>]</span>komen verschillende varianten voor, ten deele onder te bespreken.
+
+</p>
+<p>Een eigenaardig type treft men te Staphorst en Rouveen aan (<a href="#d0e1323">bl. 21</a>). <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span> beschrijft dit type (Het Boerenhuis bl. 39 vlg.), dat ook beoosten de Boorne, in een deel van Friesland gevonden wordt, als
+een gemengd-Friesch type, en geeft het den naam van &#8220;Zuiderzee-type&#8221;. Zeker vallen hier Friesche bestanddeelen waar te nemen.
+Maar op beslist Saksisch karakter wijst toch de vrijliggende haard, de lange, ruime deel en de <i>banderdeur</i>. Thans is de woning veelal van de schuur gescheiden door een <i>middelschot</i> met <i>middeldeure</i> of <i>milldeure</i>.
+
+</p>
+<p>Men vindt dezen bouwtrant ook nog in het Gooi, bij Bussum, Hilversum, Laren, Blaricum, Soest, de Vuursche. Volgens <span class="smallcaps">J. Claerhout</span>, Biekorf XXIV, bl. 312 komt de Oudsaksische bouworde mede in de Kempen voor.
+
+</p>
+<p><i>b</i>. Voor Twente vormt de Regge de westgrens van het zuivere, onvermengde type. Westelijk van de Regge heeft men al vroeg een
+scheidsmuur tusschen dorschvloer en woning, tusschen den koestal en de bewoners opgericht. Op dezen scheidsmuur rust dan soms
+een zeer lage zoldering boven het woonvertrek. Het hooi wordt hier geborgen in afzonderlijke hooischuren of <b>hooibergen</b>. Deze bestaan uit vier of vijf zware palen, de <i>bergroeden</i>, welke door een vierkant of vijfkant dak steken, verplaatsbaar, van hout gemaakt en met riet gedekt.
+
+</p>
+<p>De haard wordt verlegd naar den scheidsmuur of naar de keuken. De ingang tot de keuken is nu eens in een gang, die van de
+voordeur tot de deeldeur doorloopt, dan weer door een klein portaal. Aan de eene zijde van de keuken is de opkamer, aan de
+andere een slaapplaats voor de volwassen dochters.
+
+</p>
+<p>Dit type komt met belangrijke wijzigingen hier en daar ook in Noord-Brabant voor, b.v. in het land van Heusden en in de Langstraat.
+
+</p>
+<p><i>c</i>. &#8220;Ook in het noorden van Limburg, beoosten de Peel en ten noorden van Tegelen, wordt een huistype gevonden, dat hiermede
+<a id="d0e1749"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1749">37</a>]</span>overeenkomt ..., nergens echter met een hooiberg, noch met een dorschvloer in dezelfde schuur met de koeien. Schijnbaar is
+er volkomen overeenkomst, doch de langdeel ontbreekt en in de plaats daarvan heeft men een koestand met mestvaalt en een gang
+voor den koestand langs den zijmuur. De groote schuurdeur in den achtergrond geeft toegang tot de mestvaalt en geeft gelegenheid
+om in te rijden met hooiwagens ten einde het hooi boven de koeien te bergen. In een schuur achter het woonhuis is de dorschvloer
+en daarboven de bergplaats voor koren, hooi en andere gewassen ...&#8221; Aldus <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, Het Boerenhuis, bl. 57, 58.
+
+</p>
+<p>De uitdrukking &#8220;in het noorden van Limburg, beoosten de Peel en ten noorden van Tegelen&#8221; kan ik niet beamen. Ik ontken niet
+het bestaan van enkele hoeven, die dezen vorm vertoonen, benoorden Tegelen b.v. te Well, Bergen, Gennep enz. Maar dit is een
+groote zeldzaamheid. Uit autopsie weet ik, dat de gewone huisvorm in de omstreken van Venloo, te Velden, Grubbenvorst, Horst,
+Arcen, Well, Wellerlooy, Bergen, Afferden, Heijen enz. de Keltisch-Frankische is, reden, waarom ik hierbij afzonderlijk een
+grondplan geef der boerenwoning van Venloo en omstreken. Gall&eacute;e geeft ook slechts &eacute;&eacute;n voorbeeld, n.l. een huis te Gennep (pl.
+XIX, 3&#8212;5, pl. XXII, 8, 9).
+
+</p>
+<p>Bij <span class="smallcaps">Willi Pessler</span>, <span lang="de">Das alts&auml;chsische Bauernhaus in seiner geographischen Verbreitung</span> (Braunschweig 1906), vind ik overeenstemmend met mijne bevindingen bl. 137: &#8220;<span lang="de">Jenseits der Maas in der holl&auml;ndischen Provinz Limburg bei Venloo und Roermond finden sich keinerlei Ankl&auml;nge, sondern nur
+langgestreckte Wohnbauten, in denen Stuben, Viehstall, Diele von einem Giebel bis zum anderen aneinander gereiht sind</span>&#8221;. Dan stelt hij zich de vraag, bij welk Duitsch dorp beoosten Venloo de huisgrens dan wel eigenlijk begint? Hij komt tot
+de slotsom, dat wij &#8220;<span lang="de">Gladbach, Hinsbeck und Leuth (alle Kreis Geldern) getrost mit dem Zeichen des ausgestorbenen s&auml;chsischen Bauernhauses bezeichnen
+k&ouml;nnen</span>&#8221;. Ik geloof, dat wij voor de dorpen benoorden Venloo tot een zelfde <a id="d0e1770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1770">38</a>]</span>konklusie kunnen komen. Wij bevinden ons hier in een Saksisch menggebied, zooals de taalgrenzen uitwijzen; hierop kom ik nader
+terug. Maar de Saksische bouwtrant mag men in deze streek grootendeels als <span class="letterspaced">uitgestorven</span> beschouwen.
+
+</p>
+<p><i>d</i>. Een laatste type is het <span class="letterspaced">T-huis</span> of <span class="letterspaced">dwarshuis</span>, in Noord-Brabant <i>krukhuis</i> genoemd. Hier is de schuur, die wat inrichting der stijlen en van het dak, verdeeling der stalruimte en plaatsing van deur
+betreft, met het hallehuis groote overeenkomst vertoont, in een zijgevel ondergebracht, waarvan de dakspar met die van het
+woonhuis een hoek van 90 graden vormt. Men vindt deze huizen langs Rijn, IJssel en Vecht. In de Betuwe is het de meest voorkomende
+vorm; vrij veelvuldig is hij ook in het land van Maas en Waal en in de Langstraat.
+
+</p>
+<p>2. Het <b>Friesche type</b>.
+
+</p>
+<p><i>a</i>. De Friezen beschouwen als het voornaamste gedeelte hunner hoeve de bewaarplaats van het hooi. Daar veeteelt en zuivelbereiding
+het hoofdmiddel van hun bestaan uitmaken, is ruime hooiberging op de allereerste plaats noodzakelijk. De hooiberg vormt dus
+het middelpunt, waaromheen zich stalling, dorschvloer en melkerij groepeeren.
+
+</p>
+<p>Hij verheft zich in het midden van een vrijwel kwadraatvormig grondplan. Tusschen vier zware kapstijlen wordt het hooi hoog
+tot in den nok opgetast, zoodat de lage, vierkante onderbouw door een hoog rieten- of pannendak in den vorm eener pyramide
+wordt bekroond.
+
+</p>
+<p>Dit viervakkig dak is het <i>stelpdak</i>, vanwaar de benaming: <span class="letterspaced">stelphoeve</span>.
+
+</p>
+<p>Waar de landbouw wordt uitgeoefend, die ruime berging van veldvruchten en ruime dorschvloeren vereischt, daar neemt de schuur
+zeer groote afmetingen aan. Aldus in Groningen en Friesland. Maar overal vindt men hetzelfde grondbeginsel: de stapel, hooi
+of veldvruchten, vormt het vierkant, waaromheen alles gelegen is.
+
+</p>
+<p>De stijlen, <i>stenders</i> of <i>z&ucirc;len,</i> worden twee aan twee verbonden door balken en onderling door twee dwarsleggers. Elk samenstel <a id="d0e1817"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1817">39</a>]</span>van twee stijlen met een balk wordt een <i>bint</i> genoemd. De ruimte binnen vier van zulke stijlen heet het <i>vierkant</i> of <i>vak</i>, in Friesland en oostelijk <i>de golf</i>, in Noord-Holland <i>de tas</i>. Is &eacute;en vierkant niet voldoende, dan worden de vakken vermeerderd en de schuur krijgt een langwerpig uiterlijk (<span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, Het Boerenhuis, bl. 17, 18).
+
+</p>
+<p>Men heeft wel eens beweerd, dat het Friesche type zich uit het Saksische heeft ontwikkeld, en wel door de deel met oogstgaven
+(hooi, vruchten) te vullen en van wege het grootere brandgevaar huis en schuur scherper te scheiden. Wat hiervan zij, dit
+eene staat vast, dat beide typen in vroegere tijden veel dichter bij elkaar stonden. Bij het Friesche type mist de boer het
+overzicht over het geheel, maar bij de hoogopgevoerde ekonomische eischen is althans schijnbaar de vorm van het &eacute;en-huis gered.
+
+</p>
+<p>Dit type wordt aangetroffen in geheel Oost-Friesland, in Groningerland en Noord-Holland tot even ten zuiden van Amsterdam.
+Verder in het zuiden van Zuid-Holland (Alblasserwaard, IJselmonde, Beierland, Voorne, het Dortsche eiland) en in den Zevenbergschenhoek
+in Brabant. Enkele, en wel vrij oude vormen van dezen bouwtrant, vindt men in Zeeland.
+
+</p>
+<p>Wat de stalling betreft dient te worden opgemerkt, dat het vee met den kop naar den muur staat&#8212;dus omgekeerd als op de Saksische
+hoeve&#8212;en met de achterzijde naar de stalgang. Elke koe, of elk paar koeien, heeft een door planken of balken gescheiden stand.
+Het licht valt door kleine venstertjes, veelal van gordijntjes voorzien. De zindelijkheid is overal bepaald voorbeeldig te
+noemen. De meeste boerderijen hebben een reusachtigen melkkelder, thans zoo goed als overbodig, daar de bewerking der melk
+meestal in de centrifuges plaats heeft.
+
+</p>
+<p>De dorschvloer heet in Noord-Holland de <i>darsch</i>. Aan de keuken, waar de groote schouw is, geeft men in Friesland den naam van <i>p&icirc;zel</i>: eigenlijk was dit de naam van de groote hang of schouw zelf, Latijn <i>pensile.</i> Bij den Frieschen huisvorm in Duitschland beduidt <i>p&ecirc;sel</i> de woonkamer of feestzaal.
+<a id="d0e1857"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1857">40</a>]</span></p>
+<p>Voor Belgi&euml; vind ik hieromtrent bij <span class="smallcaps">Claerhout</span>, Biekorf XXIV, bl. 313 na de beschrijving van het Friesche type het volgende: &#8220;Zulke Friesche hofsteden zijn er in Westvlaanderen
+niet te vinden, maar de Westvlaamsche bergschuur, hier en daar nog te zien, namelijk te Leffinghe, te Snaeskerke, te Steenkerke,
+te Heyst en te Ramskapelle en wellicht elders, moet ook door Friezen gebouwd zijn, want zij vertoont de gedaante eener Friesche
+hofstede; &#700;t en is maar de woning van den boer die er in te kort is.&#8221; Een grondig onderzoek in deze is m.i. noodzakelijk en
+kan tot hoogst belangrijke resultaten leiden.
+
+</p>
+<p><i>b</i>. Terwijl het type der eigenlijke Stelphoeve vrij zuiver in Noord-Holland, met name in de Streek, wordt aangetroffen, vindt
+men in Friesland en Groningen meestal het gewijzigde type van &#8220;de hoeve met de lange schuur&#8221;. Hier is het vierkant tot een
+rechthoek verlengd, terwijl woning en schuur niet onder &eacute;&eacute;n dak zijn vereenigd. Het woonhuis is daar met de schuur door een
+smal dwarshuis verbonden, dat zich uit de verbindingsgang heeft ontwikkeld, of de woning is dwars v&oacute;or de schuur gebouwd.
+
+</p>
+<p>Van de eilanden heeft Terschelling het Friesche type. Ameland is daarentegen geheel afwijkend; &oacute;ok in taal en kleeding komen
+de bewoners het meest met die van Holland om Amsterdam overeen.
+
+</p>
+<p>3. Het <b>Frankisch-Keltische of langgevel-type.</b>
+
+</p>
+<p>Hoofdbeginsel is hier, dat de afzonderlijke deelen van het huis <span class="letterspaced">naast</span> elkaar liggen. Bij den voorgevel begint het woonhuis; dan komt de voorstal, de koestal, de deel (veelal <i>den</i> geheeten), de schuur of bergplaats voor hooi en stroo, en de <i>schop</i> of bergplaats voor gereedschap en brandhout: dit alles achter elkaar zich aaneenrijend, en gescheiden door wanden, die loodrecht
+op den langgevel staan.
+
+</p>
+<p>Gewoonlijk is de hoofdingang een kleine deur, die even om den hoek in den langgevel is aangebracht. Maar men vindt ze toch
+ook in den gevel der smalle zijde. Hierdoor komt men in de keuken of voorhuis, veelal ook kortweg <i>het huis</i> of <i>de heerd</i> genoemd. <a id="d0e1893"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1893">41</a>]</span>Hier is de stookplaats onder de groote schouw, waaraan de draaiboom met den haalketting is. Hieraan grenzen opkamer, kelder,
+waschhok (<i>stort</i>) enz. Van het voorhuis komt men in een smalle gang, den zoogenaamden <i>voorstal</i>, in welks muur aan de stalzijde een soort venster is aangebracht, waardoor de koeien gevoederd worden. De zich hier aansluitende
+koestal is diepliggend en niet geplaveid. Woning, stal, deel enz. hebben alle afzonderlijke, meest groen geverfde deuren,
+naast elkaar in den langgevel gelegen. Het groot aantal deuren in den langgevel is reeds, van verre gezien, een duidelijk
+kenteeken. De ligging der verschillende lokaliteiten is in ekonomisch opzicht hoogst onpraktisch en werkt vooral storend bij
+groot bedrijf. Ook laat de zindelijkheid vaak te wenschen over.
+
+</p>
+<p>Huizen met dit grondbeginsel en deze rangschikking vindt men bezuiden Maas en Waal door geheel Limburg en Brabant, behalve
+in den Zevenbergschen hoek. In het Zuiden van Limburg heeft een ander type de overhand, zooals wij zien zullen. Dan treft
+men het sporadisch aan langs de zeekust: te Loosduinen, Wassenaar, Noordwijk, Castricum enz. Noordelijk van de Waal vindt
+men het, volgens <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, Het Boerenhuis, bl. 63, hier en daar in de Betuwe, benoorden den Rijn langs den Veluwezoom, verder bij Amerongen, Bunnik,
+Utrecht, Harmelen, Woerden. Dan nog verspreid in het Gooi, bij Amersfoort en eindelijk bij Harderwijk, Nunspeet en op de Veluwe,
+o.a. bij Kootwijk. Bij de westelijke vertegenwoordigers van dit type is somwijlen een groote of kleine schuur bijgebouwd,
+waarin dorschvloer en wagenbergplaats en varkenskotten.
+
+</p>
+<p><i>b</i>. Bij het Zeeuwsche type (Zeeland en het eiland Flakk&eacute;e) zijn haast overal huis en schuur gescheiden. De woonhuizen hebben
+nagenoeg alle den ingang in den vlakken gevel. De schuren zijn van hout en vrij groot. De schuurruimte bestaat uit eenige
+<i>winkels</i> of <i>tassen</i> voor de veldvruchten. Daartusschen zijn de dorschvloeren, en vlak hierbij de koe- en paardenstallen.
+
+</p>
+<p>Het dak komt in konstruktie veel met het Brabantsche overeen: ook hier wordt de daknaald door de sporen gedragen.
+<a id="d0e1918"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1918">42</a>]</span></p>
+<p>Hoogstwaarschijnlijk is deze bouwtrant van Keltischen oorsprong. Het type sluit zich in plan en konstruktie van den opstand
+aan bij huisvormen, die men in Frankrijk en ook in Engeland, Schotland en Ierland vindt. In Belgi&euml; heeft dit type onbetwistbaar
+de bovenhand, men vindt het in Vlaanderen, Antwerpen en Brabant, maar vooral in Belgisch Limburg.
+
+</p>
+<p>Het is dan ook geenszins te verwonderen, dat deze huisvorm in Noord-Nederland juist in die streken wordt aangetroffen, waar
+wij de Keltische grondlaag der bevolking hebben aangetoond, met name in Zeeland, Brabant, Limburg, in de Betuwe en op de Veluwe.
+Ook de taal vertoont hier Keltischen inslag.
+
+</p>
+<p>4. Het <b>Frankisch-Romeinsche type</b>, of de &#8220;Zuidlimburgsche hoeve&#8221; begint in Hollandsch Limburg bezuiden Venloo.
+
+</p>
+<p>De rangschikking der gebouwen is als volgt: de hoeve in haar geheel is steeds omgeven door een muur met een ingang en enkele
+vensters aan de zijde van den grooten weg. De gebouwen liggen om een rechthoekige, ongedekte mestvaalt. Vlak om deze loopt
+de <i>luif</i> (vgl. luifel), d.i. de gang, die zich onder het overhangend dak, de eigenlijke <i>luif</i> bevindt. Rechts van de opvaart of oprit ligt meestal het woonhuis; dan volgen de stallen. De achterzijde dient als schuur,
+de linkerzijde als stal en bergplaats. De weg van den ingang naar de schuur loopt voor de oogstkar dwars over de mestvaalt.
+
+</p>
+<p>Het geheel is opgetrokken in steen; veelal is de bovenbouw van houten vakwerk met steenen er tusschen. Somtijds bestaan de
+muren uit vakwerk met vlechtwerk van takken en leem aangevuld. De meeste kamers zien op de binnenplaats en zijn zeer eenvoudig;
+een enkele pronkkamer heeft ramen aan de straat.
+
+</p>
+<p>Het ruimst treft men dit type aan bij de groote boerenhoeven, de zoogenaamde &#8220;pachthoeven&#8221;. De kleinere hoeven daarentegen
+behelpen zich vaak met de beide dwarsgebouwen en begrenzen de mestvaalt door een <i>schop</i>.
+
+</p>
+<p>Ook in Belgisch Limburg is dit type sterk verspreid; volgens <span class="smallcaps">Claerhout</span>, Biekorf XXIV, bl. 312, wordt het verder aangetroffen <a id="d0e1948"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1948">43</a>]</span>in Oostvlaanderen, Brabant, Henegouwen, Luik en Namen. Voor het Zuiden van Westvlaanderen, b.v. Kortrijk, vind ik hiervan
+de bevestiging bij <span class="smallcaps">Johan Winkler</span>, Oud Nederland (&#700;s-Gravenhage 1888), bl. 112.
+
+</p>
+<p>Het uitzicht dezer hoeven lijkt <span class="smallcaps">Herm. van der Kloot Meyburg</span>, Onze Oude Boerenhuizen (Rotterdam 1912), veelal onvriendelijk, &#8220;de binnenplaats daarentegen is, ondanks haar onzindelijkheid,
+zeer aantrekkelijk. De gevels zijn hier zeer afwisselend samengesteld; niet alleen, dat zij van vele raam- en deuropeningen
+zijn voorzien, doch ook de aard hunner constructie is zeer gemengd. Vakwerkbouw en massief muurwerk van bak- of groepsteen
+werden gelijktijdig toegepast, waardoor het schilderachtig karakter ten zeerste wordt verhoogd. Bovendien strekt het dak,
+dat op zware karbeels rust, ver over.... De muren zijn geheel of gedeeltelijk gepleisterd en doorgaans lichtblauw getint;
+overigens zijn de kleuren weinig sprekend&#8221; (bl. XXII).
+
+</p>
+<p>Deze bouworde is sterk verspreid in Midden- en Zuid-Duitschland en strekt zich uit van den Midden-Rijn tot in Silezi&euml; en Zevenburgen.
+Of de Romenische villa hier als model gediend heeft? Een treffende overeenkomst is zeer zeker niet te ontkennen: de gebouwen
+zijn gerangschikt om de mestvaalt evenals bij de Romeinen om het <i>compluvium</i>. Verder is het merkwaardig, dat juist in Zuid-Limburg verscheidene Romenische <i>villa&#700;s</i> zijn opgegraven, zoo b.v. in 1870 door <span class="smallcaps">Habets</span> op het plateau &#8220;op den Billich&#8221; ten Zuiden van Haasdal, gemeente Schimmert, en door <span class="smallcaps">Dr. W. Goossens</span> en <span class="smallcaps">Dr. J. H. Holwerda</span> bij den Heihof en bij het Ravenbosch bij Valkenburg. Van de inrichting dezer laatste hoeve geven genoemde geleerden in de
+Oudheidkundige Mededeelingen van het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden II (1908), bl. 34 het volgende zeer duidelijke overzicht:
+&#8220;Door de smalle vestibule den geplaveiden hoofdingang binnentredende staat men in den noordwesthoek van een hof, die links
+en rechts door zijvertrekken begrensd wordt, terwijl het geheel door eene breede achtergalerij <a id="d0e1975"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1975">44</a>]</span>wordt afgesloten; deze laatste staat dan nog in verbinding met een klein bijgebouwtje. In den hof zelf heeft men onmiddellijk
+links een afdak en daarop volgend eene afgeschoten ruimte in den noord-oosthoek; v&oacute;or dat afdak ligt de mestvaalt en daarachter
+bevindt zich nog een afsluitingsmuurtje. Recht achter den ingang ziet men den toren, en daarachter toont nog een smal plaveiseltje
+door de achtergalerij de plaats van een achteruitgang van het gebouw&#8221; (bl. 34, 35). Zeer onlangs, van 1911&#8211;&#700;13, werden door
+dezelfde oudheidkundigen opgegraven en onderzocht de overblijfselen der villa Vlengendaal, gemeente Bocholz.
+
+</p>
+<p>Over het grondtype der Romeinsche <i>villae</i> vindt men een uitvoerige beschrijving van de hand van <span class="smallcaps">Dr. J. H. Holwerda</span> in Elzeviers Maandschrift 1907.
+
+</p>
+<p>In weerwil van de vele punten van overeenkomst is het niet onmogelijk, dat andere faktoren op den bouwtrant der Zuidlimburgsche
+hoeven hun invloed hebben doen gelden. Zulke faktoren kunnen volgens <span class="smallcaps">Dr. Goossens</span> geweest zijn: de wijze van exploitatie van een groot domein door lijfeigenen, vrijheids- en veiligheidsoverwegingen, en vooral
+de konstruktie der Lombardische kloosters.
+
+</p>
+<p>De inrichting van de huizen, de versiering der gevels, de aesthetische waarde der verschillende bouwvormen enz. bespreken
+wij in het Vijfde Hoofdstuk, dat gewijd is aan de Volkskunst.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e1992">
+<h3 class="normal">IV. Volkstypen en Kleederdrachten.</h3>
+<div class="div3" id="d0e1995">
+<h4>1. Het somatische volkstype.</h4>
+<p>Het spreekt wel van zelf, dat men het type der oorspronkelijke bewoners het zuiverst ten platten lande aantreft. De vermenging
+met vreemd bloed is het sterkst geweest en is dit nog in de groote steden. Ook zijn historische momenten in deze van grooten
+invloed geweest; laat ik slechts wijzen op Spanje,&#8212;al is de bewering onjuist, dat de Zeeuwsche bevolking haar donker uiterlijk
+aan een <a id="d0e2000"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2000">45</a>]</span>vermenging met Spaansch bloed te danken zou hebben&#8212;&#8220;<span lang="fr">mariage de la neige et du soleil</span>&#8221;&#8212;en op de Fransche uitgeweken Protestanten. Somatisch en maatschappelijk nemen ook de Isra&euml;lieten, ofschoon sinds lang staatsrechtelijk
+en burgerrechtelijk met de overige ingezetenen van de Nederlanden volkomen gelijkgesteld, nog steeds een eenigszins afgezonderde
+positie in.
+
+</p>
+<p>Zooals wij hebben aangetoond, behoort de bevolking van Nederland voor het meerendeel tot het Teutonische of Germaansche en
+tot het Alpine of Keltische ras.
+
+</p>
+<p>Het Teutonische ras is langhoofdig (dolichocephaal), lichtblond van haar, grijs-blauw van oog en rijzig van gestalte. Het
+Alpine ras is korthoofdig of rondschedelig (brachycephaal), donkerblond tot zwart van haar, bruinoogig, en meer middelmatig
+van lichaamsbouw: over het algemeen is dit ras sterker gepigmenteerd. Daar nu juist de pigmentatie zich het best van de drie
+kenmerken tot een globaal overzicht bij een rassenonderzoek leent, heeft <span class="smallcaps">Prof. Bolk</span> te dezen einde in de verschillende provincies van Nederland gegevens verzameld omtrent het voorkomen der onderscheiden oog-
+en haarkleuren. Zijne resultaten heeft hij neergelegd in de Verslagen der Koninkl. Akad. van Wetenschappen te Amsterdam, 5
+Mei 1904, en in <span class="smallcaps">Gall&eacute;e&#700;s</span> meermalen aangehaald werk over het Boerenhuis in Nederland, Bijlage III, bl. 12 vlg. Wij ontleenen hieraan het volgende.
+
+</p>
+<p>Het lichte oog is in het Noorden van ons land het talrijkst, en naar het Zuiden toe ziet men dit allengs minder talrijk worden,
+om in de beide meest zuidelijke provinci&euml;n&#8212;Limburg en Zeeland&#8212; het minimum te bereiken. Hand in hand daarmede neemt in zuidelijke
+richting de bruinoogigheid toe. Ten opzichte van dit verschijnsel kan men het land in drie z&ograve;nen verdeelen. De vier noordelijkste
+provinci&euml;n hebben gezamenlijk 79.1 procent lichtoogigen, de vier provinci&euml;n, die de middelz&ocirc;ne innemen, 69.9, en de drie zuidelijke
+provincies gezamenlijk gemiddeld 60.5. Vergelijkt men met deze cijfers de vermindering der blondharigen, dan blijkt het, dat
+deze beide verschijnselen vrijwel evenwijdig verloopende <a id="d0e2017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2017">46</a>]</span>reeksen vormen, n.l. de noordelijke z&ocirc;ne staat bovenaan met 80 procent blondharigen, dan volgt de middelste met 72.2, dan
+de zuidelijke met 64.2. Duidelijkheidshalve zij nog vermeld, dat de noordelijke z&ocirc;ne omvat de provincies Groningen, Friesland,
+Drente en Overijssel; de middelz&ocirc;ne Gelderland, Utrecht en Holland; de zuidelijke Limburg, Brabant en Zeeland. De totale vermindering
+aan lichtoogigen bedraagt dus 18.6%, aan blondharigen 15.7%.
+
+</p>
+<p>Ter vergelijking volge hier een staatje, waaruit blijkt, hoe ook in Duitschland het blonde type van het Noorden naar het Zuiden
+afneemt. De pigmentatie van haar, oog en huid is hier gezamenlijk genomen.
+
+
+</p>
+<div class="table">
+<table width="100%">
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Noord-Duitschland </td>
+<td valign="top">43&#8211;33% blondinen, </td>
+<td valign="top">12&#8211;7% brunetten
+
+</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Middel-Duitschland </td>
+<td valign="top">32.5&#8211;30% blondinen, </td>
+<td valign="top">18&#8211;13% brunetten
+
+</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Zuid-Duitschland </td>
+<td valign="top">24.5&#8211;18.4% blondinen, </td>
+<td valign="top">12&#8211;7% brunetten</td>
+</tr>
+</table>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Uit het hooge percentage aan brunetten in de zuidelijke zone van ons land blijkt ook weer, dat de bewoners van Noord-Brabant,
+Limburg, zuidoostelijk Gelderland en Zeeland een eenheid vormen, welke geen andere is dan de eenheid van het Alpine ras. Deze
+bevolking zet zich ook in Belgi&euml; voort tot op het plateau der Ardennen.
+
+</p>
+<p>Nu zou men verwachten, dat met het brunettengehalte ook de brachycephalie in zuidelijke richting zou toenemen; immers het
+Teutonische ras is lang-, het Alpine rondhoofdig. Maar de verandering in den <i>index cephalicus</i> (die de verhouding aangeeft van de lengte tot de breedte van het hoofd) blijkt bijna geheel onafhankelijk van de veranderingen
+in het brunettenpercentage; terwijl het brunettengehalte in zuidelijke richting toeneemt, neemt de brachycephalie toe in oostelijke
+richting. Deze toestand is dus niet primair: de noordelijke, blonde bevolking is rondhoofdig, en de donkere rondhoofdige bevolking
+van de zuidelijke gewesten is meer langhoofdig geworden. <span class="smallcaps">Prof. Bolk</span>, De Bevolking van Nederland t.a.p. bl. 182 vlg. verklaart dit z&oacute;o, &#8220;dat een uit het Oosten afkomstig volkstype, dat blond
+en rondhoofdig is, zich gemengd heeft met de oorspronkelijke langhoofdige bevolking onzer Noordelijke provinci&euml;n, en de geschiedenis
+leert ons, dat deze volksstam de zoogenaamde Saksen <a id="d0e2065"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2065">47</a>]</span>waren.&#8221; Wat nu deze Saksen betreft, &#8220;een ding kan men wel als vaststaand beschouwen, dat zij anthropologisch niet als zuivere
+Teutonen of Germanen zijn te beschouwen. M.i. komt eene verwantschap met de Slavische bevolking van het westelijke en middelste
+gedeelte der Noord-Duitsche laagvlakte veel meer in aanmerking&#8221; (bl. 185, 186).
+
+</p>
+<p>Dat de tegenwoordige bevolking van Zeeland langhoofdig is geworden, is te danken aan de vermenging van het alpine type met
+het Teutonische, nl. met de Friezen. De fusie is echter eerst na 1500 tot stand gekomen. &#8220;Deze kruising mag vooral door de
+kombinatie van het bruine oog met het lang ovale aangezicht een zeer gelukkige genoemd worden. De Zeeuwsche bevolking geldt
+met recht als een der schoonste van Europa&#8221;.
+
+</p>
+<p>Laat ik hier ten slotte nog aanstippen, dat volgens <span class="smallcaps">Prof. Bolk</span> het Germaansche type het zuiverst bewaard is gebleven in de dorpen Katwijk en Noordwijk, misschien in &#700;t algemeen in de visschersbevolking
+van onze Hollandsche Noordzeekust, en het Alpinetype in de omstreken van Venlo. Het wil mij echter voorkomen, dat de frekwentie
+van het brunette type in Zuid-Limburg veel grooter is. Wellicht komt hier echter de invloed der Romaniseering in het spel.
+
+</p>
+<p>Ook in Belgi&euml; neemt volgens <span class="smallcaps">L&eacute;on Vanderkindere</span>, <span lang="fr">Recherches sur l&#700;Ethnologie de la Belgique (Bruxelles 1872)</span>, het brunette type van het Noorden naar het Zuiden aanmerkelijk toe. Het hoogste percentage aan lichtoogigen en blondharigen
+heeft de provincie Antwerpen.
+
+</p>
+<p>Wat den lichaamsbouw betreft kan men Belgi&euml; in drie z&ocirc;nen verdeelen. De eerste omvat West- en Oostvlaanderen; de tweede Antwerpen,
+Limburg, Brabant en Henegouwen; de derde Namen en Luxemburg. Het percentage der personen met rijzige gestalte neemt regelmatig
+toe van Noord naar Zuid.
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e2084">
+<h4>2. Het psychische volkstype.</h4>
+<p>De hoofdkaraktertrek van het Noordnederlandsche volk is wel het flegmatische, het bedaarde. Dit begrip van bedaard &#8220;lost zich
+op in de termen: bedachtzaam in het overleggen, langzaam in het <a id="d0e2089"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2089">48</a>]</span>handelen, koel in voorspoed, geduldig in tegenspoed, volhardend bij weerstand, niet hartstochtelijk in het ongeluk, niet druk
+onder het genot&#8221;: <span class="smallcaps">R. Fruin</span> en <span class="smallcaps">S. L. Vissering</span>, Het Karakter van het Nederlandsche volk (zie Algemeene Statistiek van Nederland II, 3), bl. 7, 8.
+
+</p>
+<p>Deze eigenschappen hebben aan het Nederlandsche volk den roep bezorgd van betrouwbaarheid, bezadigdheid en deege degelijkheid.
+Maar ontaarden zij tot gebreken en ondeugden, dan slaan zij licht over tot traagheid, stroefheid, stijf- en stijfhoofdigheid,
+of ook tot flauwheid en Jan-Salie-geest.
+
+</p>
+<p>De Noord-Nederlander is bedachtzaam, zelden gehaast, meer man van ernst dan van fantasie; tot doortastende maatregelen is
+hij niet dan in den uitersten nood bereid. Het kost hem moeite zich over partikularisme en provincialisme heen te zetten.
+Ondernemingsgeest is hem niet vreemd&#8212;de geschiedenis getuigt het&#8212;maar hij gaat niet graag over ijs van &eacute;en nacht: van grootsche
+plannen is hij huiverig, en volgen is hem liever dan voorgaan. In alles toont hij nuchterheid, zuinigheid en overleg; en dit
+bezadigd overleg, deze koele berekening, al voert zij somswijlen tot trekschuit-sympathie&euml;n, geeft hem doorgaans taaie vasthoudendheid
+en vooral zelfvertrouwen en zelfstandigheid. Vandaar zijn sterk ontwikkelde praktische, persoonlijke vrijheidszin, die zich
+liefst zoo min mogelijk om wet of regel bekreunt, en daarom niet zelden in bandeloosheid ontaardt.
+
+</p>
+<p>Eenvoud van zeden, godsdienstzin en huiselijkheid kenmerken over het algemeen de Nederlandsche natie. De zindelijkheid in
+het beheer van woning en huisraad heeft wel vooral haar grond in de vochtigheid van het klimaat, dat die zorg noodig maakt;
+bodem en luchtgesteldheid nopen tot het leven in besloten kring en kweeken zin voor huiselijkheid. De vele behoeften, door
+het leven geschapen, eischen voortdurende inspanning en zijn drijvende prikkels tot gestadige werkzaamheid.
+
+</p>
+<p>De hoofdscheidslijn in karakter en volksaard ligt tusschen <span class="letterspaced">Noord</span> <a id="d0e2108"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2108">49</a>]</span>en <span class="letterspaced">Zuid</span>, en hiermee bedoel ik niet alleen Belgi&euml;, maar ook de zuidelijke gedeelten van Nederland. Ook hier openbaart zich krachtig
+de eenheid van stam, met haar Keltisch-Frankischen ondergrond of inslag. Bedachtzaamheid en bezadigdheid ruimen hier de plaats
+voor luchthartige zorgeloosheid, die vaak tot laksheid en lichtzinnigheid overslaat. In het Zuiden vindt men meer geestdrift
+en bezieling, meer durf en ondernemingsgeest, maar ook meer vermetelheid, wispelturigheid en ras getogen zelfvergenoegdheid.
+Het leven is er meer expansief, de gastvrijheid ruimer, het verkeer gemoedelijker, de toon inniger, de vreugde luidruchtiger,
+niet zelden leidend tot uitgelatenheid en buitensporig genot. Wij zochten de diepliggende oorzaak van dit verschil in het
+stamkarakter; daarbij mag men echter ekonomische, historische en religieuze invloeden niet uit het oog verliezen. Handel en
+nijverheid geven het volkskarakter een scherpe plooi; het zeemanswezen noopt zoo niet tot doortastendheid, dan toch tot degelijkheid
+en energie, terwijl de landbouw&#8212;lokaal bedrijf bij uitstek&#8212;behoudlievende gezindheid schenkt en gehechtheid aan oude gewoonten,
+zeden en overleveringen. De nederzetting in afzonderlijke hoeven kweekt zelfs niet alleen aanhankelijkheid aan eigen bodem,
+maar leidt in tegenstelling met het krachtig-uitbottend gemeenschapsgevoel der akkerdorpen, tot verregaand partikularisme.
+Op het kweeken van den eigenaardigen zelfstandigheids- en vrijheidszin met name in de Hollandsche, Zeeuwsche en Vlaamsche
+gewesten is ook wel van invloed geweest de vroegtijdige ontwikkeling der vrije steden met haar zelfstandig bestuur. De inwerking
+der religie blijkt b.v. uit de tegenstelling der min of meer sombere levensopvatting van den streng-Calvinistischen Veluwenaar
+met de blijde levenslust van den katholieken Limburger of Brabander. Zoo is ook de bevolking van het streng-protestantsche
+Marken ernstig en stug, die van het katholieke Volendam jolig, opgewekt en vroolijk.
+
+</p>
+<p>Maar ook elke stam, hoezeer vermengd, behoudt zijn eigenaardig cachet, stamkarakter, dat spreekt uit het gelaatstype. <a id="d0e2115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2115">50</a>]</span>Weinig sprekend&#8212;het is waar&#8212;is over het algemeen het Friesche gelaatstype; maar de gedecideerde trek om den ietwat breeden
+mond en het terugwijkende van de breede kin verraadt toch vrij sterk die beslistheid, die vastheid en vastberadenheid, welke,
+tot stugheid en onbuigzaamheid aangescherpt, spreekwoordelijk werd.
+
+</p>
+<p>De Sakser is meer terughoudend, ook stroever en hoekiger, en hoekigheid van gelaatsvorm is dan ook kenmerkend voor het type.
+Daarbij geven de sterk ontwikkelde beenderen en het naar verhouding breede bovenhoofd den indruk van wilskracht en van zelfbeheersching,
+die zich ook in soberheid van woorden uit. Sober, terughoudend, berekend, eenigszins wantrouwend en wantrouwen wekkend is
+de Tucker bovenal. De somberheid en geslotenheid van het halle-huis heeft zonder twijfel zijn invloed op de bewoners doen
+gelden, maar niet minder de huiselijke innigheid, die deze woningsvorm kweekt en openbaart. Want moge het Saksisch karakter
+weinig rimpeling vertoonen aan de oppervlakte, het meet groote diepte en bergt een schat van zonnewarmte.&#8212;In de plaatselijke
+nuances weerspiegelt zich de verscheidenheid van het landschap: guller, goedhartiger, meer open is het karakter van den Graafschapper,
+stoerer dat van den Twentenaar, stijf en afgemeten de bevolking der Drentsche veendorpen; daarentegen stoelt de levendige
+en beweeglijke aard der kolonisten ten oosten van den Hondsrug op grooter internationaliteit van herkomst. Harmonie tusschen
+landschap en bewoners vindt men ook bij de sobere, stemmig, bij voorkeur donker gekleede, kalme Veluwenaars te midden van
+hun schrale heidevelden, en dat bij al de rasvermenging, waarvan de Veluwe getuige was. Zie ook de karakterschets van den
+Veluwenaar door <span class="smallcaps">Mr. C. A. Nairac</span>, in zijn aantrekkelijk boekje: Een oud hoekje der Veluwe (Barneveld 1878), bl. 88 vlg.
+
+</p>
+<p>Sterk gedifferentieerd is vooral het Frankisch karakter. Wat ik van het Noordnederlandsche karakter in het algemeen gezegd
+heb, is voor het meerendeel meer in het bijzonder op het Hollandsch-Frankische <a id="d0e2124"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2124">51</a>]</span>type toepasselijk, en dit laatste heeft zich tengevolge van het staatkundige en godsdienstige overwicht van Holland&#8212;zij het
+ook maar offici&euml;el&#8212;min of meer op de geheele natie afgedrukt. In Zeeland teelde de kruising van het blondine met het brunette
+type innigheid van temperament tot dolle hartstochtelijkheid toe, maar bezonken tot duurzaamheid van affektie. Spreekwoordelijk
+is ook Zeeuwsche rondheid, en niet ten onrechte. Konservatisme gaat gepaard met frisschen ondernemingsgeest, terwijl het stille
+element durf en ondernemingsgeest schonk. De Zeeuwen vormen als het ware de schakel tusschen Westvlamingen en Hollanders,
+en bij het zien van deze en dergelijke karakterketens, wier schakels door een som van overeenkomsten worden verbonden, denkt
+men onwillekeurig aan <span class="smallcaps">Joh. Schmidt&#700;s</span> golf-theorie.
+
+</p>
+<p>Zoo vormen ook weer de Noord- en Zuidbrabantsche Franken den middelterm tusschen de Frankische kustbewoners en de Limburgsche,
+Ripuarische Franken. Gemoedelijkheid voert bij hen den boventoon, de volksaard is losser, levendiger, in het Zuiden mogen
+wij zeggen rumoeriger. Met het Brabantsche type worden de Franken meer gemoedsmenschen, breekt het sangu&iuml;nisch temperament
+door. In afzonderlijke hoeven voelen zij zich dan ook niet thuis; steeds scholen zij in dorpen en dorpjes samen op hun uiterst
+versnipperd grondgebied. De familiezin is sterk ontwikkeld, groot de eerbied voor het gezag, de godsdienst omsluit hen als
+een hechte band. Zelden verlaten zij hun dorp, want, vertelde eens een boer uit Wijk, zij beschouwen het als een groot verlies,
+ook maar &eacute;en dag den klokketoon van hun kerktoren te moeten missen.
+
+</p>
+<p>Ik kom eindelijk tot Oost-Brabant, Belgisch en Hollandsch Limburg, de Lijmers, de Overbetuwe. De Oostbrabanders typeert <span class="smallcaps">Dr. Van Ginneken</span> in zijn Handboek der Nederlandsche taal (Nijmegen 1913) I, bl. 170 met den geur hunner boekweitvelden: in de verdrukking
+ietwat dof geworden zielsparfum.&#8212;Maar met dat zielsparfum gaat heel wat welgedaanheid en een voortreffelijke lichaamskultuur
+gepaard. Aan vroolijkheid geen gebrek, evenmin als in het Land van Maas-en-Waal <a id="d0e2136"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2136">52</a>]</span>en in de Overbetuwe. Zijn kulminatiepunt bereikt dit zuidoostelijk karakter bij de Limburgers, van wie genoemde taal-psycholoog
+t.a.p. deze fraaie schets geeft: &#8220;De Limburgers zoowel Zuid als Noord, West als Oost, zijn de Italianen van ons land. Juist
+als hun oude stamgenooten bij Keulen aan den Rijn, zijn zij lichthartiger en vroolijker, veel beweeglijker, veel veranderlijker,
+maar ook veel rijker van geest dan de Hollanders niet alleen, maar dan de Noord-Brabanders, Vlamingen en Antwerpenaars bovendien.
+Zij hebben veel meer met de Luiker Walen gemeen, die even wisselend en vol zijn als zij, met evenveel lust in feesten en optochten,
+gaarne opgewonden praten bij een glas zwaar rinsch bier: Lambiek of Maastrichtsch. Daarbij hoort en komt een levendige, dolle
+verbeelding, zich uitsprekend in allerlei vertellingen en sagen, en soms ook wel eens in tamelijk avontuurlijke daden. Veel
+aanleg voor zang en muziek. Velen kunnen het den Rijnlander R&uuml;ckert nazeggen:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Ein denkendes Gef&uuml;hl, ein innerlicher Sang
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ist alles was ich bin, was mir zu sein gelang.&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Toch zijn ze verre van oppervlakkig en gewoonlijk veel scherpzinniger en geestiger dan hun Noordelijke taalbroeders, die ze,
+fijne menschenkenners als ze zijn, o zoo graag beetnemen, en bij wie ze dan wel eens niet zonder reden den indruk van sluwe
+geslepenheid wekken, die ze zelf liever als voorzichtige wijsheid betitelen. Veel geleerden van grooten naam zijn in Limburg
+geboren en getogen. In Limburgsche kloosters bloeien mystieke rozen. Ietwat neiging tot chauvinisne en opvliegende woede ontsieren
+dezen schoonen aanleg.
+
+</p>
+<p>Kortom tegenover de perseveratie of secundaire functie der Hollanders, wordt het temperament der Limburgers heel en al gedomineerd
+door de primaire functie: d.w.z. den oogenblikkelijken indruk. Bovendien zijn zij &oacute;&oacute;k emotioneel, hoewel ietwat minder dan
+de Vlamingen, die mede door hun vlugger bewegelijker activiteit, evenals zij, scherp bij de kalme Hollanders afsteken&#8221;.
+
+
+<a id="d0e2147"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2147">53</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e2148">
+<h4>3. Kleederdracht en versierselen.</h4>
+<p>Op de Tentoonstelling van Nationale Kleerderdrachten in 1878 te Amsterdam gehouden vond men een merkwaardige verzameling van
+hetgeen aan eigenaardige karateristieke kleedij in Nederland nog voorhanden is. In het Rijksmuseum te Amsterdam zijn de voornaamste
+stukken dezer verzameling ondergebracht. Voor de studie van dit onderwerp verwijzen wij vooral naar <span class="smallcaps">Prof. J. H. Gall&eacute;e</span>, Het Boerenhuis, bl. 76 vlg (met Atlas); <span class="smallcaps">Johan Winkler</span>, Oud Nederland (&#700;s Gravenhage 1888), bl. 105 vlg., 263 vlg.; <span class="smallcaps">Dr. J. C. De Kan</span>, Zeeuwsche Kleederdrachten. Herinnering aan het bezoek van Hare Majesteit de Koningin en Hare Majesteit de Koningin-Regentes
+aan het eiland Walcheren (Middelburg 1894); en <span class="smallcaps">Albert Dubois</span>, <span lang="fr">Types et Costumes (Bruxelles 1887)</span>. Over het algemeen geldt de opmerking, dat de oude, nationale kleederdrachten hoe langer hoe meer verdwijnen.
+
+</p>
+<p><i>a</i>. In Friesland ziet men de korte jas en de korte broek alleen nog bij volksfeesten. De vrouw uit het volk draagt over hemd
+en borstrok <i>het onderst</i>, in Noord-Holland, om de Zuiderzee en in Drente <i>de kroplap</i> genoemd: een vierkante lap, met een gat om het hoofd door te steken, terwijl op de borst een opening is aan den hals, die
+met knoop en lus gesloten wordt. Eigenaardig is de hoofdbedekking. Over de haren draagt de vrouw een wit mutsje, dan de zwartsatijnen
+muts, en hierover het oorijzer. Over het oorijzer ging de groote floddermuts. De lange floddermuts vindt men nog op de Zuidhollandsche
+eilanden; in Friesland, Groningen en Noord-Holland is zij korter en korter geworden. Bewesten Utrecht vindt men de Noordhollandsche
+muts met opgeslagen punten.
+
+</p>
+<p>Het Friesche <b>oorijzer</b> was oorspronkelijk een ring, zooals nog de Zeeuwsche benaming &#8220;beugel&#8221; of &#8220;hoepel&#8221; getuigt. Inderdaad leeft in de Friesche
+oorijzers nog voort de Oudgermaansche hoofdband of diadeem; dit is bepaaldelijk betoogd door den Frieschen oudheidkundige
+J. H. <span class="smallcaps">Halbertsma</span> in zijn opstel over Den Ring <a id="d0e2186"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2186">54</a>]</span>van Epe, Overijsselsche Almanak 1849. De oudste vorm der oorijzers was dan ook de volle ongebroken ringvorm. Deze vorm was
+wellicht in 1600 nog niet geheel buiten gebruik gekomen; althans op een afbeelding van Waterlandsch landvolk uit het jaar
+1611 draagt een boerenmeisje nog zulk een hoofdring onbedekt over haar en voorhoofd; zie L. <span class="smallcaps">Splitgerber</span>, Boerenkleeding omstreeks 1600, in De Oude Tijd 1874. Volgens <span class="smallcaps">Winkler</span> is deze hoofdring tusschen 1000 en 1500 doorgesneden, opengebogen, waardoor hij werd tot een veerenden, steeds passenden
+hoofdbeugel.
+
+</p>
+<p>Een hoofdring, gevonden bij een grooten <i>cairn</i> in de gemeente Lumphanan (Aberdeenshire) loopt, zooals <span class="smallcaps">Halbertsma</span> in een tweede opstel: Ringmutsen en Oorijzers t.a.p. 1853, bl. 283 vlg. meedeelt, in twee geplatte vlakken uit, bestemd om
+op het voorhoofd te rusten. Deze uiteinden konden kruisend in elkander haken en versierden aldus het voorhoofd. Maar toen
+de mutsen zoo diep daalden, dat zij het boven-voorhoofd niet meer vrij lieten, moesten deze vlakken of knoppen ruimte maken.
+Men deed dit op twee&euml;rlei wijze. Of wel men liet den hoofdring zijn volle lengte houden, maar hing de uiteinden bij de ooren
+schuins naar beneden om: van hier de naam &#8220;oorijzer&#8221;. Deze wijze was wel de oorspronkelijke; zij karakteriseert het oorijzer
+van Groningen en Friesland, en ook in Holland waren blijkens de afbeeldingen in de XVII<sup>e</sup> eeuw nog de smalle oorijzers met omgebogen punt in gebruik. Thans worden ze nog gedragen door de weezen in het Burger-Weeshuis
+van Amsterdam en in het Weeshuis van Delft. Maar men kon ook&#8212;en dit was de latere Hollandsche behandeling&#8212;den hoofdband, tevens
+verbreed, in een rechte strook laten doorloopen, maar den geheelen beugel zooveel inkorten, dat de knoppen niet verder dan
+de hoeken der oogholten reikten, waardoor het voorhoofd vrij en onbedekt bleef. In Noord-Holland worden de eenmaal omgebogen
+gedeelten, vierkant en plat, aan het breede oorijzer geklonken. Deze vierkante stukken heeten in Holland <i>boeken</i> of <i>pooten</i>, in haakvorm <i>token</i>. Men gaf ze allerlei vormen, allerlei versierselen, als dierenkoppen, <a id="d0e2214"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2214">55</a>]</span>bloemvazen enz. In Groningen en Drente spreekt men van <i>stiften</i>, in Friesland van <i>knoppen</i>, in Zeeland van <i>stikken</i>. Daar, waar men de uiteinden omboog, liet niet zelden de weelde zich gelden, de haken al grooter en grooter te nemen en al
+meer en meer in te krullen: vandaar de kegelvormige spiralen, die men aantreft in Zeeland, op de Zuidhollandsche eilanden
+en in de streken om de Zuiderzee.
+
+</p>
+<p>De naam van het oorijzer schijnt vast verbonden aan den naam van het metaal, waaruit de oudste ringen vervaardigd werden:
+het ijzer. Men hoort ook &#8220;hoofdijzer&#8221;, of kortweg &#8220;ijzer&#8221;. Maar in werkelijkheid worden ijzeren oorijzers nergens meer gedragen.
+Thans zijn ze van koper, verguld koper, zilver of goud.
+
+</p>
+<p>Het verspreidingsgebied van het oorijzer is vrij groot. Behalve bij de eigenlijke Friesche bevolking vindt men het in Zeeland,
+om de Zuiderzee, en ook in Drente, waarschijnlijk van wege de Friesche dracht der marktcentra Groningen en Meppel. In Belgi&euml;
+wordt het aangetroffen daar, waar men Frieschen inslag vindt, nl. in noordelijk Oost-Vlaanderen (in het Land van Waas en het
+Meetjesland), en in het grootste deel van West-Vlaanderen.
+
+</p>
+<p>Bij het oorijzer hoort de <span class="letterspaced">naald</span>, oorspronkelijk even veelvuldig als de haarring; thans wordt ze steeds zeldzamer. Om de Zuiderzee is ze onbekend. Zij wordt
+ingestoken en heeft de gedaante van een halven ring, die om het halve hoofd sluit, hooger dan het oorijzer: smal aan het achtereinde,
+dat onder de muts en onder de bladen van het oorijzer gestoken wordt, breed en plat aan het vooreinde, dat op het vooreinde
+uitkomt. Zij is van goud en vaak met edelsteenen bezet. De naald mag in Noord-Holland en Friesland slechts door gehuwden worden
+gedragen. De boerin draagt ze slechts in vol ornaat. Andere, kleinere naalden worden terzijde van het voorhoofd gedragen.
+
+</p>
+<p>Eigenaardig is vooral de Friesche dracht op het eiland Marken. Tot het zesde levensjaar is er geen verschil in de kleeding
+van jongens en meisjes: zij dragen beiden de bonte kleeding der vrouw. <a id="d0e2236"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2236">56</a>]</span>Marken heeft een voorliefde voor bonte, sterk sprekende kleuren, evenals het oude Hindeloopen. Een jongen is slechts kenbaar
+aan de cirkelvormige vlak achter op het mutsje. Het meisje houdt dezelfde kleeding. Maar is zij grooter geworden en zijn haar
+eigen haren niet lang genoeg, dan hangt zij zich twee lange blonde krullen over de ooren. Voorliefde voor het bonte vindt
+men ook in de zuiver Friesche bevolking van Spakenburg en Bunschoten (Vgl. <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, het Boerenhuis bl. 82).
+
+</p>
+<p><i>b</i>. In Zeeland is de vroegere kuitbroek nagenoeg verdwenen: voorheen droeg men ook zilveren gespen op de knie en op de schoenen.
+Aan het bovenlijf draagt de Zeeuw een gekleurden borstrok met twee rijen zilveren knoopen, aan den hals gesloten door twee
+gouden knoopen. Ook bleven bewaard twee of vier zilveren broekplaten, die men <i>broekstrikken</i> noemt. Het hoofd wordt gedekt met een hoogen, eenigszins spits toeloopenden vilten hoed met kleinen omgeslagen rand. Onmisbaar
+is het mes met zilveren heft in de lederen scheede en de sierlijk gemonteerde houten pijpekast, die uit den broekzak steekt.
+
+</p>
+<p>De <b>Zeeuwsche knoop</b> en gordel- of broekplaat gaan terug tot den primitieven doorn, dien de oude Germanen voor spang bezigden. Toen deze doorn
+vervangen werd door een metalen spang, ging men deze spoedig versieren, zooals de spangen, in de Friesche terpen gevonden,
+getuigen; zie <span class="smallcaps">Mr. P. Boeles</span> in de Vrije Fries XX, bl. 431 vlg. De groote vorm dient om mantel of gordel vast te houden, de kleinere om lichte kleedingstukken
+te verbinden of op te sieren: de knoop. De knoopen vindt men in Zeeland en elders in het Friesche stamgebied; de gordelplaten
+slechts in Zeeland, om de Zuiderzee, op Urk en Marken en in Volendam. Deze versierselen vertoonen een spiraalbasis met ringen
+en knoppen van gevlochten draad. Een ander soort knoopen en platen hebben den vorm van halfronde bollen van plaatgoud, van
+boven belegd met knopjes in geometrische vormen of bol uitgeslagen. De aldus bewerkte knoopen worden aangetroffen in Zeeland,
+Zuid-Holland en om de Zuiderzee; <a id="d0e2256"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2256">57</a>]</span>de broekplaten in Zeeland, Staphorst en Rouveen en op Urk.
+
+</p>
+<p>De vrouwenkleeding is specifiek Friesch; het &#8220;onderst&#8221; heet in Zeeland <i>de beuk</i>: hierover draagt men een gekleurden omslagdoek met zijden rand. De haarbedekking bestaat uit ondermuts, oorijzer en bovenmuts.
+Het smalle oorijzer wordt hier <i>de beugel</i> of <i>hoepel</i> genoemd. De gebogen gouden uiteinden noemt men de <i>krullen</i> en zij hebben dan ook den vorm van een krul, van een spiraal of kurkentrekker; aan deze krullen hangen de gouden plaatjes,
+die men <i>strikken</i> noemt, ronde, gouden plaatjes, plat, niet bol. Ook de naald ontbreekt niet.
+
+</p>
+<p>De ondermuts, hagelwit en van gebloemd katoen, met kantjes er aan, sluit netjes om de slapen, maar komt van voren een goed
+stuk uit de bovenmuts uit. Deze heet gewoonlijk <i>de langet muts</i>, ook in Zuid-Holland en in Groningen. Op Walcheren haalt men ze van achter met een lintje bij, reden waarom ze <i>trekmuts</i> heet. Daarover draagt men aldaar een geelstrooien <i>kaphoed</i>, aan de achterzijde met een smaakvolle waaiervormige garneering van gekleurd zijden lint, en aan de voorzijde met loshangende
+linten van dezelfde stof. Zuid-Beveland onderscheidt zich door zijn zwierige bovenmuts. Zij is van terzijde, rond, breed-uitstaande,
+met een steunsel van karkas, bij het achterhoofd vierkant. De muts is bij de roomsch-katholieke vrouwen veel grooter en het
+onderste gedeelte van naar achteren afhangende kant; bij de protestanten loopt de muts in een boog door naar voren. In westelijk
+Zeeuwsch-Vlaanderen (Cadzant, Aardenburg enz.) draagt men een karkasmuts met breeden, gelaat en kin omplooienden rand; zij
+is van kant of tule, en het achterstuk, het rabatje, heet kortweg <i>de kant</i>. Van beugel, strikken of krullen hier geen spoor.
+
+</p>
+<p>Zeer eigenaardig zijn in het land van Axel de hooge pofmouwen, eigenlijk ontstaan door het eigenaardig plooien van den doek.
+Hulst onderscheidt zich door den Vlaamschen klepmantel en de muts, die althans wat de slippen betreft, veel op de Brabantsche
+lijkt. Deze overeenkomst is weer opmerkelijk, maar kan goed op <a id="d0e2291"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2291">58</a>]</span>ontleening berusten. De min of meer kostbare kant, met <i>het pasje</i> er aan, daalt langs de schouders naar beneden; maar van achteren komen die slippen eenvoudig tot den hals bij elkander en
+niet met een lange strook langs den rug, zooals bij het Thoolsche model. Vgl. <span class="smallcaps">Dr. J. C. De Man</span>, Zeeuwsche kleederdrachten, bl. 11, 21, 36, 50, 57 enz.
+
+</p>
+<p>In Belgi&euml; vindt men het oorijzer vooral noord- en oostwaarts van Brugge en langs de Noordnederlandsche grenzen, in het stadje
+Damme en in de dorpen Lapscheure, Oostkamp, Moerkerke, Dudzele, Heyst enz. Verder, zooals gezegd, in noordelijk Oost-Vlaanderen,
+in het Land van Waas en in het Meetjesland. In de eerste helft van verleden eeuw werd het nog gedragen door geheel het noordelijk
+en middendeel van Vlaanderen, tot Kortrijk en Poperinghe toe.
+
+</p>
+<p><i>c</i>. Bepaalde eigenaardigheden vinden wij in het Zuiderzeegebied met zijn gemengde bevolking. Vooral in de omstreken van Kampen,
+Elburg, Harderwijk enz. vindt men de krullen en spiralen aan het oorijzer, die wij leerden kennen in Zeeland en op de Zuidhollandsche
+eilanden. In dit gebied kent men verder, alweer evenals in Zeeland, de groote gordel- en broekplaten, en eindelijk den eigenaardiggevormden
+Zeeuwschen knoop, waarvan bl. 56, 57 sprake was. Het oorijzer is hier nauwelijks twee of drie vingers breed; de vorm van Staphorst
+en Rouveen kan als model gelden.
+
+</p>
+<p>In het Gooi en op de Veluwe tusschen Nijkerk en Nunspeet, daar waar de Keltisch-Frankische inslag wellicht het aanzienlijkst
+is, hebben de sloten der halskettingen een vierkanten vorm, en wel vooral bij de bevolking met donkere pigmentatie en met
+het Keltisch-Frankische huis. Meestal zijn dan negen knoppen in het vierkant aangebracht, omgeven door bladwerk, dat verbonden
+is door spiraalwerk. Een vierkanten vorm, maar met late motieven, vindt men ook van Twente tot in het Westland. Meestal zijn
+de sloten echter rond.
+
+</p>
+<p>Overigens komt de kleederdracht van dit gebied vrijwel overeen met die der andere bewoners om het bekken der Zuiderzee, die
+<a id="d0e2309"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2309">59</a>]</span>nog de oude dracht hebben bewaard. Tot het vierde jaar hebben de jongens en meisjes de dracht der vrouw, de jongens onderscheiden
+door een zilveren knoop onder de mouw, de meisjes door een rood koorden afzetsel aan de muts.
+
+</p>
+<p><i>d</i>. Wij maakten reeds de opmerking, dat Drente de Friesche kleederdracht heeft aangenomen. Daarentegen heerscht in Overijssel
+en Gelderland de Saksische dracht. Ook hier is de korte broek verdwenen. Maar typisch is de <i>pijjekker</i> of lange jas, die over het vest met dubbele rij knoopen gedragen wordt en tot ver over de grenzen te vinden is. De hoofdbedekking
+is de pet, eertijds was het de hooge hoed, die thans nog alleen voor staatsie dient.
+
+</p>
+<p>Het meisje draagt in de eerste jaren <i>de bonnet</i>, een zwarte, zijden muts. Daarna bestaat de hoofdtooi uit een ondermuts, wit of zwart, waarover de bovenmuts gaat. De witte
+bovenmuts of <i>knipmuts</i> heeft van voren een geplooide, door karkas strak en uitstaande strook. Vroeger was die &#8220;streppel&#8221; heel breed, zegt <span class="smallcaps">W. H. Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven (Zutphen 1909), bl. 338, zoodat het hoofd als in een huifwagen wegdook; thans is hij smal en meestal
+zonder karkas. Achter hangt de kant in den nek af, vroeger kort, thans lang, vaak tot over de schouders. De muts zelf was
+vroeger met bloemen geborduurd. Bij feestelijke gelegenheden of bij kerkgang wordt hierover dan nog een stroohoed gedragen,
+waaraan twee linten met zilveren haak. Maar meestal draagt men thans over de muts een modernen hoed, en eveneens een modern
+kleed in plaats van het van voren laag uitgesneden wollen of linnen lijfje, dat op zijde werd vastgemaakt. Nog thans draagt
+men in het Overveldsche op de Veluwe over het jak een geplooiden wollen omslagdoek, die elders op den duur door de knoopdoekjes
+werd verdrongen.
+
+</p>
+<p><i>e</i>. In het Frankische gebied zijn de mannen gekleed als in Gelderland. Bezuiden Roermond vindt men echter voor mannen- en vrouwenkleeding
+bijna overal de dracht der groote magazijnen. De blauwe kiel bij de mannen, zoowel in Nederland als in Belgi&euml;, en de omslagdoek
+en het manteltje bij de vrouwen geven soms aan <a id="d0e2333"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2333">60</a>]</span>de kleedij nog iets eigenaardigs. Het witte mutsje met een gekleurd bloempje, dat de vrouw om het hoofd draagt, heet <i>het pl&auml;kske</i>. De mannen dragen veelal knevel, of knevel en baard, in tegenstelling met het gladgeschoren gelaat, waaraan men gewoon is
+in het Noorden.
+
+</p>
+<p>Terwijl het Land van Heusden wat betreft de vrouwenmuts meegaat met de Betuwe en Veluwe, waar immers de knipmuts domineert,
+is de gewone dracht in Brabant en Noord-Limburg de Brabantsche &#8220;groote muts&#8221;, de zoogenaamde <i>huifmuts</i>. Over de gladgestreken haren gaat eerst de zwarte ondermuts. Dan komt de eigenlijke huifmuts, van tule, en hierop wordt de
+groote tuil bloemen en linten gelegd, dien men <i>de poffer</i> noemt; de geheele dracht is zeer kostbaar. Daarnaast heeft men nog een groote zwarte muts. In sommige plaatsen, b.v. te Bergen-op-Zoom,
+Ossendrecht enz., draagt men reeds de zwierige Vlaamsche muts met haar losplooiende, wuivende slippen, die wij ten deele ook
+in Zeeland hebben aangetroffen. Zie <span class="smallcaps">H. Hymans</span> in <span lang="fr">Patria Belgica (Bruxelles 1875) III</span>, bl. 755.
+
+</p>
+<p>Naast de Vlaamsche muts heeft men nog den Vlaamschen stroohoed met zijn eigenaardigen kapvorm en zijn linten versierselen
+en ontelbare spelden, door de landmeisjes &oacute;ok in de omstreken van Antwerpen veel gedragen. Men treft hem verder nog aan op
+de grens, b.v. te Clinge, Stoppeldijk, Hontenisse enz. Elders, rond Brussel b.v., en wel in heel Zuid-Brabant, plooit men
+een doekje om het hoofd, dat onder de kin wordt vastgeknoopt. Algemeen vindt men den <i>neuzik</i> of <i>neusdoek</i>, een vierkanten omslagdoek, gebloemd of gekleurd, die om de schouders gedragen wordt.
+
+</p>
+<p>Er resten nog twee vrouwelijke kleedingstukken te vermelden, die voor het meerendeel in Belgi&euml; gedragen worden, slechts sporadisch
+in Nederland. Dat is vooreerst de falie, een kleedingstuk van zwarte zijde, met een rand van franje, waarmee men het hoofd
+omhult, terwijl de van voren elkaar kruisende slippen een soort van boezelaar vormen. Bij Bergen-op-Zoom en in de Langstraat
+wordt zij o.a. gedragen bij kerkgang; ook in Limburg is zij nog bekend. Bij <a id="d0e2362"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2362">61</a>]</span>kerkgang in engeren zin, d.i. wanneer volgens katholiek gebruik de kraamvrouwen kerkwaarts togen ter zegening van moeder en
+kind, droeg men tot voor enkele jaren in Limburg de bonte Schotsche shawl. De falie is niet onwaarschijnlijk van Spaansche
+herkomst en herinnert aan de artistiek gedrapeerde mantilla. De Vlaamsche huik, kap, of klepmantel, is een soort cloak van
+vrij dikke stof, die men &#700;s winters en &#700;s zomers bij regenweer draagt. De kap slaat men over muts en hoed. Voorheen werd zij
+ook in geheel Staats-Vlaanderen gedragen, thans nog slechts in het Land van Hulst.
+
+</p>
+<p>Eindelijk in Brabant, Limburg, de Lijmers, het Rijk van Nijmegen en in Zeeland, dus over de geheele uitgebreidheid van het
+Keltisch-Frankische gebied, worden hangers gedragen. Zij zijn vooral bij de katholieken in zwang om het kruis te dragen en
+bestaan doorgaans uit bladgoud met spiralen aan metalen kettinkjes. De hartvormige hanger heet <i>de schoef</i>. Merkwaardiger wijs vinden wij dezen hanger met eenigszins gewijzigden vorm ook weer in het Zuiderzeegebied (met het Gooi).
+Nauwer hangt dit gebied weer met Zeeland samen door een breeden platten ring met spiraalwerk van blaadjes. Daarentegen vindt
+men uitsluitend in Brabant en Limburg een eigenaardigen gouden of zilveren mantelhaak, die uit verschillende stukken is samengesteld.
+
+
+<a id="d0e2369"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2369">62</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1184" href="#d0e1184src" class="noteref">1</a></span> <i>Brink</i>, Middelnederlandsch <i>brinc</i>, beteekent &#8220;begroeide zoom, begroeide ruimte, plein&#8221;. Wellicht is het woord etymologisch verwant met het besproken <i>mark</i>.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1213" href="#d0e1213src" class="noteref">2</a></span> Elard Hugo Meyer, <i>Deutsche Volkskunde</i> (Strassburg 1898), bl. 6.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1266" href="#d0e1266src" class="noteref">3</a></span> Zie Prof. J. M. van Bemmelen, Beschouwingen over het tegenwoordige standpunt onzer kennis van de Nederlandsche Terpen, in
+de <i>Oudheidkundige Mededeelingen v.h. Rijksmuseum v. Oudheden te Leiden</i> II (1908), bl. 51 vlg.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1274" href="#d0e1274src" class="noteref">4</a></span> <i>Historia naturalis</i> XVI, 1 Vert. van Bemmelen.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1287" href="#d0e1287src" class="noteref">5</a></span> Dr. J. Frost, <i lang="de">Agrarverfassung und Landwirtschaft in den Niederlanden</i> (Berlin 1906), bl. 137; vgl. P. J. de Boer, De friesche kleiboer, in het <i>Tweemaandel. Tijdschrift</i> 1897, afl. 1 en 2.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1589" href="#d0e1589src" class="noteref">6</a></span> <i>Is-ethnen</i> zijn lijnen, die de uiterste geografische punten verbinden, waar gelijke volksaard tot uiting komt; vgl. <i>iso-glossen, iso-psychen</i> enz.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1625" href="#d0e1625src" class="noteref">7</a></span> Ook <span class="smallcaps">Gall&eacute;e&#700;s</span> klanknoteering is voor de benaming der onderdeelen overgenomen.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e2370" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">De Volksreligie.</h2>
+<div class="div2" id="d0e2373">
+<h3 class="normal">I. Volksreligie en Geestenwereld.</h3>
+<p>Het kan niet in mijn bedoeling liggen hier het godsdienstig leven der bewoners van Groot-Nederland in zijn veelvuldige uitingen
+te schetsen. Hoe vreemd het bij den eersten oogopslag ook schijnen moge: &#8220;religie des volks&#8221; en &#8220;volksreligie&#8221; zijn niet synoniem.
+Deze laatste toch is spontaan uit het volk opgegroeid onder den invloed van christelijke, maar ook van heidensche voorstellingen
+en begrippen. Het religieuze denken en leven des volks vormt een machtig stuk van zijn kultuurbezit, terwijl de volksreligie,
+die alleen tot het domein der Volkskunde behoort, hiervan substraat of bezinksel is, vervorming, uitvloeisel of uitbreiding,
+ressorteerend onder het gebied der onderkultuur. Vandaar dat beide begrippen zich slechts dekken bij de natuurvolken: de volksgoddienst
+is <span class="letterspaced">heel</span> h&ugrave;n godsdienst.
+
+</p>
+<p>In de volksreligie zullen wij dus aantreffen een sterk uitgesproken synkretisme, een intensieve wisselwerking van heidensche
+en christelijke begrippen. Atributen van heidensche goden werden door het volk op Christen-heiligen overgebracht, heidensche
+legenden werden met christelijke persoonlijkheden verbonden. Anderzijds putte het kerkelijk geloof uit het volksgeloof, of
+steunde daarop, waar het gold heidensche gebruiken te kerstenen of met volksgebruiken haar feestkring en liturgie te verrijken.
+Waar het volksgeloof met het kerkelijk geloof in botsing komt, dus strikt-populair <span class="letterspaced">blijft</span>, daar draagt het den naam van bijgeloof. Het ligt derhalve op onzen weg, dit bijgeloof nader te onderzoeken, alsmede den
+volksfeestkring, <a id="d0e2386"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2386">63</a>]</span>waar de wisselwerking tusschen de verschillende bestanddeelen der volksreligie het meest treffend tot uiting komt.
+
+</p>
+<p>Ik zeg: &#8220;waar het volksgeloof strikt-populair blijft&#8221;, en bedoel hiermee: waar het een tegenstelling vormt niet het kerkelijk
+geloof. Maar zoo vaak loopen volksreligie en kultuurreligie parallel, kabbelt het beekje der religieuze volksopvatting en
+volksvereering rustig naast den stroom der kerkreligie voort, om niet zelden daarin uit te monden. Frissche, na&iuml;eve, dichterlijke
+opvattingen ontmoeten wij hier in groote getale, opvattingen, die innige vroomheid ademen en diepen godsdienstzin. Andermaal
+is een historisch-heidensche of animistische voorstelling dermate verzwakt, dat slechts een onschuldig residuum van na&iuml;eve
+volksverbeelding overblijft. Wie zal de volksvoorstelling laken, dat Sinterklaas bij het gieren en loeien van den Decemberwind
+op zijn schimmel heen rijdt over de daken, of het volksgebruik van het bekransen der laatste schoof of van den palmpaasch?
+Eindelijk, waar velen animisme speuren, zie ik niets dan dichterlijke uitdrukking, dichterlijke persoonsverbeelding, met name
+verpersoonlijking der natuur, waarvan elk animistisch begrip of elke animistische nuance verre blijft.
+
+</p>
+<p>In de volksreligie onderscheid ik in aansluiting met het bovengezegde een <b>natuurlijke</b> en een <b>historische laag</b>.
+
+</p>
+<p>I. Op den bodem der <b>menschelijke natuur</b> liggen de begrippen van Godsbestaan, vergelding, voortleven der ziel e.a. Men vindt ze niet alleen bij de kultuurvolken,
+maar&#8212;zij het ook in de grilligste vormen gehuld&#8212;insgelijks bij de minst beschaafde stammen.
+
+</p>
+<p>Daarenboven bevat het hedenclaagsche folklore de voortbrengselen eener steeds werkzame, rusteloos arbeidende, mythenvormende
+aandrift des volks, die eertijds zich voortbewoog op de dwaalwegen en kronkelpaden van het polythe&iuml;sme, die het hare bijdroeg
+tot het tot stand komen van menige mythische formatie van voorheen, maar die ook voor het heden nog een overvloedige bron
+is van volksreligie en magie. Vooral <span class="smallcaps">Wilh. Mannhardt</span> heeft op dit bestanddeel de aandacht gevestigd in zijn <span lang="de">Baumkultus der Germanen <a id="d0e2410"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2410">64</a>]</span>und ihrer Nachbarst&auml;mme</span> (Berlin 1877). Bij alle Noordeuropeesche volkeren, met name bij de Germanen, neemt hij een uitgebreiden daemonkultus aan
+in een voorhistorisch tijdperk. Deze kultus veronderstelt de primitieve wereldbeschouwing van het <b>animisme</b>: het toekennen van een ziel aan alle dingen, bewerktuigd en onbewerktuigd, gesproten uit een geestestoestand, waarin de mensch
+geen scherpe scheidslijn weet te trekken tusschen hem zelf en de hem omringende natuur. De kloof tusschen mensch, dier, plant,
+mineraal is bij zulke wereldbeschouwing overbrugd, er is geen plaats meer voor het wonderbaarlijke; het meest ongelooflijke
+lijkt niet meer dan natuurlijk. Menschen kunnen evengoed in boomen en rotsen veranderen als omgekeerd. Zie hierover verder
+mijne Essays en Studi&euml;n in vergelijkende godsdienstgeschiedenis, mythologie en foklore (Venloo 1910), bl. 51, 52.
+
+</p>
+<p>Uit het beschouwen van den plantengroei, zegt Mannhardt, heeft de mensch eertijds het besluit getrokken eener wezenlijke overeenkomst
+tusschen de plant en hem. Aan de plant schreef hij een ziel toe, gelijkvormig aan de zijne, en uit haar ontwikkelde zich de
+<i lang="de">Vegetationsd&auml;mon</i>, die in de Germaansche boomvereering zulk een gewichtige rol speelt. Van daar het gebruik, een boom te planten bij de geboorte
+van een kind; vandaar de gebruiken, die samenhangen met laatste schoof, meiboom, levensroede enz. Zij houden verband met een
+voortsluimerende, hoewel onbewuste vereering van den geest der vruchtbaarheid, die naar men eertijds geloofde in die voorwerpen
+zijn verblijf hield. Verlaat echter de boomziel haar gewone verblijfplaats, dan schenkt zij het aanzijn aan Wildemannen, Witte
+en Groene Juffers en dergelijke.
+
+</p>
+<p>Nu hoede men zich in deze voor overdrijving of generaliseering. Het animisme, &ograve;ok het thans nog onbewust voorttierende, is
+ten slotte een primitief-wijsgeerige wereldbeschouwing, uit gebrekkige waarneming met nog gebrekkiger oordeel afgeleid. Maar
+bespiegelende wijsbegeerte is nog geen godsdienst, en dus gaat het niet aan van een werkelijken volkskultus te spreken, wanneer
+geen <a id="d0e2423"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2423">65</a>]</span>hooger bestanddeel aanwezig is. Men denke daarenboven, zooals reeds gezegd, aan de mogelijkheid eener figuurlijke opvatting,
+eener po&euml;tische persoonsverbeelding, die m.i. in vele gevallen stellig aanwezig is. Moge b.v. met het gebruik van den meiboom,
+in zijn verschillende vormen, nog in zekere mate een vaag begrip van &#8220;boomziel&#8221; gemoeid zijn,&#8212;een &#8220;boomdienst&#8221; is dit stellig
+niet meer. Ook weten wij, dat parallel met het Christendom onder den vorm van bijgeloof een zeker volksgeloof aan de huisgeesten
+bleef voortwoekeren, nu eens welig uitbottend, dan weer door gezonder leer besnoeid. Maar men zal mij moeten toegeven, dat
+de vorm van dit volksgeloof in de vereering&#8212;zoo daarvan sprake kan zijn&#8212;van het gemoedelijk volkje der aardmannetjes en kaboutermannetjes
+op vaderlandsche bodem al bizonder onschadelijk is.
+
+</p>
+<p>II. Volgens het zooeven gezegde zullen wij in de <b>Germaansche Mythologie,</b> die in zoo nauwe betrekking staat tot het hedendaagsche folklore, een tweevoudig bestanddeel moeten onderscheiden: een lagere
+en een hoogere mythologie. Naast animisme in engeren zin, d.i. zielengeloof en zielenvereering, voor een groot deel veroorzaakt
+door den drang om het levensbeginsel, bij den dood geweken, weder te vinden in de omringende natuur, bloeide een uitgebreide
+daemonkultus; deze stoelde eveneens op genoemde primitief-wijsgeerige wereldbeschouwing, maar werd als kultus voor een groot
+deel door erkenning van het hoogere in de natuurkrachten te weeg gebracht. Aldus werden geboren de wind- en berggeesten, aldus
+de woud- en watergodheden der Oude Germanen.
+
+</p>
+<p>Ziedaar den oorsprong van menige formatie in onze volksreligie. Zielengeloof verklaart op de beste en eenvoudigste wijze het
+verwijlen van koningen en andere lievelingen des volks in rotsen en bergspelonken: men denke slechts aan Barbarossa, Hendrik
+den Vogelaar, Karel V, Karel den Grooten in Duitschland, koning Artur in Engeland, koning Olaf in Zweden, maar ook aan de
+Venus- en Hollebergen, waar de zielen huizen onder den schepter der doodsgodin. Want Holle, de vrouwe in het wit, is de doodsgodin.
+Tusschen <a id="d0e2432"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2432">66</a>]</span>het dorp Elspeet en de buurtschap Uddel (G.) bevindt zich een hoogte, bekend onder den naam van <i>de hulde</i> of <i>het hul</i>, verdeeld in een kleine en groote hul. Men heeft getracht deze benaming te verklaren als verbastering van het Engelsche <i>hill</i> &#8220;heuvel&#8221;. Evenwel, &#8220;daar de legende zich ook aan deze plaats heeft vastgeknoopt en zegt, dat een reus daar eens het overtollige
+zand uit zijn klompen heeft geschud; daar het bovendien vreemd zou zijn, dat juist die &eacute;ene heuvel een Engelschen naam ontving,
+moet men aan eene andere afleiding denken&#8221;: <span class="smallcaps">Dr. L. Knappert</span>, De Beteekenis van de wetenschap van het Folklore voor de Godsdienstgeschiedenis (Amsterdam 1887), bl. 157. Ik ga met schrijver
+akkoord, wanneer hij hier aan Holdavereering denkt.
+
+</p>
+<p>Want Vrouw Holle is de koningin der <b>elfen</b>: deze toch, de lievelingen der volksfantasie en der dichtkunst, zijn zielen der afgestorvenen, zijn dus van animistischen
+oorsprong in engeren zin. Troepsgewijze wonen zij bij elkaar, niet slechts in de bergen, maar ook in bosschen en rivieren.
+Zij komen uit Elfenheim of Engelland. Ook hun eigen koning hebben ze, den <i>Alfen-, Ellen</i>- of <i>Erlen</i>-koning, in het Fransch <i lang="fr">roi des aunes</i>. Het woord <i>elf</i>, Middelnederl. <i>elf</i> of <i>alf</i>, Angelsaks. <i>aelf</i>, is verwant met het Oudindische <i>rbhu</i> &#8220;geest, ziel van een afgestorvene&#8221;. In onze Middelnederlandsche letterkunde zijn zij uitermate bekend, maar slechts in de
+ongunstige beteekenis van kwelgeesten of bedrieglijke schijnbeelden, zoo b.v. in de Sotternije van Lippijn 105:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-1500">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wat duvel heeft God die werelt gheplaecht
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met alven ende met elvinnen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En aldaar 146:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-1500">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wat! ben ic dronken van den biere
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ochte vlieghen dalve achter straten?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie over dit onderwerp vooral de verhandeling van <span class="smallcaps">Dr. L. Knappert</span> in De(n) Tijdspiegel 1898 II, bl. 353 vlg., III, bl. 29.
+
+</p>
+<p>Vele trekken van Holda en haar stoet zijn overgegaan op de <a id="d0e2494"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2494">67</a>]</span><b>Witte Vrouwen</b> met haar sterk animistischen grondtoon. Men kent ze in Engeland, Duitschland en Oostenrijk, maar ook in ons land. <span class="smallcaps">Kiliaen</span> neemt ze in zijn woordenboek op; de Teutonist noemt ze <i>guede holden</i> en <i>belewitten</i>, dit laatste oorspronkelijk benaming van goede geesten, later van tooverheksen: zie hierover het opstel van <span class="smallcaps">Prof. J. W. Muller</span> in Volkskunde XIX, bl. 8 vlg. De predikant <span class="smallcaps">Jan Picardt</span> geloofde vast aan haar en spreekt het anathema uit over allen, &#8220;die door ignorantie van oude dingen voor fabeltjes houden
+al wat van deze witte wijven verhaalt wert.&#8221; Vooral in het Oosten van ons land zijn de <i>Witte Wi&ecirc;ven</i> bekend, met name in Gelderland en Overijssel. Op de Lochemsche bergen kent men een Witte-wijvenkuil. <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span> beweert in zijn Kritisch Woordenboek op bl. 361, dat zij bekend zijn &#8220;in N.-Brabant, Gelderland, Overijssel, Drenthe, Groningen,
+Friesland en het dus genoemde West-Friesland of N.-Holland&#8221;, en, naar hij, meent, ook in Zeeland. &#8220;In het eigenlijke Holland
+en Utrecht&#8221; heeft hij daarvan geen sporen aangetroffen. Zij wonen in heuvelen, <i>wi&ecirc;venbelter</i> geheeten, meestal drie bij elkaar, soms talrijker, zeldzaam &eacute;ene afzonderlijk; zoo wonen zij te Buurse (O.) in den <i>Langenbelt</i>, en daar worden nog eigenaardig-gevormde pijpjes gevonden, waaruit zij rookten. Te Vriezenveen (O.) huisden zij op de <i>J&ouml;st</i>. Niet zelden klopten zij &#700;s avonds aan en vroegen dan om een <i>balkenhaze</i> (kat); bij weigerend antwoord oefenden ze wraak, drongen met gloeiende breinaalden in het varkenshok en doodden de zwijnen.
+Zelfs door het riemsgaatje konden zij binnenkomen: Driem. Bladen I, bl. 66, 101, 103; II, bl. 1. Eens is het gebeurd, toen
+een boer bij maneschijn over de eenzame Groot Driener heide reed (O.), dat in een oogwenk drie witte vrouwen uit haar geheimzinnige
+verblijfplaatsen verrezen. De boer, goed geluimd, sprak haar toe:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Witte wi&ecirc;ven wit!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Wol oe wal broan, maar hebbe geen spit;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En um da&#700;k neet hebbe en spit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Roop ik moar: witte wi&ecirc;ven wit!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e2540"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2540">68</a>]</span><p>Hierop antwoordden de geesten: &#8220;Wacht tot da&#700; we deene schoband to eknupt en doare&#700; to erukt hebt&#8221;. Maar de boer was zoo verstandig,
+niet te wachten, anders was het hem slecht gegaan. Aldus <span class="smallcaps">Halbertsma</span>, Overijss. Alman. 1837, bl. 242.
+
+</p>
+<p>Elders worden zij <i>Witte Juffers</i> genoemd. <span class="smallcaps">Dr. L. Jansen</span> heeft verhaald over &#8220;de witte Juffer van Monferland&#8221;, een berg, rond en begroeid, gelegen aan den weg van Doesburg naar &#700;s
+Heerenberg (G.), zie Geldersche Volksalm. 1842, bl. 192 vlg. Volksverhalen van Witte Juffers zijn ook in Limburg niet schaarsch.
+Zij vertoonen zich graag bij warmen zonneschijn en helder maanlicht aan jonge schaapherders en koewachters, kammen het lange
+haar, kloppen vlas, hekelen, spinnen, en wijzen, stampend met den voet, de plekken aan, waar een schat bedolven ligt. De Limburgsche
+volkskundige <span class="smallcaps">H. Welters</span> verhaalt in zijn Limburgsche Legenden, Sagen, Sprookjes en Volksverhalen (Venloo) I, bl. 213 van de Witte Juffer van het
+&#8220;Gebroken Slot&#8221; bij Grubbenvorst; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven (Leeuwarden 1895) I, bl. 120 van het Juffershout ten noorden van Sint Anna-Parochie, en van de
+Juffersbrug te Harlingen.
+
+</p>
+<p>Tot de elfen behooren ook de <b>dwergen</b> of <b>aardmannetjes</b>, in Noord- en Zuid-Nederland overbekend. In de volksfantasie leven of leefden zij voort als oude mannetjes, klein van gestalte,
+met langen, grijzen baard en in het grijs gekleed: immers, evenals alle elfen ontleenen zij het kostuum aan hun omgeving.
+Zij huizen in de bergen en wellicht wijst de kap, waardoor zij zich onzichtbaar kunnen maken, op den nevel, die de bergen
+aan het oog onttrekt.
+
+</p>
+<p>Overdag korten zij den tijd met spel en zang in hun ondergrondsch verblijf; het is een jolig, snaaksch, doch tevens listig,
+sluw, bedreven volkje. In Belgisch Limburg bewoonden zij de konijnenpijpen, vooral in den Alverberg bij Diepenbeek; in Hollandsch
+Limburg de zoogenaamde <i>haagten</i>, d.i. onderaardsche gangen. Zulke bestonden o.a. te Geleen, Stein, Echt, Reuver, Brunsum en Hoensbroek, waar men nog een
+Auverberg en een Auvermoerbeek heeft. Ook huisden zij op den Krekelsberg te Roggel, op den Pijpenberg te Haelen, en op <a id="d0e2573"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2573">69</a>]</span>den Spekberg te Steijl. Te Venloo vertelde men vroeger, dat de aardmannetjes te middernacht op het fort Beerendonk uit den
+grond kwamen en dansten. Want slechts des nachts wagen zij zich buiten, zij schuwen het daglicht, en zoo wordt de animistische
+grondtrek van hun karakter weer duidelijk zichtbaar. Een Alverberge bestaat in Zuid-Brabant o.a. te Bekkevoort en te Lubbeek.
+
+</p>
+<p>Over het algemeen zijn zij hulpvaardig en dankbaar voor bewezen diensten. In Vlaanderen wasschen zij al het linnen op &eacute;en
+nacht, in Belgisch en Hollandsch Limburg schuren zij het koper- en tinwerk blank. Nog weet men rond Hasselt te verhalen, dat
+huisvrouwen en meiden potten en pannen naar een bepaalde plaats brachten, en daar ter vergoeding eenige centimes en een zakje
+tabak neerlegden: want zij rookten uit kleine, typische pijpjes. Ook in Antwerpen, en Brabant zijn zij bekend, b.v. te Mechelen,
+Leuven, Aerschot, Turnhout, Ghyseghem, Tremeloo en Herselt, waar sommige hunner ook wel in bosschen woonden. Dit geldt ook
+voor de Veluwe; in het Soerensche bosch b.v. droeg een plaats den naam van <i>Aardmanshegge</i>.
+
+</p>
+<p>De aardmannetjes heetten ook <i>alvermannekes, auvermannekes, laplanders, klablers, roodmutsjes, Jan met de roode muts, bergmannetjes, heuvelmannetjes</i> enz.; een vrij volledige lijst geeft <span class="smallcaps">De Cock</span> in zijn Brabantsch Sagenboek I, bl. 183. Te Groningen noemt men ze de <i>&#700;Aimpies</i>, in Vlaanderen ook <i>de Alven</i>. Vandaar de uitdrukking: &#8220;gij zult door d&#700;Alven geleid worden&#8221;, d.i. door de geesten, die iemand het spoor doen bijster worden.
+Misleiding wordt ook toegeschreven aan <i>den Dalf</i> in het land van Aalst en aan <i>den Als</i> in de buurt van Dendermonde. Volgens <span class="smallcaps">Lenaerts</span>, De verdwijning der Alvermannetjes (Antwerpen 1898), bl. 136, moet <i>den Alf</i>, geest, die &#700;s nachts de reizigers misleidt, wel degelijk van de Aardmannetjes gescheiden worden. Zie nog Ons Volksleven
+I, bl. 66, VIII, bl. 213, IX, bl. 160; Volk en Taal III, bl. 89; IV, bl. 57, 123; <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl. Sagen, n<sup>o</sup>. 3 474, 475, 476, 479.
+
+</p>
+<p>Eigenlijk verschillen van deze groep de <b>kaboutermannetjes</b>, ook wel <i>boezemannen</i> en <i>kobolden</i> geheeten. Zij zijn aan het huis gebonden <a id="d0e2623"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2623">70</a>]</span>en vertoeven meestal in de daksparren. Hulpvaardig staan zij den boer in het ploegen van het land, den molenaar, den timmerman
+enz. in al hun bezigheden ter zijde. Hun intiem, huiselijk karakter spreekt sterk uit de opvatting, die men in Noord-Holland
+(Zuiderwoude, Koog aan de Zaan, Tessel, enz.), luidens de mededeeling van <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span>, van de <i>klabouters</i> of <i>nachtwerkertjes</i> had. Veelal werd ter vergelding voor de goede bewezen diensten eten neergezet. Dit bestond in een schoteltje met melk, en
+men plaatste het in een blindvenster, dat is: het terzijde van den schoorsteen in de tegels gemetselde nisje; zie Volkskunde
+XXI, bl. 221 vlg.
+
+</p>
+<p>Eertijds, bij het hooren van de echo, meende men de stem der aardmannetjes te vernemen. Thans zijn zij grootendeels verdwenen,
+het volk zegt, omdat zij het luiden der klokken niet konden verdragen.&#8212; Vgl. <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl. Sagen, n<sup>os</sup> 206&#8212;211, 477, 478; <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span>, Woordenb. 120; <span class="smallcaps">Gitt&eacute;e</span>, Nederl. Museum II, 2 bl. 352; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 25; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studi&euml;n, bl. 59.
+
+</p>
+<p>De watergeesten bij uitstek zijn wel de nixen en <b>meerminnen</b>. Zij bezitten de proteusnatuur en de gave der voorspelling. Wandelt men &#700;s avonds langs het water, dan hoort men veelal haar
+stem. Vaak ook weerklinkt haar verlokkend gezang in het stille van den nacht en trachten zij de menschen in het verderf te
+storten. De beleedigde waternix vooral weet zich te wreken. Haar wezen is identiek met dat der oude Sirenen.
+
+</p>
+<p>Wellicht wijst op dit volksgeloof de naam van een bosch in de nabijheid van O.L. Vrouw-Waver, nl. &#8220;de Meermin&#8221;; zie Volkskunde
+XXII, bl. 68. Volgens een oude overlevering zou ook Muiden eens met een meermin hebben kennis gemaakt, die, uit de Zuiderzee
+opgedoken, dezen vloek over de stad zou hebben uitgesproken:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-1400">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Muden sal Muden bliven
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Muden en sal noit bekliven.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Naar men weet, heeft Muiden als wapen een blauwen paal op zilveren schild, vastgehouden door twee meerminnen.&#8212;In de groote
+<a id="d0e2668"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2668">71</a>]</span>kerk te Edam op een der beschilderde glazen achter den preekstoel is een meermin afgebeeld; terwijl de Purmerpoort aldaar
+een konterfeitsel vertoonde van het &#8220;groene wijf&#8221;, met dit bijschrift:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-1400">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dit beeld hier opgericht tot een gedachtenis
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat in het Purmer-meyr voorheen gevangen is.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Anno 1403.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Immers, volgens de legende werd in dat jaar in de Zuiderzee een monster gevangen met de gedaante eener vrouw, geheel met groen
+mos begroeid. Naar Edam gebracht, leefde zij nog eenige jaren. Zie <span class="smallcaps">F. W. Drijver</span>, Moza&iuml;ek (Groningen 1906), 3<sup>e</sup> druk, bl. 202.
+
+</p>
+<p>Belangrijker is het stellig na te gaan, wat van dit volksgeloof aan watergeesten nog rest. Spoken bant men in Belgisch Limburg
+naar de <i>weiers</i> (vijvers), wat wijst op hun karakter en herkomst. Ook kent men de <i>Grijze Meer</i>. Kinderen maakt men bang met den <i>waterwolf</i>, om het spelen aan het water tegen te gaan. In Vlaanderen dragen de watergeesten den naam van <i>nekkers</i>. Ook in Overijssel worden of werden nog voor betrekkelijk korten tijd geesten geacht in vijvers hun verblijf te houden, zoo
+b.v. te Zwolle de <i>watersnaak</i>.
+
+</p>
+<p>Wat betreft de in Belgi&euml; niet onbekende <b>boschnimfen</b>, die in Duitschland de typische benamingen van <i>Moosfr&auml;ulein, Wald-weiblein, Selige Fr&auml;ulein</i> e.a. hebben, deze behooren tot de windgeesten. In Noord-Bohemen heeft de boschnimf de gedaante van een stokoud moedertje,
+met sneeuwwit, wild rondfladderend haar en bloote voeten. Zij steunt op een knoestigen stok en schenkt gele bl&acirc;ren, die in
+goud veranderen. Wanneer in de lente en in den herfst ijle nevelgedaanten uit het gebergte opstijgen, wanneer &#8220;<span lang="de">der Wald raucht</span>&#8221;, dan pleegt men te zeggen: &#8220;<span lang="de">Das Buschweibchen kocht</span>&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#700;s Winters, als de stormwind over onze lage landen heenvaart en door &#700;t geboomte huilt en fluitend over de daken en om de
+schoorsteenen giert, dan stormt het geestenheir door het luchtruim. Het is de <b>Wilde Jacht,</b> die in de volksverbeelding een zoo voorname plaats inneemt. De voorstelling is ooroud en ook niet uitsluitend <a id="d0e2721"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2721">72</a>]</span>Germaansch. In de hymnen van den Rig-Veda vinden wij als aanvoerder den windgod V&acirc;yu-Indra aan het hoofd van zijne <i>Maruts</i>. In de Germaansche landen voerde W&ocirc;dan op zijn schimmel <i>Sleipnir</i> het geestenheir aan. In den loop der tijden hebben vele persoonlijkheden aan W&ocirc;dan deze eereplaats betwist: in Engeland koning
+Artur, in Skandinavi&euml; koning Waldemar, in Sleeswijk koning Abel. Frankrijk heeft de Germaansche voorstelling overgenomen en
+op Karel den Grooten en Karel V toegepast; volgens een Bourgondisch gedicht uit de XVII<sup>e</sup> eeuw rijdt Charlemagne aan de spits van het geestenheir, terwijl Roland het vaandel draagt.
+
+</p>
+<p>Over geheel Duitschland is de sage van een vervloekten jager verspreid, die, wegens het schenden van den Zondag, gedoemd werd,
+met zijn honden achter zich, door het luchtruim te jagen tot den jongsten dag. Hij draagt den naam van <i>Hackelberg</i>, uit <i>hackel b&auml;rend</i> &#8220;mantel dragend&#8221;. Het Limburgsche folklore kent deze figuur onder de benaming van &#8220;Henske met de hond&#8221;; &#8220;Henske&#8221; wordt ook
+als duivelsnaam gebezigd. In Gelderland spreekt men plaatselijk van de <i>Berndekesjacht</i>, en wordt als voorrijder genoemd <i>Dirk met den beer</i>. Men meent te onderscheiden het gekrijsch van vogels en verwijderd hondengeblaf. Wanneer op een hoeve &#8220;d&#700;n b&ograve;venste neendure&#8221;
+&#700;s avonds wat laat open blijft, vliegt de Wilde Jacht wel eens daarbinnen om uit te rusten. Ook hier leeft nog de legende,
+dat het de jachtstoet is van een tot eeuwigdurig jagen gedoemden Zondagsschender; vergel. Driem. Bladen III, bl. 3.
+
+</p>
+<p>Somtijds, zooals plaatselijk in Hollandsch Limburg, is van een aanvoerder volstrekt geen sprake, en dan openbaart zich de
+volksmythe in haar ruimsten, wellicht ook in haar oudsten vorm. Veelal bestaat het geestenheir uit de zielen van ongedoopte
+kinderen, of wel uit dronkaards en allerlei soort misdadigers, zooals de <i>Aasgaardsreia</i> in Noorwegen. In Belgisch Limburg spreekt men van <i>Helsche Jacht</i> of <i>Helsche Wagel</i>, ook wel van <i>Turkusjacht, Kluppeljacht, Tieltjesjacht</i> (Hageland) en, evenals rond Leuven, <i>Tilkesjacht</i>: wonderschoone muziek, maar als men slechts een woord spreekt, houdt ze op. Naar <a id="d0e2763"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2763">73</a>]</span>men weet, verbreekt de menschelijke stem in het volksgeloof den ban van de geestenwereld, van het bovennatuurlijke: vandaar,
+dat volstrekt stilzwijgen gevorderd wordt bij het schatgraven, waterscheppen, oudtijds bij het offeren enz. In Vlaanderen
+verklaart men het geheimzinnige gerucht als de muziek van heksen of vrijmetselaars, die zich naar hun vergaderplaats begeven.
+In Drente en Groningen geloofde men aan een &#8220;vurigen&#8221; of &#8220;gloeienden&#8221; wagen, met vier of zes honden bespannen,; en insgelijks
+sprak men van een &#8220;ijzeren&#8221; wagen, onder vreeselijk geraas gemend door een voerman van ontzettende gedaante, rijdend tusschen
+Nijkerk en Letterbert. In de Overbetuwe kende men den <i>Helwagen</i>, te Zwartewaal in Zuid-Holland den <i>Oogstwagen</i> met overeenkomstige beteekenis. Zie verder Ons Volksleven II, bl. 9; &#700;t Daghet in den Oosten II, bl. 167, 191.
+
+</p>
+<p>Een animistisch karakter vertoont ook de <b>weerwolf</b>, letterlijk &#8220;manwolf&#8221;, immers het eerste gedeelte komt overeen met het Gotische <i>wair</i> en het Latijnsche <i lang="la">vir</i>, dat wij ook nog hebben in ons &#8220;weergeld&#8221; d.i. &#8220;man-geld.&#8221; De term &#8220;Lykanthropie&#8221; is van het overeenkomstige Grieksche woord
+afgeleid.
+
+</p>
+<p>De weerwolf-mythen hebben alle Indogermaansche volken gemeen; vooral vindt men ze in grooten getale bij de Slaven, waar zij
+nauwverwante trekken met onze heksen en vuurmannen vertoonen; zie b.v. <span class="smallcaps">Fr. Kraus</span>, <span lang="de">Volksglaube und religi&ouml;ser Brauch der S&uuml;dslaven</span> (Munster 1890), bl. 112. Den Slavischen weerwolf slacht vrijwel diens naamgenoot op de massale dijken langs Lek en Waal.
+De Betuwsche weerwolf, zegt <span class="smallcaps">Marie Ramondt</span> in Volkskunde XXIII, bl. 161, heeft niets menschelijks meer; hij is niet de &#8220;man-wolf van onze andere landouwen, hij is een
+hond met gloeiende oogen en een vurige tong, zooals Kludde uit de Brabantsche sagenwereld, en evenals deze loopt hij op zijn
+achterpooten en rammelt met een ketting.&#8212;Deze <i>Kludde</i>, die, naar het schijnt, benoorden Brussel, en bezuiden Brussel onder den naam van <i>Lodder</i>, de plaats van den weerwolf inneemt, houdt eigenlijk het midden tusschen weerwolf en vuurman. Te Aalst en omstreken heet
+hij <i>Kledden</i>, te Brecht <i>Klodde <a id="d0e2804"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2804">74</a>]</span>met zijn bellen</i>. Van bedriegers, die als weerwolf rondloopen, zegt men dat zij &#8220;Kledden-loopen.&#8221; Ook komt hij wel overeen met den grappigen
+Gelderschen <i>Stoep</i>, die den verschrikten wandelaar voortdurend op den rug springt. Zie <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Brabantsch Sagenboek (Gent 1909) I, bl. 82 vlg.; Ons Volksleven V, bl. 147; X, bl. 142.
+
+</p>
+<p>Het volk houdt zich vast overtuigd van de waarheid, dat sommige personen de gave bezitten zich op bepaalde tijden, meest omstreeks
+Kerstmis of St. Jan, in wolven te veranderen: de wolf is een mythisch, daemonisch wind- of neveldier, zooals uit exotische
+gegevens voldoende blijkt. De verandering in een wolf heeft plaats door het aanleggen van de wolfshuid of den wolfsgordel&#8212;men
+vergelijke het aanleggen van het zwanenhemd&#8212;, in de volkstaal kortweg &#8220;het vel&#8221; geheeten; vgl. de uitdrukking &#8220;uit zijn vel
+springen&#8221;, waarover <span class="smallcaps">Prof. Verdam</span>, Sporen van volksgeloof in onze taal en letterkunde, in de Handel, van de Maatsch. d. Nederl. Letterk. te Leiden 1897&#8212;98,
+bl. 46.
+
+</p>
+<p>Ons folklore is rijk aan verhalen, waarin op het middernachtelijk uur het wolfsvel uit den schoorsteen op het vuur valt. Het
+verbranden van de huid brengt de verlossing. Deze en dergelijke sagen zijn wijd en zijd verspreid; in Belgi&euml;, vooral in Vlaanderen
+en Limburg, ten deele in Brabant, met name te Aerschot, Liedekerke, Hoogstraten, Hubertingen en Maaseik; in de sagen van Belgisch
+en Hollandsch Limburg is de weerwolf niet onkwetsbaar. Te Ohe en Laak b.v. bracht een jager hem een zware wonde toe, en, het
+bloedspoor volgend, vond hij in een hut een man liggen, die in de zijde doodelijk getroffen was. In Nederland kent men den
+weerwolf in de provincies Limburg, Noord-Brabant, Friesland, in de Graafschap, Salland enz. Van de zeven na elkaar uit hetzelfde
+huwelijk geboren zoons of dochters is de zevende een weerwolf. Men erkent hem o.a. aan eenige vezeltjes doek, die hij steeds
+tusschen de tanden heeft. Ter bezwering trekke men met den voet een streep over den weg, zeggende: &#8220;Als ge van God komt, dan
+nader; als ge van den duivel zijt, dan blijf v&oacute;or de streep.&#8221; Hij toont zich <a id="d0e2820"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2820">75</a>]</span>ook dankbaar voor bewezen weldaden; zie Volk en Taal I, bl. 48; verder III, bl. 209, IV, bl. 5. Vergel, ook <span class="smallcaps">H. Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 38 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 93; <span class="smallcaps">Panken</span>, Noordbrab. Sagen (Brecht 1893), n<sup>o</sup> 42 vlg.; Rond den Heerd IV, bl. 2.
+
+</p>
+<p>Nauwverwant is de <b>mare</b> of nachtmerrie. Het Middelnederl. <i>m&acirc;re</i>, nog in Hollandsch Limburg en Zuid-Nederland gebruikelijk, is verwant met het Oudhoogduitsche en Oudnoorsche <i>mara</i> en beteekent &#8220;nachtspook, nachtbelemmering&#8221;; in Noord-Brabant spreekt men dan ook van <i>nachtmaar</i>. Het woord is waarschijnlijk afkomstig van een wortel, die zoowel in ons <i>meren</i> &#8220;vastleggen, binden&#8221;, als in <i>marren</i> &#8220;talmen, dralen&#8221; steekt. Met ons woord <i>alfdruk</i> vergelijke men het Fransche <i lang="fr">cauchemar: cauche</i> is afkomstig van het Latijnsche <i lang="la">calcare</i> &#8220;drukken&#8221;.
+
+</p>
+<p>Wat bewoog het volk, de termen <i>nachtmare</i> en <i>merrie</i> in verband te brengen? De ziekelijke verbeelding van den slapende of droomende stelt zich den drukkenden, haast tastbaren
+last, die zijn borst beklemt en zijn adem belemmert, onder allerlei dierlijke en menschelijke gestalten voor, doorgaans van
+het vrouwelijk geslacht. Meestal is het een paard, een <i>merrie</i>, die den slapende <i>berijdt</i>, vandaar de uitdrukking: <i>marenrit</i>. Bij ons te lande hoort men de verwensching: &#8220;Ik wou, dat je de maar reed&#8221;. Taalkundig hebben wij hier dus te doen met een
+geval van zoogenaamde volksetymologie: het volk verbindt <i>mare</i> met het niet vermaagschapte <i>merrie</i>; godsdiensthistorisch met den slaap en droom als mythologischen faktor, waarop het eerst door <span class="smallcaps">Laistner</span> gewezen is.
+
+</p>
+<p>Deze nachtelijke kwelling wordt veelal aan heksen of aan den duivel toegeschreven, maar oorspronkelijk aan luchtelfen. Zij
+plagen niet slechts de menschen, maar ook het vee, met name de paarden. Zijn de paarden &#700;s nachts door de <i>maar</i> gereden, dan vindt men ze &#700;s morgens nat bezweet en met gevlochten manen en staart op stal staan. Het kan gebeuren, dat men
+de <i>maar</i> in den stal verrast; dan zit ze onder de krib, te Heerlen onder het paard <a id="d0e2897"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2897">76</a>]</span>zelf, in de gedaante van een oud wijf, dat bezig is, met het haar te kammen.
+
+</p>
+<p>Afweermiddelen zijn de volgende: men laat een kaars branden, of plaatst een mes op de borst, met de punt omhoog, of men zet
+de schoenen omgekeerd voor het bed. Op de Veluwe raadt men een vrouw, bij het naar bed gaan den stoel te verzetten, waarop
+haar kleeren liggen. Daar en in Overijssel bevestigt men ook als afweermiddel een paardekop boven den stal, op welks beteekenis
+ik nader terugkom. Men beveiligt de paarden ook, door ze te bestrooien met garst; dan is de kwelgeest den volgenden dag in
+de schuur achter de wan te vangen. In Belgi&euml; nam men een handvol zand en strooide dat in het vertrek rond; dan moest de nachtmerrie
+verschijnen. <span class="smallcaps">Teenstra</span>, Volksverhalen bl. 52 verhaalt ook, dat men een pannekoek bakte: was er een nachtmerrie in huis, dan kon die koek niet gaar
+worden en kwam geschonden uit de pan.
+
+</p>
+<p>Ook marentakken (<i lang="la">viscum album</i>) houden de nachtmerrie uit den stal. Berust dit op het algemeene beginsel der sympathie, in dit geval taalkundige overeenkomst
+tusschen afweermiddel en te bannen voorwerp? Of heeft de misteltwijg zijn naam ontvangen, &ograve;mdat hij de mare afweert, of omdat
+zij op zijn bladeren uitrust&#8212;als op de korenhalmen of de hop,&#8212;of dewijl hij den boom drukt evenals de mare den mensch? Wij
+komen op dit punt nader terug bij het behandelen der Plantlore.
+
+</p>
+<p>Gaat de mare uit rijden, dan verlaat ze het lichaam als een bij, kever, vlinder enz., en keert ook weer in deze gedaante terug.
+Te Vilvoorde vertoonde zich de mare eens onder de gedaante van een klein diertje, een vinger lang en zeldzaam gevormd, dat
+van verre kwam aanloopen en een slapende vrouw in den mond kroop. Men ziet, hoe luidens de volksopvatting de ziel het lichaam
+verlaat, althans k&agrave;n verlaten gedurende den slaap. Dit geloof is wijd en zijd verbreid. Soedaneezen zagen eens uit den mond
+van een slapende iets kruipen ter grootte van een krekel, zich op weg begeven naar een <a id="d0e2911"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2911">77</a>]</span>sadagoristruik en weer den neus binnensluipen; zie <span class="smallcaps">Wilken</span>, Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel (Leiden 1885), bl. 16. Vaak neemt de ziel ook de gedaante eener muis
+aan: de zielen der bannelingen vervolgen Hatto van Bingen als muizen; als muizen verdwijnen de kinderen, door den rattenvanger
+van Hamelen gelokt. Vergel. mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 83, 90 en een artikel in Volkskunde XIV, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl. Sagen nos. 249, 253, 254, 515, 563; Ons Volksleven XI, bl. 132; Biekorf V, bl. 301.
+
+</p>
+<p>De woordafleiding en de mythische oorsprong der spookachtige wezens, die men <b>heksen</b> heet, ligt vrijwel in het duister. Slechts mag men&#8212;hoe sterk het heksengeloof ook met Christelijke bestanddeelen is vermengd&#8212;als
+zeker aannemen, dat zij haar oorsprong in het heidendom hebben, vooral door hare betrekkingen tot den duivel; en verder, dat
+zij van animistischen oorsprong zijn en deel uitmaken van het geestenheir, dat rondvaart bij het woeden der elementen. De
+Zuid-Slaven gelooven, dat in elke heks een booze, helsche geest huist, die bij nacht het lichaam verlaat, en zich dan in een
+vlinder, kip, kraai, maar het liefst in een pad verandert.
+
+</p>
+<p>Wij hebben oorspronkelijk te doen met boosaardige spooksels, met kwalijk-gezinde zielen van afgestorvenen. Het feest valt
+dan ook samen met dat der ziele-geesten in het midden van den winter. Zooals bekend is, gold het tooveren bij de oude Germanen
+als bizondere gave der vrouwen. Na den dood zetten zij haar werkzaamheid voort. Maar bij sommige vrouwen scheidt zich de ziel
+reeds tijdens het leven van het lichaam, en neemt deel aan het joelen der zielegeesten. Van deze moeten zij hare kunst leeren,
+en zoo ontstond het volksgeloof aan de samenkomst van aardsche vrouwen met de geesten. Immers, telkens valt er in de verhalen
+de nadruk op, dat de aardsche heksen op bepaalde dagen, waarop vooral de geesten hun spel drijven, de macht bezitten, door
+de lucht te rijden&#8212;op &#700;n bok, bezemsteel enz.&#8212;en aan de vergadering der geesten deel te nemen. Zoo ontstond dus het geloof
+aan de levende, menschelijke <a id="d0e2926"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2926">78</a>]</span>heksen, dat door de bekende heksenprocessen een kultuurhistorische beteekenis kreeg.
+
+</p>
+<p>Haar animistischen oorsprong verraden de heksen door haar Proteus-natuur. Zij komen binnen door het sleutelgat en kunnen de
+gedaante aannemen van hagedissen,&#8212;waarschijnlijk wortelverwant met het woord <i>heks</i>&#8212;van uilen, honden en vooral van padden, hazen en katten. De kat immers is een nachtdier en heeft, door den lichtglans harer
+oogen in het duister, door haar onhoorbaren gang en nachtelijk gejank, inderdaad iets daemonisch over zich: ook de duivel
+verandert zich in een kat of kater, men denke aan <i>duvekater</i> en <i>drommekater</i>. Maar juist als nachtdier is zij ook onwe&ecirc;rs- of neveldier, en zoo komt het, dat zoovele we&ecirc;rregels met de kat in verband
+staan: als de kat zich poetst, wordt het we&ecirc;r goed; likt zij zich tegen het haar in, dan komt er regen: regent het in de wasch,
+dan heeft men de kat niet goed verzorgd; zie vooral <span class="smallcaps">Sloet</span>, De dieren in het Germaansche volksgeloof en volksgebruik (&#700;s-Gravenhage 1827), bl. 1 vlg.&#8212;De verhouding van heks tot duivel
+blijkt ook nog uit de parallelle der spreekwoorden: &#8220;Als het regent en de zon schijnt, bakt elke heks pannekoeken&#8221;;&#8212;&#8220;Als het
+regent en de zon schijnt, is het kermis in de hel&#8221;.
+
+</p>
+<p>De heksen berokkenen steeds schade: zij melken de koeien des nachts, veroorzaken veepest en muizenplaag, beheksen de kinderen,
+leggen de kwade hand en veroorzaken daardoor allerlei ziekten, beoefenen het nestelknoopen, door onder den echtelijken zegen
+een slot toe te knippen en in het water te werpen (hierover nader), bederven het graan en verwekken hagel, wind en storm.
+Ook kunnen zij iemand op een bepaalde plaats vast tooveren, vanwaar het Limb. <i lang="nl-dia">heksenscheut</i>, Hoogd. <i lang="de">Hexenschuss</i>. Grooten invloed hebben zij ook op het karnen van de boter. Is de koe werkelijk &#8220;behekst&#8221;, dan mag de boerin karnen, zooveel
+zij wil: boter komt er niet; terwijl de heks slechts met een stokje in de sloot heeft te roeren, om alle boter te krijgen.
+Eindelijk, zij verdorren het gras, vanwaar de heksenkringen. Het is geraden, eierschalen te vergruizelen, want daarin verbergen
+zich de heksen.
+<a id="d0e2950"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2950">79</a>]</span></p>
+<p>Vindt men kroontjes in de bedkussens, dan zijn ook deze <i lang="nl-dia">betsjoend</i>, zooals het in Friesland luidt. Hiertegen beveiligt een <i lang="nl-dia">kruuske-kaai</i>, d.i. een sleutel met een kruis in het benedeneinde. Maar men kan die verdachte voorwerpen ook in een ketel met kokend water
+werpen en laten koken, dan moet de heks binnenkomen. Vrijwel hetzelfde effekt verkrijgt men door een arend en zwarten haan
+in een ketel boven het vuur te hangen. Een eigenaardig sympathetisch toovermiddel is nog het volgende: men maakt een ploegijzer
+gloeiend en spreekt dan plechtig den naam der vermeende heks uit; deze zal dan de hevigste smart voelen. Van een heks mag
+men geen koffie of brandewijn aannemen, dan komt men in haar macht, en evenmin mag men hare vragen driemaal achtereen met
+&#8220;ja&#8221; beantwoorden. Vrouwen, die zich in heksen kunnen veranderen, zijn dan ook wel buiten genoemde toovermiddelen kenbaar.
+Zij hebben vergroeide wenkbrauwen, druipoogen en platvoeten. Iemand vlak in het gelaat zien is haar niet mogelijk, en ook
+kunnen zij over geen bezemsteel heenstappen, of over een kruis of kruisvormig voorwerp, b.v. twee doodsbeenderen over elkaar.
+
+</p>
+<p>Vooral beveiligt een <span class="letterspaced">hoefijzer</span> boven den stal of elders aangebracht. Het hoefijzer is een algemeene talisman, het brengt geluk, maar vooral het heeft afwerende
+kracht. Daarom wordt het ook op de masten van schepen gespijkerd. Ook behoort het tot de W&ocirc;danssymbolen, heilig was met name
+het hoefijzer van W&ocirc;dans ros. Maar ik houd dit voor sekondair, en breng de primaire beteekenis liever in verband met de paardeschedels,
+in stallingen ingemetseld, en met de houten paardekoppen op den nok der huizen, vooral der Saksische boerenwoningen, in die
+mate, dat men, in verband met andere gegevens, het paard als een Saksisch stamteeken kan beschouwen. Ter bescherming is het
+dier zelf niet noodzakelijk; het wordt ten volle vertegenwoordigd door zijn exuvi&euml;n, dus ook door het hoefijzer.
+
+</p>
+<p>Na zich met heksenzalf bestreken te hebben, rijdt de heks door den schoorsteen ter vergadering, door den duivel voorgezeten
+en geleid. Het geschiedt natuurlijk bij nacht, en wel na twaalven; <a id="d0e2966"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2966">80</a>]</span>immers: &#8220;Tusschen twaalf en een zijn alle heksen op de been&#8221;. Zij rijden ook weg op een spinnewiel, op bokken en kalveren
+onder de spreuk: &#8220;Over haag en over heg, te Keulen (Spanje enz.) in den wijnkelder.&#8221; De heksenvaart wordt niet zelden begeleid
+door wonderschoone muziek. De verzamelplaats der heksen is op weiden, heideplaatsen of galgenbergen. Zoo heeft men de <i>Hommelheide</i> nabij Susteren, waar men dan ook heksenkringen vindt, en de <i>Haar</i> bij Bunschoten; maar de groote verzamelplaats in Nederland is toch de beruchte Mookerheide. In Belgische sagen worden als
+zoodanig b.v. genoemd de <i>Kemmelberg</i> bij Yperen en het <i>Galgenveld</i> bij Antwerpen. Worden heksen eenmaal verhinderd in haar heksendans, dan mogen zij gedurende zeven maal zeven jaren geen vergadering
+meer bijwonen (Hageland).
+
+</p>
+<p>Op den heksensabbath mag de naam Gods niet genoemd worden, noch ook de naam van het <span class="letterspaced">zout</span>. De geestenwerende kracht van het zout behoort wel tot de oudste lagen van het volksgeloof. Ook in de klassieke Oudheid gold
+het niet slechts als zeer waardevol, maar ook als reinigend, van tooverij zuiverend: immers men meende, dat het de elementen
+van water en vuur in zich vereenigde. Aldus begrijpt men de heiligheid der zoutbronnen en der bosschen, waarin deze zich bevonden,
+bij onze Germaansche voorouders; wij danken dit bericht aan <span class="smallcaps">Tacitus</span>. De bereiding van het zout stond dan ook onder toezicht van priesteressen. Zoo begrijpen wij verder, waarom het morsen met
+zout en het omstooten van het zoutvat ongeluk en tweedracht brengt; waarom het zout zulk een voorname rol speelt in de volksgeneeskunde;
+waarom schatgravers brood en zout bij zich moeten hebben; waarom men plaatselijk, als men in Belgi&euml; ter bedevaart tijgt, brood
+en zout bij zich heeft; enz.&#8212;Ook de vlierstruik doet uitstekend tegen heksen dienst, waarover nader in de Plantlore.
+
+</p>
+<p>Buitengemeen groot is het aantal volksverhalen, waarin een heks als kat, kraai enz. wordt gewond; den volgenden dag is dan
+de verwonding bij de een of andere vrouw merkbaar. Personen, vooral <a id="d0e2990"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2990">81</a>]</span>kinderen, die onder den invloed van heksen geraken, worden <i>behekst</i>, en dienen door een heksenmeester of heksenbanner <i>belezen</i> te worden. Staan de paarden met verwarde manen en druipend van het zweet op stal, dan zijn ook deze waarschijnlijk behekst.
+Zie vooral <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven II, bl. 158. Verder <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 65 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 7 vlg; Friesche Volksalm. 1865, bl. 17; Rond den heerd V, bl. 70; Ons Volksleven II, bl. 8;
+VI, bl. 119; IX, bl. 201.
+
+</p>
+<p>Een laatste animistische groep vormen de <b>dwaallichten</b>, eigenlijk de zielen als vlammen op graven of in hunne nabijheid. Zij worden beschouwd als de zieltjes van ongedoopte kinderen
+en heeten plaatselijk: <i>divaal-, drog-, hip-, dwaas-, stallichten; drogfakkels; stalkaarsen; valsche lantarens</i>. De Friesche benaming <i>wylde lanteernen</i> geldt eigenlijk over het algemeen de afgestorvenen, die geen rust kunnen vinden in hun graf. Ook meent men, dat ter plaatse,
+waar men vaak een dwaallichtje ziet, een schat begraven ligt; men noemt ze dan ook wel <i>blauwe vuurtjes</i>. Tot deze groep kan nog gerekend worden het <i>St. Elmsvuur</i>, dat op de masten der schepen verschijnt.
+
+</p>
+<p>Aanvankelijk waren de dwaallichtjes boosaardig, trachtten zij den eenzamen wandelaar opzettelijk te misleiden. Maar het volk
+heeft deze opvatting op eigenaardige en dichterlijke wijze gekerstend; het zijn nu de zielen der ongedoopte kinderen, die
+op den reiziger toehuppelen en trachten hem naar een water of poel te leiden, om gedoopt te worden. Als men in Vlaanderen
+en Noord-Brabant de <i>stalkeersen</i> wil doopen, een kruis over hen maakt en de doopformule uitspreekt, komen ze in ontzaglijken getale rondom u. Het best is
+dan maar te zeggen: &#8220;Ik doop u allen&#8221; enz.
+
+</p>
+<p>Nauw met hen verwant is de <b>vuurman</b>. In Drente zijn vuurmannen meestal landmeters, die, omgekocht als ze waren, hun taak niet eerlijk hebben verricht. Deze opvatting
+geldt ook voor Zuid-Holland, Friesland, Groningen, de Overbetuwe. In geheel Drente is de vuurman <i>Lap&ouml;oge</i> bekend, de kwelgeest met zijn gloeienden meetketting. <i>Glende kerels</i> zweven ook als vlammende stroobossen langs de <a id="d0e3040"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3040">82</a>]</span>marke-scheidingen, b.v. te Havelte, Zuid-Laren, Borger, Rolde, Zeegze, Tijnaarloo enz. In Belgisch Limburg heeten ze <i>vierman, schoevert, schoeffer, sjoverik</i> (b.v. te Genk) enz.; in de Kempen ook wel <i>brandende schoof</i>. Men mag niet met den vinger naar den vuurman wijzen en ook niet fluiten of hem bespotten: dan komt hij op u af en, redt
+u de vlugheid niet, dan zijt ge verloren,&#8212;&ograve;f ge moest bij u hebben een knipmes met houten hecht. Kunt ge het lemmer in den
+grond steken, dan komt het licht daar op af, en ge zijt verlost. In Hollandsen Limburg wandelt hij o.a. tusschen Arcen en
+Velden. Ook spookte eertijds een vuurman te Venloo in de nabijheid van den ondersten Houtmolen. De bewoners van den omtrek
+moesten hem elk jaar een kar zand, een paar blikken schoenen en zeven en een halven stuiver geven. Eens kwam een knecht van
+den bovensten Houtmolen &#700;s avonds laat van de stad en zag op een hoogte een man staan, dien hij voor een zijner vrienden hield.
+Hij riep hem dus toe: &#8220;Dikke, geef me eens wat vuur&#8221;, doch daar kwam de vuurman hem na. Zoo hard hij kon ging de knecht er
+van door en was juist de schuur van den molen binnen, toen de vuurman op het punt stond hem in te halen. Den volgenden morgen
+vond men op de schuurdeur een koolzwarte hand afgeteekend. Dit is trouwens het eensluidende slot van dergelijke geschiedenissen.
+
+</p>
+<p>Over den Brabantschen <i>Kludde</i> is gesproken. Zulk overgangstype tusschen vuurman en weerwolf vindt men hier te lande in het <i>h&ecirc;manneken.</i> Te Hoogland b.v. wordt hij gezien bij ruw we&ecirc;r en roept aldoor: &#8220;h&ecirc;ej, h&ecirc;ej.&#8221; Beantwoordt iemand dat geroep, dan springt
+hij hem op den rug en verlaat hem niet, tot de woning bereikt is. Intusschen gluurt hij den drager voortdurend met &#8220;gleunige
+&ocirc;ogen&#8221; als een kat aan. Zie <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 31; Drentsche Volksalm. 1845, bl. 232; Nederl. Museum II 12, bl. 352; Volkskunde X, bl. 182, 206,
+236 vlg.; XIV, bl. 161.
+
+</p>
+<p>Waar de geestenwereld haar spel drijft, daar <b>spookt</b> het. &#8220;Spook&#8221; en &#8220;spoken&#8221; zijn dus generische uitdrukkingen. Weer is de etymologie <a id="d0e3064"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3064">83</a>]</span>van het Germaansche <i>sp&ocirc;ka</i>- raadselachtig. Het spoken is gebonden aan bepaalde tijden en plaatsen, zooals wij reeds ten deele zagen. Vooral spookt het
+op de <span class="letterspaced">kruiswegen</span>; daar drijven de geesten hun spel, daar kan men met hen in gemeenschap treden. Reeds de <span class="smallcaps">H. Eligius</span> en <span class="smallcaps">Burchard van Worms</span> ijveren tegen de bijgeloovige vereering der kruiswegen (VII<sup>e</sup> en XI<sup>e</sup> eeuw). Toch zwijgen de Oudgermaansche bronnen hierover, zoodat het niet onwaarschijnlijk is, dat dit volksgeloof zich onder
+Romeinschen invloed ontwikkeld heeft. Anderzijds oefenen de kruiswegen ook weer geestwerende kracht uit en moeten de geesten
+zich hierover laten heendragen; ter belooning werpen zij dan een goudstuk toe.
+
+</p>
+<p>Ook de doode, die &#8220;terugkeert&#8221;, komt spoken en geeft stof tot vele spooksagen. Meestal zijn dit personen, die in hun graf
+geen rust kunnen vinden, omdat zij tijdens hun leven hebben misdaan, of een gelofte&#8212;b.v. een bidweg&#8212;niet zijn nagekomen, of
+wien de overlevenden de verschuldigde eerbewijzen niet hebben gebracht. Zij kunnen verzoend, &#8220;verlost&#8221; worden en vinden dan
+eindelijk rust. Wie geld begraven heeft, moet zoolang tusschen hemel en aarde zweven, tot de schat gevonden is.
+
+</p>
+<p>Maar het volksgeloof kent ook <b>spookdieren</b>. Wij zagen reeds herhaaldelijk, dat de ziel in diervorm het lichaam kan verlaten; in diervorm kan zij ook &#8220;terugkeeren&#8221; of
+blijven voortleven. Zielen, die in diervorm rondspoken, kiezen daartoe bij voorkeur de gedaante van katten, hazen, wolven,
+honden en paarden, storm- of onwe&ecirc;rsdieren. Vandaar, dat katten, hazen enz., die over den weg loopen, ongeluk beteekenen;
+het is niet het dier, dat de mensch ontmoet, maar de ziel van een gestorvene. Vooral in den vroegen morgen is zulke ontmoeting
+van belang, &#8220;het eerste gemoet&#8221;, zegt men te Brugge. Zoo komt het, dat de dieren ook de toekomst kunnen voorspellen; immers
+de ziel van een overledene kan in de toekomst zien. Hierdoor verklaart men licht de beteekenis van het blaffen van honden,
+het hinniken van paarden, het krassen van raven en uilen, het janken van katten. &#8220;Krast er een uil, breekt er een glas. Dan
+<a id="d0e3091"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3091">84</a>]</span>sterft de meesteresse ras&#8221;, zegt men in Gelderland. Ook het huilen van honden bij nacht kondigt doorgaans een sterfgeval aan.
+Vooral kraaien en raven zijn ongeluksvogels; men dient te weten, dat de raaf oorspronkelijk wit was en eerst na den zondvloed
+zwart geworden is. Te Canne, bij Maastricht, zingt de jeugd:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De eksters en de kraaien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die zwaaien al over mijn hoofd
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En snakken al naar mijn dood;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die dood begint te naken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik zal het niet lang meer maken.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De zienersgave dezer zielevogels blijkt ook uit spreekwijzen als: &#8220;De kraaien zullen het uitbrengen&#8221;;&#8212;&#8220;Alles komt uit, al
+moesten de kraaien (of raven) het uitbrengen&#8221;, en ook wellicht &#8220;Daar zal geen haan naar kraaien.&#8221;
+
+</p>
+<p>Spookdieren zijn over het algemeen een kwaad voorteeken en verkondigen onheil; niet aldus de zwaluw, de ooievaar, de koekoek.
+Hoe kan het anders? Het zijn alle drie lenteboden. Vandaar dan ook, dat het als een zegen wordt beschouwd, wanneer zwaluw
+of ooievaar op een huis hun nest bouwen. &#8220;Zwaluwen in &#700;t dak, guldens op zak;&#8221; en op de Veluwe: &#8220;Waar een zwaluw aan den stal
+nestelt, daar sterven de kalveren niet.&#8221; Dit teekent meer onze praktische, nuchtere levensopvatting; po&euml;tischer is de Duitsche
+spreuk: &#8220;<span lang="de">Wo die Schwalbe nistet im Haus, Zieht der Segen niemals aus</span>&#8221;. Een zwaluwnest vernielen, brengt ongeluk. Ook het Westvlaamsche volk toont dichterlijken zin, als het de zwaluwen &#8220;de vogels
+van O.L. Vrouw&#8221; noemt, dewijl zij omtrent Mei (Maand van Maria) aankomen en omstreeks Maria Geboorte (8 Sept.) weer vertrekken.
+Een volksverhaal weet te vertellen, dat, waar O.L. Vrouw ook reisde of vluchtte, een zwaluw steeds met haar medevloog: Rond
+den Heerd XXIV, bl. 115.
+
+</p>
+<p>Ook de ooievaar brengt geluk en welvaart en lang leven. Waar <a id="d0e3113"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3113">85</a>]</span>hij nestelt, is het huis gevrijwaard tegen vuur en bliksem, en sterven geen kraamvrouwen. De kinderen zingen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ooievaar, lepelaar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met je lange bekke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wanneer zal je thuis kommen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als de muis piep zeit.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Piep zei de muis:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ooievaar komt t&#700; avond thuis.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ooievaar brengt ook de kindertjes. &#8220;Als een stork over &#700;t huis vliegt&#8221;, heet het te Almelo, &#8220;komt er gauw een kleine schreeuwer
+in de wieg&#8221;. Hierop wijst o.m. het Geldersche rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Uiver, uiver, pielepoot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Breng een kindje in moeders schoot.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar de waarzegger bij uitstek is de koekoek. Het Belgisch rijmpje, dat zijn voorzeggingsgave inroept, luidt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Koekoek Steven (of even),
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoelang mag ik leven?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en vrijwel gelijkluidend hoort men in het Sassenland:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kukuk vom h&auml;ven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wo lange sall ik leven?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en dan telt men: zooveel maal de koekoek roept, zooveel jaren blijven den vrager te leven over. Op de Veluwe bekransten de
+jongens en meisjes zich bij den eersten koekoeksdeun en riepen dan:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Koekoek, bakkersknecht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zeg mij recht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zeg mij waar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoeveel jaar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik dit kransje nog dragen zal?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Nederweert (L.) is hij ook we&ecirc;rprofeet.&#8212;Maar het wordt tijd, tot onze spookdieren terug te keeren. Van spokende honden
+weet men vooral in Groningen en in de Ommelanden veel te vertellen; <a id="d0e3164"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3164">86</a>]</span>verder in Friesland, Brabant, Zeeland en elders. Plaatselijk draagt de spookhond den naam van <i>stommelstaart, borries</i> of <i>helhond</i>. Het is een zwarte hond met vurige oogen, soms beladen met gloeiende ketenen.&#8212;Het spookpaard heet in het Oldambt <i>hommel-stommel</i>; ook waren veelal spokende veulens rond, en zonder kop. In Belgi&euml; zijn de spookdieren doorgaans hazen en konijnen. Niet zelden
+worden al deze spookdieren driebeenig en &eacute;enoogig gedacht.
+
+</p>
+<p>Er bestaat nog een andere reden, waarom sommige dieren in ongunstigen roep staan, deze namelijk, dat zij uiteraard in nadere
+betrekking traden tot de Germaansche godenwereld. Aldus het snelle ros (<i>Sleipnir</i>) tot W&ocirc;dan als Windgod; aldus de raven (<i>Hugin</i> en <i>Munin</i>: de Gedachte en Gedachtenis) en de wolven (<i>Geri</i> en <i>Freki</i>: de Gulzige en Vraatzuchtige) tot W&ocirc;dan als Wind- en Oorlogsgod. De kat was gewijd aan Frija, de huwelijksgodin en de godin
+van den huiselijken arbeid. Daar nu de geloofsverkondigers de afgoden als duivels voorstelden, werden gemelde dieren ook satellieten
+van den satan. Zelfs de koekoek, de blijde lentevogel, ontging niet volstrekt het lot van zijn heer, wien hij als waarzegvogel
+heilig was: en zoo verklaart men het best de ongunstige beteekenis onzer zegswijzen: &#8220;Loop naar den koekoek&#8221; (d.i. naar den
+drommel); &#8220;hale u de koekoek&#8221;, vgl. &#8220;hol dich der Kukuk und sein K&uuml;ster&#8221;, en &#8220;le diable t&#700;emporte&#8221;;&#8212;&#8220;Dat wete de koekoek&#8221;
+(d.i. dat mag Joost weten);&#8212;&#8220;Je bent een koekoekskind&#8221; (d.i. een satanskind).
+
+</p>
+<p>Hierbij komt nog, dat sommige dieren, als katten en raven, ook <span class="letterspaced">rechtstreeks</span> tot duivel en heksen in betrekking gebracht werden; en eindelijk, dat de begrippen &#8220;gewijd, heilig&#8221; en &#8220;gevaarlijk, te vermijden&#8221;
+in het volksgeloof veelal synoniem zijn. Maar dit geldt eigenlijk meer voor personen, dan ook voor zaken.
+
+</p>
+<p>Voor zoover ik weet, is de specht alleen dezen dans ontsprongen. <span class="smallcaps">Plinius</span> gaf hem den bijnaam <i>Martius</i>, daar hij den god Mars was gewijd. Maar uit <i lang="la">Martis avis</i> is <i lang="la">Martini avis</i> gegroeid, zooals ook blijkt uit de variant van sommige handschriften: &#8220;Sant Martisvogel, Mertissvogelin.&#8221; Ik kom naderhand
+op dezen vogel terug, maar <a id="d0e3211"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3211">87</a>]</span>wensch hier alleen de aandacht te vestigen op het feit, dat de specht, die toch &oacute;ok gevaar van vermaledijding liep, aan dit
+lot is ontsnapt, doordat het volk hem aan St. Maarten toevoegde. Zie <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span>, Kritisch Woordenboek, bl. 210; <span class="smallcaps">Sloet</span>, De Dieren in het Germaansche volksgeloof, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Een en ander over de folklore van dieren en planten, in de Handel. v. h. derde Vlaamsche Natuur-<span id="d0e3225" class="corr" title="Bron: ,"></span> en Geneeskundig Congres (1899), bl. 85 vlg.; Ons Volksleven XII, bl. 15; &#700;t Daghet in den Oosten XIX, bl. 6; Limburg&#700;s Jaarboek
+V, 3, bl. i vlg.; Volkskunde XXI, bl. 211 vlg.; XXII, bl. 33 vlg.
+
+</p>
+<p>Verpersoonlijking der bandelooze elementen, der ruwe natuurkrachten is het geslacht der <b>reuzen</b>. Nu eens vertegenwoordigen zij den winter, dan weer den nacht of den stormwind. Zoo ver de mensch in lichaamskracht boven
+den dwerg of kabouter staat, zoo ver blijft hij beneden de plompe dommekracht van den reus. Bekend uit de Noorsche mythologie
+is de oorreus IJmir, uit wien de wereld geschapen werd: uit zijn vleesch vormden de goden de aarde, uit zijn bloed de zee,
+uit zijn beenderen de bergen, uit zijn schedel het hemelgewelf.
+
+</p>
+<p>Ook in ons volksgeloof zijn de reuzen niet onbekend. Een Overijsselsche sage verhaalt van een reus, die aarde in de slip van
+zijn mantel droeg. Bij het overstappen van de Vecht ontviel hem de Bestemerberg, bij het gaan over de Regge de Lemelerberg,
+eindelijk de Luttenberg. De rest niet meer dragenswaard achtend, had hij die langs Hellendoorn en verderop uitgeschud. Een
+analogen oorsprong hebben twee heuvels bij Heelsum, een heuvel bij Valburg, de Woldbergen op de Veluwe. Ook West-Friesland
+werd eertijds door reuzen en reuzinnen bewoond, van wie Lem, Dibbald, Walberich, Hillegond omstreeks Leiden, Haarlem en Rotterdam
+gelokaliseerd worden. Deze Hillegond had eens een schortekleed zand van het zeestrand gehaald. Maar gekomen ter plaatse, waar
+thans de kerk te Hillegersberg staat, brak de band van haar voorschoot, en het uitgestorte zand vormde een heuvel. Het is
+wel onnoodig te zeggen, dat wij hier met natuurverklarende volksverhalen te doen hebben.
+<a id="d0e3234"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3234">88</a>]</span></p>
+<p>Dit is ook het geval met de sage der beide Rijn-gravende reuzen. Volle honderd jaren hadden zij dapper gedolven zonder een
+woord te wisselen, toen de &eacute;en het stilzwijgen brak. De ander wordt hierop toornig, antwoordt, dat hij niet langer met zulk
+een babbelaar wenscht samen te werken, en gaat de Waalbedding graven. In een Belgische sage van dezen aard, gelokaliseerd
+te Hekelghem, is de reus reeds een duivel geworden. <span class="smallcaps">Em. Seipgens</span> verhaalt, dat het reuzengat te Echt (tusschen Echt, Montfort en Posterholt) eigenlijk een onvoltooid gebleven reuzenwoning
+is. De koning der reuzen zou gaan trouwen en volgens &#700;s lands wijs moest hij met de aanstaande koningin zijn eigen woning
+in den grond delven; wegens het gepraat zijner aanstaande liet hij ten slotte het werk steken. &#8220;Daarom is de koning der reuzen
+nooit getrouwd en de woning onafgewerkt gebleven. De reuzen volgden het voorbeeld van hun koning, omdat zij alle vrouwen snapsters
+vonden, en zoo is het reuzengeslacht in Limburg uitgestorven.&#8221; (In <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden I, bl. 219).
+
+</p>
+<p>Volgens een overoude sage hebben de reuzen een gedeelte van Brussel gesticht; vandaar natuurlijk ook de naam van Reuzenberg.
+Eertijds gingen dan ook elf reuzen, met verschillende benamingen, in den vermaarden Brusselschen Ommegang, en wel achter de
+Gilden en Ambachten; thans nog twee: Janneken en Mieke. Ook te Venloo werden van oudsher twee reusachtige poppen rondgedragen,
+die de stichters van Venloo: &#8220;Valuas en z&#700;n vrouw&#8221; voorstelden, en wel door het akkermansgilde op Maandag v&oacute;or de zomerkermis.
+Sedert eenige jaren is dit gebruik weer ingevoerd. Luidens een Venloosch archiefstuk werden in het begin der XVIII<sup>e</sup> eeuw deze beelden ook in de processie rondgedragen. Zooals te Brussel, worden ook te Geerardsbergen Janneken en Mieke rondgedragen;
+te Hasselt kent men den Langen Man, te Antwerpen Druon Antigoon, te Wetteren den Reus en de Reuzin.
+
+</p>
+<p>De reuzen hebben niet alleen rivieren gegraven en bergen opgestapeld, zij hebben ook de terpen en de hunebedden gebouwd. Hier
+heeft verwisseling of liever vermenging der begrippen &#8220;reuzen&#8221; <a id="d0e3250"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3250">89</a>]</span>en &#8220;hunen&#8221; plaats. Ook is het begrip van den term <i>hunen</i> zelf niet homogeen: immers het woord <i>h&ucirc;n</i>, een echt-Germaansch woord, beteekent &#8220;reus&#8221;, maar ook &#8220;Hun, Hongaar&#8221;; waarschijnlijk is de naam <i>H&ucirc;n</i> op verschillende volkeren toegepast. Misschien vertegenwoordigen zij, hetgeen ook wel van de Elfen beweerd wordt, het een
+of ander uitgestorven Europeesch oorvolk. Wat hiervan zij: de Hunen vormden in het volksgeloof een met de reuzen nauw verwante,
+maar toch zelfstandige, meer historische groep. Hun naam leeft voort in de Hunenbedden niet alleen, maar ook in den Overijsselschen
+<i>Hunerborg</i>, in den <i>Hunerberg</i> en de <i>Hunerpoort</i> te Nijmegen en in den <i>Hunsberg</i> van Merchtem. (Z.B.)
+
+</p>
+<p>De reuzen vormen als het ware den middelterm tusschen de lagere en de hoogere mythologie; van overgang geen sprake. Het reuzengeloof
+wortelt in de omringende natuur, in de elementen, maar vertoont geen spoor van zielengeloof. De hoogere mythologie, volstrekt
+zelfstandig ten overstaan der lagere, wordt vertegenwoordigd door de vereering van den machtigen god des hemels, den Indischen
+<i>Dy&acirc;ush</i>, den Griekschen <i>Zeus</i>, den Romeinschen <i>Jupiter</i>, die bij de Oude Germanen den naam droeg van <i>Ziu</i>. Alle Indogermaansche talen wijzen hier op een vereering van den &#8220;Stralenden Hemel&#8221; als hoogste godheid. Maar op den duur
+veranderde het wezen van dezen hoogsten hemelsgod, &oacute;ok van den Germaanschen <i>Ziu</i>; velerlei attributen zijn hem ontnomen, om aan afzonderlijke godheden te worden toevertrouwd. De weg loopt hier van de eenheid
+of betrekkelijke eenheid naar de veelheid. Z&oacute;o ontstonden de Westgermaansche godheden: W&oacute;dan, Donar, Frija enz.
+
+</p>
+<p>Van deze hoogere mythologie is <span class="letterspaced">bezinksel</span> in ons folklore achtergebleven, en niemand heeft dit beter aangetoond dan <span class="smallcaps">Jacob Grimm</span> in zijn standaardwerk &#8220;Deutsche Mythologie&#8221;. Al blijkt het, dat hij veel te eenzijdig is te werk gegaan, met volle recht
+mag hij den titel dragen van &#8220;vader der Germaansche mythologie&#8221; als wetenschap; met behulp der kritiek wordt zijn werk de
+rijkst mogelijke vindplaats. Wij zullen in de volgende bladzijden dan ook herhaaldelijk stooten op survivals van W&ocirc;dan en
+zijn kring: <a id="d0e3298"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3298">90</a>]</span>een sekondaire mythologische vorming dus. Laat ik slechts wijzen op enkele uitdrukkingen. Wij lezen in een Nederlandsch hs.
+van 1470: &#8220;Ende de poeten in heure fablen heetend ourse, dat is te segghene Woenswaghen&#8221;. Het sterrenbeeld van den Grooten
+Beer werd dus als W&ocirc;danswagen beschouwd. In Zuid-Limburg spreekt men nog van een &#8220;zielewagen&#8221;, die door de lucht rijdt. De
+naam leeft ook voort in ons hedendaagsch <i>Woensdag</i>, dial. <i>Goonsdaag</i>, en in de plaatsnamen <i>Woensdrecht</i> = Wodani traiectum, <i>Woensel</i>, wellicht <i>Woenum</i> of <i>Wenum</i>. De herinnering aan Donar bewaart ons <i>Donderkruid</i> of <i>Donderbaard</i>, het <i>Sempervivum tectorum</i>, voorheen ook <i>Barba Jovis</i> genoemd, in Zwitserland nog <i>Joubarbe</i>. Bij de invoering van het Christendom droeg de volksfantasie vele attributen van goden en godinnen op Christus en de heiligen
+over; vandaar dat het <i>Frigjargras</i> tot <i>Mariagras</i> werd; de aan Frija als godin der geboorte heilige <i>Asperula odorata</i>, waarvan een bundel bij zwangere vrouwen in bed gelegd werd, ontving den naam van <i>O.L. Vrouwenbedstroo</i>, het <i>Labrum Veneris</i> dien van <i>Mariadistel</i>; enz. Ook behoort het hoogst waarschijnlijk tot de sekondaire laag in ons folklore, wanneer de kat, het heilige dier van
+Frija-Frigg, in zoo nauwe betrekking tot het huwelijk treedt. Wie op zijn trouwdag door goed we&ecirc;r begunstigd wil worden, moet
+de kat goed voeren, of de kat streelen (<i>k&ouml;ren</i>), zooals men te Ubach-over-Worms zegt. Wie geen katten lijden mag, meent men ook, krijgt geen mooie bruid.
+
+</p>
+<p>2. <b>Romeinsche Mythologie</b>.&#8212;Dat de betrekkingen tusschen Romeinen en Germanen niet spoorloos voor de religie onzer vaderen voorbij gingen, ligt voor
+de hand; met name met het oog op de hoogere Romeinsche kultuur. Laat ik terstond enkele voorbeelden geven. Romeinsch was het
+gebruik, namen te geven aan de dagen der week, gewijd aan de Zon; de Maan; Things, resp. Tius: Mars; W&ocirc;dan: Mercurius; Donar:
+Jupiter; Frija: Venus; en Saturnus, voor wien geen passende Germaansche interpretatie kon gevonden worden. Deze substitutie
+had vermoedelijk in de III<sup>e</sup> of IV<sup>e</sup> eeuw <a id="d0e3365"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3365">91</a>]</span>n. Ch. plaats; zie <span class="smallcaps">Dr. Roesler</span>, Ueber die Namen der Wochentage (Berlin 1865), bl. 20 vlg.&#8212;Volledige ontleening had plaats met de namen Venus en Diana, men
+denke aan de Venusbergen en het Venushaar. Verder hebben wij de votiefsteenen, door Germanen geplaatst, waarop men nu eens
+een Romeinschen god, dan weer een Romeinschen god met Germaanschen bijnaam vindt. Zoo was b.v. in den muur der oude Romaansche
+kerk te Horn bij Roermond een geloftesteen aan Mars en een aan Mercurius ingevoegd.
+
+</p>
+<p>Trouwens het plaatsen van votiefsteenen op zich zelf is specifiek Romeinsch; zie hierover <span class="smallcaps">Karl Helm</span>, Altgerman. Religionsgeschichte (Heidelberg 1913) I, 345 vlg. Op twee votief&iuml;nskripties wordt <i>Mars Thincsus</i> gezamenlijk met twee Germaansche godinnen genoemd. De vindplaats van beide inschriften ligt in Engeland te Housesteads, nabij
+den Hadrianuswal; zij dagteekenen uit den tijd van Alexander Severus (222&#8211;235) en werden gesticht door een afdeeling Germaansche
+ruiterij, die den naam van <i>Cuneus Frisorum</i>: &#8220;Friesche afdeeling&#8221; droeg. Hiermee is echter niet gezegd, dat het Friezen waren; waarschijnlijk Bataven, in alle geval
+Twentenaren. Te vermelden valt nog de bijzonderheid, dat op een bij de altaren behoorend halfrond kapiteel in het midden een
+gewapend krijger (Mars) met een vogel is voorgesteld, en aan weerszijden twee zwevende geni&euml;n; zie verder <span class="smallcaps">W. Pleyte</span>, Mededeel, d. Kon. Akad. van Wetensch. III, 2, bl. 110 vlg.&#8212;Van een onbekende godin <i>Vagdavercustis</i> spreekt een votiefsteen, gevonden in het riviertje de Linge bij Hemmen (G.).
+
+</p>
+<p>Een vrij groote verspreiding had de vereering der godin <i>Hludana</i>, getuige o.a. een steen uit Beekgum (F.), verwant met de Noorsche godin Hl&oacute;dyn en, wat meer zegt, met de besproken godin
+Holda. Buitengewoon rijk is de monumentale overleving van de godin <i>Nehalennia</i>. Zij wordt vermeld op niet minder dan 26 votiefsteenen, die alle&#8212;met uitzondering van 2 te Deutz gevonden&#8212;bij Domburg op
+Walcheren uit het duinzand zijn opgedolven. Tien ervan zijn geheel, acht ten deele door een brand der kerk te Domburg in <a id="d0e3395"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3395">92</a>]</span>1848 vernietigd; maar zij bleven voor ons weten behouden door de publikatie van <span class="smallcaps">L. J. F. Janssen</span>, De Romeinsche beelden en gedenksteenen van Zeeland (1845). Men noemt Nehalennia een Bataafsche godin, ofschoon voor haar
+vereering eigenlijk eerder de zuidwestelijke buren der Bataven, n.l. de Marsaci en Sturii in aanmerking komen. Maar het Germaansche
+karakter der godin is boven allen twijfel verheven. Zij schijnt beschermster van handel en scheepvaart te zijn en godin der
+zee, en wordt voorgesteld, gezeten op een troon, of ook staande; naast haar een hond, aan weerszijden hoorns van overvloed.
+Op drie steenen steunt zij met den linkervoet op den voorsteven van een schip. Wellicht behoort de hond bij het type der met
+haar vereenzelvigde Egyptische godin Isis thuis.
+
+</p>
+<p>Sporen van den Nehalennia-kultus vinden wij wellicht in een Middeleeuwsch gebruik, van kracht in Zuid-Nederland en in de Rijnprovincie:
+een feestelijk opgetuigd en versierd schip op raderen werd van plaats tot plaats getrokken onder het feestgejubel der bevolking.
+Zulk een optocht uit het jaar 1133 wordt uitvoerig beschreven in een klooster-kroniek van St. Truiden. Het schip kwam het
+eerst naar Aken, dan naar Maastricht, waar het van mast en zeilen voorzien werd, dan naar Tongeren, Looz enz. Maar door toedoen
+der geestelijkheid werd deze stoet door den Graaf van Leuven met kracht onderbroken en belet, en hiermee schijnt het gebruik
+aldaar uitgeroeid te zijn. Waarschijnlijker echter dan met den Nehelennia-kultus bestaat samenhang met de karnavalsgebruiken
+van Romeinsche herkomst.
+
+</p>
+<p>Over het algemeen mogen wij besluiten tot een Germaansch-Romeinsch synkretisme, welks sporen in het hedendaagsche folklore
+nog aanwezig zijn.
+
+</p>
+<p>3. <b>Keltische Mythologie</b>.&#8212;Inwerking van den godsdienst der kultureel hoogstaande Kelten op de Germanen kon niet uitblijven. Op een bij Vechten (U.)
+gevonden votiefsteen wordt een zekere godin <i>Viradecdis</i>, voor wie in het Germaansche domein geen aanknoopingspunt te vinden is, vereerd door de Batavi en Tungri. <a id="d0e3412"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3412">93</a>]</span>Maar verreweg het voornaamste verschijnsel is de Matronenvereering, die beslist aan de Kelten is ontleend. De Matronen zijn
+plaatselijke schutsgodinnen, wellicht ook beschermgodinnen eener familie met haar bezittingen, en wier vereering bij de Keltische
+volken inheemsch was. Wij ontmoeten ze hier te lande in een min of meer Kelto-Romaanschen vorm. Ik wijs b.v. op de inschriften,
+die voor het bestaan van zulk een Matronendienst pleiten, bij de Marsaci aan den Scheldemond en bij hun naburen de Frisaevonen
+(C. I. L. XIII 860, 8633). Meestal zijn de schutsgodinnen ten getale van drie.&#8212;Tot oudere Keltische lagen behoort de vereering
+van den handelsgod <i>Lugus</i> of <i>Lug</i>.
+
+</p>
+<p>III. Volstrekt eenig is de invloed op de volksreligie uitgeoefend door het <b>Christendom</b>, een invloed, die grootendeels nieuw-scheppend, somwijlen sparend en hervormend was. Waar opvattingen en gebruiken lijnrecht
+in strijd waren met de nieuwe heilsleer, daar werd een onverzoenlijke strijd aangebonden en de oude volksreligie met kracht
+onderdrukt. Maar dit verhinderde niet, dat echte &#8220;survivals&#8221; of overleefsels den strijd met de Christelijke idee&euml;n bleven
+voortzetten, verbod en prediking ten spijt; laat ik onmiddellijk wijzen op het taaie bijgeloof, dat zich in valsche heiligenvereering
+en ongemotiveerd wondergeloof uitbundig uit. Op bedevaartsplaatsen b.v. ziet men bij het volk thans nog vaak een zeker synkretisme
+van christendom en heidendom. Andermaal hooren wij in het huidige folklore onschuldige nagalmen uit den heidenschen voortijd
+zachtkens voorttrillen. Eindelijk vond de Kerk aanleiding onderscheid te maken tusschen vorm en stof, tusschen schors en kern,
+dan werd deze verworpen, maar gene niet zelden gered, dienstbaar gemaakt aan het Christelijk geloof en aldus gelouterd en
+&#8220;gekerstend.&#8221; Het zou vreemd geweest zijn, wanneer de Kerk, die zich wenschte te verspreiden te midden der Graeco-Romeinsche
+beschaving, een geheel nieuwe taal gebezigd had en systematisch alle vormen had versmaad, die tot dan toe dienst gedaan hadden
+om aan de begrippen en gevoelens van godsvereering uiting te geven. Dit geldt <a id="d0e3425"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3425">94</a>]</span>natuurlijk ook voor de Germaansche beschaving. Laat ik nog slechts het psychologische dezer verkerstening in herinnering brengen.
+&#8220;Naast onwankelbare eenheid der groote en heilige beginselen&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Dr. Gisb. Brom</span>, &#8220;een onuitputtelijke verscheidenheid en plooibaarheid van vormen. Zij [de Kerk] gebruikt niet een en denzelfden stijven
+vorm, om dien met despotisch gezag aan al haar bekeerlingen, van welke natie ook, op te dringen en te drukken. Een Procustus-bed
+bleef haar ten allen tijde vreemd. Maar zij voegt zich naar de natuurlijke geaardheid van ieder volk, zoowel als van elk individu....
+Hoe dit &eacute;&eacute;ne met het andere samengaat? Omdat al wat de Kerk rein <i>natuurlijks</i> aantreft in de samenleving of in den individueelen mensch, zij dat niet tracht te vernietigen, maar het onder den leuterenden,
+veredelenden en verheffenden invloed der genade laat voortbestaan.&#8221;
+
+</p>
+<p>Aldus vinden wij wijding en veredeling van oorden, feestdagen, feestgebruiken, volksvoorstellingen enz. Kenschetsend en teekenend
+is b.v. de geschiedenis onzer Nederlandsche <b>kerstputten</b> of kerstpoelen. Het meerendeel is van heidenschen oorsprong d.w.z. stond met een heidenschen kultus in verband. Maar doordat
+in die bronnen gedoopt werd, zijn zij gekerstend en in dienst van Christus gesteld. Vandaar het groot aantal putten, die den
+naam der heilige geloofsverkondigers <span class="smallcaps">Bonifacius</span> en <span class="smallcaps">Willebrordus</span> dragen. Te Dokkum vindt men b.v. drie Bonifaciusbronnen; Willebrordusputten treft men aan te Osch, Diessen, Deurne, Zoutlande,
+Bakel, Asten, Maarhees, Geisteren, Venray, Stamproy, Wulpen en eertijds te Berchem bij Antwerpen. Natuurlijk werd ook een
+groot aantal bronnen aan Maria gewijd. Verder zijn om meermalen vermelde reden verscheiden bronnen met den satan in verband
+gebracht; vandaar de Duivelsput te Herdersen en te Hekelgem, het <i>Heintjes-b&ouml;rreken</i> te Meerbeke (men denke aan &#8220;Heintjepik&#8221;) en de Helleput te Dendermonde.
+
+</p>
+<p>Wat deed intusschen de volksfantasie? Bij de intrede van het Christendom werd haar werkzaamheid niet gebroken; zij spon haar
+<a id="d0e3449"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3449">95</a>]</span>draden en weefde haar weefsel voort, maar meestal met veranderd patroon. Wegens toevallige overeenkomst van hoedanigheid of
+het samenvallen van den tijd der feestviering werden heidensche mythen op menigen heilige overgebracht, werden mythologische
+trekken in hun legenden ingelascht; zoo trad Maria in meer dan &eacute;&eacute;n opzicht in de plaats van Frija, terwijl Sinterklaas de
+figuur van W&ocirc;dan uitbeeldde. Maar afgescheiden hiervan dient men in de Christelijk-geaarde volksreligie in ruime mate rekening
+te houden met de steeds levendige, steeds vruchtbare, dichterlijke, sagenscheppende aandrift des volks. Zoo is het b.v. gesteld
+met de attributen en legenden der HH. Katharina, Lucia en Clara: met voldoende zekerheid mag men beweren, dat deze attributen
+en legenden te danken zijn aan het feit, dat de drie heiligen etymologisch met het begrip &#8220;licht, reinheid, helderheid&#8221; in
+nauw verband staan. Zie hierover mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 68, 251.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, de goden werden vaak als duivels voorgesteld, en zoo is het gebeurd, dat menige heidensche overlevering op den
+satan is overgedragen. Eenzelfde godheid kan dus nu eens in de volkslegende van een heilige, dan weer in die van den satan
+opduiken. In plaats van &#8220;der goden minne&#8221; te drinken, d.i. een herinnerings- en offerdrank aan de goden te wijden, dronken
+de bekeerde heidenen, met vermijding van het offerbegrip, voortaan de &#8220;minne&#8221; van St. Jan, St. Maarten, St. Steven enz. Maar
+bij <span class="smallcaps">Luitprand</span> in zijn <i>De rebus gestis Ottonis</i> vindt men ook: &#8220;des duivels minne drinken.&#8221;
+
+</p>
+<p>Zoo komen wij er als vanzelf toe, een enkel woord te zeggen over de volksdaemonologie: over den <b>duivel</b> in het volksgeloof.
+
+</p>
+<p>Het begrip &#8220;duivel&#8221; als zoodanig was aan de heidensche godenleer vreemd. Het meest nabij kwam nog de Oudnoorsche Loki, die
+bij het daemoniseeren dan ook het eerst zijn beurt kreeg. Slechts met het Christendom deden leer en voorstelling van een <span class="letterspaced">volstrekt</span> boosaardig wezen, dat de menschen kwelt, haar intrede in de Germaansche wereld; doch meer dan &eacute;ene nadere bepaling ontleenden
+zij in de volksopvatting aan de heerschende heidensche idee&euml;n.
+<a id="d0e3469"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3469">96</a>]</span></p>
+<p>De Germaansche duivels vormen een soort van monarchie, maar de zinnelijke voorstelling van hun rijk komt geheel op rekening
+van fantasie en tradioneele voorstellingswijze des volks. Er zijn Germaansche duivels, die eenige attributen van de kobolden
+overnemen, evenals deze den mensch dienstbaar zijn. De duivel moet zich soms bepaald afsloven; hij bouwt molens, beploegt
+steengronden en graaft rivierbeddingen, maar komt hij om zijn loon, dan is men veelal &#8220;den duivel te slim af.&#8221; De &#8220;bedrogen
+duivel&#8221; of &#8220;domme duivel&#8221; is een geliefkoosde figuur van onze sagenwereld. Men laat den duivel wegen aanleggen, als te Ternath,
+schuren bouwen, als te Galmaarde, Hamelgem, Vilvoorde, Kessel-Loo, Bierbeek enz. Maar door het hanengekraai na te bootsen
+dwingt men hem, op de vlucht te slaan; het werk blijft dan, althans ten deele, onvoltooid. Immers de roode haan stelt den
+bliksem voor, in zoover deze de onwe&ecirc;rswolken splijt en den dampkring zuivert. Het heldere we&ecirc;r roept hij andermaal te voorschijn.
+Zijn gekraai verdrijft ook het nachtelijk duister, de bonte, veelkleurige tinten van zijn vederdos zijn de weerglans der morgenschemering.
+Bij het eerste hanengekraai is dan ook de hellemacht gebroken, de geesten slaan op de vlucht. &#8220;Men verhaalt&#8221;, zoo getuigde
+eertijds de Romeinsche dichter <span class="smallcaps">Prudentius</span>, &#8220;dat de rondwarende duivels, die zich vermeien in het nachtelijk duister, bij het gekraai van den haan in verschillende
+richtingen heenvluchten.&#8221; Uit deze aanhaling blijkt de algemeenheid van dit volksgeloof.
+
+</p>
+<p>Ook wanneer de duivel kloosters of kathedralen wilde verpletteren, werd hij niet zelden misleid; dit getuigt b.v. de duivelsberg
+bij Rolduc (L.).
+
+</p>
+<p>Een enkele maal, wanneer de duivel de menschen wil plagen, bedriegt hij zich zelf; zoo b.v. toen hij het zaagblad kerfde en
+aldus de getande zaag uitvond.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk speelt de duivel een groote rol in de volksuitdrukkingen; zoo b.v.: &#8220;Hij is een duivelskind;&#8212;hij vloekt alle duivels
+uit de hel;&#8212;hij laat geen duivel op zijn hart barsten;&#8212;hij heeft den duivel in, of den duivel in den zak;&#8212;daar kan geen duivel
+<a id="d0e3481"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3481">97</a>]</span>uit wijs worden;&#8212;hij is uit de hel gekropen, toen de duivel sliep;&#8212; &#700;t is, of de duivel er in zit;&#8212;de duivel steekt zijn staart
+op;&#8212; de duivel steekt er zijn staart tusschen;&#8212;hij is er op uit, als de duivel op een ziel;&#8212;hij is te gek, om met den duivel
+te dansen;&#8212; den duivel een kaarsje aansteken;&#8212;dat dank je den duivel; enz. enz; zie b.v. <span class="smallcaps">J. A. Hoens</span> in Limburg&#700;s Jaarboek VIII, bl. 239. Ik kom hier nader op terug. Laat ik voor het oogenblik slechts opmerken, dat onze uitdrukking
+de &#8220;de duivel is los&#8221; of &#8220;dan is de duivel los&#8221; niet specifiek Nederlandsch, zelfs niet specifiek Germaansch is. Het is waar,
+ook van den god Loki geldt het: <i>Loki er or b&ouml;ndum:</i> &#8220;Loki is ontbonden.&#8221; Maar de &#8220;gebonden duivel&#8221; is ook elders bekend, b.v. bij <span class="smallcaps">Lactantius</span>, die beweert, dat de satan in boeien geklonken zal worden, wanneer het zoogenaamd millenarische rijk begint.&#8212;Verder is het
+eigenaardig, dat in de folklore zoo vaak van &#700;s duivels vrouw, moeder of grootmoeder sprake is; ik herinner aan het Venloosche
+aftelrijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ter duvel zien vrouw ging wortele schrabbe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze wis neet woa ze &#700;t mets meus pakke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze pagde &#700;t hii, ze pagde &#700;t doa,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze pagde ter duvel bii de hoar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Waarschijnlijk hebben we met werkelijk heidensch bezinksel te doen; maar de grootmoeder is het oorspronkelijke. Immers wij
+worden herinnerd aan het Noorsche verhaal, hoe Th&oacute;rr en T&yacute;r bij den reus Hymir aan huis komen, en daar zijn negenhonderdhoofdige
+grootmoeder aantreffen. Op een mythische verklaring van een natuurverschijnsel wijst onze zegswijze &#8220;de duivel slaat zijn
+wijf&#8221;, als het regent en de zon schijnt.
+
+</p>
+<p>Volksbenamingen zijn: <i>blikskater, boeman, bokspoot, de booze, deksel, duker, donder, droes, drommel, duivekater, h&auml;nsken, heintje, heintjepek, hinkepoot</i>, (men denke aan &#8220;kromme duivel&#8221;), <i>joost, koekoek, nikker, d&#700;olle, pikheintje, de zivarte, zwarte piet</i>. In Belgisch Limburg noemt men hem veelal kortweg <i>&#8220;het kwaad</i>.&#8221;
+<a id="d0e3514"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3514">98</a>]</span></p>
+<p>De duivel is pikzwart en draagt bokshoorns, bokspooten of paardenhoeven; men denke aan de betrekking van den bok tot de heksen
+en aan de Zuidlimburgsche <i>bokkenrijders</i>. Ook vertoont hij zich als Italiaan, onberispelijk in het zwart gekleed, met zwarten baard. Hij bezit de gave, zich in dieren
+te veranderen, en verschijnt als kat, zwarte hond met gespleten pooten, draak, spin, vlieg. In een oude Brabantsche sage komt
+de duivel onder de gedaante eener reusachtige spin een kontrakt terugbrengen. Gaarne mengt hij zich ook ongekend onder de
+menschen, vorscht hen uit, speelt met hen kaart, ziet of er niets voor hem te halen is; hij is uitnemend musicus en voortreffelijk
+danser. Hij speelt valsch, drinkt en vloekt zwaar. Daar zijn menschen, die den duivel hun ziel verkoopen; menigeen, die plotseling,
+zonder kenbare reden, rijk werd, heeft aldus zijn vermogen verworven. Is de termijn afgeloopen, dan haalt hem de duivel en
+breekt hem den hals of draait hem den nek om.
+
+</p>
+<p>Hij houdt er ook personeel op na. Te Utrecht werd eertijds een groote keisteen, scheiding tusschen twee buurten, steeds verplaatst.
+Het heette, dat de duivel en zijn zwarte knechts met dien steen kaatsten van de Volderbrug naar de Geertebrug.
+
+</p>
+<p>Zijn idenditeit met den voorrijder der &#8220;Wilde Jacht&#8221; blijkt wel uit een trek in het Geldersche folklore, waar hij wordt voorgesteld,
+zich vertoonende in een windhoos. Hij huist veelal in de lucht; somwijlen langs den straatweg. Ook te Nederweert voert <i>H&auml;nske</i> het joelende geestenheir aan. In Duitschland behoort deze voorstelling tot de meest gewone. Zie <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsche Sagen I, bl. 225 vlg.; Geldersche Volksalm. 1853, bl. 98; Limburg&#700;s Jaarboek VI, bl. 183; Volkskunde XXI, bl.
+5; XXII, bl. 10; <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span>, Kritisch Woordenboek, bl. 27.
+
+</p>
+<p>De duivel is vooral bang voor het gelui der <b>klokken</b>. Het volk hecht iets specifiek-Christelijks aan het klokkengelui. En inderdaad: de klokken worden &#8220;gedoopt&#8221;, de klokken roepen
+ter kerke, de klokken vermelden den huwelijkszegen, zij begeleiden ter laatste rustplaats. Zoo vaak voelt het volk zich door
+het klokkengelui <a id="d0e3538"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3538">99</a>]</span>verheven boven het saaie, alledaagsche proza-leven. In de Goede Week reizen de klokken naar Rome, en wel op Goeden Donderdag
+na het <i>Gloria</i>, om op Goeden Zaterdag terug te keeren; dan brengen zij de paascheieren mee.
+
+</p>
+<p>Op ongedoopte, ongewijde klokken heeft de duivel natuurlijk vat. Zoo had men bij de stichting van het klooster Sint-Odolf
+te Staveren vergeten de klokken te wijden. Honderd jaar later vloog <i>Joost</i> in woeste vaart naar den toren, haalde de klokken er uit en slingerde ze weg. Sedert hooren de visschers op de Fluessen en
+de bewoners van Galamadammen (F.) soms des nachts een dof gebombam in de diepte: dan luidt de duivel de klokken van Sint-Odolf.
+Hetzelfde wordt verhaald van de klokken van Driel en van Lochem. Deze wierp de duivel in twee kolken niet ver van den Berkel,
+waar men ze nog in den Kerstnacht te twaalf ure kan hooren luiden. Vandaar dat deze twee plassen den naam van &#8220;duivelskolken&#8221;
+dragen. Zoo dompelde de satan nog een klok van Horst in het zwarte, diepe water der Peel, en begroef te Hoensbroek een ongedoopte
+klok in den waterplas tusschen de kerk en de Geleen-beek. Al deze klokken luiden op Kerstnacht; ook die van den <i>klokkekuil</i> te Swolgen: <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 71; <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 31.
+
+</p>
+<p>Wanneer dus het volk heden ten dage zegt, dat de duivel vlucht bij het hooren van het klokkegelui, en dat de alvermannetjens
+verdwenen zijn, omdat zij het klokkegelui niet konden verdragen, dan hecht het hieraan zonder den minsten twijfel een Christelijke
+beteekenis. Toch ligt hieraan ten deele een heidensch begrip ten grondslag, nl. de geestenwerende en geestenbannende kracht
+van het klokkengelui. Vandaar ook het klokkenluiden bij onwe&ecirc;r en sterfgeval,&#8212;niets dan een gekerstende volksopvatting.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e3559">
+<h3 class="normal">II. De Volksfeesten.</h3>
+<p>Wanneer ik spreek van &#8220;volksfeesten&#8221;, dan bedoel ik hiermee het komplex van feestgebruiken, die bij het hedendaagsche volk
+van <a id="d0e3564"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3564">100</a>]</span>de viering van Oudgermaansche of Christelijke feestgetijden zijn overgebleven. Immers de feestvreugde kleedde zich in tal
+van overlevende blijheidsuitingen, die niet zelden, van het oorspronkelijk hoofdmotief losgetornd, ontaardden en oversloegen
+tot uitspattingen en misbruik.
+
+</p>
+<p>Deze volksfeesten droegen dus oorspronkelijk een <span class="letterspaced">religieus</span>, maar ook een <span class="letterspaced">huiselijk</span> karakter. Evenals in het oude Rome, wanneer ik deze analogie hier mag aanvoeren, was het huisgezin de kern, de cel, van waaruit
+de georganiseerde vroolijkheid en blijheid zich in ruimer kring en op ruimer terrein verspreide; en in het gezin zelf werd
+de feestviering, van geslacht tot geslacht overgeleverd, onder toezicht en leiding van den vader of van de moeder des gezins
+voltrokken. Ik spreek hier dus niet over de <span class="letterspaced">volksvermakelijkheden</span>, als loopen, springen, klimmen, harddraven, wedrennen enz., en over de gezelschapsspelen evenmin; zie hierover desgewenscht
+<span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken (Haarlem 1871), bl. 321&#8211;397 en 563&#8211;694. Immers deze hebben met religie en familiale organisatie niets gemeen
+en dragen een dermate internationaal karakter, dat zij onmogelijk kunnen dienen om den volksaard nader te bepalen. Iets anders
+is het, wanneer een bepaald spel door een bepaalde leeftijdsgroep op eigenaardige wijze wordt uitgevoerd of gevarieerd, waarover
+nader.
+
+</p>
+<p>De oude Germanen kenden eigenlijk geen feestdagen, maar wel feesttijden, <i>hoogtijden</i>, een benaming, die zich tot heden staande hield. Op voorname Christelijke feestdagen gaat in katholieke streken de eene familie
+bij de andere nog &#8220;zalig hoogtijd&#8221; wenschen.
+
+</p>
+<p>Men vierde eertijds waarschijnlijk vier offertijden, en om het offer groepeerden zich dan de overige feestelijkheden: twee
+winterfeesten, het lente- en zomerfeest. Eigenlijk begon het eerste winterfeest (of herfstfeest), dat het Germaansche jaar
+opende, met de nachtevening van September. Maar in den Juliaanschen kalender valt het begin van den winter op 10 November,
+en zoo kreeg, door verschuiving der feestgebruiken van het Germaansche nieuwjaar, de Martinidag <a id="d0e3587"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3587">101</a>]</span>zijn beteekenis. Voeg hierbij, dat het kerkelijk jaar aanving met den Advent, die oorspronkelijk 5 weken omvatte (eerst Paus
+Gregorius VII bracht hem op 4 weken), terwijl het Adventsvasten den 11<sup>den</sup> November, dus op Martinidag begon. Zoo vereenigde zich ook het eerste met het tweede, het groote winterfeest, dat ook den
+naam draagt van Midwinterfeest of Joelfeest en welks gebruiken voor een groot deel op het Kerstfeest overgingen. Het <b>Joelfeest</b> immers, ontegenzeglijk het hoogste feest der Germanen, viel in de tweede helft van December en in de eerste van Januari.
+Dit wordt het tijdperk der &#8220;Twaalf Nachten&#8221; genoemd; de Duitschers spreken van de <i lang="de">Zw&ouml;lften, Untern&auml;chte, Rauchnachte</i> of <i lang="de">Losstage</i>. Dit feest, dat, naar zijn etymologie te oordeelen, zeer waarschijnlijk &#8220;het tooverrijke&#8221;, dan &#8220;het vroolijke&#8221; beteekende,
+werd inderdaad gekenschetst, evenals trouwens het eerste winterfeest, door een uitgelaten vroolijkheid, veroorzaakt: 1<sup>o</sup> door het genieten der offergaven, die gedurende dien tijd aan de zielen der afgestorvenen en aan W&ocirc;dan, Holda en andere chthonische
+en windgodheden werden gebracht; en 2<sup>o</sup>&#8212;reden van ekonomischen aard&#8212;door de twee groote slachttijden, die met de winterfeestviering samenvielen, wanneer deze niet
+zelf de hoofdaanleiding tot de winterfeestviering gegeven hebben, zooals <span class="smallcaps">Alex. Tille</span> beweert in zijn boek over Die Geschichte der deutschen Weihnacht (Leipzig 1893), bl. 6.
+
+</p>
+<p>Het was de heiligste tijd van het jaar. Dromsgewijze joelden en raasden de geesten door het luchtruim, door hun befaamden
+voorrijder aangevoerd; lotsvoorspelling, droomverklaring en tooverij vierden hoogtij; heel de geestenwereld: heksen, weerwolven,
+elfen, dwergen, waren los; men dronk de <i>minne</i>, d.i. de gedachtenis der afgestorvenen; men stelde de geesten onder allerlei vermommingen voor, die thans nog in min of meer
+gekerstenden vorm voortbestaan.
+
+</p>
+<p>Geofferd werd gedurende dit tijdperk aan de geesten en aan W&ocirc;dan, in zijne hoedanigheid van god der vruchtbaarheid, ter wille
+der vruchtbaarheid van de akkers. Uit menig volksgebruik, dat wij te geschikter plaatse zullen bespreken, blijkt trouwens,
+dat deze <a id="d0e3617"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3617">102</a>]</span>geheele periode een vruchtbaarheidskarakter draagt. Men beschouwde &#8212;en beschouwt nog thans, zonder zich duidelijk rekenschap
+van deze voorstelling te geven&#8212;in den barren Joeltijd de aarde als sluimerend onder het mollig sneeuwkleed, nieuwe sappen
+garend, om in de lente de natuur met bloemen te tooien en het wintergraan te doen gedijen. Met goed recht zou men derhalve
+van een <span class="letterspaced">bevruchtingstijdperk</span> kunnen spreken, zooals ik in Volkskunde XII, bl. 89 vlg. voorstelde: het schieten in de boomen, het binden van stroobanden
+om de boomen, het zweepen der boomen heeft stellig bevruchting ten doel.
+
+</p>
+<p>Gegeven nu, dat het eerste winterfeest een vrij groote reeks van dagen in beslag nam, en dat het Joelfeest meestal tusschen
+Kerstmis en Driekoningen, plaatselijk echter ook vroeger of later kon vallen, dan krijgen we een bijna aaneengesloten feesttijdperk,
+dat zich van omstreeks het begin van November tot het midden van Januari uitstrekte. In dit tijdperk vallen vooral de Christelijke
+feesten: St. Martinus (11 Nov.), St. Clemens (23 Nov.), St. Andreas (30 Nov., men denke vooral aan St. Andreasnacht), St.
+Barbara (4 Dec.), St. Nikolaas (6 Dec.), St. Lucia (13 Dec.), St. Thomas (21 Dec.), Kerstmis (25 Dec.), St. Stefanus (26 Dec.),
+Onnoozele Kinderen (28 Dec.), Besnijdenis (1 Jan.), Driekoningen (6 Jan.). Zie hierover mijn geschrift De H. Nikolaas in het
+Folklore (Roermond, 1898), bl. 9, 10.
+
+</p>
+<p>Het volksfeest stoelt dus op de religie. De godsvereering der Oude Germanen schonk haar adepten echter ook verpoozing van
+den harden arbeid op akker of weideveld: de feestviering droeg een religieus, maar tevens een ekonomisch-maatschappelijk karakter,
+wat des te meer in het oog valt, wanneer men bedenkt, dat onze voorouders veel meer dan heden leefden met de natuur, arbeidden
+en rustten overeenkomstig de natuur. Ook hier is het Christendom met wijs beleid te werk gegaan, en heeft het niet willen
+uitroeien, maar veredelen en verheffen of althans, in het geoorloofde, lijdelijk willen toezien. Terecht. Want indien er iets
+bestaat, zegt <span class="smallcaps">Ozanam</span>, waaraan de menschen nog meer vasthouden dan aan den bodem, die <a id="d0e3629"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3629">103</a>]</span>hen voedt, dan zijn het de overleveringen, welke hun land in hun oogen verheffen, en de feesten of hoogtijden, die hen voor
+een wijl aan de harde, eentonige zorgen des levens onttrekken.
+
+</p>
+<p>Wij beginnen dus het feestelijk jaar in Groot-Nederland met <b>Sint Maartensdag</b> (11 November), gewijd aan de vereering van den grooten volksheilige, <span class="smallcaps">Martinus</span>, bisschop van Tours. Den apostel van Galli&euml;, den grooten heilige der Franken, is ook in Nederland en Belgi&euml; een ongemeen
+hooge vereering te beurt gevallen; in Duitschland viert men hem vooral in Frankenland, en in het naburige Zwaben en Westfalen.
+In Belgi&euml; zijn honderden kerken hem toegewijd; in Nederland vereerde men hem als patroon te Utrecht, Groningen, Middelburg,
+Sneek, Arnhem, Tiel, Bolsward, Venloo, Weert, Wijk-Maastricht, Dokkum, Bovenkarspel enz. enz. De dorpen St. Maarten, St. Maartensdijk,
+Maartenshoek voeren zijn naam. Vooral het bisdom, de stad en de burgerij van Utrecht stonden onder zijn bescherming. Te Utrecht
+stond zijn beeltenis op de torenspits zijner kerk, aan de hoeken der straten, in het voorportaal der kapittelzaal. Het prijkte
+op het oude wapen der stad en op de bisschoppelijke banieren. Vandaar dan ook, dat de burgers van Utrecht eeuwen lang den
+naam droegen van <i>Sint Maartens-mannen,</i> evenals die van Egmond <i>Sint Alberts-mannen</i> en de Leuvenaren <i>Sint Pieters-mannen</i> genoemd werden. Vielen de Hollanders de Stichtenaren aan onder het krijgsgeroep &#8220;Holland! Holland!&#8221;, deze beantwoordden het
+met &#8220;Sint Martijn, Sint Martijn!&#8221; Zie o.a. <span class="smallcaps">Schotel</span>, Tilburgsche Avondstonden, bl. 36 vlg.
+
+</p>
+<p>Ook kreeg de geheele periode van Sint Maarten tot Kerstmis&#8212;Adventstijd in den ruimsten zin&#8212;den naam van Sint Maartensvasten.
+De H. Perpetuus, bisschop van Tours, die in de V<sup>e</sup> eeuw leefde, bepaalde nl., dat van af 11 November tot Kerstmis driemaal per week moest gevast worden; naar men weet, dagteekent
+dit 3 maal vasten per week (Woensdag, Vrijdag en Zaterdag) reeds <a id="d0e3656"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3656">104</a>]</span>uit het einde der II<sup>e</sup> eeuw. Naderhand werd deze bepaling over heel Frankrijk uitgebreid.
+
+</p>
+<p>Intusschen, hoe groot de vereering van den H. Martinus ook in onze landen mag geweest zijn, zij verklaart kwalijk een aantal
+feestgebruiken als: het Sint-Maartensvuur, de Sint-Maartensdronk, -gans, -gaard enz.
+
+</p>
+<p>Vooreerst dan het <span class="letterspaced">Sint-Maartensvuur</span>. De meeste feestvuren zijn niet van christelijken, maar van heidenschen oorsprong. Naderhand heeft men de Sint-Maartensvuren
+aldus verklaard, dat zij oorspronkelijk uit vreugde over den val van het heidendom zouden ontstoken zijn. Dit is echter een
+van de vele verklaringen, die de feiten zoekt aan te passen aan vooropgestelde theorie&euml;n. In waarheid hangen de feestvuren
+samen met de Oudgermaansche <b>noodvuren</b>, Oudsaksisch <i>n&ocirc;dfiur</i>, waarin <i>n&ocirc;d</i>- verwant is met het Oudhoogduitsche werkwoord <i>n&ucirc;an</i> &#8220;stukwrijven&#8221;. Immers het werd ontstoken, doordat men een stuk hout in de opening van een ander of van een wagenrad stak
+en zoolang draaide, tot het hout vuur vatte. Het voedsel voor het nieuwe vuur, hout en stroo, moest door alle leden der gemeente
+worden meegebracht. Brandde het vuur, dan moesten menschen en vee daar driemaal doorheen loopen. Na afloop nam ieder een verkoold
+stuk hout mee naar huis: het was een voorbehoedmiddel tegen besmettelijke ziekte onder menschen en vee.
+
+</p>
+<p>Merkwaardig is hetgeen <span class="smallcaps">Sebast Frank</span> in zijne <span lang="de">Wahrhaftige Beschreibunge aller Teile der Welt</span> (1567) over een dezer vuren meedeelt: &#8220;<span lang="de">Zu Mitterfasten flechten sie ein alt Wagenrad voller Stroh, tragens auf einen hohen, j&auml;hen Berg, haben darauf den ganzen Tag
+einen guten Mut, mit vielerlei Kurzweil, singen, springen, dantzen, Geradigkeit und anderer Abenteuer, umb die Vesperzeit
+z&uuml;nden sie das Rad an, und lassens mit vollem Lauff ins Thal lauffen, das gleich anzusehen ist, als ob die Sonne vom Himmel
+liefe</span>&#8221;. Dit noodvuur had het karakter van een zoenoffer aan de hoogere machten, het was een reinigings (en dus vruchtbaarheids-)
+vuur, dan ook een offervuur aan de verpersoonlijkte vegetatie en vruchtbaarheidsgoden, <a id="d0e3691"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3691">105</a>]</span>wellicht met name aan W&ocirc;dan als zonnegod, wiens symbool het rad, het zonnerad was; vandaar, dat de <i lang="la">Indiculus superstitionum et paganiarum</i>, een opsomming van capitularia uit de VII<sup>e</sup> eeuw, waarschuwt tegen het heidensch gebruik van vuur door het wrijven van hout: <i lang="la">De igno fricato de ligno, id est n&ocirc;d-fyr</i>. Oorspronkelijk stonden deze vuren met geen bepaalden tijd van het jaar in verband en werden ontstoken, telkens als men de
+godheid iets te vragen had of ook haar dank wilde brengen. Maar mettertijd hebben zij zich bij de hoofdofferfeesten gevoegd,
+en zoo krijgen wij dan onze Sint-Maartensvuren, Kerst- en Nieuwjaarsvuren, Vastenavond- en Paaschvuren, en St. Jans of Pinkstervuren,
+die vrij wel met de vier genoemde groote ofifertijden der Germanen samenvallen. Als kriteri&euml;n van den heidenschen oorsprong
+der nog bestaande vuren kan men met <span class="smallcaps">Grimm</span>, <span lang="de">Deutsche Mythologie I</span>, bl. 35 aannemen: &#8220;<span lang="de">das reiben der heiligen Flamme, laufen durch die br&auml;nde, werfen von blumen in das feuer, backen und austheilen grosser brote
+oder kuchen, und der reihentanz.</span>&#8221; Voegen wij hierbij het rondloopen met fakkels door de velden.
+
+</p>
+<p>Talrijk zijn de dorpen, vooral in het Zuiden van ons land, waar de Sint-Maartensvuren nog opflikkeren; ook springt men nog
+over het vuur heen. Daarentegen is het <i>fakkelen</i> veelal verdwenen, &#8212;in Belgi&euml; bestaat het nog plaatselijk, b.v. te Hombeek, Hoeleden, enz., en ook in Hollandsen Limburg en
+Brabant, vgl. Limburg&#700;s Jaarboek I, bl. 72: &#8220;Op Sint Maartensavond kan men door geheel Limburg en Brabant op de heuvelen langs
+de Maas de Sint Maartensvuren in flikkerende vlam met rossen gloed zien opgaan.... Terwijl de stapel brandt, zwerven de knapen
+met ontstoken fakkels door de velden.&#8221; Te Obbicht, Papenhoven enz. noemt men dit <i>flakkeren</i>. De toortsen zijn slechts in rudimentairen vorm overgebleven in de kaarsjes of gekleurde lampions of uitgeholde en tot lantaarns
+vervormde rapen en pompoenen (pronk- of bronkappelen), waarmee thans de dorps- en veelal ook nog de stadsjeugd langs de huizen
+trekt. Te Brugge en rond Maaseik loopen de kinderen met eindjes touw, bestreken met teer. De vuren vervangt men in de <a id="d0e3719"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3719">106</a>]</span>steden, b.v. te Venloo, door kaarsjes. Op Sint-Maartensavond vormen ouden en jongen een kring; dan wordt lustig in de rondte
+gedanst en de kinderen springen herhaaldelijk over het vlammetje. Dit kinderlijk gebruik verbindt dus ons folklore niet alleen
+met den grijzen voortijd, maar ook met de volksgebruiken der verre Donaulanden, van Meissen en Th&uuml;ringen, waar men althans
+bij de Sint-Jansvuren nog over den gloed heenspringt.
+
+</p>
+<p>Bij den rondedans zingt men te Venloo het bekende:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sintermertes veugelke
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>H&ecirc;t ein roe&euml;d keugelke
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En ein blauw stertje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoepsa Sintermerte!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Appingedam:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sunte Meertens vogeltje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met zi&ecirc;n kip kap kogeltje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met zi&ecirc;n rooie rokje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met zi&ecirc;n vleddern stokje.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ter vergelijking diene nog het door <span class="smallcaps">Halbertsma</span> meegedeelde:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sunte Maartens veugeltje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zat al op een heuveltje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met zijn rood rokje;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en verder het rijmpje, dat men hoort in de Altmark:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>M&auml;rtiin M&auml;rtiins Vaegelken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mett siin verguit Snaevelken!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geft us watt un lat us gan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Datt wii h&uuml;&uuml;t noch wiier kam&#700;n.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In het leven van den heilige komt geen vogel voor, en toch ontmoet men den Martinusvogel reeds in de gedichten der Middeleeuwen.
+Ook in Frankrijk kent men den &#8220;oiseau St. Martin&#8221; en in Spanje den &#8220;pajaro St. Martin.&#8221;
+
+</p>
+<p>Over dezen Sint-Maartensvogel is heel wat geschreven, zie b.v. <span class="smallcaps">Dr. Knappert</span>, W&ouml;dan-St. Maarten in den Gron. Volksalmanak 1899, bl. 102; <span class="smallcaps">Dr. Knippenberg</span>, Sintermertesveugelke, in Limburg&#700;s <a id="d0e3776"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3776">107</a>]</span>Jaarboek 1911, bl. 75 enz. Persoonlijk heb ik deze kwestie onderzocht in mijn opstel, getiteld: Overblijfselen van den W&ocirc;dan-kultus
+in Limburg, in Limburg&#700;s Jaarboek 1898, bl. 34 vlg. Mij dunkt thans, dat men de zaak als uitgemaakt kan beschouwen. De handschriften,
+die &#8220;Sant Martisvogel, Mertissvogelin&#8221; geven, wekken het gegronde vermoeden, dat <i>Martini avis</i> uit <i>Martis avis</i> ontstaan is; in alle geval is de specht bedoeld, de bonte specht (<i>picus maior</i>), met zijn donkere, staalblauwe staartve&ecirc;ren en donkerrooden nek. Het woord &#8220;keugelke&#8221; is immers het Middelnederlandsche
+<i>cogele</i> &#8220;halskraag, mantelkap&#8221;, men denke aan de zegswijze: &#8220;kat en kogel verliezen&#8221;, ontstaan uit &#8220;kap en kogel verliezen&#8221;, elders
+&#8220;kap en keuvel&#8221;; vergel. ten overvloede het Veendamsche en Delfzijlsche rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kip, kap, kogel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sint Maartinsvogel.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zoo ook het Duinkerksche:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte-Martens veugeltje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kwam met zijn roo kapeugeltje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gestoven
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gevlogen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al over den Rijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waar dat vette verkens zijn!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Goede vrouwe, geeft ons wat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Alle hennen leggen wat!&#8212;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ik keer nu terug tot den ronddans in de binnenkamer. Als tweede couplet zingt men een lied, dat aanvankelijk bij het inzamelen
+van hout enz. aan de huizen gezongen werd, en thans nog gezongen wordt d&aacute;ar, waar deze inzameling door de jeugd in typischen
+lichtstoet nog gehouden wordt. Tot goed begrip dezer strofe dient men zich de legende van den H. Martinus te herinneren. Het
+was in den strengen winter van het jaar 332, toen Martinus, nog krijgsman en katechumeen, een naakten en van koude schier
+verkleumden bedelaar ontmoette bij een der poorten van Amiens. <a id="d0e3816"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3816">108</a>]</span>Terstond trekt hij zijn zwaard en deelt zijn krijgsmantel in twee&euml;n, geeft de eene helft aan den arme, die in Christus&#700; naam
+een aalmoes vraagt, en bedekt zich zelf zoo goed mogelijk met de ander. Vandaar in het lied de uitdrukking &#8220;met zijn bloote
+armen&#8221;. Denzelfden nacht zag hij in zijn slaap den Zaligmaker, met het deel van den mantel, dat hij den bedelaar gegeven had,
+bedekt, zeggende: &#8220;Martinus, hoewel nog katechumeen (niet gedoopt), heeft mij met dit kleed gedekt.&#8221; De bedelaar heet in het
+lied &#8220;Sinterkrukken&#8221;.
+
+</p>
+<p>Vooraf nog een algemeene opmerking over volksrijmpjes, of volkspo&euml;zie, zoo men wil. Een groot deel dezer gelegenheidsrijmpjes,
+die van mond tot mond gaan, is verdorven en onverstaanbaar geworden. De volksfantasie varieert op alle mogelijke wijze, verbastert,
+neemt allerlei bestanddeelen en restantjes van andere, vreemde liedjes op, enz. Maar bij de rekonstruktie moet men uiterst
+voorzichtig zijn en vooral niet te veel logica verwachten. Niet slechts het eene idee, maar ook het eene rijm, de eene klank
+roept den anderen op, vooral in de zoogen. <i>kettingrijmpjes</i>, en zoo wijkt men soms mijlen ver van het hoofdthema af. Ik geef hier enkel de stroofjes, die m.i. de meest voorkomende en
+de minst verhaspelde zijn, en zooveel mogelijk ontdaan van hun dialektisme, voor zoover zij een algemeen karakter dragen.
+Voor de volledige Vlaamsche liedjes zie <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 110 vlg.; voor Noord-Nederland vooral ook Driem. Bladen III, bl. 64; IV, bl. 113; VII,
+bl. 80.
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vandaag is &#700;t Sinter Marten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En morgen Sinter Krukken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij komen uit goeder harte
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En hadden zoo gaarn een stuksken:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een houtjen of een turfjen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In Sinter Martens kurfjen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En wij zullen van hier niet gaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Of wij hebben wat opgedaan.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e3843"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3843">109</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinter Marten is zoo koud,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef &#700;m een turfjen of een hout,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om zich bij te warmen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met zijn bloote armen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef wat, houd wat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tegen &#700;t jaar al weer wat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Geef vuur, geef vuur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sinter Marten is zoo duur.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In de volkspo&euml;zie vinden we ook metrische eigenaardigheden, en behalve sporen van stafrijm, allerlei verouderde rhythmische
+vormen. Het hier volgende rijmpje herinnert aan het oude metrum, dat geregeld werd door het aantal heffingen in ieder vers,
+en niet door het aantal lettergrepen; zie hierover <span class="smallcaps">G. J. Boekenoogen</span>, Onze Rijmen (Leiden 1893), bl. 32.
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>H&iacute;er w&oacute;ont een r&iacute;jk m&aacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&iacute;e v&eacute;el g&eacute;ven k&aacute;n.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>V&eacute;el w&iacute;l hij g&eacute;v&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>L&aacute;ng z&aacute;l hij l&eacute;v&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Z&aacute;lig z&aacute;l hij st&eacute;rv&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Den h&eacute;mel z&aacute;l hij &eacute;rv&eacute;n;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>G&oacute;d z&aacute;l hem l&oacute;on&eacute;n
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met h&oacute;nderdd&uacute;izend kr&oacute;n&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met h&oacute;nderdd&uacute;izend r&oacute;kjes an,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&aacute;ar komt S&iacute;nter M&aacute;rten &aacute;an.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met h&oacute;nderd d&uacute;izend l&iacute;chtjes &aacute;an,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&aacute;ar komt S&iacute;nt Mart&iacute;nus weer &aacute;an.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Venloo volgt na den vierden regel ook wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Honderd joar en einen daag
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zit det m&ecirc;dje op die bank,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Loat det m&ecirc;dje valle,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tr&ouml;l, tr&ouml;l
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Loat det m&egrave;dje valle (?).</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e3910"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3910">110</a>]</span><p>Ruim verspreid is verder:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sint Martinus bisschop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Roem van onze landen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat wij hier met lichtjes loopen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is voor ons geen schande.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Martijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Turf in den murf [mond] in den maneschijn.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gooi in den most,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gooi in den wijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier woont Sinte Martijn.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Martijn had een schaartje, dat wou niet knippen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Martijn had een mesje, dat wou niet snijden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Martijn had een touwtje, dat wou niet knoopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef me een korfje of een houtje en laat me loopen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Alkmaar, Hoorn:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>D&#700;r is brand al in de lantaren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de vonken, die vliegen d&#700;r uit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De meisjes loopen om garen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de jongens om beschuit.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sinte, Sinte Marten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De kalveren dragen starten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De koeien dragen horens,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De kerken dragen torens,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De torens dragen klokken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De meisjes dragen rokken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De jongens dragen broeken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De wijven schorteldoeken.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>West-Vlaanderen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Martens avond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De torre [lantaarn] gaat mee naar Gent,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En als mijn moeder wafels bakt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan ben ik daar geern omtrent.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e3982"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3982">111</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Stook vier, maak vier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sinte Maarten komt hier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>We zetten hem in een hoekje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>We geven hem daar een koekje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En we zetten hem onder de tafele,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En we geven hem daar een wafele.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Land van Waas:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De jongens van de dorpen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die waren hier al bijeen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het geldeken, dat wij &#700;s jaren ha&ecirc;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat is hier al verteerd.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij zullen gaan leeren hout rapen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Turf rapen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al op Sint Jans manieren!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vrolijk zullen wij vieren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gelijk wij &#700;s jaren plachten.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een stuk van zijnen mantel
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al met zijn billekens bloot!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En wilde gij dat niet geven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zijde gij een groote jood!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een houtje of een turf ken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In Sinte Maartens kurfken.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Krijgt men niets, dan wordt gezongen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier hangt een baksken met zemelen uit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En daar vliegt de gierige duivel uit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Een bosje met zwavel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een bosje met kruit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier hangt de gierige duivel uit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Reeds in de XIII<sup>e</sup> eeuw wordt de Sint-Maartensdag <i>Scuddecorfsdag</i> genoemd; niet zoozeer, omdat dan de broodkorf geschud <a id="d0e4053"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4053">112</a>]</span>werd, d.i. een algemeene uitdeeling onder de armen plaats had<a id="d0e4055src" href="#d0e4055" class="noteref">1</a> maar een korf met appelen, kastanjes, noten, mispelen enz. werd boven het vuur aanhoudend geschud, zoodat de inhoud naar
+alle kanten vloog en door de grabbelende jeugd werd opgeraapt. De korf zelf verbrandde langzaam onder het schudden; vanwaar
+in Duitschland het rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>O Marten, Marten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Der Korb muss verbrennet sein;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Das Geld aus den Taschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Der Wein in die Flaschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die Gans vom Spiess,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Da sauf und friss,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wer sich vollsaufen kann,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wird ein rechter Martensmann.&#8212;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In den Gelderschen Volksalmanak van 1837 leest men, hoe het Schuddekorfsfeest binnenshuis werd gevierd. Aan den zolder werden
+papieren builen opgehangen met rozijnen, amandelen, kastanjes enz. Aan deze builen bevestigde men een langen papieren slinger.
+De slinger wordt aangestoken, de vlam komt nader en nader, het laatste vonkje deelt zich mee aan &#700;n kleine hoeveelheid buskruit,
+die ontvlamt,&#8212;en de buil scheurt aan stukken. Nu regent het lekkernijen, en de grabbelende jeugd stoeit en strijdt, wie het
+meest mag oprapen.
+
+</p>
+<p>Veel meer karakteristiek is het uitdeelen van versnaperingen aan de kinderen in de zuidelijke provinci&euml;n. De avond v&oacute;or Sint
+Maarten is de echte strooiavond; en de kinderen, ronddansend om het kaarsje en &#8220;Sinter Mertes veugelke&#8221; zingend, zien verlangend
+naar den schoorsteen, want Sint Maarten rijdt, d.i. werpt zijn gaven door den schoorsteen. Sint Maarten is de kindervriend
+en treedt herhaaldelijk voor Sinter Klaas in de plaats. Te Herdersem, te Aalst, <a id="d0e4079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4079">113</a>]</span>te Sint Nikolaas zetten de kinderen hun schoen op Sint Maartensavond. Men legt voor het paard van den heilige, die &#700;s nachts
+rondrijdt, hooi en wortelen in den schoen; te Ieperen hangen de kinderen op den vooravond hun met hooi gevulde kous in het
+huis hunner ouders of grootouders op, in de hoop deze &#700;s morgens met geschenken gevuld te vinden. Te Antwerpen is het strooiavond,
+evenals te Venloo en in de Kempen; in bisschoppelijk ornaat verschijnt de heilige in de kinderkamer en beloont of tuchtigt
+naar verdienste.
+
+</p>
+<p>Immers, wij staan aan het begin van het Joeltijdperk, eertijds gewijd aan W&ocirc;dan, als god der vruchtbaarheid, maar ook aan
+de schimmen der afgestorvenen, het tijdperk der vruchtbaarheid en der bevruchting, gedurende hetwelk genoten en gegeven wordt,
+en nieuwe gaven worden verhoopt van de aarde, sluimerend en welhaast zich dekkend met het mollige, blanke dekkleed van sneeuw.
+Onmiskenbaar heeft het Oudgermaansche Midwinterfeest een grooten invloed op onze hedendaagsche gebruiken uitgeoefend. Men
+toonde zich dankbaar voor het genotene, men bracht het eerste winteroffer, maar genoot ook van de offergaven en vierde feest
+met uitgelaten vroolijkheid. Martinidag was de eerste smuldag bij de intrede van den winter. De oogst is nu binnen gehaald,
+ten volle kan men genieten van de rust na den arbeid en van den oogstzegen,&#8212;en de eerste groote slachttijd is daar. Zoo vindt
+men in dit Joeltijdperk dan ook de meeste smuldagen en de meest verscheiden gebaksvormen; zoo worden dan in deze periode de
+kinderen op allerlei snuisterijen onthaald, voorgesteld als hemelgaven, door de godheid verleend,&#8212;naderhand nemen Sint Maarten,
+Sinterklaas, het Kerstkind, de Driekoningen enz. de plaats der chthonische godheden in: ekonomische en religieuze motieven
+gaan hier hand in hand. Sint Maarten <i>rijdt</i> deze gaven, evenals Sinterklaas en de Engelen op Palmzondag; <i>rijden</i> is gelijkwaardig met &#8220;geschenken geven&#8221;, door welke synonimie het verband tusschen &#8220;wind&#8221; (rijden door de lucht) en &#8220;vruchtbaarheid&#8221;
+in een helder daglicht treedt. &#8220;Veel wind, veel ooft&#8221;, zegt een spreekwoord. In Limburg kent men zelfs <a id="d0e4089"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4089">114</a>]</span>Sint Maarten in de funktie van den Wilden Jager (vgl. bl. 71), als aanvoerder van het geestenheir, begeleid door zijn knecht.
+
+</p>
+<p>Aldus verklaart men ook de eigenaardige koeken, met Sint Maarten gebakken en <i>Sint Maartenshoorntjes</i> genoemd. Ook in het Freudental (Oostenr. Silezi&euml;) mogen de <i>Martinsh&ouml;rndl</i> niet ontbreken. Hiermee hangt samen het <span class="letterspaced">varkensslachten</span>, dat op Sint Maarten gebruikelijk is, zoodat men in Duitschland schertsend van <i>Speckm&auml;rten</i> spreekt. Vooral de kleine man slacht dan het zorgzaam gemeste dier:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op Sint Martijn
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Slacht de arme het zwijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Hoogstade (Belgi&euml;) zingt men:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Maarten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Koeken en taarten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Brood en wijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al voor Sinte Maartens zwijn!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Niet minder past bij de opening van dit tijdperk de <span class="letterspaced">Sint Maartensgans</span>. Zij is om dezen tijd het vetst en wordt dus als bijzondere lekkernij genoten; vroeger werd zij over het algemeen meer gegeten
+dan thans, ik herinner slechts aan de markten, die nog haar naam dragen. Het gebruik der Sint Maartensgans is heinde en ver
+verbreid en houdt met geen enkel goed vaststaand feit uit het leven van den heilige verband. Men denke er toch aan, dat het
+volk niet met getaldatums, maar met heiligendagen rekende, zoodat men tegen Sint Maarten (d.i. 11 Nov.) de gans slachtte,
+tegen Sint Andries (d.i. 30 Nov.) de pacht betaalde, tegen Sint Margriet (d.i. 10 Juni) omslag in het weer verwachtte enz.,
+enz.&#8212;Slechts in Engeland is de gans de oudvaderlijke schotel op Sint Micha&euml;lis (29 Sept.), n.l. de <i lang="en">Michaelmass-goose,</i> terwijl den 11<sup>en</sup> November het <i lang="en">Martinmass-beef,</i> gerookt vleesch, op tafel prijkt. Ook in Friesland is het eten van ganzen meer omstreeks Sinterklaas en Kerstmis gebruikelijk.
+<a id="d0e4135"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4135">115</a>]</span></p>
+<p>Reeds sinds eeuwen werd de heilige met een gans afgebeeld; op Noorsche runenkalenders vindt men 11 Nov. door een gans aangeduid,
+evenals op Tirolsche boerenkalenders. Luidens de legende zouden de ganzen den heilige door hun gesnater bij het preeken gestoord
+hebben, waarom hij ze slachten en oppeuzelen liet! Anderen berichten, dat de ganzen zijn schuilplaats verrieden, toen hij
+zich had verborgen, ten einde zich aan de bisschoppelijke waardigheid te onttrekken. Op het dak der Sint Maartenskerk teWorms
+(XII<sup>e</sup> eeuw) is mede een gans geplaatst.
+
+</p>
+<p>In Gelderland, Overijssel enz. werd de gans 4 weken te voren gekocht en dan gemest; befaamd waren de ganzenmarkten te Deventer
+en Zwolle. Sommigen <i>pilden</i> de beestjes, d.i. duwden hun meel-ballen tot barstens toe in den gorgel. Te Deventer werd zelfs door de schooljeugd aan &#8220;Meester&#8221;
+een malsche gans ten geschenke gegeven; deze gaf dan vakantie. Hier en ook nog in enkele andere plaatsen van Noord-Nederland
+bleef na de Reformatie de &#8220;papistische grouwel&#8221; van het gans-eten voortbestaan.&#8212;Een deftig Deventersch hooggeleerde uit de
+XVII<sup>e</sup> eeuw, <span class="smallcaps">Martinus Schoockiius</span> verhaalt, hoe de hoogstgewichtige vraag behandeld werd, of het geoorloofd was, op Sint Maarten een gans te eten, en meer
+bepaaldelijk, of men een Sint Maartensgans mocht opdisschen aan de Deventersche studenten in de heilige godgeleerdheid, die
+gezamenlijk het middagmaal gebruikten. De hooggeleerde is vrijzinnig genoeg, er geen bezwaar in te zien; zie <span class="smallcaps">Eelcoo Verwijs</span>, Nutsalmanak. 1868, bl. 151 vlg.
+
+</p>
+<p>Eigenlijk behoort de St. Maartensgans thuis in de Saksische gewesten van ons land. Ik ben de meening toegedaan, dat men de
+gans kan beschouwen als een Saksisch stamdier, waarop m.i. ook het liedje uit Westerwolde wijst:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Er kwam een gans uit Sassen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uit Sassen kwam die gans,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij was zoo wel gewassen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gewassen was die gans.&#8212;</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e4166"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4166">116</a>]</span><p>Voor een groot deel van ekonomischen aard is ook de <span class="letterspaced">Sint-Maartensdronk</span>. In de volksrijmpjes heet het:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sint Martijn, Sint Martijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>T&#700; avond most en morgen wijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men dronk nieuwen most en nieuwen wijn, want het feest valt omstreeks den tijd, dat de nieuwe wijnen worden gekelderd: het
+valt samen met het einde van den wijnoogst. Van oudsher werden b.v. te Dordrecht, de stapelstad, de Fransche wijnen gekelderd
+op Sint Maarten. Zoo komt het, dat in sommige Fransche kalenders een beker het attribuut van Sint Maarten is, en dat hij in
+Frankrijk veelal als de patroon der wijnbouwers en hotelhouders geldt.&#8212;Uiteraard ontaardde dan ook het Sint Maartensfeest
+niet zelden in een zwelgpartij, zooals dit b.v. op de bekende schilderij van den <span class="smallcaps">Boeren-Breughel</span> in het Museum van Antwerpen is voorgesteld.
+
+</p>
+<p>De historische Martini-dronk, die den naam van <i>Sint Maartens minne</i> draagt, is oorspronkelijk een heidensche offerdronk. Hierover spreek ik nader bij het behandelen der Sint-Jansminne.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, Sint Maarten evenals Sinterklaas en andere persoonlijkheden, die geschenken uitdeelen, is gewapend met een roede
+of <span class="letterspaced">gaarde</span>. Deze staat met het vruchtbaarheidsbegrip in verband, en elk begrip van tuchtroede is haar aanvankelijk vreemd. Het is een
+oud Indogermaansch volksgeloof, dat het treffen van dier of plant met een roede, onder zekere plechtigheden, dat dier of die
+plant vruchtbaar maakt. <span class="smallcaps">Mannhardt</span> vooral heeft over dit onderwerp in zijn Baumkultus onder den titel van: &#8220;Der Schlag mit der Lebensrute&#8221; een meesterlijk gedachte
+en keurig uitgewerkte verhandeling geleverd. Den 10<sup>en</sup> November wordt de <i>Martinsgerte</i> door den Beierschen herder aan zijn meester ter hand gesteld: achter krib of staldeur gestoken, beschut zij gedurende den
+winter het vee tegen alle onheil, en in de lente drijft men er de koeien mee naar de weide. Hierbij bedient men zich te Etzendorf
+(Beieren) van de volgende spreuk:
+
+<a id="d0e4201"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4201">117</a>]</span></p>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kommt der heilig St. M&auml;rten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mit seiner Gerten;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span><i>Soviel Krawitbeeren</i>,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span><i>Soviel Ochsen und Stiere!</i>
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span><i>Soviel Zweige, soviel Fuder Heu!</i>
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Steekt sie hinter den K&uuml;hbarn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>So wird auf&#700;s Jahr keine Kuh verloren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Und steckt sie hinter der Stallt&uuml;r,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Treibt sie auf&#700;s Jahr mit Freuden herf&uuml;r.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Bij de kerstgebruiken kom ik op dit onderwerp terug. Laat ik nog slechts aanstippen, dat ook het slaan met riemen, hetwelk
+de <i>Luperci</i> zich te Rome op het feest der <i>Lupercalia</i> veroorloofden, slechts in schijn een tuchtiging was. Zelfs versperden de vrouwen, volgens <span class="smallcaps">Juvenalis</span>, den <i>Lupercis</i> den weg, om zich in de vlakke hand te doen treffen: Nec prodest agili palmas praebere luperco: &#8220;En het baat niet den vluggen
+Lupercus de vlakke hand te bieden&#8221; (<i>Sat.</i> II, 14).
+
+</p>
+<p>Wij volgen nu verder den kalender, door de heiligenfeesten aangeduid: den waren <i>volks</i>kalender.
+
+</p>
+<p><b>Sint Katharina (25 Nov.),</b> van Alexandri&euml;, maagd en martelares. Door hare wijsheid beschaamde zij de heidensche wijsgeeren, van waar zij van oudsher
+als patrones van de wijsgeeren en redenaars gold, en ook de Seminaries haar als zoodanig huldigen. Geen wonder, dat ook eenige
+der oudste Belgische Rederijkerskamers haar als patrones verkozen, b.v. te Hasselt, Eecloo, Leuven en Aalst, waar de <i>Catharinisten</i> nog heden bestaan. De Romeinsche keizer <span class="smallcaps">Maximinus</span> veroordeelde haar na vele folteringen om geradbraakt te worden; maar op haar gebed werd het met scherpe punten beslagen wiel
+verbrijzeld, waarna men haar onthoofde: zoo werden een gebroken rad, boek, palm en zwaard hare attributen, en verkozen haar
+de wiel- en wagenmakers, pottebakkers en spinsters als patroonheilige. <a id="d0e4259"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4259">118</a>]</span>Evenals de namen der HH. Lucia en Clara, staat haar naam etymologisch met het begrip &#8220;licht, reinheid, helderheid&#8221; in verband.
+Dit had tot gevolg, dat de Kathrijnedag tot <i>dies criticus</i> werd: beslissende dag voor het we&ecirc;r. Herhaaldelijk komt hij in we&ecirc;rregels voor. Men laat plaatselijk omtstreeks dezen datum
+den winter een aanvang nemen, en zoo heet het dan: &#8220;St. Katharina komt in het wit gekleed&#8221;. In Westfalen zegt men: &#8220;Katharina
+hett den winter innen Schraine&#8221;. Ook kent men bij ons het rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met Sint Katrijn
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moeten de koeien aan de lijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Na regen verleent zij zonneschijn. Dit blijkt o.a. uit het volgende, op vele plaatsen en met vele varianten (vooral aan het
+slot) gezongen rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte-Katerijne (of Katelijne),
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat het zonneke schijnen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat den regen overgaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat de kinderkens naar school toe gaan!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie zal hun leeren?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Onze lieven Heere.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie zal ze trouwen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Onze lieve Vrouwe.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie zal hun te eten geven?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sinte-Pieter, die goede man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die alle kinderen geeselen kan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wie zal de misse doen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Peetje met zijn gelapten schoen; enz. enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Sint-Kathrijnedag is ook een Schuddekorfsdag. De schoolkinderen gaan in Belgisch Limburg van deur tot deur en roepen: &#8220;Geeft
+aan de jongens van St. Katrien!&#8221; Krijgen ze centen, appelen, noten enz., dan roepen ze nog eens: &#8220;Go&ecirc; Sinte-Katrien!&#8221; Krijgen
+ze niets, dan schreeuwen ze heel hard: &#8220;Kw&acirc; Sinte-Katrien!&#8221; Eenige jaren geleden zong men nog:
+
+<a id="d0e4303"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4303">119</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij komen al rond op Sinte-Katriene,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij hadden zoo geerne wat boekweitbloem.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij zullen ze luisterlijk vieren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al op een zalige maniere.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Al op onze oude manieren.&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gelijk wij verle&ecirc;n jaar hebben gedaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Huis voor huis al afgegaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ter eere van Sinte-Katriene.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geeft wat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Houdt wat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tegen &#700;t jaar nog wat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie &#700;t Daghet in den Oosten II, bl. 179; IX. bl. 95; XI. bl. 47; <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust IV, bl. 180 vlg., VII, bl. 174, 175; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, 259; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studi&euml;n, bl. 68, 251.
+
+</p>
+<p><b>Sint Andries (30 Nov.)</b> is insgelijks een kritische dag: &#8220;Sint Andries brengt de vries&#8221;, ook weer niet zonder volksetymologischen bijsmaak.
+
+</p>
+<p>Deze dag deelt verder in de St. Maartens- en Sinterklaasgebruiken. Het is hier of daar weer Schuddekorfsdag. Op Sint Andriesavond
+gaan te St. Marie-Laathem de jongens rond om een <i>snik</i> (appel). Zij staan bij elk huis stil en roepen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Kom om mijnen snik!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Wie geeft, wordt bedankt; wie niet geeft, wordt onthaald op;
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wilde nie ge&ecirc;n, ge meugt &#700;et houwen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar &#700;et zalder u wel berouwen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die niet en geeft, die es en beest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat es N.N. om te meest!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Sint Andries<i>nacht</i> speelt ook een voorname rol in de tooverwereld, al mogen wij niet vergeten, dat het rekenen met nachten wel het oorspronkelijke
+was; vgl. Volk en Taal I, bl. 11, 12.
+<a id="d0e4372"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4372">120</a>]</span></p>
+<p><b>Sint Elooi (l Dec.).</b> De H. Eligius werd in 588 in het Westen van Frankrijk geboren en toonde reeds als knaap groote vaardigheid in de teeken-
+en goudbewerkerskunst. De koningen <span class="smallcaps">Clotarius</span> en <span class="smallcaps">Dagobert</span> lieten hem kunstvoorwerpen voor zich vervaardigen, o.a. een gouden zetel. Naderhand stichtte hij een klooster en werd bisschop
+van Noyon. De volkssage maakt hem tot een gewonen smid, vooral hoefsmid, en vereerde hem tevens het patroonschap over de paarden.
+Vooral bekend, en ook vaak in lijn en beeld gebracht, is de legende, hoe de heilige een koppig paard, dat hij beslaan moest,
+den poot afsneed, zonder het een druppel bloed te doen verliezen. Dan besloeg hij den hoef op het aanbeeld en zette de twee
+stukken weer aan elkaar.
+
+</p>
+<p>De feestdag van Sint-Elooi wordt op het Vlaamsche platteland door smeden, voerlieden en paardeboeren nog gevierd, o.a. te
+Poeke, Vinkt, Vosselare, Burst, Herdersem, Grembergen en Tielrode. Wat betreft de zoogenaamde paardenprocessies ter eere van
+den heilige, deze hebben thans meestal den 29<sup>sten</sup> Juni, dus op St. Petrus en Paulus plaats. De boeren leggen dan met hun rijdieren in vollen draf driemaal den grooten processieweg
+af, vatten daarna post voor de kerkdeur, worden gezegend en rijden dan stapvoets driemaal om de kerk.
+
+</p>
+<p>Te Mechelen hadden volgens <span class="smallcaps">V. Reinsberg-D&uuml;ringsfeld</span>, Calendrier belge II, bl. 295, de leerjongens de gewoonte, dien dag van meester tot meester te gaan om een fooi te vragen
+onder het zingen van bepaalde rijmpjes.
+
+</p>
+<p><b>Sint Barbara (4 Dec.)</b> werd door haar heidenschen vader in een toren opgesloten; vandaar, dat de metselaars en timmerlieden haar tot patrones kozen.
+Te Keulen is zij met haar geschenken de voorloopster van Sinterklaas. In Limburg snijdt men de zoogenaamde <i>Barbara-takken:</i> kersen- of berkentwijgen, die in water of in vochtige aarde gezet, op Kerstmis zullen bloeien,&#8212;treffende kerstening en symboliseering
+van het vruchtbaarheidsidee.
+
+</p>
+<p><b>Sint Nikolaas (6 Dec.).</b>. Een groote, krachtige gestalte te paard, <a id="d0e4404"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4404">121</a>]</span>den staf in de hand, den mijter op het hoofd, den ruim-geplooiden bisschopsmantel om de schouders geslagen,&#8212;zoo stelt zich
+de kinderwereld den heiligen bisschop van Myra voor. Hij lijkt inderdaad veel op de figuur van W&ocirc;dan, het rijzige lichaam
+in een wijden, donkeren mantel gehuld, waarin hij zijn beschermelingen door de lucht draagt, en gezeten op zijn trouwe schimmel
+Sleipnir.
+
+</p>
+<p>Na de overwinning van het Christendom in de IX<sup>e</sup> en X<sup>e</sup> eeuw, toen het werkelijk geloof aan W&ocirc;dan en zijn kring was verloren gegaan, was die schimmel een onbeheerde zaak, een <i lang="la">res derelicta primi occupantis,</i> slechts bereden door een half-goddelijke, half-daemonische schim, die zich nog hier of daar in het folklore vertoont (zie
+bl. 72), maar welke het niet moeilijk viel voor edeler, meer re&euml;ele figuren te doen wijken. Op dien schimmel heeft het volk
+in den loop der tijden aan allen, die het hoog hield, omdat zij een aanzienlijke rol gespeeld hadden in kerkelijke of staatkundige
+geschiedenis of ook sage&#8212;heiligen, koningen, legerhoofden en anderen&#8212;een eereplaats gegund; en zoo heeft Sleipnir ook als
+substraat gediend voor de vereering van Sint Nikolaas.
+
+</p>
+<p>Het paard is voor den heilige het onmisbare vervoermiddel op zijn verre tochten. Soms is hij gedwongen, de reis te onderbreken
+en zijn paard te laten beslaan; de smid wordt rijkelijk beloond. Het laat ook niet zelden een hoefindruk achter, evenals de
+schimmel van <i>Karel Quinte</i>, als deze uit den <i>Gudinsberg (Wuodenesberg</i>) komt. Sinterklaas komt van verre, van het land van licht en zonneschijn, vanwaar hij appelen en kastanjes meebrengt. In
+onze Sinterklaasliedjes is dit meestal Spanje, dan ook Cond&eacute;:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Drie appelkens van Cond&eacute;,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Breng mijn broerkens ook wat mee.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(West-Vlaanderen).
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Om appelkens van Cond&eacute;,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Breng er mij een g&#700;heel schootjen mee!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Oost-Vlaanderen).
+<a id="d0e4439"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4439">122</a>]</span></p>
+<p>Te Venloo laat men hem weer terugkeeren naar Picardi&euml;:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Gank oet rieje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Noa &#700;t lendje van Picardi&euml;.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Tegen voetzeer schijnt het paard niet beveiligd:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinter Klaas zen peerdje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat h&auml;d een kranke poot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laten we doa voor bejen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat het beter weurdt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Hasselt.&#8212;&#700;t Daghet in den Oosten IV, bl. 121).
+
+</p>
+<p>Beter lijkt me de Venloosche lezing:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En Sinterklaos zie(n) p&ecirc;rd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Det h&ecirc;t &#700;n kwoaje voot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En as me doa veur b&ecirc;jt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan wuurdt d&ecirc; ouk weer good.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In ons land is Sinterklaas het voornaamste schenkingsfeest; hij <i>rijdt</i> geschenken, met name voor kinderen. De <i>pakjesavond</i> onzer noordelijke provinci&euml;n is een late, gladstrijkende en proza&iuml;sche vervorming. Aan het vruchtbaarheidstijdperk herinnert
+verder de peperkoek in zijn tal van grillige vormen en benamingen, waaraan oud en jong zich te goed doet. Men vergelijke hiermee
+de <i>Klausenmannle</i> in Hohenzollern, de <i>Nicolaus-Lebkuchen</i> in Hessen-Nassau enz.
+
+</p>
+<p>Evenals de Wilde Jager en Sint Maarten <i>rijdt</i> Sinterklaas door den schoorsteen. En inderdaad, de schoorsteen is de koker der geestenwereld, de verbindingsweg tusschen
+de hoogere wezens en de gewone stervelingen,&#8212;de ruime, ouderwetsche schoorsteen boven den oorspronkelijk vrijliggenden haard,
+de aloude offerstede, steeds het gezellige middelpunt van het intieme huiselijke leven. Is het wonder. dat de schoorsteen
+een groote rol in de tooverwereld speelt? Dat men op Silvesteravond, in het hartje van den Joeltijd, in den schoorsteen ziet,
+om de toekomst te doorschouwen? Dat toovermiddelen bij voorkeur in den schoorsteen worden opgehangen? Vooral de huisgeesten
+dalen door den schoorsteen tot den huiselijken haard af. Bij <a id="d0e4490"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4490">123</a>]</span>het plaatsen van vulkachels en het aanleggen van centrale-verwarming nemen zij al schielijk de vlucht.
+
+</p>
+<p>Onder den schoorsteen wordt de schoen gezet, vanwaar de uitdrukking &#8220;een schoen zetten bij iemand&#8221; synoniem is van &#8220;iemand
+iets afbedelen.&#8221; Nu staat de schoen van Sinterklaas in het folklore niet alleen. Ook de Wilde Jager vult schoenen en laarzen,
+en wel met goud. Op Kerst- en Silvesteravond, en ook wel op Thomasavond, werpen zich in Oostenrijk en Mecklenburg jongens
+en meisjes een schoen over het hoofd, om te zien, wat hun te wachten staat. Maar hoofdzaak is, dat de schoen hier op de eerste
+plaats dient om het voeder te bevatten &#8220;voor Sinterklaas zijn paard.&#8221; Plaatselijk in heel ons land, maar met name in de zuidelijke
+provinci&euml;n en in Belgi&euml;, wordt in schoen of klomp haver, hooi, wortelen enz. voor het dier gereed gezet. Vergelijkt men nu
+hiermee het op vele plaatsen van Duitschland en Skandinavi&euml;, en ook nog in Twente bestaande oogstgebruik, eenige halmen op
+den akker te laten staan, zooals het veelal uitdrukkelijk heet, &#8220;voor Wode en zijn paard,&#8221; dan dunkt me, dat ook hier weer
+de oorsprong van een volksgebruik naar het land moet verlegd worden. Op dit hooioffer kom ik te gelegener plaatse nader terug;
+hier volge slechts de slotsom, dat wij in het hooi voor het paard van den heilige hoogstwaarschijnlijk een schamel, overigens
+onschuldig <i>survival</i> te zien hebben van een voormalig offer aan den god, of liever aan het paard van den god der vruchtbaarheid, en wel een offer
+van hooi, dat immers reeds in de Oudnoorsche Edda <i>Sleipnis verdr</i>, &#8220;Sleipnir&#700;s spijs&#8221; genoemd werd.
+
+</p>
+<p>Bij het schoenzetten behooren enkele liedjes, waarvan hier de voornaamste, meest algemeen verspreide lezing:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Niklaas,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nobele baas,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Breng iets in mijn schoentje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een appeltje of een citroentje (limoentje).</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e4511"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4511">124</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Niklaas kapoentje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Rijd wat in mijn schoentje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een appeltje of een citroentje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een nootje om te kraken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het zal zoo lekker smaken!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinterklaas bisschop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zet uw hooge muts op,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Trek uw besten tabbaard aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Rijd er mee naar Amsterdam,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Amsterdam naar Spanje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Appeltjes van Oranje!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinterklaas, goed heilig man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Trek uw besten tabbaard aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef de kleine kinderen wat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef de grooten een schop voor het gat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat ze daarmee loopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kousen en schoenen verkoopen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sint Niklaas, mijn goede man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wilt ge me wel wat geven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan dien ik u al mijn leven;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef je me niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan dien ik je niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan ben je mijn Sint-Niklaasje niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Sinterklaas rijdt rond met zijn knecht, in ons land meest Pieterman geheeten, in de Rijnprovincie <i>Hans Muff</i>, in den Elzas <i>Hans Trapp</i>, elders anders. In Noord-Duitschland verschijnt op Kerstavond een baardige, in pels en erwtenstroo gehulde figuur, die appelen,
+noten enz. onder de jeugd rond deelt. Wij hebben hier stellig te doen met een elfische gedaante. Sinterklaas of Pieterman
+dragen de roede, evenals Sint Maarten. In Zwitserland draagt St. Nikolaas plaatselijk een opgesmukt boompje, in Hamburg voorheen
+een groene twijg. Over de beteekenis dezer roede is boven gesproken (<a href="#d0e4166">bl. 116</a>). Laat ik <a id="d0e4573"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4573">125</a>]</span>hier nog slechts bijvoegen, dat te M&auml;hren (Oostenrijk) op den vooravond van Sinterklaas boerenknapen met zweepen de velden
+doortrekken, om de groeikracht te bevorderen. Volgens TlLLE, Die Geschichte der deutschen Weihnacht, bl. 196, heeft het Protestantisme
+de levens- en vruchtbaarheidsroede van onzen heilige tot strafinstrument en plak hervormd.
+
+</p>
+<p>Sinterklaas, eindelijk, is ook de patroon der schippers, en dit attribuut heeft er zeker niet weinig toe bij gedragen, dat
+zijn feest te Amsterdam zoo uitermate populair is. Het schipperliedje luidde:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij sullen ons scheepken wel stieren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al over die wilde see,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al op Sinterklaes manieren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Soo gaet er ons soetlief me&ecirc;.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit patroonschap is zonder twijfel te danken aan het bekende verhaal, waarvolgens de heilige, op reis naar het H. Land, een
+door hem voorspelden storm door zijn gebed deed bedaren.
+
+</p>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Eelco Verwijs</span>, Sinterklaas (&#700;s Gravenhage 1863); <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, De H. Nikolaas in het Folklore (Roermond 1898); <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken, bl. 252 vlg.
+
+</p>
+<p><b>Sint Lucia (13 Dec.)</b> is een echte volksheilige. Zij heeft tal van attributen van de godin Holda-Perchta overgenomen. In Nederland en Belgi&euml; wordt
+zij bij oogziekten aangeroepen, op grond der etymologie van haar naam (van <i>lux</i> &#8220;licht&#8221;). Vandaar, meent <span class="smallcaps">De Smedt</span>, de gewoonte, haar voor te stellen met twee oogen in de hand of op een schotel; en hiervandaan komt de legende, volgens welke
+zij zich de oogen zou hebben uitgerukt, om zich aan de lagen van een door hare schoonheid betooverd jongeling te onttrekken.
+Zie mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 68, 251, 244.&#8212;
+
+</p>
+<p>Den eersten der Quatertemperdagen in den Advent, dus Quatertemperwoensdag v&oacute;&oacute;r het kerstfeest, wordt ter eere der H. Maria
+een plechtige mis gezongen, die den naam draagt van <i>Guldenmis</i>: <a id="d0e4614"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4614">126</a>]</span>niet omdat zij vroeger met gulden letters in de missalen stond geschreven, of van wege de gulden pracht der misgewaden; maar
+&#8220;gulden&#8221; beteekent hier &#8220;voortreffelijk&#8221;, &#8220;krachtig&#8221;. Zij wordt ook de <i>Rorate-mis</i> genoemd, omdat zij begint met de woorden <i>Rorate cocli</i>. In de noordelijke provinci&euml;n heet zij ook wel de <i>Schippersmis</i>. De Westvlaamsche naam is <i>Duvekedaals-messe,</i> omdat in het mysteriespel der Boodschap, dat eertijds in Vlaanderen met haar verbonden was, bij de woorden: &#8220;De H. Geest
+zal over u nederdalen en de macht des Allerhoogsten zal u overschaduwen&#8221;, uit de hoogte een duif, door licht omgeven, over
+Maria werd neergelaten.
+
+</p>
+<p>Volgens <span class="smallcaps">V. Reinsberg-D&uuml;ringsfeld</span>, Das festliche Jahr, bl. 424, is dit mysteriespel in sommige katholieke landen nog gebruikelijk. Zoodra de zegen gegeven
+is, begint een knaap, die den engel voorstelt, welke de boodschap bracht, te zingen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ave Maria, gratia plena!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>(Wees gegroet Maria, vol van genade),</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en het volk valt in en zingt verder:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Benedicta tu in mulieribus!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>(Gezegend zijt Gij onder de vrouwen).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><b>St. Thomasdag (21 Dec.)</b> wordt beschouwd als de inleiding tot het tijdperk der <i>Twaalf Nachten</i>. De geesten drijven hun spel, tooverij en bijgeloof vieren hoogtij. Deze dag is een lotsdag, geschikt om de toekomst te doorschouwen.
+In Bohemen meent men, dat Sint Thomas op een vurigen wagen door de lucht rijdt,&#8212;een bijzonder aspekt van het volksgeloof aan
+de Wilde Jacht en haar voorrijder. In Oostenrijk en Mecklenburg is op Thomasavond het schoenwerpen (<a href="#d0e4490">bl. 123</a>) nog meer gebruikelijk dan op Nikolaas- of Sylvesteravond.
+
+</p>
+<p>Het is de kortste dag van het jaar en daarom geldt het als een schande, op dezen dag lang te slapen. Evenals in Westfalen
+eertijds <a id="d0e4657"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4657">127</a>]</span>degene, die &#700;s morgens dien dag het laatst ter school kwam, door de kinderen <i>Domesesel</i> (Thomasezel) genoemd werd, zoo noemt men in Hollandsch Limburg nog thans den langslaper <i>Thomas</i>; analoog is het gebruik, waarvolgens jaren geleden in Noord-Brabant de jongen, die op den laatsten dag van het jaar, Sint
+Silvester, het laatst ter school kwam, <i>Paus Silvester</i> geheeten werd. En <span class="smallcaps">K. de Gheldere</span>, Dietsce Rime (Brugge 1896), bl. 148 vermeldt: &#8220;Die op dezen dag [St. Silvester] in &#700;t een of ander de laatste bevonden wordt,
+heet <i>Silvester</i> en moet beschenken.&#8221; Het is een straf voor de lang-slapers en telaat-komers, die eveneens den <i>Luilak</i> treft, die den eersten meidag verslaapt. Ook de <i>Pinksterbruid</i> is een langslaapster, waarover nader. Natuurlijk heeft men dit gebruik in verband gebracht met het Evangelieverhaal van den
+H. Thomas, die &#8220;te laat kwam&#8221;, toen de anderen reeds vergaderd waren. In Rond den Heerd IV, bl. 130 wordt nog vermeld: &#8220;De
+Maandag na Palmen-zondag hiet te Brugge over oude tijden Kalfdag; die op Kalfdag laatst in schole of te huis kwam was kalf,
+wierd kalf gescholden, en, in die hoedanigheid, geplaagd en gezeerd.&#8221; Op Palmzondag begint het tijdperk van het eigenlijke
+Lentefeest.
+
+</p>
+<p>Het begrip &#8220;&#700;s morgens te laat komen&#8221; trad meer en meer op den voorgrond; en zoo komt het, dat men heden ten dage hier vader
+en moeder, ginder den onderwijzer buitensluit. Men noemt dit te Brugge iemand <i>thomassen</i>. Het feest heet &#8220;Sluiterkensavond&#8221;, &#8220;Sluiterkensdag&#8221;, &#8220;Buitensluit&#8221;, enz. Het te laat komen wordt op de eene of andere wijze
+afgekocht. Merkwaardig zijn nog de Sluitertjensdagen v&oacute;or Aschwoensdag (dus in het begin der lente) in West-Vlaanderen. Den
+eersten dag sluit men de moeder uit: &#700;t is Wijvekenszaterdag; den tweeden den vader: &#700;t is Mannetjeszondag; den derden de
+dochters: &#700;t is Meisjesmaandag; den vierden de zoons: &#700;t is Knechtjesdijsendag. Te Waasmunster worden op Zaterdag v&oacute;or Nieuwjaar,
+en Maandag en Dinsdag daarna de vrouwen (Zaterdag), de meisjes (Dinsdag) en de jongens (Maandag) buitengesloten. Te Velthoven
+wordt de meester op den feestdag <a id="d0e4685"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4685">128</a>]</span>der Onnoozele Kinderen buitengesloten, bewijs te meer, dat dit gebruik niets met den dag, en nog minder met het feest heeft
+uitstaan. Zie <span class="smallcaps">De Bo</span>, West-Vlaamsch Idioticon; zie ook <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 152, 252; Volkskunde XIV, bl. 111; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-D&uuml;ringsfeld</span>, Calendrier belge II, bl. 319 vlg.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, de verwantschap van Midwinter- en Lentefeest blijkt o.a. ook nog hieruit, dat men te Venloo den 21<sup>sten</sup> December kinderen naar den Lichtenberg stuurt, om te gaan zien naar &#8220;het wijfje, dat daar peperkoek spint&#8221;. De overeenkomst
+is hier sprekend met den 1<sup>en</sup> April: &#8220;Verzendekensdag,&#8221; waarover nader.
+
+</p>
+<p><b>Kerstmis (25 Dec.)</b>. Den 25<sup>sten</sup> December begon het groote Germaansche Midwinterfeest ter eere der chthonische godheden, het groote zielenfeest of Joelfeest,
+dat het tijdperk der <i>Twaalf Nachten</i> opende. Ook hier heeft de groote vroolijkheid, waarmee de feestenreeks werd gevierd, hoofdzakelijk haar oorsprong in het
+genieten der gaven voor het groote winteroffer, alsmede in redenen van ekonomischen aard: de groote slachttijd, die met de
+winterfeestviering samenviel. Of dit feest ook een zonnefeest was, ter eere van het terugkeerende en groeiende zonnelicht&#8212;hetgeen
+door <span class="smallcaps">Mogk</span> e.a. wordt betwist&#8212;laat ik buiten bespreking. Maar een feit is het, dat geofferd werd aan de geesten voor de vruchtbaarheid,
+en dat in de kerstgebruiken van heden nog schuil gaat een zekere vereering van de groei- en teelkracht der natuur. De aarde
+slaapt nu, nieuwe sappen garend, om in de lente de natuur met jeugdige, frissche kruiden en bloemen te tooien: wij bevinden
+ons in waarheid in het <span class="letterspaced">bevruchtingstijdperk</span>. Zooals ik reeds zeide, heeft het schieten in de lucht en in de boomen, het luiden met klok en bel rechtstreeks reiniging,
+zuivering van kwade geesten en andere schadelijke invloeden (evenals het berooken), en daardoor vruchtbaarheid ten doel ook.
+Ook met het binden van stroobanden om de boomen en met het slaan der boomen op kerstnacht wordt bevruchting beoogd. Gerucht,
+in welken vorm dan ook, is een probaat middel <a id="d0e4723"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4723">129</a>]</span>om de geesten te verdrijven: het lossen van geweerschoten, in het Noorden van ons land en in Zuid-Brabant nog veelal gebruikelijk,
+is hiervan slechts een moderne vorm. Op kerstavond loopen op vele plaatsen van Duitschland knapen met riemen vol koebellen
+door de dorpen. Over de Barbara-takken is reeds gesproken. De Westvlaming zet op St. Luciadag een kersen- of appeltakje in
+water, en beweert, dat het in den kerstnacht zal uitbotten. Meestal echter snijdt men een twijgje in den kerstnacht af, dat,
+in water gezet, op O.L. Vrouwe Lichtmis zal bloeien. Als men dien nacht den tak van een vruchtboom in water zet, meent men
+in Limburg, zal een goed fruitjaar niet uitblijven.
+
+</p>
+<p>Nu is het geenszins te verwonderen, dat, toen het feest van de geboorte van Christus op 25 December in de IV<sup>e</sup> eeuw door de Kerk werd ingevoerd, aldra de gekerstende volksfantasie gebruiken en volksvoorstellingen ten deele in christelijken
+zin herschiep. De christelijk feestmystiek is ten deele volksmystiek; en vooral de volksmystiek van het Kerstfeest bergt menig
+Oudgermaansch overleefsel.
+
+</p>
+<p>Een voorbeeld. In Limburg vindt men nog kwijnende het gebruik, op kerstavond een plant in water te zetten, die den naam van
+<i>Roos van Jericho</i> draagt. Tegen middernacht spreiden de korte vertakkingen der plant zich uit en vertoont ze een bloeivorm als van een roos.
+Hetzelfde gebruik is in zwang in het Zuid-Zwitsersche <i>Val di Poschiavo</i>. Terwijl men op de ontplooing der bloem wacht, worden kerstliederen gezongen, of men brengt den tijd in gebed en overweging
+door. Ook in Duitschland is de <i>Roos van Jericho</i> geen onbekende. De berichten over dit gebruik klimmen op tot het begin der XVII<sup>e</sup> eeuw.
+
+</p>
+<p>De hygroskopisciteit der plant, het sluiten en vrij plotseling heropenen harer bladeren, haar vluchtig herleven werd steeds
+als iets wonderbaars beschouwd en zoo kreeg zij een eereplaats tusschen de tooverplanten en speelt ze een voorname rol in
+de waarzeggerij, in de droomverklaring vooral. Maar tevens is zij de plant der dichtkunst, van het volksgeloof en van de legende.
+Wonderbare nevelen spreidden <a id="d0e4746"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4746">130</a>]</span>zich als een zilveren waas geheimzinnig om stengel en knop. Men beschouwde haar als het zinnebeeld der opstanding, vanwaar
+haar naam: <i>Anastatica</i>. Volgens de sage ontlook de eerste bloem bij de geboorte van Christus; zij sloot zich bij de kruisiging en ontlook ten tweeden
+male bij &#700;s Heeren Verrijzenis. Bij de vlucht naar Egypte ontsproot zij in de woestijn op de plaatsen, die Maria met haar
+voet had aangeraakt.
+
+</p>
+<p>Op de vraag: &#8220;Waarom wordt deze plant in den kerstnacht in water gezet?&#8221; dient m.i. een drieledig antwoord. De <i>Roos van Jericho</i> is het zinnebeeld van de geboorte van Christus; men denke slechts aan het treffende Oudduitsche kerklied: &#8220;Es ist ein ros
+entsprungen&#8212;aus einer wurzel zart&#8221; enz. Ook deed de vrome christelijke volksverbeelding de geheele natuur deel hebben aan
+de vreugde, die den mensch bij de geboorte des Heeren doortintelt: &#8220;D&#700;Erd gr&uuml;net und bringet r&ouml;ssle,&#8212;der Heyland kompt von
+Himmel&#8221; enz. Dan, op kerstavond bereikt het volksgeloof aan de groei- en bloeikracht der natuur haar toppunt: deze tijd is
+immers het kulminatiepunt van het vruchtbaarheidstijdperk. Maar dit geloof is hier op eigenaardige wijze door het volk gekerstend.
+Ook de mystieke beteekenis blijft niet uit: Christus is de boom des levens. &#8220;Hij staat in het midden der Kerk&#8221;, zegt <span class="smallcaps">Hugo van St. Viktor</span>, &#8220;zooals de levensboom stond in het midden van het paradijs&#8221;. Tot de uitverkoren gewassen, die in den kerstnacht in bloei
+raken, behoort ook nog de doornstruik en het <i lang="de">Allr&auml;unchen;</i> in Tirol bloeit zelfs het varenkruid. In Overijssel zegt men, dat dan de vlierboom uitbot: immers het kruis was van vlierhout.
+Volgens een oude Bruggesche overlevering openen alle bloemen hare kelken en knoppen.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, de kerstnacht is vermaard in de tooverwereld. Te middernacht wordt alle water wijn. De bijen gaan aan &#700;t gonzen
+en zingen kerstliedekens; in West-Vlaanderen spreken de paarden, en de schapen zitten geknield; in Limburg staan de koeien
+op stal te praten; te Moelingen (B.-L.) roept de haan: &#8220;&#700;t Kindeke Jezus is <a id="d0e4764"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4764">131</a>]</span>geboren,&#8221; waarop de duif vraagt: &#8220;Moe, moe?&#8221; (waar, waar?), en het lammetje antwoordt: &#8220;Te B&ecirc;thleh&ecirc;m&#8221;. In Brabant richten
+de schapen hun oogen naar de ster uit het Oosten, en te Brugge richt het vee zich op, om het kindeke te groeten. Te Heel,
+Beek en elders in Limburg wordt het veevoeder buitengezet, dat het gezegend worde; nog elders is dit gebruik in zwang. Het
+schoenwerpen wordt toegepast. In de Graafschap bergen de boeren alle gereedschap op, omdat zij meenen, dat dit anders beschadigd
+wordt door <i>Derk met den Beer</i>&#8212;een soort voorrijder van de Wilde Jacht. Vuurbollen vliegen rond. Klokgelui stijgt op uit de diepte van vijvers en bronnen.
+
+</p>
+<p>De vereering van de teelkracht der natuur treedt ook sterk op den voorgrond bij de gebruiken van het kerstblok en den kerstboom.
+Het <span class="letterspaced">kerstblok</span> of de <span class="letterspaced">kersttobbe</span>, Duitsch <i>Julblock, Weihnachtsblock</i> enz., herinnert aan de offervuren; maar daarenboven vertegenwoordigt het een algemeen verspreide, immers Indogermaansclie
+symboliek: het nieuwe leven, door den wederkeerenden zonnegloed de vegetatiewereld ingestort. In dezen zin kan het Kerstfeest
+toch ook een zonnefeest genoemd worden, al was de zon niet het hoofdobjekt der vereering. Dat het kerstblok eertijds in Limburg
+bekend was, blijkt o.m. uit eene uitspraak der schepenen van Susteren in een charter van 1264. Hierdoor wordt bepaald: &#8220;dat
+elk der ingezetenen een dooden boom uit het bosch mocht halen, om tegen kerstmis in zijn huis te verbranden.&#8221; Heden nog worden
+o.a. te Belfeld, Echt, Weert, Heithuizen enz. de beste stukken hout voor kerstmis bewaard. In andere deelen van ons land spreekt
+men van <i>kerststokjes</i>. Ook in de oostelijke provincies wordt hier of daar de kersttobbe nog op den haard gelegd. Overblijfsels van het verkoolde
+blok hebben onheil-afwerende en vruchtbaarheidschenkende kracht: zij worden op den akker gestrooid. Wat den <span class="letterspaced">kerstboom</span> betreft, deze is in ons land nog van verschen datum en komt uit Duitschland. Hij heeft vele trekken met den meiboom gemeen.
+De kerstboom vervangt dan Sinterklaas.&#8212;In sommige <a id="d0e4786"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4786">132</a>]</span>deelen van Vlaanderen, waar geen kerstboom bekend is, &#8220;rijden&#8221; de engeltjes op kerstnacht; de kinderen vinden &#700;s morgens den
+<i>engeltjeskoek</i> op hun peluw.
+
+</p>
+<p>In verband hiermee zingen de kinderen te Veurne op kerstavond:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Engeltjen, engeltjen Gabrie&euml;l,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Woont zooverre van mijn kasteel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op mijn kasteel alleene!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bak mij een koekjen kleene
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En een koekjen groot,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Om te leggen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op Moeder Mariaatjes schoot!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Gent noemt men dezen koek <i>engelbewaarderskoek</i>. Gaan de Belgische kinderen op kerstdag &#8220;Zalig Hoogtij&#8221; wenschen, dan zingen zij:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Heerderkens van buiten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Spoedt u op de been,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met trommelkens en met fluiten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Recht naar Bethle&euml;m;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want daar is geboren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Den God van al,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die ons het leven
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heeft gegeven
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In den stal.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb hier nog drie eieren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Warm uit den nest;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb hier nog een kalfken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat is vet gemest;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb hier nog wat vlaaikens
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In mijn korfken staan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om te vereeren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het kindeken teere,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat ons gaan!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e4851"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4851">133</a>]</span><p>Als zij nog heel klein zijn:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met den tikkenhaan in de hand
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Komen wij den herder groeten;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met den tikkenhaan in de hand
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Groeten den herder van het land.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tik, tik, tik, tikkeliere,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Groeten den herder van het land.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het vruchtbaarheidsbegrip uit zich in vele <span class="letterspaced">gebaksvormen</span>, ik noem slechts de in ons land zoo bekende kerstbrooden, kerstkransen, en de Vlaamsch-Brabantsche kerstkoeken, van welke
+reeds <span class="smallcaps">Kiliaan</span> vele benamingen geeft; de kerst-wikken, kerst-stoeten enz. De Noordhollandsche benaming is <i>deuvekater</i>; in Delft en Schieland <i>kersttimp</i>. Een bijzondere vermelding verdient het kerstbroodje van Geleen (L.). Dit werd op kerstdag na de Vespers door den koster
+uit den kerktoren aan de verzamelde jeugd van Geleen, Lutterade en Krawinkel toegeworpen, nadat hij het gedurende zes weken
+in den oven had laten hard worden; tot loon voor zijn moeite mocht hij in elk huis der parochie een brood ophalen. Het behalen
+van dit kerstbrood werd met moed en vuur betwist, terwijl de overwinnaar, na reusachtige inspanning daarvan meester geworden,
+het boven zijn hoofd verhief en uitriep: &#8220;Kerstbrood, mijn brood&#8221;, en den titel van &#8220;broodjeskoning&#8221; ontving. Dit gebruik
+is in 1842 afgeschaft; zie <span class="smallcaps">Jos. Russel</span>, De heerlijkheid Geleen, bl. 73.
+
+</p>
+<p>Het ekonomisch karakter (Kerstmis als slachttijd) uit zich o.a. in het eten van zwijnskop, waarbij dan b.v. te Zelhem gezongen
+werd:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>K&auml;rs&ouml;aventjen, K&auml;rs&ouml;aventjen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan hebben we volop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan slacht mi&ecirc;n vader &#700;n verksken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En dan krieg ik de kop.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie <span class="smallcaps">A. Tille</span>, Die Geschichte der Deutschen Weihnacht, <i>passim</i>: <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studi&euml;n, bl. 237 en Volkskunde XVII, bl. 161; <span class="smallcaps">Aug. Gitt&eacute;e</span>, Nederlandsche Kerstgebruiken, in Vragen <a id="d0e4909"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4909">134</a>]</span>van den Dag XI, bl. 52; <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 224 vlg.; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-D&uuml;ringsfeld</span>, Calendrier belge, bl. 319; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, 229.
+
+</p>
+<p><b>St. Stefanusdag (26 Dec.)</b> heeft ook zijn vruchtbaarheidsuitingen. Te Merkelbeek, Brunsum, Oirsbeek (L.) gaan dan de kinderen het dorp rond en roepen
+&#8220;heio&#8221;, waarop hun appelen en noten worden toegeworpen. Te Neeroeteren (B.L.) halen alle kinderen een broodje bij den molenaar.
+Voorheen at men op Stefanusdag in den Eifel twe&euml;rlei brood, het eene zuur, het andere zoet, zooals nog thans in de Rijnlanden.
+
+</p>
+<p>Deze dag, waarop eertijds de Sint Stefanus Minne werd gedronken, is ook, m&egrave;t Sint Elooi, de paardendag. Dan werd eertijds
+hooi en haver voor de paarden gewijd; maar vooral worden op dezen dag omritten te paard gehouden om huis en dorpsgebied, ten
+einde de landerijen tegen schadelijke invloeden te bewaren en hare vruchtbaarheid te verzekeren. Zulke omgangen ten behoeve
+der vruchtbaarheid zijn overoud, men denke slechts aan het Romeinsche <i>pro frugibus lustrare agros</i>: de akkers rondtrekken voor het gedijen der veldvruchten. Zoo kwam het hoogst waarschijnlijk, dat Sint Stefanus beschermheilige
+der paarden werd, al is het niet te ontkennen, dat hij ook enkele trekken van een of ander Germaanschen god heeft aangenomen,&#8212;zonder
+daarom een &#8220;verkapte god&#8221; te zijn, zooals schijngeleerdheid wel eens betoogt. In zekere zegenspreuk heelt Micha&euml;l (W&ocirc;dan?)
+het paard van Stefanus (Baldr?); zie <span class="smallcaps">Grimm</span>, Deutsche Mythologie II, bl. 1033, vgl. 1030.
+
+</p>
+<p>Het rondrijden met de paarden, den <i>Stephanusrit</i>, vindt men in Zweden, Holstein, Engeland, Estland, Finland enz. In het Oosten van ons land noemen de boerenjongens het &#8220;Sint-Steffen
+rie&euml;n&#8221; of &#8220;Sinte-Steffen jagen.&#8221;&#8212;
+
+</p>
+<p>Arme kinderen geven dezen dag een stukje brood of een topje hooi aan de koeien en zeggen tegen de boeren: &#8220;Ik steffen j&ocirc;e
+k&ocirc;e&#8221;, en bij arbeiders, die geen koe hebben,: &#8220;Ik steffen j&ocirc;e.&#8221; Te Borger (D.) ziet men vroeg in den morgen kleine jongens
+rondloopen met een <a id="d0e4939"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4939">135</a>]</span>bosje hooi onder den arm. Zij gaan van &#700;t eene huis naar het andere, het eerst naar de deel om de koeien te steffen (st&egrave;ffenen),
+al zingende:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hum, k&ocirc;e, hum.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sint Steffen is gekomen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hard geloopen; duur verkoopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Honderd gulden veur die&euml; k&ocirc;e,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En een dikke stoetbrugg&#700; toe.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Oosterhesselen komt hier nog bij:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met dikke boter, die mag ik, en die mag elk,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan gef de k&ocirc;e ook botter en melk.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dan legt de knaap een weinig hooi voor elke koe, gaat naar de keuken en zegt: &#8220;Ik heb j&ocirc;e k&ocirc;enen steft&#8221;; waarop hij door de
+boerin wordt onthaald.
+
+</p>
+<p><b>Sint Jan Evangelist (27 Dec.)</b>. Een eigenaardig gebruik op dezen dag, dat dreigt welhaast te zullen verdwijnen, bestaat of bestond nog kortelings in sommige
+plaatsen van Hollandsch Limburg, met name te Simpelveld, Mechelen, Vijlen, Munstergeleen en Oirsbeek. Het volk drinkt dan
+ter kerke uit een beker met gewijden wijn, onder de formule: &#8220;<i>bibe amorem sancti Johannis, in nomine patris</i> etc.&#8221;: &#8220;drink St. Jans Minne, in den naam des Vaders enz.&#8221; Hetzelfde gebruik leeft nog op verscheidene plaatsen in Duitschland,
+vooral in Zwaben.
+
+</p>
+<p>Evenals de St. Geerten Minne, St. Micha&euml;ls Minne, St. Martinus Minne en St. Stefanus Minne is de St. Jans Minne oorspronkelijk
+een herinneringsdronk, een offerdronk, aan de goden gewijd. Immers, het woord &#8220;minne&#8221; heeft met &#8220;genegenheid, liefde&#8221; niets
+gemeen, maar wordt slechts volksetymologisch hiermee verbonden; vandaar het Duitsche <i>St.-Johannisliebe</i>, vandaar de term <i>amor</i> in de Limburgsche formule: <i>bibe amorem sancti Johannis</i> enz. Het woord is afkomstig van den Indogermaanschen wortel <i>men</i>, met de beteekenis <a id="d0e4982"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4982">136</a>]</span>&#8220;denken, overdenken, zich herinneren&#8221;; slechts in het Westgermaansch ontwikkelde zich de beteekenis van &#8220;beminnen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Men dronk eertijds de &#8220;minne&#8221; der goden, vooral van W&ocirc;dan-Odhin; hij toch was de doodengod, en ook aan de afgestorvenen werd
+deze offerdronk gebracht: reden, waarom het tijdperk der Twaalf Nachten daartoe bij uitstek geschikt mocht heeten. Na hun
+bekeering wijdden de Germanen dezen dronk aan Christus en de heiligen, doch niet meer als offerdronk, maar als herinneringsdronk.
+De volksfantasie kan met volle recht het vaderschap van de verkerstening dezer minnedronken voor zich opeischen. Voor het
+meerendeel bleven zij volksgebruiken in den engeren zin des woords; slechts van de St. Jans Minne weten wij, dat zij althans
+sedert de XV<sup>e</sup> eeuw, toen de christelijke tint de oorspronkelijke beteekenis geheel gedekt had, den kerkelijken drempel overschreed.
+
+</p>
+<p>Ter verklaring van het kwalijk begrepen gebruik werd naderhand de legende uitgedacht, als zou een zekere afgodendienaar, Aristodemus
+genaamd, den H. Johannes vergiftigden wijn hebben aangeboden, met de verklaring, christen te willen worden, wanneer de heilige
+den beker zonder letsel zou ledigen. Deze dronk vervolgens den giftbeker, zonder dat hem eenig nadeel overkwam. Volgens een
+andere lezing zou de lieveling des Heeren den wijn gezegend hebben, waarop het vergif uit den beker spatte in de gedaante
+eener slang. St. Jan wordt daarom veeltijds met een beker en een slang daar boven afgebeeld.
+
+</p>
+<p>Waarom de offer- en herinneringsdronk van het Joeltijdperk nu juist op den H. Johannes is overdragen, is wel hieraan te danken,
+dat hij&#8212;evenals St. Stefanus, St. Maarten, St. Micha&euml;l&#8212;een zeer geliefde volksheilige is. Den 29<sup>sten</sup> December dronk men eertijds in Brabant nog St. Davids-minne. Maar een gewichtige faktor was ook de term <i>minne</i> zelf. Was het niet natuurlijk, dat der goden <i>minna</i>, door het Latijnsche <i>amor</i> weergegeven, bij voorkeur op den apostel der liefde overging? Ook vindt men <i>dilectio</i> en <i>potus caritatis</i>. Zoo verklaart men tevens m.i. het best, dat de St. Jans Minne naderhand <a id="d0e5011"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5011">137</a>]</span>ook verzoeningsdronk werd; zie mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 221 vlg.
+
+</p>
+<p><b>Allerkinderen (28 Dec.)</b> vertoont een beslist christelijk karakter en herinnert aan de vermoording der Onnoozele Kinderen te Bethlehem. Dan viert
+men in de weeshuizen feest. In de families zijn de kinderen baas, of eigenlijk het jongste kind, dat dan mag zeggen, wat dien
+dag gegeten wordt: de kinderen voeren het huiskommando. In Zuid-Nederland, Noord-Brabant en Limburg leeft nog het gebruik,
+dat de kinderen dan, in het pak hunner ouders gestoken, als &#8220;vader en moeder&#8221; over straat loopen en zich bij hun familieleden
+laten zien. Plaatselijk is dit gebruik in een bedelpartij ontaard; zoo b.v. in het Land van Waas, waar men zingt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is vandaag Onnoozele-Kinderdag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geeft de moerkens en de vaarkens wat!
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Geeft wat, houdt wat,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>&#700;t Naaste jaar nog wat!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik weet daar nog een goede vrouw.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die mij zoo geern wat geven zou.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zij zal mij wel wat geven;
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Hoelang mag zij leven?
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Honderd jaar en &eacute;enen dag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoolang als ze kaas en brookes mag.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men vergelijke hiermee de liedjes op Schuddekorfsdag, b.v. bl. 108 vlg.
+
+</p>
+<p>Verder dient vermeld het Middeleeuwsch gebruik van den &#8220;Kinderbisschop&#8221;, ook in de noordelijke provinci&euml;n bekend, b.v. te
+Oldenzaal, Utrecht, Dordrecht enz. Een kind beneden de twaalf jaar fungeerde dien dag in de kerk als bisschop en zat met myter
+en staf op den bisschoppelijken troon. Hij ontving den staf in de eerste Vespers bij de woorden van het <i>Magnificat</i>: &#8220;Hij heeft heerschers van tronen neergehaald en geringen verheven&#8221;, en behield hem tot de tweede Vespers. Reeds in 1304
+komt in de stadsrekening van Brugge een post voor: <i>Item</i> den biscop van <a id="d0e5048"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5048">138</a>]</span>den scoelkinderen van Sint Donaas ... XVIJ schellinghen&#8221;; en eveneens wordt in 1363 een gift vermeld voor de Dordsche &#8220;scoelnaars
+ende horen biscop&#8221;. Hij draagt dan ook den naam van &#8220;Bisschop van de scholieren&#8221;, &#8220;Bisschop van de koorknapen&#8221;, enz. Ook in
+andere landen was de kinderbisschop bekend. Het gebruik klimt tot de oudste tijden op en is m.i. evenzeer van christelijken
+oorsprong. Men bedenke ook, dat het feest der Onnoozele Kinderen op 28 December reeds op den oudsten kalender der kerk van
+Karthago voorkomt en in het Westen overal deze plaats handhaaft.
+
+</p>
+<p>Daarentegen leven hier en daar nog enkele typische Midwintergebruiken, b.v. het geven van geschenken en het slaan met roede
+en zweep als tuchtiging voor de langslapers; zie Rond den Heerd I, bl. 26. Eindelijk op enkele plaatsen, b.v. te Herdersem
+(O.-V.), wordt deze dag gevierd als St. Gregoriusdag, waarover nader.
+
+</p>
+<p><b>Oudejaarsavond</b> en <b>Nieuwjaarsdag (31 Dec. en 1 Jan.)</b>.
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik wensch U al te gaar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een zalig Nieuwe Jaar;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In voorspoed en verdriet
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vergeet den Schepper niet!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>klonk het op nieuwjaarsnacht door de straten, toen de klepperman nog het nachtelijk uur aankondigde.
+
+</p>
+<p>Eertijds was het nieuwjaar-zingen over geheel Nederland sterk verspreid. Maar sedert kerkeraad en regeering hiertegen, als
+zijnde &#8220;onnutte superstiti&euml;n&#8221; of &#8220;ongeregelheden&#8221;, te velde trokken, zijn er in Noord-Nederland nog slechts schamele resten
+van overgebleven; zoo verzekert b.v. de Drentsche Volksalmanak van 1842, dat men daar nog &#8220;aan datzelfde euvel mank ging&#8221;.
+Het is heden ten dage vooral nog in Belgi&euml; gebruikelijk; men raadplege de rijke verzameling van nieuwjaarsliedjes bij <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 7 vlg. Slechts een enkel wensch ik hieraan te ontleenen.
+<a id="d0e5078"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5078">139</a>]</span></p>
+<p>Herdersem:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op eenen nieuwjaarsavond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zullen wij vroolijk zijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met een geboren maged
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En een klein kindeken klein.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wie zal dat kindeken dragen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De dochter al van Jeroen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De klokken zullen luien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Den kerkweg zullen wij doen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als wij op &#700;t kerkhof kwamen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie zagen wij daar staan?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jezus van Nazarenen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Aan &#700;t kruis genageld staan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met eenen doornenkroone
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op Jezus hoofd gedaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vol rozen en roo nelen (<i>leeljen</i>)
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om naar den hemel te gaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Echte kinderrijmjes vindt men in de Kempen. Zoo b.v.
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Maria was gezeten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met &#700;t kindjen op den schoot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om pappeken te laten eten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gekookt met wittebrood.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zat een ratteke
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Aan Jezus pappeke!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maria maak het klaar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met deze zalige nieuwjaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Van geheel anderen aard is het zeer verspreide:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op eenen nieuwe jare
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sloeg een bakker zijn wijf,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met eenen eiken kluppel
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo deerlijk op haar lijf!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e5150"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5150">140</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De vrouw begon te kermen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Ach bakker &#700;t doet mij zoo zeer!&#8221;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De bakker zonder ontfermen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sloeg nog wel tienmaal meer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De vrouw kroop onder den oven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De bakker van achternaar!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar kwamen zij uitgestoven [bestoven?],
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met dezen nieuwe jaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Al zingende gaan de kinderen rond bij de inwoners van het dorp. Zij ontvangen noten, appelen, krakelingen enz., maar ook nieuwjaarskoeken,
+in West-Vlaanderen <i>lukken, liefkoeken</i>, in Oost-Vlaanderen <i>nieuwjaarkes</i> geheeten: kleine wafeltjes, in een bijzonder wafelijzer gebakken. Eene bijzondere vermelding verdienen de <i>nijjaorsk&ocirc;ken</i> en <i>kni&ecirc;perti&ecirc;s</i>, de <i>spekkendikken</i>, spekpannekoeken, vetkrabben, oliekrabben en <i>jufferti&ecirc;s</i> uit den Achterhoek, verorberd op oudejaarsavond of <i>t&auml;ofelti&ecirc;saovend</i> (Raalte, Ommen, Collendoorn enz.), wanneer meiden en knechts, ja het heele gezin uitgaat <i>hen k&ocirc;ken</i> of <i>hen taofelen</i>. Op een ijzeren plaat brandt er vuur, en in het front prijkt de <i>k&ocirc;okstomp</i>, tot dit doel reeds in den zomer uitgezocht en gedroogd. Hierop komt te rusten het <i>k&ocirc;oki&ecirc;zer</i> of <i>nijjaorsi&ecirc;zer</i>. Elders begint de smulpartij met een <i>poddik</i> (pudding), dan volgt rijst en daarna &#700;t <i>beestenvleesch</i>, de hoofdschotel.
+
+</p>
+<p>De koekijzers zijn versierd met kunstig graveerwerk en inschriften, wier spiegelschrift door den nieuwjaarskoek leesbaar wordt
+weergegeven; zoo b.v.: &#8220;Segt niemand U Geheim nog U geheime gedachte. Die heden Is U Friend Sal morgen U verachten&#8221; (Twente).
+Ook elders bakt men <i>vollaards</i>, <i>prauwels</i> en <i>ijzerkoekjes</i>, te Groningen <i>olde wieven</i>, te Velthoven (N.-B.) <i>towten</i>.
+
+</p>
+<p>Men ziet het, wij zijn volop in het vruchtbaarheidstijdperk. Dit blijkt ook hieruit, dat te Roosteren (L.) de kinderen hun
+&#8220;heio&#8221; roepende op nieuwjaarsdag rond gaan, te Echt, Einighausen, Nunhem, <a id="d0e5232"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5232">141</a>]</span>Buggenum, Beegden (L.) enz. op Silvesteravond. Dan zingt men het eeuwenoude liedje:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ich kwaam al aangeloupe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ich s&ecirc;g &#700;t see rouke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ich s&ecirc;g wal aan den oave wis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat er get gebakken is.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Isser niks gebakke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan g&egrave;ft ene korf vol appele,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is de korf te klein of te groot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan g&egrave;ft mig ene volle schoot.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Soerendonk (N.-B.) luidt dan het Schuddekorfslied:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrouwke, vrouwke, nieuwjaar geven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ge zult verdienen het eeuwig leven.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het eeuwig leven is bitter gewonnen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Voor een gulden een draad gesponnen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kijk eens in je korfje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar liggen drie appeltjes in,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Even groot, kralo, vrouwke lo,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef wat, houd wat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Volgend jaar weer wat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men noemt dit b.v. te Buggenum <i>ringzingen</i> (ring=soort krakeling); na het zingen volgt het <i>grabbelen</i>, Maasbree: <i>griebelen</i>. Meestal krijgen de kinderen <i>ringen</i>, maar ook ander snoepgoed. Te Koedijk (N.-H.) gaat in den nieuwjaarsnacht de plaatsvervanger van Sinterklaas, &#8220;de gouden
+[goede?] engel&#8221; rond, om de kinderen wat lekkers te rijden.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, met het vruchtbaarheidsbegrip staat, naar men weet, ook in verband het schieten in den nieuwjaarsnacht, veelal
+verboden, maar in het zuidelijk volksgebied nog doorgaans gebruikelijk. Ook elders, te Deventer b.v., schiet men nog &#8220;van
+het olde in &#700;t nije&#8221;, of men &#8220;schie&euml;t het olde uut&#8221;. Dit schieten wordt thans nog slechts als vreugdeteeken beschouwd.
+<a id="d0e5288"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5288">142</a>]</span></p>
+<p>Het &#8220;nieuwjaar afwinnen&#8221; is nog steeds in zwang. Bij het nieuwjaarsbezoek worden veelal (Staphorst enz.) koeken opgedischt,
+te Venloo een bepaalde soort moppen, die dan ook <i>nieuwjaarsmoppen</i> heeten.
+
+</p>
+<p>E&eacute;n eigenaardigen gebaksnaam liet ik nog onbesproken, n.l. het Westvlaamsche <i>strijne</i> of <i>strene</i> (rondom Veurne), dat door het Fransche <i>&eacute;trennes</i> op het Latijnsche <i>strenae</i> teruggaat: zoo heetten de kleine, maar aangename geschenken, die men elkaar in het oude Rome op Nieuwjaarsdag vereerde. Immers
+bij de gebruiken der jaarswisseling dient men niet alleen rekening te houden met de Christelijke en Germaansche bestanddeelen,
+maar ook met den invloed, uitgeoefend door de Romeinsche kalenderviering, die den god Janus golden. Zie Driem. Bladen VIII,
+bl. 62; V, bl. 80; II, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten, Zeden, Gebruiken en Spreekwoorden in Limburg, bl. 13; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 109.
+
+</p>
+<p><b>Driekoningendag (6 Jan.)</b>. De kinderschaar, die langs de huizen trekt en daar om brandhout of versnaperingen vraagt, somtijds nog met den ouden <i>rommelpot</i> of <i>foekepot</i>, neemt op Driekoningendag een geheel bijzonderen vorm aan door een sterkere vermenging met het Christelijk element: ik bedoel
+het bekende <i>sterzingen</i>, op het oogenblik tot Belgi&euml; en sommige plaatsen in de zuidelijke provinci&euml;n beperkt. Drie jongens, als koningen verkleed&#8212;en
+&eacute;en hunner is met roet zwart gemaakt&#8212;, gaan van huis tot huis en dragen aan een staak een ster, uit papier gesneden, en met
+goud en zilver versierd. Trekken ze aan een koord, dan draait de ster als een molen. Zij dragen de namen der H.H. Driekoningen:
+Caspar, Melchior en Balthasar.
+
+</p>
+<p>Eenmaal kende men de sterdragers in alle steden en gewesten van Groot-Nederland. Het lied, dat zij zongen, en dat n&ograve;g gezongen
+wordt, is in tallooze varianten overgeleverd, maar kan althans in hoofdtrekken worden gerekonstrueerd. Het is subliem van
+roerenden eenvoud. Treffend vooral is het sterk op den voorgrond zich dringende lyrisch-dramatische karakter: en inderdaad,
+uit de dramatische <a id="d0e5329"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5329">143</a>]</span>voorstelling der Aanbidding van de Drie Koningen is het ontstaan, heeft het zich gevormd en vervormd. Oorspronkelijk krijgen
+wij dan buiten het kerkgebouw een rondgang van koorknapen en scholieren, later van de jeugd in het algemeen. Te Weert bestond
+in 1840 nog het gebruik, dat op Driekoningenavond drie <span class="letterspaced">misdienaars</span> in hun koorgewaad met ster, lantaarn en proviandkorf van huis tot huis trokken.
+
+</p>
+<p>Het lied, dat in de Zaanstreek en langs de Noordzee het zuiverst bewaard bleef, moet oorspronkelijk ongeveer geluid hebben
+als volgt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij komen getreden met onze sterre,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij zoeken Heer Jezus, wij komen van verre.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>(wij hadden Hem gaerne).</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij kwamen al voor Herodes zijn deur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Herodes, de koning, kwam zelvers veur.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Herodes, die sprak met valscher hart:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Hoe ziet er de jongste van drie&euml;n zoo zwart?&#8221;&#8212;</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Hij ziet er wel zwart, maar hij is welbekend,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Het is er de Koning van Ori&euml;nt.&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij kwamen den hoogen berg opgegaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zag men de starre stille staan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ja stille staan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Pauze.)
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Och starre, jij moet er niet stille staan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Je moet er met ons tot Bethlehem gaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tot Bethlehem, in die schoone stad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar Maria met haar klein kindeke zat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hoe kleiner kind, hoe grooter God:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een zalig Nieuwjaar verleen ons God.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Noordwijk:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar al de Joden mee hebben gespot.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e5387"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5387">144</a>]</span><p>Dit lied is nauw verwant met een ander, dat opgeteekend staat in
+<i>Het Hofken der geestelijcker Liedekens</i> (Loven 1577), bl. 28; het begint:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het quamen drij Coninghen uut verre landen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nu wiegen, nu wieghen wij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>om Gode te doen een offerande.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Des waren sij vro.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alle mijnen troost, mijn toeverlaet
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>is Maria soon.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sij quamen van Ooste, sij quamen van verre,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nu wiegen, nu wieghen wij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al bijt verlichten van eender sterre.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Des waren sij vro.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alle mijnen troost, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Maer doen sij binnen Jerusalem quamen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nu wiegen, nu wieghen wij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die claerheyt der sterre sij niet en vernamen.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Des waren zij droef.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alle mijnen troost, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, Het Oude Nederl. Lied, bl. 2042. <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> wijst er zeer terecht op, hoe het refrein aantoont, dat het lied ook gezongen is bij het wiegen van het Kerstkindje in de
+kerk; zie het Jubelnummer van Volkskunde, bl. 24 vlg., waar hij ook op voortreffelijke wijze de verschillende parodie&euml;n van
+het sterrelied behandelt; vergel. nog <span class="smallcaps">Knuttel</span>, Het Geestelijke Lied enz., bl. 106.
+
+</p>
+<p>De rondgaande kinderen zongen en zingen ook veelal het lied van Maria Magdalena (eveneens met talrijke varianten):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op eenen Driekoningenavond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op eenen Driekoningendag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Toen zat Maria Magdalena
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al op Heer Jezus&#700; graf.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e5450"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5450">145</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sta op, Maria Magdalena,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sta op van den bitteren dood!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uw zondekens zijn u vergeven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al waren zij nog zoo groot.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een meer volledige, juister wellicht meer uitgewerkte lezing van dit lied vindt men in Volk en Taal I, bl. 53; in bedelliedjes
+werd het herhaaldelijk geparodieerd.
+
+</p>
+<p>Aan de nieuwjaarsvuren herinnert het <span class="letterspaced">kaarsjespringen</span>; immers de engere Joeltijdperiode, die den 6<sup>den</sup> Januari eindigt, is het eigenlijke nieuwjaarstijdperk. Als besluit van dit tijdperk wordt Driekoningendag in Vlaanderen dan
+ook plaatselijk <i>Dertiendag</i> of <i>Dertiennacht</i> genoemd; ook in oude Nederlandsche kalenders wordt hij nog aangehaald als <i lang="nl-1500">Dertiendagh</i>. Te Zwolle was het kaarsjespringen dan ook op oudejaarsavond gebruikelijk: naar men ziet, hangt het noch met den H. Martinus,
+noch met de Driekoningen samen, maar is het een rudimentaire vorm van de aloude feest- en offervuren. Op Driekoningendag kent
+men het nog te Breda, Huissen enz.; eertijds was het algemeen in het Noorden van ons land. De <i>koningskaarsjes</i> waren, volgens <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 177, kaarsen met drie armen, waarvan de middelste zwart geverfd was en &#8220;het Moorken&#8221; of <i>Melckert</i> (d.i. Melchior) heette. Z&oacute;o was het gebruik eenigermate gekerstend. In de Middeleeuwen noemde men deze kaarsjes zelfs de
+<i>gebenedijde</i> of <i>heylighe keerskens</i>. Bij het dansen zong men:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kaarsies, kaarsies, drie aan een,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Springen wij er over heen heen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al wie daar niet over kan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die en weet er nou niemendal van.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In Belgi&euml; verdwijnt het gebruik of is het verdwenen. Te Sint Truiden zong men:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Keerske, keerske over het keersbeenke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En al wie daar niet over en kan,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die weet er niet van!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e5512"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5512">146</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En al wie daar niet over en kan,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die blijft er van,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die blijft er van!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Keerske, keerske over het keersbeenke!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie &#700;t Daghet in den Oosten II, bl. 115.
+
+
+</p>
+<p>In Noord-Brabant, Antwerpen, Belgisch Limburg en West-Vlaanderen kent men ten slotte nog het volgende rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Drie koningen, drie koningen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef mij een nieuwen hoed.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn oude is versleten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn moeder mag &#700;t niet weten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft het geld
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op den rooster geteld.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of wel (Noord-Brabant):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vader mag het niet weten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moeder is niet thuis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Piep zegt de muis
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In &#700;t zomerhuis (in &#700;t voorhuis).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Driekoningen werd in de Middeleeuwen niet alleen in de kerk, maar ook daarbuiten in ruimen kring luisterrijk gevierd. Op Driekoningenavond
+heerschte vreugde alom, in de paleizen, maar ook in de schamele woningen der armen. De steden gaven aan de kloosters, en de
+kloosters verstrekten aan de arme lieden brood en bier tot &#8220;hun Coninxfeeste&#8221;. Dat dit ook naderhand nog voortduurde, ergerde
+den ouden <span class="smallcaps">Walich Sieuwertsz</span> zeer, en hij beklaagde zich dan ook, dat nog in &#700;t begin der XVII<sup>e</sup> eeuw voorname en offici&euml;ele personen zich niet schaamden, &#8220;op Derthienden avent Coningsken te spelen, en haer voor Godt en
+de menschen niet en schamen dit naer te volgen ende te onderhouden.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;&#700;t Was wel de moeite waard&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, &#8220;zich over <a id="d0e5563"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5563">147</a>]</span>zoo&#700;n onschuldig huiselijk vermaak zoo te ergeren! En nog langen, zeer langen tijd, nadat Walich en zijn boek reeds lang vergeten
+waren, speelden dan ook de Hollanders nog even vrolijk koninkje als weleer. De bakker leverde, of de huismoeder bakte zelve,
+een brood, waarin een boon verborgen was; bij de boeren heette &#700;t &#8220;de bonekoek&#8221;, in de steden &#8220;&#700;t coninxbrood&#8221;; en de boon
+was het, die &#8220;het lot van conig te sijn&#8221; besliste.&#8221; (Volksvermaken, bl. 175). Het <i>Driekoningenbrood</i> is nog niet in onbruik.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Boonenkoek</span> en <span class="letterspaced">koningsbrieven</span>, die verkocht of getrokken worden, en waardoor de rollen van koning, koningin, hofnar, asschepoester, Zwarte Piet (herinnering
+aan den zwarten koning?) enz. verdeeld worden, zijn in Noord-Brabant en Limburg nog veelal gebruikelijk. Te Antwerpen worden
+op den vooravond de koningsbrieven door de kinderen op straat gevent; dan hoort men aanhoudend:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Koningsbrieven en kroon en kroon!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Koningsbrieven en kroon!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 235 bericht hierover nader: &#8220;Op slechts enkele plaatsen van het Vlaamsche Land (in Brabant en West-Vlaanderen)
+is de boonkoek nog bekend. Daarnaast bestaat echter een andere manier om den koning aan te duiden, n.l. door het trekken van
+de &#8220;keuningsprentjes of -briefkens&#8221;, reeds in 1469 in de gemeenterekeningen van Veurne vermeld, en, wat meer zegt, in een
+oude kroniek van Doornik in 1281 al een oud gebruik geheeten. Dit wordt nog heden in verscheiden steden en dorpen van de beide
+Vlaanderen aangetroffen. Een volledig stel gedrukte koningsbriefjes bevat afbeeldingen voor zestien personages, n.l. den koning
+met zijn hovelingen en bedienden: raadsman, sekretaris, rent- en hofmeester, schenker, voorsnijder, biechtvader, medecijn,
+portier, bode, zanger, speelman, zot en kok,&#8212;elk voorzien van een passend vierregelig versje, dat min of meer de rol aangeeft,
+die men te vervullen krijgt. In de dorpen, waar gedrukte koningsbriefjes <a id="d0e5584"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5584">148</a>]</span>doorgaans ontbreken, worden deze eenvoudig geschreven, vaak in een zeer populairen, boertigen vorm. Na trekking der briefjes
+zijn de rollen verdeeld; de koning moet zijn onderdanen te drinken geven en drinkt zelf de eerste teug: thans gewoonlijk gesuikerde
+jenever met een lepel uit een kom geschept en hieruit opgeslurpt. Op dat oogenblik dienden de hovelingen te roepen: &#8220;&#8220;De koning
+drinkt.&#8221;&#8221; De zot zag toe, of niemand daaraan te kort schoot en de nalatige werd met een koolstreep in &#700;t aangezicht gemerkt.&#8221;
+Zie verder zijne Spreekwoorden en zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden<a id="d0e5586src" href="#d0e5586" class="noteref">2</a> (Gent 1908), bl. 171. Men denke ook aan de doeken van <span class="smallcaps">Jordaens</span>: &#8220;De koning drinkt.&#8221;
+
+</p>
+<p>De koningskoek komt nog elders voor. In Engeland vooral bakt men koningskoeken van allerlei grootte en vorm, als een waardig
+besluit van het Vruchtbaarheidstijdperk.
+
+</p>
+<p>Het &#8220;koninkje spelen&#8221; is waarschijnlijk een Romeinsch bestanddeel, een overblijfsel van de heidensche <i>Saturnalia</i>, dat door den Driekoningendag een christelijk vernisje kreeg. Dan toch vierde men te Rome de zegeningen van den gulden voortijd:
+toen de god Saturnus onder de menschen leefde en overal vrijheid en gelijkheid bloeide. Vooral de slaven hadden het dien dag
+goed, werden door de meesters als huns gelijken of zelfs als meerderen behandeld en door hen aan tafel bediend. Feestgelagen
+waren in dezen tijd aan de orde van den dag, en veelal liet men bij deze dan het lot beslissen, wie koning der tafel werd,
+feestkoning, tevens ceremoniemeester. Trouwens het koningsspel was te Rome overoud; <span class="smallcaps">Suetonius</span> noemt dit &#8220;het spel om gezag en heerschappij&#8221;. Het verloten geschiedde meestal door middel van boonen, die een sakrale beteekenis
+hadden.
+
+</p>
+<p>Wellicht berust op de gebruiken gedurende de <i>Saturnalia</i>-feesten ook nog het geven van geschenken op <b>St. Pontianus en St. Agnesdag (14 en 21 Jan.)</b>, het &#8220;Ponsen en Angen&#8221; of &#8220;Ponsen en Nieten&#8221;, vroeger in Nederland en Belgi&euml; gebruikelijk; mogelijk stoelen de gebruiken
+dezer dagen ook op het feestelijk overbrengen der relikwi&euml;en van de H.H. Pontianus en <a id="d0e5609"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5609">149</a>]</span>Agnes. Eigenlijk gaven de mannen op 21 Januari geschenken aan de vrouwen en meisjes, terwijl zij op 14 Januari een tegengeschenk
+ontvingen van de door hen op Koppermaandag begiftigde vrouwen.
+
+</p>
+<p><b>Vrouwkensavond (19 Jan.)</b>, te Brussel gevierd, naar verluidt ter herinnering aan den 19<sup>den</sup> Januari 1101, toen de Brusselaren, aan het zwaard der Saracenen ontkomen, onverhoopt naar huis terugkeerden. Telken jare
+luiden nog heden des avonds alle klokken van Brussel een half uur lang. De vrouwen zijn uitsluitend baas, en na &#700;t avondmaal
+trachten zij zelve hun echtgenooten naar bed te dragen.
+
+</p>
+<p><b>Koppermaandag</b> heet de Maandag na Driekoningen: <i>kopperkensdagh, kopperkensmaendagh.</i> Men verklaart dezen naam aldus, dat deze Maandag ongeschikt werd geacht om koppen te zetten, zoodat de koppers vrijaf hadden.
+Wellicht is het juister van het oude <i>kopperen</i> &#8220;smullen, drinken, pret maken&#8221; uit te gaan, dat van <i>kop</i> &#8220;beker&#8221; kan komen. Een volksetymologische vervorming is <i>koppeltjesmaandag</i>, wegens het bijeenkomen van het gemeene volk, evenals <i>koperen maandag</i>, naar de kopermunt, die dan als fooi gegeven wordt. Andere namen zijn: <i>gekke maandag, raasmaandag, kopjesmaandag</i> (Groningen), <i>verloren-, verzworen-, verkoren</i>-, ja <i>Flora-maandag</i>. Te Diest zegt men nog <i>blijde maandag</i>. &#8220;Verloren&#8221; Maandag werd verklaard door het daags te voren gelezen evangelie van het &#8220;verloren&#8221; kind Jezus, of omdat deze
+dag van wege de feestelijkheden van de eedsaflegging der lagere ambtenaren toch verloren was. Deze laatste verklaring is zeer
+zeker te verkiezen, wanneer men tevens in het oog houdt, dat &#8220;verloren&#8221; weer volksetymologisch verbasterd is uit &#8220;versworen&#8221;,
+de benaming, die in de oudste dokumenten voorkomt en op genoemde eedsaflegging betrekking heeft. Men doet goed dezen Maandag
+te beschouwen als den heksluiter van het nieuwjaarstijdperk, wat dan ook het best strookt met de ambtsaanvaarding der beambten.
+In sommige deelen van Vlaanderen zegt men: <i>Egyptische Maandag</i>, omdat men daar een omgang hield, en ten deele nog houdt, die de vlucht naar Egypte voorstelde.
+<a id="d0e5652"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5652">150</a>]</span></p>
+<p>Te Amsterdam had eertijds op dezen dag een optocht der leprozen plaats, te Utrecht en elders liep men gemaskerd door de straten.
+In Gelderland en Limburg werd koppermaandag nog niet lang geleden luidruchtig met ganstrekken en katknuppelen gevierd. Merkwaardig
+is het zeker, dat dan te Haltert, Oosterzeele en andere dorpen van Oost-Vlaanderen de schoolmeester door de leerlingen wordt
+gebonden, hetgeen aan de gebruiken op St. Thomasdag herinnert (bl. 126). In Nederland, waar de dag voorheen door alle gilden
+gevierd werd, blijft heden hoofdzakelijk nog de viering door zetters en boekdrukkers over. Wel trekken nog in enkele Friesche
+dorpen de kinderen geruchtmakend en met ketens rammelend door de straten. Te Holwerd zingt men hierbij:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kopermoandei, blikken tiisdei [Dinsdag],
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Noch in dei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan is kopermoandei wei [weg].</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 167.
+
+</p>
+<p><b>Antonius-abt (17 Jan.)</b> behoort in Belgi&euml; tot de meest populaire heiligen. Vele broederschappen of gilden van Sint Antonius drinken dien dag haar
+halve ton gildebier. Zijn attribuut is het varken, omdat de duivel in varkensgedaante hem bekoorde. Vandaar, dat de heilige
+naderhand algemeen als patroon van het vee werd beschouwd, en als zoodanig door boeren, vleeschhouwers en spekslagers vereerd.
+In de Middeleeuwen hadden de Sint Antoniusgilden het recht, een zwijn, dat als herkenningsteeken een klokje aan den hals droeg,
+overal vrij te laten weiden; zelfs in de steden zag men dit <i>Antoniuszwijn</i> ongehinderd rondloopen. In Belgi&euml;, de Rijnprovincie en, tot voor eenige jaren, in Limburg (Vaals, Hoensbroek enz.) wordt
+den I7<sup>en</sup> Januari varkensvleesch geofferd en na de kerkelijke diensten onder de armen verdeeld.
+
+</p>
+<p><b>Sint-Sebastianus (20 Jan.),</b> de met pijlen doorschoten martelaar, wordt door de schuttersgilden, wier patroon hij is, plechtig gevierd. De schuttersgilden
+bloeien nog in Belgi&euml; en in de zuidelijke gewesten <a id="d0e5681"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5681">151</a>]</span>van Nederland. Vaak luisteren zij de processies of religieuze ommegangen met haar vaandels, trom, fluit, wapens en versierselen
+op. Hun &#8220;koning&#8221; is met zilveren platen omhangen. E&eacute;n plaat, met zilveren vogel, is het teeken, dat hij op het gildefeest
+den vogel met zijn boog heeft afgeschoten, vanwaar de uitdrukking: &#8220;Hij heeft den vogel af.&#8221; Vooral des zomers worden door
+de handboogschutterijen druk bezochte prijskampen gehouden; op dit onderwerp kom ik naderhand terug.
+
+</p>
+<p><b>Pauli Bekeering (25 Jan.).</b> Ook deze dag is een <i>dies criticus</i>. een beslissende dag voor het we&ecirc;r. Hier geldt natuurlijk alleen de datum, het tijdstip, niet de geschiedenis van den heilige,
+niet zijne attributen, niet de volksetymologie van zijn naam, zooals dit b.v. het geval is met de H.H. Clara, Lucia, Andries,
+Mathijs en Katharina. De Tirolers verzekeren van den 25<sup>sten</sup> Januari:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Paul bekehr&#700;,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Der halbe Winter hin, der halbe Winter her.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>V<span class="smallcaps">. Reinsberg-D&uuml;ringsfeld</span> verhaalt nog, dat de Belgische wijnbouwers dezen dag beschouwen als beslissend voor den wijnoogst: &#8220;<span lang="fr">ils sont contents s&#700;il est clair, mais tr&egrave;s tristes si le contraire a lieu</span><span id="d0e5705" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span> (<span lang="fr">Calendrier belge</span> I, bl. 76).
+
+</p>
+<p>De heilige wordt ook gestraft, als hij niet voor goed we&ecirc;r zorgt. Wij hebben hier een sprekend geval van het mishandelen of
+straffen van heiligen, door hun beeltenissen te onteeren of te kastijden: typisch, onvervalscht fetissisme. Immers <span class="smallcaps">Schotel</span> vermeldt in zijn Tilburgsche Avondstonden, bl. 12, dat men &#8220;elders een strooien Paulus aan den haard plaatste, terwijl de
+vrouw koeken bakte. Was het goed we&ecirc;r, dan wierp zij een pan met boter over hem heen, of sloeg hem met een geboterden koek
+in het aangezigt. Was het weer slecht, dan wierp zij hem in het vuur&#8221;. Ter vergelijking diene het bericht, dat in het begin
+der XVI<sup>e</sup> eeuw de inwoners eener kleine Duitsche stad gewoon waren op St. Maartensdag het beeld van den heilige openlijk langs de straten
+rond te dragen. Geschiedde <a id="d0e5719"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5719">152</a>]</span>zulks bij helder we&ecirc;r, dan begoten zij het met wijn; maar regende het, dan wierpen zij het met slijk en modder.
+
+</p>
+<p>Zoo valt licht op een gebruik, dat te Jutfaas (Utrecht) vroeger en wellicht thans nog bij de boerenbewoners heerschende is.
+Op Pauli Bekeeringsdag placht men bij vrienden en kennissen een <i>Paulus</i> of <i>Paulusje</i> in huis te brengen, &#8220;binnen te brengen&#8221;. Dit was een grootere of kleinere pop, die men in een hoek van het vertrek plaatste.
+Gebeurde zulks, zonder dat de brenger nat werd gegooid, dan moest de vrouw des huizes &#700;s avonds koeken bakken, enz.
+
+</p>
+<p>Zooals uit het bovenstaande blijkt, gold dit koeken bakken, dit met water gooien oorspronkelijk den heilige, of liever de
+pop, die den heilige voorstelde. Wellicht is deze wijze van mishandelen ontleend aan een vaak terugkeerend vruchtbaarheidsgebruik,
+dat de Duitsche folkloristen <i>Regenzauber</i> noemen, waarover nader. Zie over Pauli Bekeering mijn opstel in het Jubelnummer van Volkskundc, bl. 21 vlg.
+
+</p>
+<p><b>Maria Lichtmis</b> (<i>2 Febr.</i>). Dat dit feest voor een heidensch in de plaats trad, waarom en hoe, leert Paus <span class="smallcaps">Innocentius III</span> in een preek op Maria-Zuivering: &#8220;De heidenen hadden de maand Februari aan de goden der onderwereld toegewijd, omdat, naar
+zij ten onrechte meenden, in het begin dier maand Proserpina door Pluto geroofd was; men geloofde, dat hare moeder Ceres haar
+den ganschen nacht in Sicili&euml; had gezocht met brandende fakkels. Ter gedachtenis daaraan hielden zij [de heidenen] in het
+begin der maand een ommegang door de stad met brandende fakkels. Daarom werd dit feest <i>Amburbale</i> genoemd. Maar wijl onze heilige voorouders deze gewoonte niet geheel en al konden uitroeien, hebben zij bepaald, dat men
+ter eere der H. Maagd Maria brandende kaarsen dragen zou. En zoo geschiedt thans ter eere der H. Maagd, wat vroeger plaats
+had ter eere Van Ceres. En wat eerst gebeurde ter eere van Proserpina, wordt thans gedaan tot lof van Maria.&#8221;
+
+</p>
+<p>Naar <span class="smallcaps">De Cock</span> vermeldt, bestaat in Belgi&euml; plaatselijk het gebruik, <a id="d0e5752"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5752">153</a>]</span>de op 2 Februari gewijde lichtkaars te ontsteken v&oacute;or het kisten van het lijk en dan enkele droppels in de kist te laten leken;
+soms laat men op dezelfde wijze, bij de bereiding van het zaaigraan, wat smeltend was tusschcn de korrels afdruipen; zie Volkskunde,
+bl. 237.
+
+</p>
+<p>Vroeger verlieten of verwisselden de dienstboden op dezen dag hun dienst. Dit was wel een der oorzaken van de baldadigheden
+en verkwistingen op Lichtmisdag in Holland en Vlaanderen. Zoo kreeg het woord &#8220;lichtmis&#8221; de beteekenis van &#8220;losbol&#8221;. Hierop
+wijst ook de Westvlaamsche benaming: O.L. Vrouw-<i>Schud-de-panne.</i>
+
+</p>
+<p>Deze dag is vermaard in de volkswe&ecirc;rkunde. &#8220;Wanneer op O.L. Vrouw Lichtmis de zon op het misboek schijnt&#8221;, zegt men in Limburg,
+&#8220;dan kruipt de vos nog zes weken in zijn hol<span id="d0e5761" class="corr" title="Bron: ">.</span>&#8221; En verder: &#8220;Op Lichtmisdag ziet de boer liever den wolf in zijn schaapstal dan de zon&#8221;.&#8212;&#8220;Lichtmis donker, maakt den boer
+tot jonker&#8221;; enz. enz. Wij komen hierop terug in het hoofdstuk over de Volkswe&ecirc;rkunde.&#8212;
+
+</p>
+<p>Een Duitsch rijmpje zegt:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wenn die Tage langen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kommt der Winter gegangen,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en, inderdaad, ook in ons land begint na Nieuwjaar, als het toenemen der dagen merkbaar is, de eigenlijke periode der volksspelen
+en wintervermakelijkheden. Zoo had b.v. te Elburg ouder gewoonte tusschen Nieuwjaar en Vrouwendag het <span class="letterspaced">klootschieten</span> plaats. Elk speler krijgt een houten kloot, d.i. een platte, ronde schijf, terwijl de wal als speelterrein dient. Men dient
+nu in het minst aantal worpen den wal in het vierkant om te schieten, te beginnen aan een der vier poorten. Aan hem, die in
+het minst aantal worpen den stadsmuur heeft rondgeschoten, wordt de prijs toegekend.
+
+</p>
+<p>Het klootschieten is wel een onmiddellijke afstammeling van het Oudgcrmaansche steenwerpen. Ook te Ootmarsum en Oldenzaal
+heeft het lang stand gehouden. De Hollanders en Gooiers waren <a id="d0e5778"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5778">154</a>]</span>eveneens groote minnaars van dit spel, in de Zuidhollandsche dorpen <i>schietklooten</i> genoemd; zie vooral <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 322 vlg.
+
+</p>
+<p><b>Sint Blasius (3 Febr.).</b> De volksetymolog&iuml;e heeft bewerkt, dat de H. Blasius in Vlaanderen wordt aangeroepen als patroon tegen zweren of huidontstekingen,
+die &#8220;blazen&#8221;, d.i. blaren, genoemd worden. In Denemarken beschermt hij tegen den blazenden wind, op welk verband door de Vlaamsche
+spreekwijze: &#8220;Blasius blaast&#8221;, als het omstreeks 3 Februari sterk waait, een helder licht valt. Zoo wordt ook de H. Lambertus
+door het volk aangeroepen tegen de lamheid en de H. Rosa tegen de roos. <span class="smallcaps">Henri Estienne</span> geeft over dit verschijnsel de voor zijn tijd merkwaardige opmerking: &#8220;<span lang="fr">A quelques saincts on a assign&eacute; les offices suivant leurs noms, comme (pour exemple) quant aux saincts m&eacute;decins, on a avis&eacute;
+que tel sainct guariroit de la maladie, qui avait un nom approchant du sien.</span>&#8221; Zie vooral <span class="smallcaps">Gitt&eacute;e</span>&#700;s belangrijk artikel: &#8220;<span lang="de">Scherzhaft gebildete und angewendete Eigennamen im Niederl&auml;ndischen</span>&#8221;, in de <span lang="de">Zeitschrift des Vereins f&uuml;r Volkskunde III</span>, bl. 415 vlg.
+
+</p>
+<p><b>Vastenavond</b> bestaat uit de drie &#8220;vette&#8221; dagen (Zondag, Maandag en Dinsdag), die de groote Veertigdaagsche Vasten voorafgaan. De Kerkvergadering
+van Leptines in 743 veroordeelde de <i>Spurcalia in Februario</i>, waarmee zeer waarschijnlijk de uitspattingen van den Vastenavond bedoeld werden; dat echter de term <i>spurcalia</i> het aanzijn zou geschonken hebben aan onzen vorm <i>sprokkelmaand</i>, Middelnederl. <i>sporkelmaent</i>, is niet geloofwaardig. Men vindt ook reeds vroeg Vaste<i>l</i>avond, met de bekende variatie van <i>n</i> en <i>l</i>, die ook in <i>vasteldag</i> en <i>schrikkeljaar</i>, en in het Middelnederl. <i>werkeldach</i> worden aangetroffen.
+
+</p>
+<p>Wij moeten m.i. drie bestanddeelen onderscheiden, die tot het ontstaan der vastenavondfeestviering hebben bijgedragen. Vooreerst
+een lente-v&oacute;orfeest, zooals ook uit menig vruchtbaarheidsgebruik in binnen- en buitenland blijkt; en ik geloof, dat <span class="smallcaps">Julius Lippert</span>, <span lang="de">Christenthum, Volksglaube und Volksbrauch (Berlin 1882)</span>, bl. 598 <a id="d0e5847"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5847">155</a>]</span>het ware treft, wanneer hij in de kern der feestviering een <i>Romeinsch</i> lentefeest ziet, in onze streken ge&iuml;mporteerd, en dat zich naderhand van het Westen naar het Oosten uitbreidde. Maar dit
+feest trof in de Germaansche landen de resten van een specifiek-Germaansche feestviering, een feestperiode, die zich door
+offervuren en offermaaltijden kenmerkte. <span class="smallcaps">Mogk</span> houdt deze periode voor een feest der wederkeerende zon, vooral ook, omdat dan het wagenrad als symbool der zon een rol speelt.
+Niet onbelangrijk zijn in dit opzicht de woorden van <span class="smallcaps">Sebast. Franck</span>, die ik bl. 104 bij het bespreken der noodvuren heb aangehaald.
+
+</p>
+<p>Maar het Christendom heeft deze feestviering voor het meerendeel teruggedrongen tot v&oacute;&oacute;r het begin van zijn veertigdaagschen
+Vastentijd, met het gevolg, dat nog slechts enkele overblijfsels aan bepaalde dagen in de Vasten bleven vastgehecht, met name
+aan Halfvasten: &#8220;&#700;t Is een feest der Brabantsche en Antwerpsche kinderen, dat met het St. Niklaasfeest kan vergeleken worden.&#8212;
+De kinderen zetten in de schouw hunnen schoen of een korfken met hooi, dit laatste voor het paard van den Greef, die &#700;s nachts
+zijne ronde doet en iets lekkers voor de goede, eene roede voor de slechte kinderen achterlaat&#8221;; aldus <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 71.&#8212;Zoo kreeg ook het geheel der Vastenavondfeestviering een eenigszins christelijke tint.
+Wat betreft het woord <i>Carnaval</i>, dit is afkomstig van het Toskaansche <i>carnevale</i>. dat waarschijnlijk eenigszins haplologisch voor <i>carnelevale</i> staat; en deze vorm zelf is door progressieve assimilatie uit <i>carnelevare</i> ontstaan: &#8220;het opruimen van het vleesch.&#8221; Hierbij dient echter vermeld, dat Romanisten van naam nog de voorkeur blijven geven
+aan de bekende verklaring als &#8220;vleesch, vaarwel!&#8221;: <i>carne</i> + <i>vale</i>. Zij zien hierin een volkshumoristische uitdrukking der kloostertaal. &#8212;De Romaansche benamingen van den Vastenavond werden
+voortreffelijk behandeld door <span class="smallcaps">Merlo</span> in <span lang="de">W&ouml;rter und Sachen III</span>, 1, bl. 88 vlg.; vergel. III, 2, bl. 196.
+
+</p>
+<p>In de Middeleeuwen bereikte de vastenavondpret haar hoogtepunt. <a id="d0e5893"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5893">156</a>]</span>Ik herinner slechts aan de vertooningen der vastenavondkluchten door de Rederijkers, aan de grootsche optochten en aan de
+dolle uitgelatendheid der feestvierenden in zotskleedij, zoo meesterlijk door <span class="smallcaps">Pieter Breughel den Ouden</span> gepenseeld. In het protestantsche Noorden is de Vastenavond zoo goed als uitgestorven; niet aldus in het Zuiden, men denke
+nog, behalve Belgi&euml;, aan Den Bosch en Maastricht. In het Rijnland is vooral vermaard de vastenavondpret te Keulen en Maintz.
+
+</p>
+<p>1. Iets zeer eigenaardigs is de <span class="letterspaced">maskerade</span>, het vermomd over straat loopen. &#8220;Zot loopen&#8221; was de gangbare uitdrukking; wij spreken nog heden van &#8220;Vastenavondgekken&#8221;.Maar
+&#8220;de tegenwoordige maskeraden zijn slechts de schaduw van de vroegere&#8221;, zegt <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 239; &#8220;de straat geeft ons al niet veel meer te aanschouwen dan piepjonge, schreeuwerige gekken, vaak in
+poovere, afschuwelijke zotsplunje gestoken, wel eens groepsgewijze met een paar trompetters in een gewoon rijtuig zittend,
+en links en rechts den wandelaar, vooral de jonge meisjes, een varkensblaas op den rug slaande, of handvollen confetti&#700;s in
+het gelaat gooiend: een tooneel, dat veeleer walging- dan lachwekkend mag heeten&#8221;. Dit vermommings-gebruik is stellig uit
+Rome afkomstig, uit de volksfeestviering, die aan &#8220;den goeden ouden tijd&#8221; herinnerde, misschien wel een overblijfsel van de
+<i>Saturnalia</i> (bl. 148) of van het Romeinsche &#8220;Narrenfeest&#8221; (<i>feriae stultorum</i>) op den 17<sup>den</sup> Februari. Hierbij zij opgemerkt, dat inderdaad in sommige streken in het buitenland de Vastenavond beschouwd wordt als een
+verlengstuk van het Joeltijdperk, en de periode tusschen Driekoningen en Aschwoensdag vult. Te Berg en Terblijt (L.) heeten
+nog de Donderdagen tusschen O.L. Vrouw-Lichtmis en Vastenavond de &#8220;Vette Donderdagen&#8221;, omdat aardappelen met spek dan de hoofdschotel
+is.
+
+</p>
+<p>2. <span class="letterspaced">Overvloed van spijs en drank</span>, veelal ontaardend in overdaad, heeft te allen tijde de vastenavondfeestviering gekenmerkt; drinkgelagen en smulpartijen
+zijn dan aan de orde en stijgen op <i>Vetten Dinsdag</i> ten top: in waarheid een vruchtbaarheidsfeestviering. <a id="d0e5923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5923">157</a>]</span>Befaamd zijn de <i>vastenavondkoeken</i>, verschillend van naam en van vorm (vastenavondtaart, pannekoek, spekkoek, groenkoek, wafels, geknepe-pletskes, poffertjes
+enz.), die voor de koekepan een eereplaats in onzen spreekwoordenschat veroverden. In Belgi&euml; hoort men: &#8220;Zij vliegen meer
+als de heetekoekpan op Vastenavond&#8221;; in Limburg heeft men het somwijlen &#8220;zoo druk als de pan op Vastenavond&#8221;. Ook in Engeland
+is Vastenavond-Dinsdag de groote <i>Pancake-dag</i>. Die dagen gaan in Brabant en Limburg de arme kinderen onder het zingen van vastenavondliedjes aan de deuren pannekoek bedelen:
+&#8220;Spek en eier en braadworst is goeie vastenavondkost&#8221;, meent men te Bree (B.L.). Te Reek (N.-B.) worden dan bij partikulieren
+wel eens worsten, eieren en spek weggehaald, wat doorgaans niet kwalijk genomen wordt. Vroeger werden te Afferden worsten
+bijeengehaald en aan lange houten gaffels over straat gedragen.
+
+</p>
+<p>3. Worst is een onmisbaar bestanddeel van het vastenavondmenu. Dit blijkt ook uit de <span class="letterspaced">vastenavondliedjes</span>, die eigenlijk rommelpotliedjes zijn, d.i. gezongen met begeleiding van den rommelpot of foekepot (bl. 142). Vandaar, dat
+op de Veluwe de Vastenavond plaatselijk <i>foekedag</i> wordt genoemd. De foekepot is een aarden pot, half vol water, waarover een varkensblaas is gespannen; in het midden hiervan
+is een rietstokje bevestigd, dat door den duim en twee nat gemaakte vingers of door de geheele hand wordt gewreven en dan
+een dof-rommelend geluid veroorzaakt. Ook in het Noorden van ons land is dit instrument bekend en luidt het zeer zeker meest
+gangbare deuntje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb al zoo lang met den rommelpot geloopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb geen geld om brood te koopen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Rommelpotterij, rommelpotterij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef mij een oortje, dan ga ik voorbij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De rommelpot heet te Dalen, Zweeloo, Weerdinge, Eext, Zuidlaren, Rolde en Norg (D.) <i>hotfot</i> of <i>hottefot</i>, te Diever <i>fortelpot</i>, te <a id="d0e5959"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5959">158</a>]</span>Zoutkamp <i>pooverpot</i>, in Noord-Holland veelal <i>rompot</i>. Men bezigt hem ook omstreeks Paschen, Kerstmis en Nieuwjaar; zie Driem, Bladen II, bl. 115.
+
+</p>
+<p>De rommelpotliedjes, die zelf niet van dit instrument gewagen, worden gekenmerkt door het refrein: &#8220;ho, man, ho!&#8221; Zoo b.v.:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De Schout van Leiden heeft een bult,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Ho, man, ho!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die is met ouwe lappen gevuld,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Ho, man, ho! enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En zoo bezat ook het meest bekende en meest verspreide vastenavondliedje oorspronkelijk dit refrein:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrouw, &#700;t is Vastenavond, ho, man, ho!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Kom niet thuis voor t&#700;avond, ho, man, ho!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Kom niet thuis voor morgenvroeg,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan is het nog wel tijds genoeg, ho, man, ho!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een zeer merkwaardige en volledige lezing gewerd mij uit Rosmalen (N.-B.); ik laat ze hier, behoudens enkele termen, in algemeen-Nederlandsche
+transskriptie volgen, omdat het liedje beslist algemeen-Nederlandsch is:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrouw, &#700;t is Vastenavond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik kom niet thuis voor te avond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Te avond in den maneschijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als vader en moeder naar bed toe zijn.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gekke Griet, vertel het niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want onze Jan is dronken.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dronken Piet is onze gebuur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Schriks tegen ons over.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vat &#700;n stoel en zit bij &#700;t vuur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De prutselpot hangt over.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Boven in de schouwe,
+<a id="d0e6014"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6014">159</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar hangen de worsten aan touwen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vrouw geef mij een lange,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En laat de korte maar hangen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snij maar diep, snij maar diep,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snij maar in mijn vinger niet.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Heb gezongen en niets gehad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef me een stuk van &#700;t varken z&#700;n gat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Koekebakkerij, koekebakkerij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef me een cent, dan ga ik voorbij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vrij overeenkomstig hoort men dit liedje te Schijndel, Maashees, (N.-B.), Merselo, Heer, Beegden, Buggenum (L.) enz. Te Deventer
+luidt regel 3&#8212;7:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik kom nie&euml;t in huus veur margen vr&#335;g,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is dat nie&euml;t vr&#335;g gen&#335;g?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vrouw, geef mien dit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vrouw, geef mien dat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef mien een stuk van de varkenssta(r)t.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Veelal vormen, als te Buggenum, deze regels, die men ook bij menig ander kalenderliedje aantreft, het besluit:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrouw g&ecirc;ftj, det jer lang l&ecirc;ftj,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Det jer riek en zalig werdj.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar worden de zangers met ledige handen weggezonden, dan luidt de laatste regel wel eens:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Det uch &#700;t humme aan &#700;t gaat kl&ecirc;ftj.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Verder kent men nog:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Foeke, foeke, langesjtaaf,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>G&ecirc;ftj mich ei sjt&ouml;k van &#700;t vr&auml;kesgaat;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ich h&ouml;b al zoo lang mitte foekepot geloupe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ich h&ouml;b gei gellj &ograve;m brood te koupe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dei, dei, dikje dikje dei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>G&ecirc;ftj mich ei centje, dan goa ik voorbij.&#8212;</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e6073"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6073">160</a>]</span><p>Een ander zeer verspreid vastenavondliedje heeft ongeveer dezen vorm:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vastenavond, die komt aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als de meisjes vroeg op staan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan staan zij in den spiegel:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moeder, staat mijn mutsken knap?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn lief zal t&#700;avond komen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Komt hij dezen avond niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan komt hij den halven vastenavond niet.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zet het mesken al langs de bank,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snijd het spek drie ellen lank,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat het mesken zinken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tot op de witte schinken; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Bree).
+
+</p>
+<p>Te Mill en Wanroy volgt op de zeven eerste regels:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jobbik, Jobbik Janssen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De gek, die moet dansen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik en de gek
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En een goed stuk spek.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snij maar diep, snij maar diep,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snij maar in uwe vinger niet!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Boven in die horste,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar hangen die lange worsten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als de lange gegeten zijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zullen de korte wel beter zijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vergelijk hiermee het Zutfensche:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vastelavond, die komt aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als de meisjes vroeg opstaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan gaan ze voor den spiegel staan:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moeder, zit mijn kapje wel?
+<a id="d0e6135"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6135">161</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar komt Floris Janssen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die zal op den foekepot spelen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de gek zal dansen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Volge nu een noordelijke en een zuidelijke lezing van een ander bekend rommelpotliedje.
+
+</p>
+<p>Te Eenrum (G.) en omstreken zingt men:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Foeke, foeke, rommelpot
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En hestoe nog gein man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb &#700;n broaden houndertien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat zal der t&#700;oavend an.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als ik mien houndertien broaden zal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan wordt mien potje voel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als ik mien potje schrabben zal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan kittelt (kippert) mie de doem.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan goan wie noar de smid,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dei moakt ons potje wit;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan goan wie noar de heeren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En loaten ons poddien smeren.&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zet hier een stoul, zet doar een stoul,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op ieder stoul een kussen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En doar een mooi meissien tusschen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vanaf den vijfden regel luidt een zeer eigenaardige variant te Groningen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Schippien van drei weken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Loat heur zailtien streken.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Boven in de hangeltop
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doar hangt &#700;n dikke metworst.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snie wat braid, snie wat snel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snie joe den moar nijt in &#700;t vel.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snie wat braid, snie wat roem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snie joe den moar nijt in doem.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De zuidelijke lezing is bekend te Turnhout en omstreken en in <a id="d0e6198"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6198">162</a>]</span>een groot deel van Noord-Brabant, met name in het zuidoostelijk gedeelte: Eersel, Velthoven enz. Ook Druten en omstreken heeft
+voor het meerendeel gelijkluidend:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vastenavond, goede gebuur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb nog geenen man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb nog een klein hoentje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat moet er t&#700; avond an.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En als ik mijn hoentje braden wil,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan is mijn panneken vuil,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En als ik mijn panneken schuren wil,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan tintelt mijnen duim.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan loop ik naar de geburen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar laat ik mijn panneken schuren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan loop ik naar de Franschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar laat ik mijn potteken dansen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De laatste regels van de noordelijke lezing bevatten een motief uit een ander vastenavondliedje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vastenavond, die komt aan
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Klinken op de bussen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier eene stoel en daar eene stoel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op iedere stoel een kussen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Meisje [Vrouwtje], hou je kinnebak toe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Of ik sla er een pannekoek tusschen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Barneveld vervolgt men:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tusschen de neus en de kin,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar kan nog wel een pannekoek in.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ho, man, ho!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>&#8220;Klinken op de bussen&#8221; is wel synoniem van &#8220;in de bus blazen, geld uit geven&#8221;: Driem. Bladen I, bl. 77, III, bl. 26. Deze
+uitdrukking komt ook voor in het Zwolsche:
+
+<a id="d0e6251"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6251">163</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is van oavend Vastenoavend,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Klink moar op de bussen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Alle mooie meissies kriegt een man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Behalve ik en mien zusse.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>4. Op sommige plaatsen behoort tot het vastenavondvermaak het <span class="letterspaced">haanslaan</span> (of haansmijten) en het <span class="letterspaced">gansrijden</span> (gansjagen, -sabelen, -trekken, -slaan, -knuppelen), ook wel <i>gent</i> of <i>voejagen</i> genoemd. Een opzettelijk daartoe gemeste gans wordt tusschen twee palen of boomen aan een lijn met den kop naar beneden opgehangen.
+In vollen draf rijden nu de ruiters (voorheen de leden van het gansrijdersgild) onder de gans door en trachten het dier den
+kop af te rukken. Ook de jongens van 12&#8212;17 jaar jagen &#8220;de voe&#8221;; zij zijn gezeten op stokpaarden, dragen een chapeau-claque
+van bordpapier, versierd met vederbos en klatergoud, en draven op hun stokpaarden onder de lijn door.
+
+</p>
+<p>Op de meeste plaatsen is dit gebruik thans in onbruik geraakt; te Guttecoven (L.), Rijkevoort (N.-B.) en elders heeft het
+zich weten te handhaven. Te Guttecoven wordt de vogel aan een boom gehangen en ieder slaat er naar met een sikkel. Wie het
+dier den kop af slaat, is koning of koningin; want ook meisjes doen mee. Koning of koningin worden getooid en met hen trekt
+men nu langs de huizen, bedelend om spek, eieren en worst:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vasteloavend,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sjtokvastoavend,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hi&ecirc; ene sjtool en doa ene sjtool,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op jede sjtool ei k&ouml;sse,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En doa ein broadwoosj t&ouml;ssche;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op jede sjtool ene pannekook,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Det deit de jong meitjes good.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar al werd het gansjagen afgeschaft, op tal van plaatsen gaat nog de worstenkar rond, of trekt althans nog de jeugd, om
+spek, worst en eieren bedelend, door de straten. Aldus te Afferden, <a id="d0e6294"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6294">164</a>]</span>Buggenum, Swalmen, Tegelen, Boxmeer enz. Men noemt dit gebruik <i>fooien-jagen,</i> een (volksetymologische?) vervorming van <i>voejagen.</i> Bij dezen rondgang zongen vroeger de jongens in Twente:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Boven in de h&ouml;rste
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doar hange de spiele mit w&ouml;rste:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doo mi eenen langen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moar loat dee kleine mer hangen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men vergelijke hiermee bl. 158 en 160. In Engeland is het haanslaan nog zeer verbreid, met name in Essex en Suffolk.
+
+</p>
+<p>5. Voor de <span class="letterspaced">vastenavondvuren</span> wordt natuurlijk inzameling van brandstof gehouden. Wij treffen dus weer motieven aan uit wat wij het&#8220;schuddekorfslied&#8221; noemden
+(bl. 108 vlg). In de Limburgsche dorpen op de Duitsche grens zingt de jeugd in verschillend dialekt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Een kluitjen en een kooltjen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een vonkelhoutjen, een!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier woont een rijk man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die ons nog iets geven kan.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geeft ons iets en laat ons gaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat ons niet zoo lang hier staan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij moeten nog zoo wijd gaan!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Deze rondgang heeft te Sint Pieter (L.) op Donderdag v&oacute;or Vastenavond plaats onder het zingen van:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Heije, meije kl&ouml;tsje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoe dik es &ecirc;n h&ouml;tsje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoe dik es &ecirc;n boen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat us God loent!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hei woent nog &ecirc;ne rieke maan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dee us nog get geve kaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kaan heer us niks geve,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zalleveer neet lang mie leve.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e6352"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6352">165</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span><i>Den hoegen hiemel is opgedoon</i>,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gef us get en loat us goon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Loat us neet lang st&egrave;lstoan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gef get, spaart get,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Ander joar alweer get.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dit joar &ecirc;ne sj&egrave;lling
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Ander joar &ecirc;ne p&egrave;ling,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Eeder sj&egrave;lling woag &ecirc; poond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar de vrouw blijf hei gezoond.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snijt oan de lange,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Loat de korte hange,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gef get!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie de rijmpjes op bl. 158, 160 en 164.
+
+</p>
+<p>Met den negenden regel: &#8220;Den hoegen hiemel is opgedoon&#8221; vergelijke men dezen passus van een rommelpotslied uit Slochteren
+(G.):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De hemel, de hemel wordt opengedoan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar komen wie arme zondoartjes an
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mit ain strooband, mit twei strooband;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en uit Winschoten:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De hemel wordt opengedaan.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zullen wij arme zondaars ingaan
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met een stroobant,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar gaan wij mee naar &#700;t ander land.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In Zeeland luidt de tweede strofe van het rommelpotslied op Sint Silvester:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb er den hemel al opengedaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zag ik twee arme zondaars staan;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met oogen als vuur en een strooband,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo rijden zij naar dat andere land.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De beteekenis van den strooband is mij niet helder.
+
+</p>
+<p>6. De vastenavondviering in de zeedorpen van het eiland <a id="d0e6417"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6417">166</a>]</span>Schouwen bestaat eigenlijk in het zoogenaamde strand- of stra-rijden (&#8220;de stra&#8221;). Dit is niets anders, dan dat men te paard
+naar het strand en vervolgens een eindje de zee inrijdt. Tegen tien uur wordt een trein gevormd, waarbij een ruiter als voorrijder
+dienst doet en de flinkste en best opgetuigde paarden voorafgaan.&#8212;Blijkbaar moet dit gebruik ingeschakeld worden in de reeks
+der vastenavondoptochten, en hebben wij te doen met een reinigings- en vruchtbaarheidsritus; zie <span class="smallcaps">C. V. D. Graft</span>, Volkskunde XVII, bl. 31. Over vastenavondliedjes en -gebruiken vergel. <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 187; <span class="smallcaps">G. Kalff</span>, Het Lied in de Middeleeuwen (Leiden 1883), bl. 518; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten enz., bl. 24; <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 56; v. <span class="smallcaps">Reinsberg-D&uuml;ringsfeld</span>), Calendrier belge, bl. 127; <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 58 en Driem. Bladen I, bl. 53, 111, 119; IV, 114; Volk en Taal II, bl. 154; &#700;t Daghet in den Oosten IV,
+bl. 124; X, bl. 190 enz.
+
+</p>
+<p><b>Aschwoensdag</b> stelt paal en perk aan de vastenavondpret. Te Blitterswijk (L.) hield men in den voormiddag den <i>doodendans</i>, d.i. nog driemaal werd op de viool gekrast en nog driemaal lustig rondgesprongen; d&agrave;n eerst was het &#8220;Vasten&#8221;. Men noemt
+hem ook <i>kruiskensdag</i>, omdat de katholieken dien dag ter kerke een asschen kruisje op het voorhoofd ontvangen ter herinnering aan de vergankelijkheid
+van het lichaam in stof en ter opwekking tot boetvaardigheid. &#8220;Wie zijn kruisje houdt tot Paschen&#8221;, zegt het volk, &#8220;krijgt
+een nieuw kleed.&#8221; Na den dienst wordt niet zelden &#8220;het kruisken verdronken&#8221;, door den voormiddag in de herberg te slijten.
+
+</p>
+<p>Op enkele plaatsen wordt dien dag ook nog na den kerkdienst de <i>haring gebeten</i> of <i>gereden</i>, b.v. te Maaseyck; te Posterholt (L.) heette het <i>haringspringen</i>. Een haring, aan een koord opgehangen, moet de kop worden afgebeten. Haring met witte boonen vormen het hoofdgerecht.
+
+</p>
+<p><b>Fakkelzondag</b> (<i>Invocabit</i>) is de eerste Zondag in de Vasten. &#8220;Als men op dezen dag met een brandende fakkel onder de boomen waait, zal veel fruit groeien&#8221;,
+zeggen de boeren in Limburg. Wij hebben hier dus te doen met het reinigings-, en bijgevolg vruchtbaarheidsbegrip. <a id="d0e6471"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6471">167</a>]</span>Het branden, walmen, berooken enz. diende, zooals men weet, om de booze geesten te verdrijven (vgl. bl. 128). Dit blijkt ook
+duidelijk uit het rijmpje, dat men te Simpelveld (L.) onder het walmen in de boomgaarden zingt:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vink vonk fakkel.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo menge vonk,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo menge appel.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Epen en Wittem (L.) wordt dien dag vuurtje gestookt, <i>de burk</i> genaamd, en om brandstof rondgaande zingt de jeugd:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>B&ouml;tje, b&ouml;tje, burkstreu&euml;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Annemerjan, sjottelepan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Haste niks veur de burk te bree&euml;nne.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Ieperen heet deze Zondag <i>Borelle-Zondag;</i> ook te Denderwindeke, Aspelare, Aalst, Denderleeuw enz. is het <i>walmen</i> of <i>fakkels branden</i> bekend; zie <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 66. Men noemt dezen dag in Vlaanderen ook <i>brood- en kaaszondag,</i> omdat men meent alsdan zevenderlei brood te moeten eten: te dien einde bezoekt men zeven bevriende gezinnen; ook in Duitschland
+kent men den naam <i>Brot-und K&auml;ssontag</i>. In Voralberg, Tirol, Beieren en Zwaben trekt men dan voorzien van bussels brandend hooi over de bergen, de zoogenaamde <i lang="de">Fackellauf</i>, die gesymboliseerd wordt als de gevangenneming vau Christus. Vandaar de benaming <i lang="de">Funkentag</i>, fr. <i lang="fr">dimanche des brandons</i>. Dit fakkelloopen dient als een aanhangsel der vastenavondvuren te worden beschouwd.
+
+</p>
+<p>Een eigenaardig gebruik heeft plaats te Geeraardsbergen, het eerst, voor zoover mij bekend, beschreven door <span class="smallcaps">P. van Duyse</span> in het Belgisch Museum 1837, bl. 176 vlg. Daar trekken onder de tonen der muziek &#8220;de regeering met andere ontzachbare heeren
+en de geestelijkheid met den pastoor aan het hoofd, al deftig uitgedoscht&#8221; naar een naburige kapel, waar den pastoor een feestbeker
+met een levend vischje gereikt wordt, dat hij mee moet doorslikken. Daarna regent het mastellen en haring. Dit gebruik wordt
+met de tweede <a id="d0e6529"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6529">168</a>]</span>belegering van Geeraardsbergen door <span class="smallcaps">Walther van Edinghen</span> in 1381 in verband gebracht, &ograve;f men laat het opklimmen tot het midden der XI<sup>e</sup> eeuw, toen <span class="smallcaps">Geeraard van Hunneghem</span> zijn kasteel aan <span class="smallcaps">Boudewijn VI</span>, den stichter der stad, verkocht. <span class="smallcaps">V. Fris</span>, Volkskunde XVIII, bl. 136, ziet hierin een overleefsel van Keltisch-Frankische bronvereering; naar de opvatting van <span class="smallcaps">Dr. H&ouml;fler</span>, Volkskunde XVIII, bl. 236, heeft men hier te doen met een geval van Bacchanalische omophagie: &#700;t verorberen van levend,
+lillend rauw vleesch. Geen dezer verklaringen lijkt mij afdoende. Trouwens, zou met het oog op het haringeten van het volk
+de verklaring niet wat minder ingewikkeld kunnen zijn?&#8212;
+
+</p>
+<p>Het feest van Fakkelzondag wordt op Maandag voortgezet, de echte <i>blauwe Maandag</i>, welke benaming later op alle andere Maandagen is overgegaan. Vandaar dat &#8220;blauwe Maandag houden&#8221; de beteekenis gekregen
+heeft van &#8220;leegloopen en feestdag houden&#8221;. &#8220;Blauw&#8221; beduidt hier &#8220;onbeduidend&#8221; (men denke aan <i>blauwe boodschap</i>), zoodat de oorspronkelijke beteekenis was: Maandag, die als werkdag niet meetelt; vgl. <span class="smallcaps">Stoett</span>, Spreekwoorden, n<sup>o</sup> 212.
+
+</p>
+<p><b>Kwenezondag</b> (<i>Oculi</i>), den derden Zondag in de Vasten, liepen te Ieperen de kinderen rond met een korf, waarin een pop verborgen zat, terwijl
+zij zongen:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Oude kwene, babbelboone!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is se oud, s&#700;en is niet schoone!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gheeft se doch een ey,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daer me looptse wey!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Volgens <span class="smallcaps">De Bo</span> heet men echter <i>kwenen</i> de kinderen, die op Passiezondag van deur tot deur gaan.
+
+</p>
+<p>Op dezen Zondag verbrandt men den winter (<i>Pier Vrieze</i>), den dood, den vastenavond enz. onder de gedaante van een aangekleede stroopop; plaatselijk survival hiervan is het verbranden
+van een haan. Ook wordt &#8220;de winter&#8221; wel begraven of in het water geworpen. Waarschijnlijk is hier het begraven ouder dan het
+verbranden, <a id="d0e6592"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6592">169</a>]</span>en is &#8220;de winter&#8221; de vegetatie-daemon, de in den winter gedoode groeikracht; zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 418. In het buitenland heeft dit winterverbranden meestal plaats op
+
+</p>
+<p><b>Laetare</b> of Halfvasten. In Belgi&euml; herleeft weer de vastenavondpret, gemaskerden trekken door de straten, feestgelagen worden aangericht.
+Maar de groote folkloristische beteekenis van dezen dag ligt toch in de aankomst van de Lente (of van den Zomer; immers het
+volk kent eigenlijk slechts twee jaargetijden: zomer en winter). Worden gedurende het vruchtbaarheidstijdperk nieuwe gaven
+van de sluimerende aarde verwacht (zie bl. 102, 113) en treden dan Sint-Maarten, Sinterklaas en het Kerstkind op als uitdeelers
+der hemelgeschenken, thans verschijnen als vertegenwoordigers van den lentezegen: op Laetare de <i>Greef van Halfvasten,</i> en op Palmzondag de Engeltjes. De Brabantsche en Antwerpsche kinderen zetten hun schoen of korfje met hooi onder den schoorsteen,
+dit laatste voor het paard van den Greef, die &#700;s nachts de rondte doet op zijn schimmel, de brave kinderen bedeelend met lekkers,
+maar de ondeugende met een roe. Vroeger reed de Greef als een andere Sinterklaas op zijn schimmel plechtig door de straten
+van Antwerpen. &#8220;De arme huisvader uit de Antwerpsche volkswijken schenkt gewoonlijk aan elk kind slechts een massepeinen scheepje,&#8221;
+schrijft <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 240; &#8220;soms enkel een tikkenhaantje, uit brooddeeg gebakken, met een pluimpje op den kop, wat voor het kind
+niet veel beteekent; vandaar bij den Sinjoor [Antwerpenaar] het nog steeds populaire spreekwoord: Liever geen Gr&egrave;&egrave;f dan zoo&#700;n
+tikkenhaantje.&#8221;
+
+</p>
+<p>Te Turnhout zingt men:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kinderkens, hangt uw korfkens uit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb wat nieuws vernomen:
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Dat de Greef,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Uwe neef,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die zal morgen komen.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e6620"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6620">170</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wat heeft de Greef al meegebracht?
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Vijgen en rozijnen,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Koek en tes,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Scheer en mes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Haantjens op een steksken!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Maar als gij dan niet wijzer zijt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zal ik m&#700;er niet mee moeien;
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Dan zal de Greef,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Uwe neef,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Brengen een dikke roeie!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook in Noord-Brabant en Limburg bestaat iets dergelijks. Te Geldrop krijgen de kinderen op Halfvasten een haan van taai-taai,
+aan den staart versierd. Te Munstergeleen en te Sittard worden dan krombroodjes onder de kinderen geworpen, te Sittard bij
+de zeven kapelletjes langs den weg naar den Kollenberg. Het Christelijk symbolisme ziet hierin een herinnering aan het evangelieverhaal
+van dien dag over de wonderbare spijziging der 5000 Galilee&euml;rs. Te Schaesberg (L.) wordt op Laetare gefakkeld, waarbij men
+zingt (vgl. bl. 167)
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vink, vonk, fakkel.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo menge vonk,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo menge appel.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><b>Sint Pieter-in-den-Winter</b> (<i>Cathedra Petri</i>, 22 Februari) is een lotsdag, een <i>dies criticus</i>, eertijds als het begin van de lente beschouwd. Vandaar zijn voorname rol in de volkswe&ecirc;rkunde. Vriest het den nacht v&oacute;or
+dezen feestdag, dan duurt de kou veertig dagen; is het zacht weer, dan vriest het niet in Mei.
+
+</p>
+<p>Het volk viert dan een lente-v&oacute;orfeest, vooral de schippers en herders, en wel over geheel het Germaansche en Slavische gebied.
+Op dezen dag moet men beginnen de landerijen te bewerken; bouwlanden worden meest verhuurd, om ze te aanvaarden op Sint-Pieter.
+<a id="d0e6664"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6664">171</a>]</span>Te Grouw (F.) viert mee dan een kinderfeest; en evenals men den 5<sup>den</sup> December Sinterklaas-avond noemt, zoo noemt men te Grouw den 21<sup>sten</sup> Februari Sint Pieter-avond.
+
+</p>
+<p>Ook het balslaan, dat vroeger op verscheidene plaatsen in Friesland voorkwam, is een typisch lentegebruik en heeft natuurlijk
+met St. Petrus niets te maken. In Duitschland heeft het meestal op Paaschdag plaats; ook schijnt het met het Paaschvuur samen
+te hangen. Te Dantumadeel sloegen de kinderen ballen uit, waaronder &eacute;en met loovers versierd; daarmee begon de wedloop, om
+den mooien Sint-Petersbal te bemachtigen. Een andere manier van &#8220;bal uitslaan&#8221;, eveneens in de Dokkumer Wouden, was een vermakelijkheid,
+die uitging van een jong paar, dat op trouwen stond, ter wille van hun vrienden en vriendinnen, altijd op Sint Pietersdag;
+zie hierover <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 168.
+
+</p>
+<p>Te Gees (D.) trekt na 12 uur de geheele schooljeugd zingend door het dorp en brengt een ovatie aan wie in &#700;t afgeloopen jaar
+zijn getrouwd:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier komen wij knechtjes en meisjes aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al om Sint Pieter den bal te slaan.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waren wij niet in de gilde gegaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan hoefden we Sint Pieter den bal niet te slaan.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Slaan, slaan, slaan,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Het liedje, dat is gedaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dan worden pepernoten en andere versnaperingen gestrooid en de kinderen grabbelen; vgl. <span class="smallcaps">J. Bergsma</span>, Driem. Bladen XII, bl. 117; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 113.
+
+</p>
+<p><b>l Maart</b> treden veelal de knechten en meiden in dienst. Zoo zegt men te Esch (N.-B.):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op den eersten Mert
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moeten de booien zijn op den herd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Anders zijn ze de kost niet werd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Elders is de datum half Maart, weer elders de 1<sup>e</sup> Mei. De boer <a id="d0e6716"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6716">172</a>]</span>zelf haalt de nieuwe meid of knecht op den <i>kistenwagen</i> af. Bij het verhuren ontvangen zij den gods- of goospenning, oorspronkelijk het geld, dat men bij het aangaan van de huur
+den arme &#8220;om Godswille&#8221; gaf; vergelijk hiermede den trouwpenning, waarover nader.
+
+</p>
+<p><b>Gregoriusdag</b> (12 Maart) was voorheen in geheel Brabant, Vlaanderen en Antwerpen het groote schoolfeest: prijsuitdeeling, Gregoorkes-mis,
+en naderhand het <i>Gregoria-zingen,</i> een rondgang van de jeugd langs de huizen, zingend en bedelend om eieren en geld.
+
+</p>
+<p><b>Sint Geertrui</b> (17 Maart). De dochter van Pepijn van Landen is een zeer bekende volksheilige. Volgens de legende stuitte zij eens een muizenplaag;
+feitelijk wordt zij door het volk als patrones tegen de muizen aangeroepen, o.a. te Ternath, Appelterre, Wichelen en Baasroode-Vlassenbroek
+rond Aalst en Dendermonde. Ook vindt men haar vaak met een muis voorgesteld, o.a. in de Gertrudiskerk te Leuven en in de Groote
+Kerk te Breda; de reden is wel deze, dat de H. Gertrudis eenige trekken van de Germaansche doodsgodin heeft overgenomen; immers
+in de volksvoorstelling neemt de ziel vaak de gedaante eener muis aan. Zoo verklaart men ook het voormalig gebruik der <i>Sint Geerten Minne</i> of <i>Schaal van Nivelles</i>: want even als de Sint Jans Minne was dit oorspronkelijk een herinneringsdronk aan de afgestorvenen gewijd; zie mijne Essays
+en Studi&euml;n, bl. 226 vlg.&#8212;
+
+</p>
+<p>Wij komen nu tot de eigenlijke periode van het <span class="letterspaced">Lentefeest</span> (of begin-Zomerfeest), dat zich tot na Pinksteren uitstrekt; en in het midden der feestviering staat het symbool van den
+genius der groeikracht, van het nu welig-uitbottende jonge leven: de Meiboom in zijn verscheidenheid van vormen en eenheid
+van beteekenis. Op den 1<sup>sten</sup> Mei, met Pinksteren of op den avond van den 23<sup>sten</sup> Juni heeft in Duitschland, Engeland, Frankrijk en in de Westslavische landen het inhalen en planten van den meiboom plaats.
+In Nederland kwam hij in &#700;t begin der vorige eeuw nog slechts sporadisch voor en thans is hij, tenminste in zijn volstrekt-oorspronkelijken
+vorm, geheel <a id="d0e6749"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6749">173</a>]</span>verdwenen. De eenige bekende afbeelding van den Nederlandschen meiboom komt voor bij <span class="smallcaps">J. Cats</span>, Spiegel van den Ouden en den Nievven Tijdt (Den Haag 1632).
+
+</p>
+<p>De groote meiboom werd geplant midden op den markt of het dorpsplein. Niet zelden was de stam tot aan de bladerkroon van takken
+beroofd en afgeschild, terwijl alleen de top prijkte met vollen bladerdos. Maar steeds was&#8212;en is dit nog, waar in het buitenland
+het gebruik heerscht in zijn oorspronkelijken vorm&#8212;de mei met linten, kransen en klatergoud gesierd, met koek en vruchten
+en vooral met eieren&#8212;symbool der vruchtbaarheid&#8212;behangen. En dat wij hier werkelijk te doen hebben met de verpersoonlijking
+der levenverwekkende natuurkracht, kan blijken uit een Poolsch lied, dat te Lacza in Opper-Silezi&euml; gezongen wordt, wanneer
+het volk, na eerst een stroopop in het water te hebben geworpen, geld en eieren verzamelend met den Mei het dorp binnenkomt
+(vgl. <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 181):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij droegen de pest uit het dorp,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij brengen <i>de spruit</i> (of zomer) in het dorp.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ons boompje is groen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Schoon opgesierd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op ons Meiboompje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zijn geverfde eieren, enz.&#8212;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Eindelijk, de meiboom wordt doorgaans gekroond door een we&egrave;rhaan, rechtstreeks afweervogel van booze invloeden, en daardoor
+onrechtstreeks ook weer vruchtbaarheidssymbool.
+
+</p>
+<p>Deze meiboom is het oortype van den <i>oogstmei</i>, die de laatste voer hooi siert, wanneer de oogst wordt binnengehaald; van den <i>richtmei,</i> die op het dak gezet wordt, als men &#8220;gericht&#8221; d.i. het huis onder de kap gebracht heeft,&#8212;in het Noorden van ons land is dit
+dichterlijk en sprekend gebruik verdwenen en kent men slechts een versiering met de vlag; van den <i>liefdemei</i> v&oacute;or het huis of op het dak van de aangebedene, waarover nader; van den <i>bruidsmei</i>, <a id="d0e6791"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6791">174</a>]</span>den levensboom, op den bruidswagen gestoken, of v&oacute;or het huis van het jonge paar geplant; van den <i>schutsmei</i>: jonge berken- of dennenboompjes, door de dorpsjeugd op den 1<sup>sten</sup> Mei uit het bosch gehaald en v&oacute;or de huisdeur, den veestal, of op den nok geplant, dat zij het huis mogen beschermen, het
+vee vruchtbaar maken en alle kwade invloeden verdrijven,&#8212;hiermee gaat vaak een inzameling van eieren, brood, spek en geld
+gepaard; eindelijk van den <i>palmpaasch</i>, zooals door <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 246 wordt betoogd. Op deze verwantschap vestigde ik reeds voor een vijftiental jaren de aandacht door deze
+regelen: &#8220;De palmpaasch is in laatste analyse slechts een rudimentaire meiboom, zoo men wil een christelijke loot van den
+heidenschen stam, een schamele rest, evenals het Sint Maartens-kaarsje in de binnenkamer niets dan een zwakke weerschijn is
+van het Sint Maartens-vuur daarbuiten&#8221; (Volkskunde XIII, bl. 108). Hij vindt zijn plaats op
+
+</p>
+<p><b>Palmzondag</b>, reeds in de IV<sup>de</sup> eeuw door de Kerk gevierd ter gedachtenis van Jezus&#700; intocht te Jeruzalem. Van deze feestviering bezitten wij eene nauwgezette
+beschrijving in een voor de liturgie hoogst belangrijk reisverhaal eener non uit Provence (Arles?), die in de IV<sup>e</sup> eeuw een reis naar het H. Land ondernam en in haar nagelaten aanteekeningen de hoogoude ceremoni&euml;n der Kerk te Jeruzalem
+beschrijft: de <i>Peregrinatio Aetheriae</i>: &#8220;Tegen vijf uur in den namiddag wordt de plaats uit het evangelie gelezen, waar de kinderen met olijftwijgen of palmtakken
+den Heer tegemoet gaan, roepende: Gezegend, Die komt in den naam des Heeren. Dan staat de bisschop en het heele volk onverwijld
+op en trekken van den top van den Olijfberg te voet naar beneden: heel het volk gaat hem voor onder het gezang van hymnen
+en antifonen, waarop telkens geantwoord wordt met de woorden: Gezegend, Die komt in den naam des Heeren. Alle kinderen uit
+deze plaatsen, zelfs zij, die te klein zijn om te kunnen loopen en gedragen moeten worden, hebben, hetzij palmtakken, hetzij
+olijftwijgen in de hand; en zoo begeleidt men den bisschop naar de wijze, waarop toen Christus begeleid werd&#8221; (c. XXXI, 2,
+3).
+<a id="d0e6818"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6818">175</a>]</span></p>
+<p>Wij hebben hier dus een plechtige processie met palmtwijgen op Palmzondag; vanaf de VII<sup>e</sup> eeuw werd deze ook in de Westersche Kerk gehouden. De palmzegening is iets jonger en dagteekent waarschijnlijk uit de VIII<sup>e</sup> of IX<sup>e</sup> eeuw. In de Middeleeuwen nam deze omgang in vertoon en luister toe; hij kreeg een geheel dramatisch karakter, overeenkomstig
+de liturgisch-didaktische praktijken van dien tijd. De persoon, die Christus uitbeeldde, reed op een ezel. Maar somwijlen
+stelde men zich met een houten Christusbeeld tevreden, gezeten op een houten ezel. Deze werd gedragen of getrokken. Vandaar,
+dat Palmzondag door de Vlamingen vroeger wel eens het &#8220;Ezelsfeest&#8221; werd genoemd. Te Utrecht trok deze stoet van de Domkerk
+naar de vlak bijgelegen Pieterskerk. Te Amsterdam had hij aanvankelijk alleen aan de Oude Zijde plaats, d.i. uit Jeruzalem
+(een kapel naast de St.-Olofs- of Oudezijdskapel) naar de Oude Kerk; doch sedert 1498 kreeg de Nieuwe Zijde om &#700;t andere jaar
+ook haar beurt. De houten ezel wordt op enkele plaatsen in het buitenland thans nog rondgevoerd.
+
+</p>
+<p>Nu weten wij, dat voorheen de palmboomen of -boompjes, in deze processie rondgedragen, niet zelden met koekjes, vruchten en
+andere versnaperingen waren behangen. Dit is ons niet alleen bekend uit een bericht over de Moskousche palmprocessie in de
+XVII<sup>e</sup> eeuw; maar de Calendrier belge I, bl. 212 weet te verhalen, hoe te Thienen de kinderen gedurende den stoet den palmtak poogden
+te plunderen, dien het Christusbeeld droeg: immers hij hing vol vijgen, druiven en wafeltjes. De verklaring is deze, dat hier
+wederom een synkretisme, een vermenging van heterogene bestanddeelen, van twee verschillende gebruiken heeft plaats gehad:
+palmprocessie en meiboom, christendom en (onbewuste) natuurreligie. Want de Palmzondag viel samen met den aanvang van het
+lentefeest, en zoo drong de langzamerhand verkleinde, maar steeds met rijke gaven behangen meiboom de palmprocessie binnen.
+Op den duur werd hij nog kleiner, zoodat ieder kind een exemplaar erlangde. Als gever dezer goede gaven trad nu de Zaligmaker
+op, of liever de Zaligmaker <a id="d0e6835"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6835">176</a>]</span>met behulp der Engeltjes (b.v. te &#700;s Hertogenbosch, Roermond, Venloo enz.). Deze organiseeren des nachts een soort van Wilde
+Jacht door de lucht, als Sinterklaas en Sintermaarten, en &#8220;rijden&#8221; den overvloed van goede gaven op den palmpaasch, te Venloo
+voor de grooteren op een bord. Maar behalve de &#8220;rijdende&#8221; engeltjes heeft het Christendom <i>de palmen</i> aan den palmpaasch afgestaan.&#8212;In Belgi&euml; vindt men geen spoor van den palmpaasch; de kinderbedeeling heeft daar, zooals reeds
+vermeld, door den Greef op Halfvasten plaats. Kerkelijk verband tusschen palmpaasch en liturgie bestaat b.v. nog te Venloo,
+in zoover daar de kinderen met het <i>palmhoutje</i> ter kerk tijgen en zich onder de geloovigen opstellen, die palmtakjes en palmbundels (<i>buxus sempervirens</i>) laten zegenen. Ook te Basel laat ieder knaap zijn palmboompje ter kerke zegenen; dit bestaat uit een rijk met linten en
+appelen versierd dennenboompje, welks kruin met een schat van steekpalmen&#8212;liefst met roode bessen&#8212;prijkt. En dat de palm en
+de wijding niet tot het wezen van den verkleinden meiboom behooren, blijkt o.a. uit het feit, dat zonder de minste religieuze
+betrekking te Stockholm, volgens getuigenis van <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, telken jare den 22<sup>sten</sup> juni een formeele markt &#8220;mit Laubzweigen und <i>kleinen Maistangen f&uuml;r Kinder</i>&#8221; gehouden wordt, voor welke de heele omtrek de handelsartikelen levert (Baumkultus, bl. 152). Een herinnering aan de palmprocessie
+is wellicht ook het <i>Hei, koerei</i> of <i>Eikoerei</i> van het meest gebruikelijke palmpaaschrijmpje; dit is waarschijnlijk de verbastering van <i>Kyrie eleison</i>: &#8220;Heer ontferm U onzer&#8221; uit het litaniegebed. Bedoeld rijmpje, gebruikelijk bij het rondtrekken met den palmpaasch, luidt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Palm, palmpaschen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hei, koerei!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Over eenen Zondag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan krijgen wij een ei.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>E&eacute;n ei is geen ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee ei is een half ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drie ei is een paaschei!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e6879"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6879">177</a>]</span><p>Of ook:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Palm palmpaschen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De koetjes die gaan grazen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De schaapjes in de wei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als het Paasch is krijgen wij een ei!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Dwingeloo en Ruinerwold luidt het:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Haentien op &#700;n stokkien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Biet moar van mien brokkien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Biet moar van mien stukkien brood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Morgen is mien haentien dood.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vrij schaars komt de palmpaasch voor in Zeeland, Groningen, Friesland, Zuid-Holland, Noord-Brabant en Limburg. Het ware palmpaaschgebied
+is Gelderland, Drente en Overijssel. Behalve <i>palmpaasch</i> en <i>palmpaschen</i>, vindt men de benamingen <i>palmstok, palmpaascheistok, palmpaaschtak, palmpaaschstok, palmtak, pikhaan, weitenhennetje, zwaantje, palmhoutje, palmebessem,
+krakeling, haantje, haantjepik, eendje, kukelehaantje</i> enz. <span class="smallcaps">Dr. C. V. D. Graft</span> onderscheidt twee hoofdtypen: 1<sup>e</sup> De lange stok, die allerlei lekkernijen doorboort, het Friesche type; en 2<sup>e</sup> De vlechtvormige hoofdkrans, gewoonlijk &#8220;krakeling&#8221;, maar ook wel &#8220;rad&#8221; of &#8220;wiel&#8221; genoemd: het Saksische type. Wat hiervan
+zij,&#8212;indien het waar is, dat men de palmpaasch als een kleinen meiboom dient te beschouwen, dan moet zij ook, althans oorspronkelijk,
+de drie hoofdbestanddeelen van den meiboom vertoond hebben, te weten: <i>stam</i> (stok), <i>krans</i> en <i>haan</i>. De krans is nagebootst in koekdeeg&#8212;ten onrechte spreekt <span class="smallcaps">H&ouml;fler</span> van &#8220;haaroffer in deegvorm&#8221;,&#8212;terwijl de haan, in zijn nagebootsten vorm onkenbaar geworden, vaak door andere vogels vervangen
+is. De roode haan stelt den bliksem voor, in zoover deze de onweerswolken splijt en den dampkring zuivert. Het heldere we&ecirc;r
+roept hij andermaal te voorschijn. Zijn gekraai verdrijft immers ook, zooals gezegd (bl. 96), het nachtelijk duister, bij
+het eerste hanengekraai is de hellemacht gebroken. Daarom troont ook een haan op den nok van vele Westfaalsche <a id="d0e6934"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6934">178</a>]</span>huizen en doet daar, ter bescherming tegen onwe&ecirc;r en andere rampen, denzelfden dienst, dien een paardenkop elders in Duitschland
+verricht; want ook het paard, als stormdier, weert onheil af.&#8212; Aldus verklaart men de gewoonte, den top van sommige boomen
+in haanvorm te knippen; zoo verklaart men ook het haantje op den toren, naderhand met de verloochening van Petrus in verband
+gebracht, of ook uitgelegd als symbool der waakzaamheid en der verrijzenis. Maar haan en paard waren Saksische stamdieren,
+terwijl in Friesche (en Vlaamsche) streken de zwaan als zoodanig de gevelversiering vormt. Het is dus zeer waarschijnlijk,
+dat de zwaan, als Friesch stamdier, op Frieschen bodem den haan op de Palmpaasch verdrongen heeft. Een Frankisch palmpaasch-type
+bestaat niet.
+
+</p>
+<p>Op het eiland Schouwen (Zierikzee enz.) kent men zoogenaamde <i>aeremstokjes</i>, d.i. ruitertjes te paard van brooddeeg, die op een stokje door de kinderen worden rondgedragen, &oacute;ok op Palmzondag, en dan
+zijn er palmtakjes in gestoken. Daarbij wordt gezongen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Aerem stokje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Turf in je rokje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Turf in je staart,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Aerem stokje is geen oortje meer waard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een lentegebruik, ten deele christelijk gekleurd, leeft ten slotte nog in het steken van gewijde en niet-gewijde palmtakjes
+achter de daksparren, in de schuur, in het woonvertrek, in den akker enz., en dat gebruik is over geheel Nederland en Belgi&euml;
+verspreid. In Belgi&euml;, Noord-Brabant en Limburg steekt men een palmtakje op de vier hoeken van den akker ter bevordering der
+vruchtbaarheid, veelal onder het lezen van &#700;t Sint Jans evangelie.
+
+</p>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 160 vlg., 246 vlg.; vooral ook Volkskunde XII, bl. 229, waar <span class="smallcaps">Dr. A. Beets</span> een oproep richtte tot de lezers, om nadere berichten over de palmpaasch te ontvangen. Aan dezen oproep werd vlijtig gehoor
+verleend; <span class="smallcaps">Beets</span> gaf ook den stoot tot de palmpaaschtentoonstelling te Utrecht in 1906. Verder: Volkskunde <a id="d0e6963"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6963">179</a>]</span>XIII, bl. 52, 81, 104; XIV, bl. 117, 221; XVII, bl. 1; XVIII, bl. 40; XX, bl. 157, 205; Driem. Bladen II, bl. 95; VI, bl.
+40; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 241; <span class="smallcaps">V. D. Graft</span>, Palmpaasch; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 202.
+
+</p>
+<p>Over <b>Kalfdag</b>, den dag na Palmzondag, werd reeds bl. 127 een woord gezegd. Het wijst stellig op een lentegebruik, wanneer te Brugge en
+elders de leerling, die dien dag het laatst in school of thuis kwam, geplaagd en uitgelachen werd; hij werd &#8220;kalf&#8221; genoemd.
+Men vergelijke verder de gebruiken op den 1<sup>sten</sup> Meidag.&#8212;
+
+</p>
+<p>Met dezen dag is de <i>Goede Week</i> begonnen, ook wel de <i>Heilige-, Pilatus-, Judas-, Duivelsweek</i>, in protestantsche streken de <i>Stille Week</i> genoemd. Het we&ecirc;r is in deze week meestal slecht, meent het volk.
+
+</p>
+<p><b>Witte of Groene Donderdag</b> dankt zijn naam waarschijnlijk aan de witte misgewaden, die de priester dien dag aanlegt. In de omstreken van Weert en Thorn
+(L.) eet men dien dag soep van twaalfderlei groenten. Men noemt ze <i>discipelen</i>- of <i>apostelensoep</i>. Hij, die het eerst den lepel in den schotel steekt, wordt Judas genoemd. In Vlaanderen at men dien dag <i>weitene weggen</i> of wittebrood met <i>mede</i>; dit heette <i>soppen</i>, vanwaar <i>Soppendonderdag</i>.
+
+</p>
+<p>Als bijzondere eigenaardigheid dient nog vermeld het <i>apostelbrokken-rapen</i> te Rupelmonde, vlak onder de vensters van &#700;t stadhuis; zie Volkskunde XX, bl. 163.
+
+</p>
+<p>Na de Gloria zwijgt in de kerken klok, orgel en bel. Dan gaan de klokken naar Rome, zeggen de kinderen, om door den paus te
+worden gezegend.
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op Witte Donderdag
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gaan de klokken naar Roomen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al over hagen en boomen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En Paaschavond komen ze thuis.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Aldus een Vlaamsch rijmpje; de Westvlaamsche speldenwerksters tellen:
+
+<a id="d0e7033"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7033">180</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Den Donderdag is &#700;t soppedoppe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Den Vrijdag zoo kruipt men,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Den Zaterdag klopt men de Vasten uit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit &#8220;kruipt men&#8221; heeft betrekking op de kruisvereeniging van
+
+</p>
+<p><b>Goeden Vrijdag</b>. Dan rust het werk, met name de timmerlieden en smeden staken den arbeid, ter gedachtenis aan de kruisiging des Heeren. De
+visschers steken niet in zee, want de vischvangst zou niet slagen. Eigenaardige kracht wordt dien dag aan bloemen en gewassen
+toegekend, die eenigermate den kerstnacht in herinnering roept: fruitboomen, dan begoten, schenken veel ooft; wie violier
+zaait, zal dubbele bloemen hebben. Eieren, op Goeden Vrijdag gelegd, beschermen tegen den bliksem en, in het zaadkoren gemengd,
+zijn ze een voorbehoedmiddel tegen het &#8220;zwart.&#8221;
+
+</p>
+<p><b>Goeden</b> of <b>Stillen Zaterdag</b> keeren v&oacute;or de Gloria de klokken uit Rome terug en brengen de paascheieren mee. De kinderen worden naar buiten gestuurd,
+om de voorschooten op te houden en de eieren, die wel eens uit de lucht vallen, op te vangen.
+
+</p>
+<p><b>Paaschdag</b> worden de eieren achter struiken of allerlei voorwerpen verborgen, en de kinderen gaan ze zoeken. De klokken hebben ze meegebracht,
+of de paaschvogel of de paaschhaas (deze is eigenlijk meer een oostelijk import). Het is een blijde dag voor de kinderen,
+maar evenzeer voor de volwassenen, die zich steken in hun &#8220;paaschbest&#8221; pak. Ook de natuur werkt mee: immers, op Paaschdag
+&#8220;danst het zonneke van blijdschap.&#8221; Wat wonder, dat aan het water dien dag een bijzondere geneeskracht wordt toegeschreven,
+waar reeds in overoude tijden het water, op heilige tijden geput, het <i>heilaw&acirc;c</i>, voor zoo bijzonder geneeskrachtig gold?
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Om middernacht is alle water wijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als onze Heer Jezus zal verrezen zijn,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>luidt het te Erembodegem. Water, op paaschmorgen <i>zwijgend</i> geput, kan niet bederven. Koud water, op dezen dag gedronken, sterkt de gezondheid.
+<a id="d0e7071"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7071">181</a>]</span></p>
+<p>Het gebruik der <span class="letterspaced">paascheieren</span> was vroeger algemeen en is thans nog in het Zuiden van Groot-Nederland overheerschend. Ook in Friesland bestaat plaatselijk
+thans nog het maal op Paaschdag zoo goed als uitsluitend uit een schotel gekookte eieren. Veelal worden de eieren gekleurd,
+geel, oranje, rood, paars enz. Verder placht men vroeger in Limburg sommige eieren te laten zegenen, om ze dan na de hoogmis
+ten geschenke te geven. Nog heden bestaat de gewoonte van het eieren <i>tikken</i> of <i>kippen</i> in de gezinnen, plaatselijk ook in &#700;t openbaar, b.v. te Venloo op de markt. Eertijds gebeurde dit te Arnhem op de Praast,
+te Wageningen en Nunspeet op den Paaschberg, te Tiel op de Hooge Weide, te Deventer op de Worp, te Zwolle op en bij den Spoolderberg,
+te Lochem op den Paaschberg, te Winterswijk op de Weme, te Ootmarsum op den Paaschkamp, te Dwingeloo op het Dwingelerzand,
+&#8212;maar meestal toch op Paaschmaandag. Te Nes op Ameland gaan op Paaschdinsdag de kinderen naar de Paaschduin eiersmijten of
+eierrollen. De eieren worden tot dit doel hard gekookt in koffie, in water met uienschillen, of in andere kleurstoffen. Het
+spel bestaat hoofdzakelijk in het laten afrollen van hardgekookte eieren langs de hellingen der duinen; breekt er een, dit
+wordt terstond opgegeten. Op Walcheren was eertijds het <i>eiergaren</i> een geliefkoosdspel; ook den <i>eierdans</i> kende men.
+
+</p>
+<p>Wat het eieren-kippen betreft, hierbij wint hij het, die het sterkste ei heeft; houdt elk der partijen bij het kippen &eacute;en
+kant&#8212;spits of bot&#8212;onbeschadigd, dan blijft het pleit onbeslist. Bij het kippen behoort eigenlijk het rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>1. E&eacute;n ei is geen ei
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>2. Twee ei is een half ei
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>3. Drie ei is een paaschei.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit rijmpje wordt zoo goed als over het geheele land gezongen met tallooze varianten, waarvan wel de voornaamste zijn:
+
+</p>
+<p>Borkeloo, Almen enz.:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>2. Twee ei paaschei.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e7105"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7105">182</a>]</span><p>Venloo:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>3. Drie ei is een ei
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>4. Vier ei is een paaschei.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In vele streken heerscht nog het gebruik&#8212;in Belgi&euml;, Limburg en Noord-Brabant op de dorpen zoo goed als algemeen&#8212;eieren in
+te zamelen voor pastoor en koster, vroeger ook voor den onderwijzer. Plaatselijk, b.v. te Simpelveld (L.), doen dit de misdienaars;
+maar veelal heeft de inzameling reeds op Witten Donderdag of op Goeden Zaterdag plaats. Te Welle gaat nog telken jare de klokluider-doodgraver
+om eieren rond. Op het klokkenluiden ten teeken van dezen rondgang wijst het lied:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Bimbambeieren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De koster lust geen eieren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat lust hij dan?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Spek in de pan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met een roggen boterham.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook gaan de kinderen wel voor hen zelf om eieren rond, en zingen dan:
+
+</p>
+<p>Antwerpen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrouw, vrouw geeft ons een ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die de zwarte hinne lei!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zijn ze zwart of zijn ze rood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daarom leggen zij te nood; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Haaren (N.-B.):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrouwke, vrouwke, doe uw best,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Haal de eikes uit het nest
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van die witte hennen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>God zal ze kennen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een ei is geen ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De tweede is een half ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De driede is een paaschei.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van die wit en van die zwart,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef van elk henneke wat.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e7160"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7160">183</a>]</span><p>Het paaschei is het zinnebeeld van het jeugdig-ontkiemende leven, het symbool van de vruchtbaarheid, zooals uit de vergelijking
+met andere volksgebruiken, zoo b.v. het ei aan den Meiboom en de Laatste Schoof duidelijk blijkt. Daarom vindt men het ei
+ook wel in graven; zoo werden b.v. in 1892 geverfde eieren gevonden bij Worms in een steenen graf, dat een meisjesskelet en
+munten uit 320 v. Chr. bevatte. Maar het ei heeft christelijke beteekenis erlangd en werd beschouwd als het symbool der Verrijzenis,
+vanwaar het zegenen van eieren, dat reeds voor de IV<sup>e</sup> eeuw bewijsbaar is. Hierbij komt de groote ekonomische beteekenis der eieren als voedingsmiddel voor een eenvoudig gezin
+voor dezen tijd van het jaar, waarop het inzamelen van eieren, dat vroeger zeer zeker meer algemeen was, schijnt te wijzen.
+
+</p>
+<p>Te vermelden vallen nog de <span class="letterspaced">paaschvuren</span>, waarbij de teerton plaatselijk onmisbaar schijnt: lentevuren, die vruchtbaarheid brengen over de velden en stallen, en die
+vreugdevuren werden of ook zuiveringsvuren in christelijken zin, want het volk spreekt dichterlijk van het &#8220;doornenkroon verbranden&#8221;.
+Van Geldersche, Limburgsche en Brabantsche dorpen, waar men paaschvuren brandt, noem ik b.v. Reek, Beers, Velp, Ewijk, Afferden.
+Ook in het Zutfensche, op de Veluwe, in Overijssel en Drente zijn de overoude paaschvuren nog in eere, Te Dwftigeloo wordt
+bij het ophalen der brandstof gezongen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Heb ie ook &#700;en olde mande,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die wie tot Paeschen brande?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heb ie ook &#700;en bossien riet?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Oare hebben wie veur &#700;t paaschvuur niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Gorssel zingt men bij het paaschvuur dit rijmpje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hei in de Mei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de muts op zij!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van linksum
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van rechtsum,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En keer oe weer um.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e7193"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7193">184</a>]</span><p>Op Texel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hooi, heb-je geen strooi,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heb-je geen oude manden?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die zullen in de meierblits branden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hekken en stekken, joten en palen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als je niet komt, dan zullen we je halen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Boer, wil-je het laten staan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hekken en stekken an enden slaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Laat ik nog met name de plaatsen Lochem, Barchem, Zwiep en Vorden vermelden. Ook te Nes op Ameland, bij de katholieke kerk,
+wordt het paaschvuur gebrand. Van het Vordensche geeft <span class="smallcaps">Prof. Gall&eacute;e</span> ons in de Driem. Bladen I, bl. 24 ongeveer de volgende beschrijving. In een weide was een groote stapel takkeboomen gevlijd
+op dikke blokken, met een paal in het midden. Boven op den paal was een rad, met een palmpaasch. De takkebossen werden aangestoken
+met een brandend stuk hout, dat uit den haard was gehaald. Als de stapel brandde, werd een groote rondedans hand aan hand
+om het vuur gehouden, drie maal rechtsom en driemaal linksom. Hierbij werden liederen gezongen als:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hei Koerei, hei Koerei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>E&eacute;n ei is geen ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee ei is &#700;n halfei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drie ei is &#700;n paaschei.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dan:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Lange, lange ri&ecirc;ge,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twintig is en sti&egrave;ge,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dartig is en rozenkrans,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Veertig is de poppendans; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Na den reidans kreeg ieder een brandend stuk hout in de hand en al zingend liep men met het hout in de rechterhand, die naar
+het vuur gekeerd was, en daarna omgekeerd in de linkerhand, om het vuur heen. Daarna werden de stukken hout op den hoop geworpen.
+<a id="d0e7238"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7238">185</a>]</span>Was alles verbrand, dan kreeg ieder, die maar wilde, een stuk verkoold hout. Dit is natuurlijk onheilwerend en vruchtbaarheidverleenend.
+
+</p>
+<p>Wij hebben hier het lentevuur in een zeer oorspronkelijken vorm; vooral de rondedans om het vuur, waarbij eigenlijk nog behoort
+een reinigend <i>springen</i> over het vuur, vgl. <a href="#d0e3691">bl. 105</a>. Het brandend <i>rad</i>, dat elders bij de lentevuren een zoo voorname rol speelt, zou men met <span class="smallcaps">Mogk</span> als een zonnesymbool kunnen beschouwen; het <i>Hei Koerei</i> of <i>Eikoerei</i> herinnert, zooals gezegd (<a href="#d0e6835">bl. 176</a>), aan de verbinding van volksgebruik en eeredienst. Dit wordt bevestigd door een oud Amsterdamsch paaschavonddeuntje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De dommele metten [donkere metten]
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De Vaste is uyt!
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Kyrie eleison!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Te Paschen zullen wij eieren eten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Soo is de Vaste al vergeten.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Kyrie eleison!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Met deze paaschvuren hangen als herinneringen aan overoude offermaaltijden samen de <i>paaschbrooden, paaschmikken</i> (Den Bosch), <i>paaschlammetjes</i> enz. In Belgi&euml; is het paaschbrood meestal in onbruik geraakt, terwijl dit in het Noorden van ons volksgebied juist tot de
+schaarsche overblijfsels der voormalige feestviering behoort. Groote verscheidenheid van paaschkoeken kent men te Roesselare:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Zit &#700;nen Allelujakoeke in den oven!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Elk &#700;ne zalige Paaschen!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Er rest mij, de aandacht te vestigen op de eigenaardige wijze, waarop het paaschfeest te Ootmarsum (O.) wordt gevierd. Op
+Paaschzondag komen vroeg in den morgen eenige mannen en jongens op de markt bijeen en heffen daar het oude paaschlied aan,
+waarvan de eerste strofe luidt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al van de Joden hun handen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dus willen we allen vroolijk zijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Christus zal onze verlosser zijn. Halleluja.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e7300"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7300">186</a>]</span><p>Over dit lied meer bij <span class="smallcaps">Dr. J. G. R. Acquoy</span> in het Archief van Nederl. Kerkgeschiedenis I, bl. i vlg., en <span class="smallcaps">Dr. C. V. D. Graft</span> in Volkskunde XXII, bl. 45 vlg. Ook elders in Overijssel wordt dit lied nog gezongen en wel bij het paaschvuur. Zingend trekken
+de Ootmarsummers de straten door, keeren op het marktplein terug en gaan ter kerke. In den namiddag wordt dit gezang herhaald
+en besloten door den middagdienst. Tegen vier uur wordt nogmaals gezongen bij het paaschvuur. Dan trekt men naar de stad terug;
+bij den ingang geven mannen, vrouwen, jongens, meisjes, kinderen elkaar de hand, en nu gaat het in lange rijen zingend over
+de straten en door de huizen, tot eindelijk op de markt de slotplechtigheid plaats heeft. Dit gebruik, dat <i lang="nl-dia">vl&ouml;ggelen</i> (vleugelen) heet, wordt op Paaschmaandag herhaald. Het pleit weer voor den samenhang van liturgie en volksgebruiken en herinnert
+aan den Middeleeuwschen dramatischen kerkdienst en de paaschprocessie, of althans aan den vasten processiegang omstreeks den
+paaschtijd.
+
+</p>
+<p>Zie nog <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 78; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden, bl. 131; <span class="smallcaps">J. F. Willems</span>, in het Belgisch Museum 1843, VII; <span class="smallcaps">Pol de Mont</span>, in het Nederl. Museum 1888, I, bl. 181; Loquela 1886, bl. 25; Noordbrabantsche Volksalm. 1843, bl. 55; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 205. J. H. <span class="smallcaps">Maronier</span>, Het Paaschfeest (Arnhem 1894), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">J. Lippert</span>, <span lang="de">Christenthum, Volksglaube und Volksbrauch</span>, bl. 602; <span class="smallcaps">R. Andree</span>, <span lang="de">Braunschweiger Volkskunde</span>, bl. 337, 340; Driem. Bladen XIII, bl. 43; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 173.
+
+</p>
+<p><b>Paaschmaandag</b>. Behalve de reeds besproken viering op de verschillende plaatsen, herinner ik aan de <i>begankenis</i> van Hakendover, door <span class="smallcaps">Frans van Leemputte</span> op doek gebracht. De processie wordt door honderden ruiters vergezeld, die, evenals de nieuwsgierigen, dwars door de velden
+draven op hunne met groen en bloemen versierde paarden en de vruchten vertrappen, zonder eenig verzet vanwege den eigenaar.
+Integendeel, want deze ommegang <a id="d0e7363"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7363">187</a>]</span>schenkt hem akkerzegen. Deze processie is een overleefsel van den lente-intocht.&#8212;n Drente heeft bij het paaschvuur en het
+fakkelen der jeugd het eiertikken plaats; maar meer bekend nog is het notenschieten; zie <span class="smallcaps">H. Tiesing</span>, Vragen van den Dag XXII, bl. 865.
+
+</p>
+<p>Op <b>Beloken Paschen</b> (<i lang="la">Dominica in albis, sc. depositis</i>) worden de laatste paascheieren gegeten, maar strikt genomen geen gekleurde. De volksetymologie maakt van deze benaming in
+Limburg plaatselijk <i>Broake-Poaschen.</i>
+
+</p>
+<p><b>Natte Paschen</b>, Tweede Zondag na Paschen, worden de nieuwe knechten en meiden, die dien dag na de Vespers in dienst treden, te Ziewent en
+andere plaatsen van den Achterhoek door de huisgenooten en vooral door de reeds in dienst zijnde knechts en meiden nat gemaakt,
+totdat zij bij den haard zijn genaderd en het haal hebben vastgegrepen. Waarschijnlijk is dit geen <i lang="de">Regenzauber</i>&#8212;een sympathetisch vruchtbaarheidsgebruik, vergel. <a href="#d0e5719">bl. 152</a>&#8212;maar slechts een overgangsgebruik; zie <span class="smallcaps">Paul Sartori</span>, <span lang="de">Sitte und Brauch II (Leipzig 1911)</span>, bl. 92, 61.
+
+</p>
+<p><b>l April</b>.
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op den eersten April
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Stuurt men de gekken waar men wil</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>luidt een bekend rijmpje en, evenals in onze landen, pleegt men dien dag in Engeland (<i lang="en">all fools day</i>), Duitschland, Denemarken, Frankrijk (<i lang="fr">poissons d&#700;avril</i>) enz. elkaar beet te nemen door het verzinnen eener looze of onmogelijke boodschap. Uit deze algemeenheid blijkt, dat het
+niet aangaat, de Aprilgrappen met een historisch feit in verband te brengen. De Vlaamsche benaming is <i>verzendekensdag</i>.
+
+</p>
+<p>Ik sprak <a href="#d0e4685">bl. 128</a> reeds over de overeenkomst tusschen Verzendekensdag en St. Thomasdag. Neemt men over het algemeen aan, dat de gekken (<i>stulti</i>) de <i>langslapers</i> en <i>telaatkomers</i> zijn, dan wordt het begrijpelijk, waarom men juist in den aanvang van het lentefeest&#8212;evenals op de laatste dagen van het
+jaar&#8212;met de sukkelaars in het algemeen zijn spel drijft. Het is dan een opeenhooping <a id="d0e7429"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7429">188</a>]</span>van grappen en aardigheden, die anders slechts bij vaste gelegenheden plaats hebben. B.v. bij het slachten stuurt men om een
+worstpatroon, een penshaak, een bloedboor (te Gieten, Tinaarloo, Westervelde); bij het hooien om een <i>heuischarm</i> (Assen); bij het stoelmatten om de stoelschaar. Zoo kent men ook een balkenschaar, hooischaar, plafondschaar (Belgi&euml;) enz.;
+zie vooral <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en zeden, bl. 176; verder Driem. Bladen XI, bl. 6. Op 1 April stuurt
+men om muggenvet, Aprilzaad enz. Ter vergelijking diene nog, dat men op den laatsten dag van het jaar kinderen en sukkelaars
+naar de markt stuurt, om den man te gaan zien, die zooveel neuzen heeft, als er (nog) dagen in &#700;t jaar zijn.
+
+</p>
+<p><b>Meidag</b>. De eerste Mei geldt als de heerlijkste dag van het lentetijdperk, als het begin van den voorzomer. <a href="#d0e6716">Bl. 172</a> sprak ik reeds van den <span class="letterspaced">meiboom</span>. Het was oorspronkelijk een groote, levende boom en het planten droeg een officieel, gemeenschappelijk karakter. Maar op
+den duur trad de overheid tegen dit gebruik op, en z&oacute;o ontstond de boom, dien wij nog sporadisch aantreffen: een hooge staak
+met schamele versiering van loovertjes, linten en klatergoud. Wellicht is het nog een overblijfsel van de gewoonte, den meiboom
+uit het bosch te halen, dat men in den Achterhoek, en ook te Ede, Bennekom enz., bij het omhakken van akkermaalshout telkens
+&eacute;en recht stammetje laat staan; zie Driem. Bladen VI, bl. 32, 44.
+
+</p>
+<p>Daarentegen is het aloude meiboomplanten nog vrij goed bewaard gebleven in enkele Limburgsche dorpen: Valkenburg, Berg en
+Terblijt (hier althans nog voor enkele jaren), Afferden, Kerkrade: &#8220;Daar wordt de Mei-den nog geplant, dien de jeugd voor
+dit doel, met of zonder toestemming van den eigenaar, in het bosch heeft geveld. De mooiste, hoogste boom wordt gekozen; en
+opgesierd met bonte papieren en slingers rijdt men hem rond het dorp&#8221;: Volkskunde, XXIII, bl. 122; zie nog vooral <span class="smallcaps">De Cock</span>&#700;s Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en zeden, bl. 181 vlg.
+<a id="d0e7452"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7452">189</a>]</span></p>
+<p>Intusschen speelt het meer bescheiden, spichtiger meiboompje en eveneens de kleine, sobere meitak en meidoorn nog een voorname
+rol overal, waar natuurpo&euml;zie en gevoel voor natuurschoon nog niet door banale alledaagschheid werd gedoofd. Den eersten dag
+van Wonne- of Bloeimaand siert men plaatselijk nog de huizen met meitakken of <i>meien</i>. Dan tijgt het Venloosche volk, onder de schetterende tonen der &#8220;Fanfare&#8221;, naar het kapelletje Genooi en tooit zich bij het
+terugkeeren met groenende twijgen. &#8220;Straks keeren de muzikanten opgetogen huiswaarts&#8221;; schrijft <span class="smallcaps">Dr. Knippenberg</span>, &#8220;de hoeden omkranst met het jonge loof van den heerlijken Mei&#8221; (Limburg&#700;s Jaarboek XVIII, bl. 160). Maar vooral ook plant
+men in het zuidelijk volksgebied den <i>liefdemei</i> voor de deur of steekt hem op het dak. Dit gebruik moet zeer oud zijn, hetgeen o.a. hieruit blijkt, dat de uitdrukking &#8220;den
+coelen mey planten&#8221; ten minste reeds in de XV<sup>e</sup> eeuw voorkomt in eene overdrachtelijke beteekenis, die voor de hand ligt; zie <span class="smallcaps">G. Kalff</span>, Het lied in de Middeleeuwen (Leiden 1883), bl. 302.
+
+</p>
+<p>Het verbreidingsgebied van het <span class="letterspaced">meitaksteken</span> is zeer groot; vertrouwbare berichten gewerden mij hieromtrent o.a. uit Sittard, Buggenum, Heeze, Soerendonk, Valkenburg,
+Berg en Terblijt, Hooge Mierse, Reusel, Mierde, Hunsel, Waalre, Velthoven enz. Men steekt doorgaans meitakken op het huis
+der geliefde; maar ook worden de huwbare meisjes over het algemeen bedacht, en de takken spreken een voor ieder verstaanbare
+taal. Fijne mast duidt goedheid aan; dennentak (steeds groen): gestadige liefde; berkentak: goed en schoon. Deze takken spreken
+echter niet alleen lof, maar ook blaam; zoo b.v. kersentak (waaraan ieder plukt): veranderlijk; hagedoorn: stekelig, een katje,
+niet zonder handschoen aan te vatten; rusch (bieschbosje): houdt het met elken vrijer.&#8212;De meisjes staan op den 1<sup>sten</sup> Mei vroeg op, benieuwd, welke meitak haar deel zal zijn. Den fijnen mast laten zij zoo lang mogelijk staan prijken.
+
+</p>
+<p>Op Ameland maakten vroeger de kinderen op den eersten Mei een kroon in den vorm van een hoepel of ring, geheel omvlochten
+<a id="d0e7480"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7480">190</a>]</span>met madeliefjes, die op het eiland meibloempjes (elders meizoentjes) worden genoemd. Met meitakken in de hand, gaan thans
+nog in Vlaanderen de kinderen op den vooravond van deur tot deur en vereeren hem met een twijg, die eieren of versnaperingen
+schenkt. In het Gentsche noemt men dit &#8220;den Mei gaan zingen&#8221;; want meiliedjes zingend, trekken de kleinen rond. Te Hansbeke
+heeft het meilied dezen verkorten vorm:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mei, Mei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik plante mijne mei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En &#700;k krake mijn ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de dorre [dooier] viel uit mijn schale;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bazinneke, wilde mij een eitje geven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k En zal uw dochterken niet halen!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In Oost-Vlaanderen, op de Nederlandsche grens, luidt een verrukkelijk meiliedje aldus:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De koude winter is nu verdwenen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Den zoeten zomer die komt er al aan;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan ziet gij al de bottekens en boomen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Te bloeien staan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Onze lieve Vrouw, die weerdige bruid,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij liet haar vallen al op het kruid,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Alle de bloemekens, die sproten daar uit:
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De dobbele pioene,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die staat er al zoo groene!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ai! wie heeft er de mei van doene?
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De vischkens in het watere,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De vogelkens in de wei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al die zingen te zamen de groene mei.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Van de Noordnederlandsche meiliedjes is stellig het meest bekende en meest verspreide, hetgeen wij thans nog slechts als parodie
+hebben behouden:
+
+<a id="d0e7527"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7527">191</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar ging een patertje langs den kant,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>met het refrein:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hei &#700;t was in de Mei, Mei, Mei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hei &#700;t was in de Mei.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een ander meiliedje heeft betrekking op het snijden van fluitjes uit wilgenhout, dat den eersten meidag begint. In Gelderland,
+Overijssel en Drente&#8212;ik noem hier b.v. Geesteren, Ootmarsum, Ochten, Avereest, Koekange, Elspeet, Oldemarkt, Druten&#8212;snijden
+de jongens een wilgentak af, maken dien nat, en kloppen dan met het hecht van het mes zacht in de rondte, waardoor de bast
+loslaat. Het kloppen geschiedt op maat van liedjes als dit:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sap, sap, si&ecirc;pe
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wanneer zinst doe ri&ecirc;pe?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In Mei, in Mei
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>As alle veugelkens &#700;en eiken legt.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Woar legt ze dan?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In &#700;t spinvat, doar kan ze nummes nich vinden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>As doe dan nich of wis
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan za&#700;k di&ecirc; met &#700;t mesken den hals afsni&ecirc;&euml;n</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Aldus te Geesteren; en te Barneveld:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sieppe, sappe, sieppe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wanneer zuj-je pieppe?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Te Mei, te Mei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan leggen alle voegeltjes een ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Behalve de kwartel en de griet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die leggen in de meimaand niet.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heel of, hallef of,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sni&ecirc;t ten boer de kop mer of.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Met de bedreiging in den laatsten regel der beide rijmpjes vergelijke men den aanvang van het fluitjesliedje, dat de jongens
+in Holstein en Karinthi&euml; zingen. Het fluitjessnijden draagt den naam van <i>maien</i>:
+
+<a id="d0e7581"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7581">192</a>]</span></p>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Pfeifel, Pfeifel, ich mai&#700; dich,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Oder ich zerschneide dich.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vele rijmpjes gewagen ook van &#8220;de booze hesse (hekse)&#8221;, die met een scherp mes het katje den kop afsnijdt. Eenigszins afwijkend
+luidt een meifluitjes-deuntje te Horst (L.):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Rieke, tieke, taken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik wil een fluitje maken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van wilgen of van esschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Welke zijn de beste?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heel af, half af,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Snijdt de koe den staart af,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maakt er zeven jongen van,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zeven jongen in eenen nest.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie Limburg&#700;s Jaarboek I, bl. 68; <span class="smallcaps">Dr. Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 84 vlg.; verder Driem. bladen I, bl. 17, 50, 87, 92; II, bl. 80; III, bl. 30, 35, 90; IV, bl.
+48; VII, bl. 55.
+
+</p>
+<p>Stroomend water is vooral heilzaam en geneeskrachtig op den eersten meidag. In sommige streken van ons land is het de gewoonte,
+alsdan in stroomend water te baden; dit beveiligt vooral tegen huidziekte. In Oldemarkt drijft men &#700;s nachts de schapen door
+het water:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Meimaand trekt men de schapen door de vaart,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan blijven ze van de schurft bewaard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De kinderen loopen in den meiregen, die immers zoo groeizaam is: &#8220;Meiregen, Meizegen&#8221;. Op Texel ontsteekt men den vooravond
+een lentevuur, de zoogenaamde <i>meierblits</i>; vergel. <a href="#d0e7193">bl. 184</a> en Volkskunde XIX, bl. 123.
+
+</p>
+<p>In Oost-Vlaanderen&#8212;vooral rond Aalst en Dendermonde&#8212;bestaan nog <span class="letterspaced">meigilden</span> met hun graven of dekens, oorspronkelijk om den meiboom te planten. Deze Meigraaf kiest zijn bruid en maakt haar tot Meigravin.
+Iets dergelijks vinden wij in Limburg te Beek, Geleen, Oirsbeek, Klimmen, Merkelbeek, Schinnen, Epen, <a id="d0e7631"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7631">193</a>]</span>Wylre, Gulpen, Slenaken, Valkenburg, Mechelen, Vylen, Vaals, Simpelveld, Ubachsberg, Eis, Bingelrade, Heer, Berg en Terblijt
+enz. Daar wordt&#8212;of werd nog zeer kort geleden&#8212;de <i>meileeste</i> (Meiliefste) uitgeroepen, en wel door den kapitein van de &#8220;jonkheid&#8221;. Op den 1<sup>sten</sup> Mei, of wel op den eersten Zondag in Mei, worden de huwbare meisjes door de jongelieden onder elkaar verdeeld of, zooals
+te Berg en Terblijt, bij hoogste bod aan de jongens toegewezen. Het verdeelen hangt nog met den meiboom samen, in zoover als
+de lijst, waarop de paren voorkomen, veelal op den meiboom ter bekendmaking wordt geplakt, onverminderd het officie&euml;le uitroepen.
+De Meiliefste wordt natuurlijk in de herberg onthaald. Dit gebruik is vooral bekend door de novelle van <span class="smallcaps">Ecrivisse</span>: Het Meilief van Geleen. In Hessen, Westfalen en Rijnland spreekt men van het <i>Mailehen</i> (= Meiliefste); in de Romaansche landen en in Engeland heeft een overeenkomstig gebruik plaats op Valentijnsdag (14 Febr.),
+op welken dag het volk meent, dat de vogels paren; men spreekt daar van <i>Valentines</i>.
+
+</p>
+<p>De Meigraaf is in wezen identiek met den <i>Laubk&ouml;nig, Grask&ouml;nig, Pfingstl&uuml;mmel</i> enz., en beeldt uit de groeikracht der natuur; zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 341, 355, 376.
+
+</p>
+<p>Te Genemuiden (O.) gaan op den 1<sup>sten</sup> of 2<sup>den</sup> Mei de kinderen met een versierde ladder rond, waarop een jongen of meisje met een vlaggetje in de hand zit, al zingende:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Luie motte, luie zotte,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Op gaan staan!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die moet naar bed toe gaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie Driem. Bladen VIII, bl. 33; men vergelijke de Luilakliedjes op bl. 194, 196 en 197, alwaar de verklaring.
+
+</p>
+<p><b>Hemelvaartsdag.</b> &#700;s Morgens vroeg ging men voorheen in Holland <i>hemelvaren,</i> d.i. naar buiten, in het vrije veld, om van den heerlijken meimorgen te genieten. Plaatselijk bestaan nog overblijfsels van
+dit gebruik, dat ook <i>dauwtrappen</i> of <i>dauwtreden</i> wordt genoemd en <a id="d0e7686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7686">194</a>]</span>ook wel op pinkstermorgen plaats heeft. De eigenaardige viering van Hemelvaartsdag te Hengelo en Zutfen (Mulderskermis) behoort
+tot het verleden; men vindt ze beschreven in den Gelderschen Volksalmanak van 1844, bl. 54.
+
+</p>
+<p><b>Luilak</b> is de Zaterdag v&oacute;or Pinksteren, maar oorspronkelijk degene, die dien Zaterdag, dien schoonen meidag, te lang slaapt. Te Amsterdam
+moesten alle laatkomers trakteeren: de ambachtsgezel, die &#700;t laatst in de werkplaats, de groenteboer, die &#700;t laatst aan de
+markt, de schooljongen, die &#700;t laatst op school kwam. Thans nog zijn de Luilak-gebruiken te Amsterdam en elders niet uitgestorven;
+zij zijn in geheel Noord-Holland in zwang. Te Zaandam moet de laatkomer de overigen onthalen op warme bollen en stroop. Op
+Luilakmorgen gaan de kinderen voor dag en dauw met de <i>korrie</i>, een laag wagentje aan een lang touw, uit naar de naburige dorpen; zij hebben daarbij groene takken en brandnetels bij zich,
+en terwijl deze&#8212;ook <i>luilak</i> of <i>looielak</i> genoemd&#8212;worden rondgedragen, zingt men:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De looie lak, de slaperige zak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vanmorgen niet vroeg op &#700;estaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Je ken wel weer naar bed toe gaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Elders:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Luilak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Slaapzak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Beddejak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kermispop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Staat om negen uren op.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Verveelt hun dit spel, dan wordt de looielak te water gegooid, onder het zingen van:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Van eenen, van twee&euml;n, van drie&euml;n, van vieren, van vijven,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Gooi dien looielak maar te drijven.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men vergelijke de gebruiken op 1 April en op Sint-Thomasdag. De luilak is natuurlijk weer identiek met den Meigraaf, <i>Laubk&ouml;nig</i> enz., zie <a href="#d0e7631">bl. 193</a>; eveneens met de Pinksterbloem, waarover nader. Zeer <a id="d0e7736"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7736">195</a>]</span>merkwaardig is het te water gooien; ook de <i>groene George</i> wordt bij de Slovenen in Krain en Karinthi&euml; te water geworpen. Bij ons heet hij de <i>groene man</i> of ook, zooals te Haarlem, <i>klisseboer,</i> omdat hij geheel met klissen overdekt is. Hier hebben wij in werkelijkheid den <i>Regenzauber:</i> een sympathetischen vruchtbaarheids-ritus, om door indompeling den onontbeerlijken voorjaarsregen te erlangen. Zie hierover
+<span class="smallcaps">Mannhardt</span>, <span lang="de">Baumkultus</span>, bl. 313, 327 vlg.; over het Luilakvieren <span class="smallcaps">Dr. G. J. Boekenoogen</span>, De Zaansche Volkstaal (Leiden 1897), bl. 590; Onze Rijmen, bl. 59; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 221.&#8212;Deze dag brengt ook de <i>luilakbollen</i>.
+
+</p>
+<p><b>Pinksteren.</b> Mei- en Pinkstergebruiken vallen vrijwel samen; aan het Meilief beantwoordt de <i>Pinksterbloem</i> of <i>Pinksterbruid</i>. Ook zij is een verpersoonlijking van den genius der groeikracht, wat o.a. uit haar bloemkroon en loofversiering blijkt.
+Te Sittard heeft zij hoofd, leest en armen omwonden met kransen van roode kollen en blauwe korenbloemen.
+
+</p>
+<p>Het schoonste meisje van het dorp werd eertijds met bloemen getooid en als koningin door haar speelgenootjes onder gezang
+en gejuich rondgeleid; maar naderhand ontaardde het gebruik in een bedelpartij. Te Schermerhorn, den Beemster, Purmerend en
+elders ging een weesmeisje in het wit gekleed, met bloemen getooid en met een bekransten beker in de hand rond, met een weesjongen
+als geleider, die een met bloemen omwonden stok in de hand droeg. Ook te Molkwerum fungeerden meisjes van 12 tot 15 jaar als
+Pinksterbloem; te Franeker, Bolsward en Makkum was het een kleine jongen, die in een zoogenaamden tempel liep, een soort bijenkorf,
+samengesteld uit hoepels en stokken en met groen behangen. Te Vriezenveen werden op 2<sup>en</sup> Pinksterdag de kleinste meisjes met groen behangen en onder een groot schort van huis tot huis geleid. Thans is dit gebruik,
+dat in de XVII<sup>e</sup> eeuw nog te Amsterdam, Utrecht, Deventer, Arnhem, Enkhuizen en in het Kennemerland plaats had, zooals uit de verordeningen
+blijkt, vrijwel uitgestorven, en wel, als zoo vaak, in zuidelijke richting. Te Ubbergen hielden nog kort geleden drie <a id="d0e7783"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7783">196</a>]</span>meisjes uit de mindere volksklasse haar omgang, van wie de middelste de Pinksterbloem voorstelde; zie hierover <span class="smallcaps">Mr. W. V. D. Poll</span>, in den Gelderschen Volksalm. 1897, bl. 185
+
+</p>
+<p>In Limburg en Noord-Brabant bestaat de Pinksterbloem nog, eveneens in sommige plaatsen van Vlaanderen; ik noem Horn, Amby,
+waar zij insgelijks in een &#8220;huisje&#8221; met groen zit, Schinnen, Doenrade, Cuyk, Blitterswijk, Guttecoven, Afferden. Het lied,
+dat bij het rondgaan gezongen wordt, is hoofdzakelijk van twee&euml;rlei aard.
+
+</p>
+<p>Cuyk (N.-B.):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vierge, vierge Pinksterbloem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar komt zij aangegangen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met een krans al om haar hoofd
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En twee gebloemde wangen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vrouwtje, als gij niet deugen wilt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zullen wij u gaan verkoopen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan gaan wij naar het groene woud,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zingen de vogeltjes jong en oud,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Keert u es om,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Draait u es om,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vierge, vierge Pinksterblom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Einighausen (L.):
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Pinksterbroed,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De wien is oet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie lengen weer de dagen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Eine mei, eine mei, eine liebesmei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Eine mei van groene blaren.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Wie doet nu eigenlijk dienst als Pinksterbloem? Wie verbeeldt den vruchtbaarheidsgenius? Welken eigenaardigen vorm neemt het
+vegetatiegebruik op Pinksterdag aan?
+
+</p>
+<p>Het antwoord geeft ons o.a. een pinksterrijmpje uit Horn (L.):
+
+<a id="d0e7832"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7832">197</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Pinksterbloem, slechte roem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gij hebt zoolang geslapen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hadt gij vroeger opgestaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan waart ge mijn kameraadje!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De Pinksterbruid of de Pinkstlummel is dus de <span class="letterspaced">langslaper</span>; want de taak, als vegetatiegenius te fungeeren, was aanvankelijk allesbehalve een huldiging van den persoon, maar slechts
+van den genius; en daarom alleen zette men haar of hem de kroon op het hoofd. Het was een zekere tuchtiging van den telaatkomer,
+van den luiaard, die een heerlijken meimorgen versliep. <span class="smallcaps">Mannhardt</span> daarentegen meent de verklaring van het feit, dat voor Pinksterbruid de laatst-ontwaakte genomen wordt, hierin te moeten
+zoeken, dat de Pinksterbloem de uit den slaap ontwaakte lentedaemon is. Deze verklaring komt mij te zeer gekunsteld voor en
+niet in overeenstemming met alle feiten. Veeleer moet de luiaard zich in loof laten steken, dienst doen als vegetatiegeest,
+zij het tegen wil en dank. Op vele plaatsen wordt hij dan ook met een kroon van stroo of brandnetels getooid, hij wordt met
+brandnetels gegeeseld (dit slaan heeft natuurlijk weer betrekking op de vruchtbaarheid, vgl. <a href="#d0e3617">bl. 102</a>), men <i>drijft</i> hem of haar voor zich uit, en zingt in Westfalen:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Pinksterblome,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>f&ucirc;le s&ucirc;ge (Sau)!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>harstu &ecirc;r uppestaun,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>harr et di k&icirc;n leid edaun.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Van daar ook de benamingen <i>Pfingstl&uuml;mmel, Pfingstschl&auml;fer, Wasservogel</i> (dewijl men hem in het water werpt) enz.
+
+</p>
+<p>Zeer nauw hiermee verwant is het Drentsche <span class="letterspaced">nustekook-gebruik</span>. &#8220;<i>Nust</i>koek&#8221; hangt met &#8220;nusselen&#8221;, d.i. talmen, samen.
+
+</p>
+<p>Op Pinkstermaandag spoeden zich, volgens de mededeeling van <span class="smallcaps">Dr. Bergsma</span> in den Nieuwen Drentschen Volksalm. 1900, bl. 104, de koejongens voor dag en dauw met de koeien naar de weiden. <a id="d0e7883"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7883">198</a>]</span>Die &#700;t laatst met zijn koeien &#8220;op den diek&#8221; verschijnt, d.i. op den gemeenschappelijken weg, die naar de verschillende weiden
+voert, heet <i>nustekook</i>. Zijn terugkomst wordt door de andere koejongens v&oacute;or op den dijk afgewacht; zij zetten hem een van russchen gevlochten steek
+op, slaan hem met brandnetels om hoofd en handen en trekken daarna zingend door het dorp; het opgehaalde geld wordt gemeenschappelijk
+verteerd. Aldus te Zuidlaren, Gasselte enz. Tegenwoordig versieren zich te Zuidlaren bijna alle kinderen met een russchen
+hoed en vragen geld aan de deuren. Te Zeegze is het gebruik afgeschaft.&#8212;Een eigenaardigen vorm, ook in het buitenland bekend,
+vertoont het gebruik te Borger. Daar wordt de <i>nustekook</i> geslagen, en een ander, een arme jongen, in bloeiende brem gestoken, wordt als <i>Pinksterbroed</i> het middelpunt van den optocht. Waar een <i>Pinksterbroed</i> is, is ook een <i>broedsleider</i>. Te Gees heet hij broedegom, te Zweeloo heeten ze broedhen en broedhaan. Te Gees is de Pinksterbruid het geheele jaar de
+versukkeling.
+
+</p>
+<p>De kinderen verzamelen zich te Koevorden aan den ingang van de weide en letten op, welk beest het laatste van den stal gekomen
+is en de weide binnentreedt. Die koe is dan &#700;t voorwerp van het feest der kinderen, &#700;s Namiddags plukken zij bloeiende braamtwijgen
+of ander groen, omhangen de koe daarmee en leiden ze onder schaterend gejuich de stad binnen, al zingende:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Pinksterbloed (of Pinksterbroed)
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Oranjezoet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe zit je zoo diep in de veeren?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Had je <i>wat eerder opgestaan</i>,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan had je geen nood gekregen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In Neder-Duitschland heet deze koe of os, die met bloemen getooid en bekroond wordt: <i>Pingstkaue, Pingstosse</i>. Vandaar het spreekwoord: &#8220;opgedirkt als een pingstos.&#8221; Men vergelijke met bovenstaand rijmpje het volgende, dat te Zuidlaren
+wordt gezongen van den <i>nustkoek</i> of langslaper:
+
+<a id="d0e7924"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7924">199</a>]</span></p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Nustkoek, nustkoek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zits dou zoo diep in de vaerren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kanst het geroup niet heurren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hast dou geen oogies van kiekerdekiek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Komst ja te laat met de koe&#700;n op den diek.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het kind, dat de koeien het eerst in de weide dreef, heet <i>vroegrijp</i>, het tweede <i>dauwworm</i>, het derde <i>midden-in-de-ton.</i>
+
+</p>
+<p>En nu weer een schoolgebruik, treffend door zijn overeenkomst. <span class="smallcaps">Dr. R. de Gheldere</span>, Dietsce Rime (Brugge 1896), bl. 148 beweert, dat men het meisje, dat op Pinksteravond te laat in school komt, <i>Sinksenbruid</i> noemt en dat haar wordt toegezongen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinksenbruid,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De loegaard uit!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hadt je <i>eerder opgestaan</i>,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gij hadt ook eerder naar school gegaan!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Bergues, in Fransch-Vlaanderen, werd den leerling, die daags v&oacute;&oacute;r de kermis te laat op school kwam, een biezenkroon op
+het hoofd gezet; zoo werd hij naar huis gejaagd en de schooljeugd achtervolgde hem zingende. Ik sprak reeds <a href="#d0e7686">bl. 194</a> over de overeenkomst met de gebruiken op Sint Thomasdag. Ook plachten te Sint Truiden de kinderen op Sint Thomasdag papieren
+kronen op te zetten.&#8212;
+
+</p>
+<p>Elders wordt de groeikracht gehuldigd in den vorm van bloemen, pinksterbloemen. Ik wensch hier echter nogmaals de opmerking
+te maken, dat wij in deze bloemen met een symbool te doen hebben, dat tot zuiver, niet-kultisch symbool geworden is. In Biekorf
+VI, bl. 366, leest men: &#8220;Den Vrijdag voor Cinxenhoogdag worden hoven, weiden en velden doorloopen van de kinders der vlaamsche
+bewaarschool der blauwe zusters binnen Veurne, die geheele panders blommen naar huis brengen. De hoogstgeschatte zijn de &#8220;&#8220;Cinxebruids&#8221;&#8221;
+(beuterblomme, <i>butterflower, jaunet</i>). &#700;s Avonds, met moeders <a id="d0e7977"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7977">200</a>]</span>hulpe, maken de kinders eenen hoepel van wijdauw, daarrond vlechten zij hunne geluwe &#8220;Cinxenbruids.&#8221; Zoo ook te Zutfen, waar
+de kinderen op de Pinksterdagen kronen uit hoepels maken (of kortelings nog maakten), die ze met groen en bloemen versieren
+en aan touwen ophangen. Te Hattem werd hierbij gezongen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Rosa [rozen], Rosa, Rosa bloeien op mijn hoed.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alles geld is alles goed;
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Kies, wie gij wilt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de schoonste, die gij vindt; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Over de stroopop op Pinksternacht spreek ik in het volgende hoofdstuk, II: Liefde en Huwelijk.
+
+</p>
+<p><b>Tweede Pinksterdag</b> is ten deele reeds besproken. Te Anderlecht (Z.-B.) hebben dan de bekende paarden-ommegangen plaats, evenals te Mechelen
+en te Werchter. De deelnemers rijden op hun getooide paarden eerst driemaal om de kerk, wonen daarna den dienst bij, en gaan
+dan nog driemaal om het hoogaltaar en het beeld van St. Gwijde (Guido). Men vergelijke dit gebruik met <i>Sunte Steffenjagen</i> (bl. 134). In Duitschland spreekt men van den meirit, <i>das Maireiten,</i> hetwelk <span class="smallcaps">Mannhardt</span> behandelt in zijn Baumkultus, bl. 347 vlg. De Pinkstruiters, d.i. de <i>Pfingstl</i> met zijn gevolg, rijden om de akkers ter bevordering der vruchtbaarheid. In Beneden-Beieren heeft dit op Pinkstermaandag,
+elders op Hemelvaartsdag of Paaschdag plaats. Ook b.v. in Zwaben heeft deze rit een kerkelijk karakter aangenomen: op de vier
+hoeken van den akker wordt daar het Evangelie gelezen, terwijl bij het <i>K&ouml;nigsreiten</i> in Oostenrijksch Silezi&euml;, waar alle notabelen aan dezen akkerrit deelnemen, gedurenden den ommegang vrome liederen gezongen
+worden ter afwering van onwe&ecirc;r en hagelslag.
+
+</p>
+<p>Op dezen dag worden veelal de schuttersfeesten der gilden gevierd, een aloud gebruik, dat den naam van <i>Pinxtergilden</i> voor sommige schuttersgilden rechtvaardigt. De gilden, waarover reeds <a href="#d0e7581">bl. 192</a> gesproken werd en nog verder sprake zal zijn, vertoonen, <a id="d0e8017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8017">201</a>]</span>evenals de Germaansche gilden over het algemeen, een gekerstenden vorm van de Oudgermaansche bloedsbroederschappen. Plicht
+was het eertijds, den kultus der afgestorven leden te behartigen door een lijkmaal, plicht bleef het later, het gildemaal
+te houden op het feest van den patroonheilige. Het schieten is dan wel een erfstuk der Oudgermaansche volksweerbaarheid. Wat
+den term betreft, hangt het woord <i>gilde</i> (vgl. <i>geld</i>), Middelnederl. <i>ghilde,</i> met het Oudnoorsche <i>gildi</i> samen, dat de beteekenissen van &#8220;inleg&#8221; en &#8220;gelag&#8221; in zich vereenigt; zie verder mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 115.
+
+</p>
+<p>De schuttersgilden, die men vindt in steden en dorpen, waren vroeger in Nederland volstrekt algemeen. Maar door het ijveren
+der predikanten werden vele gilden ontbonden, zoodat b.v. in Holland in de XVII<sup>e</sup> eeuw de meeste te gronde gingen. Zij bloeien nog in Limburg, Gelderland, Noord-Brabant en Belgi&euml;.
+
+</p>
+<p>Bij deze gilden heeft het vogelschieten echter meestal plaats op den feestdag van den patroonheilige of op kermis-Maandag;
+hierover nader in het volgende hoofdstuk, III: Huiselijk Verkeer. Over het gildewezen zie <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Gilden (Amsterdam 1866); De Volksvermaken, bl. 502; Volkskunde XVII, bl. 121; over de Pinksterviering <span class="smallcaps">J. H. Maronier</span>, Het Pinksterfeest (Arnhem 1894), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 247; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken, bl. 221 vlg.; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-D&uuml;ringsfeld</span>, <span lang="de">Das Festliche Jahr</span>, bl. 191; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 183; De Navorscher II, bl. 186; Drentsche Volksalm. XLIV, bl. 120; Biekorf XIII, bl. 161
+vlg., 177 vlg.
+
+</p>
+<p><b>Sint Jan de Dooper</b> (24 Juni) is de groote dag van het Midzomerfeest met zijn offervuren en offermaaltijden, en speelt daarom in het Germaansche
+volksleven een voorname rol. Reeds vroeg trad het geboortefeest van dezen heilige in verband met het Midzomer-, of Zonnestilstandsfeest,
+en dit verband werd nauwer, naarmate men meer innerlijke betrekking tusschen beide feesten meende te kunnen waarnemen. Zoo
+schrijft de H. <span class="smallcaps">Augustinus</span> (<i>Sermo</i> 289): &#8220;Opdat <a id="d0e8072"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8072">202</a>]</span>de mensch mocht vernederd worden, is heden geboren Johannes, nu de dagen beginnen af te nemen; opdat God verheven worde, is
+Christus geboren op dien dag, waarop de dagen beginnen te groeien.&#8221; Zoo werd dan ook b.v. het gebruik, dezen dag in stroomend
+water te baden (vgl. <a href="#d0e7581">bl. 192</a>), aldus gekerstend, dat men het gebruik bijhield ter eere van &#700;s Heeren doopsel in den Jordaan. Zeer heilzaam is ook de Sint
+Jansdauw, het dauwtrappen op Sint Jansdag. Planten, dien dag geplukt, bezitten groote tooverkracht. Maar vooral de <i>Sint Janstak</i> pleit voor de overeenkomst tusschen het Midzomerfeest en de Meiviering, hetgeen elders uit de oprichting van een meiboom
+op Sint Jansdag blijkt. Het is een krans van groen en bloemen, dien men buiten tegen den muur van het woonhuis hangt, waar
+hij blijft hangen, tot hij verdord is. Dit gebruik bestaat o.a. te Vortum, Beers, Afferden, Waalre. Hij beschermt tegen onwe&ecirc;r
+en moet bestaan uit korenbloemen, notenblaren en Sint Janskruid: de noteboom is een bekend vruchtbaarheidssymbool, en het
+Sint Janskruid (<i lang="la">sedum purpureum</i>), ook <i>Jaag den duivel</i> genoemd, heeft het vermogen, booze geesten te verdrijven. Te Duiven worden de huizen met noten- en rozentwijgen versierd.
+
+</p>
+<p>Op Sint Jansnacht drijven, evenals op de Walpurgisnacht, de geesten hun spel: het is een der geheimzinnige toovernachten.
+Dan snijdt men de wichelroede, dan plukt men Sint Janskruid, dan durft de schipper niet uitvaren op het Haringvliet. Dan legt
+men doeken buiten, om den Sint Jansdauw op te vangen, en deze dauw geneest voortreffelijk bij oogziekte (Vortum). Herhaaldelijk
+komt Sint Jan ook voor in de volkswe&ecirc;rkunde. Als de koekoek roept na Sint Jan, komt duurte.&#8212;V&oacute;or Sint Jan bidt om regen, na
+Sint Jan komt hij ongelegen.&#8212;Regent het na Sint Jan, dan <i>kort</i> (korrelt) het graan slecht, zegt men in Limburg.
+
+</p>
+<p>Op enkele plaatsen bestaan nog de oude Sint Jansvuren, <i>survivals</i> van het groote Zomeroffer; ook vertoonen zij vaak het karakter der noodvuren (<a href="#d0e3656">bl. 104</a>). Daags v&oacute;or Sint Jan gaan b.v. te Wichelen (O.-V.) de kinderen om brandhout rond, al zingende:
+
+<a id="d0e8099"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8099">203</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hout, hout, timmerhout,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij komen om Sint Janshout;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geeft een beetjen en houdt een beetjen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tot op Sint Peetersavond.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men vergelijke de uitdrukking in het Sint Maartenslied: &#8220;op Sint Jans manieren&#8221;, <a href="#d0e3982">bl. 111</a>.
+
+</p>
+<p>De meeste Sint Jansvuren zijn echter overgegaan op:
+
+</p>
+<p><b>Petrus en Paulusdag</b> (29 Juni), die ten deele nog in Limburg, maar vooral in Belgi&euml; gevierd wordt, waar men om het vuur danst, zingende:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Peeter, komt alhier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In ons ronde van plezier.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op vele plaatsen, waar vroeger het geheele volk aan de feestviering deel nam, is deze thans beperkt tot de kinderen. Aldus
+te Herdersem, Eename, Aspelare (O.-V.) enz., alsmede in vele dorpen van West-Vlaanderen; zie ook Rond den Heerd IX, bl. 257;
+Loquela III, bl. 10.
+
+</p>
+<p>Wat gebeurde met het Sint Maartensvuur, heeft ook met de Sint Pietersvuren plaats gehad: de feestviering werd veelal beperkt
+tot den rondedans om een kaarsje; aldus te Kruibeke, waar men zingt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter mee zijn bloote armen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die zou hem g&ecirc;ren komen warmen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men vergelijke het Sint Maartenslied, <a href="#d0e3843">bl. 109</a>.
+
+</p>
+<p>In geheel Oost-Vlaanderen en West-Brabant bestaat verder het gebruik van den <i>rozenhoed</i>. Het is een meigebruik, dat wij <a href="#d0e7977">bl. 200</a> te Zutfen en elders op Pinksterdag vonden. Enkele met bloemen en groen omwonden hoepels vormen een kroon, en deze hangt men
+aan een over de straat gespannen koord op. &#700;s Avonds wordt hieronder gedanst en gezongen; zoo b.v. te Lokeren:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter, die is goed
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al voor onzen (<i>bis</i>)</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza"><a id="d0e8156"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8156">204</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter, die is goed
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al voor onzen rozenhoed.</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div>
+<p>Te Wetteren plaatst men onder den rozenhoed een tafeltje met brandende kaarsjes, en daaromheen dansen de kinderen, zingende:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>St. Pieter is onze Patroon!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij zullen hem gaan vieren;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij maken hem een kroon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Te midden van onz&#700; plezieren!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bom la la, bom la la, bom la la sa sa!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En daar heeft niemand iets aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Troe la la, troe la la!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En daar heeft niemand iets aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Troe la la sa sa.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Wij herinneren er aan, met het oog op dit kaarsje-ronddansen onder de kroon, dat het oudtijds de gewoonte was, bloemen, kransen
+en kruiden in het zuiverend offervuur te werpen, waar men omheen danste en overheen sprong. Vooral notenblaren worden plaatselijk
+in de Sint Jansvuren geworpen; vgl. <a href="#d0e8072">bl. 202</a> en de steeds fundamentale behandeling van het Sint Jansvuur bij <span class="smallcaps">Grimm</span>, Deutsche Mythologie I, bl. 513. Dat het gebruik van den rozenhoed eertijds ook elders met vuurstoken gepaard ging, blijkt
+uit een liedje uit het land van Waas:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Stokvier, maakt stokvier!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter is alhier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om zijn bloote armen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nog wat te warmen; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Ter-Alfene vindt men nog het algemeen-Germaansche, sterksprekende vruchtbaarheidsgebruik, dat jongelieden dien dag met
+de zweepen klappend rondloopen. Zoo ook te Wambeek (Z.-B.); te Roesbrugge-Haringe (W.-V.) gebeurt dit op Sint Elooi.
+
+</p>
+<p>Mettertijd heeft men den rozenhoed in verband gebracht met de <a id="d0e8204"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8204">205</a>]</span>pauselijke tiaar. Een ander Christianisme is de visschersprocessie te Rumpst.
+
+</p>
+<p><b>Sint Marten-in-den-Zomer (4 Juli),</b> ook de &#8220;Warme Marten&#8221; genoemd, draagt in West-Vlaanderen den naam van <i>Schuddekorfdag</i>, ofschoon van geen schuddekorfgebruik sprake is. Hoogstwaarschijnlijk is deze benaming aan Sint Maarten-in-den-Winter ontleend.
+
+</p>
+<p><b>Maria Hemelvaart (15 Aug.)</b>, ook genoemd <i>Maria-Kruidwisch,</i> of <i>O.L. Vrouw Kruidwijn</i> (=wijding), wordt vooral in Limburg gevierd; hier is de feestviering uit Duitschland, waar zij algemeen is, ingevoerd. Weken
+te voren reeds worden door de kinderen allerhande kruiden en bloemen verzameld, en op den feestdag wordt een reusachtige ruiker
+ter kerke gebracht, waarin de geheele midzomerflora vertegenwoordigd is, maar toch vooral de koningskaars of hemelbrand prijkt,
+de Limburgsche kruidwisch bij uitnemendheid. Deze gewijde bloemen dienen&#8212;ongeveer als de palm&#8212;als behoedmiddel tegen onwe&szlig;r,
+ziekten enz. Als het onwe&ecirc;rt, worden zij onder het bidden van den <i>huiszegen</i> verbrand.
+
+</p>
+<p>Aan den Rijn moeten deze kruiden Donderdags te voren (volksetymologisch verband met &#8220;donder&#8221;?) bij zonsopgang met de hand
+geplukt worden. Deze omstandigheid doet vermoeden, dat het gebruik wellicht van Oudgermaansche afkomst is en oorspronkelijk
+op natuurvereering berustte, of de een of andere Germaansche godheid gold. Wat hiervan zij, de treffende legende, waarvolgens
+de Apostelen in het graf van Maria in stede van haar lichaam een weelde van geurige bloemen en kruiden vonden, schenkt aan
+dit gebruik een onmiskenbaar christelijk karakter.&#8212;
+
+</p>
+<p>De zomermaanden zijn ook het tijdperk der <span class="letterspaced">bedevaarten</span> of processies naar befaamde bedevaartsplaatsen, uiteraard meerendeels in het Zuiden van het volksgebied. Voor Noord-Nederland
+noem ik Heiloo, den Briel, voor de zuidelijke provincies Kevelaer, Roermond, Scherpenheuvel (kaarsjesprocessie) en Brugge
+(H. Bloed). Van plaatselijke ommegangen dient de Boetprocessie te Veurne en de zevenjarige jubileum-processie te Hasselt (<i>Virga Jesse</i>) te worden vermeld. <a id="d0e8236"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8236">206</a>]</span>De straten der plaats, waar de processie gehouden wordt, zijn feestelijk getooid; bloemen, groen en papierknipsels zijn gestrooid
+over den te volgen weg. Het volksgeloof wil, dat dit processiestrooisel beschermende macht bezit tegen ratten en muizen, en
+tegen onwe&ecirc;r; ook legt men het tusschen het graan, want het waarborgt een overvloedigen oogst en weert &#8220;het zwart&#8221; uit de
+tarwe.
+
+</p>
+<p>Sommige dezer processies zijn zeer oud en met het volksleven samengegroeid, zoodat zij als tijdsbepaling dienst doen, of in
+dagelijksche zegswijzen zijn binnengedrongen. Zoo hoort men b.v. te Venloo, dat de bramen rijpen, &#8220;als de processie naar Kevelaer
+gaat&#8221;, en dat &#8220;als de processie van Kevelaer terugkomt, geen oud wijfje aan het spinnewiel blijft&#8221;. Zijn de straten doodsch
+en verlaten, dan &#8220;lijkt het wel, of de processie naar Kevelaer is&#8221;; enz.
+
+</p>
+<p>Te Blitterswijk zingt men:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik zeug zo g&ecirc;r no K&ecirc;vele goan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wen er mar gene grune wolf zaat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Joa, joa, do zit er ene,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nie der zit er gene.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Over de karakteristieke processievaantjes spreek ik nader in het Vijfde Hoofdstuk: Volkskunst. Bij gelegenheid der Hasseltsche
+processie bestaat het eigenaardig gebruik, aan het volk erwtensoep met stukjes spek uit te deelen; dit doen de leden van de
+Broederschap onder feestelijk beiaardspel. Zie <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 92 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 253; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-D&iacute;ringsfeld</span>, Das festliche Jahr, bl. 288, 297.
+
+</p>
+<p><b>Maria-Geboorte</b> (8 Sept.) wordt ter onderscheiding van het feest op 15 Aug. de &#8220;Kleine Lieve Vrouw&#8221; genoemd. In sommige streken van Vlaanderen
+was het bekend onder den naam van <i>zwaluwen-afscheidsdag.</i> In den avond van den 7<sup>den</sup> September liet men in zekere Westvlaamsche dorpen nooit na, te drinken op de gelukkige afreis der zwaluwen van Onze Lieve
+Vrouw. Volgens een bekoorlijke legende vroeg Maria, in een arme vrouw verkleed, eens een voerman <a id="d0e8275"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8275">207</a>]</span>te drinken en reikte hem, om den drank op te vangen, den blanken kelk der haagwinde. Vandaar, zegt de Brugsche Zondagsbode,
+dat in eenige dorpen van Vlaanderen de meisjes op O.L. Vrouw-Geboorte &#8220;tikken&#8221; en drinken uit zulke bloembekertjes, in de
+rondte dansen en zingen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Aan Ons Lieve Vrouwen geboort
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gaan de lieve zwaluwen voort.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><b>Michielsdag</b> (29 Sept.) kan worden beschouwd als het einde van den zomer en het begin van den voorwinter, of der herfstperiode: zooals
+gezegd, kenden onze voorouders, en ten deele het volk heden nog, slechts zomer en winter. Nu wordt de ploeg geborgen. Wij
+krijgen reeds een voorspel van de herfst- en wintergaven in de Vlaamsche <i>vollerte</i>, een bijzonder soort wittebrood, dat men &#700;s nachts ter sluik de kinderen onder het hoofdkussen legt, om bij het ontwaken
+gevonden te worden. Voorheen dronk men dezen dag de <i>Micha&euml;ls-minne,</i> zie mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 234.
+
+</p>
+<p>Deze dag is een kritische dag, van belang in de volkswe&ecirc;rkunde. Bekend is ook de <i>Sint Michielszomer</i>, waarop wel betrekking heeft het Vlaamsche paailiedje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Draaie, draaie, wielke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>t&#700; Avond komt Machielke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Komt Machielke t&#700; avond niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij en komt van g&#700;heel de weke niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En de kinderen op den Vlaamschen Steenweg te Brussel zingen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Sinte-Michiel
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Draait zijn wiel
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mee zijnen blooten erremen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De verwantschap van Sint Michiels- met Sint Maartensdag blijkt ook nog uit de Drentsche <i>Sint Michielsjacht</i>.
+
+</p>
+<p><b>Allerheiligen</b> (1 Nov.) brengt somwijlen den Allerheiligen-zomer, <a id="d0e8324"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8324">208</a>]</span>ook wel door het volk &#8220;Oudewijven-zomer&#8221; genoemd.&#8212;Reeds in den namiddag begint in de katholieke streken het bezoek der graven,
+immers het is de vooravond van
+
+</p>
+<p><b>Allerzielen</b> (2 Nov.). Als de stormwind begon te huilen door de ontbladerde boomen, dan stormde het dooden-, het geestenheir door het
+luchtruim, en in den aanvang van dit tijdperk vierden de oude Germanen hun doodendag. Na de invoering van het Christendom
+werd deze private feestviering gekerstend en steunde voortaan op het geloof aan de &#8220;gemeenschap der heiligen&#8221;, terwijl ook
+de min of meer animistische gebruiken, als het bezoeken der graven, het branden van kaarsen, het brengen van bloemen of spijsoffers,
+&ograve;f officieel werden afgeschaft, &ograve;f in christelijken zin werden hervormd; hetgeen natuurlijk niet belette, dat nog heel wat
+animistische voorstellingen en gebruiken bij het volk bleven voortbestaan. Als het stormt, spreekt men thans nog van den <i>zielewagen</i>, en rond Scherpenheuvel heet het: &#8220;dit zijn zielkes uit het vagevuur, die vragen verlost te worden&#8221;. Op meerdere plaatsen
+heerscht het volksgeloof, dat de &#8220;geloovige zielen&#8221; gedurende de twee eerste Novemberdagen het vagevuur mogen verlaten en
+haar vroegere woonsteden bezoeken. Natuurlijk geeft dit rondwaren der zielen aanleiding tot menige bijgeloovige vrees. Kerkelijk
+werd de 2<sup>de</sup> November aan de nagedachtenis der geloovige zielen gewijd, het eerst door <span class="smallcaps">Odilo</span>, abt van Cluny, in 998; later werd dit gebruik door verscheidene diocesen gevolgd, het eerst door Luik, waar bisschop <span class="smallcaps">Notker</span> het in het begin der XI<sup>e</sup> eeuw invoerde. Zie <span class="smallcaps">H. Kellner</span>, Heortologie&sup3; (Freiburg i/B. 1911), bl. 242, 248.
+
+</p>
+<p>Op tal van plaatsen in Vlaanderen bakt men <i>zielebroodjes</i> of <i>zieltjeskoeken</i>, een bijzonderen vorm van koeken, en deze laat men &#700;s nachts &#8220;voor de arme zielen&#8221; staan; hieruit spreekt duidelijk de animistische
+voorstelling van het stoffelijk voortbestaan der ziel in of nabij het graf. Of ook, de zieltjeskoek wordt in de asch geworpen
+of zelf genuttigd, waarbij dan de grondstelling geldt: &#8220;hoe meer men eet, hoe meer zieltjes men verlost.&#8221; Ik herinner <a id="d0e8356"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8356">209</a>]</span>hier aan de zieltjesbroodjes van Dixmuiden, Nieuwpoort, Veurne, Aalst en Yperen. Ter vergelijking diene, dat in Karinthi,
+bij het toebereiden der spijzen &#8220;voor de arme zielen&#8221;, iets in het vuur wordt geworpen, terwijl men in Tirol het overgeblevene
+van het avondeten op tafel laat staan met de woorden: &#8220;Das geh&ouml;rt den armen Seelen.&#8221; Vgl. <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde XIV, bl. 140; H. <span class="smallcaps">Coninckx</span>, Mechelsche gebruiken I, bl. 21.
+
+</p>
+<p>Met deze zielebroodjes hangt allicht samen het gebruik, op <b>Sint Hubertusdag</b> (3 Nov.) zoogenaamde <i>Hubertusbroodjes</i> te laten wijden, zooals in Vlaanderen en Limburg geschiedt. Volgens de legende was de H. <span class="smallcaps">Hubertus</span>, eerste bisschop van Luik, een hartstochtelijk jager. Vandaar, dat hij als patroon der jagers geldt en tegen de hondsdolheid
+wordt aangeroepen. In Belgi&euml; zijn onder het volk bezweringsformules gangbaar als deze, om de dolle honden af te weren:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik kwam al over Sint-Huibrecht zijn graf,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zonder stok of zonder staf;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kwaden hond, sta stille:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het is Sint-Huibrechts wille.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e8384"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8384">210</a>]</span></div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e4055" href="#d0e4055src" class="noteref">1</a></span> Te Utrecht werd jaarlijks met klokgeklep aangekondigd, &#8220;dattet die arme luden weten moegen&#8221;, dat van stadswege elk &#8220;arme mensche,
+die daer coemt, enen Hollandsen penninc of een Hollantsch penninckbrood&#8221; kon ontvangen.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e5586" href="#d0e5586src" class="noteref">2</a></span>
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e8385" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Het Privaatleven.</h2>
+<div class="div2" id="d0e8388">
+<h3 class="normal">I. Geboorte, doop, kindsheid.</h3>
+<p>De <b>geboorte</b> van het kind is met gulden sprookjesdraden omsponnen. De ooievaar brengt ze, de heilige vogel, die volgens zijn naam zelf
+&#8220;met geluk komt&#8221;, de <i>heil-&ouml;ver,</i> zooals hij in den Achterhoek heet. Hij haalt ze met zijn snavel uit den vijver, evenals op de weilanden de spartelende kikkertjes
+uit de slooten:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Eibert, eibert, langebeen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waarom is je poot zoo kleen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waarom is je bek zoo lang?&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Omdat &#700;k altied kikkers vang.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Daar bij zijn komst in het land de groei- en teelkracht in de natuur zich openbaren, verwacht men dan ook de geboorte van
+het jonge menschenleven:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ooievaar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Lepelaar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Takkedief,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ooievaar heeft de kindertjes lief.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Kuilenburg zingt men:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ooievare klep,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met je langen bek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met je lange pooten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ga je over slooten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ga je over &#700;t huis:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Breng me een broertje of een zusje thuis.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e8434"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8434">211</a>]</span><p>De ooievaar brengt heil en zegen. Waar hij op het huis zetelt, woont geluk; wie een ooievaarsnest op zijn dak heeft, wordt
+benijd en een misdaad is het, zulk een nest uit te halen. Niet alleen in Westfalen en de Rijnprovincie, ook in Nederland is
+hij populair, is hij haast een nationale vogel geworden, vooral in het waterrijke Noorden. Hij brengt voor broertjes en zusjes
+de &#8220;muisjes&#8221; mee. Vergel, <a href="#d0e3113">bl. 85</a>.
+
+</p>
+<p>Maar de kinderen komen ook uit bronnen, putten, vijvers of uit den watermolen, en wel volgens een Oudgermaansche opvatting,
+dat nl. het leven uit de bronnen komt en na den dood ook weer tot bronnen en vijvers terugkeert. Wij ontmoeten hier den bronnenkultus,
+zoo populair bij de Franken, Saksen en Friezen; hij verklaart tevens de verhouding, waarin Holda als godin der geboorte en
+des doods tot de bronnen staat. In zijn diepste wezen berust hij op wijding en symboliseering der animale vruchtbaarheid en
+levenskracht. Te Deventer komen de kleinen uit den Hoenderput, te Almeloo uit den Kloosterput, in de stad Groningen uit de
+<i>Woalpudde</i>, de pomp in &#700;t wijde van de Heerestraat; in de Zaansche dorpen uit de watermolens, in het Oldambt van Groningen uit den Dollard.
+Elders vinden wij sporen van het oude volksgeloof, dat de bewoners van het zielenrijk over water in een schip het land der
+levenden bereiken. Zoo komen in sommige deelen van Friesland de kinderen uit de Wouden, en de kraamvrouw doet een Woudreis
+om ze te halen in een scheepje met een wit zeiltje en een paar witte zwaantjes er voor. Te Amsterdam komen zij overgevaren
+uit de Volewijk, in de Beemster worden zij met een schuitje uit den rietschoot gehaald. Te Hekelgem (Z.B.) gaan de kinderen
+kijken in het Kluizeputteken van O.L. Vrouw-ter-kluis om te zien, of er geen kindje in ligt. Of wel ze leggen zich met het
+oor op den rand van den put en denken dan soms kindergeschrei te hooren.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, ook de vegetatie openbaart jeugdige levenskracht, en daarom komen de kinderen uit holle boomen, groeien in de boomen,
+komen uit de kool en andere planten. In de Friesche Wouden en <a id="d0e8447"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8447">212</a>]</span>vooral ook in Noord-Holland groeien zij in de boomen als appelen en roepen dan:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Pluk mijn! pluk mijn!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Zal alle dagen zoet zijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De holle boomen zijn kinderen-telend in sommige gedeelten van Noord-Holland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen en
+Friesland. Te Utrecht werden de kinderen uit den Munnekenboom geschud, een zeer ouden lindenboom in den tuin van het vroegere
+Karthuizerklooster aan de Vecht buiten de Weerdpoort. In Belgi&euml; laat het volksgeloof ze veelal groeien aan rosmarijnstruiken.
+Waarom juist aan rosmarijnstruiken? Zeker is het niet toevallig, dat het jeugdige echtpaar bij voorkeur met rosmarijn is getooid
+en dat &#8220;de slag met de levensroede&#8221;, die, zooals wij zagen, vruchtbaarheid beoogt, veelal met rozemarijnstengels wordt toegediend.&#8212;Wellicht
+moeten de holle boomen echter anders beoordeeld worden dan de gewone boomen, en zag men in hen slechts een toegang tot de
+geheimzinnige onderaardsche wereld.
+
+</p>
+<p>Laat ik hier ten slotte aan toevoegen, dat de kinderen ook door dokter of vroedvrouw gebracht worden, of door de ouders worden
+gekocht, b.v. in missielanden. Zie hierover vooral <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Volkskunde XXII, bl. 18, 143, 193; XXIII, bl. 29; <span class="smallcaps">Knappert</span>, Folklore, bl. 188 vlg.; Utrechtsche Volksalmanak, 1853, bl. 2 vlg.
+
+</p>
+<p>Vrouwen in gezegenden staat ondervinden een bijzondere oplettendheid van den kant der buurvrouwen en vriendinnen. Zij mogen
+geen leelijke of vreemde dingen zien en moeten den aanblik van kreupelen en roodharigen vermijden. Wordt het kind geboren
+met hazenlip of ander gebrek, dan is dit hoofdzakelijk te wijten aan de onvoorzichtigheid der moeder tijdens haar zwangerschap.
+Tot haar omgeving staat zij in sympathetisch verband: een boom, die voor het eerst vruchten draagt, zal overvloediger dragen,
+als een vrouw in den tijd der verwachting van de vruchten eet. Verder is het een algemeen verbreide meening, dat het zeer
+verkeerd is gedurende <a id="d0e8466"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8466">213</a>]</span>de zwangerschap waschgoed op te hangen, onder een drooglijn door te loopen, met de armen boven het hoofd te slapen. Over deze
+en dergelijke volksopvattingen zie vooral <span class="smallcaps">M. A. van Andel</span>, Volksgeneeskunde in Nederland (Utrecht 1909), bl. 105 vlg.
+
+</p>
+<p>De vertraging der geboorte en het verstrijken van den barenstijd, naar berekening, wordt veelal toegeschreven aan den invloed
+der maan: &#8220;Zij zal de nieuwe maan, het eerste kwartier afwachten&#8221;, ineenen de buurvrouwen.
+
+</p>
+<p>Wordt het kind met een stuk der vliezen over het hoofd geboren, met &#8220;den helm&#8221;, dan is het <i>beeldwit</i> (blijkbaar een verbastering van het Middelnederl. <i>belewitte</i>, zie <a href="#d0e2494">bl. 67</a>): zoo iemand kan voorspellingen doen omtrent sterfgevallen, branden en het vergaan van schepen. Sommigen, die met den helm
+geboren zijn, moeten &#700;s nachts opstaan, om de hekken te openen voor een lijkwagen. De helm en navelstreng spelen ook als toovermiddel
+in onze landen zoowel als elders een niet onbeduidende rol in het volksgeloof; zie vooral <span class="smallcaps">M. Sabbe</span> in Volkskunde XXIII, bl. 91 vlg.; en <span class="smallcaps">R. Meringer</span> in <span lang="de">W&ouml;rter und Sachen</span>, V, bl. 43 vlg. Ook Zondags- en Kerstkinderen kunnen in de toekomst zien; het zijn gelukskinderen, evenals de Woensdagskinderen;
+Vrijdagskinderen sterven spoedig. Kinderen met een dubbele kruin worden knap of koppig. De roodharigen zijn &#8220;van God geteekend&#8221;
+en staan aan plagerij en bespotting bloot: &#8220;Rood haar en elzenhout groeien op slechten grond&#8221;, meent het volk. Zie <span class="smallcaps">Prof. J. W. Muller</span>, Volkskunde XIX, bl. 8; <span class="smallcaps">Prof. Verdam</span>, Handel. en Mededeel. v. d. Maatschappij der Nederl. Letterkunde te Leiden 1897&#8212;98; <span class="smallcaps">H. Heuvel</span>, Driem. Bladen II, bl. 8.
+
+</p>
+<p>Terstond na de geboorte ontvangt in katholieke streken het kind den vaderlijken zegen. De baker geeft het eerste bad en met
+dit badwater worden in Duitschland jonge boompjes begoten: z&oacute;o, als het boompje groeit, zal ook het kind groeien en gedijen.
+Dit hangt samen met de opvatting, dat het leven van den mensch als het ware een dubbelganger heeft in het vegetatieve leven
+van een boom, die al zijn lotsbeschikkingen deelt of zelfs bepaalt: een <a id="d0e8504"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8504">214</a>]</span>opvatting, die stoelt op de animistische voorstelling eener wezenlijke overeenkomst tusschen de plant en den mensch. Vandaar
+het planten van den <span class="letterspaced">levensboom</span> bij de geboorte, een gebruik, vooral bij de Zuid-Slaven in zwang en door <span class="smallcaps">Fr. Krauss</span> in zijn <span lang="de">Volksglaube und religi&ouml;ser Brauch der S&uuml;dslaven</span> (Munster 1890), bl. 32 vlg. zoo treffend geschetst. Ook bij de huwelijksgebruiken speelt deze levensboom een rol. In het
+Limburgsche is dit veelal een eik, beuk of vruchtboom, al dreigt het gebruik thans uit te sterven; en ook in menig Vlaamsch
+dorp kent men nog het geboorteboompje, doorgaans door den vader in den tuin geplant, als zijn vrouw hem een telg schenkt:
+dit boompje zal m&egrave;t het kind, als zijn evenbeeld, opgroeien en bloeien, om eenmaal te verdorren. Voor jongens kiest men een
+noten- of appelboom, voor meisjes een pereboom. Is het een goed noten- of appeljaar, dan worden veel jongens geboren; zijn
+de peren overvloedig, dan komen veel meisjes ter wereld. Ik herinner nog aan de treffende spreekwijze: &#8220;zijn levensboom verdort.&#8221;
+Zie <span class="smallcaps">Is. Teirlinck</span>, De Plant&#8212;een levend, bezield, handelend wezen (Gent 1892); Bloeiende Reuzen (Rousselare 1886). De vroedvrouw (<i>wiezemo&ecirc;r, wiesvrouiv</i>), die den geneesheer vervangt, is ook meestal zeer bedreven in de lotsvoorspelling van den pas geborene. De baker laat het
+kind kijken en strijkt daarvoor de gebruikelijke fooien op.&#8212;En nu, voorzichtig! De kleine mag niet op de linker zij worden
+gelegd, anders wordt hij linksch; men mag niet over de wieg heen reiken, waar hij slaapt; men mag niet met een ledige wieg
+wiegen, dat verijdelt de nachtrust, &ograve;f het kind sterft. Het mag niet gemeten worden, anders meet men zijn doodkistje. Houdt
+het zijn vuistjes gesloten, dan wordt het gierig; houdt het ze open, dan wordt het vrijgevig. Van een stuurschen, onwilligen
+jongen zegt men in Limburg; &#8220;hij is overkops gewiegd&#8221;. Ook moet de moeder de nagels van den jonggeborene afbijten, anders
+leert hij stelen. Het afknippen der nagels en der haren, het baden, enz., hetgeen bij de natuurvolken dikwijls als ritueele
+handeling beschouwd wordt, behoort tot de zoogenaamde <span class="letterspaced">scheidingsgebruiken</span>, <a id="d0e8524"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8524">215</a>]</span>die ten doel hebben, ook een inwendige scheiding te bewerkstelligen; zie hierover vooral <span class="smallcaps">A. Van Gennep</span>, Les rites de passage (Paris 1909), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Paul Sartori</span>, Sitte und Brauch 1 (Leipzig 1910), bl. 18. De scheidingsgebruiken vormen m&egrave;t de opname-gebruiken in hoofdzaak de groep der
+<span class="letterspaced">overgangsgebruiken</span>, die den overgang van den eenen toestand tot den anderen, van de eene sociale groep tot de andere, plegen te kenmerken; bij
+de volken met lagere kultuur zijn zij meestal in magisch-religieuze vormen gehuld.
+
+</p>
+<p>Wanneer ik nu zeg, dat tot onze <span class="letterspaced">opname-gebruiken</span> in de allereerste plaats <b>het doopsel</b> en de naamgeving behooren, bedoel ik allerminst, hierin een criterium voor lagere kultuur te ontdekken. Integendeel! Immers
+het lagere ligt niet in het religieuze, maar in het magico-religieuze,&#8212;het <i>lagere</i>, zonder dat hierdoor iets ten gunste van de prioriteit dezer kultuurlaag wordt beslist. Peter en meter worden doorgaans genomen
+uit de naaste bloedverwanten. Veelal geeft de peter aan het kind zijn naam en beschouwt dit als zijn recht; geeft men het
+kind den naam der ouders, dan sterft het v&oacute;or de ouders. Het erft de hoedanigheden van peter en meter; ook neemt de doodstrijd
+van iemand, wiens meter nog leeft, geen einde, zoolang deze niet aan het ziekbed verschijnt. Bij den doop van den eersten
+zoon is gewoonlijk de mansvader peter, bij den doop van het eerste meisje de vrouwsmoeder meter.
+
+</p>
+<p>Ongedoopte kinderen zwerven na hun dood als dwaaltochten rond boven de moerassen of vormen een deel van de Wilde Jacht. Kinderen,
+die, gedoopt zijnde, sterven, worden engeltjes: in Duitschland kent men den <i>Engelgarten</i>, de begraafplaats van gedoopte kinderen.
+
+</p>
+<p>Kinderzegen beschouwt men in Groot-Nederland, althans op het platte land, grootendeels nog als geluk en als eere, al is het
+treffende Boheemsche spreekwoord onbekend: &#8220;Zooveel kinderen de vrouw heeft, zooveel sporten komt zij den hemel nader&#8221;.
+
+</p>
+<p>Het doopkleed wordt in vele families zorgvuldig bewaard. Nog bestaan kanten doopkleeden van groote waarde in sommige families,
+waarin vijf geslachten ten doop gedragen werden. Peter en meter <a id="d0e8558"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8558">216</a>]</span>plachten eertijds aan hun petekind een <i>pillegift</i> te schenken, een woord, dat nog voortleeft in het Westvlaamsche <i>villegift</i>: een gouden penning, zilveren lepel, of iets dergelijks.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk gaan geboorte en doopsel ook met de noodige feestelijkheden gepaard, &#8220;&#700;t Kind verdrinken&#8221;, noemde men voorheen
+het feest voor de buurvrouwen. Ook het <i>doopmaal</i> was vast gebruik. In Belgi&euml; wordt na den doop de noodige <i>kindersuiker</i> gekocht, om deze aan de buurtjeugd uit te deelen; en ook in Noord-Nederland worden buren, vrienden, magen, die &#8220;het kindje
+komen kijken&#8221;, plaatselijk nog op <i>suikerdebol</i> onthaald. Te Weert eet men een soort wittebroodsbollen, <i>lommerten</i> genaamd. &#8220;Het kindje gaan zien&#8221; is op menig Limburgsch dorp synomien geworden van: een glaasje gaan drinken in een herberg
+zonder vergunning. Het gewoon onthaal bestaat echter in koffie, wittebrood en beschuit, bestrooid met suikerkorrels: <i>s&ograve;kerk&ouml;rkes</i> of <i>muisjes</i>, wit en rood, wat nog met de sekse in verband wordt gebracht. De Friesche term is <i>poppebak</i>, en men vertelt, dat de <i>lytse pop</i> (het kraamkind) zulke <i>bakken</i> heeft meegebracht. Of wij hierin een overleefsel van offergaven moeten zien, durf ik niet uitmaken.
+
+</p>
+<p>Een ander gebruik is dit, dat gedurende negen dagen, die de bevalling volgen en waarin de kraamvrouw het bed moet houden,
+de buurvrouwen en vriendinnen, veelal gezamenlijk, haar komen bezoeken en het een of ander ten geschenke meebrengen; dit heet
+in Limburg: <i>met den eierschoot gaan</i>, in Noord-Brabant: <i>met den krommen arm</i> of <i>de kromme slip gaan</i>. Ook in het noordelijk gebied kent men <i>kraamschudden</i>; het geschenk bestaat gewoonlijk in krentebrood. Te Brugge heet dit gebruik <i>prijken</i>, elders <i>paanderen</i>, ook <i>te paanderinge</i> of <i>te pronkinge gaan</i>.
+
+</p>
+<p>Na een bepaalden dag houdt dan de moeder den <span class="letterspaced">kerkgang</span>, en wel in navolging van Maria, die het voorschrift der Joodsche wet nakwam, waarvolgens de vrouwen, veertig dagen na de
+geboorte van een zoon, zich tempelwaarts moesten begeven ter reiniging en om het kind aan den Heer op te dragen. De kraamvrouw
+wordt <a id="d0e8626"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8626">217</a>]</span>op dezen gang door de buurvrouwen vergezeld; na afloop van de plechtigheid heeft in katholieke streken dan voorgoed de traktatie
+op koffie en stoete, en brandewijn met rozijnen of kraamanijs plaats, die den naam van <i>kindjeskermis</i> of <i>kindjeskoffie</i> draagt, en beantwoordt aan het Drentsche <i lang="nl-dia">wievemoal</i> en de Friesche <i lang="fy">wievedei</i>. De Westvlamingen heeten dit de <i>koffiebale</i>. Met jonge vrouwen, nog niet moeder, wordt bij die gelegenheid wel eens wat gesold; men geeft ze schijnbaar een eereplaats
+en zij krijgt den kleine op den schoot. In Friesland nam dit gekscheren enkele malen een ruwen vorm aan; zie <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 222. Deze traktatie wordt ook wel <i>kinderbier</i> genoemd; hierin heeft <i>bier</i> natuurlijk een algemeene beteekenis, die wij nog herhaaldelijk zullen ontmoeten.
+
+</p>
+<p>De <span class="letterspaced">ziekten</span> van het kind gedurende de eerste levensjaren worden vaak aan beheksen toegeschreven: stuipen, mazelen, kinkhoest, Oude Man
+(<i>rachitis</i>) enz. Maar het volk weet raad en heeft voor al die kwalen geneesmiddelen, waarop ik bij de behandeling der Volksgeneeskunde
+terug kom. Over het algemeen maakt men een veelvuldig gebruik van amuletten, b.v. een snoer pioenzaden, een rozenkoortje (rood
+katoenen koordje), een kettinkje van lijsterbessen enz. tegen stuipen en moeilijke doorbraak der tanden. Eigenaardig is in
+Belgi&euml; de vereering van <i>Sint Jan den Grijzer</i> of <i>Krijter</i> (Sint Jan in den Olie) en van <i>O.L. Vrouwe ter Ruste</i> tegen het schreien en woelen der kinderen (sympathie).
+
+</p>
+<p>Een heuglijke gebeurtenis is het doorbreken van den eersten tand. Op meer gevorderden leeftijd werpt het kind doorbrekende
+melktanden of ook andere tanden over het hoofd en zingt daarbij:
+
+</p>
+<p>Zuid-Holland:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Onze Lieve Heertje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar hebt U een oude tand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef me weer een nieuwe tand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die er vaster in staat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En er niet meer uit gaat.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e8684"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8684">218</a>]</span><p>Sluis:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Vleremuis
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kom &#700;t avond t&#700;huis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Breng mijn nieuwen tand t&#700;huis.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Mijn oude is versleten,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Mijn moeder mag &#700;t niet weten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft geen geld,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heeft het al op hoopen gesteld.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Tiel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Muis, muis, gimme een tand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die der noot meer uit kan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vlaanderen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Muize&#8212;muize&#8212;manneken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef mij een ander tanneken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Liever &#700;nen tand van been,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als eenen van steen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dat de muis, het knaagdier, hier als sympathetisch tooverdier geldt, is duidelijk. Als merkwaardigheid zij vermeld, dat soortgelijke
+formules, waarin de muis voorkomt, in gebruik zijn in Brandenburg, de Rijnprovincie, Tirol, W&uuml;rtemberg, Hessen, Baden, Pruisen,
+Bohemen, Galici&euml;, Bukowina en Rusland. Zie <span class="smallcaps">Van Andel</span>, Volksgeneeskunst, bl. 142 vlg.
+
+</p>
+<p>Nu meene men echter niet, dat alleen tooverij en bijgeloof hun schepter zwaaien over de prille dagen der kindsheid. Het is
+waar, geen tijdperk wellicht in het menschelijk leven wordt z&oacute;o door traditioneele vormen en leefregels beheerscht, die wortelen
+in het meest primitieve volksgeloof. Maar den boventoon voert toch koesterende moederliefde en blijde vadertrots, aldoor geprikkeld
+en gevoed door de hulpbehoevendheid van den kleinen lieveling. Wie in deze eerste dagen de gezellige huiskamer met haar gulden
+innigheid, haar guitig wiegje, welhaast haar drukken kinderstoel, van zonneglans en zonnewarmte doet tintelen,&#8212;het is de kleine
+dwingeland in het hagelwitte <a id="d0e8727"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8727">219</a>]</span>linnen, waarin hij reeds zoo lang werd verbeid en dat de Hollandsche en de Vlaamsche moeder in de blijde dagen harer verwachting
+met moederweelde en vreugde-kloppend hart heeft toebereid. Hoe teekenend en hoe innig, hoe berekend voor de luistergrage oortjes,
+die na&iuml;eve <b>wiegeliedjes</b>, met hun beperkte notenbeweging en hun rijkdom aan klankgehalte, waarin de rythmische wiegbeweging, maar ook moederlijke
+bezorgdheid en liefde zoo duidelijk hoorbaar doorklinken:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Slaap, kindje, slaap!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar buiten loopt een schaap,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het heeft vier witte voetjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het drinkt zijn melk zoo zoetjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Slaap, kindje slaap!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het heeft zoo&#700;n witte wol
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En &#700;t drinkt zijn buikje vol.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit ver verspreid wiegeliedje vinden wij met talrijke varianten in de verschillende dialekten; zoo b.v. in het Limburgsch:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sloap, kieneke, sloap!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die vader heuit et schoap,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dien moder heuit de bonte koe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kieneke, maak dien eugskes toe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sloap, kieneke, sloap!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een enkel maal behelst het een ontboezeming:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Suja, poppedeine,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Kindje is nog kleine,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Wou, dat &#700;t kindje grooter was,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat kwam moeder wel te pas.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een in Twente en op de Veluwe zeer bekend deuntje luidt:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Suja, suja, kindje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Papje steet in &#700;t spintjen,
+<a id="d0e8781"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8781">220</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Melkje van de bonte koe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kindje, doe je oogjes toe.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Hoeveel na&iuml;eve moederzorg ligt niet in &#700;t Twentsche:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Suja, suja, lutke wicht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sloape zeute, eugskes dicht.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hunnewi&ecirc;ve, &#700;k zal di&ecirc; sloan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kumst du bi&ecirc; de huja stoan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Tot de meest gewone Vlaamsche wiegeliedjes behoort wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Do, do, kinneken, do,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Slaap en doet uw oogskes toe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hebde geen vaak, ge moet nie slapen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hebde geen honger, ge moet nie gapen,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Do, do, kinneken, do.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar de wiegeliedjes zullen spoedig verdwijnen, nu de bovenkultuur het wiegen onhygi&euml;nisch verklaart. En zal het met de groeiende
+beschaving ook niet spoedig verdwijnen, het heerlijk-innige, over geheel West-Europa verspreide, kindergebed?
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;s Avonds als ik slapen ga,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Volgen mij veertien engeltjes na:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn hoofdeind,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn voeteneind,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn linkerzij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn rechterzij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee die mij dekken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee die mij wekken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee die mij wijzen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar &#700;s hemels paradijzen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In een spreukenverzameling uit de XV<sup>e</sup> eeuw wordt het reeds als oud gebed betiteld; zie hierover o.a. <span class="smallcaps">Karl Wehrhan</span>, Kinderlied und Kinderspiel (Leipzig 1907), bl. 72.
+<a id="d0e8841"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8841">221</a>]</span></p>
+<p>De moeder leert aldra het kind <span class="letterspaced">loopen</span> en <span class="letterspaced">spreken</span>. De leiband is, evenals de loopwagen of loopkorf, in de laatste jaren in onbruik geraakt. Wat het leeren spreken betreft,
+dient opgemerkt, dat dit voor een groot deel onbewust geschiedt, maar ten deele toch ook opzettelijk en volgens bepaalde beginselen:
+het vaak laten herhalen van dezelfde klanken of lettergrepen, het vermijden van moeilijke woorden of klankgroepen, het opzettelijk
+vervormen van woorden, het zich aanpassen aan den lettervoorraad van het kind, enz. Zoo kan men spreken van een voedstertaal,
+die de volwassenen vormen in navolging der stamelwoorden van de kinderen. De eigenlijke kindertaal is psychologisch hoogst
+belangrijk en heeft het tijdstip van de ontplooiing der verstandelijke vermogens als grens. Reeds de taal der kinderkamer
+is zeer merkwaardig en vormt een opmerkelijke groeptaal, al is de sociale groep der kinderen op dien leeftijd nog betrekkelijk
+onvast. Van bijzonder belang zijn de stamelwoorden, oorspronkelijk zonder beteekenis, maar waaraan door de volwassenen uit
+de omgeving een beteekenis wordt gehecht, als <i>ada</i>, <i>tata, toetoe</i> enz., meestal geredupliceerde vormen, alsmede de bestanddeelen der algemeene taal, die in den kindermond een eigenaardige
+verandering ondergaan: <i>opoe, botam</i>, (boterham), <i>mek</i> (melk). Buitenmate rijk is deze periode tot het maken van opmerkingen van <span id="d0e8862" class="corr" title="Bron: pychologisch-maatschappelijke">psychologisch-maatschappelijke</span> aard. Het meest treffend is wel, dat de kinderen het best en het vlugst van elkander leeren. Zie mijn rede over de Sociale
+klassieke Taalkunde (Amsterdam 1912), bl. 14, 15. De kinderrijmpjes bespreek ik afzonderlijk in het Vijfde Hoofdstuk.
+
+</p>
+<p>Wordt het kindje grooter, dan neemt moeder het op haar schoot, en nu mag de kleine huppelen en hossen op de maat van het schootliedje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Hop, Marianneke
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Pop, Marianneke
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>[of: Stroop in het kanneke]
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Laat de poppekes dansen,
+<a id="d0e8876"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8876">222</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Een goeie man,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Een brave man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een man van complaisance.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij roert de pap, hij wiegt het kind
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En laat zijn vrouwke [hondje] dansen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En dan, welk verrukkelijk genot, paardje te mogen rijden op vaders of grootvaders knie; in het vlugge rythme hoort men het
+galoppeeren van het paard:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>H&uacute;p p&aacute;ardje &oacute;p een dr&aacute;f
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>M&oacute;rgen &iacute;s het Z&oacute;nd&aacute;g.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&aacute;n k&oacute;men de h&eacute;er&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>M&eacute;t de b&oacute;nte kl&eacute;er&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&aacute;n k&oacute;men de vr&oacute;uw&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>M&eacute;t de b&oacute;nte m&oacute;uw&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&aacute;n k&oacute;mt de &aacute;kkerm&aacute;n
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>M&eacute;t zijn p&aacute;ardje &aacute;chter&aacute;n.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Elders luidt het:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hup, paardje, meulen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De koster zit op &#700;t veulen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Pastoor zit op de bonte koe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die rijden naar de meulen toe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om een zakje haver,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat zal dat paardje draven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om een zakje mikken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat zal dat paardje slikken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ja, ja, paardje, draf,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Morgen is het Zondag.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vaak ook bezoekt men te paard de plaatsen in den omtrek; men lette op de afwisseling van drie en vier heffingen:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>J&oacute;e, j&oacute;e, j&oacute;e,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar H&oacute;orn &oacute;m een k&oacute;e,
+<a id="d0e8936"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8936">223</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar &Aacute;lkmaar &oacute;m een v&aacute;rk&eacute;n.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo r&iacute;jden w&iacute;j naar M&aacute;rk&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar M&aacute;rken &oacute;m een w&aacute;g&eacute;n.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo r&iacute;jden w&iacute;j naar Sch&aacute;g&eacute;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar Sch&aacute;gen &oacute;m een sj&eacute;es.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo r&iacute;jden wij n&aacute;ar de B&eacute;e(t)s,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>V&aacute;n de B&eacute;e(t)s naar &Aacute;kkersl&oacute;ot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&Oacute;m een sch&oacute;otje w&iacute;ttebr&oacute;od.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Nu vergelijke hiermee het Vlaamsche:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Juite, ko, mijn peerdje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar Iper om e steertje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wilt da peerdje nie zee&#700;der loopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Zal &#700;t e vatje met haver koopen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is er t&#700; Iper geene,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Ga van da na Meene;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is ze te Meene goeie koop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Koope der tien of twaalf stoop.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Rupelmonde:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Juttekave ronde!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Gent noar Derremonde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Derremonde noar Bevere,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om e vat jenevere;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Bevere noar Kalloo,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doar eten de p&ecirc;rekens hoo(i).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust IV, bl. 229 (Wiegeliedjes), 250 (Paai- en Koozeliedjes), 291 (Kniedeuntjes); <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 35 vlg., <span class="smallcaps">Dr. J. Van Vloten</span>, Nederlandsche Baker- en Kinderrijmen (Leiden 1894), bl. 12 vlg.
+
+</p>
+<p>Thans begint het eerste onderricht: voorwerpen der naaste omgeving, personen, lichaamsdeelen vooral krijgen de beurt, en schertsend
+heet het:
+
+<a id="d0e9003"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9003">224</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kinnetje knap,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mondje hap,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Neusje snuit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar vooral wordt aanschouwelijk en verhalend gewezen op het onderscheid der verschillende vingers:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span><i>Duimeling</i> heeft een koe gekocht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span><i>Fikflak</i> heeft hem thuis gebracht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span><i>Langeman</i> heeft hem geslacht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span><i>Ringeling</i> heeft de worst gemaakt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En <i>Klein Schelmpje</i> [met tallooze varianten]
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>heeft alles opgegeten!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Ieperen kent men den korteren vorm:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dumeloot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kattepoot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Langerake,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Korteknape,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Klein petietje.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Soms wordt de volgorde omgekeerd; aldus in het Hollandsche:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Pinkie,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Go&ucirc;rinkie,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Langeliereboom,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Potteschrapper,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ketellapper.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie hierover Volkskunde XVII, bl. 88 vlg.
+
+</p>
+<p>Het kindje wordt grooter, de gezichtskring verruimt zich, het verstand ontluikt, naar alle richtingen steekt het zijn voelhoorns
+uit, de sociale groep wordt omvangrijker en bestendiger, en uit den dreumes groeit een jongen of een meisje. Het onderwijs
+op school wordt voortgezet,&#8212;machtige, nu eens voortstuwende, dan weer stremmende faktor in de volksontwikkeling van het kind.
+De taal <a id="d0e9067"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9067">225</a>]</span>is in hooge mate aan de inwerking van dien faktor bloot gesteld, zij worden tweetalig, terwijl hun kaste-geest zich treffend
+in de vele geheime taaltjes en alfabetten openbaart. Ook de speeldrift komt in haar algeheele volheid tot uiting in <b>kinderspel</b> en kinderlust.
+
+</p>
+<p>Een enkel woord over het kinderspeeltuig der eerste periode. Natuurlijk verandert dit volgens de landstreek en zijn b.v. molentjes,
+scheepjes en boeiers in het noordelijk volksgebied heel wat veelvuldiger. Maar meer nog houdt het speelgoed gelijken tred
+met sociale en ekonomische ontwikkeling, met dit gevolg, dat het goedkoope, eenvoudige speelgoed van vroeger door steeds duurder&#8212;maar
+niet duurzamer!&#8212;en ingewikkelder speelgoed vervangen wordt, waarbij dan tevens de gedachte voorzit, vooral leerzaam speelgoed
+te bieden. Men zou haast kunnen zeggen, dat de kinderen vroeger meer speelden om te spelen, thans meer spelen om te leeren.
+Poppen en bouwdoozen hebben zich doorgaans weten te handhaven, maar vertoonen toch meer raffinement; poppen in nationale kleederdracht
+worden zeldzamer. Den boventoon voeren, althans in de steden, miniatuurspoortreinen, stoommachines, auto&#700;s, luchtschepen enz.
+Tollen, ballen en hoepels behooren tot de kinderspelen der tweede periode, tot de jongens- en meisjesspelen. De 183 nummers
+speelgoed in het Museum van Folklore te Antwerpen (Catalogus, bl. 23 vlg.) zijn in dit opzicht zeer belangrijk en leerzaam.
+
+</p>
+<p>Het heeft den schijn, alsof in de eerste periode meer met het kind gespeeld wordt, dan dat het zelf speelt. Deze opvatting
+is onjuist: het kind speelt intensief lang v&oacute;or het niet alleen hoepel en tol, maar zelfs pop en hobbelpaard heeft leeren
+kennen. Daar bestaat een periode van het <i>hoorspel</i>, waarin de kleine in de wieg luistergraag let op den rammelaar, op het kloppen, tikken, spreken, fluiten, zingen, rammelen
+van sleutels enz. Spoedig begint dan het kakelen en schreeuwen, een schreeuwen zonder smartgevoel, alleen om den speellust
+te bevredigen. Ook brengt het kind geluiden voort met papier, sleutels, klapt in de handjes, werpt alle voorwerpen op den
+grond om het speelgenot, ze te hooren rollen. Later maakt dit <a id="d0e9079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9079">226</a>]</span>pleizier in geraas en getier voor welbehagen aan welluidendheid, voor een fijner hoorspel plaats. Daarnaast het <i>gezichtspel</i>. Behalve het &#8220;licht&#8221;&#8212;en laat de moeder haar kind niet allereerst naar de &#8220;lichtjes&#8221; zien?&#8212;neemt het slechts bewegingen waar.
+Daarna speelt het met den slinger van de klok, met den damp, die opwalmt uit den ketel, met den kronkelenden rook der sigaar,
+met de hoekige arm- en beenbewegingen van den hansworst; en al spoedig wordt dit passieve spel in een aktief omgezet. Eindelijk
+het <i>gevoelspel</i>, dat men ook bewegingsspel zou kunnen noemen. Lachen, schreeuwen, kakelen schenkt den kleine een behaaglijk gevoel, terwijl
+de organen worden geoefend en in het bijzonder de spraakwerktuigen smijdig worden gemaakt. Allerlei voorwerpen worden betast
+en beknabbeld, als pennehouders, gummi, rammelaars. Hiertoe behoort ook het trappen op- en afklimmen, kruipen, glijden enz.
+
+</p>
+<p>Aldus uit en ontwikkelt zich de vroeg ontwaakte, spoedig werkzame, zich-zelf vormende en leidende speeldrift. Zij verwekt
+gevoelens van lust en welbehagen, die de volwassene met zijn nuchter verstand niet meer koesteren, zelfs veelal niet meer
+bevatten kan. Het kind leeft als in een droomwereld, in een tooverland van fantasie, waarin ook het stugste en meest bekrompen
+kind een rijkdom van begrippen, van spraakvormen, van mimiek en pantomimiek vertoont, die vaak verwondering wekken. Een groote
+faktor is de navolgingslust, die de geheele maatschappij, in het klein, in miniatuurvorm, tracht weer te geven: soldaatjespelen,
+schoolspelen, moedertjespelen&#8212;waarbij dikwijls zulke fijnzinnige verschuiving der voorstellingen plaats vindt&#8212;ja zelfs begrafenisspelen
+behoort tot de geliefkoosde thema&#700;s (zie beneden). De voornaamste spelen zijn van socialen aard en worden door de gemeenschap
+uitgevoerd, die al vrij dikwijls &ograve;f de jongens, &ograve;f de meisjes afscheidt: zoo vindt ook reeds in het spel de neiging tot differentiatie
+haar uiting, en met name de tegenstelling der beide geslachten wordt met het jaar scherper.
+
+</p>
+<p>De grootste tijdsruimte der jeugd wordt ingenomen door het <a id="d0e9091"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9091">227</a>]</span>spel. Het is veelsoortig, omdat ook de latere menschelijke werkzaamheid zoo veelsoortig is. Het spelen van het kind is reeds
+berekend op het handelen van den man: het is een voorschool van het leven.
+
+</p>
+<p>Over den oorsprong van de spelen kan ik kort zijn. Men heeft dien in Indi&euml;, in Griekenland, te Rome en waar al niet gezocht.
+Het bikkelspel vindt men vermeld bij <span class="smallcaps">Homerus</span> (Ilias XXIII, 88); het kiskassen,&#8212;waarbij gladde, platte steentjes, tusschen duim en voorsten vinger gevat, beurtelings strijkend
+en opspringend over een watervlakte vliegen&#8212;wordt merkwaardig overeenstemmend beschreven in het <i>Onomasticon</i> van <span class="smallcaps">Julius Pollux</span> en in den <i>Octavius</i> van <span class="smallcaps">Minucius Felix</span>. Maar hier is geen sprake van navolging of gemeenschap van oorsprong, tenzij men als zoodanig de algemeene kinderlijke speeldrift
+wenscht te beschouwen. Dit neemt niet weg, dat enkele kinderspelen van elders komen, of op eigen bodem, gedurende eeuwen,
+van geslacht op geslacht zijn overgegaan, zoodat zij nog maatschappelijke vormen bewaren, welke de maatschappij der volwassenen
+reeds lang heeft afgelegd. Ook in de bijbehoorende rijmpjes kan menig overleefsel besloten liggen. Zoo is in vele aftelrijmen
+sprake van &#8220;Engelland&#8221;, &#8220;naar Engelland varen&#8221;: hiermee wordt bedoeld het zielenrijk, het Oudgermaansche hemelsche lichtland.
+
+</p>
+<p>Niemand heeft grondiger en vollediger, en tevens met meer toewijding de kinderspelen onderzocht dan <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirtinck</span> in hun standaardwerk: Kinderspel en Kinderlust, 8 dl. (Gent 1902&#8211;1908); zie verder <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken, bl. 28 vlg.; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 412 vlg.; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 225 vlg. Kinderspelen, die met speelliedjes gepaard gaan, bespreek ik in het Vijfde Hoofdstuk.
+
+</p>
+<p>Men heeft dikwijls de meening geuit, dat de verschillende spelen geregeld en op gezette tijden in de verschillende jaargetijden
+terugkeeren. Dit blijkt slechts ten deele juist. Een groot aantal spelen is noch aan maanden, noch aan jaargetijden gebonden.
+Met <a id="d0e9129"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9129">228</a>]</span>de auteurs van Kinderspel en Kinderlust nemen wij bij de rangschikking als grondslag den aard van het spel zelf. En zoo onderscheiden
+wij, vrijwel in overeenstemming met hun indeeling: loopspelen, springspelen, dansspelen, werpspelen, ambachtspelen, raadspelen,
+schommelspelen, knikkerspelen, tolspelen, hoepel- en vliegerspelen, sneeuw- en ijsspelen.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Loopspelen</span>. Het <i>steltloopen</i> was reeds bij de Grieken en Romeinen bekend. Vroeger hadden op verscheidene plaatsen gevechten op stelten plaats; thans verbindt
+men hier of daar nog het soldaatjespelen met het stelten loopen. In Vlaanderen spreekt men van <i>schaatsen</i> en <i>krikken</i>.&#8212;Zeer algemeen is het <i>krijgertje-spelen</i>, op de eilanden van Zuid-Holland ook wel <i>Jaagje-spelen</i>, elders <i>haarvaartje-spelen</i>, Limb. <i>naloopertje-spelen</i>, Belgi&euml; meestal <i>katje-jagen</i> geheeten.&#8212;Overoud is het <i>boompje-verwisselen</i> of <i>stuivertje-wisselen</i>, in Belgi&euml; meestal <i>vierhoeken</i> genoemd. Van de vijf spelers houden vier een hoek, een boom, een paal b.v. bezet, terwijl bij het wisselen de vijfde moet
+trachten, een der vrij komende plaatsen in te nemen. Te Zaandijk roept men, als men met een ander van plaats wil verwisselen:
+&#8220;Wip hem, soldaatje.&#8221; In Limburg: &#8220;Eeder van zien alt-alt i&ecirc;zer aaf.&#8221; Vergelijk hiermee het Brunswijksche: &#8220;<i>Iser</i>m&auml;nneken, hat kein st&auml;nneken, kann kein st&auml;nneken finnen.&#8221; Laat ik verder noemen het <i>haasje</i>- en <i>blindemannetje-spelen</i>, wat dikwijls met rijmpjes gepaard gaat. Overal bekend, en een echt jongensspel is het <i>baarspel</i>; de speelplaats is door twee lijnen of <i>baren</i> in twee kampen, met een gevechtsterrein daartusschen in, verdeeld. Wie geraakt (<i>getakt</i>) wordt, is krijgsgevangene; hij moet op de baar staan, maar kan door zijn partijgenooten verlost worden. Het <i>verstoppertje-spelen</i> heeft tallooze varianten; ik vermeld slechts het Limburgsch <i>bergermuuske-speulen</i>, het Zaansche <i>honk-uit</i>, het Geldersche <i>piepverstoppen</i>. De <i>honk</i> is de vrijplaats, die bij deze spelen gewoonlijk wordt afgebakend of aangewezen. Een mythologischen ondergrond meent <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> (Navorscher 1891, bl. 107 vlg.) te kunnen waarnemen bij het spel van <i>den wolf en liet schaaf</i>, in Friesland <i>de zwarte leider</i> of <i>de <a id="d0e9212"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9212">229</a>]</span>ruige wolven</i> genoemd. Aan de Zaan luidt de tweespraak tusschen den leider en den wolf als volgt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wolf.&#8212;Herder, laat je schaapjes gaan!
+
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Herder.&#8212;Ik durf niet.
+
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wolf.&#8212;Waarom niet?
+
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Herder.&#8212;Van den ruigen wolf niet.
+
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wolf.&#8212;De ruige wolf is gevangen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Tusschen twee ijzeren tangen,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Tusschen zon en maan,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Herder laat je schaapjes gaan!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De dikke, ruige wolf, gevangen tusschen zon en maan, zou Fenrir, de zoon van Loki zijn, die in wolfsgestalte de Asen vervolgde
+en eindelijk gevangen en tusschen twee rotsen werd vastgeklemd. Waarschijnlijker gaat dit spel rechtstreeks op een sprookje
+terug; maar heeft dit sprookje zelf geen mythologischen grondslag?
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Springspelen</span>. Bij het <i>haasje-over</i> springen tracht elk speler op beurt over al de andere, die voorovergebogen staan met de handen op de knie, heen te springen;
+bij het <i>bok-sta-vast</i> staat een jongen met den rug tegen een muur, een tweede legt het hoofd in diens gevouwen handen in gebogen houding en een
+derde, een vierde enz. staan, den rug biedend, tegen hem aan. De beste springer wipt nu over hem heen, zoo ver hij kan, dan
+volgen de anderen. Het <i>hinkspel</i> wordt meer door meisjes dan door jongens gespeeld. Op den grond trekt men een bepaalde figuur met verscheidene vakken en
+de speler moeten nu het hinkhout van het eene vak naar het andere voortschoppen. Het voorlaatste vak heet in Belgi&euml; meestal
+<i>helle</i> of <i>halve hemel</i>, het laatste <i>hemel</i>; in Baden heet het voorlaatste <i lang="de">Ruhe,</i> het laatste <i lang="de">Himmel</i>.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Dansspelen</span>. Zoowel bij het eenvoudige dansen, als bij het <i>ronde-dansen</i>, het <i>reidansen</i> en het <i>touwtjespringen</i> wordt een groote verscheidenheid van speelliedjes gezongen, te behandelen in het Vijfde Hoofdstuk.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Werpspelen</span>. Het kiskassen kwam reeds ter sprake; andere <a id="d0e9279"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9279">230</a>]</span>benamingen zijn: <i>stipstappen, botjes-schieten, briezelen, dopperen, keilen, kietelen, schiffelen (schievelen</i>) enz. Insgelijk zeer oud schijnt het <i>boeren (boer-pas-op</i>), waarbij een kleine steen, de <i>boer</i>, volgens bepaalde regels, van een grooteren moet afgeworpen worden. Het Friesche <i>tipelen</i> geschiedt niet een kort stokje, dat aldus op een steen wordt gelegd, dat men het kan doen opspringen, door er met een langer
+stok op te slaan. Of wel, het korte stokje wordt over een kuiltje gelegd en met den langen weggeslingerd; de tegenpartij tracht
+dan het vliegend stokje op te vangen. Ook in Groningen kent men dit spel, zie Driem. Bladen IX, bl. 63. Aan de Zaan heet het
+<i>puntelen</i> of <i>priegelen</i>, in Hollandsch en Belgisch Limburg <i>pinkelen</i>, terwijl de algemeene Belgische benaming <i>anjelus-spelen</i> is. Veel varianten biedt ook het <i>op-de-streep-gooien</i> met centen of knoopen, van de <i>meet</i> af naar een andere lijn, de <i>schreef</i>; Belgi&euml;: <i>overschieten</i>, Limburg: <i>steken</i>, Zaan: <i>botten</i>, Friesland: <i>opsmijten</i>, Gelderland: <i>pleien</i>. Maar merkwaardiger is het overal bekende <i>kruis-of-munt-spelen</i>, vooral wegens de verschillende benamingen der beide zijden van het muntstuk; zoo b.v. Zuid-Limburg: <i>haan</i> of <i>plaat</i>; Antwerpen en Vlaanderen: <i>kop</i> of <i>letter</i>; Leeuwarden: <i>kop</i> of <i>luw</i>; Gelderland: <i>menneken</i> of <i>letterken</i>; Vriezenveen: <i>meunte</i> of <i>misse</i>; enz. Het Vlaamsche <i>teppeke-schieten</i> heet in Limburg <i>st&ouml;pke-schieten,</i> en aan de Zaan <i>tukkelen</i>.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Balspelen</span>. De <i>kaatsbal</i> is in Noord-Brabant onder den naam van <i>kwatsbal</i>, in Hollandsch Limburg onder dien van <i>prikkebal</i>, in de Kempen als <i>pakkebal</i> bekend. Bij het gewone kaatsspel staan gemeenlijk vijf spelers in elk kamp; de bal wordt opgeslagen en de tegenpartij tracht
+hem te keeren.&#8212;Ook maakt men vaak zooveel kuiltjes als er spelers zijn. Elk speler tracht een bal in een der kuiltjes te werpen;
+en nu is het de taak van den speler, in wiens putje de bal terecht komt, den bal te grijpen en een der wegvluchtende spelers
+te treffen. Hij, die geraakt wordt, krijgt een steentje in zijn kuiltje, en eveneens als de achtervolgende speler met werpen
+mist. In plaats van kuiltjes bezigt men dikwijls een <a id="d0e9387"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9387">231</a>]</span>hoed of pet, hetgeen invloed heeft op de benaming. De gewone straf is, dat men door de <i>roffel</i> (de <i>brits</i>, de <i>spitsroe</i>, de <i>kordons</i>, de <i>stommeling</i>) loopen moet.&#8212;Een zeer aangenaam spel, met veel afwisseling, maar dat zelden meer gespeeld wordt, is het <i>beerhoeden,</i> waarbij een der spelers een grooten bal in het grootste kuiltje tracht te drijven, hetgeen de andere spelers, die hun kleiner
+kuiltjes hoeden, met hun stok trachten te beletten. In Noord-Brabant noemt men dit balspel <i>killen</i>, in Belgi&euml; doorgaans <i>zogdrijven</i> of <i>zogspelen</i>, zoo ook plaatselijk in het Oosten van ons land en in Limburg, b.v. te Doenrade, waar evenals in Belgi&euml; de <i>zogput</i> bekend is. <i>Raket-</i> en <i>kolfspel</i> zijn voldoende bekend.
+
+</p>
+<p>In het <i>bikkel</i>- of <i>pikkelspel</i> kan men twee spelen onderscheiden: een meisjesspel, het eigenlijke <i>bikkelen</i>, en een jongensspel, ook wel <i>kooten</i> geheeten. Het speeltuig verschilt insgelijks: dat der meisjes is de schaapskoot, terwijl de jongens bij hun spel de kooten
+der koeien gebruiken. Er bestaat een groot aantal benamingen, en wel voor den bikkel zelf, alsmede voor de vier verschillende
+zijden. Terwijl nu bij het meisjesspel tijdens het opspringen van den stuiter of bal de bikkels moeten omgekeerd of opgenomen
+worden, wordt bij het kooten&#8212;een specifiek Noord-Hollandsch spel&#8212;door de spelers met een koot (of <i>klauw</i>) naar een rij knikkers gegooid; zie <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, De Zaansche Volkstaal, <i>sub verbo</i>; <span class="smallcaps">Terwey</span>, Taal en Letteren III, bl. 47.
+
+</p>
+<p>Al deze spelen dreigen verdrongen te worden door het uitheemsche <i>voetbal-, korfbal-, lawn-tennis-, cricket</i>- en <i>croquet</i>spel.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Balspelen</span>. Het bekende <i>kegelen</i> noemt <span class="smallcaps">Ter Gouw</span> &#8220;den aanval op een <i>bataillon carr&eacute;</i>, met den bevelhebber in &#700;t midden, wien men voorkeur poogt te treffen.&#8221; Vroeger was het ook in Holland vrij algemeen; thans
+wordt het meestal in Vlaanderen, Noord- en Zuid-Brabant en Zuid-Limburg gespeeld. De <i>koning</i> heet te Brussel <i>de dame</i>, elders <i>de paap, de pee, de zot</i> enz. Het <i>beugelspel</i> is in Noord-Brabant en Noord-Limburg inheemsch, een zeer hygi&euml;nische oefening, die bij goede spelers heel wat vaardigheid
+<a id="d0e9484"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9484">232</a>]</span>en kombinatiegave vereischt. Soms dagen enkele beugelbazen de spelers van een ander dorp uit. Na bepaald te hebben, wie de
+strijders zijn, en hoeveel partijen zullen gespeeld worden, begint de wedstrijd. Winnen de uitdagers, dan worden de <i>slagers</i> der tegenpartij meegenomen en men spreekt af, wanneer de verliezers revanche zullen nemen.
+
+</p>
+<p>De <span class="letterspaced">ambachtspelen</span> berusten hoofdzakelijk op den besproken socialen lust ter navolging of nabootsing. Ik vermeld het bakker-, kleermaker-, schoenmaker-,
+weverspelen; paardenbeslaan- en koetsierspelen; kruiwagen-rijen; huisjes en ovens bouwen in het zand; tuintjes-aanleggen;
+<i>zage-zage-menneke</i>, met bijbehoorend speelliedje; botermelk-verkoopen; winkeltje-spelen; schoolspelen; altaarprocessie- en kerkhofspelen; soldaatje-,
+muzikant-, rechtbank-spelen. Dikwijls zijn verscheidene bedrijven in &eacute;en spel verbonden en spreekt uit handeling en dialoog
+heel wat dramatische kracht. Meisjes spelen graag moedertje met de pop; over het bruidje-spelen zie &#700;t Daghet in den Oosten
+XIX, bl. 42. Zeer typisch is ook de neiging om gebreken na te doen, vooral scheel-kijken en mankepoot-spelen.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Raadspelen</span>. De eenvoudigste vorm is deze, dat een kind &eacute;en of meer knikkers (centen enz.) in de dichtgeknepen hand houdt, deze vooruit
+steekt en laat raden: <i>paar of onpaar?</i> Raadt men juist, dan zijn knikkers of centen verbeurd; anders ontvangt het kind evenveel van zijn speelgenoot. In West-Vlaanderen
+vraagt men: <i>effen of ontjes</i> (oneffentjes); in Friesland: <i>even of on</i>; Amstelland: <i>onkes of evekes</i>; Zaanstreek: <i>onk of eef</i>; Limburg: <i>paar of omp</i>; Gelderland en Overijssel<i>: paar of ompert</i>. Als algemeen Nederlandsch geldt: <i>even of oneven</i>. Het <i>omsteken</i> is meer algemeen, n.l. door het vooruitsteken van de hand en het raden naar den inhoud bepalen, wie van de twee spelers iets
+hebben zal, wie met iets beginnen mag enz.
+
+</p>
+<p>Van andere spelen vormt het raden een belangrijk bestanddeel, b.v. van <i>Hansje-mijn-knecht</i> (Groningen, Deventer, Friesland), dat vrijwel met het Vlaamsche <i>goud-verkoopen</i> en <i>koleuren-geven</i> overeenkomt. <a id="d0e9539"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9539">233</a>]</span>E&eacute;n fungeert als heer, verkooper enz., &eacute;en of twee zijn dienstbaar (knecht, engel enz.), de andere kinderen krijgen een bepaalde
+kleur, of verbeelden een voorwerp, als: gouden halsband, zilveren kurk, juweelen ring. De dienaar moet kleur of voorwerp raden
+en mag het kind dan meenemen. Zijn er twee dienaren, dan vormen zich twee kampen, en het spel eindigt met <i>lijntrekken</i>, dat ook bij andere spelen als finale dient: de partij, die over de lijn getrokken wordt, verliest. Het Vlaamsche kleurenspel
+is typisch dramatisch; het beeldt uit den strijd om de ziel tusschen engel en duivel in het Laatste Oordeel.
+
+</p>
+<p>Van de zoekspelen is het <i>slofje-onder</i> wel het meest bekend. Hierbij wordt een slof onder de kni&euml;en van de spelers doorgeschoven, die in een kring op den grond
+zitten. Te Zaandijk roept degene, die de slof heeft, terwijl hij daarmee op den grond klopt, om den zoeker (die &#8220;er aan&#8221; is)
+te waarschuwen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Herrie, herrie, herrie!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Slof-slof-slof.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Elders heet het <i>schoentje-schuiven</i>, te Antwerpen <i>schoentje-lap</i>; in het buitenland is dit spel eveneens zeer verspreid (<i>jeu de la savate. Pantoffel sunchen</i>).
+
+</p>
+<p>Ook de orakelspelen kunnen bij deze groep gerangschikt worden. Zal ik trouwen en met wie? Dat wordt op een strengetje koralen
+afgeteld: edelman&#8212;bedelman&#8212;dokter&#8212;burgemeester&#8212;koning&#8212;generaal enz.&#8212;Hoe ben ik in het bezit van jas of vest gekomen? Dat wordt
+op de knoopen afgeteld: geholen&#8212;gestolen&#8212;gevonden&#8212; gekocht (Limburg); gekocht&#8212;gevonden&#8212;gestolen&#8212;g&#700;had (Vlaanderen); enz.&#8212;Waar
+zal ik na den dood belanden? Weer doen de knoopen dienst: hemel&#8212;hel&#8212;vagevuur.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Schommelspelen</span>. De eenvoudigste schommel is een boomtak, bij voorkeur een buigzame wilgetak. De knaap tracht hem te grijpen, laat er zich
+aan hangen en een makker brengt hem in een schommelende beweging. Een andere natuurlijke schommel is de wipplank; <a id="d0e9571"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9571">234</a>]</span>het spel heet in de Kempen <i>kwikkwakken</i>, in het Geldersch-Overijsselsche <i>wibbelen</i>, op de Veluwe <i>wipperwappen</i>, algemeen <i>wippen</i>. Het eigenlijke schommelspel veronderstelt een koord, met of zonder zitplank. De Noord-Brabantsche benaming, die ten deele
+ook voor Antwerpen en Brabant geldt, is <i>sturen</i>; in Limburg heet het spel <i>schokken, schokkelen, sjokkelen, joekelen</i> (Kessel), <i>varen</i> (Venloo); elders <i>bijzen</i> (Geeraardsbergen enz.), <i>rennen</i> (Brugge), <i>rijtakken</i> (Kempen), <i>roesjen</i> (Ninove enz.), <i>ruilen</i> (Deventer), <i>talteren</i> en <i>tiltalteren</i> (Noord-Nederland) enz. Maar hierover nader bij de speelliedjes.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Knikkerspelen</span> behooren tot de meest geliefde jongensspelen. Men heeft drie soorten van knikkers: 1. De gewone zuiver-ronde, grijs-blauwe
+knikker, uit een soort kalksteen vervaardigd: <i>knikker, marbel</i> (Belgi&euml;), <i>estrik</i> (Overijssel), <i>huuf</i> (Zuid-Limburg), <i>kuls</i> (Noord-Limburg), <i>knar</i> (Zaanstreek). 2. De &#8220;knikker&#8221; (in Noord-Nederland maakt men geen verschil) uit gebakken potaarde en geelbruin van kleur;
+hiervoor is de gewone Belgische benaming <i>knikker</i>, verder: <i>klits</i> (Zuid-Limburg), <i>gepotsiemelde</i> (Venloo enz.), <i>pottebakker</i> (Noord-Nederland). 3. De grootere, schoonere knikker, insgelijks gebakken en zeer hard: de <i>stuiter</i> of <i>stuitknikker</i>; met tallooze plaatselijke benamingen, b.v. <i>bolket, bonket</i> (Vlaanderen), <i>kalebas, alikas</i> (Westzaan, Assendelft, Waterland, Vlaardingen), <i>lavoor</i> (Aalst) enz.
+
+</p>
+<p>Het knikkerspel is niet alleen in Europa, maar over de geheele wereld verspreid. In het Oosten is het algemeen. Men mag het
+ook als praehistorisch beschouwen, daar men de kleine, bontgeverfde steentjes, in de Oostfriesche urnen gevonden, gereedelijk
+als knikkers beschouwen kan; zie <span class="smallcaps">R. Andree</span>, <span lang="de">Ethnographische Paralellen und Vergleiche (N.F. Leipzig 1889)</span>, bl. 92 vlg.
+
+</p>
+<p>Men heeft vooreerst knikkerspelen, waarin <i>geschoten</i> wordt. Het schieten is niet iedermans werk. Een goed schieter klemt den knikker tusschen den top van den wijsvinger en het
+eerste lid van den duim, terwijl slechte schieters hem tusschen den nagel van den duim en het derde lid van den wijsvinger
+klemmen. Ook mag men de hand niet vooruitsteken op het oogenblik, dat men den knikker <a id="d0e9674"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9674">235</a>]</span>wil loslaten: een goed schieter houdt de hand onbeweeglijk, en alleen de duim ageert. In vele spelen moet de knikker van den
+speler den anderen raken; in andere niet: dan wint de speler, als hij den afstand tusschen de twee knikkers kan <i>overspannen</i> of <i>overpalmen.</i> Het schieten gebeurt of wel achtereen, of men schiet ingezette knikkers uit een kring; of er wordt kuiltje-geschoten (<i>putje, poet</i>).&#8212;In een andere groep van spelen wordt geworpen: de speler werpt met &eacute;en knikker, meestal een stuiter; ook wordt deze wel
+eens langs den grond voortgerold.&#8212;In een derde soort wordt met de knikkers tegen een muur gestuit, <i>gebot</i> of <i>gebotst</i>: de knikker van den tweeden speler moet, na den muur geraakt te hebben, den knikker van den eersten speler raken of zoo dicht
+bij hem liggen, dat hij hem kan spannen. Verder worden de knikkers soms gerold: het bekende <i>kuiltje-rollen.</i> Rolt de speler een paar getal in het kuiltje, dan zijn de knikkers zijn eigendom, anders zijn zij de winst van de tegenpartij.
+De knikkers worden ook veelal in het kuiltje <i>gestuikt</i>. Voor het overgroot aantal benamingen en alle verdere bijzonderheden verwijs ik nogmaals naar het werk van <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust; over dialektische uitdrukkingen in het Venloosche knikkerspel, zie Limburg&#700;s Jaarboekje XX, bl.
+161.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Tolspelen</span>. De meest gebruikelijk Hollandsche benaming is <i>tol</i>, Belgi&euml; <i>top</i>, een woord, dat ook in Holland, Drente en Friesland gevonden wordt. Hiernaast komt voor: <i>priktol</i> in Nederland, <i>pindop</i> in Belgi&euml;, <i>dop</i> in Nederland en Belgi&euml;. Het woord <i>drieftol</i> vindt men in Nederland benoorden het Noordlimburgsche Afferden; de Zuidlimburgsche benaming voor den drijftol is <i>kokerel</i>, met talrijke varianten. De gewone wijze van tollen met den werptol is deze: de speler neemt den tol in de linkerhand, legt
+het dunnere uiteinde der koord eerst om de pin, draait dan de koord spiraalvormig om het hout, klemt het dikkere uiteinde
+tusschen pink en ringvinger, heft de hand boven het hoofd en trekt af. De tol komt op den grond terecht en draait om zijn
+as; men kan hem nu op de hand wippen en laten doordraaien. De <a id="d0e9728"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9728">236</a>]</span>drijftol wordt aan het draaien gebracht of gehouden door een zweep. Van de verschillende samengestelde tol-spelen vermeld
+ik het <i>potje-tollen,</i> Friesch: <i>top-dikeljen,</i> Belgisch: <i>oken-kappen.</i> Men trekt op de speelplaats een kring. Een der spelers zet uit, d.i. laat zijn tol binnen den kring ronddraaien. Nu tracht
+een ander dezen tol met den zijnen zoo te treffen, dat beide ver weg spatten. Gelukt dit, en geraakt daarbij de treffer van
+het gaan af, dan is de eigenaar verplicht, zijn tol binnen den kring te leggen. Deze wordt nu het mikpunt van alle anderen
+en alle tollen, die hierbij van het gaan af raken, moeten binnen den kring gelegd worden. Zie <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 234.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Hoepel- en vliegerspelen</span>. De <i>hoepel</i> is van hout of van ijzer en wordt door middel van een stok voortgedreven. Hij heet <i>bandel</i> van af het Noordlimburgsche Afferden tot in Gelderland en Overijssel, <i>bendel</i> in Noord-Brabant, <i>reep</i> in Antwerpen, Noord- en Zuid-Brabant en Oost-Vlaanderen, <i>reip</i> in Hollandsch en Belgisch Limburg, <i>band</i> in Oost- en West-Vlaanderen.
+
+</p>
+<p>De <i>vlieger</i> moet meer lang dan breed zijn, b.v. 70 centim. lengte op 40 centim. breedte; ook dienen de twee vleugels even zwaar te wegen.
+Eerst maakt men het geraamte: lat en stokje, met koord bespannen en met papier overtrokken. Dan bevestigt men het lange touw,
+waarmee de vlieger wordt opgelaten, en hecht aan het onderste deel van den vlieger den staart. Dan gaat het naar buiten, waar
+het waait, maar niet te hevig mag de wind zijn. Men ontrolt een deel van het touw en loopt terzelfder tijd tegen den wind
+in. Dan zweeft de <i>vlieger</i> omhoog, als een <i>vogel</i>, zegt men in Hollandsch en Belgisch Limburg, als een <i>draak</i>, meent men in Friesland en Vlaanderen, als een <i>ballon</i>, heet het in Kempen. Men kan hem een brief nasturen, door op het koord doorboorde papierschijfjes te steken: deze worden
+dan door den wind omhoog gevoerd.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Sneeuw- en ijsspelen</span>. Het <i>glijden</i> is een geliefkoosd winterspel: <i>baantje-slieren,</i> zegt men in het Land van Waas, <i>rijzen</i> in Brabant, <i>slabrikken, slidderen, slibberen</i> in Hollandsch en Belgisch <a id="d0e9797"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9797">237</a>]</span>Limburg en in Antwerpen. Hierbij kan men den eenen voet achter den anderen zetten, of beiden naast elkaar; ook kan men zich
+onder het glijden op de hurken zetten of andere kunststukjes vertoonen. Het <i>schaatsenrijden</i> is veeleer mannen-, dan kinderspel. Het Vlaamsche woord voor schaats is <i>schaverdijne</i>, het Brabantsche (en ten deele Belgisch Limburgsche) <i>schrikschoen</i>, d.i. loopschoen, vlg. het Middelnederl. <i>scricken</i> &#8220;met groote passen loopen&#8221;, <i>schrikkeljaar</i> &#8220;springjaar&#8221;. Zooals bekend, onderscheidt men hard- en kunstrijders. Op &eacute;en been rijden en &#700;t lichaam naar die zijde sterk
+doen overhellen, heet <i>de buitensnee trekken</i> of <i>buitenbeens</i> rijden; beurtelings de beenen overeen leggen, noemt men <i>overleggen</i>. Het voornaamste voertuig op het ijs is de <i>slede</i>. De gewone slee wordt voortgetrokken, terwijl de <i>prikslee</i> met prikstokken wordt voortgestooten en beantwoordt aan den Belgischen <i>ijsstoel</i>. Tot de groep der bakslee&euml;n behoort de Venloosche <i>boonebak</i>.&#8212;Van de sneeuwspelen noem ik nog het met sneeuwballen werpen en het sneeuwmannen maken. Dit laatste werd eertijds zelfs door
+de kunstbroeders van St. Lukas beoefend.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Toevoegsel</span>. 1. De laatst besproken spelen behooren tot die groep, welke een nadere betrekking aanduidt van het kind tot de natuur. Hiertoe
+behoort ook een eigenaardig vuurspelletje, waaraan ik ten slotte een enkel woord wil wijden. Weinig spelletjes zijn zoo algemeen
+verspreid als ons <i>Lutje (Jutje) leeft nog</i>: een glimmende lucifer of spaan gaat van hand tot hand; hij, in wiens hand de laatste vonk uitsterft, verliest, en moet pand
+geven of &#8220;op Lutjes welvaart drinken&#8221;. In Belgi&euml; heet het spel: <i>Djilleke leeft nog</i>, of <i>Gilleke leeft nog</i>, te Denderbelle <i>Zielke leeft langst</i>, in Limburg <i>Vonkje leeft nog</i>, vgl. het Duitsche <i lang="de">Der kleine lebt noch</i> of <i lang="de">Stirbt der Fuchs, so gilt der Balg.</i> Het Brunswijksche <i lang="de">L&uuml;tche funke l&ecirc;wet noch</i> herinnert aan de Noordnederlandsche uitdrukking. In het Fransch luidt de spreuk: <i lang="fr">Petit bonhomme vit encore</i>, in het Proven&ccedil;aalsch <i lang="fr">Monnet-viou:</i> zie M&eacute;lusine I, bl. 170; II, bl. 429. Het spel is ook in Spanje en in Engeland bekend, ja heeft een variant in Siberi&euml;: daar
+gaat een <a id="d0e9869"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9869">238</a>]</span>brandend hout van hand tot hand; wie het laat uitgaan, moet als boete voor de anderen een dans uitvoeren.
+
+</p>
+<p>2. In hun spelen en spelend met elkaar omgaan bezigen de kinderen niet zelden formules en spreekwijzen, die herinneren aan
+oude, uitgestorven rechtsbegrippen en rechtshandelingen; <span class="smallcaps">Gaidoz</span> en <span class="smallcaps">Rolland</span> noemen dit: &#8220;<span lang="fr">le folklore juridique des enfants</span>&#8221;. Het vindingsrecht is bij hen nog volop in zwang. Te Hamme (Z.-B.) vraagt de vinder:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wie is er iets verloren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van achter op den toren?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie is er iets kwijt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van achter op den dijk?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En antwoordt een der kinderen &#8220;ik&#8221;, dan dient hij het voorwerp wel degelijk nauwkeurig te beschrijven, om het verlorene terug
+te krijgen. Wordt het niet opge&euml;ischt, dan grondt de vinder zijn recht op de spreuk:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Die vindt, die houdt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vinden twee kinderen een voorwerp te gelijk, dan is het zaak, het eerst de geijkte formule uit te spreken, om het eigendomsrecht
+te erlangen; ook dient de formule onder het oprapen te worden uitgesproken.&#8212;
+
+</p>
+<p>Het schenkingsrecht heeft als hoofdbeginsel: &#8220;eens gegeven, blijft gegeven&#8221;. Ook het ruilrecht doet zich gelden, in zoover
+elke ruilhandeling vergezeld gaat van een rijmpje of formulier, dat ze bekrachtigt en onherroepelijk maakt. De ruiler wordt
+met de hel bedreigd, als hij zijn woord breekt:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kuutje-buutje [ruilen] snel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dreimoal deur de hel;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op trap, trap neer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Elk zien ijgen goud [goed] weer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Aldus in de Groningsche volkstaal: <span class="smallcaps">Molema</span>, <span lang="de">W&ouml;rterbuch der Groningschen Mundart (Norden u. Leipzig 1888)</span>, bl. 232. Zie verder <a id="d0e9917"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9917">239</a>]</span><span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde XV, bl. 193; XVI, 54, 151, waar nog uitvoerig de kindereed besproken wordt: &#8220;Mijn kop af&#8221;; enz.
+
+</p>
+<p>De eerste <b>schooldag</b> is een gewichtig moment in het leven van het kind. De kinderen verheugen zich op dezen dag, want in en buiten school wordt
+hun de eerste schrede op den weg der kennis en wetenschap niet zelden in den letterlijken zin des woords verzoet. Over de
+schoolfeesten, met name over den Gregoriusdag en het feest der Onnoozele Kinderen, werd reeds gesproken. Feestdag was voorheen,
+en wellicht nog hier of daar te platten lande, de verjaardag van &#8220;Mijnheer&#8221;; maar de dagen, waarop bij die gelegenheid een
+schoolklucht gegeven werd met menigen raken zet, behooren overal reeds lang tot het verleden.
+
+</p>
+<p>Over het algemeen heeft het gemoedelijke der oude scholen, toen de meester meer vaderlijk met de kinderen omging, voor het
+meer saai-officieele de plaats geruimd; dit hangt natuurlijk met den vooruitgang der maatschappelijke en wetenschappelijke
+ontwikkeling, maar toch ook wel met begripswijziging over de vorming van het kind samen. Prijsuitdeelingen, waar ouders en
+kinderen zich in plechtgewaad heen begaven, zijn nog slechts uitzonderingen. De nieuwjaarsbrief wordt veelal nog op school
+opgesteld.
+
+</p>
+<p>Aan het slot dezer periode (van 6&#8211;12) stond nog kort geleden de plechtige <b>eerste-Kommuniedag</b> voor de katholieken; in het noordelijk volksgebied spreekt men meestal van het <i>aannemen</i>, overeenkomstig de uitdrukkingen, gebezigd in de protestantsche kerken. Het <i>aangenomen worden, lidmaat worden</i> of <i>belijdenis doen</i> bij de protestanten, een toelating tot het genot van het heilige avondmaal en besluit van het katechetisch onderwijs, heeft
+echter in den regel eerst op den leeftijd van om en bij de twintig jaar plaats. In katholieke streken was de Eerste-Kommuniedag
+een familiefeest in den goeden zin van het woord. Eenige dagen te voren ging in de Oostvlaamsche dorpen de &#8220;eerste-kommunikant&#8221;
+aan peter en meter een &#8220;kruisken vragen&#8221;; en algemeen was de <a id="d0e9942"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9942">240</a>]</span>gewoonte, onmiddellijk v&oacute;or de plechtigheid de ouders om hun zegen te vragen en om vergiffenis. In feeststoet togen dan de
+kinderen, de jongens in stemmig zwart, de meisjes als bruidjes in het wit en met een bloemkrans getooid, onder de begeleidende
+tonen der muziek kerkwaarts. Op enkele plaatsen in Limburg, b.v. te Venloo, droegen de kommuniekinderen <i>pelmkes</i>, d.i. oleander-, laurier- of hulsttakjes, met goud- of zilverblad belegd, al naar gelang de sekse. Meestal had ieder zijn
+<i>paar</i>. Een familiemaal, afzonderlijk of &#8220;paarsgewijze&#8221; gehouden, besloot dezen merkwaardigen dag, voor de meesten een blijde herinneringsdag.
+
+</p>
+<p>Nu zijn jongens en meisjes kind-af; immers &#8220;zij hebben de kinderschoenen uitgetrokken en aan de kerkdeur laten staan&#8221;.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e9952">
+<h3 class="normal">II. Liefde en huwelijk.</h3>
+<p><b>Minnen en werven</b>. Het woord <i>minnen</i> is niet aan de volkstaal ontleend. Deze kent noch (<i>be</i>)<i>minnen,</i> noch een stamverwant, woord van het Hoogduitsche <i lang="de">lieben</i>, maar slechts slappe omschrijvingen als: <i>goed mogen lijden, liefhebben</i> of <i>hebben, gaarne sien</i> enz. Daarentegen is aan woorden en wendingen, die het begrip &#8220;vrijen&#8221;, of ook een ruweren vorm van minnen en liefkoozen uitdrukken,
+geen gebrek.
+
+</p>
+<p>Bij verscheidene gelegenheden trachten de jonge meisjes door liefdesorakels den sluier der toekomst op te lichten, met name
+op Sint-Thomas-, Sylvester- en Paaschdag; over het <i>schoenwerpen</i> is reeds gesproken (bl. <a href="#d0e4490">123</a>); op Nieuwjaarsnacht ziet men den geliefde in den spiegel. Van de Middeleeuwsche minnedrankjes en sympathetische toovermiddelen
+zijn nog slechts zwakke overleefsels overgebleven, allereerst de zegswijze: &#8220;een minnedrankje ingenomen hebben&#8221;. Van de thans
+nog bestaande liefdeverwekkende middelen vormen de haren, nagelknipsel, zweet en bloed de hoofdbestanddeelen. Naar men weet,
+vindt men overeenkomstige gebruiken bij de volken met lage kultuur. Ook bezigt men te dezen einde valeriaan en wilde alsem,
+in den zak of op het lijf gedragen; zie Volkskunde XI, bl. 242; XII, bl. 62, 136, 242; XXIV, bl. 51. Daarentegen dient het
+<a id="d0e9985"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9985">241</a>]</span>leggen van <i>nestelknoopen</i>, knoopen in een riem of veter, om andermans huwelijksgeluk te bederven. Het is een overoud sympathetisch toovermiddel, waaraan
+dezelfde volksvoorstelling ten grondslag ligt, als aan de voorzorg, gedurende de trouwplechtigheden geen knoopen in de kleederen
+te hebben.&#8212;Ook versmaadt men niet, bij waarzegsters en kaartlegsters te rade te gaan; en eindelijk, het bloemenorakel speelt
+nog steeds een voorname rol.
+
+</p>
+<p>Droomt men van een huwelijk, van een bruiloft, dan heeft men een doode te wachten. Men kan dit volksgeloof door de algemeene
+&#8220;droomverklaring door omkeering&#8221; uitleggen en vergelijken met het droomen over geld, hetgeen armoede, over omhelzing, hetgeen
+verraad beduidt. Deze verklaring wordt ons aan de hand gedaan door <span class="smallcaps">Tylor</span>, die bij de Zoeloe&#700;s zulke droomverklaringen waarnam, verwekt door een streven, zich tegen dwaling te beveiligen; want de
+Zoeloe&#700;s hadden vaak ondervonden, dat hun droomen zich niet verwezenlijkten. Nochtans geloof ik hier nog een anderen faktor
+te zien. Telkens en telkens weer openbaart zich in het volksgeloof de schrijnende tragiek van het leven met zijn gedurige
+wisseling van lief en leed. Een verdere overeenkomst tusschen de huwelijks- en begrafenisgebruiken is deze, dat beide in betrekking
+staan tot de zielen der afgestorvenen, vooral van de voorvaderen.
+
+</p>
+<p>Men moet zijn dochters vroegtijdig uithuwelijken; &#8220;dochters en doode brasems moet men niet lang bewaren,&#8221; meent het volk,
+en trouwens &#8220;wie dochters heeft, is altijd herder,&#8221; en &#8220;een huis vol dochters is een kelder vol zuur bier.&#8221; Heeft de jonge
+dochter drie kruisjes achter den rug, dan komt zij &#8220;op Sint-Anna&#700;s schapraai&#8221; (Limburg: <i>schaap</i>), of -bankske, of -kapelleke. In Vlaanderen kent men nog &#8220;het schipken van Sint-Annuit&#8221;, wat waarschijnlijk op een verwarring
+berust. Dan zegt men, dat &#8220;Hein-van-pas maar niet wil komen,&#8221; of &#8220;dat haar vent te Wachtebeke woont.&#8221; Intusschen gebeurt dit
+op het land vrij zelden, immers &#8220;daar is geen potje zoo scheef, of er past wel een dekseltje op,&#8221; en ook is &#8220;geen schip zoo
+oud, of &#700;t doet nog wel eens een reisje.&#8221; Algemeen wordt het gelaakt, <a id="d0e10000"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10000">242</a>]</span>wanneer slechts &#8220;het geld getrouwd wordt&#8221;; niet zelden trouwt men echter in de familie, &#8220;opdat het geld bij elkaar blijve.&#8221;
+
+</p>
+<p>Oudtijds kende men <i>vrijstermarkten</i>, en vooral die van Schermerhorn was bekend. Boerenzoons, die graag een meisje wilden kiezen, bestelden &#8220;koopdag&#8221; in <i>De Valk</i>, en lieten dit door den dorpsomroeper bekend maken. De trouwlustige meisjes togen dan naar de herberg, waar de koop gehouden
+werd. Een andere soort van vrijstermarkt was slechts voor &#700;t kermishouden ingesteld, al had deze dan ook meermalen een huwelijk
+ten gevolge; en hiertoe behoorde de Schagermarkt. Veel overeenkomst hiermee vertoont het gebruik op eenige dorpen van Noord-Holland,
+dat de meisjes zich des Zondags na kerktijd neerzetten op het muurtje van het kerkhof, wachtende tot er een gezel komt, die
+haar zal uitnoodigen, om te zamen ter herberg te gaan; en eveneens de <i>Maartekeur</i> te Lochem en te Borculo op een marktdag in Maart, met het oog op de aanstaande Meimarkt. Dan staan de boerinnetjes in een
+lange rij over de geheele lengte van het plein en worden met rood of wit krijt op den rug gemerkt. Zie hierover vooral <span class="smallcaps">J. H. Scheltema</span>, Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen en trouwen (Utrecht 1832), bl. 65 en <span class="smallcaps">Mr. N. de Roever</span>, Van Vrijen en Trouwen (Haarlem 1891), bl. 81 vlg.
+
+</p>
+<p>De gewone en betere wijze is echter een bezoek ten huize, immers &#8220;de beste koeien worden op stal verkocht&#8221;. Hierbij is het
+verstandig, zich eerst van de genegenheid der moeder te vergewissen; want &#8220;wie eerst de dochter en dan de moeder vangt, vat
+het varken bij de ooren&#8221;. Ook wordt het terrein wel eens verkend door een huwelijksmakelaar, soms <i>heiligmaker</i>, in West-Vlaanderen <i>handknecht</i> genoemd. Dit <i>heiligmaker</i> is een volksetymologische vervorming van <i>heilikmaker</i>, d.i. huwelijksmaker, van het Middelnederl. <i lang="nl-1400">h&icirc;lijc</i>. Aan de Zaan bestond zijn belooning in geld of in een pak nieuwe kleeren: <span class="smallcaps">Schotel</span>, Zeden en Gebruiken aan de Zaanstreek (Haarlem 1874), bl. 43. Ook de koek, voor het meisje meegebracht, heet <i>hijlikmaker</i>. De verouderde Zaansche benaming <a id="d0e10042"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10042">243</a>]</span>is <i>zelschappen</i>; de meer gebruikelijke benaming voor uit vrijen gaan is ten platten lande <i>uit meiden gaan</i>. Hiervoor is de Woensdag- en Zondagavond het meest geschikt; de Donderdag is meer voor weduwnaars; Zaterdagavond is ook niet
+ongeschikt, maar &#8220;Zaterdagavondloopers zijn koopers&#8221;, zegt het spreekwoord. In de meeste streken moet de vrijer klokke acht
+bij het meisje aan huis zijn; in alle geval:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrijers, die &#700;t meenen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Komen v&oacute;or tienen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En gaan niet voor eenen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een uitzondering hierop maakt wel Hennaarderadeel (F.); daar zegt men: &#8220;Die na achten komen, kunnen v&oacute;or negenen weer gaan.&#8221;
+
+</p>
+<p>Uit de wijze van ontvangst kan de vrijer al spoedig bemerken, of zijn komst en aanzoek welkom is. Blijft het meisje zitten
+en laat ze het stoelzetten aan een der huisgenooten over; neemt de Friesche schoone haar oorijzer van het hoofd en klaagt
+over hoofdpijn, dan weet de vrijer, hoe laat het is en kan hij zijn matjes oprollen. Maar wordt hem op de vraag: &#8220;mag ik mijn
+pijp, mijn sigaar even aansteken&#8221;, bescheid gedaan, biedt het meisje hem een lucifer, haalt ze hem een stoel, brengt ze hem
+een pijp, dan nemen de zaken een gunstigen keer. Nog beter staan de kansen, als hij door de vrijster bij zijn vertrek tot
+aan de buitendeur wordt gevolgd; dat heet rond Aalst <i>een voois krijgen</i>. Wordt de vrijer afgewezen, dan <i>loopt hij een blauwe scheen</i>, of <i>loopt hij een blauwtje</i>. Deze uitdrukking wordt door <span class="smallcaps">Dr. Stoett</span>, Nederlandsche Spreekwoorden, n&deg; 214, zeer zeker het eenvoudigst aldus verklaard: &#8220;zijn scheen stooten, er tegen loopen;
+vandaar: niet slagen.&#8221; Een andere uitdrukking is: <i>een korf krijgen, door de mand vallen</i>. <span class="smallcaps">Prof. Verdam</span> beschouwt deze uitdrukking als eene herinnering aan de oude strafoefening, waarbij de schuldige in een schandkorf boven het
+water te pronk werd gesteld (Handel. v. d. Maatschappij d. Nederl. Letterk. te Leiden 1901).&#8212;M.i. hebben wij hier stellig
+met het overleefsel eener oude strafoefening te doen, maar niet met de boven bedoelde. Ter <a id="d0e10079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10079">244</a>]</span>vergelijking diene het gebruik uit den Eifel, waar de minnaar, die een blauwtje geloopen heeft, door de meisjes gekorfd wordt:
+ze werpen hem een bodemloozen korf over het hoofd en trekken hem er door heen. In Brunswijk zet men den afgewezene een ouden
+korf op het dak. Oorspronkelijk wordt de <i>ontrouw</i> bij wijze van volksrechtspraak aldus gestraft, dan ook de <i>onvruchtbaarheid</i> bespot; ik spreek hier over aanstonds nader, bij de behandeling van den <i>dorhoed</i>.
+
+</p>
+<p>Voorts dient nog vermeld een zonderling gebruik, dat op Texel en Vlieland is blijven voortleven, maar vroeger ook op Wieringen
+en Terschelling en in vele Noord-Hollandsche dorpen bestond: <i>het kweesten</i> of nachtvrijen; eertijds bestond het in geheel Duitschland, ja men mag zeggen over geheel Europa. Dit is een vorm van vrijen,
+terwijl deuren of vensters openstaan, en de minnaar op de deken zit, waaronder zijn beminde rust. Mocht soms de vrijer het
+wagen, niet in eer en deugd te kweesten, dan volgde, voorheen althans, steeds de volksjustitie bij wijze van ketelmuziek.
+Laat ik hier tevens nog vermelden het <i>strunen</i>, het opzettelijk storen der vrijpartijtjes, dat, naar het schijnt, in Friesland aan de orde was. Zie <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 196 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen over de vrouwen, de liefde en het huwelijk (Gent 1911), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Virginie Loveling</span>, Volkskunde XV, bl. 152.
+
+</p>
+<p>Te lange verkeering is over het algemeen niet gewild. &#8220;Lange vrijage is zelden mariage&#8221;.
+
+</p>
+<p><b>Dorhoed</b> is de Noordhollandsche naam, waarmee ik eenige algemeen verspreide liefde- en verkeeringsgebruiken wensch samen te vatten.
+Volgens den Gelderschen Volksalm. van 1837, bl. 106 plaatsten de jongelieden op Pinksterdag een strooman, potsierlijk uitgedost,
+op een kar en reden het dorp rond. &#700;s Nachts krijgen de meisjes, &#8220;die zich zoo taai als le&ecirc;r houden, of van vrijers veranderen
+als van handschoenen&#8221;, dien strooman op het dak; soms wordt hij ook aan den hooiberg bevestigd. In Zuid-Limburg strooit men
+kaf op de stoep van meisjes, die meer dan &eacute;en vrijer hebben. <a id="d0e10116"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10116">245</a>]</span>Wij vinden hier het gebruik in zijn oorspronkelijken, justiti&euml;elen vorm; de strooman is de tegenhanger van den groenen Pinksterman,
+den vruchtbaarheidsgenius; de dorhoed: pop, korf, mand, dorre tak, zelfs kaf alleen, symboliseert onvruchtbaarheid. De dorhoed
+vormt een tegenstelling met den liefdemei.
+
+</p>
+<p>In Drente is de zoogenaamde <i>zoore paal</i> (dorre paal) het geschenk voor een vrijer of vrijster, wiens (of wier) vroegere beminde in het huwelijk treedt: een dorre
+tak, zonder bladeren, gebonden aan de deur van het huis. Ook wordt op vele plaatsen de weg tusschen de huizen van de(n) ondertrouwde
+en de(n) verlaten beminde door het strooien van kaf, haksel van stroo, zaagmeel enz. gemerkt, of wordt de verlatene daarmee
+bestrooid. In sommige Vlaamsche dorpen worden dan lemen (vlasscheven) gestrooid; hetzelfde gebruik is in Zuid-Duitschland
+en in den Eifel bekend: het bespottingsbegrip, dat in de straf lag opgesloten, heeft zich zelfstandig ontwikkeld.
+
+</p>
+<p>Het Noordhollandsch gebruik is nauwkeurig beschreven en toegelicht door <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> in Volkskunde XIII, bl. 65 vlg.; XVII, bl. 112 vlg. Het is een versierde stroopop, die men de verlaten vrijster of den verlaten
+vrijer vereert; dit is meestal het werk der naaste buurgezellen. Het gebruik schijnt voor het oogenblik echter alleen nog
+in Waterland en het aangrenzende deel van West-Friesland te bestaan. De dorhoed wordt vergezeld van een dorhoedsbrief, waarin
+verzen voorkomen als deze:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wilt dit beeltenis aanschouwen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want het zal uw wel berouwen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat zij nu zal trouwen gaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En gij moet nu agter staan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Evenals men nu een pinkst<i>kroon</i> kent (bl. 199), kent men ook een strooien, dorre kroon, en aan deze soort van bruidskroon herinnert nog de benaming <i>dorhoed</i>, later op de stroopop overgebracht. Zoo werd in het Zutfensche den vrijer, wien zijn meisje ontvrijd was, een hoepel met
+stroo om den hals geworpen. Ook <a id="d0e10145"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10145">246</a>]</span><span class="smallcaps">Berkhey</span> spreekt van een &#8220;kroon van gekapt stroo&#8221;. Het gebruik is insgelijks in Noord-Brabant bekend.
+
+</p>
+<p>Zooals gezegd, is de dorhoed de oorspronkelijke vorm van bestraffing, door het volk den verleider of de verleidster toegediend.
+Ook wordt zij wel eens toegepast op het paar, dat al te veel in jaren verschilt; zie hierover <span class="smallcaps">Scheltema</span>, Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen en trouwen, bl. 125.
+
+</p>
+<p>Op een groot aantal plaatsen is de stroopop een onmisbaar element bij de <b>ketelmuziek</b>, een anderen zeer gewonen en gebruikelijken vorm van volksrechtspraak over al degenen, die openbare ergernis gegeven hebben.
+Hoofdzakelijk is het een serenade met ketel- en ketengerammel, belgerinkel, hoorngetoeter, zweepgeklets enz. voor de woning
+van de(n) schuldige of beschuldigde, waarbij een oorverdoovend geschreeuw wordt aangeheven.
+
+</p>
+<p>In Belgi&euml; zijn de meest gebruikelijke benamingen: <i>scherminkelen, de beest jagen</i> en <i>den hond branden</i>. Hier beteekenen <i>scherminkel, beest</i> en <i>hond</i> de stroopop. In Noord-Brabant spreekt men van <i>tafelen</i>, in Noord-Limburg van <i>varen</i>, in Zuid-Limburg van <i>varen, toeten, rammelen</i> of <i>huulen</i>, in Midden-Limburg en verder plaatselijk van <i>den ezel (aan)drijven</i>. Deze laatste uitdrukking heeft misschien betrekking op den Middeleeuwschen ezelrit, maar in alle geval wijst het meerendeel
+der uitdrukkingen op een rondrijden met de stroopop, de(n) schuldige voorstellend, onder geraas en getier. Het gebeurt bij
+alle laakbare handelingen, of ook handelingen, die het volk als zoodanig beschouwt, b.v. bij een huwelijk met groot verschil
+van leeftijd, of bij het hertrouwen van weduwnaar of weduwe; en eindelijk in Limburg ook wel bij andere huwelijken in verband
+met het <i>huulbeer</i>, waarover nader. <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden, bl. 362 vlg., betoogt, dat de ketelmuziek oorspronkelijk
+bij gevallen van hertrouwen plaats heeft en wel om de booze geesten te weren, met name den geest van de(n) eerste(n) echtgenoot(e),
+die uit nijd de(n) hertrouwde zou komen kwellen; vgl. <span class="smallcaps">Weinhold</span>, <span lang="de">Zeitschrift des Vereins f&uuml;r <a id="d0e10199"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10199">247</a>]</span>Volkskunde X</span>, bl. 206. Maar deze meening lijkt mij onhoudbaar: 1. dewijl bijna geregeld de ketelmuziek met het onvruchtbaarheidssymbool
+verbonden wordt; en 2, daar dan de ketelmuziek aanvankelijk een gunstige beteekenis zou gehad hebben, terwijl toch, zooals
+<span class="smallcaps">De Cock</span> zelf op bl. 372 uitvoerig betoogt, sinds de oudste tijden het tweede huwelijk bij het volk in kwaden geur stond. Ik houd
+de ketelmuziek dus voor een vorm der <b>volksrechtspraak</b>, waarmee wij boven reeds kennis maakten, en die, zooals gezegd, op Middeleeuwsche rechtsvormen, maar in haar diepste wezen
+op voldoening van gekrenkte gemeenschapseer berust. In zuidoostelijk Noord-Brabant kent men nog andere wijzen om een weerspannig
+of slecht befaamd lid der gemeenschap te treffen: <i>de buurt</i> oefent haar vernielzucht uit op een kar van den betrokkene. Typisch is ook het <i>voor den ploeg spannen</i> van een lastigen echtgenoot, en wel krachtens een besluit van <i>de buurt</i>, somtijds alleen van de buurvrouwen. Deze brengen dan zelf ook het besluit ten uitvoer en drijven den voor den ploeg gespannen
+echtgenoot met haar zweepen en stokken voort. Aldus nog een dertig jaar geleden te Turnhout, Hoogstraaten, Bladel, Postel
+enz. Eenigen tijd geleden was dit gebruik ook in Noord-Brabant, o.a. te Reusel, nog heerschende. Het is dus meer recent, dan
+door <span class="smallcaps">V. D. Poll</span> in den Gelderschen Volksalm. 1887, bl. 161 vlg. vermoed werd.
+
+</p>
+<p>Van den <span class="letterspaced">liefdemei</span> was reeds sprake (bl. <a href="#d0e7452">189</a>, <a href="#d0e10116">245</a>). Laat ik hier bijvoegen, dat te Contich en omstreken de schuchtere minnaar gaarne de gelegenheid te baat neemt, zijn liefde
+te verklaren, door heimelijk een mei te plaatsen v&oacute;or de slaapkamer zijner beminde. Antwerpsche huwbare dochters krijgen <i>Greefs</i> van hun minnaar, d.i. ruiters van spekulatie of marsepein, die den Greef van Halfvasten voorstellen (bl. <a href="#d0e6592">169</a>).
+
+</p>
+<p>Met <b>verloving</b> wordt bedoeld &#8220;vaste verkeering&#8221;, daar de min of meer plechtige verloving bij de gewone volksklasse zoo goed als onbekend
+is. Men geve den beminde nooit een mesje of schaar ten geschenke, want dit breekt de verkeering af (sympathie). Wanneer in
+Vlaanderen een der partijen <i>beelt</i>, d.i. het gegeven woord breekt, <a id="d0e10245"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10245">248</a>]</span>dan heet het ontworpen huwelijk <i>uitgebrand</i>, in &#700;t Westvlaamsch <i>een beel</i>.&#8212;Het geven van een ring is een gebruik, dat van de Romeinen tot ons gekomen is; en evenals de ring te Rome eertijds het koopkontrakt
+bevestigde, zoo verving in onze landen de ring het huwelijksgeld of handgeld, dat met den handslag de verloving voltrok. Over
+de trouwpenningen zie <span class="smallcaps">De Roever</span>, Van Vrijen en Trouwen, bl. 113 vlg.; <span class="smallcaps">Aug. Sassen</span>, Noordbrabantsche Volksalm. 1889, bl. 61. De ring behoort te worden gedragen aan den ringvinger, omdat, volgens het volksgeloof,
+van daaruit een zenuw loopt naar het hart. Op het land is de ring niet gebruikelijk; noodzakelijk was ook de trouwpenning
+niet, want deze kon zeer geschikt vervangen worden door een ander voorwerp: vingerhoed, zakdoek, een paar hazelnoten, ja zelfs
+een stuk koek. Eigenaardig was vroeger in Friesland de <i>knottedoek</i>, waarin de jonge man eenig geld knoopte, om een en ander het meisje aan te bieden, met wie hij zich wenschte te verloven.
+Trok zij den knoop toe, en nam zij dus het geschenk aan, dan was de verloving gesloten.
+
+</p>
+<p>Op vele plaatsen zijn bruidsgeschenken, de zoogenaamde <i>bruidstukken</i>, gebruikelijk. De bruid vervaardigt, althans plaatselijk in Limburg&#8212;en eveneens in Zwaben, Westfalen enz.&#8212;de hemden, die
+beiden op den trouwdag zullen dragen, alsmede de slaaplakens voor het huwelijksbed. Het bruiloftshemd dient ook als doodshemd
+en de lakens als doodsmantel. Daarentegen wordt in Gelderland in de dagen v&oacute;or het huwlijk het doodshemd met muts en laken
+afzonderlijk vervaardigd en door de bruid met zwart lint gezoomd of met zwart garen gemerkt. In het Oosten van ons land maakt
+men hier en daar zelfs de planken voor de doodkist gereed: hier vloeien huwelijks- en begrafenisgebruiken ineen; vgl. bl.
+<a href="#d0e9985">241</a>.
+
+</p>
+<p>Te Stamproy (L.) en omliggende plaatsen moet de bruidegom enkel de schoenen aan zijn toekomstige echtgenoote verschaffen;
+bed met toebehoor komt ten laste der bruid. De schoen speelt in de huwelijksgebruiken van alle volken een groote rol, en volgens
+<span class="smallcaps">Ernst Samter</span>, Geburt, Hochzeit und Tod (Leipzig und Berlin <a id="d0e10275"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10275">249</a>]</span>1911), bl. 195, moet hier de schoen als een offer worden beschouwd; zie ook <span class="smallcaps">Zachariae</span>, Zum altindischen Hochzeitsritual, in de Wiener Zeitschrift f.d. Kunde des Morgenlandes XVII, bl. 135. Maar ik geloof eerder,
+dat wij hier met een bepaalde gave te doen hebben, die voor den doode bestemd is, evenals het doodshemd. Het gebruik, den
+doode een paar schoenen in de kist mee te geven, is overoud en was eertijds bij alle Indogermaansche volken in zwang: de schoen
+heeft natuurlijk de bestemming, den tocht naar het verre land aan gene zijde van het graf te vergemakkelijken.
+
+</p>
+<p>Straks hebben de kerkelijke afkondigingen of <i>roepen</i> plaats, de verloofden &#8220;rollen van den preekstoel&#8221;, zooals het in katholieke streken heet, of ook &#8220;zij worden van den preekstoel
+naar beneden geworpen&#8221;; en na den besloten tijd volgt dan meestal het huwelijk.
+
+</p>
+<p>Bij den ondertrouw wordt in Noord-Brabant alreeds <i>de heug</i> gevierd, en doet men zich te goed aan wittebrood met koffie; ook begint dan alreeds het schieten, waarover nader. <i>Heug</i>, verg. <i>heugelijk</i>, komt van het Middelnederl. <i>h&ocirc;ghe, h&ouml;&#770;ghe</i> en beteekent &#8220;vroolijkheid&#8221;.
+
+</p>
+<p><b>Huwelijksdag</b>. Het skelet der huwelijksgebruiken is nog steeds Oudgermaansch en vertoont niet zelden Indogermaansch karakter; maar meer
+en meer hebben Christelijke en ook moderne elementen er zich aan vastgehecht.
+
+</p>
+<p>De huwelijksdag draagt in het Duitsch terecht den naam van <i lang="de">Hochzeit</i>, het eerst bij <span class="smallcaps">Wolfram v. Eschenbach</span>, nog met de toevoeging: &#8220;<span lang="de">der br&ucirc;dloufte hochgez&icirc;t</span>&#8221;. Immers deze dag is niet alleen het voornaamste familiefeest, als zijnde het kulminatiepunt van twee menschenlevens, maar
+hij is tevens een feest voor de gemeente. Naar men weet, was <i>hoogtijd</i> eertijds de benaming van alle hooge kerkelijke en wereldlijke feesten (bl. 100). De namen <i>huwelijk</i> en <i>bruiloft</i> drukken een bepaald deel der plechtigheid uit: <i>huwelijk</i>, vergel. het Gotische <i>laiks</i> &#8220;dans&#8221;, wijst op den dans, waaronder bij onze Germaansche voorouders het huwelijk voltrokken werd; <i>bruiloft</i>, d.i. &#8220;bruidloop&#8221;, beteekende oorspronkelijk den optocht, <a id="d0e10332"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10332">250</a>]</span>waarmee de jonggehuwden naar hunne woning werden begeleid; later werd deze benaming op het heele huwelijksfeest toegepast.
+Zie o.a. <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span>, Tijdschrift v. Nederl. Taal en Letterk. XI, bl. 14; <span class="smallcaps">Dr. J. W. Muller</span>, Woordenb. d. Nederl. Taal, <i>sub verbo</i>.
+
+</p>
+<p>Daar is wellicht geen feest, waardoor &egrave;n de familie &egrave;n de gemeenschapszin in zoo hooge mate worden versterkt, als door de
+huwelijksviering. Men gedenkt zelfs de afgestorven leden der gemeenschap, vanwaar het treffende gebruik, de graven te bezoeken
+op den huwelijksdag.
+
+</p>
+<p>Aan <span class="smallcaps">Bachofen</span> komt de eer toe, het eerst gewezen te hebben op het belangrijke en v&eacute;rstrekkende ethnologisch-folkloristische verschijnsel
+van het <span class="letterspaced">matriarchaat</span>. In zijn opzienbarend boek: Das Mutterrecht (Stuttgart 1864), werd een rijk materiaal door hem bijeengebracht om te bewijzen,
+dat v&oacute;or den tijd der patriarchale familie-inrichting, krachtens welke de man in allen deele het hoofd is van het gezin, het
+menschdom een periode van vrouwenregeering doorleefd zou hebben, een tijdperk dus, waarin het &#8220;zwakkere geslacht&#8221; den schepter
+zwaaide en den man slechts een ondergeschikte rol was toegedacht: volgens hem gaat de matriarchale gezinsvorm den patriarchalen
+vooraf. Deze theorie steunt in hoofdzaak op het feit, dat tal van stammen met lage kultuur, over de geheele aarde verspreid,
+het matriarchaat huldigen, en dat de diepste folkloristische lagen van bijna alle volken overleefsels te over bieden, om een
+karakteriseeren der matriarchale familie-inrichting als de primitieve te rechtvaardigen.
+
+</p>
+<p>Sommige ethnologen meenden zelfs, dat de folkloristische gegevens hun veroorloofden, nog veel omvangrijker konklusies te trekken.
+Men achtte zich in staat tot het ontwerpen eener <b>ontwikkelingsgeschiedenis van het huwelijk</b>. De verschillende, opeenvolgende stadia dezer geschiedenis zouden zijn: promisku&iuml;teit, groepenhuwelijk, polyandrie in verscheidene
+nuancen, polygamie (monandrie), monogamie. Het instituut, dat, volgens de meest gangbare <a id="d0e10358"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10358">251</a>]</span>opvatting, van lieverlede den weg effende tot een geregelde familieverhouding, tot de monogamie en met deze tot het patriarchaat,
+is het <span class="letterspaced">roofhuwelijk</span>. Op een hoogere sport van ontwikkeling trad voor de ruwe schaking de <span class="letterspaced">vrouwenkoop</span> in de plaats: een losprijs, aan den beleedigden stam betaald, om weerwraak te voorkomen, een soort internationaal huwelijkskontrakt.
+Hier vertoont zich het oorspronkelijk karakter van den <span class="letterspaced">bruidschat</span>. Meer en meer trad het begrip van beleediging op den achtergrond, terwijl de zoengave gaandeweg geheel en al de beteekenis
+kreeg van een koopsom der vrouw.
+
+</p>
+<p>Verkocht werd echter alleen de vrouw, niet de kinderen. Deze behoorden en bleven behooren aan de moeder en hadden in den oom
+van moederszijde hun natuurlijken voogd en beschermer. Maar steeds sterker ontwaakt in de vaderborst de liefde tot <i>zijn</i> kroost, <i>zijne</i> kinderen, wier hulp hij trouwens bij het bebouwen van zijn akker niet langer meer kan ontberen, en deze sympathie is het,
+die een erfrecht te hunnen gunste tracht in het leven te roepen: motieven van ekonomisch-juridischen aard komen in het spel.
+Een hardnekkige strijd wordt aangebonden, waarvan de inzet is het eigendomsrecht over het kind, en het einde de volkomen zegepraal
+des vaders en van het agnatische systeem.
+
+</p>
+<p>Nu is welhaast de familie gegrondvest, de huwelijksband gestrengeld. Om den vaderlijken haard staat het vereende gezin, de
+vader aan het hoofd; want hij is voortaan niet slechts de meerdere over zijn kinderen, maar door den losprijs acht hij zich
+op den duur ook gerechtigd, de vrouw, die hem als koopwaar werd overgeleverd, als zijn volle eigendom te beschouwen.
+
+</p>
+<p>De fout van dit systeem, op het oog zoo onberispelijk-nauwsluitend, ligt in te oppervlakkige waarneming en te groote generaliseering
+in de gevolgtrekkingen. Men stelt zich niet tevreden met te beweren, dat het matriarchaat een ver verspreid ethnologisch verschijnsel
+is en was,&#8212;een feit, dat niet valt te loochenen; maar het moet en zal de volstrekt-primitieve familie-inrichting geweest <a id="d0e10381"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10381">252</a>]</span>zijn; het heet de eenig mogelijke: terwijl de huwelijkstheorie niet weergeeft het proces, dat zich bij verschillende volkeren
+ten deele heeft afgespeeld of nog voortduurt, maar aanspraak maakt op den titel van <i>de</i> theorie van <i>het</i> menschelijk huwelijk. Ik zeg &#8220;ten deele&#8221;; want een andere fout is deze, dat in dit systeem verschillende fragmenten, op verschillende
+punten van den aardbodem verzameld, met een vrij ruime dosis apriorisme tot een geheel worden aaneengevoegd.
+
+</p>
+<p>Vooral bij het beoordeelen en benuttigen der folkloristische gegevens moet men uiterst voorzichtig zijn. Juist de huwelijksgebruiken
+en huwelijksvormen bij de verschillende volken heeft men herhaaldelijk als sterk-pleitende overleefsels beschouwd; maar gesteld,
+dat zij matriarchale trekken vertoonen, wijzen zij dan juist daarom op een primairen toestand? Kan hieraan geen meer volmaakter
+vorm zijn voorafgegaan? &#8220;<span lang="de">Im V&ouml;lkerleben gelten die selben Gesetze der Entwickelung wie im Leben der Individuen</span>&#8221;, zegt <span class="smallcaps">Paul de Lagarde</span>, &#8220;<span lang="de">und im Leben der Individuen ist ein Sinken &uuml;berall da festzustellen, wo nicht ein Steigen stattfindet.</span>&#8221;
+
+</p>
+<p>Wat betreft de beoordeeling der afzonderlijke gevallen, een enkel voorbeeld. Wellicht verwijst de Romeinsche huwelijksvorm
+der <i lang="la">coemptio</i> naar een tijd, waarin de <i lang="la">manus</i>, d.i. het volle recht van den echtgenoot over de vrouw, niet in schijn, maar in volle werkelijkheid werd gekocht. Maar volgt
+hieruit logisch, dat de koopsom de losprijs was, <i>voor de geschaakte bruid betaald</i>? Tusschen het huwelijk als koopkontrakt en het roofhuwelijk gaapt toch nog een diepe kloof.&#8212;Verder behoort tot het bruiloftsritueel
+het bekende gebruik, dat de bruid uit de armen der moeder wordt ontvoerd, om dan in feeststoet geleid te worden naar het huis
+van den bruidegom. Hierbij komt op tal van plaatsen een schijnvlucht, en zoo goed als algemeen, dat de bruid zich verzet of
+uitbundig weent. Men noemt dit het <i>roofsymbool</i>, en het is zeer wel mogelijk, dat in enkele gevallen dergelijke gebruiken een voormaligen rooftoestand ten grondslag hebben.
+Maar zou hier een meer natuurlijke verklaring niet veelal te verkiezen zijn? Juist in de laatste jaren zijn dergelijke <a id="d0e10414"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10414">253</a>]</span>gebruiken herhaaldelijk als <span class="letterspaced">scheidingsgebruiken</span> beschouwd, vooral in het reeds aangehaalde boek van <span class="smallcaps">A. Van Gennep</span>, <span lang="fr">Les rites de passage</span>, bl. 165 vlg. Zie ook mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 162 vlg.
+
+</p>
+<p>Na deze, tot het goed begrip der gebruiken m.i. noodzakelijke voorafgaande bespreking, vat ik den draad mijner uiteenzetting
+weer op. Wat betreft de <span class="letterspaced">bruidsgaven</span>, dient men nog op te merken, dat in alle geval niet als sporen van een alouden koopprijs die gaven kunnen beschouwd worden,
+welke de beteekenis eener nauwere vereeniging dragen, zoo b.v. linnen, halsdoek, wederzijds gegeven luxe-voorwerpen enz. Bruid
+en bruidegom treden hierdoor in een nauwere zedelijke betrekking, evenals de gast tot den gastheer&#8212;en omgekeerd&#8212;door het geven
+van het gastgeschenk: aldus in de Oudheid Glaukos en Diomedes door het wisselen hunner wapenen.
+
+</p>
+<p>Wat betreft den huwelijksdag, houdt het volksgeloof er weer een eigenaardige zienswijze op na. Liefst trouwt men op Dinsdag
+en Donderdag, niet op Woensdag of Vrijdag; en vooral met wassende maan (sympathie). De meimaand is ook zeer ongeschikt: &#8220;Wat
+in de meimaand trouwt, daar is geen goed haar aan&#8221;; zie <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen over de vrouwen enz., bl. 161. Een bruid mag zich niet <i>v&oacute;or</i> den bruiloftsdag in het bruidskleed vertoonen. Om op den huwelijksdag goed we&ecirc;r te hebben, dient men de kat goed te voeren
+(zie bl. 86, 90). Een droeve bruid maakt een blijde vrouw en omgekeerd een blijde bruid een droeve vrouw; want &#8220;een bruidsgewaad
+is wel eens met rouwgoed gevoerd&#8221;. Weent de bruid op den trouwdag niet, dan vloeien de tranen in het huwelijk.
+
+</p>
+<p>Het <b>noodigen ter bruiloft</b> vindt men nog slechts op enkele plaatsen in het Oosten van ons land in zijn voormaligen plechtigen vorm; en ook in Drente
+hebben de <i>wasschupsneugers</i> veel van hun vertoon en beteekenis verloren. <i>Wasschup</i> is identiek met <i>waardschap</i> en beteekent &#8220;gastmaal, feestmaal&#8221;; over deze <i>neugers</i> zie <span class="smallcaps">H. Tiesing</span>, in de Vragen van den Dag XVIII, bl. 155; vgl. <a id="d0e10458"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10458">254</a>]</span>Driem. Bladen IX, bl. 77. Het noodigen gaat van de buurt uit en wordt als <i>noaberplicht</i> beschouwd. Te Borkulo doen twee jongezellen uit de buurt als <i>broedlachtneugers</i> dienst; zij trekken er op uit met bontversierden hoed en stok en vangen aldus aan:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Goen dag!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier stoa ik op mienen staf,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En weet niet, wat ik zeggen mag ...
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nou weet ik, wat ik zeggen mag; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Meestal noodigt het bruidspaar zelf de gasten tot het feest, dat ook ten huize der bruid zal plaats hebben. Veelal wordt een
+voorbruiloft gehouden, in het Friesch <i lang="fy">gearjift</i>, vergel. de Noord-Brabantsche <i>heug</i> (bl. 249): het is een scheidingsgebruik zoowel voor de bruid als voor den bruidegom. Het Friesche woord wijst nog op de vroegere
+gewoonte, bij deze gelegenheid giften samen te brengen. Maar nog steeds wordt door de buren en buurmeisjes geld opgehaald
+om de onkosten te bestrijden van het sieren, schieten enz.
+
+</p>
+<p>Zoo is dan de huwelijksdag aangebroken. De buurmeisjes hebben den <i>neuzik</i> vastgespeld; ook de bruidskroon is klaar, eertijds door de vriendinnen gevlochten. Zij is, evenals de ring, van Romeinschen
+oorsprong en door de Kerk in onze zeden ingevoerd. Hetzelfde geldt van de bruidskaars, die een gekerstende vervorming is der
+Romeinsche huwelijksfakkel, welke dienst deed bij het heemgeleide. De buurt is feestelijk uitgedost en prijkt met festoenen
+en eerebogen met toepasselijke opschriften. Veelal wordt nog een <span class="letterspaced">huwelijksmei</span> geplant v&oacute;or het huis: lotsboompje, waarmee het huwelijksgeluk van het jonge paar verbonden is, vergel. den <i>levensboom</i> op bl. 214. Van alle huizen wappert de driekleur en in feeststoet keeren bruidegom en bruid met getuigen, bruidsmeisjes,
+familieleden, vrienden en bekenden uit de kerk huiswaarts. Het burgerlijk huwelijk heeft veelal reeds daags te voren plaats
+gehad.
+
+</p>
+<p>Nu wordt het paar feestelijk ingehaald. De meeste hierbij gebruikelijke vormen zijn ontleend aan den alouden feeststoet, waarbij
+de <a id="d0e10496"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10496">255</a>]</span>bruidswagen een hoofdrol speelt, en dien men nog betrekkelijk zuiver in Drente en in den Achterhoek weervindt. Wij bedoelen
+het <b>heemgeleide</b>, dat nu eens in afzonderlijke bedrijven, dan weer op verschillende dagen plaats vindt. Doorgaans werd deze stoet gehouden
+v&oacute;or den bruiloftsdag.
+
+</p>
+<p>De bruidegom komt dan met een groot aantal open boerenwagens vol jongens en meisjes aanrijden. Deuren en vensters van het
+huis der bruid zijn dicht. Maar &eacute;en der jongelui treedt vooruit en verklaart in gebonden of ongebonden taal, dat hij de bruid
+komt <span class="letterspaced">opeischen</span>, waarna de banderdeur zich opent en de geheele schare binnenlaat. Nu gaat op de deel de kom met brandewijn rond, er wordt
+gefeest, gegeten, gedronken en gedanst, en eindelijk rijdt de bruidegom met de bruid op den versierden bruidswagen huiswaarts.
+Deze wagen, of de volgende, zijn bepakt met beddegoed, stoelen, melkstel, spinnewiel enz. Soms staat ook de bezem op den wagen,
+in Westfalen bindt men er een haan boven op. Bezem en haan moeten de booze geesten verjagen (bl. 96). Ook het schieten, dat
+thans nog zoo goed als over de geheele uitgestrektheid van ons volksgebied gebruikelijk is, en nu uitsluitend het karakter
+van vreugde en huldebetoon aanneemt, moest eertijds de geesten verdrijven, om aldus zegen en vruchtbaarheid voor het huwelijk
+te verwerven (vgl. bl. 102, 128). Hier of daar komt wellicht, ouder gewoonte, nog de bruidskoe achteraan. Te Rijssen (O.)
+werd of wordt (?) die koe gesierd en op stal gezet onder een deel van de zoldering, dat uit geschaafde eikenplanken bestond;
+zie Driem. Bladen III, bl. 11.
+
+</p>
+<p>Herhaaldelijk op weg naar de nieuwe woning wordt de bruid <span class="letterspaced">geschut</span>. Een rest hiervan is zelfs het Vlaamsche gebruik, dat arme vrouwen en kinderen de bruid bij het verlaten van het kerkportaal
+<i>de schoenen vegen</i>, natuurlijk om een fooitje te krijgen. Verderop wordt de weg door een koord versperd, en ook hier dient de doortocht te worden
+gekocht: in Vlaanderen heet dit, rond Aalst, <i>afspannen</i>, en westwaarts <i>stroppen</i>. In Nederland vindt het paar den weg door een balk of versierde lijn versperd; in Baden en Tirol hakt men <a id="d0e10520"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10520">256</a>]</span>het koord tegen losgeld met een sabel door. Aldus wordt de bruid uit hare gemeenschap, vooral uit de buurtgemeenschap, afgekocht
+en in de nieuwe ingekocht: het is een scheidings- en opname-ritus. Volgens <span class="smallcaps">Samter</span>, Geburt, Hochzeit, Tod, bl. 162 vlg., wordt eigenlijk niet aan het bruidspaar, maar aan de kwade geesten de weg versperd.
+Bij deze verklaring steunt hij vooral op het Indisch gebruik, fijne blauwe en roode draden over den bruidsweg te spannen.
+Hiervoor zou ook pleiten de vroeger in ons land heerschende gewoonte, door een bezem den weg te versperren; immers volgens
+een wijd en zijd verspreid volksgeloof kan men zich juist door het keren zeer doeltreffend van de geesten ontdoen; vergel.
+den bezem op den bruidswagen en het keren in het sterfhuis.
+
+</p>
+<p>Onderweg strooit de bruid geldstukjes, appelen, noten en andere versnaperingen.
+
+</p>
+<p>De woning der bruid is versierd, de zetels van het jonge paar zijn omkranst, kinderen strooien bloemen, buurmeisjes bieden
+den eerewijn aan en zeggen gedichtjes op, den bruidegom wordt een versierde pijp aangeboden enz. Ook wordt wel eens de geheele
+stoet in alle bevriende huizen, waar hij voorbij trekt, <i>beschonken</i>, d.i. op brandewijn met suiker, wijn en knapkoek onthaald. Maar dit zijn alle moderne vormen van weinig waarde. Belangrijker
+zijn enkele gebruiken, die ten platten lande nog hebben stand gehouden, wanneer bruid en bruidegom de woning betreden. Zij
+zijn overoud en behooren tot het Indogermaansche bruiloftsritueel, vormen een gedeelte van den oorspronkelijken <i>bruidloop</i> naar de echtelijke woning.
+
+</p>
+<p>Op enkele plaatsen moet de bruid over den <span class="letterspaced">drempel</span> worden gedragen (Driem. Bladen IV, bl. 4), een overgangsgebruik, maar dat met een afweergebruik samenhangt; het is zoo goed
+als over de geheele wereld verspreid, in China zoowel, als eertijds in het oud Rome. Te Hooge Mierse (N.-B.) legt men op den
+drempel een stok met een <i>rood</i> doek. Te Reusel (N.-B.) wordt het paar onder een krans naar de nieuwe woning geleid. De krans wordt tegen de deurstijlen
+gevlijd en het paar <i>springt</i> naar binnen. Dat wij hier met <a id="d0e10546"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10546">257</a>]</span>een overleefsel van den vrouwenroof te doen zouden hebben (<span class="smallcaps">Rossbach, V. Schr&ouml;der, Lubbock, Jevons</span>), lijkt mij onaannemelijk; immers de bruid wordt niet door den bruidegom, maar door een ander willekeurig persoon gedragen,
+of ook springt over den drempel, en trouwens in beide hoogst vertrouwbare mededeelingen uit Noord-Brabant wordt van bruid
+&egrave;n bruidegom gesproken. Ook komt men niet verder met de verklaring, dat het stooten tegen den drempel een slecht voorteeken
+zijn zou; waarom juist tegen den drempel? De verklaring is wel deze, dat de drempel de verblijfplaats der zielen is, wat uit
+tal van volksgebruiken blijkt; wellicht werden zij bij voorkeur v&oacute;or den drempel begraven. Het roode doek&#8212;rood is de tooverkleur
+en heeft in geheel het Indogermaansche folklore geestenwerende kracht&#8212;heeft dan ten doel, kwaadwillige geesten den toegang
+te beletten, terwijl het paar zich over den drempel laat heen dragen of er overheen springt, om de geesten niet te storen
+en te vertoornen.
+
+</p>
+<p>Dan volgt, veelal op den avond van den huwelijksdag, het <b>haalleiden</b> of <b>halen</b>, een Indogermaansch gebruik, dat men bij de Osseten weervindt. De bruidegom geleidt de bruid driemaal om den haard en om
+het haardvuur, waarna zij in de gemeenschap van het water en vuur wordt opgenomen. Ook wordt de bruid op verscheidene plaatsen
+om den ketelhaak of <i>haal</i> gevoerd (zie <a href="#d0e1688">bl. 35</a>), vanwaar de benamingen <i>haalleiden, hie&euml;len, h&ouml;len, heelen</i> enz. De haal wordt altijd blinkend geschuurd, dit is het laatste werk, waaraan de meeste zorg wordt besteed; vandaar de spreekwijze:
+&#8220;Op den haal na, is alles gepoetst.&#8221;
+
+</p>
+<p>Natuurlijk wordt voor het oorspronkelijke om-den-haard-leiden een geheel vrijliggende haard verondersteld. Toen nu de haard
+tegen den zijwand gelegd werd, moest men voor den haard een ekwivalent zoeken, en als zoodanig nam men de haal of ketelhaak.
+Deze werd naar voren getrokken of midden in het vertrek aan een balk gehangen, en de bruid werd om haal en ketel geleid, ofwel
+de ketting werd haar omgeslagen. Naarmate de haard vervangen werd <a id="d0e10570"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10570">258</a>]</span>door de kachel, of aan beteekenis verloor door het plaatsen van een kachel in een der bij vertrekken, is ook het haalgebruik
+op den achtergrond geraakt. Verder werd het veralgemeend en ook op den man en op de meid, ja zelfs bij verhuizing toegepast:
+uit den gedachtengang &#8220;de bruid betreedt de nieuwe woning&#8221; heeft zich het laatste begrip losgemaakt en zelfstandig ontwikkeld.
+
+</p>
+<p>In Nederduitschland is dit gebruik nog op vele plaatsen in zwang; van onze grensplaatsen noem ik Heinsberg, waar men de bruid
+<i>hielt, haalt</i> of <i>helt</i>. In Midden- en Opper-Duitschland vindt men geen spoor. Het gebruik schijnt alleen in de Saksische landen behouden te zijn
+gebleven, zoozeer, dat b.v. de bewoners van het Saterland, een Friesch taal- en volkseiland, dit gebruik m&egrave;t den bouwtrant&#8212;natuurlijk
+ten gevolge van klimaat en grondgesteldheid&#8212;van de omwonende Saksen hebben overgenomen. Waar <span class="smallcaps">Siebs</span> echter meent, dat het overreiken van den kooklepel of <i>sleef</i> een specifiek Saterlandsch gebruik is, vergist hij zich. Ook in Hollandsch Limburg bestaat dit gebruik, b.v. te Grubbenvorst.
+
+</p>
+<p>Want, vreemd inderdaad, terwijl men dit gebruik het eerst in de z&ocirc;ne der hoeven van zuiver-Saksischen bouwtrant zou zoeken,
+is het juist daar uitgestorven en leeft nog slechts in de streek der uitgestorven Saksische hoeven en in die der Nederfrankische
+(dus ook lang niet uitsluitend in &#700;t Schependom van Nijmegen). Het Nijmeegsche <i lang="nl-dia">hoalleien</i> staat beschreven in den Gelderschen Volksalm. van 1840, bl. 9 vlg.; maar het gebruik blijkt reeds verbasterd en dient nog
+slechts om een nieuwen buurman te installeeren.
+
+</p>
+<p>Daarentegen voert dit gebruik een krachtiger leven zuidelijk en zuidwestelijk van Nijmegen. Men kan zeggen, dat het <i>halen</i> nog in zwang is, of althans voor enkele jaren nog in zwang was, in geheel Limburg tot aan de grens van den villabouw en in
+een groot deel van Noord-Brabant. Het best bleef het bewaard in de omstreken van Venray. Met name heb ik kunnen konstateeren,
+dat het in vrij oorspronkelijken, of ook in meer gewijzigden vorm, <a id="d0e10596"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10596">259</a>]</span>optreedt of kortelings nog optrad te: Venray, Swolgen, Meerlo, Oirloo, Leunen, Merselo, Afferden, Maashees, Deurne, Wellerlooi,
+Beugen, Horst, Oploo, Wanroy, Mill, Heeze, Mierde, Velp (N.-B.), Zeeland (N.-B.), Stiphout, Escharen, Reek, Reusel, Aalst,
+Maasbree, Arcen, Belfeld; de benamingen zijn hier <i>h&ouml;&#770;len, hoalen, hoalleien</i>.&#8212; Verder rond Roermond, Sittard en Weert, nl. te Melik, Beegden, Asenray, Guttecoven, Limbricht, Buchten, Dieteren, Einighausen,
+Posterholt, Weert, Neeritter, Helden, Panningen, Heel, Obbicht, Papenhoven, Grevenbicht, Kessel: <i>heelen, hie&euml;len.</i> Het zuidelijkste spoor vond ik te Schinnen (zuidoostelijk van Sittard). Het zal den lezer niet moeilijk vallen, aan de hand
+van deze opsomming zelf de is-ethne te trekken (<a href="#d0e1562">bl. 32</a>).
+
+</p>
+<p>Somtijds is vrijwel alleen nog de naam overgebleven en verdwijnt het ceremoni&euml;el in een kleurloos trakteeren. Elders, en dit
+is zelfs zeer vaak het geval, wordt de bruid door de meid vervangen, of is het gebruik op den knecht overgebracht. Dikwijls
+worden bruid of meid onder den schoorsteen geplaatst. Terwijl men haar nu om de haal leidt, of den haalketting, die thans
+doorgaans de haal vervangt, om de schouders slaat of driemaal boven het hoofd zwaait, luidt de spreuk:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik haal u in den naam des Heeren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat ge niet kent, zullen wij [voor de bruid] u wel leeren.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>of: [op dezelfde regels als vervolg speuk]
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wat ge niet kent,&#8212;zal de vrouw [voor de meid] u wel leeren.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wat ge niet kent,&#8212;zal de baas [voor den knecht] u wel leeren.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat is voor u [eerste maal], dat is voor ons [tweede maal],
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>dat is voor de gansche kompanij [derde maal],
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Voor een liter foezel zijt ge vrij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik haal u als meid en niet als knecht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een liter foezel is uw recht.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e10644"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10644">260</a>]</span><p>Of ook:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik haal u in den naam des Heeren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In dit huis zult ge verkeeren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Niet als meid, maar als vrouw,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En wees uw man getrouw.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Haard en haal zijn plaatselijk door verschillende andere voorwerpen vervangen: de tafel, de karn, de melkkan, den koffiemolen,
+den koffiepot, den ketel, den melkstoel, voor den boer door schop op zaaikorf. Gebeurt dit, met den haalketting om de schouders
+geslagen, dan mag het nog tot het haalleiden gerekend worden. Anders behoort het tot de groep van inhuldigingsgebruiken, waarbij
+de vrouw door omleiding of bloote aanwijzing in het bezit of gebruik van het een of ander voorwerp gesteld wordt, b.v. &#8220;dit
+is het bed&#8221;;&#8212;&#8220;dit is de kast&#8221;;&#8212;&#8220;dit is de klok&#8221;; ook leidt men haar door de keuken, de schuur, de stallen, naar het vee, de
+bijenkorven enz. Wel wordt de haalketting somtijds nog vervangen door den ketelwisch, d.i. een gedraaide strooien ring, aldus
+b.v. te Heeze, Aalst en Stiphout. Ook te Veldhoven wordt de meid aan een stroowisch in alle vertrekken, op den stal en door
+de schuur rondgeleid. Bij den knecht bezigt men aldus het haam. Te Mill worden emmer, bezem enz. in <i lang="nl-dia">den h&ecirc;rd</i> gelegd, de meid gaat er bij staan, en nu danst men er om heen. Elders gaat de jonge vrouw, of ook de meid, op den melkstoel
+zitten, en zingend trekt de schare rond.
+
+</p>
+<p>Nog dien ik een zeer eigenaardigen vorm van het haalgebruik te vermelden, zooals die in eenige dorpen noordwestelijk van Sittard,
+nl. te Guttecoven, Obbicht, Papenhoven, Grevenbicht, Limbricht en Dieteren gevonden wordt. Daar moet de bruid, of ook bruidegom
+en bruid, met een versierde bijl in een versierd blok kappen. Gewoonlijk verbergt zich de bruidegom, maar het baat niet; hij
+wordt door de buurvrouwen achtervolgd en moet er aan gelooven.&#8212;Dit gebruik doet mij veronderstellen, dat wij bij het haalleiden
+niet alleen met een symbool, met een zuiveren opname-ritus te doen hebben, zooals <a id="d0e10663"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10663">261</a>]</span>dit met het gewone rondleiden en omleiden om de huiselijke voorwerpen het geval is. Zeer zeker, de bruid wordt ingeleid in
+het huiswezen, en hierop wijst o.m. het Duitsche gebruik, dat de jonge vrouw in den schoorsteen moet zien, om er mee vertrouwd
+te raken. Maar het kappen in het blok wijst op een oorspronkelijk-religieuze handeling, op een houtoffer aan de schutsgeesten
+des huizes: naar men weet, was de haard de heiligste plaats van het huis, omdat het de oude offerplaats was (bl. 35). En dat
+dit offer tevens een reinigings- of afweer-ritus omsluit, blijkt uit het gebruik, dat de bruid <i>over het blok moet heen springen</i>: dit was natuurlijk oorspronkelijk een springen over den vrijliggenden haard. Zoo herinnert men zich te Reusel dan ook nog,
+dat de bruid moest <i>springen over een kooltje vuur</i>, dat in een vooraf geteekenden kring gelegd werd. Springen over vuur beduidt zuivering en vruchtbaarheid (bl. 105). Het vruchtbaarheidsidee
+treedt dan ook bij het Dietersche blokhouwen op den voorgrond. Blijft de bijl stevig in het blok zitten, dan beduidt dit een
+<i lang="nl-dia">krolk&ouml;pke</i>; anders blijft het huwelijk onvruchtbaar.
+
+</p>
+<p>Een anderen vorm van inhuldiging van het nieuwe personeel, in Twente in zwang op Natte Paschen (Natten Zondag), vindt men
+bl. 187 beschreven. Ook hierbij speelt de haard en het haal een rol: door het vast te grijpen, stellen de dienstboden zich
+als het ware onder de bescherming van de heilige haardstede, beveiligen zij zich tegen geweldpleging. Te Brunswijk nam eertijds
+de kooper een huis in bezit door het aanraken van den ketelhaak.
+
+</p>
+<p>Een belangrijk <i lang="en">survival</i> vindt men te Oldenzaal, Ootmarsum en omstreken. Daar heerscht of heerschte nog kortelings het gebruik, dat na afloop der
+bruiloft de bruid weer naar haar ouderlijk huis terugkeerde. Den volgenden dag ging de jonge man naar het ouderlijk huis der
+getrouwde bruid en vroeg: &#8220;Is hier soms een vrouwspersoon aangekomen, die gisteren mijn vrouw geworden is?&#8221; Dan kwam de bruid
+aangeloopen en antwoordde: &#8220;Hier ben ik al&#8221;, en nu ging zij voorgoed m&egrave;t het huisraad naar de nieuwe woonste&ecirc;.
+
+</p>
+<p>Wij hebben hier een vorm van het <span class="letterspaced">zich verbergen</span> der bruid, <a id="d0e10686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10686">262</a>]</span>zij laat zich zoeken en geeft zich ten slotte gevangen. <span class="smallcaps">R. Reichhardt</span>, <span lang="de">Geburt, Hochzeit und Tod (Jena 1913)</span>, zegt dus te onrechte, dat dit &#8220;<span lang="de">heute wohl nirgends mehr nachweisbar</span>&#8221; is (bl. 92). De bruid trachtte nl. vroeger, volgens vrij algemeen gebruik, na het huwelijk te ontvluchten en zich te verbergen,
+waarop de bruidegom haar moest zoeken. Men zou hier een overleefsel van het roofhuwelijk kunnen zien; klaarblijkelijk is het
+echter slechts een overoud scheidingsgebruik.
+
+</p>
+<p>Van het oude Groningsche <i lang="nl-dia">br&uuml;degamslah</i>en, het slaan van den bruidegom ter bevordering der vruchtbaarheid (zie <span class="smallcaps">Dr. Knappert</span>, Groningsche Volksalm. 1902) is, voor zoo ver mij bekend, niets overgebleven. Het was een &#8220;slag met de levensroede&#8221;, vgl.
+bl. 116. Bij de Slavische volken vindt men het nog herhaaldelijk.
+
+</p>
+<p>Het <b>bruiloftsmaal</b> heeft weinig karakteristieks meer behouden: eten, drinken en dansen is de boodschap. Den eeredans heeft het jonge paar, of
+wel de bruid met den bruidsknecht, of de bruidegom met het bruidsmeisje. Te Grubbenvorst, Helden enz. (L.) beginnen de gasten
+midden onder het maal met de messen en vorken op de glazen te tikken, totdat de bruid opstaat en zich door een zwager het
+huis laat rondleiden, onder het geroep van: &#8220;de broed mot droet&#8221;. Glazen worden voor de deur stuk gegooid, en na afloop trekken
+de buurvrouwen onder groot lawaai met pannen en deksels rondom het huis. Het zal wel onnoodig zijn op te merken, dat wij hier
+met een geestenwerend lawaai te doen hebben; vruchtbaarheid werd hiervan voorheen het onrechtstreeksche, maar hoofdzakelijk
+bedoelde gevolg geacht. Zoo werden nog voor eenigen tijd in Friesland op den avond der bruiloft de glazen in den voorgevel
+stuk geschoten, en de vader der bruid achtte zich hierdoor vereerd. Van iemand, die knappe dochters had, zei men: &#8220;Die zullen
+hem wat glazen kosten!&#8221;
+
+</p>
+<p>&#700;s Avonds brengen de jongelieden te Helden, Nunhem, Swalmen, Beesel enz. aan het bruidspaar een eigenaardige serenade. Zij
+huilen en kermen over de slechte tijden. Op de vraag, wat ze dan eigenlijk willen, antwoordt de persoon, die <span class="letterspaced">Aartje</span> voorstelt, dat <a id="d0e10715"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10715">263</a>]</span>zijn talrijk kroost toch &ograve;ok gaarne iets van de bruiloft had. Hierna worden zij onthaald.
+
+</p>
+<p>Men dient deze vertooning als een scheidingsgebruik op te vatten, evenals het <b>huilbier</b> (<i>huulbeer</i>), Hoogduitsch <i lang="de">Heulbier</i>. De gedachte is wel deze, dat de bruid tot het tijdstip van haar huwelijk aan de geheele gemeente behoort, en dus de jonge
+man ze moet afkoopen door geschenken. Ook verbeeldt het wel een afscheid van den jongen man aan zijn gezellen. Dit gelag heeft
+plaats v&oacute;or of na het huwelijk, en komt dus vrij wel overeen met het Achterhoeksche <i>boksenbier</i>, waarop de bruid haar <i>bruidstranen</i> (brandewijn met suiker) schenkt. Komt deze naam van het schieten met de <i>bokse</i>? Of van de gewoonte, dat de bruidegom door zijn vrienden schertsenderwijze van de broek ontdaan werd, hetzij om hem daarna
+in het bed te stoppen, hetzij om hem in de gelegenheid te stellen, het echtelijk gezag, aldus symbolisch hem ontnomen, weer
+te koopen? Meer hierover vindt men bij <span class="smallcaps">Scheltema</span>, Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen en trouwen, bl. 270, Driem. Bladen II, bl. 25, 27; 93 vlg.
+
+</p>
+<p>Volgens <span class="smallcaps">Reichhardt</span> is de naam eigenlijk <i>heilbier</i>, en hij vergelijkt het Middelhoogduitsche <i lang="de">heilw&icirc;n</i>. Ik meen echter, zooals gezegd (bl. 246), aan de benaming van <i>huilbier</i> te moeten vasthouden, en vind het gebruik in zijn <i>oorspronkelijken</i> toestand in die plaatsen (b.v. Sittard, Beegden, Epen), waar het huilbier gegeven wordt door den weduwnaar, die met een jong
+meisje huwt, of door den jongen man, die met een weduwe trouwt: zij kunnen zich van het <i>huulen</i> afkoopen door een vrijgelag. Is deze opvatting juist, dan heeft zich het gebruik eerst naderhand tot scheidingsgebruik ontwikkeld.
+
+</p>
+<p>In Drente kende men eertijds het <i>hanenbier</i>. Door de buren werd aan de jonggehuwden een hanenmaal aangeboden. Men kocht een haan en deze werd gebraden en in zijn natuurlijke
+houding, op drie pennen, in een grooten schotel op tafel gezet. Uit de ontvangen fooien werden de onkosten van het hanenbier
+bestreden; zie Drentsche Volksalm. 1842, bl. 125.
+
+</p>
+<p>Na de bruiloft beginnen voor het paar de <i>wittebroodsweken</i>, of <a id="d0e10770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10770">264</a>]</span>ook de <i>zoetemelksweken</i>. Dan komt het jonge paar nog pas &#8220;van Zoetendaal&#8221;; het slijt den zaligen tijd der eerste, jonge liefde; &#8220;de korstjes kraken
+nog.&#8221;
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e10775">
+<h3 class="normal">III. Huiselijk Verkeer.</h3>
+<p>Maar de liefde rijpt, en een nieuw, rijk en vruchtbaar leven: het huiselijk verkeersleven, neemt een aanvang. Zijn de jonge
+lieden bij de oude lui ingetrouwd, dan worden door deze voorwaarden gesteld; vooral de Drentsche boer staat niet graag zijn
+hoeve af, gedachtig aan het spreekwoord: &#8220;Men moet zich niet uitkleeden, voor men naar bed gaat.&#8221; Dat dit <i>introuwen</i> niet altijd in peis en vree verloopt, getuigt het Limburgsche spreekwoord, dat &#8220;de bliksem en de introuw nog niet beschreven
+zijn.&#8221;
+
+</p>
+<p>Wordt de echt gezegend en moeten vader en moeder zich reppen om hongerige mondjes te vullen, dan ontplooit zich het bedrijvige
+huiselijke leven in zijn vollen omvang. Het vrome echtpaar stelt prijs op Gods zegen, die het huis moge schutten, het onheil
+afwere en den arbeid doe gedijen. In katholieke streken wordt het huis ingezegend, het kruisbeeld prijkt boven den schoorsteenmantel,
+en daarop of op de kast staan enkele heiligen-beeldjes. Naast de deur&#8212;meestal van de slaapkamer&#8212;hangt een wijwatervaatje met
+gewijde palm; en in den kersttijd vindt men veelal nog een Stalletje van Bethlehem en in de meimaand een versierd Mariabeeld,
+waarbij gebeden en gezongen wordt. Aan den wand hangen ingelijste woorden, als &#8220;God ziet mij&#8221; en &#8220;Hier vloekt men niet&#8221;; en
+tegen de binnenzijde van de kastdeur is veelal een gekleurde plaat bevestigd, de <i>Huiszegen</i>, waarop een gebed bij tijden van onwe&ecirc;r: dan wordt ook de gewijde kaars ontstoken, die tevens als doodenkaars dienst doet.
+De wandkaarten bij de protestanten bevatten meestal korte teksten uit den Bijbel. Op de scheurkalenders vindt men een tekst
+uit de H. Schrift met een korte verklaring ervan op de voorzijde, tegelijk met een opgave van het gedeelte der H. Schrift
+en een psalm- of gezangvers, dat &#700;s morgens of &#700;s avonds gelezen kan worden. Aan de achterzijde vindt men <a id="d0e10788"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10788">265</a>]</span>meestal korte verhaaltjes, aan het Christelijk leven, of geschiedenissen, aan de Zending ontleend; terwijl op roomsche scheurkalenders
+naast Schriftuurteksten veelal citaten uit kerkelijke schrijvers of korte verhalen uit de levens der heiligen voorkomen.
+
+</p>
+<p>Het Christelijk gezin begint en eindigt den dag met <b>gebed</b>; en hier wordt &#8220;gezin&#8221; genomen in ruimsten omvang, want, zitten nog slechts op het platte land veelal de knechts en meiden
+mee aan den disch, bij de gebedsstonden pleegt ook elders de vrome huisvader de onderhoorigen met de andere huisgenooten te
+vergaderen. Des avonds wordt in vele katholieke gezinnen gezamenlijk de Rozenkrans gebeden, onverminderd het gewone avondgebed;
+ook laat men zelden na, des avonds te bidden voor de &#8220;geloovige zielen&#8221;, met name van de afgestorven bloedverwanten. Bij de
+vrome protestanten is het regel, dat dagelijks de Bijbel gelezen wordt. In sommige families geschiedt dit eenmaal daags, v&oacute;or
+of na het ontbijt, in andere tweemaal, nl. ook des avonds v&oacute;or het naar bed gaan, in weer andere driemaal, nl. ook na het
+middageten. Bij velen wordt, nadat een kapittel uit de H. Schrift of een gedeelte daarvan gelezen is, ook nog een stuk uit
+een Christelijk dagboek gelezen. Soms, als men een huisorgel bezit, wordt er een psalmvers of een gezangvers bij gezongen.
+
+</p>
+<p>V&oacute;or elken maaltijd wordt gebeden, na elken maaltijd gedankt, waarbij allen de handen vouwen en de oogen sluiten. Treffend
+heeft <span class="smallcaps">Karel de Groux</span> het familiale gebed v&oacute;or het eten afgebeeld in zijn <i>B&eacute;n&eacute;dicit&eacute;.</i> In katholieke gezinnen bidt men na het kruisteeken een Onze Vader en een Wees Gegroet: de vader of het jongste kind bidt
+voor, en allen antwoorden met luider stem. Waar in protestantsche gezinnen de huisvader hard op bidt en dankt, is het gebed
+een zoogenaamd vrij gebed, dat in sommige gezinnen zelfs zeer lang kan zijn, of er wordt een formuliergebed gebruikt. Meestal
+spreken de jonge kinderen dan nog een klein gebed, b.v. &#8220;Heere, zegen deze spijs en drank, Amen&#8221;, of &#8220;Heere, wij danken U
+voor deze spijs en drank, Amen&#8221;.&#8212;
+<a id="d0e10803"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10803">266</a>]</span>
+Van zulk een hoofdmaaltijd&#8212;tegen het middaguur&#8212;vormt de brij of pap op het land een voornaam bestanddeel. Des avonds is brood
+met pap en aardappels zelfs het eenige <b>voedsel</b>. Verdere gerechten zijn appelenpap, weggenmelk (van gedroogd wittebrood), spek, pannekoek enz. De middagpot bestaat veelal
+uit boonen- of erwtensoep, aardappelen met groenten, of ook met kool, boonen enz. vermengd tot <i>stamp</i> of <i>potage</i>, en vaak een stukje spek of vleesch. Uit een gemeenschappelijken schotel wordt nog veelal gegeten, als het aardappelen geldt
+met saus. Dan plaatst men midden op tafel de kom met aardappelen en een bakje saus. Met stalen vorken worden nu de aardappelen
+geprikt en in de saus gedompeld. Ook pap wordt veelal uit &eacute;en schotel gegeten; een tafellaken is ten platten lande onbekend.&#8212;Van
+ouds het voornaamste voedsel is het <span class="letterspaced">brood</span>, en wel het bruine roggebrood, zoozeer, dat b.v. in Limburg slechts dit &#8220;brood&#8221; genoemd wordt, terwijl het wittebrood &#8220;mik&#8221;
+heet. Het brood wordt door het volk dankbaar ge&euml;erd als de goede gave Gods. Daarom drukt de boerin met den vinger een kruisje
+in het deeg; daarom maakt zij met het mes een kruis op de onderzijde van het brood, v&oacute;or zij het aansnijdt; daarom leert zij
+de kinderen, nooit een kruimel te laten verloren gaan. Want, gaat de vader zijn kroost voor in noeste werkzaamheid en voedt
+hij het op tot karaktervastheid en plichtsbetrachting, de moeder vooral kweekt vroomheid en godsdienstzin, en tempert de strengheid
+van het vaderlijk gezag met zacht beleid en trouwhartige, zorgzame liefde.
+
+</p>
+<p>Na het middagmaal of <i>de noon</i> volgt in den zomer de rusttijd, de <i>ungere</i> (Limburg). Het koffie-uurtje heet dan de <i lang="nl-dia">achterungere</i>. Maar worden de dagen korter, dan vervallen beide: &#8220;Sint Mecheel (Michiel) verbuut den ungere en den achterungere&#8221;.&#8212;Nog dient
+opgemerkt, dat bij het maal ook de <span class="letterspaced">ambachtslui</span> aanzitten, als de boer die aan huis heeft, vooral de kleermaker of <i>snieder</i>. Vroeger vooral was het ambacht op de dorpen niet in tel. &#8220;De snieder is ene mins,&#8221; zegt een Limburgsche spreekwijze, &#8220;as
+h&ecirc; mit de andere minse oet <a id="d0e10834"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10834">267</a>]</span>de kerk kump.&#8221; Lager nog stond de wever: in de herberg kreeg hij nimmer een gaaf glas. Werd aan een ander bij geval zulk een
+glas gebracht, dan luidde de verontwaardigde vraag: &#8220;Ben ik soms een wever?&#8221; Het laagst stond de vilder: hij mocht de herberg
+niet binnenkomen, maar bleef in de gang staan, waar hem het bier gebracht werd.
+
+</p>
+<p>Voor eentonigheid en kleurloosheid wordt het gezinsleven behoed door het <b>familiefeest</b>. Oorspronkelijk en op de allereerste plaats was dit het naam- of patroonfeest van de ouders, later in Noord-Nederland door
+de verjaardagen vervangen; dan ook het naamfeest en de verjaardagen der kinderen. Nu doet de <i>mei</i> weer dienst, en steekt men een groene twijg, later een ruiker, in een koek, dien men de(n) feestvierende vereert; vandaar
+de uitdrukking: &#8220;iemand <i>besteken</i>.&#8221; Zoo noemde men het eertijds nog &#8220;een meisje besteken,&#8221; wanneer men ring of klopper van haar huisdeur met groen versierde.
+
+</p>
+<p>Op den vooravond van het patroonfeest worden plechtig de geschenken aangeboden onder het zingen van:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Van avond is &#700;t den avond
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En morgen is &#700;t den dag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat men Sint-N. besteken mag.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vandaar, dat in Midden- en Zuid-Limburg de term <i>mei</i> de benaming is van het geschenk op den vooravond, en van het naamfeest zelf.
+
+</p>
+<p>De viering van den verjaardag mist doorgaans alle kleur. Maar plaatselijk is het <i>besteken</i> veranderd in het <i>bestrikken</i> der jarige kinderen, d.i. &#8220;kinderen op hun verjaardag een stuk koek enz. met linten op den arm vastbinden&#8221; (<span class="smallcaps">Molema</span>, <span lang="de">W&ouml;rterb. d. Groningschen Mundart</span>, bl. 32). Maar oorspronkelijk kwamen er groen en kransen bij te pas, zooals nog blijkt uit een door <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> aangehaald versje:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik kom u versieren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met kransen en laurieren;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik bind u met hemelsch lof; enz.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e10885"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10885">268</a>]</span><p>In wezen een familiefeest, met een kerkelijk feest eng verbonden, is ook de <b>kermis</b>. Het is een gedenkfeest der kerkwijding; immers het Middelnederlandsche <i>keremisse</i> beteekent &#8220;mis bij &#700;t feest van de kerkwijding&#8221;, dan ook &#8220;viering van dit feest&#8221;, en verder &#8220;jaarmarkt&#8221;, men denke aan de
+<i>Leipziger Messe</i>. Deze dag toch wordt tot aandenken aan de stichting der kerk of van haar patroonfeest door een plechtige hoogmis opgeluisterd.
+Tevens wordt in het zuidelijk volksgebied de groote H. Sakraments-processie of <i>bronk</i> gehouden; meien worden geplant langs den geheelen weg, dien de processie nemen zal.
+
+</p>
+<p>Vele oude kermissen herinneren nog heden ten dage aan den dag van de oprichting der gemeente als parochie en van de inwijding
+der kerk. Den 7<sup>den</sup> Mei 1777 verordenden de Generale Staten, dat in hun gebied, in de landen van Overmaas, alle kermissen op Zondag na Sint-Martinus
+(11 Nov.) zouden plaats hebben en niet langer dan drie dagen zouden duren. Vandaar ontstond in Limburg de zoogenaamde <i>Hollandsche kermis</i>, nog heden bewaard te Heerlen, Meersen, Bunde, Geulle, Beek, Voerendaal, Itteren, Hulsberg, Klimmen, Margraten, Ubagsberg
+enz.
+
+</p>
+<p>De kerkmis trok bezoekers uit de naburige dorpen en van elders; de toevloed van vreemden bracht markt en handel mee, en zoo
+trad het wereldlijk element naast het kerkelijke, om dit ten slotte verre te overvleugelen. In de groote steden met haar hoogere
+kuituur is de kermis zelfs dermate ontaard in formaliteiten en losbandigheden, dat men ze op verscheidene plaatsen wijselijk
+heeft afgeschaft.
+
+</p>
+<p>Maar in de kleine steden en dorpen, van ons zuidelijk gebied vooral, daar viert zij nog hoogtij; daar kan men zeggen: geen
+plaats zonder kermis, ja sommige plaatsen hebben er twee. De wereldsche feestviering bestaat uit een groot komplex van overgeleverde
+gebruiken, genietingen en vermakelijkheden, van welke de familiale feestviering de kern vormt: wordt deze door het verslappen
+der gemeenschapsbanden of het verflauwen van den <a id="d0e10912"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10912">269</a>]</span>familiezin aangetast, dan ontaardt de rest en valt spoedig uiteen. Verwante of bevriende gezinnen, uren ver van elkaar verwijderd,
+vinden op kermisdag de gelegenheid, de familie- en vriendschapsbanden nauwer aan te halen. Ten bewijze, dat twee gezinnen
+met elkaar bevriend zijn, zegt men dan ook, &#8220;dat zij bij elkaar op de kermis komen.&#8221; Hierbij komt, dat in een groot aantal
+gevallen de gedachtenisviering der kerkwijding zich met gebruiken uit het oogstfeest verbonden heeft, dat, zooals wij weten,
+een bij uitstek intiem karakter droeg. Vandaar ook wellicht de overvloed van gerechten: taart, knapkoek, krentenmik, rijstepap
+enz.; het kermisgerecht bij uitstek is echter de Limburgsche en Brabantsche <i>flaai</i> (<i>vla</i>). Het kermismaal is een gebeurtenis van gewicht voor het geheele gezin, en voor de zorgzame huisvrouw in het bijzonder: met
+het oog hierop wordt het heele huis van onder tot boven geschrobd, geschuurd, geboend, en wat al niet meer.&#8212;
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vandaag is &#700;t kermisavond
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Morgen is &#700;t kermisdag, dag, dag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Da bierken, da gebrouwen es,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Da ich wel drinken mag, mag, mag,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>zingen de kinderen te Hasselt op den vooravond van den lang verbeiden dag. En inderdaad, de kermis is ook een kinderfeest:
+de markt is dan dicht bezet met kramen en tenten, en vooral de mallemolen&#8212;tegenwoordig veelal door vermakelijkheden van hooger
+volmaaktheid of kultuur vervangen&#8212;mag niet ontbreken; in Vlaanderen verlangen de kinderen naar hun <i>molens van plezier</i>. Maar laat ik ook <i>Jan Klaassen</i> niet vergeten, en evenmin het bekende <i>koekslaan</i>, o.a. te Venloo met een stok, elders met een bijltje, vanwaar de benaming: <i>koekhakken</i>.
+
+</p>
+<p>Tot de oude kermisvermakelijkheden voor de volwassenen behoort, of behoorde, het ringsteken, het afkeurenswaardige dassenbijten
+door gedresseerde honden, het ganstrekken of gansrijden, het katknuppelen, haanslaan, mastklimmen, kaatsen, schijfschieten
+enz. Aldus <a id="d0e10945"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10945">270</a>]</span>werd &#8220;kermis&#8221; synoniem van allerlei pret en vermaak, met het gevolg, dat menig andere ontspanning en feestelijkheid den naam
+van &#8220;kermis&#8221; kreeg. Zoo b.v. de Geldersche <i>&ouml;skeskermis</i> in November, ten huize, waar een koe of os geslacht is, vgl. den Gelderschen Volksalm. XXXVI, bl. 45; de Veluwsche <i>schaapskermis</i>, beschreven in den Gelderschen Volksalm. 1862, bl. 151; de <i>Mulderskermis</i>; de <i>Haagsche Boschkermis</i>; ja, men spreekt zelfs van een kermis op het ijs. Minder bekend is de Noord-Brabantsche schaapskermis. Als te Reusel de schapen
+geschoren worder, verzoekt men de kinderen uit de buurt en van de gezinnen, op wier stoppelland de schaapherder zijn kudde
+drijven mag. De kinderen komen helpen bij het scheren, door &#8220;een pootje vast te houden.&#8221;
+
+</p>
+<p>Sedert eeuwen was de kermis onafscheidelijk verbonden met processie en ommegang. Van deze ommegangen verdienen een afzonderlijke
+vermelding de Reuzen-stoeten van Brussel, Leuven, Antwerpen, Mechelen, Brugge, met hun <i>Antigoon, Janneken</i> en <i>Mieken, Grand&#700;Papa, Op-Sinjoorken,</i> de <i>Groote Turk</i> enz. N&ograve;g verschijnt te Hasselt de <i>Lange Man (Don Christoffel</i>) en te Venloo <i>Valuas</i> en zijn vrouw. Deze trekken op met het akkermansgilde en voeren ten slotte een dans uit. Immers de kermis is het groote gilde-feest.
+
+</p>
+<p>Met name de <b>schuttersgilden</b> (vgl. bl. 200) trekken dan uit, zwakke resten van de aloude schuttersgilden met hun heerlijke landjuweelen. Toch schuilt
+nog heel wat kleur en po&euml;zie, overge&euml;rfde wapentrots en zelfstandigheidsgevoel in het optrekken der Limburgsche en Brabantsche
+<i>jonkheden</i> met hun kapitein en andere gezagvoerders, zoowel in als buiten de processie. Te Eysden (L.) trekken de jonkheden van alle
+gehuchten met haar vaandels in de groote processie, elk achter haar beschermheilige, mee. Des Maandags en Dinsdags worden
+zielmissen gecelebreerd voor de overleden leden. Daarna heeft een plechtige uittocht plaats naar het kasteel, waar een reidans,
+de <i>cramignon</i>, wordt uitgevoerd: de leden der jonkheid houden elkaar bij de hand vast en vormen, met den kapitein <a id="d0e10987"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10987">271</a>]</span>aan de spits, een lange rij, die zich op de maat der muziek in allerlei slingeringen en bochten wringt. Merkwaardig is het
+nog, dat door de oude geweerschutterij van het gehucht Oost op Kermismaandag na de zielmis op de graven der afgestorven leden
+en eereleden geweersalvo&#700;s worden gelost.
+
+</p>
+<p>Op Kermismaandag, Pinkstermaandag of op het patroonfeest van het gilde wordt meestal de <span class="letterspaced">vogel geschoten</span>. In plechtigen stoet trekt de schutterij naar het feestterrein, waar de houten vogel op den mast staat. Maar plaatselijk
+wordt die vogel ook den dag te voren door de dorpsmeisjes <i>gepeeld</i> (opgesierd), zoo b.v. te Sint Anthonis, gemeente Oploo (N.-B.); in dit geval wordt hij in den stoet mee gedragen en ter plaatse
+op de <i>wip</i>, d.i. den mast, den schutsboom, geplaatst. Bij raak schieten wordt de trom geroerd. De koning krijgt een premie, maar moet
+trakteeren, evenals zijn vrouw of aanstaande, die tot koningin verheven wordt. Hij wordt nu bekleed met de versierselen: zilveren
+halsketen met platen, ruitersabel of staf met zilveren knop, en generaalshoed of kroon. Deze platen, met inskriptie, worden
+door den koning gegeven en vormen, aaneengeregen, <i>het zilver,</i> het hoofdinsigne van het koningschap. Geflankeerd door zijn adjudanten, keert hij triomfeerend huiswaarts, &#700;s Avonds wordt
+gedanst; vooral de carr&eacute;-dans staat in eere.
+
+</p>
+<p>Bij het uittrekken der schuttersgilden wordt een bijzondere vaardigheid vereischt van den vaandrig bij het <i>vaandel</i>- of <i>vendeldraaien,</i> dat v&oacute;or de kerkdeur en v&oacute;or het huis der plaatselijke autoriteiten geschiedt. Vandaar de Vlaamsche uitdrukking &#8220;kwalijk
+het vendel met iemand kunnen draaien&#8221;, d.i. het met iemand niet goed kunnen vinden. Ook wordt bij de intrede in het gilde
+het nieuwe lid <i>ingevendeld</i>, d.i. het vaandel hem om het hoofd gezwaaid. Elders heeft een soort van doopsel voor de nieuwe leden plaats. Een groote oneer
+is het, als lid geschrapt te worden. Te Waalre (N.-B.) wordt een onwaardig lid uit het gild (of <i>guld</i>) &#8220;getrommeld&#8221;: een geldstukje wordt op het trommelvel gelegd, en dan wordt zoo lang getrommeld, tot het er van afspringt.
+<a id="d0e11017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11017">272</a>]</span></p>
+<p>Vroeger werd te Heer (L.) bij gelegenheid der kermis het zoogenaamde <i lang="nl-dia">vreisjpeel</i> gehouden. Na de hoogmis brachten de jongelui de meisjes van &#700;t kerkplein naar een herberg, waar gedanst en gedronken werd.
+Te midden van den carr&eacute;-dans maakte men halt, en onder muziek werd een rondgang gehouden door een jongen man met twee schotels,
+geflankeerd door twee jongelui, elk met een brandende kaars. Gedroeg iemand zich niet ordelijk, dan werd hij door den kapitein
+gestraft. Deze gaf namelijk order, den schuldige midden in het vertrek neergehurkt en met de handen op den vloer, te <i>britsen</i>, d.i. met een vierkante lat, in dunne latjes gespleten, te tuchtigen. Nog dient vermeld het <span class="letterspaced">draaksteken</span> te Heel en te Beesel (L.). Vroeger was de ridder met den draak in de optochten en processies een onmisbaar element. <span class="smallcaps">Albrecht D&uuml;rer</span> zag hem te Antwerpen, terwijl de draak door een dame, die Sint Margriet voorstelde, aan een rood lint voortgetrokken werd.
+Vooral op de dorpen vermaakten de schutters zich met het spel van Sint Joris-met-den-draak. De vertooningen in genoemde Limburgsche
+dorpen zijn hiervan, voor zoover mij bekend, de eenige overblijfselen,&#8212;afgezien van de spreekwijze &#8220;met iemand den draak steken&#8221;.
+
+</p>
+<p>Het monster is gemaakt van gevlochten teenen, met linnen overtrokken, en van geschubde huid en groote vleugels voorzien. Het
+trekt met de schutterij mee en wordt door een lid van het gilde voortbewogen. De koning van het gilde stelt Sint Joris voor;
+drie maal rijdt hij op den draak los, en den derden keer treft hij het monster, dat vuur en water braakt. Dan voert een meisje
+in het wit het bedwongen ondier in triomf weg.
+
+</p>
+<p>Op Kermisdinsdag wordt te Aalst, bij Eindhoven, <i>Machielke begraven:</i> een strooien pop wordt op de baar gelegd en op het marktveld onder den grond gestopt. Ook aan een lijkrede laat men het niet
+ontbreken. In Zuid-Limburg (b.v. te Schinnen) wordt het <i lang="nl-dia">kermiskiendje</i> begraven. Men vergelijke &#8220;den winter begraven&#8221; enz., en den Blitterswijkschen <i>doodendans</i> (bl. 166). In Vlaanderen &#8220;begraaft&#8221; men den laatsten kermisdag, <i>kermis-kaluit</i> geheeten, &#8220;het hespebeen&#8221;; <a id="d0e11048"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11048">273</a>]</span>ook houdt men wel een verkoop van ledige beurzen.
+
+</p>
+<p>Een huiselijk instituut, dat echter tot vele misbruiken aanleiding gaf, is ook de <b>spinning</b>, spinnerij, spinnejacht enz. Gedurende de lange wintermaanden&#8212;die in huiselijke gezinnen meestal door gezelschapsspelen als
+ganzebord, domino-, kien-, dam- en kaartspel worden gekort&#8212;kwamen sinds overoude tijden de jonge meisjes en soms ook de vrouwen
+uit de buurt met vlas en spinnewiel in het een of ander ruime vertrek te zamen. Deze spinningen waren het gevolg van het sterkontwikkelde
+gemeenschaps- en buurtwezen. De jonge dochters werden verzocht, een handje te komen helpen, om door gemeenschappelijken arbeid
+in &eacute;en dag zooveel vlas als mogelijk tot fijne draden te kunnen verwerken. Later trad het liedjes-zingen en sprookjes-vertellen
+meer op den voorgrond. Naderhand werd eigenlijk weinig meer gesponnen&#8212;want het hoog-voorname spinnen raakte in oneere, en
+een spinnewiel, in de salons te pronk gesteld, kan dit niet verhelpen,&#8212;maar des te meer gezongen en&#8212;gevrijd: want de spinmalen
+waren de vrijpartijtjes bij uitstek. Zie Drentsche Volksalm. 1839; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 407 vlg.
+
+</p>
+<p>Zij bestaan nog, en plaatselijk zelfs in vrij oorspronkelijken vorm, in het Oosten van het land, Brabant, Limburg en Vlaanderen.
+Gesponnen wordt meestal in den nawinter, van Kerstmis tot Vastenavond. De meisjes spinnen of breien doorgaans van zes tot
+negen; dan komen de jongens uit de buurt allerlei dwaze streken uithalen, en er wordt gekoosd, gevrijd, gezongen en gesprongen.
+Ook kort men den tijd wel met gezelschapsspelletjes, maar van geheel anderen aard dan de bovengenoemde; het is <i>pandverbeuren, bezemjagen</i> in den Achterhoek, <i>buurt of slage</i> in Drente, <i>z&ouml;kskes liggen</i> of <i>den rooden hoan jagen</i> in zuidoostelijk Noordbrabant: te Beers, Schayk, Haps enz. Bij <i>buurt of slage</i> moeten de jongelui het meisje, waar zij mee koozen, aan een ander afstaan, op straffe van met de plak geslagen te worden.
+De beide Brabantsche spelletjes zijn zoekspelen, en slachten het beschreven <i>slofje onder</i>.
+
+
+<a id="d0e11078"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11078">274</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e11079">
+<h3 class="normal">IV. Landbouw en veeteelt.</h3>
+<p>De <b>buurtschap</b> is van landelijken oorsprong. Boven is uiteengezet, hoe vooral in de eschdorpen gemeenschap van herkomst en van belangen
+den gemeenschapszin kweekte, die tal van gemeenschappelijke bepalingen in het leven riep en gemeenschappelijke hulp waarborgde.
+Aldus vormden de dorpelingen een zekeren clan, met een buurtschap als nauwere kern, die bleef voortbestaan, ook waar de dorpen
+tot steden zijn uitgegroeid. De arbeidsgemeenschap was ook een strijd-, weer- en feestgemeenschap, en als feestgemeenschap
+vooral openbaart zij zich naderhand in de steden. Daar ook ontwikkelden zich de buurten tot buurgilden, met bepaalde reglementen
+en met een president aan het hoofd, &#8220;den Heer van de buurt&#8221;, zooals hij in de Hollandsche steden genoemd werd. Dat de buurdiensten
+hoog gewaardeerd werden, blijkt uit ons goed Nederlandsch spreekwoord: &#8220;Een goede buur is beter dan een verre vriend&#8221;.
+
+</p>
+<p>De buurt omvat doorgaans een zeker getal straten met een bepaald centrum, zoo b.v. te Roermond, waar de <i>put</i>&#8212;zoo heet daar de buurtgemeenschap&#8212;een pomp, waarop het beeld van den putheilige, als middelpunt heeft. Op het land is de
+grens veelal een weg of een pad.
+
+</p>
+<p>Eertijds had jaarlijks een gemeenschappelijk buurmaal plaats, waarvan de onkosten uit de buurtkas betaald werden; toen dit
+afgeschaft was, trad het jaarlijksch potverteren in de plaats. Er heerschte ook een zekere hi&euml;rarchische rangorde: eerste
+buur, tweede buur enz. De <i>noodnoabers</i> zijn de buren, tot wie men zich in geval van nood het allereerst wendt; en m&egrave;t de benaming is het instituut blijven voortleven.
+Als buur geschrapt, &#8220;uitgedaan&#8221; worden, is een ontzettende schande. Nog steeds bewijst de buurt haar goede diensten in de
+belangrijkste, zwaarste, heuglijkste en pijnlijkste oogenblikken van het leven. Bij geboorte, huwelijk en sterfgeval geschiedt
+de aankondiging vaak door de buren; bij huwelijk worden buurt en huis versierd, alsmede de weg, dien het bruidspaar nemen
+moet; <a id="d0e11097"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11097">275</a>]</span>bij het bouwen van een nieuw huis, het graven van een put, bij onderscheidingen, een lid der buurtgemeenschap te beurt gevallen,
+bij oogsten, dorschen, rooien, bij brand of hagelslag,&#8212;steeds is het de buurt, die hare hulpvaardigheid en deelneming betoont.
+Daar zijn andere minder gewichtige, maar toch ook sprekende momenten in het buurtleven. Heeft iemand geslacht, dan noodigt
+hij niet zelden de buren, om te komen zien, als &#700;t varken op de ladder hangt. Ieder zegt dan, zonder dat de keel droog wordt,
+zijn meening over het gewicht: men noemt dit in Noord-Brabant &#8220;het varken prijzen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Vaste gebruiken kent men ook bij het <span class="letterspaced">verhuizen</span>. Op den bepaalden dag trekken de mannen en de meisjes uit de buurt met de noodige karren naar het dorp, dat de nieuwe buurman
+metterwoon gaat verlaten. Een kar, waarop het nieuwe gezin plaats neemt, is feestelijk versierd: de huif is met kleurige papieren
+bloemen getooid, en voorin hangt een bloemenkroon. Nu zet de vroolijke, joelende stoet zich in beweging, en in Noord-Brabant
+wordt hierbij gezongen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Te N. willen wij niet wonen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zijn de wijven te kwaad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar te N. willen wij wonen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zijn ze beter van aard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Te N. willen wij niet wonen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar is &#700;t een arrem land,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar te N. willen wij wonen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zijn rozen geplant.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dat gaat naar Den Bosch toe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoete lieve Gerritje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat gaat naar Den Bosch toe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoete lieve meid.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e11135"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11135">276</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wat zullen wij daar drinken enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Brandewijn met suiker enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie zal dat betalen enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De boer, dien wij gaan halen enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waar zal hij dat halen enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al uit zijn linnen beursje enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat zullen wij daar eten enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Rijstepap met suiker enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Deze rijmpjes worden doorgaans gevolgd door een langgerekt &#8220;kjoeuw&#8221;.
+
+</p>
+<p>Intusschen is de nieuwe woning in orde gemaakt,&#8212;trouwens <i>elke</i> nieuwe woning wordt door de buurt in staat van bewoonbaarheid gebracht. Het heele huis is schoongemaakt: de vloeren geschrobd,
+de muren gewit, alles gepoetst, gewasschen, gesierd; daarna is de mei of een kroon op het dak gezet en, ten teeken van volbrachten
+arbeid, de bezem uit het dak gestoken; van daar de uitdrukking: &#8220;den bezem uitsteken.&#8221; Plaatselijk dansen de buurmeisjes dan
+in de feestelijk uitgedoste woning. Zij hebben nu recht op een onthaal, in het Oosten van het land het <i>intrekkingsmoal</i> genoemd. In het zuidelijk gebied heeft dit onthaal geen afzonderlijken naam. Natuurlijk wordt koffie gedronken, waarbij krentenmik
+gegeten wordt &#8220;en andere&#8221;; elders nuttigt men de onafscheidelijke stoete. De kroon, die de huifkar tooide, wordt in het nieuwe
+heem opgehangen en blijft daar, tot ze verdord of versleten is.
+
+</p>
+<p>Een oud gebruik, en waarschijnlijk oorspronkelijk wel bedoeld als een offer aan de huisgeesten, is het oostelijke <i>vuurbeuten</i>, d.i. het vuur aanleggen in de nieuwe woning door de buurvrouwen, plaatselijk&#8212;maar jonger&#8212;ook door de buurmeisjes; men vergelijke
+hiermee het huisoffer bij het huwelijk, <a href="#d0e10663">bl. 261</a>. Ook in het Bentheimsche bestaat dit gebruik. In Oost-Vlaanderen loopt &#700;s avonds de heele buurt samen, elk met een bosje
+stroo, dat ter eere van den nieuwen buurman wordt gebrand; men noemt dit, de nieuwe buren <a id="d0e11171"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11171">277</a>]</span><i>inbranden</i>. Het onthaal draagt den naam van de <i>overhaalfeeste</i>; zie Loquela XII, bl. 69.
+
+</p>
+<p>Overeenkomstig dit gebruik wordt een nieuwe herberg met meitakken gesierd; ook plant men v&oacute;or de deur wel eens een meiboompje.
+Te Kessel (L.) brengen de buurtjongens den kastelein het uithangbord; het hierop volgend onthaal heet dan <i>schildverteren</i>.
+
+</p>
+<p>Bij ziekte wordt door de buurt geneesheer en geestelijke gehaald, gewaakt, gebeden. Vooral na de berechting onderneemt in
+katholieke streken de buurt een bidgang naar een nabijgelegen kapel. Treedt de dood in, dan zijn het weer de buren, die den
+doode afleggen, overluiden, bewaken. Zij belasten zich met de toebereidselen tot de ter aarde bestelling, dragen het lijk,
+delven den kuil, verrichten de begrafenis. Hoe treffend is niet de Limburgsche gewoonte, waarvolgens de buurmeisjes kransjes
+vlechten voor de overleden kinderen en ongehuwden, en in den lijkstoet palmtakken dragen, die dan gestoken worden op het graf.
+
+</p>
+<p>De gezellige bijeenkomsten dragen den naam van <i>buurting</i> of <i>buuravond</i>; het onthaal, dat billijkerwijs de bewezen diensten volgt, heet <i>bier</i> of <i>maal</i>, terwijl het plaatselijk een specifieke benaming mist. Dit <i>bier</i> is een echt Nederduitsch instituut; zie ook <span class="smallcaps">Winkler</span>, Oud Nederland, bl. 816. De naam van den drank, die het hoofdbestanddeel vormde, is op de feestelijke bijeenkomst zelf overgegaan
+en bleef, ook toen deze drank geheel op den achtergrond raakte. Zoo kent men het <i>geboorte</i>- of <i>kinderbier</i>, Friesch <i>bernebjiar</i>, het <i>meibier, gildebier, vastelavondbier, schuttebier</i>, bij begrafenissen het <i>doodbier, leedbier, troostbier, droefheidbier, groevebier</i>, Friesch <i>leedbjiar</i> en <i>treastelbjiar</i>, ook wel <i>loofbier</i> genoemd, wanneer de doode geloofd wordt; bij verloving het <i>verlovingsbier</i>. Was men bij het bouwen van een huis in Friesland zoover gevorderd, dat men de daksparren met pannen dekte, dan gaf men het
+<i>pannenbjiar</i>, vergel. de Zeeuwsche uitdrukking <i>te biere gae&euml;</i>, zie ook <span class="smallcaps">De Bo</span>, West-Vlaamsche Idioticon, bl. 127. Over het Limburgsche <i>huulbeer</i> is gesproken, zie bl. 263. Elders spreekt men van een <i>intrekkingsmaal</i> <a id="d0e11247"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11247">278</a>]</span>(bij verhuizen), een <i>steendermaal</i> (bij het aanbrengen van bouwmateriaal), een <i>richtemaal</i> (als de gebinten gericht zijn), een <i>mestmaal</i> enz.
+
+</p>
+<p>Bij den landbouw en het akkermansleven openbaart zich een nauw betrekkingsgevoel tusschen den landbewoner en de omringende
+natuur, en een gevoel van wisselwerking tevens. Verkondigt een dorre twijg den dood aan dengene, die hem het eerst waarnam,
+omgekeerd kan men, door een stroopop in het water te werpen, de natuur tot regen dwingen (vergel. bl. 195). Dit is meer dan
+po&euml;zie en symboliek, dit is, hoewel onbewuste, sympathetische magie, die op een zekere animistische natuurbeschouwing en ten
+deele op natuurvereering berust, in zoover hier althans van fetissisme spraak kan zijn. Maar naast en boven dit animisme of
+dynamisme is in de akkergebruiken nog een andere faktor werkzaam: het religieuze bewustzijn van de voorzienigheid Gods en
+Zijn heerschappij over de natuur.&#8212;
+
+</p>
+<p>Reeds is voor het <b>zaaien</b> gezorgd door palmblaadjes tusschen het zaadkoren te leggen; dit bevordert de vruchtbaarheid. Maar deze maatregel is niet
+voldoende; want het is lang niet onverschillig, wanneer gezaaid wordt. Vrijdag en Maandag zijn daartoe niet geschikt. Verder
+meent de landbouwer, als vroorogge op Sint Pieter v&oacute;or den middag gezaaid wordt, dan schieten er aren in; niet aldus, wanneer
+in den namiddag gezaaid wordt. De laatste volle week van September mag niet gezaaid worden; dit is de <i>springweek</i>, dan springt het zaad uit den grond op. Rogge moet ook gezaaid worden met wassende maan (sympathie), maar niet tusschen twaalf
+en &eacute;en, en evenmin op Quatertemperdagen. Zoo mag men ook in de Kruisdagen geen boonen poten. In Vlaanderen en in den Achterhoek
+acht men het verkeerd &#8220;bij twee lichten&#8221; te zaaien, d.i. als zon en maan aan den hemel staan; daarentegen zaait men in het
+Rijnland juist bij twee lichten gaarne tarwe, dan wordt zij mooi wit (sympathie).
+
+</p>
+<p>Zeer verspreid is de gewoonte, v&oacute;or het zaaien een kruis te slaan en ook de drie eerste worpen in kruisvorm te doen, en wel
+onder <a id="d0e11270"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11270">279</a>]</span>een spreuk, waardoor Gods zegen wordt afgeroepen. Maar meer mag men niet spreken, opdat de vogels het niet merken. Het zaad
+moet men hoog opwerpen, dan groeit het graan hoog op (weer sympathetische magie). Laat men des nachts ploeg of eg op het land
+staan, dan zet men deze recht op in het veld, dat de heksen er onder kunnen vluchten (Limburg).
+
+</p>
+<p>Intusschen schiet het graan welig op. Het is voor den landman een heilige tijd, een tijd van bange zorg en blijde hoop, als
+de velden zich steeds rijker bekleeden met den zegen des hemels. Nu rijdt men om de akkers, dat de oogst moge gedijen; nu
+bezigt men allerlei afweermiddelen tegen hagelslag, onweer, brand, vooral tegen de vratige vogels: de vogelverschrikkers hebben
+niet slechts een praktisch doel, maar doen tevens eenigermate als fetis dienst. Op de Duitsche grens leest men plaatselijk
+&#700;t Sint Jans Evangelie tegen de musschen; tegen misgewas steekt men in Vlaanderen en Limburg een gewijd palmtakje op de vier
+hoeken van den akker. Het is een belangrijke, hoog-ernstige tijd: dans en andere vermakelijkheden moeten nu rusten ...
+
+</p>
+<p>Het omrijden der akkers en het rondtrekken om de graanvelden, wat ook eertijds te Rome in zwang was, heeft ten deele een gekerstenden
+vorm aangenomen in de processies. Het is zeker niet toevallig, dat de <i>litania maior</i>, de voornaamste processie met litanie-gebed op Marcusdag (25 April), juist op denzelfden datum valt, waarop eertijds te Rome
+het voornaamste <i>ambarvale</i> plaats had: ommegang, bedegang door en om de velden voor het gedijen der veldvruchten en het afweren van schadelijke invloeden.
+Ook bij deze en dergelijke heidensche processies sprak men wisselgebeden in dialoogvorm. De heidensche processie op den 25<sup>sten</sup> Maart werd gehouden ter eere van <i>Robigo</i>, een godheid, aangeroepen ter afwending van ziekte in het graan of van den meeldauw. Met het feest van den H. Marcus heeft
+de <i>litania maior</i> niets gemeen.
+
+</p>
+<p>Maar reeds heeft de kwartel den oogst aangekondigd; en de landman weet het, als de kwartel slaat, dan korrelt het graan goed:
+<a id="d0e11293"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11293">280</a>]</span></p>
+<p>&#8220;zooveel maal als hij slaat, zooveel vat uit de vim&#8221;, zegt een Limburgsch spreekwoord.
+
+</p>
+<p>Weldra, als de wind door de aren speelt en het graanveld doet golven, dan gaat de <span class="letterspaced">koorndaemon</span> door de halmen, evenals de boomgeest zich openbaart in het ruischen van het loof. &#8220;De roggehonde loopt er deur&#8221;, zegt men
+dan in de Graafschap, of &#8220;de roggemeuje het de varkens oet.&#8221; Hier ontmoeten wij voor het eerst den genius der vruchtbaarheid
+op het graanveld. Hij neemt nu eene menschelijke gedaante aan (<i>korenmoeder, roggemeisje</i>), dan weer die van een dier (hond, wolf, haan, haas, bok enz.). Kinderen, die het graan vertrappen, waarschuwt men voor het
+korenwijf, de roggemoeder of den bok. De hond, haas enz. komt er bij de laatste schoof uit; dan moet een der binders met open
+schort voor de halmen gaan zitten, om hem te vangen. Zoo komt het, dat elders de laatste schoof den vorm van een hond, haas
+enz. aanneemt. Zie <span class="smallcaps">Sartori</span>, <span lang="de">Sitte und Brauch II</span>, bl. 87; <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, <span lang="de">Baumkultus</span>, bl. 611; <span lang="de">Roggenwolf und Roggenhund</span><sup>2</sup> (Danzig 1868), <i>passim</i>; <span lang="de">Die Kornd&auml;monen (Berlin 1867)</span>, <i>passim</i>.
+
+</p>
+<p>Het is een weldoende toon in het volksleven, dat de <b>graanoogst</b>, het moeizaamste en gewichtigste werk van het geheele jaar, als een feest wordt opgevat. Op Jacobidag (25 Juli) pleegt hij
+een aanvang te nemen. Het nijvere landvolk zweet en zwoegt, de buren bieden de helpende hand, maaien de halmen, binden de
+schooven, stapelen op de oogstkar het kostbare loon van zooveel moeiten en zorgen, en bij het haren der zeisen en het zwaaien
+der sikkels klinken vroolijke oogstliederen als deze:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De wumpel de strumpel de kanne met bier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die hebben we hier op ons pleizier!
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zoetemelk met roome,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Jan Dirksen is mijn oome,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Peet Trijn, dat is mijn bestemoer,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zoo gaane we mee op het leste voer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Noord-Holland).
+
+<a id="d0e11350"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11350">281</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het laatste voer is op de baan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat in den boer zijn schuur moet gaan.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De luie boeren alleen hebben nog staan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Oost-Vlaanderen).
+
+</p>
+<p>En nog komt met <i>Sint Joapik</i> de boer handen te kort. Dit blijkt uit verscheidene zegswijzen. Als &#700;t heeft geijzeld, en de boeren de hoefijzers der paarden
+moeten laten scherpen, zegt men: &#8220;&#700;t Hef glad i&ecirc;zelt, de boer hef vandaag zienen Sint Joapik&#8221;, en zijn er veel huwelijken
+na den gesloten tijd, dan hoort men wel eens: &#8220;Onze pastoor hef regtevoott zienen Sint Joapik&#8221;.
+
+</p>
+<p>Eindelijk bindt men de <span class="letterspaced">laatste schoof</span>. Evenals in de lentegebruiken de vegetatiedaemon door den meiboom of door een omloofde menschenfiguur wordt voorgesteld,
+aldus ook de koorngeest in de oogstgebruiken. Men beeldt hem uit in een schoof, met bonte linten en bloemen gesierd en veelal
+gebonden in den vorm van een pop, en deze draagt benamingen als: <i>korenmoeder, roggewolf, roggehaan</i> enz.; immers, het dier, dat sprong door het golvende graan, heeft men gevangen in de laatste garve. Buiten onze grenzen wordt
+ook wel de maaier in de laatste schoof gebonden en in water gedompeld. Zij wordt ook vaak met eetwaren als appelen, gebak,
+eieren enz. gesierd en men danst er om heen, als om den meiboom. Een verdere overeenkomst met den meiboom is deze, dat b.v.
+in Westfalen de laatste schoof wordt bekroond door een uit hout gesneden en op een stok bevestigden <span class="letterspaced">haan</span>, die met den haanvorm, waarin somtijds de laatste schoof gebonden wordt, niets gemeen heeft. Deze haan rust op den <span class="letterspaced">oogstkrans</span>, en troont dan veelal op den zoogenaamden <i>Harkelmai</i>, die zijn benaming aan de bijeengeharkte halmen dankt: de overeenkomst met den kleinen meiboom, dien wij palmpaasch noemen,
+is weer bijzonder treffend. Na afloop der feestviering spijkert men den haan met den oogstkrans aan den gevel van het woonhuis,
+waar hij tot het volgende jaar blijft prijken. Zoo verklaart men de gewoonte <a id="d0e11382"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11382">282</a>]</span>van het <span class="letterspaced">hanenslaan</span> in sommige streken na het oogstfeest&#8212;in den Elzas bindt men een levenden haan aan den oogstmei!&#8212;en evenzeer de Twentsche
+benaming voor het oogstfeest: <i>stoppelhanen</i>.
+
+</p>
+<p>De laatste schoof wordt ook de <i>geluksgarve</i> genoemd, omdat men van haar geluk en rijkdom verwacht voor het volgende jaar; want de genius van de groeikracht en den wasdom,
+dien de oogstmei uitbeeldt in betrekking tot de graanhalmen, welke hij tooit, wordt ook beschouwd als de onafgebroken voortlevende
+groeikracht der veldgewassen. Andere benamingen zijn: <i lang="nl-dia">de Olle, &#700;t Olde Wief</i> enz., welke wellicht betrekking hebben op een Oudgermaansche goddelijkte verpersoonlijking der vruchtbaarheid.
+
+</p>
+<p>Te Hengeloo, Steenderen, Zelhem, Ruurloo en andere dorpen van de Graafschap maken de binders, als de laatste halmen gemaaid
+zijn, een bijzonder groote garf, die uit vijftien gewone garven bestaat. Deze wordt dan met groene takken en bloemen gesierd
+en draagt den naam van <i lang="nl-dia">&#700;t Olde Wief</i>. Straks komen de knechten met een langen staak, steken haar dien door &#700;t lijf en dragen haar in optocht naar de woning van
+den boer, waar ze voor de deur wordt neergezet. Met eenige plechtigheid wordt dan de feestgarve aan de vrouw, die inmiddels
+naar buiten gekomen is, aangeboden. Ook draagt men de reuzenschoof wel eens naar binnen en dan wordt er om heen gedanst.
+
+</p>
+<p>Ook elders bestaat een dergelijk gebruik. Te Neerbosch (G.) en omstreken, Heel, Geleen, Vlodrop, Reuver, Tegelen enz. (L.)
+maakt men de laatste schoof dubbel zoo dik als naar gewoonte; zij wordt met groen en bloemen, met een <i>mei</i>, opgesmukt en dan op de kar geladen. Een joelende menigte van jongens en meisjes omstuwt het voertuig, en langs den grootst
+mogelijken omweg begeeft de stoet zich huiswaarts. In het dorp zet men het feest tot laat in den avond voort, want rijkelijk
+wordt de jeugd door den eigenaar op koffie, bier, brandewijn en vla onthaald. Te Nederweert vergast men zich op <i>Zichtezondag</i> aan bier en zoete melk. Elders wordt <a id="d0e11411"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11411">283</a>]</span>alleen de laatste kar <i>gemeid</i>. Te Schinveld maakt men nog een stroopop, waarmee gesold wordt.
+
+</p>
+<p>In sommige Friesche woudstreken is het de gewoonte, dat op de laatste van het veld komende wagenvracht boekweit een meiboom
+wordt geplaatst, en wel een tak van den lijsterbessenboom met de rijpe bessen er aan. Op het Bildt zaten voorheen op den laatsten
+wagen boonschoven, die werden binnengehaald, twee jongens met een strooman. Zij zongen aldus:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Moer, moer, de pan over &#700;t vuur!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier h&ecirc; wij <i>de leste gerven</i>
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Boven in de bergen,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Boven in de toppe.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wanneer selle wij soppe?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Soppe wij van avond niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan soppe wij &#700;t heele jaar niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In Zuid-Limburg draagt het oogstfeest de eigenaardige benaming van <i>martelgaus</i> (of <i>-gans],</i> klaarblijkelijk een vervorming, zonder eenige betrekking tot den gansvogel; een afdoende verklaring werd tot nog toe niet
+gegeven. Elders op Nederlandschen bodem biedt het oogstfeest weinig karakteristieks. In het Noorden heeft de vlag meestal
+het meiboompje vervangen. In West-Vlaanderen draagt het oogstfeest, of liever de feestmaaltijd, den naam van <i>oogstfooie</i>, elders dien van <i>oogstkermis</i>.
+
+</p>
+<p>Ten slotte zij nog vermeld, dat in Oldenburg, Brunswijk, Hannover enz. een stuk koren ongemaaid op den akker blijft staan:
+het <i>Verg&ocirc;dend&ecirc;l,</i> dat kwalijk anders kan vertaald worden, dan als: &#8220;Frau Godens Anteil&#8221;, een hooioffer dus aan W&ocirc;dan&#700;s gemalin. Hiermee vergelijke
+men het schamel overleefsel, dat ons rest in het hooi voor het paard van Sinterklaas (<a href="#d0e4490">bl. 123</a>).
+
+</p>
+<p>Het <span class="letterspaced">arenlezen</span> is het recht der armen. Te Eibergen (G.) zingen de kinderen, als ze na het <i>pungelen</i> (aren lezen) huiswaarts keeren:
+
+<a id="d0e11466"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11466">284</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Moeder, moeder, ik heb moar eenen pungel epungeld,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Der was neet meer te kri&ecirc;gen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want as der nog meer te kri&ecirc;gen was,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan ha&#700;k wal meer noa &#700;t hoes ebrach; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Terstond na het ten einde brengen van den veldarbeid begint het <b>dorschen</b>: een zwaar, moeitevol werk, waar men gaarne reeds vroeg in den morgen mee aanvangt. Volijverig hanteeren de dorschers den
+vlegel, en uit het rythme van den dorschvlegel groeit het dorschlied met zijn gespierde en toch zoo smijdige klankbeweging:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="fy">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>It klitst, it klatst,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Giet juwn toa gest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op tzies in brea
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mey &#700;t heale gea.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Friesland)
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>[Het klitst en klatst,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het gaat van avond te gast,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op kaas en brood
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met het halve dorp].</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zouden er geen liederen gezongen worden in den trant van <span class="smallcaps">Cremer&#700;s</span> Betuwsch dorschliedje? Wij geven het natuurlijk met het noodige voorbehoud:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Lange vlegel, wonderklop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sloa d&#700;r helder lochtig op
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vief en twintig duuzend slag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ielken korten wienterdag,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met verdrag.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vl&ecirc;gel! klap &#700;m, klep &#700;m, klop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die &#700;t niet gleuft op stuggen kop.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vooral het dorschlied steunt in zoo ruime mate de stelling van <a id="d0e11523"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11523">285</a>]</span><span class="smallcaps">Karl <span id="d0e11526" class="corr" title="Bron: B&uuml;cker">B&uuml;cher</span></span>, dat het arbeidslied zich ontwikkelde uit den rythmischen vorm, dien het volk aan inspannenden, eentonigen arbeid gaf, om
+het eentonige te breken en de vermoeienis te doen vergeten.
+
+</p>
+<p>Het gewichtigste oogenblik bij het uitdorschen is dat van den <span class="letterspaced">laatsten slag</span>. In ons zuidelijk volksgebied bestaat vrij algemeen het gebruik, dat bij het afdorschen van het laatste koren alle dorschers
+tegelijk met de vlegels op den vloer slaan; in het Oosten van ons land heette dit de <i>drobbelslag</i>. Uit vergelijking met uitheemsche gebruiken blijkt, dat deze slag oorspronkelijk den koorndaemon gold, die immers mee in
+de schuur gevlucht is. Tegenwoordig is het een teeken, dat de vrouw van den eigenaar moet komen, om de arbeiders te trakteeren.
+
+</p>
+<p>De greidboer heeft geen bouwland, hij is enkel veehouder, hij kent alleen den <b>hooi-oogst.</b> Maar de gebruiken, hiermee verbonden, zijn over het algemeen veel minder ontwikkeld dan die van den graanoogst. Na afloop
+volgt het hooimaal, een afscheidsmaal, dat de boer aan zijn werkvolk geeft; het bestond van ouds uit spekpannekoeken. De laatste
+wagens worden op Ameland met vlaggen versierd.
+
+</p>
+<p>Worden de groote schuurdeuren geopend, dan gebeurt het vaak, dat zwaluwen komen rondfladderen in de ledige ruimte der schuur.
+Dan zingt de jeugd&#8212;en ook wel in het voorjaar bij den terugkeer,&#8212;het zwaluwgetjilp nabootsend:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Verleden jaar, toen ik hier was,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Was dit vak vol en dat vak vol,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En nu is alles weer verteerd, verteerd, verteerd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Of wel:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Toen ik weg ging, waren alle kistjes en kastjes vol,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar toen ik weer kwam, was alles verslikkerd, verslekkerd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>verslierd, verslierd.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e11560"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11560">286</a>]</span><p>Men vergelijke het Brunswijksche:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>As ik weggung, as ik weggung,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Was dit fak vull, was dat fak vull,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>As ik w&ecirc;&#700;erkam, as ik w&ecirc;&#700;erkam,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Was alles verslickert, versl&uuml;ert.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Laat ik nog vermelden den <span class="letterspaced">vlasoogst</span>, vroeger zoo belangrijk met het oog op het algemeen gebruikelijke, huiselijke spinnen; den <span class="letterspaced">hopoogst</span>, die eertijds aanleiding gaf tot het befaamde Geldersche hopmaal met zijn lekkere, gerezen pannekoeken; eindelijk den <span class="letterspaced">koolzaadoogst</span>, daarom niet onbelangrijk, dewijl de laatste zak door een groenen tak, een <i>mei</i> werd gesierd. Met de muzikanten voorop ging de stoet zingende naar het huis van den boer. Maar reeds in 1839 was, volgens
+den Gelderschen Volksalmanak, dit feest kwijnende.
+
+</p>
+<p>In Noord-Brabant, b.v. te Duizel, kent men nog de <i>aardappelfooi</i>, vroeger in de omstreken van Breda de <i>boekweitfooi</i>, vergel. de Antwerpsche <i>pataatfooi</i>, naast de Vlaamsche <i>oogst- vlas-</i> en <i>zaadfooi</i> (<a href="#d0e11411">bl. 283</a>). Het woord <i>fooi</i> heeft hier de beteekenis van &#8220;afscheidsmaal&#8221;, die ook het Middelnederl. <i>foy, voy</i> bezat. Een nog oudere beteekenis is &#8220;reis, weg&#8221;; immers het woord heeft zich ontwikkeld uit het Fransche <i>voie</i>: &#8220;reis, reispenning, teerpenning.&#8221;
+
+</p>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 190 vlg.; Driem. Bladen I, bl. II, bl. 70; <span class="smallcaps">Dr. De Vooys</span>, in Volkskunde XXIV, bl. 154; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, in Limburg&#700;s Jaarboek I, 3, bl. 25 vlg.; H. <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten enz.; bl. 50; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 312 vlg.; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 261.
+
+</p>
+<p>De <i>veeteelt</i> is reeds elders ten deele besproken, zoo b.v. de stalling bij de verschillende huistypen en eveneens de afweermiddelen, die
+ter bescherming van het vee tegen onheilvolle invloeden worden gebezigd. Ook de hooioogst behoort tot dit onderwerp.
+
+</p>
+<p>Vooral de <span class="letterspaced">paarden</span> staan bloot aan betoovering en aan kwelling van de maar, die onontwarbare knoopen in de manen vlecht en de dieren in zweet
+drijft. Hiertegen bestaan afzonderlijke bezweringsformules. <a id="d0e11645"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11645">287</a>]</span>Ook paardekoppen in den gevel oefenen beschermenden invloed uit. De <span class="letterspaced">koeien</span> en schapen worden op gezette tijden door de vaart gedreven, om ze vruchtbaar te maken en tegen ziekten te beveiligen. Op
+een meidag drijft men de koeien in de weide en tegen Sint Katherijne komen zij weer op stal. In den omtrek van Bredevoort
+en Aalten (G.) hebben de koewachters hun eigen deuntje, waarmee ze elkaar toeroepen: &#8220;Alleli, allo, Derk, Jan, enz., allo,
+kom hier allo, gauw dan alio, alleli, allo&#8221;. Dit &#8220;Alio, alleli&#8221; dient ook om des avonds de koeien bijeen te roepen.
+
+</p>
+<p>Bijzondere voorschriften gelden bij het melken, om te maken, dat de melk overvloedig is, niet blauw, dat zij niet onmiddellijk
+stolt, dat zij niet botert; hiertegen beveiligt vooral de vlierstruik. Ook palm en kruidwisch worden in den stal aangebracht;
+spinnewebben ziet men er graag.
+
+</p>
+<p>Schapen, geiten en varkens spelen in het volksgeloof een ondergeschikte rol. Van meer belang zijn <span class="letterspaced">hond</span> en <span class="letterspaced">kat</span>, die vooral het we&ecirc;r voorspellen, maar toch ook geluk of ongeluk aankondigen. De kat staat in betrekking tot het huwelijk
+(bl. <a href="#d0e3298">90</a>, <a href="#d0e10414">253</a>), kondigt bezoek aan en ziet sterfgevallen vooruit. Van groot belang is, zooals wij zagen, de <span class="letterspaced">haan</span> bij de vruchtbaarheidsgebruiken, bij het oogstfeest enz. Hij beveiligt tegen schadelijke invoeden en is daarom wel vooral
+symbool der vruchtbaarheid, zooals ik reeds op <a href="#d0e3469">bl. 96</a> en elders heb betoogd. Eindelijk, in hooge eere staan de <span class="letterspaced">bijen</span>, het eenige insekt, dat huisdier geworden is. Zij staan in nauwe betrekking tot het gezin van den iemker; zijn dood wordt
+hun aangekondigd; met de naastbestaanden dragen zij rouw.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e11675">
+<h3 class="normal">V. Ziekte, dood, begrafenis.</h3>
+<p>Na de genoegens van het leven komen <b>ziekte</b> en de dood. Menige zwakte en menig lijden slaat de landbouwer lager aan dan de stedeling met hooger kultuur, en het is zelfs
+een bekend feit, dat hij eerder den veearts voor de stalbeesten zal ontbieden, dan den geneesheer voor zich zelf of voor de
+leden van zijn gezin. En <a id="d0e11683"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11683">288</a>]</span>nog gaat hij dan bij voorkeur bij waterdokters en konsorten te rade. Daarentegen is hij voor kleine misvormingen zeer gevoelig,
+getuige b.v. het heirleger van bezweringsformules tegen de wratten. Maar ik kom hier op het gebied der volksgeneeskunde, die
+uitvoerig in het Zesde Hoofdstuk zal besproken worden.&#8212;
+
+</p>
+<p>Intusschen wordt de kwaal erger en erger en nadert de <b>dood</b>. Reeds heeft men herhaaldelijk geheimzinnige lichten waargenomen, die onder den naam van <i>veurbuken</i>, (<i>veurbukes, veurbuksel</i> enz.) bekend zijn, althans in het zuidelijk volksgebied. Voortdurend krast de uil en de raaf, de waakhond slaat aan in het
+holle van den nacht, de klok blijft stil staan of twee klokken slaan te gelijk, de katten bijten elkaar; nu eens springt een
+glas, dan weer worden deuren plotseling dichtgeworpen, en voortdurend laat het houtwormpje zijn eentonig getik hooren. Hierbij
+komt nog, dat de huisgenooten voortdurend droomen van huwelijk en bruiloft (vgl. bl. <a href="#d0e9985">241</a>), of den priester aan het altaar zien staan: geen twijfel meer mogelijk, spoedig zal de zieke &#8220;het gewaagd hebben&#8221;. &#8220;Hij
+gaat de gard af&#8221;, fluisteren de vrienden en magen, &#8220;hij riekt naar de schup&#8221;. Bij kinderen klinkt de volksuitdrukking zachter,
+gevoeliger: groote kinderoogen, luidt het, zijn &#8220;kerkhofbloemen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Men kan niet zeggen, dat de landman den dood meer vreest dan de stedeling, maar hij wordt er voortdurend aan herinnerd door
+zijn intiem samenleven met de natuur, wier opvallende verschijnselen hij als voorboden beschouwt. Hierop wijst m.i. het meest
+sprekend de volksverklaring van een ontijdigen bloei:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Een bloem buiten den tijd
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is een bruid of een lijk.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook hier weer de verwantschap van dood en huwelijk als het telkens wederkeerend refrein.
+
+</p>
+<p>De dood wordt door het volk beschouwd als een overgang, niet als een einde: vandaar een heele reeks van <span class="letterspaced">scheidingsgebruiken</span> uit de wereld, die den mensch omringt, zoowel bij het sterven, <a id="d0e11713"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11713">289</a>]</span>als na den dood, tot hij veilig en wel geborgen is in het graf. Want, dat ieder mensch bestaat uit een tweevoudig ik, dat
+er bij den dood een scheidingsproces plaats heeft, ten gevolge waarvan het onsterfelijke gedeelte overblijft, om een nieuw
+leven te beginnen, was een overtuiging, door de Oude Germanen met alle andere volken en volkengroepen gedeeld. Deze overtuiging
+is algemeen-menschelijk, en behoort tot de goudaderen in veelal waardeloos of minder waardevol erts. Tot dit soort van gebruiken
+behoort het afknippen van nagels en haar, het omwerpen van de stoelen en banken, het openzetten der vensters, het rondgaan
+om het kerkhof enz. Ook bij de geboorte hebben wij een dergelijken scheidingsritus ontmoet (bl. <a href="#d0e8504">214</a>, <a href="#d0e8524">215</a>); hier is hij op zijn eigen domein. Zelfs voor de overlevenden is hij van toepassing, ten einde scheiding te bewerkstelligen
+van den doode en de doodsmachten en ter wederopneming in de wereld en in de gemeenschap der levenden. Natuurlijk vermengen
+zich hiermee gevoelens van teedere pi&euml;teit met den dierbaren stervende of doode.
+
+</p>
+<p>Na de berechting, in katholieke streken, wacht men met bange vrees en klimmende bezorgdheid het naderend einde af. Komt het
+stervensuur en heeft men allen grond, te duchten, dat de zieke het spoedig zal hebben afgelegd, dan ontsteekt men de gewijde
+doodenkaars&#8212;in Vlaanderen wordt dit <i>uitlichten</i> genoemd&#8212;en roept de familie om het sterfbed. Men tracht den stervende het verscheiden zoo licht mogelijk te maken. Hij mag
+geen kleedingstuk aanhebben, waaraan op Zondag genaaid is, want daarin kan hij niet sterven, maar blijft voortdurend in doodstrijd.
+Men vraagt hem gaarne, of hij niets meer &#8220;op zich heeft&#8221;, een laatsten wensch, maar ook wellicht een belofte, die men hem
+dan afneemt. Bestellingen en beschikkingen van een stervende moet men volbrengen, anders kan hij geen rust vinden in het graf;
+en evenmin vindt hij rust, als men de begrafenisgebruiken verwaarloost. Houdt men na den dood ter volbrenging eener belofte
+van den overledene een bidweg, dan moet men een stok of regenscherm voor de deur zijner woning <a id="d0e11726"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11726">290</a>]</span>zetten en zeggen: &#8220;In den naam van God, ga voor, ik zal u volgen.&#8221; Blijkbaar wil men aldus den geest verschalken en alvast
+voorop sturen; anders moet men hem dragen.
+
+</p>
+<p>In dit beslissend tijdsgewricht ducht men vooral het twaalfde uur; immers dan &#8220;verzet&#8221; de tijd.
+
+</p>
+<p>Heeft de stervende den <span class="letterspaced">laatsten snik</span> gegeven, heeft de ziel het lichaam verlaten, naar het volk meent als ademtocht, dan wordt de mond gesloten, de naaste verwanten
+drukken de oogen dicht, en in katholieke streken omklemmen de saamgevouwen handen een kruis of rozenkrans. Eertijds werd de
+stervende, naderhand ook de doode afgelegd, en kwam hij van het bed op het lijkstroo te liggen, in geheel Belgi&euml; <i>reeuwstroo</i>, in Hollandsch Limburg <i>schoofstroo</i> genoemd; <i>reeuw</i>- beteeken &#8220;lijk&#8221;, vergel. het Gothische <i>hraiw</i>- in <i>hraiwad&ucirc;b&ocirc;</i> &#8220;tortelduif, lijkduif.&#8221; Het feit, dat de uitdrukking &#8220;op zijn reeuwstroo liggen&#8221; in heel Vlaamsch Belgi&euml; en in de aangrenzende
+gewesten mondgemeen is, bewijst voldoende, dat zij verband houdt met een algemeen verspreid gebruik. Het afleggen op stroo
+mag als Pangermaansch, ja als algemeen Indogermaansch beschouwd worden. In Belgi&euml; schijnt het sedert enkele tientallen van
+jaren uitgestorven; ook in Westfalen (<i lang="de">Revestroh</i>) en Rijnland is het gebruik veel verminderd. In Nederland is het, voor zoover mij bekend, nog slechts in Friesland en in
+Hollandsch Limburg in zwang: &#8220;Wanneer het gewasschen en in het doodshemd gekleed is,&#8221; schrijft <span class="smallcaps">Th. Dorren</span> in Limburg&#700;s Jaarboek XVI, bl. 13, &#8220;wordt het lijk&#8212;gewoonlijk op twee aan elkaar geschoven tafels&#8212;in de beste kamer <i>op schouf</i>, d.i. op stroo gelegd. De tijd, dat het lijk onbegraven daar ligt, heet het &#8220;<i>euver eerd</i> liggen.&#8221; Vandaar de uitdrukking: &#8220;Hij komt van het bed op het stroo,&#8221; d.i. van euvel tot euvel, zonder dat het er beter op
+wordt. Oorspronkelijk werd het lijk van het bed op een plank gelegd, en deze, in Beieren het <i>Rebrett</i> genoemd, dient in ons land nog op tal van plaatsen, om den dood aan te kondigen. Zwart geverfd en met een doodshoofd, waaronder
+de letters R.I.P., beschilderd, wordt het <i>li&ecirc;kbreed</i> naast de deur van het sterfhuis geplaatst.
+<a id="d0e11768"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11768">291</a>]</span></p>
+<p>Het lijk wordt dus gewasschen, geschoren, en men legt een doekje onder de kin. Kinderen tooit men met een kransje, ook de
+ongehuwden krijgen den bruidstooi, dien zij gedurende hun leven moesten ontberen: den mirten- of rosmarijnkrans. Dan vangt
+het <i>verhennekleen</i> aan, d.i. het doodskleed of <i>hennekleed</i> wordt den doode aangedaan of liever over hem heen genaaid. De Friesche benaming is <i>hinnekleed</i>; in Oost-Groningen zegt men ook <i>reekleed</i>, en met volksetymologische vervorming <i>regenkleed</i>. Dit kleed is het eerste, wat de jonge vrouw voor zich en haar man spint. Het wordt oospronkelijk met &eacute;en draad en &eacute;ene naald
+om het lijk vastgenaaid. Deze naald is &#8220;heilig&#8221; en &#8220;gevaarlijk&#8221; tevens; beide begrippen raken elkaar (bl. 86). Zij wordt dus
+doorgebroken en de stukken worden in de kist gedaan; ofwel men werpt ze in het vuur. Raakt men er een kies mee aan, dan zou
+hij uitvallen; &eacute;en prik er mee geeft een ongeneeslijke wonde. Anderzijds brengt zij geluk bij het loten.
+
+</p>
+<p>In Limburg wordt de vrouw met het hemd bekleed, dat zij den eersten huwelijksnacht en daarna nooit meer gedragen heeft. Elk
+jaar wordt het gewasschen en dan zorgvuldig opgeborgen; wij ontmoeten hier wederom de verwantschap van dood en huwelijk in
+het folklore (bl. 241).
+
+</p>
+<p>Na den dood worden onmiddellijk deuren en vensters geopend in het sterfvertrek, althans op enkele plaatsen in Zuid-Limburg,
+een scheidingsgebruik, dat de ziel er vrij uit kan <i>pfluderen</i> (fladderen), zooals men in Zwaben zegt. In de Graafschap, en in &#700;t algemeen in &#700;t Oosten van Nederland, wordt onder het bed,
+of in de buurt ervan, een bak met water of met water en melk gezet; dit gebruik heerscht ook in Westfalen en andere streken
+van Noord-Duitschland. In Groningen meent men, dat dit met een hygi&euml;nisch doel geschiedt, omdat dan alle vuiligheid op dit
+water trekt; elders zegt men, dat anders alle water en de melk in huis onrein wordt. Waarschijnlijk was de oorpronkelijke
+bedoeling, de ziel een bad in water en melk te schenken. In Oostenrijk keert men alle vaatwerk om, dat de ziel daar <a id="d0e11793"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11793">292</a>]</span>niet aan blijve hangen. In Friesland wilde het gebruik, drie handjes vol gerstekorrels rond den doode uit te strooien; het
+strooien van gerst of zand heeft over het algemeen geestenwerende kracht; vgl. bl. 76.
+
+</p>
+<p>Nu zet men de klok stil en omfloerst den spiegel of keert hem om, &#8220;omdat er anders spoedig een tweede sterfgeval in het huis
+zou volgen&#8221;, meent men in Friesland. De verklaring hiervan is deze, dat het spiegelbeeld van den mensch met de ziel wordt
+gelijk gesteld; het is dus te duchten, dat het spiegelbeeld van de overlevenden door den geest van den overledene worde meegevoerd.
+Dit zelfde gebruik vindt men plaatselijk, buiten onze grenzen, ook bij geboorte en huwelijk; immers ook in deze gewichtige
+levensmomenten wordt de mensch in hooge mate door de geesten bedreigd.
+
+</p>
+<p>Naderhand worden deuren en vensters weer gesloten, eigenlijk en oorspronkelijk eerst na de begrafenis, om de ziel te verhinderen,
+terug te keeren. Dit blijkt o.a. hieruit, dat men in Noord-Duitschland aan de achterzijde van het sterfhuis een brok muur
+neerlegt, om zich voor het wederkeeren der ziel te vrijwaren. Wil men in Limburg uitdrukken, dat iemand reeds lang overleden
+is, dan zegt men: &#8220;Hij komt al haast terug.&#8221; Het luiken der vensters werd later rouwsymbool, &ograve;ok bij de naastbestaanden.
+
+</p>
+<p>Een krachtig middel, om den terugkeer der schimmen te beletten, is ook het leggen van twee stroowisschen kruiselings over
+elkaar op de kruiswegen, of in het algemeen tusschen woon- en begraafplaats op den weg, dien de lijkstoet volgde: want de
+doode keert langs denzelfden weg terug, dien hij gekomen is. Inderdaad wordt het lijk-, schoof- of doodenstroo op verschillende
+wijze behandeld.
+
+</p>
+<p>1. Men verbrandt het, en dit is nog op tal van plaatsen in het zuidelijk volksgebied het geval. Immers, de geest van den doode
+zou aan het stroo kunnen blijven hechten; dit is dus een reinigings- en scheidingsgebruik. In alle geval:
+
+</p>
+<p>2. Men verwijdert het na den dood uit het huis, evenals de plank, waarop de doode gelegen heeft. Dit is natuurlijk weer een
+reinigingsgebruik, evenals het keren van het huis en het verbranden <a id="d0e11805"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11805">293</a>]</span>van kle&ecirc;ren en andere voorwerpen, waar de dood mee in aanraking kwam. Vandaar het gebruik in Zeeland, Noord-Brabant, Gelderland,
+Vlaanderen en enkele jaren terug ook in Limburg, na den dood bossen stroo aan de deur van het sterfhuis te leggen, met of
+zonder rouwbanden; naar den ouderdom van den overledene neemt dit grootere afmetingen aan. In de Noordbrantsche buurten Loon-op-Zand,
+Sprang, Capelle enz. wordt kort gesneden stroo onder drie naast elkaar liggende steenen gevlijd. Naderhand dienden lijkstroo
+en lijkplank als teeken, dat iemand overleden was.
+
+</p>
+<p>3. Het stroo wordt kruiselings voor de deur gelegd, of men maakt er wisschen van, die op de kruiswegen gelegd worden. Ook
+wordt de kist op het reestroo geplaatst, en op den weg naar het kerkhof worden stroowisschen of enkele halmen van de kar op
+den grond geworpen. Aldus in Antwerpen, Noord- en Zuid-Brabant en Limburg, Gelderland enz. Dit stroo dient om den geest het
+terugkeeren te verhinderen. Zelfs legt men o.a. te Sittard twee stroohalmpjes kruiselings op hoofd, borst en voeten, om den
+geest den lust te benemen, zich weer met het lichaam te vereenigen. Deze en dergelijke gebruiken heet men te Mechelen dan
+ook zeer juist &#8220;den doode verloren spelen&#8221;; zie <span class="smallcaps">H. Coninckx</span>, Mechelsche gebruiken II, bl. 51. Naderhand werd het gebruik ten deele gekerstend en vroeg de stroowisch op kruiswegen om
+een gebed voor de &#8220;geloovige zielen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Aldus verklaart men ook, waarom het stroo v&oacute;or het sterfhuis wordt verbrand, terwijl het stroo langs of op den lijkweg daar
+moet blijven liggen, tot het verrot is.
+
+</p>
+<p>Een aandoenlijke trek in het volksleven is het aanzeggen van den dood aan de huisdieren, die geacht worden in nauwer betrekking
+te staan tot den huiselijken kring en hun deel te hebben aan het wel en wee van het gezin. Aan het vee, maar vooral aan de
+bijen wordt de dood van den meester aangezegd. Het best is deze trek bewaard gebleven daar, waar de huisgemeenschap van menschen
+en vee het innigst was, nl. op de Oudsaksische hoeve; aldus te <a id="d0e11816"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11816">294</a>]</span>Weerdinge en Emmen, dan ook eertijds te Meppel en Hoogeveen. Te Barneveld maakt men een zwarte streep op de linkerzijde van
+elken korf als teeken van rouw; elders in het Oosten van het land worden de bijenkorven van rouwstrikjes voorzien; zie Driem.
+Bladen XII, bl. 52, vergel. III, bl. 81. In Westfalen luidt de formule:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Imme, Imme, din Heer is dood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nu bliw bi mi in mine Nood.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook in West-Vlaanderen, de Kempen en het Meetjesland klopt men op de korven en zegt: &#8220;Bietjes waakt, want de meester slaapt&#8221;,
+of &#8220;de meester vertrekt.&#8221;
+
+</p>
+<p>Het overlijden wordt aangezegd door de naaste buren of door de lijkbidders, en de buurt, vooral de <i>noodwakers,</i> komen, om bij het lijk te waken en te bidden. Wij hebben hier het overoud gebruik der <span class="letterspaced">lijkwake</span> of <span class="letterspaced">doodenwake</span>, een gekerstend afweergebruik, dat echter tegenwoordig, bij de protestanten althans, grootendeels in onbruik geraakt is.
+Vroeger werden hierbij klaagliederen gezongen en een lijkmaal gehouden. Of hier of daar bij deze gelegenheid nog opzettelijk
+geweeklaag wordt aangeheven, is mij niet bekend; maar in Twente en ook wel elders wordt die lijkwake nog etende en drinkende
+doorgebracht.
+
+</p>
+<p>Burenplicht is eigenlijk ook het <span class="letterspaced">overluiden</span>, waarbij natuurlijk <i>luibier</i> behoort. Het gebruik is vrij algemeen, en volgens den regel wordt driemaal geluid voor volwassenen en &eacute;enmaal voor kinderen,
+of voor een volwassene wordt met de groote, voor een kind (ook wel voor een vrouw) met de kleine klok geluid. Dichterlijk
+is de Duitsche uitdrukking: <i>das Heiml&auml;uten</i>; bij ons is behalve de term <i>overluiden</i> ook wel <i>uitluiden</i> gebruikelijk. Zooals uit vergelijking met tal van analoge gebruiken blijkt, had zoowel de luide doodenklacht als het overluiden
+oorspronkelijk ten doel, de geesten af te weren, die zich van de scheidende ziel wenschten meester te maken.
+
+</p>
+<p>&#700;s Avonds v&oacute;or de begrafenis wordt het lijk gekist; voor de doodkist werden vroeger de planken opbewaard. Staat een doode
+<a id="d0e11855"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11855">295</a>]</span>&#700;s Zondags over, dan volgt binnen twee weken een tweede lijk. Ligt iemand &#8220;mooi&#8221; in de kist, dan is dit insgelijks een teeken,
+dat weldra een nieuw sterfgeval in dezelfde familie zal plaats hebben: &#8220;hij is mooi bestoorn&#8221;, zeggen de Friezen. Nu weet
+men, dat, volgens een zeer verspreide animistische opvatting, de ziel een min of meer stoffelijk leven leidt in of bij het
+graf; vandaar, dat men den doode meegeeft al datgene, waaraan hij tijdens zijn leven bijzonder gehecht was. Vroeger waren
+dit kleeren, wapens, mondvoorrraad, amuletten van allerlei aard,&#8212;in Zweden geeft men nog heden ten dage tabakspijpen en zelfs
+gevulde brandewijn-flesschen mee. Gouden en zilveren kostbaarheden werden op den duur in geld omgezet en ten slotte vormde
+nog slechts een kleine munt het rudimentaire en reeds meer symbolische overblijfsel. Den doode zulk een munt in de hand te
+geven of in den mond te leggen is nog vrij algemeen in verschillende streken van Duitschland. Dit geschiedt hier te lande
+niet meer. Wel geeft men nog den doode het scheermes mee, maar m.i. omdat dit door de aanraking, evenals de naald, waarmee
+het doodskleed genaaid werd, &#8220;gevaarlijk&#8221; geworden is; dan ook rozenkrans en medailles ter vervanging der amuletten van eertijds;
+aan vrouwen wordt nog wel eens schaar, vingerhoed e.d. toegevoegd.
+
+</p>
+<p>Bij het kisten moet de doode met de voeten naar de deur gelegd worden, en z&oacute;o draagt men hem uit de woning, recht door de
+<i>lijkdeur</i>, de hoofddeur van het huis, maar die anders niet geopend wordt, dan wanneer een lijk wordt uitgedragen of het bruidspaar
+zijn intrede doet (bl. 241); aldus in Friesland, terwijl men ook op vele plaatsen in Noord-Holland in ouderwetsche huizen
+nog de staat- en sterfdeur wijst, die alleen bij trouw- en begrafenisplechtigheden geopend werd; zie <span class="smallcaps">De Roever</span>, Van Vrijen en Trouwen, bl. 209. Uit vrees, dat de geest terug keert, zegt menig drager en menige draagster uit den omtrek
+van Aalst, wanneer de lijkstoet zich in beweging zet: &#8220;Geest, ga voor, ik zal u volgen&#8221;; en als de deuren &#700;s avonds gesloten
+worden: &#8220;Geest, blijf buiten, en ik binnen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Zoo komen dan de naastbestaanden en buren ter <b>begrafenis</b>. <a id="d0e11870"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11870">296</a>]</span>In Brabant hebben de buurmeisjes den avond te voren in &#700;t sterfhuis <i>gepeeld</i>, d.i. een kruis van groen en bloemen gemaakt, dat bij de begrafenis door kinderen wordt gedragen, gedurende den lijkdienst
+op de kist ligt, en naderhand het graf zal tooien. De familie verschijnt in rouwkleeren, de vrouwen geheel in het zwart, zonder
+gouden sieraden, en dragen somtijds den doek &#8220;met de krange kante buiten&#8221;, zooals men in het oostelijk volksgebied zegt. Te
+Weert, Nederweert, Neerbosch, Lent enz. dragen de vrouwen dan nog de falie; te Lent dragen de mannen bij deze gelegenheid
+mantels van een bepaald model, door den doodgraver bezorgd. Bij deze mantels behooren natuurlijk bepaalde hoeden, die plaatselijk
+na afschaffing van de mantels gebleven zijn. Zoo komt het, dat b.v. te Neer de mannen bij den rondgang om het altaar, elders
+gedurende de eerste helft der lijkmis, den hoogen hoed opzetten. Op Zuid-Beveland wil de gewoonte, dat ieder lijkganger den
+breeden rand van den Zuidbevelandschen hoed naar omlaag buigt, waardoor een zoogenaamde <i>treurhoed</i> ontstaat.
+
+</p>
+<p>Buiten &#700;s huis wordt b.v. te Reusel de kist nog eens, en nu voor het laatst, geopend. De buren dragen het lijk, en zoo zet
+zich dan de <span class="letterspaced">lijkstoet</span> in beweging, reeds door velen als <i>begangel</i>, d.i. in schijngestalte drie dagen te voren gezien, zelfs door paarden, schichtig voorbij rijdend langs het kerkhof. Ook
+hebben reeds dagen te voren de hekkenopzetters de hekken geopend op den weg, dien de stoet moet volgen.
+
+</p>
+<p>Na de begrafenisplechtigheden in de kerk, of ook wel terstond vanaf het sterfhuis, wordt de kist op kar of wagen gezet en
+rijdt men ter laatste rustplaats. De naaste buurman moet het lijk rijden, en de regel geldt, dat wie den bruidswagen rijdt,
+ook de dooden ter rustplaats moet brengen. De te volgen weg, die volgens oude gewoonte voor iedere buurt en hoeve vast staat,
+is in Overijssel, Drente, Gelderland, Friesland algemeen de <i>lijkweg, noodweg</i> of <i>reeweg</i>; hij wordt uitsluitend genomen bij <span class="letterspaced">het doopsel, huwelijk</span> en <span class="letterspaced">begrafenis</span> (bl. 241). Veelal wil het gebruik, dat de stoet <a id="d0e11900"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11900">297</a>]</span>op bepaalde plaatsen, b.v. bij kruiswegen, grenzen, bruggen, kapelletjes, een oogenblik halt maakt, om dan na enkele gebeden
+of ceremoni&euml;n den weg te vervolgen. Op de kar nemen twee of vier der naaste verwanten plaats, meestal vrouwen. Ja, in verscheidene
+dorpen van Limburg, Friesland, Drente, Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant enz. zat de weduwe op de kist, en dit gebruik
+is nog volstrekt niet geheel uitgestorven; wellicht hebben wij hier te doen met een afweergebruik. Achter den wagen volgen
+verdere bloedverwanten, buren en vrienden, meestal ook vrouwen. &#8220;Opmerkelijk&#8221;, zegt <span class="smallcaps">De Cock</span>, &#8220;is nog het West-Vlaamsch gebruik, dat den &#8220;&#8220;boever&#8221;&#8221; oplegt, &#700;s avonds te voren reeds in &#700;t oor der paarden te gaan fluisteren:
+&#8220;&#8220;Morgen moet ge &#700;nen do&ocirc;n voeren&#8221;&#8221;, anders zouden de dieren weigeren te trekken (Volkskunde, bl. 223). In de streek van Ootmarsum
+droegen degenen, die het lijk volgden, palmtakken, versierd met bladgoud, die ze naderhand in de kist wierpen of daarop plantten.
+Dit gebruik leeft ten deele nog in Noord-Brabant, Limburg en waarschijnlijk ook elders; te Vucht b.v. worden voor overleden
+meisjes door meisjes palmtakken gedragen, voor overleden jongens door jongens hulstakken: wij ontmoeten hier het treffend
+en dichterlijk gebruik van den <span class="letterspaced">graf</span>- of <span class="letterspaced">doodenmei</span>.
+
+</p>
+<p>Het kerkhof ligt op de meeste dorpen van het zuidelijk volksgebied nog om de kerk. In sommige gemeenten van Friesland en Overijssel
+heeft zich het gebruik staande gehouden, op het kerkhof gekomen, driemaal het pad om het kerkhof rond te gaan; ook volgens
+het Oudindisch lijkritueel schreed men driemaal om het lijk, ten einde dit tegen invloeden van boozen aard te beveiligen.
+Men vergelijke den rondgang om de akkers, die immers een afweer-, en bijgevolg, voor dat geval, een bevruchtingsritus is.
+In de groeve wordt het lijk geori&euml;nteerd, d.i. met het gelaat naar het Oosten gericht, een gekerstend heidensch gebruik, dat
+plaatselijk nog stand houdt; immers het Oosten was de lichtzijde, maar Christus is het Licht, in het Oosten is Christus verrezen,
+in het Oosten ligt het Paradijs, <a id="d0e11913"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11913">298</a>]</span>in het Oosten zal Christus verschijnen ten oordeel.&#8212;Rust de kist in de groeve, dan werpt eerst een der familieleden, vervolgens
+elk van de buren een schop aarde er op, een ver verspreid gebruik, dat b.v. ook in China bekend is. De bedoeling is, de ziel
+te nopen, rust te houden binnen het graf. Gewoonlijk bedankt de naaste bloedverwant voor de bewezen eer.
+
+</p>
+<p>Het graf wordt getooid met groen en bloemen. Een eigenaardig gebruik vind ik vermeld voor oostelijk Noord-Brabant, het eiland
+Schouwen, en Staphorst en Rouveen; bij de begrafenis van een vrouw, die in kraambed gestorven is, wordt een witte doek op
+de kist of op het graf gelegd. Te Veldhoven (N.-B.) wordt die doek op het graf aan de vier hoeken met een steen bezwaard en
+blijft liggen, tot hij geheel verteerd is.
+
+</p>
+<p>Tot het verleden behoort het gebruik, mondkost op de grafstede neer te leggen: een waar doodenoffer. Daarentegen is het aloude
+doodenoffer in den vorm van een <span class="letterspaced">lijkmaal</span> plaatselijk in gewijzigden vorm of ook slechts als <i>survival</i> blijven voortbestaan. Het Oudgermaansche doodenmaal werd bij het graf zelf gehouden en in christelijke tijden herhaaldelijk
+verboden; in de XI<sup>e</sup> eeuw ijvert o.a. <span class="smallcaps">Burchard van Worms</span> er tegen in een zijner dekreten.&#8212; Nog thans wordt in sommige streken van het buitenland de doode geacht, aan deze smulpartijen,
+die echter ten sterfhuize gehouden worden, onzichtbaar deel te nemen; men laat zelfs een plaats voor hem open en de spijzen
+worden opgediend, alsof hij tegenwoordig ware.
+
+</p>
+<p>In ons land wordt het begrafenismaal v&oacute;or of na de begrafenis gehouden; bij welgestelde boeren neemt het wel eens den vorm
+aan van een vollen maaltijd. Het draagt den naam van <i>groevemaal, lijkmaal, grafmaal</i>, alsook van <i>lijkbier, troostelbier, leedbier</i> enz. Een begrafenis zonder lijkmaal heet in de <i>Trijw&acirc;lden</i> (F.) een &#8220;begrafenis zonder leed&#8221;. Hoe meer hierbij gegeten en gedronken wordt, des te beter, want het komt den doode ten
+goede; het verzuimen van een lijkmaal wordt beschouwd als een oneer, den doode aangedaan.
+
+</p>
+<p>In Belgi&euml; vindt men dit lijkmaal verder nog in gewijzigden vorm <a id="d0e11944"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11944">299</a>]</span>terug in de zoogenaamde <i>eten-uitvaart,</i> waarbij het <i>uitvaartbrood</i> aan den arme wordt uitgedeeld. Dit lijkt mij daarom zoo belangrijk, omdat de kerstening hier eenzelfden weg is ingeslagen,
+als in de eerste eeuwen van het Christendom. Toen werd nl. de lijkmaaltijd vooral gekerstend, door de armen en ongelukkigen
+daartoe uit te noodigen: de lijkmaaltijd werd liefdemaal of <i>agape</i>, en kreeg ekonomische beteekenis, trad in dienst der christelijke armenzorg.
+
+</p>
+<p>In de omstreken van Kortrijk heet de rouwmaaltijd <i>molleprooi</i>, en aan dat maal deelnemen noemt men &#8220;naar de <i>molleprooi</i> gaan.&#8221; Deze uitdrukking zal wel zooveel beteekenen als op de <i>mollejacht</i> gaan, waarin het Bargoensche <i>mol</i> &#8220;dood&#8221; beteekent.
+
+</p>
+<p>Men zou echter verkeerd doen, in dezen lijkmaaltijd uitsluitend het overleefsel van een offermaal te willen zien. De rouwtijd
+is een tusschenperiode, een middentoestand, vooral de tijd tusschen het overlijden en de begrafenis. In dezen toestand treden
+de nagelaten betrekkingen door scheidingsgebruiken, terwijl opnamegebruiken hen weer in de wereld der levenden terugroepen.
+Tot deze wederopnamegebruiken behoort ook het lijkmaal, dat de overlevenden tegen de doodsmachten moet sterken. Zie <span class="smallcaps">V. Gennep</span>, Les rites de passage, bl. 211; <span class="smallcaps">Preuss</span>, in Globus LXXXVII, bl. 418.
+
+</p>
+<p>Nog &eacute;en gebruik blijft ter vermelding en verklaring over. Bij het terugkeeren van de begrafenis wordt op enkele grensplaatsen
+van Friesland en Drente een licht uitgeblazen, dat den ganschen tijd gebrand heeft, zoolang de doode boven aarde stond. Bedrieg
+ik mij niet, dan hebben wij hier te doen met de ver verspreide volksvoorstelling van het <span class="letterspaced">levenslicht</span>. Na de begrafenis, als het lijk voor goed geborgen is in het graf, is de doode ook voor goed uit de gemeenschap der levenden
+geweken: zijn levenslicht is voor goed uitgedoofd. Vandaar ook, dat elders een licht wordt aangestoken bij de geboorte van
+een kind.
+
+</p>
+<p>De rouwende familieleden, het werd reeds gezegd, vormen een soort afzonderlijke gemeenschap, die staat tusschen leven en dood.
+De duur van den <span class="letterspaced">rouwtijd</span> wordt geregeld door de graden der <a id="d0e11987"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11987">300</a>]</span>verwantschap. Ook de dienstboden dragen rouw. De rouwkleur is in den regel zwart, soms ook grijs, bruin, blauw en wit.
+
+</p>
+<p>Op de graven rouwt de witte roos, opgegroeid uit de tranen van Maria Magdalena, de lelie en de rosmarijn, die de bruidskroon
+tooide, rouwen de iep, de taxis en de cypres, door den guren winter nimmer van hun bladertooi beroofd, en daardoor troostbiedende
+symbolen der onsterfelijkheid.
+
+</p>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, Volkskunde XIII, 84, 122; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 404; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden, bl. 129, 217; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 330; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studi&euml;n, bl. 78; Volkskunde XIV, bl. 101; XX, bl. 69; XXV, bl. 164; Limburg&#700;s Jaarboek I, bl. 181; XVI, bl. 13;
+Rond den Heerd XXV, bl. 154.
+
+
+
+
+
+<a id="d0e12012"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12012">1</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e12013" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">De Volkstaal.</h2>
+<p>De volkstaal wordt veelal gelijkgesteld met taaleigen of dialekt. Dit nu is onjuist. Tegenover het <span class="letterspaced">taaleigen</span> staat de <span class="letterspaced">algemeene taal</span>, of landstaal. Deze ontstaat meestal uit een tongval en is het gewrocht van &#700;t staatkundig, maatschappelijk, kerkelijk en
+letterkundig overwicht van zeker gewest, partij of richting. De Nederlandsche algemeene taal of landstaal ontstond in Limburg
+en onderging achtereenvolgens den overheerschenden invloed van Vlaanderen, Brabant en vooral van Holland. Zoo werd ook eens
+het dialekt van het Ile-de-France de Fransche omgangstaal, zoo werd in het Oude Griekenland het Attisch de algemeene taal
+of Koine.
+
+</p>
+<p>Maar tegenover de volkstaal of vulgaire taal staat de beschaafde&#8212;in de beteekenis van hooger beschaafde&#8212;taal of <span class="letterspaced">kultuurtaal</span>. &#8220;Algemeen&#8221; wijst op het opgaan van de verschillende tongvallen in een centraal dialekt; &#8220;beschaafd&#8221; wijst op het verschil
+in spreken tusschen de hoogere en de lagere standen der maatschappij. De volkstaal is uiteraard en in de normale gevallen
+slechts spreektaal, de kultuurtaal is beide: spreektaal en kultuurtaal.
+
+</p>
+<p>Nu kan men wel zeggen, dat de algemeene taal hooger staat dan het taaleigen in sociale waarde of beschaving. Maar dit neemt
+niet weg, dat ook het taaleigen zijn volks- en kultuurtaal heeft. In kultuurdialekt gestoken zijn niet alleen tallooze dicht-
+en prozawerken van Westvlaamsche, Friesche, Limburgsche en Geldersche schrijvers; maar kultuurdialekt spreken ook de beschaafde
+kringen van menige Nederlandsche stad, waar de algemeene taal, het &#8220;algemeen beschaafd&#8221;, w&egrave;l in openbare bijeenkomsten, maar
+lang niet algemeen als omgangstaal zelfs in de meest gegoede families <a id="d0e12031"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12031">2</a>]</span>gebezigd wordt. Het algemeen beschaafd is dus niets anders dan een <span class="letterspaced">kultuurdialekt</span>, dat zich tot landstaal heeft weten op te werken.
+
+</p>
+<p>De volkstaal is een realiteit, al vertoont zij tal van schakeeringen en afwijkingen. De kultuurtaal volgt wel een bepaalde
+norm,&#8212;al is zij blootgesteld aan verschuiving bij verschuiving der maatschappelijke verhoudingen; maar voor duizenden is zij
+toch een abstraktie, een maatstaf, die aangeeft, hoe in beschaafde kringen gesproken m&ograve;et worden. Zij is als een wetboek,
+dat gewijzigd kan worden volgens de eischen van den tijd. Terwijl de volkstaal vrij is en ongebonden, is de kultuurtaal binnen
+enge grenzen beperkt.
+
+</p>
+<p>De volkstaal is doorgaans gedifferentieerd: zij houdt vast aan overleverde taal, aan plaatselijke vormen en uitdrukkingen,
+aan zegswijzen, die in de kultuurtaal aldra voor verouderd gelden en dus zoo ongeveer voor minderwaardig. Deze is integreerend
+van aard, streeft naar eenvormigheid, vermijdt het te individu&euml;ele, het ongewone, het platte, het onwelluidende. Het te bijzondere
+lijkt haar tegenover sprekers uit andere kringen onheusch, het onkiesche stootend en hinderlijk. Zij heeft grootere sociale
+waarde dan de volkstaal, die over het algemeen op hooger natuurlijke kunstwaarde kan bogen.
+
+</p>
+<p>Immers, de volkstaal is kleurig en karakteristiek; daarentegen verliest de kultuurtaal vaak in expressieve kracht, wat zij
+wint door polijsting in netheid en door vereenvoudiging in vaardigheid.
+
+</p>
+<p>Maar welke de voortreffelijkheid der volkstaal ook zijn moge,&#8212;overal waar zij een ernstigen strijd te voeren heeft met de
+kultuurtaal, moet zij de vlag strijken. Wij zien dan ook dagelijks de volkstaal terrein verliezen, elk onzer in zijn naaste
+omgeving. En evenzeer moet de dialektische kultuurtaal onderdoen voor de algemeene kultuurtaal. Dit blijkt wel het duidelijkst
+uit den taalstrijd in Belgi&euml;. Het is mijn vaste overtuiging, dat de zoo rechtmatige eischen der Vlamingen in veel ruimere
+mate zouden zijn ingewilligd, wanneer zij tegenover de Fransche kultuurtaal van meet af aan een algemeene Nederlandsche kultuurtaal
+hadden gesteld. Hier <a id="d0e12044"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12044">3</a>]</span>kant zich weer het praktisch belang tegen de kunst. &#8220;De taal is de taal gelijk de sterren sterren zijn&#8221;, schreef <span class="smallcaps">Guido Gezelle</span>; en waar zijn verdediging wordt opgenomen door <span class="smallcaps">Hugo Verriest</span> schrijft deze: &#8220;Moet hij daarom als <span class="letterspaced">particularist</span> gedoemd worden, dan is elke vogel te bossche en te velde een <span class="letterspaced">particularist</span>, en de nachtehaal de grootste van allen&#8221;. Maar die betooverende verscheidenheid heeft met het oog op praktisch nut wellicht
+te lang de noodige kultuurkrachtige eenheid tegengehouden. Ik weet zeer goed, dat heden ten dage de voornaamste Vlaamsche
+voormannen vrij wel de algemeene Nederlandsche kultuurtaal bezigen. Ik zeg &#8220;vrij wel&#8221;, want het ligt in den aard der zaak,
+dat de Vlamingen bij voorkeur zullen putten uit den rijkdom der Vlaamsche tongvallen, en dat hun spreken en schrijven de meerdere
+expansieve kracht en soepelheid zal vertoonen, die het zuidelijk volksgebied met zijn Keltischen grondslag eigen is. Maar
+toch ook z&oacute;o slechts vermogen zij een evenwaardige, in elk geval gelijkgeaarde taal te stellen tegen de algemeene kultuurtaal
+der Waalsche provinci&euml;n. Niet zoozeer de vasthoudendheid aan de dialekten heeft de Vlamingen parten gespeeld, maar veeleer
+de verkeerde, kortzichtige gevolgtrekkingen uit het feit, dat sommige dezer dialekten zich tot hoogstaande literaire kultuurdialekten
+hadden ontwikkeld, getuige de taal van een <span class="smallcaps">Gezelle, Streuvels</span> en zoo vele anderen: deze nl., dat bedoelde tongvallen ook in voldoende mate kultuurkrachtig zouden blijken in den strijd
+met het Fransch. En waar in Belgi&euml; zelf ter aaneensluiting een kultureel centrum met voldoende overwicht ontbrak, daar bleef
+het zich-aansluiten aan de Noordnederlandsche algemeene kultuurtaal de eenige aangewezen weg. Maar laten wij niet te streng
+rechten. Het taaie vasthouden aan eigen idioom, &oacute;ok waar het gemeenschappelijke belangen geldt, heeft iets licht-verklaarbaars,
+ja iets groots, iets edels: het weerspiegelt de volksziel met haar trotsche zelfbewustzijn, dat ook de kleinste der kleinen
+siert. Slechts vergete men niet, dat in dit zelfbewustzijn kracht en zwakheid liggen beide.&#8212;
+<a id="d0e12061"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12061">4</a>]</span></p>
+<p>Verder loopt de verdeeling in volkstaal en kultuurtaal niet evenwijdig met die in sociale groeptalen, welke berust op de maatschappelijke
+struktuur van elke taalgemeenschap. Hiermee worden bedoeld de verschillende sociale groepen, die hare eigenaardige spreekvormen
+en uitdrukkingen hebben, waardoor rimpeling en golving de effen gladheid van het taalniveau verbreekt. De afzonderlijke sociale
+verhoudingen toch, zoo tastbaar en toch zoo onvoldoende onderzocht en in het oog gehouden, voeren tot zoogenaamde &#8220;<span lang="de">Sondersprachen</span>&#8221;, waardoor meer taalvariatie bedoeld wordt, dan een afzonderlijk dialekt.
+
+</p>
+<p>Somtijds bestaan zij slechts uit een komplex van enkele woorden of woordgroepen, maar andere malen hebben wij te doen met
+een uitgewerkt taalsysteem, dat door zelfstandige woord- en zinsvorming wordt gekenmerkt; zie verder mijne Rede over Sociale
+Klassieke Taalkunde (Amsterdam 1912), bl. 12 vlg. De sociologische struktuur der Nederlandsche taal wordt voortreffelijk behandeld
+in de twee eerste deelen van het Handboek der Nederlandsche Taal van <span class="smallcaps">Dr. J. Van Ginneken</span>.
+
+</p>
+<p>Men mag zeggen, dat de verdeeling in volkstaal en kultuurtaal die in groeptalen snijdt. Bij den groei en de ontwikkeling der
+taal is zij de latere. Immers, bij het voortschrijden der kultuur wordt de <span class="letterspaced">hoofd</span>groepeering der maatschappij zelf anders, en loopt de scheidslijn veeleer tusschen de spreekvormen der lagere maatschappelijke
+klassen, en die van het meer beschaafde gedeelte der maatschappij. De sociale hervorming differenti&euml;ert dus de taal in volkstaal
+en kultuurtaal. Dan volgt definitieve integratie in de algemeene kultuurtaal.
+
+</p>
+<p>Nu ligt het echter voor de hand, dat het volksleven en volkswezen zich het trouwst weerspiegelt in de dialektische volkstaal.
+D&aacute;ar komen het best de algemeene caracteristica der volkstaal tot hun recht; d&aacute;ar geeft zich de man-uit-het-volk met heel
+zijn eigenaardig begrips- en gevoelsleven, met zijn breedsprakigheid, zijn herhalingen van woorden of zinsneden, hetzij in
+hun geheel, hetzij in verkorten vorm, zijn schijnbaar onlogische konstrukties, zijn emphatisch karakter, zijn voorliefde voor
+spreekwoorden en zegswijzen, zijn volkswijsheid <a id="d0e12079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12079">5</a>]</span>en volksredeneerkunde. In deze taal krijgen de sprookjes hun tooverglans. &#8220;<span lang="de">Jede Provinz</span>&#8221;, zegt <span class="smallcaps">Goethe</span>, &#8220;<span lang="de">liebt ihren Dialekt, denn er ist doch eigentlich das Element, in welchem die Seele ihren Athem sch&ouml;pft</span>&#8221;. In de streektaal is de volksman op eigen terrein; daar groeit de volkstaal uit de gemeenschap; daar spreekt het volkswezen
+het best, &oacute;ok omdat de sociale bestanddeelen zich daar huwen aan momenten van ethnischen aard. Wij wenschen dus de volkstaal
+vooreerst en hoofdzakelijk te leeren kennen in en uit het dialekt; een zuiver-taalkundige behandeling der dialekten ligt natuurlijk
+buiten het bestek van dit werk.
+
+
+
+</p>
+<div class="div2" id="d0e12090">
+<h3 class="normal">I. Het Taaleigen.</h3>
+<p>Onze Nederlandsche tongvallen behooren tot de westelijke groep der Germaansche dialekten. Deze omvat nl., behalve de weinig
+bekende taal der oude Longobarden, de dialekten der Germaansche veroveraars van Engeland: Angelen, Jutten en een deel der
+Saksers; verder het Friesch, dat zich uitstrekte tusschen Schelde en Weser; het Saksisch van het vaste land; het Frankisch;
+het Hessisch en Thuringisch; het Allemannisch en Beiersch, de voornaamste dialekten van het Opperduitsch. Overeenkomstig den
+stam der volken, die opdrongen uit het Noorden en Oosten, om onze gewesten te bevolken, zijn onze Nederlandsche dialekten
+van Friesche, Saksische en Frankische herkomst. Plaatselijk zijn ze met andere, met name Keltische bestanddeelen vermengd.
+
+</p>
+<p>Ook heeft men gemeend Ooreuropeesche invloeden en bestanddeelen te kunnen waarnemen, zooveel als Ooreuropeesche fossielen<a id="d0e12097src" href="#d0e12097" class="noteref">1</a>: overeenstemming met Keltische en Slavische taalverschijnselen, die zou berusten op gemeenschappelijk Ooreuropeeschen grondslag.
+Als zulk een fossiel beschouwt men b.v. de ratelende <i>z</i> (<i>zr, rz, rs</i>), <a id="d0e12133"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12133">6</a>]</span>die in Oost-Brabant, d.w.z. het grootste gedeelte van de Meijerij, met de landen van Cuyk en Ravensteyn, tot in het westelijke
+deel van Maas en Waal in het Noorden en tot in Peel- en Kemperland in het Zuiden gehoord wordt in plaats van de gewone <i>r</i>, b.v. rooster: <i lang="nl-dia">rzeuster</i>; berispen: <i lang="nl-dia">berzispen</i>; kar: <i>karz</i>. Deze klank vertoont inderdaad groote overeenkomst met de Boheemsche <i>&#345;</i>. Maar fonetische overeenkomst behoeft niet noodzakelijk door gemeenschap van herkomst te worden verklaard.
+
+</p>
+<p><b>1. Het Friesche taaleigen.</b> Friesch leven, taal en volkaard, wij zagen het reeds (<a href="#d0e807">I, bl. 6</a>), heerschte eertijds in de provincies Groningen en Friesland, in het Westen van Drente, Overijsel en Utrecht, in Holland
+met uitzondering van Kennemerland, in Zeeland en het Vrije van Brugge. Thans is het Friesch gebied heel wat ineengekrompen.
+Het <span class="letterspaced">Landfriesch</span>, zoo heet het zuiverste Friesche dialekt, wordt gesproken tusschen Vlie en Lauwers en omvat 1. de tongvallen der Waldjers
+in het Noordoosten; 2. die der Klaikers in het Westen en 3. het Zuidhoeksch, dat grenst aan den Saksischen tongval van de
+Stellingwerven. Verder behoort hiertoe 4. het taaleigen van West- en Oost-Terstelling. Te Midsland op Terschelling wordt tegenwoordig
+hetzelfde Noordhollandsche dialekt gesproken als op Texel.
+
+</p>
+<p>De Klaikers zijn de bewoners van de kleistreken, de Waldjers de bewoners van de Dokkumer woudstreken of zandgronden. Het is
+zeker niet louter toevallig, dat hun dialekt eenigermate afwijkt, al wordt dit verschil thans met den dag geringer. Gesteldheid
+van den bodem op de alleerste plaats, wellicht in samenwerking met het klimaat, heeft een sociologische differentiatie tot
+stand gebracht, die niet zonder invloed op het dialekt gebleven is. Ook de lokale afwijkingen van visschersdorpen als Wierum
+en Moddergat zijn sociologisch licht verklaarbaar; zie vooral <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon (&#700;s Gravenhage 1874) I, bl. 428 vlg. Ligging en bedrijf hebben ongetwijfeld
+ook hun invloed doen gelden op het afwijkend taaleigen van Schiermonnikoog en eveneens op het Hindeloopensch, dat over de
+taal van Molkwerum meer de <a id="d0e12165"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12165">7</a>]</span>overige, boven genoemde dialekten nadert. Is Hindeloopen niet in alle opzichten uitermate karakteristiek, zoo in vorming als
+in kleeding, zoo in volksvoorstellingen als in zeden en gebruiken?
+
+</p>
+<p>Trouwens de gezamenlijke Friesche taal- en volksgroep draagt zoo heelemaal een eigenaardig cachet van vasthoudendheid en vastberadenheid,
+tweelingstelg uit zijn huwelijk met de zee. <span class="smallcaps">Theod. Siebs</span> verklaart den naam <i>Fresa(n</i>) door verwantschap met het Oudhoogduitsche <i>freis&ocirc;n</i> &#8220;in gevaar zweven&#8221;, waardoor bedoeld worden de gevaren der zee. De Friesche taal neemt onder de Germaansche talen dan ook
+een geheel bijzondere plaats in: zij is een tak der Engelsch-Friesche taaleenheid, en het Angelsaksisch&#8212;met name het Northumbrisch&#8212;bestaat
+haar het naast in den bloede. De Friezen behooren tot de weinigen, die thans nog wonen, waar zij zich in de oudste tijden
+vestigden, zij het ook met belangrijke beperking van hun gebied. Het vokalisme is vrij eentonig; zoo b.v. schaap: <i>skie&euml;p;</i> jaar: <i>jie&euml;r;</i> rijk: <i>riek</i>; voet: <i>foe&euml;t;</i> huis: <i>hoes</i>; deel: <i>deel;</i> steen: <i>stie&euml;n;</i> oog: <i>ee<sup>a</sup>g;</i> sturen: <i>stjoere;</i> hand: <i>haan</i>; oud: <i>aald;</i> vogel: <i>foegel;</i> hond: <i>hoen</i> enz.<a id="d0e12220src" href="#d0e12220" class="noteref">2</a> De drie persoonsuitgangen eindigen in het <span id="d0e12238" class="corr" title="Bron: meervood">meervoud</span> allen op een toonlooze <i>e</i>. De <i>n</i> wordt in de onbepaalde wijs en in de verbuigingsuitgangen na toonlooze <i>e</i> weggelaten. Het verleden deelwoord kent geen voorvoegsel. Een eigenlijk wederkeerig voornaamwoord ontbreekt. Ook het konsonantisme
+streeft naar eenvormigheid. De groep <i>sk</i> blijft in &#700;t begin, midden en einde der woorden: <i>skie&euml;p, woskje, fisk</i>; <i>ch</i> wordt <i>ks</i>: <i>okse</i>, en niet <i>ss</i> als elders. Ook is zangerigheid aan het Friesche taaleigen vreemd,&#8212;zegt men niet: &#8220;Frisia non cantat&#8221;?
+
+</p>
+<p>Dit <span class="letterspaced">Landfriesch</span> of <span class="letterspaced">Boerenfriesch</span> heeft zich weten te verheffen tot een rijk kultuurdialekt. Laat ik aan de hand van <span class="smallcaps">Winkler</span> hier de namen vermelden van <span class="smallcaps">Gysbert Japicx</span>, &#8220;den frieschen Vondel&#8221;; <a id="d0e12282"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12282">8</a>]</span><span class="smallcaps">Tjeerd Ritske&#700;s Velstra</span>, &#8220;den frieschen Poot&#8221;; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, &#8220;den frieschen Fritz Reuter&#8221;. Verder de gebroeders <span class="smallcaps">Halbertsma, Rein Postumus</span>, die o.a. eenige werken van Shakespeare in het Friesch vertaalde, en <span class="smallcaps">Tiete Roelof&#700;s Dijkstra</span>, oprichter van het <span class="letterspaced">Selskip for fr&icirc;ske tael- end skriftekinnisse</span>.
+
+
+</p>
+<div class="div3" id="d0e12298">
+<h4>Friesch.</h4>
+<p>(<i>Voor &#8220;Nederlandsche Volkskunde&#8221; geschreven door</i> <span class="smallcaps">F. U. Lourensz</span>).
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="fy">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">De klokken fen Sint-Odolf.</h2>
+<p>It forneamde Kleaster Sint-Odolf te Starum, dat &icirc;n &#700;e earste helte fen &#700;e <span id="d0e12317" class="corr" title="Bron: 19">9</span><sup>e</sup> ieuw bouwd wier, waerd letter troch de s&eacute; &icirc;nslokt.&#8212;By in t&icirc;ge lege s&eacute; &icirc;n 1430 en in kear of whet letter, koe min de oerbljuwsels
+van de Kleasterkapel op it hege tsjerkh&ocirc;f sjen.&#8212;Dit plak &icirc;n &#700;e Suders&eacute; wirdt troch de s&eacute;ljue nog altijd as &#8220;it tsjerkh&ocirc;f fen
+Ald-Starum&#8221; oanw&icirc;sd en hja komme as &#700;t kin, der net tichte bij.&#8212;
+
+</p>
+<p>Bij it bouwen oan it Kleaster Sint-Odolf, wier forgetten de s&eacute;gen oer de klokken &uuml;t te sprekken; mar dat hie &icirc;n &#700;t bigjin
+gjin neid&eacute;lige gefolgen.
+
+</p>
+<p>Hondert jier lang gong it goed. Mar do waer throch ien, dy it by oerlevering l&icirc;ke te witen, de saek oan &#700;e biskop fen Utert
+forklapt;&#8212;dy, t&icirc;ge lilk wier do &#700;t er det hearde, en r&icirc;p: &#8220;Dan binne dy klokken des d&icirc;vels&#8221;.&#8212;Dat wier alheel whet for Joost.
+Hy fleag nei de toer fen Sint-Odolf, helle de klokken der &uuml;t en slingere se foart, oan it doarp Himelum ta. Der sloegen se
+in gat &icirc;n &#700;e groun, sa great, dat er wel in boeresk&uuml;re &icirc;n stean koe. Mar de &acirc;lde hellebaes wier me&icirc; dizze b&ucirc;t sa &icirc;n &#700;t snjit,
+dat hy der mear plesier fen ha woe. In neef fen him wenne bij de Galamadammen, en die der saken mei in &acirc;lde tsjoenster, dy
+&#700;t in bulte kwea die.
+
+</p>
+<p>Alle nachten bigounen Joost en s&icirc;n neef nou mei de beide klokken te keatsen.
+<a id="d0e12328"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12328">9</a>]</span></p>
+<p>Omke siet te Himelum en neef op &#700;e Galamadammen; sa smieten se elkoar de klokken ta en sloegen se wherom, krekt as in keatsebal.
+Dat gong in nacht of whet goed.&#8212;Mar do die de jonge d&icirc;vel in misset; hy wier net sa handig en bedreven as de &acirc;lde. Ien fen
+&#700;e klokken liet er &icirc;n &#700;t wetter fen &#700;e Galamadammen truzzelje en de oare, in eintsje der &ocirc;f, &icirc;n het mar de Fluessen. De swiere
+metalen gedrochten, drongen throch de ierdkoarste hinne en kamen &icirc;n &#700;e onderwr&acirc;ld torjuchte.
+
+</p>
+<p>Sint dy tyd hearre de fiskers op &#700;e Fluessen en de biwenners van de Galamadammen &#700;s nachts soms in dof gebombam &icirc;n &#700;e djipte.
+
+</p>
+<p>Dan liedt de d&icirc;vel de klokken fen Sint-Odolf. Men heart dit net altyd gelyke d&ucirc;dlik; soms is it hast net to hearren en dan
+ek wol wer is whet better.
+
+</p>
+<p>Het lieden heart men it beste, as immen op in heel lot &icirc;n &#700;e Haagsche lotterij de h&ucirc;ndert t&ucirc;zen trokken hat.&#8212;Dan is der blydskip
+&icirc;n &#700;e hel.
+</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Het Stadfriesch</span>, dat vooral te Leeuwarden, Harlingen, Dokkum, Franeker en Sneek, maar ook te Midsland op Terschelling en op Ameland gesproken
+wordt, is eigenlijk een mengelmoes, waarvan men niet weet, of men het Saksisch-getint Friesch dan wel Friesch-getint Saksisch
+moet noemen. Merkwaardig is het, hiervan na te gaan, welke dialektische bijzonderen de taaiste levenskracht vertoonen. Het
+zijn: <i>sk</i> voor <i>sch</i>; de scherpe uitspraak van <i>v</i> en <i>z</i> als <i>f</i> en <i>s</i> in het begin der woorden; het ontbreken van het voorvoegsel der verleden deelwoorden en de omgekeerde volgorde van twee onbepaalde
+wijzen, b.v.: &#8220;Dou h&acirc;t dat wel laten kunnen&#8221; (Je hadt dat wel kunnen laten); eindelijk de uitspraak <i>bien, tien, breg, pet</i>, voor been, steen, brug en put.
+
+</p>
+<p>Deze eigenaardigheden vindt men dan ook als overleefsels aan de overzijde der Zuiderzee, te beginnen met <span class="letterspaced">Strandhollandsch</span> (of <span class="letterspaced">Strandfriesch</span>), het taaleigen, gesproken in de visschersdorpen Egmond, Wijk aan Zee, Zandvoort, Noordwijk, Katwijk, <a id="d0e12371"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12371">10</a>]</span>Scheveningen. Hoe verschilt dit dialekt, dank zij ligging en bedrijf, van dat in het naburige Bloemendaal, Sassenheim, Rijnsburg
+en Loosduinen! Men hoort hier ook nog de Engelsche <i>w</i> als beginletter. Dan volgt het <span class="letterspaced">Noordhollandsch</span> met de dialekten van Kennemerland, de Zaanstreek en Waterland. Wat Amsterdam betreft, het zeventiende-eeuwsch, ons uit de
+kluchten van <span class="smallcaps">Bredero</span> bekend, komt in meer dan &eacute;en opzicht overeen met het dialekt, dat thans benoorden het IJ wordt gehoord. Het oorspronkelijkst
+echter, en het minst door Hollandschen invloed gewijzigd, is de volkstaal van West-Friesland. Dit gewest bestaat uit twee
+deelen: het eigenlijke West-Friesland, tusschen Alkmaar en den Helder, en het tusschen Hoorn, Enkhuizen en Medemblik gelegen
+Drechterland. Hiertoe behooren ook de eilanden Texel en Wieringen.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e12382">
+<h4>Zaansch.</h4>
+<p>(<i>Uit Leopold, Van de Schelde tot den Weichsel I, bl. 274</i>).
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Oitje met een Jachie.</h2>
+<p lang="nl-1900">&#700;t Volgend schetsje werd me aan de Zaan gedicteerd door een man uit het volk.
+
+</p>
+<p lang="nl-1900">Oitje is een eigenaardige uitdrukking voor prettig uitstapje en onder <span class="letterspaced">jachie</span> of <span class="letterspaced">glaze jachie</span> verstaat men die kleine, vaak met verguld en gekleurd snijwerk versierde plezierjachten, die door &eacute;&eacute;n man geroeid worden
+en in hunne overdekte en met veel raampjes voorziene ruimte plaats bieden aan vier tot zes personen. Vroeger bezat bijna ieder
+der gegoede Zaansche famili&euml;n zulk een vaartuigje, dat vaak keurig net was ingericht. Men liet zich er mee ter kerk of familiebezoek
+brengen.
+
+</p>
+<p lang="nl-1900">Tegenwoordig wordt hun getal zeer klein. Hoofdzakelijk bij de kermissen ziet men ze nog op de Zaan. Zij dienen dan om een
+of ander gezelschap, meest vrouwen, naar de plaats van pleizier te brengen.
+
+</p>
+<p lang="nl-1900">Voor zulk een oitje wordt door de gezelschapjes vrouwen uit de nijvere volksklasse het geheele jaar door geld bijeen <a id="d0e12410"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12410">11</a>]</span>gelegd, en ik heb het aan de Zaan van menig huismoeder gehoord, dat ze geen grooter pleizier kende, dan zoo&#700;n oitje met een
+jachie op de Zaandammer- of Wormerveerder kermis. Wat het bijeenbrengen der gelden voor zulk een feestje betreft, &#700;t gebeurt
+wekelijks met de grootste stiptheid, &#700;t Is trouwens merkwaardig, met hoeveel voorliefde er aan de Zaan &#8220;gepot&#8221; wordt voor
+vele soort van zaken.
+
+</p>
+<p lang="nl-1900">Men brengt wekelijks iets bijeen voor een leesgezelschap, voor een uitstapje in den zomer, ja, voor brandstof en andere zaken,
+en velen bewaren alle <span class="letterspaced">dikke</span>-nieuwe-centen, om aan &#700;t des jaars voor bijzondere uitgaven een apart sommetje te hebben. Verder laat ik het woord aan den
+verteller.
+
+</p>
+<p>&#700;t Was Zaandamse kermis. Al een week had er een rumoer en gejoel e-weest, dat hoore en zien je vergong, en &#700;t was ook wel
+te begraipe. Op zoo&#700;n kermis den rake die mensche, zooals olieslagers, pelders en andere, eres uit er dommelechaid eskud.
+Voor heurloi is &#700;t alle dage maar net hetzelfde: van daag begin je zoo en morge is &#700;t nag zoo. Maar met zoo&#700;n kermis, den
+haal je je asem nag eres bai je reg op en je slane je vlerke nag eres oit as en veugeltje in de lucht.
+
+</p>
+<p>Z&oacute;&oacute; dochte ook Griet en Train, Ma en Neel. Ze hadde een potje op-egaart; alle weke een stoiver, om deer veur met &#700;et jachie
+te kermis te gaan. Ook hadde ze &#700;et esteld op Vraidag, dat was nag al een drokke dag; want hoe drokker, hoe liever.
+
+</p>
+<p>Dus, &#700;et jachie en die het roeie most, ware &#700;ehuurd voor Vraidag; den most het beure&#8212;weer of gien weer;&#8212;ze hadde er al goeie
+lucht op.
+
+</p>
+<p>Maar wie zou &#700;et jachie oitreste?
+
+</p>
+<p>Gien ien leek er eerst zin in te hewwe. Achtern&eacute; zait Griet: &#8220;Nou, den zei ik &#700;et wel doen. Ik bak een dikke-koek of twee;&#8212;wet
+brood met vleesch, wet garreneel, sla met aiere, en, om niet te vergete, een avvekateborrel, en we binne klaar.&#8221;
+<a id="d0e12427"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12427">12</a>]</span></p>
+<p>&#8220;Goed&#8221;, zegge de are, &#8220;of-esproke&#8221;.
+
+</p>
+<p>De Vraidag kwam. &#700;t Was wel windig, maar toch aars goed weer. Nou aan &#700;t klaar make. Griet dribbelde op er moile zonder hiele,
+om toch de boel maar goed in orde te brenge en om het zoo netjes, as ze op heur menier kon, voor te zette.
+
+</p>
+<p>De knecht kwam met &#700;et jachie en nou wier de boel &#700;elade. Wel man, &#700;et zag er maar avvenant oit.
+
+</p>
+<p>&#8220;H&egrave;&#8221;, zai Griet, &#8220;ik ben der loof van. Deer is heel wet an te stunnike eer het zoo veer is, maar dat doet er niet toe. Ik
+loof, dat we toch wel ket en norrie hewwe zelle. Deer mekeert het nooit an, asse we oit benne. De op-egaarde Zeeuwe zelle
+der an geloove, al zoue we der ook voor in de mallemole gaan of ze aan bulleboissies versnoepe.&#8221;
+
+</p>
+<p>De are drie kwamme nou ook en h&eacute;el gauw gonge ze skeep. Elk had en nuwe jas an en de kap met drie naalde op. Ze keke allegaar
+eve bloemzoet en meukel en ze kakelde as kippe, die pas een bietje garst ekrege hewwe. Wet zatte ze premantig achter de gerdaintjes
+te glure, toe ze zoo langs de Zaan eroeit wiere as prinsesse.
+
+</p>
+<p>Je konne wel zien, dat ze &#700;et alle dage niet ewend ware om oit te gaan. Wet lachte ze, as een turfskipper veurbai voer, die
+een pus met water skepte en derloi een mal woordje toeriep. Ja, ze gierde het bai taie oit om &#700;t lekker oitje en dat ze nou
+al zoo&#700;n lol hadde.
+
+</p>
+<p>Op iens zait Neel: &#8220;Groote groen in &#700;t hoissie, weer is me knippie?&#8221;&#8212;Ze voelt in der zakke, maar vindt het niet.
+
+</p>
+<p>&#8220;Wat,&#8221; vrage de are, &#8220;je h&egrave;t je knippie toch niet estrooid, Neel?&#8221; &#8220;Nee,&#8221; zegt deuze, maar da&#700;s nou toch nochter van me. Ik
+bedenk me deer net. &#700;k Heb het leete legge op &#700;t bontje, vlak bij &#700;t hoochie van den smoiger. Da&#700;s een malle boel.&#8212;Maar wacht
+eres. &#700;k Heb nag een buultje in me zak, deer ik dikke centen in opgaar. Deer ken ik het wel mee redde, om eres in een kaikspul
+te gaan of in de rollebol te speule.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Nou,&#8221; zait Ma, die ook ereis in der zak voelt of ze wet vergete h&egrave;t, <a id="d0e12446"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12446">13</a>]</span>&#8220;je hewwe toch zeker meer noodig. Je wille toch zeker ook welderes bai een liedebord of Jan Klaasse-spul kaike, dat kost je
+toch ook gauw een cent of wet, as je ten minste niet al te gierig bene.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Wet,&#8221; zait Neel, &#8220;ik gierig? Nee, ik durf van me arremoed of nag wel een cent te geve an een kerel mit ien arm of ien bien,
+en hew ik hem niet, dan zou ik hem nag wel te lien kraige van deuze of giene.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Hou nou je groote babbelbek maar es dicht,&#8221; zait Griet. &#8220;Deer h&ecirc;-je een avvekaatje.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Zoip, zwager, oome Jan is jarig!&#8221;
+
+</p>
+<p>Meteen neme ze elk een ferme wup oit er glassie. Nou kwam er an &#700;t kakele gien end. De ien wist dut, de aar dat. Die praatte
+over der man, die over der lieve kind; de ien over der buurwaif en de are over de dure taid. Ze leke wel spraakwater in ekrege
+te hewwe en zagge zoo rood as een haan.
+</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Maar ik kom nog even terug op het <span class="letterspaced">Amsterdamsch</span> dialekt, dat van groot belang is voor de studie der volkstaal. Het behoort tot het Waterlandsch. Het is lang niet eenvormig
+en valt uiteen in verschillende tongvallen, waarop door <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span> in zijn Dialecticon II, bl. 86 vlg. de aandacht gevestigd is. Wij hebben hier m.i. vooral te doen met de inwerking van het
+<i>bedrijf</i> op de taal, waardoor afzonderlijke sociale taalgroepen geboren werden; somwijlen schuilt de oorzaak in scherp-omlijnde plaatselijke
+afscheiding. Amsterdam staat hier trouwens niet alleen, maar het verschijnsel openbaart zich in meerdere of mindere mate in
+alle groote steden, b.v. te Brussel. Daar spreekt men in het noordelijke deel der stad, en in de noordelijke voorsteden Schaarbeek,
+St. Joos-ten-Oode enz., anders dan in het middelste deel der stad, rondom de groote markt, en ook weer anders dan in het westelijke
+gedeelte van Brussel en dan in de westelijke voorsteden en dorpen, St. Jan&#700;s Molenbeek enz. Ook te Gent verschilt de volkstaal
+van de eene wijk tot de andere. Men heeft hier vooral twee onderscheiden <a id="d0e12468"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12468">14</a>]</span>tongvallen. De eene heet te Gent de Nieuwbrugsche, omdat hij vooral inheemsch is in de wijk der Nieuwe Brug of van de Neder-Schelde.
+Hier wonen veel werklieden en fabriekarbeiders. De andere tongval geldt als het Gentsch bij uitstek, en wordt gesproken door
+de eigenlijke kern der Gentsche bevolking, zelfs door de hoogste standen, wanneer deze hun moedertaal spreken. Ook in kleinere
+steden verschilt wel eens het taaleigen der eene straat van dat der andere. <span class="smallcaps">J. Ter Gouw</span>, een volbloed Amsterdammer, kende niet minder dan negentien Amsterdamsche tongvallen, waarvan de meeste thans nog in leven
+zijn. Ik schakel hier het <span class="letterspaced">Jodenhoeksch</span> uit, dat weer uiteen valt in het Amsterdamsch Joodsch, het Joodsch-Hollandsch en den tongval der Christenen, die in den Jodenhoek
+wonen; en wel, omdat hier een vreemde faktor zijn inwerking doet gevoelen. Maar wij hebben verder vooral nog het <span class="letterspaced">Kattenburgsch</span>, het idioom van de voormalige Kattenburger scheepstimmerlui, m&egrave;t het bedrijf thans sterk in verval. De vraag b.v.: &#8220;moet
+je ook geschoren worden&#8221; luidt in den Kattenburgschen tongval: &#8220;m&oacute;j j&oacute;k gesk&oacute;rre w&oacute;rre&#8221;. Hiervan verschilde vroeger het <span class="letterspaced">Rapenburgsch</span> eenigermate, thans is geen verschil meer te hooren. Het <span class="letterspaced">Nieuwmarktsch</span> wordt gesproken van af de Nieuwmarkt tot de Oude Schans, en aan de andere zijde langs de Kloveniersburgwal en de Hoogstraat.
+Het is ontstaan uit het beroep der kleerekramers en winkeliers in linnen, sajet en breikatoen. Bepaald klankrijk is het <span class="letterspaced">Bierkaaisch</span>, de tongval gesproken door de zeer afgescheiden en haast oorspronkelijke bevolking van het doolhof van steegjes en dwarssteegjes,
+gelegen in den vierhoek tusschen Warmoesstraat, Oudekerksplein, Voorburgwal en Pijlsteeg. Het <span class="letterspaced">Komkommerbuurtsch</span> hoort men in de zoogenaamde Komkommerbuurt: &#700;t Weesperplein, Roeterseiland, Varkenseiland en Weesperveld. Het <span class="letterspaced">Franschepadsch</span> werd vooral gesproken op de Goudsbloemgracht, in de Goudsbloemstraat en Palmstraat en in de dwarsstraten en stegen daartusschen,
+en kenmerkte zich door zijn rijkdom van woorden en uitdrukkingen, <a id="d0e12494"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12494">15</a>]</span>aan de dieven- en bedelaarstaai ontleend. Laat ik ten slotte nog vermelden het <span class="letterspaced">Kalverstraatsch</span>, het <span class="letterspaced">Gebed-zonder-endsch</span>, een echte vischwijventongval, en last not least het sociologisch zoo merkwaardige <span class="letterspaced">Duvelshoeksch</span>, inheemsch in den Duvelshoek, een labyrinth van stegen tusschen de Reguliersbreestraat, Reguliersdwarsstraat en Vijzelstraat.
+Het Duvelshoeksch is een taaltje van de platste platheid, &#8220;doormengd met tal van woorden uit de dieven- en bedelaarstaal,
+uit het mofsch en koeterwaalsch der kermisgasten, <i>n&eacute;gociants, nomades, colporteurs, vagabonds, chevaliers d&#700;industrie,</i> duitsche kwakzalvers, luikerwaalsche tooverlantaarn- en rarekiekvertooners, keulsche potten- en kannenwijven, fransche goochelaars,
+rottevangers en &#8220;&#8220;verdrijvers van wandgedierten&#8221; &#8221;, savooische lieremannen, orgeldraaiers en marmottejongens, italiaansche
+schoorsteenvegers, tot verloopende en verwaaide duitsche en brabantsche studenten incluis, die er allen hun verblijf hielden
+en er te zamen een duvelshoeksch <i>jargon</i> prevelden&#8221;: <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Dialecticon II, bl. 92.
+
+</p>
+<p>Op de Heeren- en Keizersgracht spreekt men eigenlijk meer een daar gelokaliseerd kultuurdialekt. Een analoog verschijnsel
+vindt men b.v. te Hasselt (Belgisch Limburg), waar de taal der hoogere en lagere standen vrij veel verschilt. De kultuurtaal
+heet het eigenlijke <span class="letterspaced">Hasseltsch</span>, de volkstaal het <span class="letterspaced">Beeksch</span>, dewijl deze meestal door de minder gegoeden gesproken wordt, die &#8220;obbe Beek&#8221; wonen. Zie <span class="smallcaps">Gitt&eacute;e</span>, Nederlandsch Museum 1888, II. bl. 310.
+
+</p>
+<p>2. <b>Het Saksische taaleigen</b>. Het zuiverste Saksisch wordt op Nederlandschen bodem gesproken in de Graafschap, Salland en Twente. Hierbij dient echter
+opgemerkt, dat het Zutfensch zelf niet bij het Graafschapsch, maar met het Arnhemsen, Doetichemsch enz. bij het Zuidoostveluwsch
+behoort, dat zich vooral onderscheidt door den deminutiefuitgang <i>-ien,</i> en door <i>lief, bier</i>. Het Oostdrentsch (Rolde, Grolloo, Norg enz.) wijkt belangrijk af; vooral dit is een kenmerkend teeken, dat de oorspronkelijke
+korte, maar gerekte <i>a</i> in het Oostdrentsch den <i>oa-(ao</i>)klank heeft aangenomen, terwijl zij in het <a id="d0e12542"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12542">16</a>]</span>Twentsch den helderen <i>a</i>-klank bewaard heeft. Dus: Twentsch <i>dage, hane</i>, Drentsch <i>doage, hoane</i>. <span class="smallcaps">Prof. Te Winkel</span>, Inleiding tot de Geschiedenis der Nederl. Taal II, bl. 302, ziet in deze en andere eigenaardigheden het gevolg van mislukte
+pogingen, door de oorspronkelijke Frankische Drenten gedaan, om zich het Saksisch volkomen meester te maken; vgl. ook Vragen
+van den Dag XIV, bl. 117 vlg. Twente en de Graafschap, vormen inderdaad het Saksische kernland. Daar vindt men nog het &#8220;l&ouml;sse
+hoes&#8221;, de hoeve met &eacute;en enkele ruimte voor mensch en vee. Daar vindt men ook het zuiverst de Saksische kleederdracht. Met
+het eigenaardig type der boerenwoningen, dat men te Staphorst en Rouveen aantreft&#8212;type, zooals wij zagen, met beslist Saksischen
+grondtoon (I, bl. 36)&#8212;stemt overeen het feit, dat het dialekt dier dorpen verscheiden Friesche schakeeringen vertoont op een
+Saksisch patroon. Naar men weet zijn Staphorst en Rouveen verschoven veenkolonies.
+
+</p>
+<p>Het merkwaardigste kenmerk van het Saksische taaleigen is stellig de meervoudsvorming van den tegenwoordigen tijd: 1<sup>ste</sup>, 2<sup>e</sup> en 3<sup>e</sup> persoon gaan uit op <i>t</i>. Het verleden deelwoord wordt voorafgegaan door een toonlooze <i>e</i>: <i>estoan</i> (gestaan). De Sakser is gesloten, &oacute;ok in zijn taal; het terughoudende en berekende vindt er zijn uitdrukking. Hij rondt zijn
+woorden niet af, hij bijt ze veeleer af, laat de klanken niet in hun volheid komen over de omheining der tanden, zooal nog
+blijkt uit het vervormen van den uitgang <i>en</i> tot een sonantische <i>n</i>: dus <i>hooren</i> wordt <i>heurn</i>. Verder zijn <i>&icirc;</i> en <i>&ucirc;</i> niet gediphthongeerd en zegt men derhalve <i>mien, wien, huus(hoes), zoegn</i>. Konservatief betoont zich het Saksisch verder in behouden van <i>al</i> en <i>ol</i> voor een volgende <i>d</i> en <i>t</i>, b.v. <i>old</i> (oud) en <i>talter</i> (schommel). Maar vooral ook de woordvoorraad is belangrijk en werpt op het karakter der Saksische volkstaal het helderste
+licht. Hier is het weer <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, die zich het meest verdienstelijk maakte door zijn Woordenboek van het Geldersch-Overijselsch dialekt (Den Haag 1895).
+
+</p>
+<p>Volgen nu twee dialektproeven uit het Saksische kernland, beide van folkloristischen aard, &oacute;ok om hun inhoud.
+
+<a id="d0e12620"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12620">17</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e12621">
+<h4>Achterhoeksch I.</h4>
+<p>(<i>Uit Driem. Bladen I, bl. 80</i>).
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Ho ze knikkert in Eibarge.</h2>
+<p>&#700;n Klein zetjen eleden sloog &#700;t half eene op ten Eibargschen toorn; &#700;t warkvolk is allemaole noa &#700;t hoes hen en de kindere
+bunt oet de schoole; ze z&ouml;lt wal haoste met &#700;t etten edaone w&egrave;zen, want ze holt zich om &#700;t zeggen: &#8220;Ellef uur den pot op &#700;t
+vuur, um twalef uur wat etten&#8221;. Op ten schoolplas is no nog nummes te zeene. Joa toch, doar kump net Batjen langs &#700;t hekke
+van den meister z&icirc;nen hof hen en h&eacute; loert es of nog geen kameraods zut; zee daar he&#700;j den dikken Bennad, daor gens kump Lulefken
+ok al andraven; doar kuj van op an, he hef zien grotmoder ok weer leelik veur den aap ehad, want zo vrog mag h&eacute; nooit het
+hoes oet. Henne zal no ok wal gauw kommen, den kan zoo lomp gauw etten. Daor he&#700;j &#700;m al. Oet de w&icirc;te smit &ecirc; al met ne sleiferkei
+en he r&ouml;p: &#8220;ik magge &#700;t eerste oetsm&icirc;ten watte? we doot toch knikkeren? Zonnen fijnen sleiferkei he&#700;j noo nog nooit ezeene;
+&#700;k heb &#700;m evondene op de Grolsche grinte bie Hendrik van den Trekpot, kik es wat &#700;n mooien!&#8221; &#8220;We doot kuultjen scheeten&#8221; zeg
+Batjen, &#8220;Oa wat! we&ecirc;s toch w&icirc;zer, we doot oetsm&icirc;ten, want van de meete is mie niks weerd; doar hek gisteren toch zoo mee verknold,&#8221;
+zeg ten dikken Bennad. ,V&icirc;ve an, w&eacute;e dut er mee?&#8221; schreeuwt Lulefken. &#8220;No, too dan moar,&#8221; zeg Batjen, &#8220;dan wil ik &#700;t laatste
+oetsm&icirc;ten, heur!&#8221; &#8220;&#700;k Heb &#700;t anders al lange ezeg&#8221; schreeuwt Henne, &#8220;maor&#700;t kan mie ok neet schellen, &#700;k komme toch wal b&ocirc;ven
+alles!&#8221; Noo zet ze de knikkers fijn op een heupken, hoo meer k&ouml;pkes, hoo mooier, dan he&#700;j ok nog meer kans dat ze melken mot.
+&#8220;Hier zal de kip wezen,&#8221; zeg Batjen, en h&eacute; tr&ouml;k ne streepe adig kort bie de knikkers, zee da&#700;s &#700;t kortste bie, da&#700;i meugt
+liggen. &#8220;Ik zal wal &#700;t eerste oetsm&icirc;ten,&#8221; zeg Bennad. He geet achter &#700;t p&ouml;tjen staon en smit met den sleiferklei &#700;n pas of
+tine w&icirc;t. Doar maakte &ecirc;&#700;n streepken. &#8220;Daor gao &#700;k boaven,&#8221; r&ouml;p Henne, den alt&icirc;d boven alles wil w&egrave;zen; moar al kan &ecirc; fijn
+knikkeren, <a id="d0e12637"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12637">18</a>]</span>versp&ouml;llen deut &ecirc; toch op ten doer en manges is &ecirc; heelemaole bos. Kik &#700;m es en onmundig ende sm&icirc;ten. Den steen rolt ok nog,
+zoodat &ecirc; eiges r&ouml;p: &#8220;Da&#700;s ok w&icirc;t genog&#8221; en de andere lacht en zegt: &#8220;Henne wat bu&#700;j toch &#700;ne onw&icirc;zen.&#8221; Lulefken smit tusschen
+Henne en Bennad in. No mot Batjen oetsm&icirc;ten. &#8220;Wacht&#8221; dech e, &#8220;ze k&ouml;nt ter wal es allemaole langs hen mikken en he r&ouml;p &#8220;&#700;k
+gao op de kip, dar!&#8221; Zeezoo, no kan &#700;t beginnen. Batjen geet ter achter staan en Henne smit: den steen sleifert fijn, &#700;t geet
+er goed op aan, joa, he raakt ze efkes, een paar k&ouml;pkes valt ter of. &#8220;Melken, melken&#8221; r&ouml;p e! En noo geet e der op de kneene
+bie liggen en de anderen ok allemaole der ummehen, want ze wilt zeen of e ok j&ouml;dden wil, maar dat deut e neet; he nemt zoov&ouml;lle
+van &#700;t heupken af ase kan zonder dat er en k&ouml;pken v&ouml;lt; met spie&euml; mag neet, heb ze ezeg. &#8220;Noo, m&icirc;ne v&icirc;ve he&#700;k,&#8221; schreeuwt
+Henne, too &#700;t k&ouml;pken v&ouml;lt, &#8220;no mot ie Lulef.&#8221; Lulef smit, maor raakt niks; he smit vlak langs Bennad z&icirc;nen klomp; of e um
+eraakt hef? &#8220;Ze hebt &#700;m emeut Bennad,&#8221; r&ouml;p e, &#8220;mozze motte weerumme.&#8221; &#8220;Dat leeg ie.&#8221; &#8220;Da&#700;s al.&#8221; &#8220;Ik zeg oe van neet.&#8221; &#8220;No,&#8221;
+zeg Lulef, ik nemme m&icirc;ne v&icirc;ve&#8221;, en he l&ouml;p ter as&#700;n haze hen. &#8220;Neet gr&icirc;pen&#8221; schreeuwt Batjen en veur de sekurigheid grip e
+eiges &#700;t heele p&ouml;tjen op; &#8220;dan mot Lulef moar &ouml;versm&icirc;ten.&#8221; Lulef smit maor raakt niks. &#8220;Onreg verdeelt zich,&#8221; schreeuwt Batjen.
+&#8220;&#700;t Is toch gemeen, h&egrave; had &#700;t anders secuur edaone, leelekert,&#8221; r&ouml;p Lulef, &#8220;Lig toch neet te schennebekken,&#8221; zeg Henne, &#8220;ie
+mot sm&icirc;ten Bennad.&#8221; Kik &#700;m es loeren en mikken, &#700;t Geet er wal ne voot biehen en Batjen, den vlak bie de knikkers ligt, zet
+ze net op ten kop en ze stoevet oet mekare. Moar wat grip e ze n&egrave;rig op, want he vertrouwt te anderen geenen cent. &#8220;Kom jongens,
+noe nog &#700;n p&ouml;tjen,&#8221; rup Henne al weer, &#8220;der bunt er nog meer bi&ecirc;kommen, dat zal &#700;ne fijnen pot worden. V&icirc;ve an! Haroet, haroet!&#700;,
+
+</p>
+<p>H. P. t. B.</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+<a id="d0e12642"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12642">19</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e12643">
+<h4>Achterhoeksch II.</h4>
+<p>(<i>Uit Driem. Bladen VII, bl. 21.</i>)
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Hanen&egrave;fken en Hennenichjen.</h2>
+<p>(En heel old spreuksken d&ecirc;pe uut den Achterhook).
+
+</p>
+<p>Doar wazzen es en Hanen&egrave;fken en Hennenichjen en die wonden bij mek&#257;re en kokten samen de pot. Toe de beeste &#700;s arfstens op
+de sp&ouml;rrie etuurd wieren k&auml;(r)nden ze zich en p&ouml;tjen beste sp&ouml;rriebotter en zetten et in de kelder. &#8220;Zee, nichte,&#8221; zei Hanen&egrave;fken,
+&#8220;doar z&ouml;w ons nog es an verslakken as de sneebluemkes vle&ecirc;gt&#8221;.
+
+</p>
+<p>Hanen&egrave;fken gong den volgenden margen uut hen kr&egrave;ien en pie(r)n vangen en Hennenichjen mos es effen goan k&icirc;eken of &#700;t p&ouml;tjen
+der nog ston en pr&uuml;ven of de botter ok stark wier. &#700;t P&ouml;tjen ston der nog en de botter smekte goed en was n&ecirc;et stark.
+
+</p>
+<p>En &#700;s margens derop ging Hanen&egrave;fken weer uut en Hennenichjen gong hen k&icirc;eken en pr&uuml;ven.
+
+</p>
+<p>En as Hanen&egrave;fken uut was ging Hennenichjen iederbots k&icirc;eken en pr&uuml;ven.
+
+</p>
+<p>Zie, ij konnen n&icirc;et wetten, dat ko&#700;j n&ecirc;et.
+
+</p>
+<p>&#700;t Wier kolder en kolder en de botter was zoo an de krimp eraakt, dat Hennenichjen der van schr&ouml;k. Zie krabde zich met den
+poot langs de nebbe en wis n&icirc;et, wat ze zol anvangen.
+
+</p>
+<p>Toe haalde ze de botter der uut, kn&egrave;den het t&ouml;nneken voel h&ocirc;onderk&ouml;tteltjes en le&icirc; der baoven en dun b&auml;omken botter aover
+hen.
+
+</p>
+<p>Den volgenden margen vlaogen de sneebluemkes en Hanen&egrave;fken zegtegen Hennenichjen: &#8220;haalt m&icirc;n het p&ouml;tjen met botter uut de
+kelder.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Toe, Hennenichjen! pik ij der moar eerst niet&#8221;, zei Hanen&egrave;fken. &#8220;Nee, Hanen&egrave;fken, ij gaot veur!&#8221; Toe pikten Hanen&egrave;fken &#700;t
+eerste en hie hadde de heele nekke voel....h&ouml;onderk&ouml;ttels.
+
+</p>
+<p>Godsbarmelik, wat was e kwaod. H&icirc; maakten zich zoo n&icirc;dig, dat e Hennenichjen &#700;t vel aover de oorne trok. H&icirc; hong et velleken
+bij den puttenpos op den b&eacute;zenbos um te dreugen.
+<a id="d0e12679"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12679">20</a>]</span></p>
+<p>Toe kwamen Gr&icirc;sgrauwgruwweltjen en haalde Hennenichjes velleken weg.
+
+</p>
+<p>Hanen&egrave;fken kwam buuten en &#700;t velleken was weg, H&icirc; maakten zich en kaore van en wortele, die h&ouml;llen e uut en spannen der rattemoeze
+veur. Toe ging et naor &#700;t huus van Gr&icirc;sgrauwgruwweltjen. H&icirc; was weg en toe kwam um en osse in tegen. Die zei &#8220;Hanen&egrave;fken,
+waor geet dat nao t&ocirc;o?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik gao nao Gr&icirc;sgrauwgruwweltjen en hale m&icirc;n Hennenichjes velleken weerumme.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Za&#700;k moar met gaon?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Jao, sprink maor achter op de kaore.&#8221;
+
+</p>
+<p>Veerder kump um en hane integen, die zei:
+
+</p>
+<p>&#8220;Hanen&egrave;fken, waor mo&#700;j nao t&ouml;o?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik gao nao &#700;t huus van Gr&icirc;sgrauwgruwweltjen en hale m&icirc;n Hennenichjes velleken weerumme.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Za&#700;k maor mee goan?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Jao, sprink maor achter op de kaore.&#8221;
+
+</p>
+<p>En toe kwam der nog een hekkele, en spelde, en naolde, en ei en en sl&icirc;psteen en allemaole sprongen ze achter op de kaore.
+
+</p>
+<p>Zoo kwammen ze bij &#700;t huus van Gr&icirc;sgrouwgruwweltjen. Maor...de deure was op de gruntele.
+
+</p>
+<p>&#8220;Hoe dook der met,&#8221; zeg Hanen&egrave;fken.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik witte raod&#8221;, zei de Hane, &#8220;ik zal deur &#700;t h&ocirc;ondergat kroepen en de deure l&ouml;s doen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Zoo ezeg, zoo edaon. De hane m&icirc;k de deure l&ouml;s. H&icirc; z&ouml;ch de kaste nao en vund Hennenichtjes velleken in en deusken.
+
+</p>
+<p>&#8220;Hoe doew der now met?&#8221; zeg Hanen&egrave;fken.
+
+</p>
+<p>&#8220;Daor z&ouml;lle wij wel veur zorgen&#8221; zekt die metereden bunt.
+
+</p>
+<p>&#700;t Ei geet in &#700;t vuur liggen, de spelde en naolde kroept in de matte van den stool.
+
+</p>
+<p>De hekkele geet met de rugge in &#700;t bedde liggen; de osse geet in de stal staon en de hane achter in de koostal op &#700;t rik.
+De sl&icirc;psteen henk zich op baoven de deure.
+<a id="d0e12718"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12718">21</a>]</span></p>
+<p>&#700;s Aovens kump Gr&icirc;sgrauwgruwweltjen in huus. H&icirc; wil de lampe anstekken, en &#8220;poef!&#8221; zeg et ei en vlug um in de oogen. &#8220;O! min
+oogen&#8221; krouwt e en h&icirc; v&ouml;lt op den stool neer; maor, daor stekt um de spelde en de naolde: &#8220;O! m&icirc;n eers, m&icirc;n eers!&#8221; Van p&icirc;ne
+l&ouml;t e zich in bedde vallen, waor de hekkele lig. &#8220;O! m&icirc;n rugge, m&icirc;n rugge!&#8221;
+
+</p>
+<p>Van benauwdheid mot e uut de bokse. H&icirc; l&ouml;p nao den stal, maor de osse nump um op de haorne en kwakst um tegen de hilde. &#8220;Sm&icirc;t
+um m&icirc;n maor boo&#8221;, schreeuwt de hane, &#8220;dan za&#700;k um nog anders toetakelen!&#8221;
+
+</p>
+<p>Van schrik wil e nao buuten en toen e de klinke van de deure wil l&ouml;s doon, v&ouml;lt um de slipsteen op den kop.
+
+</p>
+<p>En too wasse ha(r)dstikke dood.
+
+</p>
+<p>G. J. Klokman.</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Ik besprak reeds het mengdialekt van Staphorst en Rouveen. Ook te Vollenhoven, Genemuiden, Zwartsluis, Kampen enz. wordt een
+Saksisch mengdialekt gesproken. Maar de twee voornaamste Saksische mengdialekten, met Frieschen inslag, zijn het Groningsch
+en het zoogenaamd Stellingwerfsch, dat weer in verscheiden kleinere idiomen uiteenvalt.
+
+</p>
+<p>Het Groninger dialekt lijkt de Friezen hard en zwaar; bij het spreken wordt de mond breed geplooid. De voornaamste bijzonderheden
+zijn wel: de uitgang <i>-en</i> van den 1<sup>sten</sup> en 3<sup>en</sup> persoon meervoud van den tegenwoordigen tijd; het ontbreken van de <i>e</i> v&oacute;or het verleden deelwoord; de voorliefde voor den <i>ai</i>-klank, tegenover de Saksische <i>ee</i> en <i>ei</i>. Wat het Stellingwerfsch betreft, dit wordt o.a. gekenmerkt door den 2<sup>den</sup> persoon meervoud <i>jimme</i>, en door <i>voet, boek</i> tegenover <i>voot</i> en <i>book</i>.
+
+
+<a id="d0e12770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12770">22</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e12771">
+<h4>Westerwoldsch.</h4>
+<p>(<i>Uit Driem. Bladen XIII, bl. 67</i>).
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="fy-wwo">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Op Aovondproot.</h2>
+<p>&#700;t Was Dunderdagaovend. &#700;t Vroor dat &#700;t knapte. De lucht was helder van sterens en de grond zoo hard as &#700;n bikkel. Snij lag
+d&#700;r nich; &#700;t weide ook nich en n&ograve; was &#700;t zoo heur in de lucht, dat m&#700; duudelk heuren k&ouml;n, dat &#700;t leeren oetkw&ouml;m. Men k&ouml;n wol
+heuren wel stevels en wel klompen aan aanhad&#700;n.
+
+</p>
+<p>Zug, daor koomt drij jongs aan op klompen, man ijne hef twij stevels op de nakke hangen. Zij gaot deur de achterweg, waor
+&#700;t anders veul te modderg en te glidderg is, man n&ograve; keunt ze d&#700;r best langs. Ik wijt wol, waor ze hen wilt: zij gaot nao de
+schounmaoker; dat dout ze alle Dunderdagaovond um &#700;n beetk&#700;n te proten en &#700;n kop koffie te drinken. IJn van heur hef altied
+wol &#700;n b&ouml;sschop.
+
+</p>
+<p>Ik gao d&#700;r ook hen; &#700;k wil ijs heuren of mien schoune klaor bint; dan kan &#700;k ijs wat mit proten over &#700;t ies en &#700;t weer en
+wat &#700;t &#700;r meer veur &#700;n dag komp. Wie gaot de bansterdeure in over de deele en bint dan vot in de keuken.
+
+</p>
+<p>&#8220;Gaot man zitten jongs; trekt man &#700;n stoele bie &#700;t vuur. Och, Aoldien, doe steist door net bie de h&ouml;rn, smiet nog &#700;n kijnstobbe
+op &#700;t vuur, de ooren vrijst joe van de kop! Hinderk, geef doe mie de beentbessem ijs aan......&#8221; &#8220;Wacht man, baos, ik schal
+de plaote wel even aanvegen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Bijter krig de tabaksduize oet de vessienbuze (vestzak) en zeg as he stopt hef: &#8220;wolt ook aansteken, Geert?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Nee,&#8221; zeg Geert, &#8220;&#700;k heb &#700;n kolle&#8221; (<i>pruim</i>). De duize knapt weer tou en geit weer op &#700;t olle stee. &#8220;Geef mie de tange ijs Hinderk, doe bist &#700;n de h&ouml;rn kropen, magst
+bedijnen van aovend&#8221;. De tange geit in &#700;t vuur, komp &#700;t &#700;r mit &#700;n koolk&#700;n vuur oet, dij in Pijter zien borstklopper geit.
+&#8220;Hij! doe stichst brand, daor lig &#700;n kole vuur bie dien klompe op de vlouer.&#8221; &#8220;O, wacht man, laot de tange man staon, &#700;t geit
+zoo wol&#8221;, en Pijter trekt de klompe oet en schept de kole vuur in de raokeldobbe. &#8220;Verbraanst dien zokke.&#8221; &#8220;Nee, <a id="d0e12800"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12800">23</a>]</span>&#700;t schal wol gouw gaon. Haf&#700; we Jan Tools zien hond hier man, dan h&ouml;f we nooit &#700;n kole vuur aanvegen.&#8221; &#8220;Wat dee dij hond dan?&#8221;
+&#8220;Hest nooit van dij looze hond heurd?&#8221; zeg Pijter, as m&#700; tegen dij hond zee: haol mie de tabak, dan g&ouml;ng vot nao &#700;t kammenet
+en kwam mit de punt in de bek weerum.&#8221; &#8220;O, dat kan onze boer zien hond ook wol.&#8221; &#8220;Ja, man Jan Tools zien hond dee dat ook
+mit &#700;n kole vuur. As &#700;t &#700;r &#700;n kole oet &#700;t heerdk&#700;n op de plaote v&ouml;l, h&ouml;f ie niks te zeggen as: Stroom, pak op! in dan kreeg
+he de kole in de bek en smeet hum weer op &#700;t vuur.&#8221; &#8220;Dat k&ouml;n nooit, dan brandde zien bek ja!&#8221; &#8220;Ja, jong, man hij m..... de
+kole eerst oet.&#8221; &#8220;Luchst allemaol; zeg mie man lijver, wat &#700;r op dien piepkop steit, daor heb &#700;k al zoo lank tegen aankeken.&#8221;
+&#8220;Daor, kiek man ijs goud, &#700;t kan best wezen, dat &#700;t nog familie van die is.&#8221; &#8220;Wel kerel, jijzes man! n&ograve; man daor bin ik gijn
+familie van&#8212;ik zij wel &#700;t is&#8212;horens op de kop en bokspoten. Ik wijt nich, houst &#700;r mit loopen duurst.&#8221; &#8220;Wat mijnst dan wel
+&#700;t is&#8221;, zeg Pijter. &#8220;De olle knecht, gijn ijne anders.&#8221; &#8220;Laot ijs zijn&#8221;, zeg Hinderk. &#8220;Verdold, Geert hef gliek, &#700;t is hum.&#8221;
+&#8220;Man, wat mot dij schaope d&#700;r toch bie,&#8221; zegt baos, dij ook nieuwsgierig worden is en mit &#700;t hekke (bril) op de neuze de piepkop
+bekik, &#8220;&#700;k heb nooit heurd, dat de duvel op de schaope past. En &#700;t is net of het zit te fluitspeulen.&#8221; &#8220;Dij schaope kan he
+wol stolen hebben. Mien bier hef hum op de Hoge IJ ijs &#700;n maol op &#700;n aovond zijn, dou he achter drij Vrijsche schaopen aanzat.&#8221;
+&#8220;Man hest hum z&ouml;lf wijl ijs zijn?&#8221; Geert zee niks. Man opijns: &#8220;Um de waarheid te zeggen, jao. Ik heb hum zijn achter &#700;t iemhok
+van Janoom, en ik wil die vertellen, dat ik s&#700; aovends daor nooit weer achter &#700;t hoes langs gao.&#8221; &#8220;Hou zag he d&#700;r dan oet,
+net as op mien piepkop?&#8221; Dat k&ouml;n &#700;k zoo nich zijn, man &#700;k schal joe vertellen wat &#700;k zijn heb. &#700;t Was verleden jaar op Steffen.
+Ik was met Berend Sips en Hiske van Muike bie Wubbe Lots west, man ik was net zoo n&ouml;chtern as op &#700;t oogenblik. Bie de handwiezer
+g&ouml;ng ik van de anderen of en um de houk bie Janooms hoes keek ik onwillekeurig nao &#700;t iemhok, umdat mien boer mie ijs verteld
+hef, <a id="d0e12802"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12802">24</a>]</span>dat Janoom zien vader doar ijs &#700;n hijle nacht mit de duvel op de nakke rondzwabberd har. Dij har daor wat zijn achter &#700;t iemhoes
+en hij was zoo dom west um te kieken wat &#700;t was. Um d&#700;r te komen m&ouml;s he &#700;t heksk&#700;n deur en dou was he van zien recht of. Op
+ijns heurt he, &#700;n geschatter en daor springt d&#700; olle knecht hum op de pokkel... en de hijle nacht hef he d&#700;r mit um argewijerd;
+in &#700;t leste har he &#700;t heksk&#700;n mit d&#700; ijne hand pakt en dou m&ouml;s de duvel hum weer l&ouml;slaoten; hij was weer op zien recht.&#8221; Hef
+dien boer die dat verteld?&#8221; zeg Pijter. &#8220;Jao en dij lug nich.&#8221; Geert har &#700;n grenzeloos vertrouwen op zijn boer, de grootste
+osse van hijl Westerwolde. &#8220;Zeg man aan dien boer, dat Janoom zien vaoder de nachtmerrie had hef.&#8221; &#8220;Ja, doe wolt niks leuven,
+dat wij &#700;k wol, man wat ik d&#700;r z&ouml;lf zijn heb dat kaanst mie nich oet de zin proten. Ik zag op ijns &#700;n kop boven &#700;t iemhok
+oet komen. Ik w&ouml;r d&#700;r kei van, want ik dacht vot aan Janoom zien vaoder, wat dij d&#700;r beleefd har, &#700;t was net op &#700;k aan de
+knijen tou deur &#700;t zaand g&ouml;ng. Man ik keek nog ijs weer, en dou was &#700;n d&#700;r twij koppen, ik dochte: jong, red di, het gijt
+um dien zijle en ik ik op de rek (<i>aan de haal</i>). Dou &#700;k veur onze valdeure kw&ouml;m, har &#700;k aan ieder haor &#700;n zwijtdrup. &#700;k Bin boven over de underdeure hensprongen, &#700;k heb
+de deure dicht maakt en bin op bedde kropen.&#8221; &#8220;En dat is de duvel west?&#8221; &#8220;Wat mijnst doe dan? Doe m&ouml;st dij grelle kop man
+ijs zijn hebben.&#8221; &#8220;Och, kerel, &#700;t was Steffen, daar hebt &#700;n jong en &#700;n wicht mit &#700;n ander staon te vrijen. Schost d&#700;r man
+gerust hen gaon wezen, meschijn har &#700;t wicht die ook wol &#700;n smok geven.&#8221; &#8220;Jawol, ik har &#700;n smok kregen van &#700;n hijl ander,
+zukke smokken begeer ik nich. Man doe hest n&ouml; &#700;n hijl woord, en ik wijt wol dat doe nich hijl bange oetvallen bist; ik m&ouml;g
+toch wol ijs zijn, dat he die tegen kw&ouml;m um ijs gewaar te worren hou hard doe loopen kaanst: de maorze schol die nich schimmeln.&#8221;
+&#8220;Ik heb hum al &#700;n maol zijn&#8221; zeg Pijter hijl dreuge. &#8220;Doe? Waarzoo? En wat hest dou daon?&#8221; &#8220;&#700;k Heb hum de nakke umdreid&#8221;.
+&#8220;Verrek um mie, n&ouml; heb &#700;k genog van dien leugens: het rookt die boven de kop!&#8221;
+<a id="d0e12807"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12807">25</a>]</span></p>
+<p>&#8220;Wolt &#700;t nich leuven jong, zegt Pijter terwiel he Geert in de knij knip, &#8220;&#700;t is echt waor. Jong, Aoldienmeu, hei je d&#700;r nog
+&#700;n kopk&#700;n in, dan keer &#700;k nich um.&#8221; &#8220;Jewol, jong, vertel man op.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Te wijt wol baos, dat ik vrouher dijnd heb bie Brug Engel. Zien dochter Geertruud, dij laoter nao de Opstreek trouwd is,
+was dou nog in hoes en dan hadden ze &#700;n meid oet de Pekel, Jantje. Hou ze wieder heit, wij &#700;k nich meer; &#700;k wijt wol dat ze
+altied stom kwaod was, as wie tegen heur zeden van Jandien, dat wol ze nich wezen, want in de Pekel hijtte ze altied Jantje,
+zee ze. &#700;t Was &#700;n viet ding, man &#700;n beetke&#700;n eelsk en ongemakkelk plaogerg oetvallen. Zij en Geetruud dij gijn haor beter
+was, hebt mie vaok bedonderd, man ijnmaol hebt ze mie &#700;n schrik aanjagd, dij &#700;k heur nie gouw vergaf.
+
+</p>
+<p>Ik kw&ouml;m ijs op &#700;n aovond um tien uur &#700;t loug (deel van &#700;t dorp) oet um vot op bedde te gaon, en g&ouml;ng over de deele nao de
+kougange, waor ik sluip. Ik trok mien overschrijter oet en dee de beddeure open,... en st&ouml;nd stief van schrik: daor lag de
+duvel mit zien gleude kop op mien bedde. Ik stende &#700;t eerst oet van benauwdheid en &#700;t g&ouml;ng mie net as Geert, ik w&ouml;r kel as
+is. Man &#700;t duurde nich laank; ik kreeg mien kracht weerum en &#700;k w&ouml;r duvelsch. Ik zee: &#8220;satan, olle duivel, hest mie noch nich!
+Ich bin nich bange veur die&#8212;koom man op, satan! en anders griep ik die....&#8221; en ik griep hum mit beide handen bie de str&ouml;tte....
+en wat har ik te pakken? twij t&ouml;rven, dij aan &#700;n ander bonden wad&#700;n. Oogen, neuze, en mond best&ouml;nden oet glimholt. Ik st&ouml;n
+verstomd. Man daor heurde ik in &#700;t kaarnhoes &#700;n verdacht gegnies en dou &#700;k kieken wol, stoven dij beide vrouwluu in draf weg.
+Ik was wol zoo vergreld, als ik &#700;t &#700;r ijne van pakt har, dan hak heur vijerkant in de kougroupe stopt. En dou &#700;k dij meid
+d&#700; ander dag alleine achter &#700;t hoes trof, zee &#700;k tegen heur: as &#700;k die &#700;n raod schuldig bin, loop dan nich te dichte aan mie
+langs, anders k&ouml;nst wol ijs &#700;n schop kriegen, daorst genog aan hast. Dou keek ze raor op en &#700;k heb laoter gijn last weer van
+heur had. Man ik was laoter ook nich bange meer veur d&#700;olle, umda &#700;k hum de nakke umdreid en de kop over de kougange mieterd
+<a id="d0e12814"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12814">26</a>]</span>har.&#8221; &#8220;Jijzes, Pijter,&#8221; zee Geert, &#8220;wat bist doe &#700;n kerel. Kiek, as mie &#700;t overkomen was, ik was vot nao &#700;t veurenne vlogen
+en har de boer roupen.&#8221; &#8220;Ja, zoo geit &#700;t jong, as m&#700; de boudel nich underz&ouml;cht. &#700;n Smid oet Wedde vertelde mie ijs, dat he
+&#700;s aovends van de Pekel komen was langs &#700;n binnenpad over de heide. Op ijns heurd he daor veur zuk wat stemmen en daor kiekt
+hum twij gleude oogen aan. Maar hij was ijne, dij ook nich gauw umliggen g&ouml;ng, hij geit &#700;t &#700;r op of en wat is &#700;t? &#700;n Lijk
+schaopk&#700;n dat op de heide achter bleven was. As ik n&ograve; nich zoo goud d&ouml;st har, zee he, dan was ik daor deur de heide posterd
+en har overal verteld, dat ik de duvel zijn har. En daorum zeg ik die nog weer, Geert, as &#700;t &#700;r zoowat is, gao d&#700;r dan rustig
+op of en underzuik &#700;t en dan scholt zijn, dat &#700;t allemaol &#700;n natuurlijke oorzaak hef. Wat zegst doe, Hinderk!&#8221; Hinderk dij
+nog niks zegd har, kik op de klokke. &#8220;Ketijer veur tiene? Dan wot &#700;t mien tied. As ik nao tiene in hoes kom, verandert mien
+ol mensch in &#700;n saotan, daor al joen duvels kwajongs bie bint. Genaovendsaom.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Wacht,&#8221; zegt Geert, &#8220;ik gao mit, dan heb &#700;k zoo wied gezelschop.&#8221; &#8220;Ja, ik gao ook mit,&#8221; zeg Pijter, &#8220;baos ik heb joe mien
+stevels bie deure hen zet, kan &#700;k dij Zaoterdag wol weerum haolen? D&#700;r mout halve zolen en hakken under.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;&#700;t Schal wel gaon. G&ograve;jenaovend.&#8221;
+
+</p>
+<p>A. H. Smith.</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>3. <b>Het Frankische taaleigen</b>. Hier en daar met Friesche en Saksische bestanddeelen vermengd, wordt het Frankisch gesproken in Vlaamsch Belgi&euml;, Zeeland,
+Noord-Brabant, Limburg, Utrecht en een gedeelte van Holland. Aan Maas en Rijn heeft het Frankisch element beslist de bovenhand.
+Maar eng verbonden hiermee hebben wij reeds herhaaldelijk het Keltisch ontmoet. Kelten waren wellicht de vertegenwoordigers
+der Klokkebeker-kultuur in Utrecht, Drente, Twente en op de Veluwe. Kelten waren stellig de Galli&euml;rs, die omstreeks 300 n.Chr.
+de Hallstatt-kultuur brachten in onze zuidelijke provinci&euml;n. De algemeene Nederlandsche taal kent Keltische <a id="d0e12828"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12828">27</a>]</span>plaatsnamen en andere Keltische leenwoorden. Een hoeve-type, hoogstwaarschijnlijk van Keltischen oorsprong, het langgevel-type,
+vinden wij hoofdzakelijk in Belgi&euml;, Zeeland, Brabant, Limburg, in de Betuwe, op de Veluwe en in de duinstreek. De brunetten
+zijn het sterkst vertegenwoordigd in Noord-Brabant, Limburg, zuidoostelijk Gelderland en Zeeland. Ook het emotioneele volkskarakter
+stemt hiermee overeen, met uitzondering van de Veluwe. Maar op de Veluwe stooten de drie Nederlandsche hoofdstammen aan elkaar;
+nergens trouwens is de invloed van het landschap,&#8212;hier: de schrale, sombere heidevelden&#8212;z&oacute;o merkbaar inwerkend op de geaardheid
+des volks. &#8220;De bodem der N.-W.-Veluwe&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">W. van Schothorst</span>, &#8220;is met uitzondering van de lage, waterrijke, en hier en daar veenachtige Westelijke helft, hoog, dor en onvruchtbaar. Slechts
+dennen, sparren en eikenhout vindt men op den schralen grond, wanneer deze niet met heide is begroeid of uit stuifzanden bestaat.
+Een onafzienbare heivlakte met golvenden bodem, aan den gezichtseinder begrensd door donkere bosschen en rijen witte zandheuvels,
+als stoffage een enkel boerderijtje met wat armoedige boompjes, en op een verheffing van den bodem een kudde schapen door
+haar eenzamen herder met zijn trouwen hond gehoed, ziedaar een typisch Veluwsch landschap!&#8221; (Het Dialect der Noord-West-Veluwe.
+Utrecht 1904, bl. III).
+
+</p>
+<p>Ook kleederdracht en versierselen wijzen op gemeenschappelijken Keltischen inslag. In Brabant, Limburg, de Lijmers, het Rijk
+van Nijmegen en in Zeeland worden hangers gedragen. Met eenigszins gewijzigden vorm vinden wij den hartvormigen hanger, de
+<i>schoef</i> genaamd, ook in het Zuiderzeegebied met het Gooi. Nauwer hangt dit gebied door een breeden, platten ring met spiraalwerk
+van blaadjes weer met Zeeland samen. Eigenaardig-bewerkte knoopen, gordel- en broekplaten, halskettingen van bepaalden vierkanten
+vorm treft men aan in Zeeland en op de Zuidhollandsche eilanden, in het Gooi en op de Veluwe om de Zuiderzee.
+
+</p>
+<p>Wij krijgen aldus een uitgestrekt samenhangend gebied; en vergelijkt <a id="d0e12840"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12840">28</a>]</span>men dit met het gebied, waar nakomelingen van Frankische stammen te vinden zijn (I, bl. 8), dan zal men tot de bevinding komen,
+dat beide territoren elkaar nagenoeg dekken. Hierbij komt, dat de dialekten der bevolking, hoe uiteenloopend ook, een aantal
+kenteekenen vertoonen, die men althans ten deele ook in de Keltische talen weervindt. Waar wij nu van een Keltisch-Frankisch
+huis gesproken hebben, zal men het dus niet kunnen misbillijken, dat ook de benaming van <span class="letterspaced">Keltisch-Frankisch</span> dialekt door ons gebezigd wordt. Natuurlijk behoeft elke overeenkomst op-zich niet op gemeenschappelijke herkomst te berusten,
+ik wijs slechts op het nasaleeren van een klinker v&oacute;or gedekte nasaal en het verwaarloozen der <i>h</i>, ook elders nawijsbaar, zie b.v. Groninger Volksalman. 1900, bl. 28.
+
+</p>
+<p>Enkele der meest eigenaardige kenmerken van de Keltisch-Frankische dialektgroep laat ik hier volgen.
+
+</p>
+<p>1. Het voorvoegsel <i>ge</i> bij het deelwoord.
+
+</p>
+<p>2. Het wegvallen der <i>n</i> van den uitgang -<i>en</i>, behalve v&oacute;or klinkers, <i>h</i>, <i>b</i> en <i>d</i>. Vergelijk: d<i>e</i> groe&euml;t<i>en</i> boum, de<i>n</i> do&#775;mm<i>e</i> mins, d<i>e</i> groe&euml;t<i>e</i> minse (Venloosch taaleigen). Keltisch survival?&#8212;Het meervoud van den tegenwoordigen tijd gaat dus uit op <i>e</i> of <i>en</i>, <i>t</i>, <i>e</i> of <i>en</i>.
+
+</p>
+<p>3. De <i>d</i> tusschen twee medeklinkers wordt <i>j</i> (<i>i</i>) of verdwijnt: <i>moede</i>, <i>moeje</i>, <i>moe</i>. De Nederlandsche kultuurtaal bevindt zich te dezen opzichte nog in een periode van weifelen, die zeer lang aanhoudt; men
+denke b.v. aan <i>bloeden</i>: <i>bloejen</i>, zelfs <i>woedend</i>: <i>woejend</i>.
+
+</p>
+<p>4. De groepen <i>al</i> en <i>ol</i> worden tot <i>au</i> en <i>ou</i> v&oacute;or <i>d</i> of <i>t</i>. Dus: <i>ald</i> en <i>gold</i> worden in zuiver Frankisch <i>oud</i> en <i>goud</i> of nauwverwante klanken.
+
+</p>
+<p>5. Lange <i>&icirc;</i> en <i>&ucirc;</i> zijn meestal tweeklanken geworden, dus: <i>mijn huis</i>, tegenover Saksisch <i>mien hoes</i>. Dit verschijnsel is van Keltischen oorsprong, zie <span class="smallcaps">Te Winkel</span>, Inleiding II. bl. 304 en <span class="smallcaps">N. van Wijk</span>, Taal en Letteren XII, bl. 36 vlg.
+
+</p>
+<p>6. De tweeklank <i>au</i> wordt <i>oo</i>, b.v. <i>dood</i>, <i>oog</i>, tegenover Friesch <i>dee<sup>a</sup>d</i>, <i>ee<sup>a</sup>g</i>.
+
+</p>
+<p>7. De groep <i>ft</i> gaat over in <i>cht</i>. Dus: <i>koopen</i>: <i>gekocht</i>; verder <i>lucht</i>, <i>gracht</i>, <i>hecht</i> enz. Slechts hier en daar bleef een sporadische <i>f</i> <a id="d0e13041"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13041">29</a>]</span>behouden, zoo te Tilburg en in Oost-Brabant: <i>zoft</i> (zacht); Sliedrecht: <i>zoft, gekoft</i> (gekocht); Veluwsch <i>koften</i> voor <i>kochten</i>. Ook wordt de <i>chs</i> geassimileerd tot <i>ss</i>, vgl. <i>Brussel: Bruxelles; Tessel: Texel</i>. Hier is eveneens Keltische invloed werkzaam geweest; zie <span class="smallcaps">Te Winkel</span>, Inleiding II, bl. 304; <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek I, bl. 87.
+
+</p>
+<p>8. De Westgermaansche <i>&acirc;</i> wordt vertegenwoordigd door <i>&acirc;</i> en <i>oa</i>, b.v. <i>schaap, schoap</i>. Alleen in het Zeeuwsch en in het Zuidoost-Hollandsch hoort men <i>schaep</i>.
+
+</p>
+<p>Nu meent <span class="smallcaps">Van Wijk</span>, Tijdschr. XXX, bl. 161 (vgl. Indogerm. Forsch. XXVI, bl. 275), dat deze <i>ae</i> een ouderen toestand vertegenwoordigt, dien wij ook voor het Noord-West-Veluwsch en voor het Nederbetuwsch kunnen rekonstrueeren.
+Wij mogen dientengevolge met vrij veel waarschijnlijkheid een nauwere verwantschap veronderstellen voor een gebied, dat Zeeland
+en een deel van Zuid-Holland, de Neder-Betuwe en een deel van de Veluwe omvatte. Ja wij kunnen ons dit gebied nog ruimer voorstellen,
+zoodat het zich dekt met het terrein van hetgeen men zou kunnen noemen: de <span class="letterspaced">Hollandsch-Frankische</span> dialekten, d.i. West-Holland, Zuid-Holland, Utrecht, Neder-Betuwe, N.-W.-Veluwe, Zeeland en West-Vlaanderen, reikend van
+Elberg tot Duinkerken. Zooals wij zagen, pleiten ook enkele bijzondere versierselen voor een nauweren samenhang juist van
+deze gewesten. De geheele groep wordt nog gekenmerkt door het gebruik van de pronominaalvormen <i>jij</i> en <i>jou</i>.
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Te Winkel</span> noemt deze dialekten in zijn Charakteristik, bl. 12, met uitzondering van het Veluwsch en Nederbetuwsch, Friesch-Frankisch.
+Het is zijn recht. Want inderdaad hebben zich Friesche invloeden hier doen gelden. Wij kunnen ze dus het best beschouwen als
+Frankische dialekten met Keltischen ondergrond en met een Friesch vernis. Voor het Zeeuwsch vermoedt ook de Amsterdamsche
+hoogleeraar Keltischen inslag.
+
+</p>
+<p>Zou nu met dit uitgestrekt dialektgebied ook niet samenhangen het taaleigen van enkele streken om de Zuiderzee, en van enkele
+eilanden, waar men ook in lichaamstooi en kleederdracht overeenkomstige <a id="d0e13110"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13110">30</a>]</span>versierselen vindt? Ik denk allereerst aan het Gooi (Hilversum, Laren, Blaricum, Huizen), maar ook aan Vlieland, Schokland,
+Urk, Enkhuizen en aan een strook van den Overijsselschen zeekant: Vollenhoven, Genemuiden, de Kuinder enz., waar men een Friesch-Saksisch
+mengdialekt spreekt. Ook deze dialekt-groep toch wordt door enkele bijzonderheden met de <i>ae</i>-groep verbonden; ik noem het wegvallen van de <i>h</i> en den Urker-Gooischen <i>ae</i>-klank in <i>schaep</i>. Onderling houdt zij verband door een eigenaardigen <i>i</i>- en <i>u</i>-klank. Zij vormt een overgang van het Frankisch naar het Friesch of van het Friesch naar het Frankisch en ten deele naar
+het Saksisch; en de veronderstelling van <span class="smallcaps">Winkler</span> lijkt zeer aannemelijk, dat wij te doen hebben met de taalresten van een afzonderlijken, niet volbloed-Frieschen stam, die
+in het eerste millennium onzer tijdrekening woonde op de oevers van het meer Flevo; zie Dialecticon II, bl. 52; vgl. II, bl.
+20, I. bl. 381. Zou ook hier de Keltische grondslag niet kunnen dienen ter verdere oplossing van het ingewikkeld probleem?
+
+</p>
+<p>Andere eigenaardigheden wijzen op nauweren samenhang van het Oost-Hollandsch met het Brabantsch en het Strand-Hollandsch;
+vooral deze, dat de vierde naamval voor eigennamen en persoonsnamen zonder determinatief den vorm heeft aangenomen van den
+tweeden naamval, b.v.: Ik heb et vaders gezeid; ik heb tantes nog gekend; ik ben bij Janne geweest. Zie hierover <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek I, bl. 94, 95.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e13138">
+<h4>Veluwsch.</h4>
+<p>(Uit <i>Leopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519</i>).
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Minnebrief van en sniierknecht.</h2>
+<p>Miekelief! &#700;t Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe &#700;k et oak
+mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort t&auml;gen
+mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luuj <a id="d0e13154"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13154">31</a>]</span>heb ik bekant stik verknipt en versniien, daor &#700;k zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da &#700;k er oak heftig oaver
+epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, da&#700;s oe bekend; en nao de leste krupsie bin &#700;k nog nie zoa &#700;k heur, want hoe
+&#700;k et wend of dr&auml;&auml;i, &#700;k weet oan oe gin mouwen te passen.
+
+</p>
+<p>Zeg et toch glad uut, wa je t&auml;gen mii het, dat je mii as en olde lappe op zii&#700; smiit. Bin &#700;k nie zoa goed bii de pinken as
+de beste veur miin brood? De heele w&auml;ke, van &#700;s maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van &#700;s m&auml;rgens tot &#700;s
+aovens bii baos Nol op &#700;e taofel: en veur miin jannever-centen laot de w&auml;&auml;rd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii &#700;t
+huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en &#700;s aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd,
+om te h&ouml;&ouml;ren naor &#700;t neis =u=ut de krant. Dan doe &#700;k jummers puur alles veur oe, en &#700;k maok et oe zoa handzaom, as in minn
+krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.
+
+</p>
+<p>Maor &#700;k leuve, daor zit um de kneupe nie. &#700;t Is nog die &auml;genste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die &#700;t um
+duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aon&#700;edaon, &#700;egold en &#700;ezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief!
+Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? &#700;k Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon
+onder &#700;t parsiizer &#700;ehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus
+en goeien w&auml;rkman onder stelt?
+
+</p>
+<p>Meinde mit um te zullen &auml;ten uut de kurf zonder z&ouml;rge? Nemaor, da&#700;s vlak de lappe neffen &#700;t gat. Da klarken lait um maor wiendaiers:
+en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is &#700;t oak op en plat d&ouml;rpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe
+&#700;esnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.&#8212;Da mot dissen verwierden heerschop
+oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teutelt <a id="d0e13162"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13162">32</a>]</span>mit oe, um oew rooie w&auml;ngkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in d&#700;ellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver;
+waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe l&auml;&auml;g bii &#700;e grond,
+dan val i nie hoog. Denk aon &#700;t spreukske: &#8220;Ongeliiken aord, dient niet &#700;epaord&#8221;. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um
+saomen genuuglik te l&auml;ven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et
+oe wel veurm&auml;ten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien t&#700;ende
+ziin, en van klinklaor plezier za &#700;k oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden
+dekaot.
+
+</p>
+<p>Hadee, Mieke! tot zondag. S.</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e13167">
+<h4>Ostendsch.</h4>
+<p>(<i>Voor &#8220;Nederlandsche Volkskunde&#8221; geschreven door den Eerw. Heer Frank Baur, doct<sup>s</sup>, litt.</i>)
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het Schipperskwartier wordt verteld</span><a id="d0e13181src" href="#d0e13181" class="noteref">3</a>.
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<p>Eer wos e k&eacute;r e v&aring;der, &egrave; j&acirc; tw&eacute; zuns.
+
+</p>
+<p>Den &aring;rme man wos w&eacute;ew&aring;re! &Egrave; de joengsten va de twei h&acirc;de goesten om e voj&aring;&#382;etsje te doene. Mo de kw&egrave;sje wos va d&#700;ortsjes!
+De joenge brakke goeng no ze v&aring;dere &egrave;n i zej: &#8220;V&aring;der, g&eacute;e m&#700; osjeblief &#700;t chelt da me toekomt, &#700;t part va moeder z&aring;liger!&#8221;
+De v&aring;der schuddege zen h&ocirc;ofd &egrave;n zej: &#8220;Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!&#8221;&#8212;&#8220;Ba &#700;k en doe, antwordege de kw&aring;p&egrave;rte: lat
+et min mo riskieren!&#8221;
+
+</p>
+<p>&Egrave; je kr&eacute;&eacute;g ze part! &Egrave; je goenk nor en v&egrave;rre str&eacute;ke, olover &#700;t <a id="d0e13209"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13209">33</a>]</span>zeitsje! &Egrave; je wos nog mo fine &#700;t gat &uuml;t, of je begoste va ze g&egrave;ld te l&eacute;ven, lik God &uuml;pt Sas! Olie d&aring;gen schinken &egrave; drinken,
+smeiren en teiren m&egrave; de schonste nichtsjes, &egrave; ze trakt&eacute;ren m&egrave; tartsjes &egrave; spekken &egrave; g&#335;edew&egrave;rk.
+
+</p>
+<p>&Egrave; ja, &egrave; dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte l&eacute;&eacute;g, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter
+&uuml;t lik ne schooier! M&egrave; v&eacute;le rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistek&#335;pman in de kost: mor in platse van olle d&aring;gen ze b&uuml;kstje
+goe vul te krigen, wos &#700;t &aring;rmoe va god za m&#700; z&eacute;gen! En os zen d&egrave;rmen grolden, je mochte nog &uuml;t den trog va de zwins ni m&ecirc;e
+&eacute;ten! M&egrave;d ol ze werken &egrave; vroeten &acirc;t en, os &#700;t ol te fin effekte kwam, nog g&eacute;n n&aring;gel om ze gat te krauwen! &#700;t W&aring;ter liep va
+zen &egrave;rte, os &#700;t en an &#700;t &uuml;s pejsde, wo dat de knechten &aring;ten &egrave; droenken &egrave; tafeltje-d&egrave;k-je sp&eacute;&eacute;lden! Wo dat de st&uuml;ten zo v&egrave;t
+gebutterd waren, &egrave; &#700;t Roesselaersch bier zo l&egrave;kker!
+
+</p>
+<p>T&#335;e tat en up ne sch&ocirc;nen dag ol zen koer&aring;&#382;e in zen &#700;anden paktege, &egrave; no ze v&aring;der goenk &egrave; zej: &#8220;V&aring;der, &#700;k &egrave;n ol me geld vertsjoekt;
+&#700;k zin te v&uuml;l dan &#700;k nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen bl&uuml;ven voe kn&egrave;cht!...&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Wei, joengen toch!&#8221; riep ze v&aring;der: &#8221;&egrave; je zoe tog ni willen z&eacute;ker! G&eacute;e me zeire en t&oacute;&oacute;te: &#700;k &egrave;n tog zo lange no je gewacht!&#8221;
+&Egrave; je kr&eacute;eg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: &egrave; je wos w&eacute;er de zeune va ze v&aring;der!
+</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Het <span class="letterspaced">Brabantsch</span> vormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch,
+het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch.
+Maar slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij
+immers ook zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve
+de eigenaardigheid van de behandeling der finale <i>n</i>, <a id="d0e13226"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13226">34</a>]</span>de herhaling van het persoonlijk voornaamwoord v&oacute;or en na den werkwoordsvorm: <i>ik-ekik</i> enz. En anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard, het sangu&iuml;nisch temperament weer met Limburg. De
+bonte staalkaart der Brabantsche dialekten&#8212;mag ik even wijzen op de voortreffelijke behandeling van het Aalstersch door <span class="smallcaps">Prof. Colinet</span> en van het Leuvensch door <span class="smallcaps">L. Goemans</span>?&#8212;is het reflex van hun sterk-uitgesproken gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de versnippering
+van hun grondgebied.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e13237">
+<h4>Leuvensch.</h4>
+<p>(<i>Voor &#8220;Nederlandsche Volkskunde&#8221; geschreven door den Heer Frans Smeesters, stud. litt.</i>)
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">De Koeisjieters.</h2>
+<p>(Leuvensch Verhaal).
+
+
+</p>
+<p>In d&acirc;nen t&acirc;d (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep<a id="d0e13255src" href="#d0e13255" class="noteref">4</a>: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee d&#700; Oestenr&acirc;kers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was
+alt&acirc;d e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere z&#700; oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien,
+zelle: d&#700; iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote
+on de groete stieweege en d&acirc; woere bewokt dee saldoete.
+
+</p>
+<p>Oep ene kie aa &#700;t er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: &#700;t was tege den oevend, oep den Eksentoore,
+woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verst&ecirc;reking van de Brisselse poot; &#700;t kloester van de Sellebries
+stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren
+bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet d&acirc;ne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,
+<a id="d0e13262"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13262">35</a>]</span>mee witte broeke en doenker jasse: &#8220;Da moette d&#700;Oestenr&acirc;kers z&acirc;n!&#8221;
+
+</p>
+<p>Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet
+af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en d&#700;iel stad stond oep en ing. &#700;t Was er e lieve van
+den elsen dievel: de joengelen on &#700;t bl&ecirc;te, de vraalie on &#700;t jenken en de manne roepen en tieren onderie.
+
+</p>
+<p>Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege
+ze d&acirc; witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda z&#700; oep wandel woere. Na was doe iene van d&acirc; manne, die
+janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de
+stieweg. Zoe gaa as d&#700; ander dad oede begoste z&#700; oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!
+
+</p>
+<p>D&#700; Oestenr&acirc;kers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte
+Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.
+
+</p>
+<p>Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters g<sup>e</sup>iete!
+</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e13276">
+<h4>Bredasch.</h4>
+<p>(<i>Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328).</i>
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Bree&euml; wiele.</h2>
+<p>(&#700;t Zuiden van de Baronie van Breda).
+
+
+</p>
+<p>A. Hedde de wiele van oew k&egrave;r al laote veraandere, Bart?<a id="d0e13294src" href="#d0e13294" class="noteref">5</a>
+
+</p>
+<p>B. Nee&euml;, Arjaon! zou da toch m&ouml;tte?
+
+</p>
+<p>A. Jao, jao, da m&ouml;t zeker; ik hoar zegge, das ze d&#700;n earste van d&#700;aander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.
+
+</p>
+<p>B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: d&#700;aambachte <a id="d0e13303"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13303">36</a>]</span>kunne &#700;t ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?
+
+</p>
+<p>A. Van m&#700;n &eacute;&aacute;n k&egrave;r wel; die he&#700;k mee bree&euml; wiele laote maoke, al vur &#700;n jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee
+d&#700;aandere m&ouml;t ik er nog aon.
+
+</p>
+<p>B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de bree&euml; raoje, mar om vur dur &#700;t zand te rije, jonge, davvur zen m&#700;er mee vernukt.
+
+</p>
+<p>A. Da sa &#700;k nie zegge: mee de bree&euml; wiele zulde zo&#700;n groate gaote nie in &#700;t spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het
+spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.
+
+</p>
+<p>B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de bree&euml; bedeane vast zit, as &#700;t nat is.
+
+</p>
+<p>A. Nee&euml;, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de bree&euml; wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan
+zen azne d&ouml;rsvloer.
+
+</p>
+<p>B. Nou, dan zulle ze toch mear m&ouml;tte paniere as ze tegenworrig doen.
+
+</p>
+<p>A. Nee&euml;, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want d&#700;n weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan g&#700;n gaote en
+kuile mar zulle gemakt worre.
+
+</p>
+<p>B. Mar in d&#700;n baomus dan, as &#700;t nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.
+
+</p>
+<p>A. Da sa &#700;k nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vlee&euml;n baomus den healen dag mis geree&euml; mee twea k&egrave;re dur &#700;n heal
+nat straotje, en &#700;s aovus waor d&#700;n weg nog net zoo goed as &#700;s maregus mar we haaie &#700;t spoor dikkels verleet. En as ge da mar
+doet, dan zulde g&#700;n gaote rije, en dan zulde &#700;t mee bree&euml; raoje langer volhou&euml; as mee smalle. As de meense der mar is aon
+gewoan zen, dan zulle ze g&#700;n smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas z&#700; aomaol der wiele m&ouml;tte laote
+vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze &#700;n paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe
+vur &#700;n goei ding, die bree&euml; wiele.
+
+</p>
+<p>B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de kl&egrave;ne boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as &#700;t nat is, toch ginnen weg.
+<a id="d0e13325"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13325">37</a>]</span></p>
+<p>A. Jao, jao, genog; mar &#700;t is vur hullie &egrave;rig, omdas z&#700; in de zak zulle m&ouml;tte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle
+ze der wel over kontent zen.
+
+</p>
+<p>B. &#700;t Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik &#700;et geloaf.</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Zoo komen wij ten slotte tot de <span class="letterspaced">Limburgsche</span> dialekten. Het Frankisch in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving in twee groote helften gesplitst:
+het Neder- en Opperfrankisch. De aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de golving zich voort,
+om weg te sterven tusschen den 50<sup>sten</sup> en 52<sup>sten</sup> breedtegraad. De grenslijn draagt den naam van <i>Benrather linie</i>, omdat zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot
+aan de Poolsche grens; westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg, en overschrijdt bij Geilenkirchen
+het Nederlandsche grondgebied. Dit verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks Malmedy samen met de
+scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken Frankisch
+zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is.
+
+</p>
+<p>Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch) eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door
+de zoogenaamde <i>Uerdinger linie</i>, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving
+breken: ik bedoel de verschuiving van <i>k</i> tot <i>ch</i> in de woordjes <i>ik</i> en <i>ook</i>. Benoorden en bewesten de linie, waar men dus <i>ik</i> en <i>ook</i> hoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende, Borkel en Schaft; en in Belgi&euml;: Lommel, Baelen, Tessenderloo,
+Sichem, Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar men <i>ich</i> en <i>auch</i> zegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen, Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in Belgi&euml;: Achel,
+Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en Vertrijk. Bautersem en Vertrijk, <a id="d0e13374"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13374">38</a>]</span>westelijk en oostelijk eindpunt der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het groote uitstralingspunt
+der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een dier grensstrooken,
+die door het Romaansch op het Germaansch veroverd zijn; zie <span class="smallcaps">God. Kurth</span>, <span lang="fr">La fronti&egrave;re linguistique en Belgique et dans le nord de la France (Bruxelles 1895&#8212;98) II</span>, bl. 526; III, bl. 4 vlg.
+
+</p>
+<p>Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt,
+onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie, evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo
+daarenboven op een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich, is een Saksisch menggebied, maar waar
+de Saksische bouwtrant vrij wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben hier te doen met een dier
+zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie vinden wij
+een dialekt, door <span class="smallcaps">Te Winkel</span> Saksisch-Frankisch genoemd, en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van Cuyk en Nijmegen, de Lijmers
+(Eltenberg en omstreken), de Duffel en de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v. <i>ald</i> (<i>aald</i>) en <i>kiend</i>, en doorgaans <i>blee&euml;k, dee&euml;l, stee&euml;n, doo&euml;d, poo&euml;t</i> (of <i>blei&euml;k, doe&euml;d</i> enz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren van <i>&icirc;</i> en <i>&ucirc;</i>, dus: <i>mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes</i>. In dit dialektgebied vertoont een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree, Velden, Grubtenvorst, Lom
+en Arcen omvat, grootere overeenkomst met het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor Nederl. Taal
+en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg.
+
+</p>
+<p>De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men het <i>Mich-kwartier,</i> een benaming, die uit Belgi&euml; schijnt afkomstig te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatieven <i>mich</i> en <i>dich</i> zijn bewaard gebleven. Ook hoort men hier <i>ich</i> en meestal <i>auch</i> (ook). <span class="smallcaps">Te Winkel</span> <a id="d0e13431"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13431">39</a>]</span>spreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch Limburg vormt
+voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring
+aanleiding geven. Verder is de Oudgermaansche <i>sk</i>, die in het Friesch haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier gepalataliseerd tot <i>sj</i>, dus Friesch: <i>skaap</i>, Hollandsch: <i>schaap</i>, Roermondsch: <i>sjoap</i>. Deze palataliseering vindt men ook op de Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond wijst. Maar daarenboven
+is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze spirant <i>s</i> in de klankverbindingen <i>sp, st, sl, sm, sn</i> en <i>sw</i> tot <i>sj</i> geworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt
+zij den linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschen
+<span id="d0e13460" class="corr" title="Bron: Maaastricht">Maastricht</span> en Breust de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie noemde ik de <i>Panninger linie</i>. Het ruimere gebied der palataliseering van <i>sk</i> tot <i>sj</i> wordt begrensd door de <i>Panninger zijlinie</i>. Zie hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgs&#700;s Jaarboek
+XIII, bl. 229; Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies van <span class="smallcaps">J. Houben</span>. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905); <span class="smallcaps">L. Grootaers</span>, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie van het Noordlimburgsch: <span class="smallcaps">H. Bruijel</span>, Het Dialect van Elten-Bergh (Utrecht 1901).
+
+</p>
+<p>Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst
+in de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal
+gesproken. Aan differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie&#8212;tabaksbewerkers,
+leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkers <a id="d0e13486"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13486">40</a>]</span>tuiniers<a id="d0e13488src" href="#d0e13488" class="noteref">6</a>&#8212;talrijke sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere psycho-ethnische verwantschap zich handhaven.
+
+</p>
+<p>Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen
+met die van het enkelvoud; b.v. <i>bal: bel; kop: k&ouml;p; knoak: kn&ouml;k</i>; enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen
+kunnen verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend,
+en wel in veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs, wanneer een bewoner der zuidelijke provinci&euml;n
+de algemeene kultuurtaal spreekt: men zegt dan &#8220;dat hij zingt&#8221;. Er is natuurlijk verschil tusschen vraag, uiting van verwondering
+of andere gemoedsbeweging en simpele bewering,&#8212;een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden onderzocht. Eindelijk de
+retrogressieve of terugwerkende assimilatie bij het zwakke praeteritum&#8212;veelal van palataliseering begeleid&#8212;, waar het algemeen
+Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende assimilatie vertoont; b.v. pakte: <i>pagde</i> en <i>pagd&#700;e</i><a id="d0e13531src" href="#d0e13531" class="noteref">7</a>; danste: <i>danzde</i>. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel, dat allicht met het accent in betrekking staat.
+
+</p>
+<p>Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het Frankisch-Romeinsche
+type, maar ook door het doorgaans ontbreken van de afzonderlijke hoeven, ge&iuml;soleerd liggende te midden der afzonderlijk landerijen
+(I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op <i>-t&ecirc;re: loupent&ecirc;re, lachent&ecirc;re</i> enz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen, Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid vindt.
+<a id="d0e13545"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13545">41</a>]</span>Over het gebruik te Hasselt zie <span class="smallcaps">Gitt&eacute;e</span>, in het Nederl. Museum 1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in wezen en herkomst, en dient nader
+te worden onderzocht. Zie verder de isethnenkaart.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div3" id="d0e13550">
+<h4>Venloosch.</h4>
+<p>(<i>Fragment uit &#8220;De Sage uit het Ven&#8221;, Limburgsch&#700;s Jaarboek VIII, bl. 63, eenigszins gewijzigd</i>).
+
+
+</p>
+<div class="blockquote" lang="nl-dia">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Jan en Helmus o&ecirc;t &#700;t Ven.</h2>
+<p>Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en d&ecirc;n hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twie&euml; ie&euml;we
+van elder tot elder bewoe&euml;nd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse
+mins mit snuje geis, d&ecirc; ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenie&euml; raa<i>g</i>de, hoarklein kinde. Bij de Venlu sto&#775;nte veur gelierd, want h&ecirc; ko&#775;s in den almenaak l&ecirc;ze, ziene naam schrieve en mit kri&ecirc;t
+r&ecirc;kene. Ouk waasse drijmoal keuning gew&ecirc;s: twie&euml;maol bij &#700;t vogelschete in &#700;t Kraneveld, en eine kier bij &#700;t rieje van de
+gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,&#8212;des neet in de weeg, wie?
+
+</p>
+<p>Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de H&ecirc;ringse hei um struitsel te houwe in
+eine kamp, d&ecirc;je veur zes vette kukes &#700;s joars, aan &#700;t ho&ecirc;s Caan in Stroale te levere, gepach had. &#700;t Waas d&ecirc;n daag schreujend
+heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoe&euml; laat azzet gong. Veur de lo&#775;chtigheit
+zote eeder eine lichte vink op en as oaves&ecirc;te nome ze drij bokeskeu&euml;k mei in vere gesneje, en daobij twie&euml; tuite bo&#775;termelk,
+die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebo&#775;nde euver den r&ouml;k ho&#775;nge.
+
+</p>
+<p>Weus en akelig waas in d&ecirc;n ti&ecirc;d nog de Venstreek, die ze ein <a id="d0e13573"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13573">42</a>]</span>ind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse w&ecirc;g loge wiedluipige zo&#775;mpe en peul, dich begreuid mit luus en reet
+en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestru&ucirc;k. Doa hoort me niks as &#700;t gekwaak van de kikvors en &#700;t gesnater van de &ecirc;nde,
+woavan der soms &#700;n klo&#775;ch o&ecirc;t de zo&#775;mp opvloog.
+
+</p>
+<p>Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak t&ouml;sse einen berke stro&ecirc;k en bego&#775;ste te hakke.
+Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein r&ouml;s as um wat oassem te sch&ouml;ppe en te drinke of knips ein half oor um eur
+proviand aan te spr&ecirc;ke. Ze wisten ouk van gein o&ecirc;tscheije, en doe ze &#700;t struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al
+ein hie&euml;l ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en go&#775;ngen noa den hoaf truuk.
+
+</p>
+<p>Doe&euml;d meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit
+de hiere van &#700;t brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opspro&#775;nge. Maar klam hadde ze den <i>Arenborg</i> en <i>Genroai</i> achter den r&ouml;k, of doa, aan einen to&#775;mp van de w&ecirc;g, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lo&#775;ch te hure. De
+mood za<i>g</i>den&#8212;um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: &#8220;baas, kiek ens umhoe&euml;g. Eine veurige wage mit veer
+p&ecirc;rd en eine mins derin, d&ecirc; lammenteert!&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Jo&#775;ng&#8221;, zag Jan, &#8220;z&ecirc;gen dich en b&ecirc;j eine Vadero&#775;ns, det o&#775;s gei kwaod euverkump. Ik weit w&ecirc; &#700;t is.&#8221;
+
+</p>
+<p>Doe ma<i>g</i>de ze bein en k&ecirc;rde ze den diek euver noa den alde Stroalse w&ecirc;g, op de hakke gez&ecirc;te, wie ze meinde, door allerlei bu&euml;s gespuus,
+woat&ecirc;ge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de t&ouml;p van Besjes hoe&euml;g linde in &#700;t verscheet krege, veel eur de de
+schrik van et hert en doe vroog de knech: &#8220;baas, w&ecirc; hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, d&ecirc; no&#775;w en dan door
+de lo&#775;ch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas h&ecirc;t opgehoald?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Precies jo&#775;ng&#8221;, zag den ander, &#8220;h&ecirc; was et. Hazepoe&euml;t de Schelm, d&ecirc; de loe&euml;n van de werklu achterheel.
+
+</p>
+<p>&#8220;Zien straf is nog neet oet; zoolang mo&#775;tte mit ziene gleujende <a id="d0e13599"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13599">43</a>]</span>wage door de lo&#775;ch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.
+
+</p>
+<p>&#8220;No&#775;w is &#700;t te laat, maar ezo&#775;ndaag zal ik dich zien hie&euml;l historie waal ens van n&ouml;dje tot z&ouml;&#770;kske vertelle, ik kin ze&#8221;.</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer
+en flexie. Toch zijn ook <b>woordenschat</b> en <b>syntaxis</b> van het grootste belang, vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de kultuurtaal. Wij kunnen hier echter
+onmogelijk diep op de zaak ingaan en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v. <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span> voor het Geldersch-Overijselsch, <span class="smallcaps">Molema</span> voor het Groningsch, <span class="smallcaps">Bergsma</span> voor het Drentsch (onvoltooid), <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> en <span class="smallcaps">Buitenrust Hettema</span> voor het Friesch, <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> voor het Zaansch, <span class="smallcaps">Bouman</span> voor de volkstaal in Noord-Holland, <span class="smallcaps">Opprel</span> voor het Oudbeierlandsch, <span class="smallcaps">Van Schothorst</span> voor het N.W. Veluwsch, <span class="smallcaps">Van de Water</span> voor de volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard, <span class="smallcaps">Simons</span> voor het Roermondsch, <span class="smallcaps">Jongeneel</span> voor het Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland.
+Wij kunnen hier wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon van <span class="smallcaps">Schuermans</span>, op het Westvlaamsche Idioticon van <span class="smallcaps">De Bo</span>, op het tot een Idioticon omgewerkte <span class="smallcaps">Gezelle</span>-tijdschrift Loquela. Verder maakte <span class="smallcaps">Cornelissen</span> en <span class="smallcaps">Vervliet</span> zich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van Antwerpen, <span class="smallcaps">Tuerlinckx</span> en <span class="smallcaps">Claes</span> voor het Hagelandsch, <span class="smallcaps">Rutten</span> voor het Haspengouwsch, <span class="smallcaps">Teirlinck</span> voor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche tongvallen; enz.
+
+</p>
+<p>Hier liggen inderdaad &#8220;schatten van de volkstaal&#8221; opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de strooming
+en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene
+beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook weer koen-vooruitstrevende <a id="d0e13677"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13677">44</a>]</span>in het leven der taal. Archa&iuml;smen, ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone populaire zinswendingen.
+Zoo b.v. het Limburgsche &#8220;met bed en bult vertrekken&#8221;, waar <i>bult</i> nog <i>de</i> beteekenis heeft van het Middelnederlandsche <i>bulte, bult</i> &#8220;stroozak&#8221;; de uitdrukking &#8220;van het bed op het stroo komen&#8221; herinnert aan een overoud lijkgebruik (I, bl. 290). In het Sallandsche:
+&#8220;hi kan l&ecirc;zen en broodsnie&euml;n&#8221;, d.i. hij kan twee dingen tegelijk doen, heeft <i>l&ecirc;zen</i> de oude beteekenis van &#8220;bidden&#8221;. De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als &#8220;van den hak op den tak&#8221;, waar
+<i>hak</i> nog de oude beteekenis bezit van &#8220;krommen tak&#8221;;&#8212;&#8220;hij heeft kind noch kraai&#8221;, waar <i>kraai</i> &#8220;den kraaier&#8221; beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch samenhangt met het Latijnsche <i>canere</i> &#8220;zingen&#8221;;&#8212;in &#8220;kap en kogel verliezen&#8221; is <i>kogel</i> de halskraag;&#8212;in de zegswijze &#8220;wie het onderst uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus&#8221; is <i>het lid</i> de deksel. Naast deze archa&iuml;smen staan echter ook weer neologismen, vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming.
+
+</p>
+<p>De volkstaal beweegt zich in <span class="letterspaced">analytische richting</span>. Regelmatig worden de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men zegt dus niet: &#8220;vaders jas&#8221;, maar
+&#8220;de jas van vader&#8221;, of &#8220;vader zijn jas&#8221;. In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap wordt somtijds het woord in
+den stellenden trap herhaald: &#8220;het is droevig en droevig&#8221;; en zoo vervangt men ook het bijwoord: &#8220;het gaat beter en beter&#8221;,
+d.w.z. steeds beter. Het woord <i>beter</i> wordt echter ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen komparatief <i>beterder</i>. Het meervoud, of liever het begrip &#8220;enkele&#8221;, vindt men niet zelden omschreven door &#8220;een of twee&#8221;, of door &#8220;een gas&#8221;, &#8220;een
+koppel&#8221;. Potentie&euml;le vormen treft men zeldzamer aan, naar mate men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende
+en onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een bijwoord als &#8220;misschien&#8221; of door een hulpwerkwoord.
+Bij deze richting sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden tijd gaat in de volksvertelling <a id="d0e13717"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13717">45</a>]</span>hard achteruit. Meestal bezigt men het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor het plusquamperfectum:
+&#8220;wij waren geweest, wij hadden gezien&#8221;, voor: &#8220;wij zijn geweest, wij hebben gezien&#8221;. Deze meer dan voltooid voltooide tijd
+komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord
+(zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is van het volkslied als praesens historicum. Het futurum
+wordt dikwijls vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke en het mogelijke, van het verleden en
+van de toekomst meer ineen dan in de kultuurtaal.&#8212;Daarentegen beweegt zich een tot indirekt reflexivum verzwakte dativus ethicus
+weer in synthetische richting: &#8220;zich een pijp rooken, zich een glas drinken.&#8221;
+
+</p>
+<p>Het terrein der werkwoorden <i>doen</i> en <i>laten</i> strekt zich in de volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is ook de <span class="letterspaced">woordvorming</span>, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid
+en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie (natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoord <i>gaan</i> in de Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daar <i>goan</i>: gaan; <i>sjoksen</i>: loopen en in de kniee&euml;n zakken; <i>snoksen</i>: de voeten bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten; <i>g&egrave;spelen</i>: draven; <i>flearen</i>: het vlug en driftig loopen eener vrouw; <i>zobben</i>: op een draf loopen met zwaren gang; <i>bizzen</i>: vlug loopen; <i>bozzeken</i> en <i>foddeken</i>: vlug met kleine passen loopen; <i>sabelen</i>: vlug met groote stappen loopen; <i>schri&ecirc;den:</i> stappen; <i>loopen; kuiern; hompelen</i>: gebrekkig loopen; <i>strompelen; geiselen</i>: zoo vlug mogelijk loopen; <i>drapsen</i>: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen; <i>stri&eacute;ken:</i> flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten; <i>steigern</i>: met den neus in den wind loopen; <i>tippeln</i>: licht loopen met vluggen tred; <i>krummeln</i>: langzaam met kleine passen loopen; <i>pladdeken</i>: met bloote voeten loopen.
+
+</p>
+<p>Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvorming <a id="d0e13792"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13792">46</a>]</span>vooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt, behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen
+voor <i>drinken</i> aanhalen, door <span class="smallcaps">De Cock</span> bijeengegaard (zie De Navorscher, XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130): <i>Bekeren; pimpelen; borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen; gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen;
+tullen; pullen; avoezen; sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften; kiepen; spichteren; kwasten;
+kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen; swijnswansen; swijnswollen; slampampen;</i> enz. enz.&#8212;Typisch is ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal; het is zoo goed als interprovinciaal.
+Hoe roept de boer het vee? De jonge ganzekuikens met <i>wiede-wiede-wiede-wiede</i> (of <i>wiele</i> enz.); de eenden met <i>piele-piele-piele-piele;</i> de jonge kippetjes met <i>tik-tik-tik-tik-tikketikketik.</i> Het roepwoord wordt, naar men ziet, meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen: <i>tuut</i>; op de jonge katjes: <i>pie</i>; (het roepwoord voor oudere katten is <i>poes</i>); op de geit: <i>sik</i>; op de jonge schaapjes: <i>suuk</i>; op jonge kalveren: <i>kies</i>; op het veulen: <i>siesken</i>; op de koei: <i>hooi</i>. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt, die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij
+zijn naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58.
+
+</p>
+<p>Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen, die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen
+geven, als: <i>m&eacute;nschekinderen! h&eacute;eremijntijd! w&eacute;lallem&aacute;chies! kinderg&oacute;ads! j&oacute;ngesj&oacute;ngens!</i> dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning
+op te heffen; men denke aan &#8220;niets niemendal&#8221;. De Maastrichtenaar kent twee bevestiginspartikels, &eacute;en gewone en &eacute;en beleefdere,
+welke met <i>het</i> is samengesteld, dus <i>joa</i> en <i>joat</i>.
+
+</p>
+<p>De <span class="letterspaced">woordvoorraad</span> en de <span class="letterspaced">semantiek</span> der volkstaal eischen verder onze volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit een paar duizend
+woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippen <a id="d0e13861"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13861">47</a>]</span>uit het gemoeds- en geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het zelfs met de verklanking der gevoelens
+van liefde en vriendschap gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke waarnemingen, met name van kleur en
+reuk. Maar hier staat tegenover, dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een of andere handeling uit
+te drukken, zooals wij dit zagen voor het begrip &#8220;loopen&#8221;. Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en soorten van
+planten en dieren, van we&ecirc;r en natuurverschijnselen in het algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz.
+enz.
+
+</p>
+<p>Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra
+de tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal
+verwerkt worden. Op tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het volk elken kleinen vogel een <i>musch</i>, evenals de Amsterdammer over een <i>finkie</i> spreekt. Wat is echter gebeurd? Het woord <i>musch</i>, hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het &#8220;vlieg&#8221; beteekende (<i>musca</i>), heeft een groote uitbreiding, een verwijding van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen als synoniem
+van &#8220;kleine vogel&#8221;. Of liever, het heeft &#8220;vogel&#8221; in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen dan ook
+geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te
+Beesel <i>koarerakker</i>, te Lottum <i>koarevr&ecirc;ter,</i> te Blitterswijk <i>koarepikker</i> of <i>koarejietser</i> (Limburgsch <i>jietsen</i> is synoniem van <i>biesen</i>, d.i. &#8220;vlug loopen, vliegen, schieten&#8221;), te Swolgen <i>korepikker</i>, te Swalmen en Neer <i>guut</i> (guit), te Niftrik <i>huiskrits</i>, te Groesbeek <i>huusklets</i>, te Grubbenvorst <i>floets</i>, te Maasbree <i>schroep</i>, te Helden <i>hoeskets</i>. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke, vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje
+voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitsche <i>Spatz</i>, een komische kortnaam voor <i>Sperling</i>. Hoe rijk <a id="d0e13922"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13922">48</a>]</span>vertoont zich hier de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den trant van die van <span class="smallcaps">Gilli&eacute;ron</span> een overzichtelijk en tevens verklarend beeld zullen kunnen geven.
+
+</p>
+<p>Een ander voorbeeld. Voor &#8220;kikvorsch&#8221; kent het volk de benamingen <i>kikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak</i> (Panningen), maar ook <i>kikbil</i> (Wanroy) en <i>peddemoe&euml;k</i>(Weert). &#8220;&Ecirc;rst kuulkop zeen, &ecirc;r men kwakkert w&ecirc;rtj&#8221;, meent men te Beegden, en te Lottum gaat men hiermee akkoord: &#8220;H&ecirc; mint
+enne kwekv&ocirc;rsch te zien, en h&ecirc;n is nog genne pannestart.&#8221;
+
+</p>
+<p>De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde moederkoren (<i>secale cornutum</i>), dat bij bevalling medische toepassing vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk bekend. Maar het heet
+ook <i>wolfskoare</i> (Maashees), <i>wolvepitten</i> (Reusel), <i>wolfstand</i> (Nifkrik, Wanroy), <i>doevekoare</i> (Weert), <i>m&ouml;ssekoare</i> (Panningen), <i>p&egrave;rdentaand</i> (St. Anthonis, Deurne), <i>krog</i> (Berghem), <i>duvelsk&ouml;re</i> (Swolgen), <i>brantj-in-&#700;t koare</i> (Beegden, en met fonetische wijziging te Mheer).
+
+</p>
+<p>Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer behooren wel de benamingen van den <i>vlinder</i> in de volkstaal. Men treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen met -<i>vogel</i> aan; zoo b.v. <i>zomervogel, roevogel, pannevogel, pennevogel, kapelvogel</i> (d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd tot <i>kapel, fenienvogel</i> (rupsvogel) enz.; elders komen namen als <i>kog</i>, en <i>snuffelter</i> voor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit het Romaansche taalgebied drong het woord <i>pepel</i> binnen, zooals onze isethnenkaart aanwijst.
+
+</p>
+<p>In den <span class="letterspaced">zinsbouw</span> treft ons weer vooral de analytische richting, die zich hier uit in de <i>parataxe</i> of nevenschikking, waar wij in de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van: &#8220;Wil je zoo goed zijn, mij
+dat boek te geven&#8221;, konstrueert de man-uit-het-volk: &#8220;Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven&#8221;, of: &#8220;Wil je zoo goed zijn
+en geef mij dat boek&#8221;. Opvallend is ook de voorliefde <a id="d0e14001"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14001">49</a>]</span>voor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van den spreker inhouden, d&agrave;t hij spreekt, of de reden, waarom hij
+spreekt: &#8220;Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik&#8221;. Hier speelt het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover
+nader. In andere gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking, zoo b.v. in het boven aangehaalde: &#8220;<i>wie</i> het onderst uit de kan wil hebben, <i>die</i> valt het lid op den neus; &#8212;<i>die</i> eerst komt, <i>die</i> eerst maalt&#8221;. Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk
+genoeg is, b.v. in de spreekwijze &#8220;h&ecirc; geit heim&#8221; (Zuidlimb), voor &#8220;noa heim,&#8221; d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden
+als &#8220;jaar&#8221; en &#8220;dag.&#8221;
+
+</p>
+<p>Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is haar <span class="letterspaced">emphatisch</span>, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let op
+zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoorden <i>alsdat, alswanneer</i>, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen
+en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten, resumeerenden vorm: &#8220;Mijnheer, ik zeg, dat is niet
+eerlijk; neen, d&agrave;t is het stellig niet&#8221;. Of ook: &#8220;Piet moet maar blij zijn; d&agrave;t moet-ie.&#8221; Ook het negatieve parallelisme is
+den volksman niet vreemd.
+
+</p>
+<p>Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt hij&#8212;nog afgezien van gebarenspel en mimiek&#8212;krachtige, ja pikante
+uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het
+gewone hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte
+hebben aan ruimheid en vrijheid.
+
+</p>
+<p>Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in de straatroepen: &#8220;Haal Zeeuwsche moss&#700;le, ze benne zoo fijn&#8221;,
+&#8212;&#8220;leest burgers, leest&#8221;;&#8212;&#8220;kom nou, juffrouw, kom nou&#8221;;&#8212;<a id="d0e14027"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14027">50</a>]</span>&#8220;elft as zalm&#8221;;&#8212;&#8220;rapen as kinderhoofies.&#8221; De term &#8220;haal&#8221; is van ouds typisch in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan
+den straatroep der vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: &#8220;En vier cent het pond, riep en rond.&#8221; De mosselenverkoopster
+uit de Schietschijfstraat te St. Joos-ten-Oode roept: &#8220;Mosselen, &aacute;lderscho&oacute;nste mosselen!&#8221;
+
+</p>
+<p>Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven
+of de plaats ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door gezette studie nader onderzocht. Maar
+reeds bovenstaande vluchtige schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe door archa&iuml;smen en neologismen,
+nuchtere en dichterlijke spreekwijzen, omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven van woorden
+en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk
+zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de hartslag zijn van elk levend taalorganisme.
+
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e14031">
+<h3 class="normal">II. Onze plaatsnamen.</h3>
+<h3 class="sub">(<i>Met inleidend overzicht over onze persoons- en geslachtsnamen</i>).
+</h3>
+<p>De namenkunde heeft zich in den laatsten tijd een belangrijke plaats in Volks- en Volkenkunde weten te veroveren. De reden
+hiervan is het archa&iuml;eke karakter der verschillende benamingen. Plaats-, persoons- en geslachtsnamen zijn in staat ons een
+menigte bijzonderheden te verhalen over dingen, die op geen andere wijze kunnen worden achterhaald; en zoo zullen zij ook
+over den volksaard en zijn herkomst getuigenis kunnen afleggen voor tijden, waaromtrent de taal van zeden en gebruiken, van
+volksopvattingen, volkskunst en volkswetenschap verstomt. Laat ik hier terloops aanstippen, hoe <span class="smallcaps">A. Fick</span> er in slaagde, door middel der plaatsnamen de eenheid te bewijzen van de oude bevolking van Klein-Azi&euml;, en van het Zuiden
+<a id="d0e14044"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14044">51</a>]</span>van het Balkan-schiereiland en de eilanden in de Aege&iuml;sche Zee v&oacute;or de volksverhuizing der Helleensche stammen; en vooral,
+hoe de geniale onderzoekingen van <span class="smallcaps">Wilh. Schulze</span> over de Latijnsche eigennamen den diepgaanden invloed van Etruri&euml; op Rome en de Romeinsche kultuur hebben aangetoond. De
+stad Rome zelf en de Tiberstroom dragen Etruskische namen.
+
+</p>
+<p>Toch ligt het in mijn bedoeling, alleen de plaatsnamen iets uitvoeriger te behandelen, zooals reeds uit het opschrift van
+deze paragraaf blijkt. Reden is, dat de studie der Nederlandsche persoons- en geslachtsnamen eigenlijk meer behoort tot het
+domein van de geschiedenis der Nederlandsche taal in het algemeen, dan van de Nederlandsche volkskunde.
+
+</p>
+<p>1. De oude Germanen hadden slechts &eacute;en naam, die eigenlijk gelijkwaardig was met onzen doop- of voornaam. Zoo b.v. <i>Gerhard</i> &#8220;de sterke met de speer&#8221;, <i>Adelbrecht</i>, &#8220;de schitterende door adeldom&#8221;, <i>Everhard</i> &#8220;sterk als het everzwijn&#8221;, <i>Wigburga</i> &#8220;steun in den slag&#8221; enz. Van <i>Gerhard</i> (of <i>Hardger</i>) is dan <i>Gero</i> de verkleinnaam, de vleinaam (<i>epicoristicon</i>), streelnaam of kortnaam die, wat de funktie betreft, van Indogermaanschen oorsprong en ook Indogermaansch gemeengoed is.
+
+</p>
+<p>Toch stelde men zich hiermee niet steeds tevreden en trachtte men ook de afstamming of verwantschap uit te drukken en wel
+door alliteratie (<i>Heribrand</i>, <i>Hildebrand</i> en <i>Hadubrand</i>: grootvader, vader en zoon in het Hildebrandslied); of ook men maakte gebruik van een deel van den vaderlijken naam om den
+naam van den zoon samen te stellen.
+
+</p>
+<p>Oorspronkelijk hebben de ouders hun kind den naam gegeven als wensch, b.v. &#8220;hij moge sterk zijn als een beer&#8221;: <i>Berinhard</i>; maar later werd deze oorspronkelijke beteekenis niet meer gevoeld en was het doel uitsluitend, den drager van een bepaalden
+naam van anderen te onderscheiden. Ook toen het Christendom zegevierend zijn intrede deed in onze Germaansche landen, kwam
+in deze naamgeving weinig verandering. De Christelijke doopnamen <a id="d0e14093"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14093">52</a>]</span>drukken het heuglijk feit der wedergeboorte uit of wel den dag des doopsels; maar al dagteekenen deze uit de III<sup>e</sup> eeuw, in onze landen heeft de kerstening lang op zich laten wachten, en het heeft allen schijn, dat de Kerk&#8212;afgezien van
+de namen, die een heidensche godheid aanduidden&#8212;ook hier een Oudgermaansch gebruik, waarin niets heidensch stak, liever niet
+met geweld wilde keeren. Slechts enkele malen vinden wij een <i>Stephanus</i>, <i>Nicolaas</i>, <i>Johannes</i> of <i>Christianus</i>, tusschen de Germaansche benamingen als verdwaald. Deze blijven regel en ondergaan regelmatig de gewone verkorting, vanwaar
+de namen <i>Otte</i>, <i>Huig</i> en <i>Koen</i> ontstonden.
+
+</p>
+<p>Maar omstreeks de XIII<sup>e</sup> eeuw heeft een belangrijke verandering plaats gehad. In een register van de abdij van Egmond vinden wij de namen vermeld
+van <i>Jacob</i>, <i>Katerine</i>, <i>Pieter</i>, <i>Clare</i> enz. naast <i>Garbrant</i>, <i>Dideric</i> en andere. Wij vinden dus specifiek-Christelijke namen, doch niet in den Latijnschen vorm, maar in dien, welken zij in de
+Germaansche wereld hadden aangenomen. En zoo staat het ook met de namen, gedragen door heiligen van Germaansche afkomst: zij
+zijn in hun Germaanschen vorm in gebruik gebleven; en eerst later zijn zij gelatiniseerd. Na de Hervorming zijn een groot
+aantal Bijbelsche namen in zwang gekomen. Ook heeft de Renaissance haar invloed doen gevoelen. Zoo krijgen wij dan:
+
+</p>
+<p><i>a</i>. Profane Germaansche voornamen, nog in gebruik. Men vindt deze het meest bij de Friezen, die trouwens het minst van de heiligennamen
+der Martyrologi&euml;n hebben gebruik gemaakt. Dit geldt ook voor Noord-Holland met zijn doorslaand Frieschen aard; de naamlijsten
+komen daar op treffende wijze met de Friesche overeen. Zoo luidde <i>Dieuwer</i> in zijn oorspronkelijken Frieschen vorm <i>Thiadewara</i>; <i>Guurtje</i> is waarschijnlijk uit <i>Gundrada</i> ontstaan; <i>Ermpje</i> is kortnaam van <i>Ermengaarde</i>. Men denke nog aan <i>Wendert</i> (<i>Windhard</i>), <i>Jelbout</i> (<i>Ethelbold</i>), <i>Nanning</i> enz. Over het groot aantal voornamen in Friesland zie <span class="smallcaps">R. Posthumus</span> in den Nieuwen Frieschen Almanak 1859, bl. 49.
+
+</p>
+<p><i>b</i>. Door de heiligen van Germaanschen stam zijn tal van Germaansche <a id="d0e14186"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14186">53</a>]</span>namen bewaard gebleven, natuurlijk in verkorten vorm. Aldus <i>Wilbert</i>, <i>Willebrord</i>, <i>Wille</i>, <i>Wilfried</i>, <i>Huibert</i>, <i>Huib</i>, <i>Hille</i> (<i>Hildebert</i> en <i>Hildegundis</i>), <i>Siegfried</i> enz.
+
+</p>
+<p><i>c</i>. Uitheemsche heiligennamen in Nederlandsche kleedij zijn o.m. <i>Pieter</i>, <i>Maarten</i>, <i>Trijne</i>, <i>Klaas</i>, <i>Aagje</i>, <i>Teunis</i>, <i>Nijs</i> (<i>Dijs</i>, <i>Denys</i>, van <i>Dionysius</i>), <i>Tijs</i>. Ook <i>Arie</i> en <i>Adriaan</i>, verkort tot <i>Janus</i>. In Belgi&euml; vindt men o.a. <i>Janus</i>, <i>Baaf</i>, <i>Albrecht</i>, <i>Bert</i>, <i>Geertje</i> (<i>Geertrui</i>) en <i>Roelke</i> (<i>Rolendis</i>), die men vrij wel als nationale namen kan beschouwen. Vele Belgische namen vertoonen ook een Frieschen vorm en zijn dus
+waarschijnlijk van Westvlaamsche herkomst. Een lijst van de meest gebruikelijke Zuidnederlandsche voornamen is uitgegeven
+van wege de Koninklijke Vlaamsche Akademie (Gent 1902).
+
+</p>
+<p>Merkwaardig is het feit, dat niet alleen elke streek, maar tot elke stad, ja elk dorp haar geliefkoosde voornamen heeft, die
+zich natuurlijk plooien naar de eischen van het plaatselijk dialekt. Maar over het algemeen raken de zuiver-Germaansch klinkende
+namen wel wat in de verdrukking. Terecht maakt hier <span class="smallcaps">J. J. Graaf</span> de opmerking in zijn voortreffelijk werkje over Nederlandsche Doopnamen (Bussum 1915): &#8220;Wij ... meenen maar altijd, dat we,
+openlijk optredend, eerst dan naar behooren voor den dag komen, als we in het Latijn worden aangediend. En toch hebben we
+in den taalschat onzer vaderen wel degelijk vaderlandsche namen, die, in goed Nederlandsen, waardige vormen zijn voor de Grieksche
+of Latijnsche doopnamen. Maar ze zijn helaas, door onverstand in minachting geraakt, als waren zij ook slechts verbasteringen
+van een alleen-fatsoenlijk Latijn&#8221; (bl. 16).
+
+</p>
+<p>Zie verder <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Studi&euml;n in Nederlandsche Namenkunde (Haarlem 1900), bl. 171, 196, 225 vlg.; De Nederlandsche Geslachtsnamen in oorsprong,
+geschiedenis en beteekenis (Haarlem 1885); Friesche Naamlijst (Leeuwarden 1898); <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in zijn Inleiding op de Zaansche Volkstaal, bl. LXXXIV vlg.; Onze Voornamen, in De Gids, Aug. 1890, bl. 448 vlg.; <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal<sup>3</sup>, bl. 124 vlg.
+<a id="d0e14307"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14307">54</a>]</span></p>
+<p>2. De persoonsnaam was aanvankelijk en gedurende langen tijd de eenige benaming onzer Germaansche voorouders, en hierin bleven
+zij de Indogermaansche gewoonte trouw. Alleen de Romeinen bezaten een drievoudige benaming, bestaande uit persoons-, geslachts-
+en bijnaam; maar wij weten, dat dit benamingssysteem van Etruskische herkomst is.
+
+</p>
+<p>Langzamerhand kwam een tweede naam op, voortgesproten uit de wenschelijkheid, iemand van een ander met denzelfden naam te
+onderscheiden, en ook uit de neiging tot het geven van bijnamen of spotnamen. Daar zijn ook in ons land bepaalde steden, die
+hierin uitmunten, en hoe intiemer het samenleven, hoe krachtiger deze neiging zich uit. Maar toen de bevolking aangroeide
+en deze aanwas de individu&euml;ele personen met heillooze verwarring bedreigde, werd een tweede naam haast noodzakelijk. Hiertoe
+koos men den naam van den vader of van de moeder, van den echtgenoot, van het beroep, van de woonplaats, of hiertoe konden
+ook de gemelde spotnamen dienst doen. <span class="letterspaced">Geslachtsnamen</span>, met hun kenmerk van vastheid en onveranderlijkheid, werden deze namen echter eerst in den aanvang der XIX<sup>e</sup> eeuw, toen zij met de invoering van den Burgelijken Stand een staatsrechtelijk karakter kregen. Trouwens ook heden ten dage
+is het niet overal een vaste gewoonte, iemands geslachtsnaam te gebruiken, vooral ten platte lande. Men noemt iemand: &#8220;Jan
+van Piet&#8221;, of &#8220;van Pieten&#8221;; &#8220;Klaas van Trijn&#8221;, of &#8220;van Trijntjes&#8221;; men spreekt van &#8220;Dirk den Schilder&#8221;, &#8220;Jan den Mulder&#8221;,
+&#8220;Willem den Slager&#8221;; men heet iemand &#8220;Klaas van den Molen&#8221;, &#8220;Jan van de Brug&#8221;; en vooral in het Oosten en Zuiden van ons land
+duidt men iemand gaarne aan door den naam der hoeve, waar hij geboren is: &#8220;Zandhof Willem&#8221;. &#8220;Kees van den Krom&#8221; is Kees, wonende
+bij een kromming van den weg, en in &#8220;Mottige Willem&#8221; dient de spotnaam als herkenningsnaam en is op weg naar den geslachtsnaam.
+
+</p>
+<p>Voor de vorming der geslachtsnamen maakte men vaak gebruik van het Germaansche achtervoegsel <i>-ing,</i> dat de beteekenis aannam van &#8220;behoorende tot het geslacht van.&#8221; Zoo ontstonden <a id="d0e14323"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14323">55</a>]</span>de namen der bekende koningsgeslachten bij de oude Franken: de Merov<i>ingen</i>, de Carol<i>ingen</i>, de Capet<i>ingen</i>. Maar zoo ontstonden ook onze Frankische geslachtsnamen <i>Benning</i> (zoon van Benno), <i>Nolting</i>, <i>Budding</i>; de Saksische <i>Geerdink</i>, <i>Abbink</i>, <i>Eggink</i>; de Friesche <i>Stallinga</i>, <i>Idsinga</i>, <i>Hattinga</i>.
+
+</p>
+<p>De patronymica gaan uit op <i>-zoon</i> (<i>-sone</i>, <i>-soen</i>), <i>-son</i>, -<i>sen</i>, -<i>se</i>, <i>-s</i>: <i>Jansen</i>, <i>Harmsen</i>, <i>Japikse</i>, <i>Bartels</i>; maar ook op <i>-en</i>, den zwakken tweeden naamval enkelvoud, en op <i>-ens</i>, een jongere vorming; deze <i>-en</i> wordt als tweede naamval nog gehoord in het Strand-hollandsch, waar men spreekt van &#8220;Dirken waegen&#8221;, &#8220;Krijnen dochter.&#8221; Z&oacute;&oacute;
+ontstonden de namen <i>Huijgens</i> en <i>Huijgen</i>. In namen als <i>Smaassen</i> (<i>Maas</i> ontstond uit <i>Thomas</i>) gaat de <i>s</i> aan den genitief van den naam vooraf. Vlaamsche vadersnamen hebben vaak het voorvoegsel <i>ser-</i> (<i>des heren</i>) en <i>ver-</i> (<i>der vrouwen</i>): <i>Serclaes</i>, <i>Vertruyen</i>.
+
+</p>
+<p>Een belangrijke groep geslachtsnamen heeft <i>van</i> als voorvoegsel, gevolgd door een bijzonderen of algemeen aardrijkskundigen naam. Dus of: <i>Van Deventer</i>, <i>Van Vlijmen</i>, <i>Van Wamel</i>, <i>Van Schijndel</i> of: <i>Van Dijk</i>, <i>Van den Heuvel</i>, <i>Van den Berg</i>, <i>Van der Molen</i>, <i>Van der Heide</i>. In plaats van de praepositie <i>van</i> vindt men niet zelden <i>aan</i> en <i>in</i>, waardoor met plaatselijke dialektische vervorming de Limburgsche geslachtsnamen <i>Aangevoort</i>, <i>Aengenent</i>, <i>Ingendael</i> ontstonden. Omslachtige omschrijvingen als <i>Van den Eerenbeemt</i>, <i>Van de Cleemputte</i>, <i>Van de Crommenacker</i> enz. vindt men meestal in ons zuidelijk volksgebied.
+
+</p>
+<p>Op lichamelijke eigenschappen wijzen de geslachtsnamen <i>De Lange</i>, <i>De Vette</i>, <i>De Jong</i>, <i>Mooi</i>, <i>Blauw</i>, <i>De Wit</i>, <i>De Bruin</i> enz., maar ook: <i>Langbeen</i>, <i>Spillebeen</i>, <i>Crombeen</i> e.a. Vele dezer familienamen vinden hun oorsprong in spotnamen. Eindelijk wordt een zeer groot aantal verklaard door ambacht
+of uithangbord: <i>In de Swaen</i> (<i>De Swaen</i>, <i>Swaen</i>), <i>Van der Ploeg</i>, <i>Van de Wijnperse</i>, <i>Spillemaeckers</i>, <i>Brouwers</i>, <i>Smids</i> enz.
+
+</p>
+<p>Het zuidelijk volksgebied had eenige jaren vroeger min of meer <a id="d0e14558"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14558">56</a>]</span>vaste geslachtsnamen dan het Noorden. Hierin is de verklaring te zoeken van het feit, dat er meer namen van zuidelijken oorsprong
+te vinden zijn in de noordelijke gewesten, dan omgekeerd.
+
+</p>
+<p>Laat ik ten slotte nog wijzen op enkele eigenaardigheden, die den volksstam kenschetsen. De Friesche patronymica gaan uit
+op de tweede naamvals-suffixen <i>-inga</i> en <i>-a</i>; maar ook op <i>-ma,</i> d.i. <i>man</i>, met de beteekenis van &#8220;zoon, afstammeling, hoorige&#8221;; terwijl <i>-stra</i> dient om van bijzondere plaatsnamen Friesche geslachtsnamen te vormen, b.v. <i>Dijkstra</i>. Verder vertoonen sommige op algemeene wijze gevormde geslachtsnamen eigenaardige Friesche voornamen, als <i>Sikkes</i> en <i>Doedes</i>, andere zijn met typisch Friesche woorden samengesteld. Zoo beteekent <i>Soepboer</i>: karnemelkboer; <i>Bouwfeint</i>: knecht van een landbouwer; <i>Skriemer</i>: iemand die weent of schreit.
+
+</p>
+<p>De Groninger namen zijn met de Friesche nauwverwant, vooral de geslachtsnamen op <i>-sema</i>: <i>Geertsema</i>, <i>Ilpsema</i>. Eigenaardig zijn de&#8212;trouwens ook Friesche&#8212;namen met den uitgang <i>-ker</i>, <i>-tjer</i>, die de herkomst uit de een of andere plaats of streek aanduiden: <i>Veenker</i>, <i>Woltjer</i> (woudbewoner). Buitenmate groot is het aantal namen, dat uitgaat op <i>-huis</i>; deze waren oorspronkelijk aan huizen, en niet aan personen eigen: <i>Bolhuis</i>, <i>Dijksterhuis</i>. Drente sluit zich bij Groningen en Friesland aan. De Saksische namen worden gekenmerkt door de patronymica op <i>-ink</i> en de voorzetsels <i>ten</i>, <i>ter</i>, <i>te</i>, antwoordend op de vraag: &#8220;Waar woont gij?&#8221; B.v. <i>Ten Bruggencate</i>. In Overijssel ontmoet men de namen op <i>-belt</i>, kleine hoogten in het veen, b.v. <i>Knottenbelt</i>. Ook Holland kent veel Friesche namen. Een eigenaardigheid der Noordhollandsche familienamen in het algemeen, en der Zaansche
+in het bijzonder, is de kortheid, laat ik zeggen het monosyllabisme: <i>Top</i>, <i>Pot</i>, <i>Pan</i>, <i>Pont</i>, meestal wel teruggaande op een Frieschen voornaam in zeer verkorten vorm. De namen in Zeeland, Brabant, Limburg en Vlaanderen
+vertoonen het Frankisch cachet. In Noord-Brabant zijn vooral talrijk de namen op <i>-mans</i>: <i>Heuvelmans</i>, <i>Mosmans</i>. De Westvlaamsche gaan vaak uit op <i>-inck</i>, <i>-ynck</i>, <i>-incx</i>, b.v. <i>Teirlinck</i>, <i>Hebbelynck</i>, <i>Warblinckx</i>. Op <a id="d0e14687"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14687">57</a>]</span>Frieschen inslag wijst weer het feit, dat wij zooveel Westvlaamsche geslachtsnamen in Friesland weervinden.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk wijzen ook namen als <i>De Smed</i> (smid) en <i>Temmerman</i> (timmerman) op Zuid-Nederland; en evenzeer <i>Zulver</i> (zilver) op Noord-Holland, <i>Groenewolt</i>, <i>Saverkoul</i>, <i>Eekholt</i> op het Oosten van het land, <i>D&#700;Haese</i>, <i>D&#700;Hont</i> op Belgi&euml;. Zie vooral het boven aangehaalde werk van <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span> over de <span id="d0e14718" class="corr" title="Bron: Nederlandsch">Nederlandsche</span> Geslachtsnamen; verder <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal, bl. 131; <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Zaansche Volkstaal CIII; Driem. Bladen I, bl. 29; V, bl. 101; XII, bl. 122.
+
+</p>
+<p>3. Bij de studie onzer <span class="letterspaced">plaatsnamen</span> komen de oudste lagen van onzen volksaard weer aan het licht; maar moeizaam is het opdelven. Op bl. 5 van het Eerste Deel
+gewaagde ik reeds van de <span class="letterspaced">Keltische</span> herkomst der benamingen van de steden Nijmegen, Wijk-bij-Duurstede (?), Arnhem, Batenburg (?), Loosduinen, Heerlen is het
+oude <i>Coriovallum</i>, en onze drie groote rivieren: Rijn, Maas, Schelde dragen beslist Keltische namen, dus ook de talrijke plaatsnamen, die met
+een dezer riviernamen zijn samengesteld. Over het algemeen steekt in deze soort plaatsnamen veel waardevol taalgoed. Maar
+het onderzoek wordt hierdoor bemoeilijkt, dat sommige rivieren blijkbaar van naam verwisseld zijn, en anderzijds, dat rivieren
+hun loop hebben gewijzigd. <span class="smallcaps">F&ouml;rsteman</span> beschouwt het in zijn Deutsche Ortsnamen als een der merkwaardigste uitkomsten zijner onderzoekingen, dat eertijds een Keltische
+volkstam zich van het Noordoosten naar het Zuidwesten gericht heeft en ongeveer ter hoogte van Keulen den Rijn overschreed.
+Den tak, die naar Nederland afboog, vinden wij deels aan den IJssel, deels in de Maasstreek: <i>Edana</i>, <i>Adanhe</i> (F&ouml;rst. 510); <i>Edesthorpa</i> (F&ouml;rst. 509); <i>Adingamore</i> (F&ouml;rst. 137), Antwerpen; verder <i>Carambunt</i>, <i>Adrichem</i> (F&ouml;rst. 138). Van Holland wijst de stroom naar Vlaanderen, waar de omstreken van Gent Keltische volksplantingen vertoonen,
+b.v. <i>Pitelinghem</i>, <i>Addingahem</i>. Zie ook <span class="smallcaps">K. Kaiser</span>, <span lang="de">Die Kelten des Bardengaus</span> (Hannover&#8212;Berlin 1909), maar met omzichtigheid te gebruiken. <a id="d0e14771"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14771">58</a>]</span>In <span class="smallcaps">Holder&#700;s</span> <span lang="de">Altkeltischer Sprachschatz</span> vinden wij eveneens enkele Nederlandsche plaatsnamen als Keltisch verklaard; zie echter <span class="smallcaps">Cuvelier-Huijsmans</span>, Toponymische studie over de oudere en nieuwere plaatsnamen der gemeente Bilsen (Gent 1897), bl. 36 vlg. <span class="smallcaps">J. Claerhout</span>, Het Belfort 1896, 2, bl. 287 (vlg. 1897, 2, bl. 200) wijst op de plaatsnamen <i>Gennep</i>, <i>Epe</i> en <i>Velp</i>, die op het wellicht Keltische <i>apa</i> &#8220;water&#8221; berusten; en verder op <i>Thuine</i> bij Lingen, dat in &#700;t jaar 1000 <i>Dune</i> heette.
+
+</p>
+<p>Ook de invloed van de <span class="letterspaced">Romeinen</span> op volksaard en volkskultuur wordt door onze plaatsnamen betuigd; zie Deel I, bl. 10, waar de meeste plaatsen zijn aangegeven.
+Ik voeg hier nog bij <i>Santpoort</i>: <i>Sancta Porta</i>; <i>Kestre</i>: <i>Castra</i>; en <i>Kemenade</i>: <i>Caminata</i>. Maar het overgroote meerendeel is toch van <span class="letterspaced">Germaanschen</span> oorsprong. Ik dien hier eigenlijk te beginnen met de <span class="letterspaced">huisnamen</span> welke, zooals wij zagen, vaak geslachtsnamen geworden zijn, maar anderzijds ook niet zelden uit persoons- en familienamen
+ontstonden: <i>Stevenshuis</i>, <i>Hendriken</i>, <i>den Egberink</i>, <i>Wesselshuis</i>; en eveneens uit ambt, handwerk of bedrijf: de <i>Karsman</i>, de <i>Kistenmaker</i>, de <i>Roodververij</i>, <i>ter Meulen</i>, <i>Timmerije</i>, <i>Smitterije</i>. Het Limburgsche dorp <i>Reuver</i>, eigenlijk <i>Den Reuver</i>, ontleent zijn naam aan een hoeve, waarschijnlijk toebehoorende aan <i>Johan de Rover</i>. De <i>Enkevoort</i>, een hoeve onder Baarloo, is naar de <i>Enckevoorts</i> genoemd; zie Limburg&#700;s Jaarboek II, bl. 292. Een menigte boerenhoeven heeten ook naar den eigenaar, van wien men ze in pacht
+heeft, b.v. <i>Sandershof</i>.
+
+</p>
+<p>Een huis bij de oude landweren heette <i>Landweer</i>, en nabij de slagboomen en de verdedigingswallen vond men meestal den naam <i>Runneboom</i>. Een groot aantal huisnamen is ook ontleend aan de uithangteekens. Hiertoe behooren ten deele de diernamen, als <i>Nachtegaal</i>, <i>Koekoek</i>, <i>Snip</i>, <i>Pedde</i>; maar zij kunnen ook op persoonsnamen berusten, of wijzen op de omgeving, de ligging van het huis, wat vrij zeker lijkt van
+namen als <i>Oelenhorst</i> en <i>Kraaienbelt</i>. Zoo ook <i>Valkenborg</i>, <i>Bijenhof</i>, <i>Voskamp</i>. Van omgeving en ligging vertellen ook <i>Lindeboom</i>, <i>Eikenhof</i>, <i>Sparrendaal</i>, <i>Hageveld</i>, <i>Muggebroek</i>, <a id="d0e14930"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14930">59</a>]</span><i>Hulshof</i>, <i>Veenendaal</i>, <i>Lovendaal</i>, <i>Leemkuil</i>, <i>Stuivezand</i>; aan bepaalde gebeurtenissen herinnert wellicht een naam als <i>Jammerdaal</i>.
+
+</p>
+<p>Volgen de benamingen van <span class="letterspaced">landerijen</span>. Dikwijls wordt de bestemming uitgedrukt, vanwaar namen als <i>Vaarzenweide</i>, <i>Schapenkamp</i>, <i>Schaapsdijk</i>, <i>Ossenland</i>, <i>Bulven</i> d.i. het stukje land, waarop de stier, de bul, alleen weidt, te Venloo volksetymologisch vervormd tot <i>Bultenven</i>. Andere stukken worden genoemd naar den eigenaar, waarbij valt op te merken, dat het stuk bij wisseling van eigenaar niet
+altijd ook van naam verwisselt: <i>Heintjesven</i>, <i>Louwesakker</i>; weer andere stukken drukken de plaatselijke gesteldheid uit: <i>Steenkamp</i>, <i>Muizenven</i>, <i>Vlietsven</i>, <i>Ilpakker</i>, of worden bepaald door hun vorm: <i>Lange Stuk</i>, <i>Tweebeen</i>, <i>Splitkamp</i>; enkele namen zijn ook historisch, als <i>Galgeland</i>, <i>Schinderskuil</i>, <i>Paaschweide</i>, en eveneens <i>Spaarpot</i>, <i>Koekepan</i>, <i>Kibbelaar</i> of <i>Twistgrond</i>. Zie vooral <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Zaansche Volkstaal bl. CXXII, en <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 270 vlg. Eigenaardige namen dragen ook niet zelden de polders of sluizen; zoo b.v. <i>Achterklapspolder</i>, <i>Boerenverdriet</i> (waar de boeren met hun groenteschuiten lang moeten wachten), <i>Kijfhoek</i>, <i>Kostverloren</i> (als de aanleg onnoodig blijkt), <i>Pannekoek</i>, <i>Schuddebeurs</i> (die veel geld kostte), enz.; zie E. <span class="smallcaps">Laurillard</span>, Op Uw stoel door Uw Land (Arnhem-Nijmegen 1901), bl. 270.
+
+</p>
+<p>Vrijwel dezelfde faktoren zien wij werkzaam bij het benoemen onzer <span class="letterspaced">dorpen</span> en <span class="letterspaced">steden</span>. Trouwens verscheiden plaatsnamen blijken zich uit benamingen van landerijen te hebben ontwikkeld, ik herinner slechts aan
+<i>Barneveld</i>, <i>Meerveld</i>, <i>Pijnakker</i>, <i>Franeker</i>, d.i. Vroonakker. Andere wettigen althans gegronde vermoedens, als <i>&#700;s Heerenhoek</i>, <i>Zandkoek</i>, <i>Zuidhorn</i>, <i>Plorn</i>, <i>Uithoorn</i>, waar <i>horn</i> de beteekenis heeft van &#8220;hoek&#8221;.
+
+</p>
+<p><i>a</i>. Nederland is een waterland bij uitstek. Vooral het Noorden van ons land, door rivieren, grachten, kanalen doorsneden, wordt
+geheel door de golven omspoeld en zoo heeft het dan een voortdurenden strijd te voeren tegen het vochtige element, bron van
+welvaart en <a id="d0e15089"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15089">60</a>]</span>rampspoed, van trots, van blijheid, maar ook van duizend bange zorgen. Ligging en strijd met het water zullen in ruime mate
+tot uiting moeten komen in de plaatsnamen.
+
+</p>
+<p>-Dam: <i>Amsterdam</i>, <i>Zaandam</i> (uit <i>Zaanredam</i>), <i>Appingedam</i>; -dijk: <i>Odijk</i>, <i>Langendijk</i>, <i>Dijken</i>; -sluis: <i>Maassluis</i>, <i>Nieuwersluis</i>; -rak (strook lands langs het water gelegen): <i>Langerak</i>, <i>Gouderak</i>; -beek: <i>Oosterbeek</i>, <i>Bierbeek</i> (Zuid-Brabant), <i>Hilvarenbeek</i> (Noord-Brabant): in Brabant, met zijn door beekjes versnipperd grondgebied, zijn de benamingen met -beek buitenmate talrijk;
+-meer: <i>Diemermeer</i>, <i>Meerkerk</i>, <i>Boxmeer</i>; -monde (Frankische vorm): <i>IJsselmonde</i>, <i>Rupelmonde</i>, <i>Roermond</i>, <i>Helmond</i>; -muiden (Saksisch-Friesche vorm): <i>IJsselmuiden</i>, <i>Cellemuiden</i>, <i>Genemuiden</i>, merkwaardig in het Zeeuwsche <i>Arnemuiden</i> en in het Westvlaamsche <i>Dixmuiden</i>; -broek: <i>Lutjebroek</i>, <i>Oldebroek</i>, <i>Bennebroek</i>, <i>Broekhuizen</i>; -ooi (weiland, aan het water gelegen en verwant met &#8220;ouwe&#8221; in Rijnouwe en landouw): <i>Renooi</i>, <i>Wadenooien</i>, <i>Genooi</i>; -waard, weerd, voord (ingedijkt land): <i>Zandvoort</i>, <i>Bekevoort</i> (Brabant), <i>Lichtevoorde</i>, <i>Amersfoort</i>, <i>Bolsward</i>, <i>Valkenswaard</i>, <i>Weert</i>, <i>Stevensweert</i>, <i>Bredevoort</i>, <i>Westervoort</i>. De namen op -voort vindt men vooral in de Lijmers en de Graafschap; bewesten het land van Maas en Waal beginnen de namen
+op -waard, als <i>Heerewaarden</i>; -vliet: <i>Poortvliet</i>; -a (of aa, Oudgermaansch woord, dat &#8220;water&#8221; beteekent): <i>Breda</i>; -veen: <i>Rouveen</i>, <i>Venloo</i>, <i>Loven</i>, <i>Zutfen</i>; -zijl (sluis): <i>Delfzijl</i>, <i>Blokzijl</i>; -veer: <i>Wormerveer</i>; -polder: <i>Willemspolder</i>; -brug: <i>Brugge</i>, <i>Diemerbrug</i> enz. Onnoodig hier te gewagen van de plaatsnamen met riviernamen samengesteld, voor zoover de rivier de plaatsnamen karakteriseert.
+
+</p>
+<p><i>b</i>. Maar Nederland is niet slechts een waterland. Lommer en koelte wuiven u tegemoet in bosschen en hagen, en de zegen der vruchtbaarheid
+rust op akkers en velden: -woud (Frankische vorm): <i>Woudenberg</i>, <i>Berkenwoude</i>, <i>Katwoude</i>; -wolde (Saksische vorm) <i>Ruinerwolde</i>, <i>Finsterwolde</i>; -bosch: <i>&#700;s Hertogenbosch</i>, <i>Oudenbosch</i>, <i>Neerbosch</i>; -haag: <i>&#700;s Gravenhage</i>, <i>Prinsenhage</i>; -hout: (Frankische vorm): <a id="d0e15295"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15295">61</a>]</span><i>Voorhout</i>, <i>Aardenhout</i>, <i>Oosterhout</i>, <i>Turnhout</i>; -holt (Saksische vorm): <i>Posterholt</i>, <i>Engelanderholt</i>; -horst (dicht kreupelhout, struikgewas): <i>Horst</i>, <i>Nederhorst</i>, <i>Staphorst</i>; -veld: <i>Meerveld</i>, <i>Barneveld</i>; -akker: <i>Pijnakker</i>, <i>Franeker</i> (Vroonakker), <i>Oostakker</i>.
+
+</p>
+<p><i>c</i>. Een kerkelijk karakter dragen natuurlijk op de eerste plaats de namen op -kerk: <i>Oudekerk</i>, <i>Lekkerkerk</i>, <i>Grijpskerke</i>;&#8212;maar ook de namen, samengesteld met het verwante -kerspel, -karspel (van kercspel, evenals kermis van kercmisse, met de
+beteekenis van &#8220;kerkgebied&#8221;): <i>Bovenkarspel</i>, <i>Weesperkarspel</i>; -parochie: <i>Sint Annaparochie</i>, <i>Jacobiparochie</i>. Groot is het aantal plaatsnamen, die heiligennamen zijn, of althans hiermee samengesteld: <i>Sint Nicolaas</i>, <i>Sint Truiden</i>, <i>Sint Anne ter Muiden</i>, <i>Sint Joris Winge</i> (Z.-Brabant), <i>Sint Odili&euml;nberg</i>.
+
+</p>
+<p><i>d</i>. Onze plaatsnamen bergen ook historie. Gaarne vermelden zij den naam van een persoon en een door iemand bekleede waardigheid:
+<i>&#700;s Hertogenbosch</i>, <i>&#700;s-Gravenhage</i>, <i>Zierikzee</i> (waarschijnlijk verkort uit <i>Zierikseport</i>, d.i. stad van Zierik, d.i. van Siegerik), <i>Stevensweerd</i>, <i>&#700;s Heerenberg</i>, <i>Hillegom</i>, <i>Doetinchem</i>: huis van den zoon van Dodo. Aan den oorsprong der plaats herinneren de stedenamen op -burg: <i>Middelburg</i>, <i>Doesburg</i>, <i>Valkenburg</i> en, met behoud van het oude, vrouwelijke woordgeslacht, <i>Terborg</i>.
+
+</p>
+<p><i>e</i>. Sommige plaatsnamen drukken slechts in het algemeen een wijkplaats uit, vooral die op -wijk, poort, donk, dorp, stad: <i>Katwijk</i>, <i>Nieuwpoort</i>, <i>Beek en Donk</i>, <i>Raamsdonk</i> (deze soort vooral in Brabant), <i>Noorddorp</i>, <i>Willemstad</i>; -heem, heim, veelal verkort tot -hem, -em, -um, -om: <i>Heemstede</i>, <i>Herdershem</i>, <i>Reckhem</i>, <i>Hattem</i>, <i>Woudrichem</i>, <i>Sassenheim</i>, <i>Haarlem (Heslehem</i>), <i>Heukelum</i>, <i>Heelsum</i>, <i>Hillegom</i>, <i>Bennekom (Benninchem</i>).
+
+</p>
+<p><i>f</i>. De plaatsnamen op -ingen en -ongen drukken, zooals gezegd (I, bl. 16), meestal de afstamming van een bepaalden persoon uit.
+
+</p>
+<p><i>g</i>. Eigenaardige vormen vertoonen de Friesche en Groninger plaatsnamen. Zij staan niet buiten de boven beschreven groepen, maar
+vormen toch in hun Friesche kleedij een merkwaardige eenheidsfiguur. <a id="d0e15481"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15481">62</a>]</span>Over den aard der nederzetting en vestiging vertellen ons: <i>Ureterp</i>; <i>Poppingawier</i>, <i>Oosterwierum</i>, <i>Engwier</i>; <i>Holwerd</i>, <i>Rauwerd</i>; <i>Gaasterland</i>; <i>Grootegast</i>, <i>Lutjegast</i>, waar <i>gast</i> evenwaardig is met het Hollandsche <i>geest</i>, b.v. in <i>Endegeest</i>, <i>Oestgeest</i>. Ik vermeld nog: <i>Tietjerkseradeel</i> (<i>tjerk</i> beteekent kerk); <i>Oostergo</i> (gouw); <i>Weststellingwerf</i> (<i>stelling</i> beteekent rechterstoel); <i>Abbega</i>, <i>Oudega</i> (<i>ga</i>, <i>gea</i> is dorp); <i>Munnekezijl</i>, <i>Pieterzijl</i>; <i>Koningsdiep</i> (<i>diep</i> is een kanaal of gegraven vaart). Zie Friesche Volksalm. 1840, bl. 137; 1841, bl. 165.
+
+</p>
+<p><i>h</i>. Sommige plaatsnamen werden ook door den lokatief uitgedrukt, die met den datief is samengevallen; b.v. <i>Venendaal</i>, d.i. -dale, <i>Bloemendaal</i>, d.i. -dale: in het Bloemendal. Zoo ook <i>Nieuwersluis</i>, <i>Ouderkerk</i>; en verder Den <i>Haag</i>, Den <i>Helder</i>, Den <i>Bosch</i>; eindelijk de plaatsnamen op -ingen, -schoten, -hoven, -huizen, -buren, -bergen enz., b.v. <i>Groningen</i>, <i>Voorschoten</i>, <i>Vollenhoven</i>, <i>Veenhuizen</i>, <i>Kloosterburen</i>, <i>Steenbergen</i>. Plaatsbepalend is ook het voorzetsel <i>te</i>, de proklitsche vorm van <i>toe</i> (mag ik belangstellenden even wijzen op het verwante Oudlatijnsche <i>en-do</i>?), b.v. in <i>Terborg</i>, <i>Terneuzen</i>; ook <i>op</i> komt herhaaldelijk voor: <i>Opbroek</i>, <i>Opmeer</i>.
+
+</p>
+<p>Aldus zijn onze plaatsnamen gegroeid uit enkel- of meervoudige karakteriseerende benamingen van nationalen, historischen,
+kerkelijken, plaatselijken aard. Zij zijn een organisch produkt van den volksgeest, die oorspronkelijk alleen de bedoeling
+had, die plaats te kenmerken en te onderscheiden van andere, en niet, haar een blijvenden naam te geven. Zij hangen dus innig
+met de plaats zelve samen en zijn derhalve geen kunstprodukt, geen opgeplakte etiketten, zooals de nieuwere plaatsnamen,&#8212;even
+kunstmatig trouwens als de stichting van het dorp, de stad, die zij heeten te kenmerken. De etymologische, historische, folkloristische
+waarde van zulke moderne benamingen is nul.
+
+</p>
+<p>Ten slotte nog enkele beschouwingen over de vormingen op -loo, -drecht, -rode: rade.
+
+</p>
+<p><i>Loo</i> is de oude vorm voor &#8220;akkermaalshout, eikenbosch&#8221;. Wij vinden het in plaatsnamen als <i>Venloo</i> (Veenbosch), <i>Corbeek-Loo</i>, <a id="d0e15642"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15642">63</a>]</span><i>Tremeloo</i>, <i>Baarloo</i>; maar ook in <i>Grolle</i> (naast <i>Groenloo</i>), <i>Wamel</i> (uit <i>Wameloo</i>), <i>Gorsel</i> (uit <i>Gerstloo</i>), <i>Pamel</i>, <i>Steenhuffel</i> enz. Den uitgang -drecht vindt men in <i>Woensdrecht</i> = Wodani Trajectum (I, bl. 90), <i>Papendrecht</i>, <i>Zwijndrecht</i>. Somtijds beteekent het &#8220;veer, overvaart&#8221;, andermaal &#8220;drift&#8221;, d.i. veedrift, weideplaats, waarheen het vee gedreven wordt.
+Wij hebben hier weer de Frankische <i>cht</i> uit <i>ft</i>, zie bl. 39. Waar wij te doen hebben met het Latijnsche <i>traiectum</i>, als in <i>Woensdrecht</i> en eveneens in <i>Utrecht</i> en <i>Maastricht</i>, wordt beslist een veerplaats of doorwaadbare plaats aangeduid.
+
+</p>
+<p>Het meest belangrijk uit taal- en vooral uit kultuurhistorisch oogpunt zijn wel de plaatsnamen samengesteld met <i>-rode</i> en <i>-rade</i>. Zij herinneren, evenals die op <i>-woud</i>, <i>-holt</i>, <i>-loo</i>, <i>-horst</i>, aan het feit, dat zoovele oude nederzettingen werden gevestigd aan den rand van een bosch. Langzamerhand werden de boomen
+gerooid en het land omgeploegd, en aldus voor bouwland geschikt gemaakt, en zulk land heette <i>rode</i> of <i>rade</i>. Zie over dit onderwerp vooral <span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, Nomina Geographica Neerlandica II, bl. 32 vlg., III, bl. 348, 352; <span class="smallcaps">Jos. Habets</span>, ib. bl. 73 vlg.
+
+</p>
+<p>Wij weten, dat de <i>marke</i> een grensland was, een binnen bepaalde grenzen omsloten gebied. Ieder markgenoot had recht op een of meer aandeelen in de
+onverdeelde gronden; hij mocht dus ook in later tijd bepaalde gedeelten ontginnen, die dan w&eacute;er later in privaatbezit overgingen.
+<i>Rode</i> en <i>rade</i> drukken dus den aard der werkzaamheid uit &egrave;n het verkregen resultaat. Een vaste grenslijn tusschen de plaatsnamen met beiderlei
+vormen samengesteld is moeilijk te trekken, te meer, daar de vroegere spelling van een plaatsnaam zoo vaak afwijkende vormen
+vertoont. Over het algemeen mag men echter zeggen, dat namen met <i>-rade</i> bezuiden de <i>Uerdinger linie</i>, dus in Ripuarisch Limburg, het meest voorkomen: <i>Asenraai</i>, <i>Bingelrade</i>, <i>Doenrade</i>, <i>Vaasrade</i>, terwijl het domein van het Salische Frankisch voor het meerendeel den vorm <i>-rode</i> vertoont: <i>Brederode</i>, <i>Berkenrode</i>, <i>Sint Oedenrode</i>. In Belgi&euml; vindt men, met uitzondering van <i>Rade</i> bij Lembeek en <i>Rath</i> bij Antwerpen, uitsluitend <i>rode</i>: <a id="d0e15782"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15782">64</a>]</span><i>Sint Pietersrode</i>, <i>Nieuwrode</i>, <i>Waanrode</i> enz., een feit van niet te onderschatten beteekenis, vooral wanneer men bedenkt, dat de namen op <i>-rade</i> eigenlijk slechts in de Nederlandsche provincies Limburg, Overijssel en Gelderland voorkomen. Westelijk van de Maas, en in
+de provincies Noord-Brabant, Holland, Zeeland en Utrecht vindt men <i>-rade</i> zoo goed als niet (merkwaardig is echter de groep <i>Venray</i>, <i>Tienray</i>, <i>Castenray</i>). Ook in het zuiden en in het midden van Hessen hebben de namen op <i>-rode</i> en <i>-roth</i> verre de bovenhand, en eveneens in de streken, die zuidelijk van de Moezel gelegen zijn. Maar in oostelijke en noordoostelijke
+richting heerscht pariteit tusschen <i>-rode</i> en <i>-rade</i>, tot in Sleeswijk toe. Dit alles wijst in ieder geval op een grooter eenheid voor de bevolking der westelijke en zuidwestelijke
+<i>rode</i>-groep.
+
+</p>
+<p>Hiermee is weer een belangrijk gegeven gewonnen voor de stambepaling van ons land. Ook de studie eener enkele provincie kan
+ons hiervan overtuigen. Beschouwt men de plaatsnamen van Gelderland, dan zal men zien, dat een deel, grootendeels ten oosten
+van den IJssel, en als welks zuidgrens ten naasten bij de Oude IJssel kan dienen, in taalkundig opzicht dichter bij de plaatsnamen
+van Overijssel staat, terwijl de plaatsen tusschen Waal en Maas meer tot het Brabantsch naderen, die in de Lijmers zich eng
+aansluiten aan de taal van het land van Kleef en Emmerik, en het Noorden van de Veluwe tot aan het Gooi weer meer het idioom
+van de Graafschap en Overijssel nadert. Naar wij zien, komt hier het Saksisch, Frankisch en gemengd Saksisch-Frankisch karakter
+der bevolking vrij goed tot zijn recht.
+
+</p>
+<p>Ook op Franschen bodem treft men Nederduitsche plaatsnamen aan; zie hierover <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Plaatsnamen in Frankrijk (Gent 1894). Hoofdbron voor de studie der plaatsnamen zijn de ten deele aangehaalde studi&euml;n in
+de Nomina Geographica Neerlandica, uitgegeven vanwege het Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap. Zie ook <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal, bl. 139 vlg.; <span class="smallcaps">C. V. D. Bergh</span>, Handboek der Middelnederlandsche Geographie<sup>2</sup>, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">R. Andree</span>, <span lang="de">Braunschweiger Volkskunde</span>, bl. 59, <a id="d0e15849"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15849">65</a>]</span>vlg.; Tijdschrift IV, bl. 212; Friesche Volksalman. 1897, bl. 48.
+
+</p>
+<p>4. Nadere opmerkzaamheid verdienen nog de <span class="letterspaced">straatnamen</span>, die een eigenaardige, vrij zelfstandige groep vormen te midden der Nederlandsche plaatsnamen. Hier geldt dezelfde opmerking,
+dat nl. de onbewuste benamingen&#8212;wat betreft het doel der naamgeving&#8212;ook de meest karakteristieke zijn, althans eenigermate
+innerlijk met de bedoelde straat samenhangen. Kunstmatig is de naamgeving naar bekende persoonlijkheden, hoeveel goeds en
+nuttigs daarin ook mag gelegen zijn, en hoe onbeduidend de organische straatnamen ook mogen lijken of zijn. Tot de meest eenvoudige
+behooren <i>Langstraat</i>, <i>Hoogstraat</i>, <i>Houtstraat</i>, <i>Beekstraat</i>, <i>Nieuwstraat</i>, <i>Breestraat</i>, <i>Varkensmarkt</i>; verder namen, die de richting aangeven en natuurlijk meer belang hadden in een tijd, die geen stoomwezen of elektriciteit
+kende: <i>Utrechtschestraat</i>, <i>Naamschestraat</i>, <i>Mechelschestraat</i>, <i>Haarlemmerstraat</i>. Herhaaldelijk treffen wij hier dezelfde formatieve bestanddeelen aan als in de namen van steden en dorpen; zoo b.v. <i>Bemuurde Weerd</i> (Utrecht), de dijk langs de Vecht, even beneden de stad. Historische namen zijn <span class="letterspaced">niet</span> b.v. <i>Waterlooplein</i> of <i>Plein</i> 1813, maar w&egrave;l de Venloosche <i>Keisersgats</i> (steeg, vlg. <i>Gasse</i>), waardoor keizer Napoleon volgens de overlevering zijn weg nam. Hiertoe behooren ook&#8212;of zullen behooren&#8212;de straatnamen,
+die wijzen op kerken, gestichten, kloosters, in die straat gelegen: <i>Mariastraat</i>, <i>Jansstraat</i>, <i>Minrebroederstraat</i>, <i>Agnietenstraat</i>,&#8212;ik behoef hier slechts een greep te doen in de straatnamen van Utrecht, zoo rijk aan historie! De Utrechtsche <i>Keistraat</i> schijnt haar naam te danken aan het huis <i>De Krakeling</i>, door Jonker Meyster gebouwd <i>Achter Sint Pieter</i>, en waar een stuk kei boven de achterdeur was aangebracht; zie <span class="smallcaps">Scheltema</span>, Mengelwerk V, 2 bl. 214. De Groninger <i>Kijk-in-&#700;t Jatstraat</i> schijnt aldus genoemd naar het hoekhuis, prijkend met een zonderlingen kop, waaronder de woorden: &#8220;ick kick nog int&#8221;, dat
+moet worden aangevuld door: &#8220;in &#700;t jat&#8221;, d.i. ik kan nog in de straat zien; zie Groninger Volksalman. 1838, bl. 134. Natuurlijk
+vinden wij in de straatnamen ook tal van verouderde <a id="d0e15934"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15934">66</a>]</span>vormen, b.v. <i>rak</i> in <i>Damrak</i>, met de beteekenis &#8220;strook land langs het water&#8221;, en in het Venloosche <i>Schriksel</i>, immers het werkwoord <i>schrikken</i>, Middelnederl. <i>scricken</i>, beteekende oorspronkelijk &#8220;met groote passen loopen&#8221;, ook &#8220;springen&#8221;, men denke aan <i>schrikkeljaar</i>. Het Hasseltsche <i>schrikschoen</i> beteekent &#8220;schaats.&#8221;
+
+</p>
+<p>5. In de plaatsnamen vertoont zich op zeer sprekende wijze het psychologisch moment van den <span class="letterspaced">klemtoon</span>, zoowel in plaatsnamen in den engeren zin des woords (stads- en dorpsnamen), als in namen van straten, grachten enz. Deze
+klemtoon wordt door <span class="smallcaps">Jespersen</span> zoo juist de <i>Einheitsdruck</i> genoemd, omdat hij wil vereenigen wat bijeenbehoort, en scheiden, wat dient uit elkaar gehouden te worden. Dit accent is
+nu eens <i>initiaal</i>, dan weer <i>finaal</i>. Rust de klemtoon op het eerste lid, dan verleent hij dit een zekere waarde; wij kunnen dan spreken van <span class="letterspaced">waardeaccent</span>. Daarentegen ligt de eigenlijke karakteristieke eenheidsklemtoon steeds op het laatste lid. Hierdoor wordt sterker de eenheid
+van het geheel op den voorgrond geschoven, doordat men nl. over het eerste lid als &#700;t ware heenglijdt, en den hoorder voorbereidt
+op hetgeen komen moet; en dit is weer overeenkomstig den algemeenen regel, dat de spreker het tempo verhaast, als hij er zich
+van bewust is, dat hij nog een lange reeks van klanken moet afwerken. Hij spreekt dan &#8220;in &eacute;en adem.&#8221; Aldus spaart de spreker
+in deze benamingseenheid zijn krachten op voor het laatste lid als einddoel, en hij slaat de finale zoo krachtig mogelijk
+aan. Ook de hoorder vat eerst bij deze finale de voorafgaande syllaben samen. Wij spreken hier van het eigenlijke <span class="letterspaced">eenheidsaccent</span>. Vgl. <span class="smallcaps">Jespersen-Davidsen</span>, <span lang="de">Lehrbuch der Phonetik (Leipzig 1904)</span>, bl. 175, 212.
+
+</p>
+<p>Bij woorden als <i>blo&eacute;mkrans</i>, <i>&aacute;chterdeur</i>, <i>u&iacute;tpakken</i>, in tegenstelling met <i>burgeme&eacute;ster</i>, <i>volvo&eacute;ren</i>, <i>misbru&iacute;ken</i>, <i>verp&aacute;kken</i> is dit alles helder en klaar. Maar bij aardrijkskundige namen, vooral bij plaats- en straatnamen wordt de zaak meer ingewikkeld,
+en alleszins gerechtigd was een vraag, door <span class="smallcaps">Prof. Niermeijer</span> over &#8220;De klemtoon in Amsterdamsche straatnamen&#8221; in Vragen en Mededeelingen I, Ser. I, 8, 25 Febr. 1910, bl. 92 gesteld.
+<a id="d0e16012"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16012">67</a>]</span></p>
+<p>Het wil mij voorkomen, dat wij, uitgaande van de natuur en de algemeene vereischten voor waarde- en eenheidsaccent, voor aardrijkskundige
+woorden den regel aldus kunnen formuleeren: 1. Zij dragen het initiale accent, wanneer het eerste lid als het voornaamste
+beschouwd wordt; zij dragen het finale accent, wanneer het tweede lid &ograve;f het geheele woord belangrijker beschouwd worden dan
+het eerste lid. 2. Het eerste lid kan als het belangrijkste beschouwd worden &ograve;f om zich zelf, &ograve;f ter wille van de tegenstelling.
+3. Het tweede lid wordt als het belangrijkste beschouwd, wanneer men oordeelt, dat het de plaats op voldoende wijze bepaalt.
+
+</p>
+<p>Laat ik nu allereerst als voorbeeld kiezen de straatnamen der stad Venloo, wat men mij als geboren Venlonaar niet ten kwade
+zal duiden. Men zegt: <i>K&eacute;rkstraat</i>, <i>Ma&aacute;sstraat</i>, <i>Vle&eacute;schstraat</i> enz.; maar <i>Maaspo&oacute;rt</i>, <i>Keulschepo&oacute;rt</i>, <i>Gelderschepo&oacute;rt</i>, <i>Roermondschepo&oacute;rt</i>, en eveneens <i>Oude-m&aacute;rkt</i>, <i>Ari&euml;nspla&aacute;ts</i>, <i>Hakkespla&aacute;ts</i>. Waarom? Omdat men desnoods kan zeggen: &#8220;die of die persoon woont aan de poort, op de markt, op de plaats&#8221;, welke aanduiding
+dan nader kan worden bepaald; maar het is vlakweg onmogelijk te zeggen: &#8220;hij woont in de straat&#8221;. Zoo kan men ook best zeggen:
+&#8220;hij woont op het <i>Schriksel</i>&#8221;, en daarom draagt bij samenstelling deze straatnaam zelfs terwille van de tegenstelling niet het initiale accent: <i>Maasschr&iacute;ksel</i>, <i>Helschr&iacute;ksel</i>. Slechts als antwoord op de vraag: &#8220;Op w&egrave;lk <i>Schriksel</i>?&#8221; zal het antwoord luiden: &#8220;Op het <i>Ma&aacute;sschriksel</i>&#8221; of &#8220;op het <i>H&eacute;lschriksel</i>&#8221;. Maar waarom dan <i>Mo&eacute;smarkt</i> (groentemarkt)? Omdat de koop- en verkoopwaar hier het eerste lid tot het voornaamste maakt.
+
+</p>
+<p>Maken wij nu de toepassing voor de Amsterdamsche straatnamen. Altijd: <i>Heerengr&aacute;cht</i>, <i>Prinsengr&aacute;cht</i>, <i>Martelaarsgr&aacute;cht</i>;&#8212;<i>Torenslu&iacute;s</i>, <i>Weteringsch&aacute;ns</i>, <i>Nieuwend&iacute;jk</i>, <i>Zeed&iacute;jk</i>, <i>Muiderpo&oacute;rt</i>, <i>Weesperpo&oacute;rt</i>, <i>Waterloople&iacute;n</i>, <i>Mariniersple&iacute;n</i>, <i>Nieuwm&aacute;rt</i>. Het meest kenschetsende, en op-zich desnoods voldoende lid draagt het accent. Maar: <i>He&eacute;renstraat</i>, <i>Pr&iacute;nsenstraat</i>, <i>K&aacute;lverstraat</i>, waar <i>straat</i> ten slotte een soort van toonloos achtervoegsel geworden is; en eveneens: <i>B&oacute;termarkt</i>, <i>&Aacute;ppelenmarkt</i>. Schijnbare uitzonderingen zijn <i>Utrechtschestra&aacute;t</i>, <a id="d0e16127"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16127">68</a>]</span><i>Leidschestra&aacute;t</i> (evenals te Leiden <i>Haarlemmerstra&aacute;t</i>), omdat <i>straat</i> daar oorspronkelijk de beteekenis had van &#8220;straatweg&#8221;. Ook het initiale accent op <i>K&aacute;ttenburg</i> en <i>W&iacute;ttenburg</i> is goed verklaarbaar, omdat <i>-burg</i> alle determineerende beteekenis verloren heeft. Wat eindelijk het accent op de samenstellingen met <i>steeg</i> betreft, dat hangt af van een plaatselijk waardeeringsoordeel. In de meeste steden schijnt men het met <i>gracht</i>, <i>plein</i> op &eacute;ene lijn te stellen, en zoo spreekt de Amsterdammer dan ook van <i>Halvemaanste&eacute;g</i>, <i>Torenste&eacute;g</i>, <i>Balkinhetoogste&eacute;g</i>, <i>Heintjeshoekste&eacute;g</i>; te Rotterdam daarentegen schijnt men te accentueeren: <i>M&oacute;lsteeg</i>, <i>Ho&oacute;fdsteeg</i>.
+
+</p>
+<p>Ten slotte de plaatsnamen. Men kan zeggen: &#8220;Hij woont op den Dam, in de Meer&#8221;, vandaar: <i>Amsterd&aacute;m</i>, <i>Watergraafsme&eacute;r</i>, <i>Enkhu&iacute;zen</i>, <i>Blokz&iacute;jl</i>; maar: <i>Vo&oacute;rburg</i>, <i>Ve&eacute;nendaal</i>, en eveneens <i>V&eacute;nloo</i>, <i>&Oacute;ploo</i>, <i>H&eacute;ngeloo</i>, <i>Zw&iacute;jndrecht</i>, <i>D&oacute;rdrecht</i>, <i>S&aacute;ssenheim</i>, <i>N&uacute;nhem</i>, <i>A&uacute;dergem</i> (Brabant), <i>Sint O&eacute;denrode</i>.
+
+</p>
+<p>Nu konstateeren wij, dat het finale accent, het ware eenheidsaccent, veld wint ten koste van het initale waardeaccent; en
+wel, omdat de naam langzamerhand meer in waarde en beteekenis verliest, afslijt en zuiver formule wordt. De plaatsnamen volgen
+in deze de algemeene sociale richting der taal, en zij zullen te spoediger deze richting volgen, naarmate de plaatselijke
+taal een levendiger sociaal karakter draagt. Zoo zien wij het initiale accent vaak in finaalaccent veranderen. Maar zoo gebeurt
+het ook, dat sommige plaatsnamen verschillend worden uitgesproken. De bewoners zelf noemen hun woonplaats b.v. <i>Genemu&iacute;den</i>, omdat de naam voor hen tot simpele aanduidingsformule is afgesleten; terwijl personen daarbuiten ofwel het oorspronkelijke
+initiale accent n&ograve;g houden, of ook blijven houden, om de plaats van andere op <i>-muiden</i> te onderscheiden, en dus zeggen: <i>G&eacute;nemuiden</i>.
+
+</p>
+<p><i>6</i>. De <span class="letterspaced">spotnamen</span> van steden en dorpen berusten grootendeels op een bekrompen gevoel van plaatselijke genoegzaamheid en laatdunkendheid, dat
+ruime wederzijdsche waardeering, ja zelfs erkenning van volks- en stamgenootschap belet. Natuurlijk draagt een te nauw <a id="d0e16238"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16238">69</a>]</span>besloten-zijn binnen de wallen en een te eng vasthouden aan de plek, waar men geboren en getogen is, hiervan de meeste schuld.
+Z&oacute;o blijven de oude volkseigenheden stellig het best bewaard; maar de keerzijde der medaille is niet zelden kleingeestig chauvinisme
+en min vriendelijke verhouding vooral tot naburige steden en dorpen, somtijds zelfs onderlinge afgekeerdheid, die voorheen
+tot bloedige vechtpartijen aanleiding gaf.
+
+</p>
+<p>Nu moet men deze afgekeerdheid ook weer niet te hoog aanslaan. Het mag dwaas lijken, dat men de Leeuwarders en Dokkumers elkaar
+als <i>Leeuwarder Galgelappers</i> en als <i>Dokkumer Garnaten</i> hoort uitschelden, en evenzeer, dat Amsterdammers en Haarlemmers elkaar spottend de namen van <i>Koeketers</i> en <i>Muggen</i> toevoegden,&#8212;men moet ook open oog hebben voor de komische zijde van het geval en in aanmerking nemen, dat de spotnaam veelal
+boozer lijkt dan de bedoeling en niet zelden slechts een onschuldige, typische en typeerende uiting van schalkschen spotlust
+is. Somtijds is de spotnamen zelfs een eerenaam.
+
+</p>
+<p>De plaatselijke spotnamen zijn oud en levenskrachtig; ook teelt de volksgeest telkens weer nieuwe, al is het in mindere mate.
+Kieskeurig is het volk hierin allerminst. De namen berusten op een geschiedkundig feit, op het wapen van de stad, op een bijzonder
+voorval, waarvan dan de belachelijke zijde het sterkst belicht wordt; andere zijn ontleend aan een bijzonderen tak van handel,
+van nering of bedrijf, of danken hun ontstaan aan de een of andere plaatselijke lekkernij. Van de tallooze spotnamen laat
+ik hier de meest bekende volgen. Plaatsruimte belet mij, telkens de verklaring er bij te voegen; laat ik hiervoor verwijzen
+naar het desbetreffende hoofdstuk in <span class="smallcaps">Winkler&#700;s</span> Studi&euml;n in Nederlandsche Namenkunde, bl. 3 vlg. en naar <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek III, bl. 197 vlg. Het talrijkst zijn de spotnamen in de Friesche en Vlaamsche gewesten.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Friesland</span>. Leeuwarden: <i>Speknekken</i> en <i>Galgelappers</i>. &#8220;De Leewarders, omdat se soo skriel waren, dat se gien nije galge betale <a id="d0e16272"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16272">70</a>]</span>waden, die hewwe daar fan de bijnaam kregen van <i>Leeuwarder Galgelappers</i> tot &#700;e dag fan fandaag toe.&#8221;
+
+</p>
+<p>Harlingen: <i>Tobbedounsers</i>, d.i. Tobbedansers, daar de Harlinger stoffenverwer als &#700;t ware te dansen stond in de tobbe.
+
+</p>
+<p>Sneek: <i>D&uacute;mkefretters.</i> D&uacute;mkes zijn een bijzonder soort klein gebak in vorm en groote als een mansduim.
+
+</p>
+<p>Bolsward: <i>Oaljekoeken</i> (oliekoeken, worden bedoeld lijnkoeken).
+
+</p>
+<p>Hallum: <i>Koekefretters</i>.
+
+</p>
+<p>Dokkum: <i>Garnaten</i> (Garnalen). Hoe ze aan dien naam kwamen, wordt uitvoerig verteld in de Rimen ind Teltsjes fen de Broarren Haltertsma.
+
+</p>
+<p>Franeker: <i>Klokkedieven</i>, omdat het wapenschild hunner stad een gouden klok vertoont op een blauw veld. Ook de ingezetenen van Oudewater, Delfzijl,
+Schermerhorn en Carolinensijl (Oost-Friesland) dragen dezen naam.
+
+</p>
+<p>Ameland: <i>Balkedieven</i>, immers hun wapenschild vertoont op de eene helft drie balken; verder <i>Schalken</i> en <i>Guiten</i>.
+
+</p>
+<p>Workum: <i>Brijbekken</i>, hetzij van <i>brij</i>, hetzij van het eigenaardig rollen der <i>r</i>, dat de Hollander <i>brouwen</i> heet. Men zegt dit ook van de Zwollenaars.
+
+</p>
+<p>Hindeloopen: <i>Tjeunken</i>, oorsprong onbekend; ook wel <i>Uilen</i>.
+
+</p>
+<p>Staveren: <i>Ribbekliuwers,</i> van het eigenaardige, snel-vorderende schaatsenrijden (<i>ribben</i> wijst op een overoud gebruik van te rijden op koeribben), dat men &#8220;klauwen&#8221; noemt.
+
+</p>
+<p>Berlikum: <i>Hounefretters</i> (Hondevreters), wellicht naar aanleiding van een gevelsteen, voorstellende een hond in een pan.
+
+</p>
+<p>Peasum: <i>Hountsjes</i> (Hondjes).
+
+</p>
+<p>Wierum: <i>Katsjes</i> (Katjes).
+
+</p>
+<p>Winaldum en Baard: <i>Katten</i>.
+
+</p>
+<p>Midlum: <i>Rotten</i>.
+
+</p>
+<p>Warga: <i>Br&ecirc;gebidlers</i> (Bruggebedelaars), vanwege den bruggetol.
+
+</p>
+<p>Ureterp: <i>Oanbreide Hoasen</i> (Aangebreide Kousen).
+
+</p>
+<p>Eernewoude: <i>Luzeknippers</i>.
+<a id="d0e16388"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16388">71</a>]</span></p>
+<p>Warns: <i>Skiepeloarten</i> (Schapekeutels).
+
+</p>
+<p>Winsum: <i>Spinsekken</i> (Spinzakken), daar zij eertijds het gesponnen garen in groote zakken naar de naburige stad brachten.
+
+</p>
+<p>Irnsum: <i>Kattekneppelders</i> (Kattenknuppelaars), een naam, die met het bekende kermisvermaak samenhangt (I, bl. 140, 269).
+
+</p>
+<p>Rinsumageest: <i>Hounewippers</i> (Hondewippers), van een soortgelijk kermisvermaak.
+
+</p>
+<p>Sint-Anna-Parochie: <i>Raapkoppen</i>.
+
+</p>
+<p>Onze-Lieve-Vrouwen-Parochie: <i>Wortelkoppen</i>.
+
+</p>
+<p>Oldeboorn: <i>Toermjitters</i> (Torenmeters). In de XVII<sup>e</sup> eeuw zou te Oldeboorn een nieuwe kerktoren gebouwd worden. Het moest de hoogste toren worden, hooger zelfs dan die van Tzum.
+De Boornsters vaardigden dus twee man af, om den Tzummer toren te meten. Maar toen zij na volbrachten arbeid in de herberg
+zaten, wisten de Tzummers listiglijk een paar ellen van het touw af te snijden. Van daar de spotnaam van
+
+</p>
+<p>Tzum: <i>Lyntjesniders</i> (Lijntjesnijders).
+
+</p>
+<p>Grouw: <i>Tsjiisfordounsers</i> (Kaasverdansers). Een groepje lustige Grouwsters hadden eens geen geld meer, om den speelman te betalen. Een van de dansers
+deed dit toen met kaas uit zijns vaders pakhuis.
+
+</p>
+<p>Akkrum: <i>Skytstoelen</i>. Of deze meubels te Akkrum bijzonder mooi waren? Zulk een oud meubelstuk uit het begin der XVIII<sup>e</sup> eeuw, dat gespaard bleef, vertoont niets opmerkelijks. W&egrave;l opmerkelijk is het rijmpje, dat er op geschilderd staat:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>In &#700;t jaer 1710
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Werd ick voor het eerst gesien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ick was versierd al nae behooren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als kackstoel voor den eerstgeboren
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Uyt de houwlickstrou
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Geert Ackrum en syn vrouw.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Makkum: <i>Str&acirc;njutten</i> (Strandroovers). Daarentegen is <i>Miigen</i> een eerenaam, want hij wijst er op, dat de Makkumers dit Friesche <a id="d0e16466"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16466">72</a>]</span>woord, dat &#8220;magen, bloedverwanten&#8221;, in &#700;t bijzonder &#8220;neven, kleinzonen&#8221; beteekent, nog in eere houden.
+
+</p>
+<p>Lollum: <i>Stippers</i>. Door <i>stip</i> wordt een mager sausje aangeduid.
+
+</p>
+<p>Molkwerum: <i>Tsjoensters</i> (Heksen) heeten de vrouwen.
+
+</p>
+<p>Birdaard: <i>Skiepekoppen</i> (Schapekoppen).
+
+</p>
+<p>Wirdum: <i>Toerkefretters</i> (Torentjevreters), dewijl zij in 1680 een der beide kerktorens, toen de geldmiddelen gering waren, voor afbraak verkochten.
+
+</p>
+<p>IJlst (Drylst): <i>Kjipmantsjes</i> (Koopmannetjes), een soort moppen.
+
+</p>
+<p>Zie verder nog het rijke materiaal bij <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> t.a.p. I. bl. 288&#8211;294.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Groningen</span>. Groningen: <i>Molboonen</i> (Kindersnoeperij), <i>Kluunkoppen</i> (<i>Kluun</i> is een bijzonder soort bier), <i>Klaereproevers</i>.
+
+</p>
+<p>Delfzijl: <i>Klokkedieven</i>, <i>Krabben</i>. Men beweert, dat de bewoners een ruim geweten hebben, wat het plunderen van gestrande schepen betreft. Bij ongeluk komt
+eensdaags een <i>Delfsylster</i> in den hemel. Maar een <i>Damster</i> (Appingedam en Delfzijl kunnen elkaar niet zetten) weet den H. Petrus, die met de zaak verlegen is, goeden raad te geven.
+Een paar engelen moeten buiten de hemelpoort roepen: &#8220;Een schip in nood!&#8221; Aldus geschiedt, en ziedaar, bij &#700;t hooren van dien
+kreet snelt de <i>Delfsylster</i> naar buiten, zoo hard hij loopen kan.
+
+</p>
+<p>Wagenborgen: <i>Aardappeldoggen</i>.
+
+</p>
+<p>Ter Munten: <i>Koedieven</i>.
+
+</p>
+<p>Zuidlaren: <i>Witmakers.</i>
+
+</p>
+<p>Uskwerd: <i>Metworsten</i>.
+
+</p>
+<p>Meeden: <i>Ketelschijters</i>.
+
+</p>
+<p>Grijpskerk: <i>Smalruggen</i>.
+
+</p>
+<p>Garnwerd: <i>Gortvreters</i>.
+
+</p>
+<p>Bafloo: <i>Koarschoevers</i> (Kaarschuivers).
+
+</p>
+<p>Winsum: <i>Gladhakken</i>.
+
+</p>
+<p>Bedum: <i>Geutslikkers</i>.
+
+</p>
+<p>Holwierde: <i>Doofpotten</i>.
+<a id="d0e16589"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16589">73</a>]</span></p>
+<p>Ezinge en Sauwert: <i>Koevreters</i>.
+
+</p>
+<p>Onderdendam en Niehove: <i>Poepen</i>.
+
+</p>
+<p>Den Andel: <i>Turken</i>.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Drente</span>. Meppel: <i>Muggespuiters</i> of <i>Muggen</i>. Een groote muggenzwerm omzweefde eens de spits van den toren te Meppel. De burgers dachten, dat het rook was, en begonnen
+den vermeenden torenbrand te blusschen. Men denke aan de Maneblusschers van Mechelen en Middelburg. Een anderen naam, de <i>Kloeten</i>, danken zij aan de groote kluiten boter, die nog tot in de tweede helft van verleden eeuw door de boeren uit den omtrek daar
+ter markt werden gebracht.
+
+</p>
+<p>Grolloo: <i>Knollen</i>.
+
+</p>
+<p>Anderen: <i>Moeshappers</i>,
+
+</p>
+<p>Elp: <i>Koekoeken</i>.
+
+</p>
+<p>Annen: <i>Oelen</i>.
+
+</p>
+<p>Assen: <i>Straatslipers</i>, <i>Tellerlikkers</i> en <i>Biggen</i>.
+
+</p>
+<p>Borger: <i>Sch&ouml;ttellikkers.</i>
+
+</p>
+<p>Broekskreek (d.i. Mantinge, Balinge en Garminge): <i>Stalpoalen</i>.
+
+</p>
+<p>Buinen: <i>Poepen</i>.
+
+</p>
+<p>Duurse: <i>Geldbeurzen</i> en <i>Boksen</i>.
+
+</p>
+<p>Dwingeloo: <i>Doeven</i>.
+
+</p>
+<p>Eelde: <i>Hekkenspringers</i> en <i>Geelgatten</i>.
+
+</p>
+<p>Zie verder Nieuwe Drentsche Volksalmanak 1903, bl. 55.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Overijssel</span>. Zwolle: <i>Blauwvingers</i>. In 1682 viel te Zwolle de toren van de Sint-Michiels kerk in. Het klokkenspel werd aan Amsterdammers verkocht, die den aanmerkelijken
+prijs in louter dubbeltjes betaalden, waaraan de Zwollenaars zich blauwe vingers konden tellen.
+
+</p>
+<p>Kampen: <i>Steuren</i>. Naar verluidt, vingen de Kampenaars oudtijds in hun rivier eens een reusachtigen steur. Met het oog op een gastmaal, dat
+zij over eenigen tijd wilden aanrichten, werden zij te rade, hem voorloopig nog wat te laten zwemmen; en om hem naderhand
+beter te kunnen vinden, bonden zij hem een bandje met <a id="d0e16699"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16699">74</a>]</span>een belletje om den hals. Men zegt, dat een echte Kampenaar, als hij over de IJsselbrug gaat, nog heden altijd in &#700;t water
+tuurt, of de steur er soms nog is, want: &#8220;Je kunt het toch maar nooit weten.&#8221;&#8212;Ik maak hier de opmerking, dat de spotnamen
+in vele gevallen samenhangen met een domineerenden karaktertrek van de bevolking: vasthoudendheid, gierigheid, sluwheid, bekrompenheid
+enz. Nu is het een feit, dat men meestal de minder gunstige hoedanigheden bij zijn gebuur opmerkt en de gunstige over het
+hoofd ziet.
+
+</p>
+<p>Blankenham: <i>Brijhappers</i>.
+
+</p>
+<p>Blokzijl: <i>Katten</i>.
+
+</p>
+<p>Genemuiden: <i>Rudekikkers</i> en <i>Ruusvorens</i>.
+
+</p>
+<p>De Kuinder: <i>Kroggen</i>.
+
+</p>
+<p>Zwartsluis: <i>Bleien</i> of <i>Bleisteerten</i>.
+
+</p>
+<p>Hengeloo: <i>Windmakers</i>.
+
+</p>
+<p>Delden: <i>Kwekkeschudders</i>.
+
+</p>
+<p>Oldenzaal: <i>Gruppendrieters</i>, d.i. die hun behoefte doen in een greppel.
+
+</p>
+<p>Deventer: <i>Stokvisschen</i>, <i>Poepen</i> en <i>Geutendrieters</i>.
+
+</p>
+<p>Borne: <i>Meelvreters</i>.
+
+</p>
+<p>Over de benaming <i>Tukker</i> voor Twentenaar is veel geredetwist. De waarschijnlijkste afleiding lijkt mij die van <i>tukker</i>, een vogeltje, dat zich veel in de eenzame heidestreken van Twente ophoudt; elders draagt het den naam van <i>heikneutje</i> of <i>robijntje</i>. Naar dezen vogel zijn dan ook verscheidene Twentsche hoeven benaamd, en deze vindt men steeds aan den heikant. In de volkstaal
+noemt men de heidebewoners vaak <i>Heettukkers</i>: Driem. Bladen VII, bl. 84; VIII, bl. 51; anders VIII, bl. 92. Laat ik hier terloops aan de zegswijze herinneren: &#8220;Ij kommt
+oet &#700;t land van de Tukkers, woar ze onzen leeven H&egrave;&egrave;r &#8220;Doe&#8221; neumt.&#8221;
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Gelderland</span>. Nijmegen: <i>Knotsendragers</i>.
+
+</p>
+<p>Zutfen: <i>Metworsten</i>.
+
+</p>
+<p>Lochem: <i>Koolhazen</i>.
+
+</p>
+<p>Doesburg: <i>Mosterdpotten</i>.
+<a id="d0e16802"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16802">75</a>]</span></p>
+<p>Enspijk: <i>Hanenknippers</i>. Deze benaming zou het gevolg zijn van een artikel in de Tielsche Courant, waarin de inwoners van Enspijk als &#8220;Enspiksche
+Hanenknippers&#8221; werden begroet. Men zou daar nl. hebben voorgesteld, ter gelegenheid van het kroningsfeest den 12<sup>den</sup> Mei 1874 tot opluistering der feestelijkheid hanen, van hun vederen ontdaan, tegen elkander te laten vechten; zie het opstel
+van <span class="letterspaced">Anspach</span> in De Navorscher XXVI, bl. 264.
+
+</p>
+<p>Nunspeet: <i>Knutten</i> en <i>Huibasten</i>. Hieronder verstaat men personen, die veel wei of hui in hun &#8220;bast&#8221; drinken.
+
+</p>
+<p>Driel: <i>Vleescheters</i>. De bewoners van Driel hadden in de Middeleeuwen een kerkelijke vergunning, waarbij hun werd toegestaan, ook in den Vastentijd
+zuivel- en vleeschspijzen te gebruiken: <span class="letterspaced">Kist</span>, Kerkelijk Archief I, bl. 176, III, bl. 469.
+
+</p>
+<p>Elburg: <i>Pepernoten</i>.
+
+</p>
+<p>Harderwijk: <i>Bokkingkoppen</i>.
+
+</p>
+<p>Uddel: <i>Heugters</i>.
+
+</p>
+<p>Haaften: <i>Kraaien</i>.
+
+</p>
+<p>Ek en Ingen: <i>Kladden</i>.
+
+</p>
+<p>Zoelen: <i>Kozakken</i>. In 1814 was daar een troep kozakken gelegerd, die weigerden het veld te ruimen, nu hun diensten niet meer noodig waren.
+Op bevel van den souvereinen vorst moest nu de Tielsche schutterij in samenwerking met den landstorm deze plunderzieke gasten
+verjagen; zie Driem. Bladen III, bl. 54.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Utrecht</span>. Amersfoort: <i>Keisleepers</i> of <i>Keitrekkers</i>. De bewoners vonden nl. eens op een heideveld een zeer grooten keisteen. Triomfantelijk sleepten zij hem naar de stad, en
+plaatsten hem op de Varkenmarkt (1661).
+
+</p>
+<p>IJsselstein: <i>Apenluiders</i>, dewijl zij eens bij vergissing de doodsklok luidden voor een dooden aap: De Navorscher IV, Bijblad, bl. XXXVIII.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Limburg</span>. Weert: <i>Rogstekers</i>. Men verhaalt, dat er oudtijds een vrachtkar o.a. met rog beladen van Antwerpen naar Roermond reed. Bij Weert viel een rog
+van de kar en bleef in het wagenspoor liggen. Een Weertenaar zag het hem onbekende gedrocht en liep verschrikt <a id="d0e16882"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16882">76</a>]</span>naar de stad om hulp te halen. Gewapend trok men er op uit, dreef den rog een spiets door het lijf en voerde hem als oorlogsbuit
+zegepralend naar het stadje mee.
+
+</p>
+<p>Nederweert: <i>Pinstekers</i>.
+
+</p>
+<p>Venloo: <i>Wannevliegers</i>. Een snaak had doen uitroepen, dat hij met behulp van twee wannen over den Lichtenberg zou vliegen. Toen de burgerij vergaderd
+was, vroeg hij, of ze al ooit een mensch hadden zien vliegen. Neen, riep het volk. Welnu, hernam hij, dan zult gij het ook
+heden niet zien, en maakte zich met het te voren opgehaalde geld uit de voeten. Naar een eigenaardige gebaksoort spreekt men
+ook van Venloosche <i>Moppen</i>. Door de Blerikschen worden de Venlonaars <i>Reubeslikkers</i> (Raapslikkers) genoemd.
+
+</p>
+<p>Blerik: <i>Wortelepinnen</i>, door de Venlonaars aldus genoemd. Vergelijk de spotnamen van St-Anna-Parochie en Onze-Lieuwe-Vrouwen-Parochie.
+
+</p>
+<p>Venraay, Horst enz.: <i>Peelhazen</i>.
+
+</p>
+<p>Helden: <i>Kuzen</i>.
+
+</p>
+<p>Sittard: <i>Laammekers</i>. Lam maken = zwaar op de hand zijn. De Sittardenaars zelf bedoelen: zich op hun manier ten koste van anderen vermaken.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Noord-Brabant</span>. Heusden: <i>Wieldraaiers</i>. Het stadje voert een wiel in zijn wapen.
+
+</p>
+<p>Os: <i>Dubbeltjessnijders</i>.
+
+</p>
+<p>Werkendam: <i>Brijbroeken</i>.
+
+</p>
+<p>Woudrichem: <i>Mosterdpotten</i>.
+
+</p>
+<p>Schijndel: <i>Hopbellen</i>.
+
+</p>
+<p>Uden: <i>Kaaieschijters</i>.
+
+</p>
+<p>Sint-Oedenrode: <i>Papbuiken</i>.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Zeeland</span>. Cadzand: <i>Peren</i>. Dit <i>pere</i> is het Fransche <i>p&egrave;re</i> en wordt gebezigd tusschen personen van ongeveer gelijken leeftijd in de vertrouwlijke omgangstaal.
+
+</p>
+<p>Middelburg: <i>Maanblusschers</i>. Het schijnen van de maan op den toren werd voor brand gehouden. Men noemt ze ook <i>Schavotbranders</i>.
+<a id="d0e16978"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16978">77</a>]</span></p>
+<p>Vlissingen: <i>Flesschedieven</i>, van de flesch op het wapenschild.
+
+</p>
+<p>Goes: <i>Ganzekoppen</i>, van de gans in het wapen.
+
+</p>
+<p>Zierikzee: <i>Koedieven</i>, <i>Steenkoopers</i>, <i>Torenkruiers</i>.
+
+</p>
+<p>Axel: <i>Aardappelkapers</i>.
+
+</p>
+<p>Zaamslag: <i>Strooplikkers</i>.
+
+</p>
+<p>Sluis: <i>Windmakers</i>.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Noord-Holland</span>. Schagen: <i>Roodjes</i>. Naar men beweert hebben vele Schagenaars rossig haar.
+
+</p>
+<p>Alkmaar: <i>Gortzakken</i>, ter oorzake van de vele grutterijen. Ook <i>Ketelkruipers</i>.
+
+</p>
+<p>Schermerhorn: <i>Mollen</i>, naar den mol in het wapen.
+
+</p>
+<p>Langendijk: <i>Koolstruiken</i>, omdat in de vier dorpen, die den Langendijk vormen, kool de hoofdteelt is.
+
+</p>
+<p>Egmond aan Zee: <i>Vischteven</i>, men denke aan de Tsjoensters van Molkwerum.
+
+</p>
+<p>Groot Schermer: <i>Wildjes</i>, naar hun woest gedrag bij het kermishouden.
+
+</p>
+<p>Oostzaan: <i>Kooleters</i>.&#8212;Men noemt ze ook het <i>Volk van Klaas Kompaan</i>, een naam, dien zij te danken hebben aan hun ouden dorpsgenoot, den beruchten Oostzaner kaper <span class="smallcaps">Claes Gerritsz Compaen</span>; zie <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, De Zaansche Volkstaal, bl. 488.
+
+</p>
+<p>Zaandam: <i>Galgezagers</i>. De oorsprong ligt in het omzagen van de galg, waaraan de schuldigen van het Zaandammer turfoproer (Mei 1678) hingen: <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, t.a.p. bl. 223.
+
+</p>
+<p>Amsterdam: <i>Koeketers</i>, een zeer oude spotnaam. Maar men zegt het ook van de Zaandammers, en eveneens van de inwoners van de Koog, Krommenie en
+Uitgeest. Die van Medemblik, Hoorn, De Kreil, De Beemster en Jisp heeten <i>Moppen</i>.
+
+</p>
+<p>Texel: <i>Kwallen</i>.
+
+</p>
+<p>Den Helder: <i>Traanbokken</i>.
+
+</p>
+<p>Enkhuizen: <i>Vijgen</i>.
+
+</p>
+<p>Hoorn: <i>Krentebollen</i>.
+
+</p>
+<p>Lutjebroek: <i>Uilen</i>.
+<a id="d0e17105"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17105">78</a>]</span></p>
+<p>Heiloo: <i>Rapenplukkers</i>.
+
+</p>
+<p>Ursem: <i>Langslapers</i>.
+
+</p>
+<p>Monnikendam: <i>Monnikentroeters</i>.
+
+</p>
+<p>Purmerland: <i>Platpooten</i>.
+
+</p>
+<p>Zaandijk: <i>Krentekakkers</i>.
+
+</p>
+<p>Westzaan: <i>Kroosduikers</i>.
+
+</p>
+<p>Wormer: <i>Boonpeulen</i>, <i>Steenegooiers</i>, <i>Uilen</i>.
+
+</p>
+<p>Wormerveer: <i>Gladooren</i>.
+
+</p>
+<p>Broek-in-Waterland: <i>Vinken</i>.
+
+</p>
+<p>Beverwijk: <i>Klapbessen</i>.
+
+</p>
+<p>Assendelft: <i>Kiplanders</i>, <i>Spanjaarden</i>.
+
+</p>
+<p>Haarlem: <i>Muggen</i>.
+
+</p>
+<p>Naarden: <i>Kalven</i>.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Zuid-Holland</span>. Leiden: <i>Peueraars</i>, <i>Blauwmutsen</i>, <i>Hondendooders</i> en <i>Sleuteldragers</i>, het laatste weer naar de sleutels in het wapen.
+
+</p>
+<p>Delft: <i>Kalfschieters</i>. In &#700;t jaar 1574 wilden eenige Spanjaarden een aanslag op Delft beproeven. Maar tijdig ontdekt zijnde werd hun, toen ze al
+lang buiten schot waren, een hagelbui van kogels achterna gezonden. Slechts een kalf werd hierdoor gedood: De Navorscher III,
+bl. 373.
+
+</p>
+<p>Gouderak: <i>Rakkers</i>, berustend op volksetymologie.
+
+</p>
+<p>Schiedam: <i>Toovenaars</i>. Men zegt: &#8220;Twintig van Schiedam, negentien kunnen tooveren.&#8221;
+
+</p>
+<p>Hillegom: <i>Hangkousen</i>.
+
+</p>
+<p>Den Haag: <i>Ooievaars</i> (naar het wapen), <i>Waterkijkers</i>, <i>Bluffers</i>.
+
+</p>
+<p>Gouda: <i>Gapers</i>.
+
+</p>
+<p>Oudewater: <i>Klokkedieven</i>, vgl. Franeker, Delfzijl enz.
+
+</p>
+<p>Rotterdam: <i>Kielschieters</i>, omdat zij een bootje, dat met de kiel naar boven in de Maas dreef, voor een walvisch hielden, waarop zij hun geweren afvuurden.
+
+</p>
+<p>Dordrecht: <i>Schapedieven</i>.
+
+</p>
+<p>Den Briel: <i>Zeelepers</i> en <i>Puiers</i>.
+
+</p>
+<p>Gorichem: <i>Blieken</i>.
+<a id="d0e17260"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17260">79</a>]</span></p>
+<p>De <span class="letterspaced">Zuidnederlandsche</span> spotnamen zijn zeer talrijk. Dit strookt wel is waar met den opgewekten, levendigen, schalkschen gemoedsaard van Vlamingen
+en Brabanders. Maar als de gemoedsaard den doorslag geeft, dan is het vreemd, dat juist de zuidelijke provinci&euml;n van Noord-Nederland
+zoo betrekkelijk arm aan spotnamen zijn, terwijl zij hoogtij vieren in de Friesche gedeelten en in Noord-Holland met zijn
+rijken Frieschen inslag. Het wil mij voorkomen, dat woelzucht en onbuigzaamheid, uitbottend in twist en tweedracht, in dezen
+tot een overeenkomstig partikularisme hebben gevoerd.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">West-Vlaanderen</span>. Brugge: <i>Zotten</i>.
+
+</p>
+<p>Kortrijk: <i>Pastei-eters.</i>
+
+</p>
+<p>Diksmuiden: <i>Boterkoppen</i>.
+
+</p>
+<p>Meenen: <i>Taartenbakkers</i> en <i>Wagenwielvangers</i>.
+
+</p>
+<p>Poperingen: <i>Keikoppen</i> en <i>Gekken</i>.
+
+</p>
+<p>Heist-op-Zee: <i>Keuns</i> (Konijnen).
+
+</p>
+<p>Blankenberge: <i>Geernaarts</i>, d.i. Garnalen, vergelijk den spotnaam der Dokkumers.
+
+</p>
+<p>Nieuwkerke: <i>Schapen</i>.
+
+</p>
+<p>Yperen: <i>Kinders</i>. Deze naam heeft een loffelijke beteekenis. Hij is, volgens de overlevering, ontleend aan een gezegde van Margaretha, wier
+zoon Willem van Dampierre door geldelijke bijdragen van de bewoners van Yperen uit de gevangenschap der Turken was bevrijd.
+&#8220;Het zijn onze kinders van Yperen&#8221;, zou Margaretha gezegd hebben, &#8220;die ons dit bewijs van liefde hebben gegeven.&#8221; Zie Belgisch
+Museum I, bl. 270.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Oost-Vlaanderen</span>. Gent: <i>Heeren</i> en <i>Stroppedragers</i>; zie Volkskunde XXIII, bl. 242.
+
+</p>
+<p>Dendermonde: <i>Knaptanden</i>.
+
+</p>
+<p>Baasroode: <i>Kalefaters</i>.
+
+</p>
+<p>Opdorp: <i>Platte Keesboeren</i>.
+
+</p>
+<p>Ninove: <i>Wortels</i>.
+
+</p>
+<p>Ronse: <i>Zotten</i>, <i>Vliegenvangers</i> en <i>Slekkentrekkers</i>.
+
+</p>
+<p>Oudenaarde: <i>Boonenknoopers</i>. Men noemt ze ook <i>Kiekefreters</i>.
+<a id="d0e17368"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17368">80</a>]</span></p>
+<p>Dat komt z&oacute;&oacute;: De Gentenaars lieten voortijds de kiekens en ander pluimgedierte op de markt te Oudenaarde opkoopen. Toen ze
+nu eens, om Philips den Goeden rijkelijk te kunnen onthalen, volgens de Oudenaarders hierin wat te radikaal te werk gingen,
+trachtten deze hen dit te beletten en voegden hun toe: &#8220;Wij kunnen zelf onze kiekens wel opvreten&#8221;; zie Belgisch Museum V,
+bl. 440.
+
+</p>
+<p>Geeraartsbergen: <i>Bergkruipers</i>.
+
+</p>
+<p>Onkerzele: <i>Tooverheksen</i>, vgl. de <i>Toovenaars</i> van Schiedam.
+
+</p>
+<p>Mendonk: <i>Palingstroopers</i>.
+
+</p>
+<p>Wachttebeke: <i>Zotten</i>.
+
+</p>
+<p>Moerbeke: <i>Smeerkoeketers.</i>
+
+</p>
+<p>Exaarde: <i>Blauwbuiken</i>.
+
+</p>
+<p>Aalst: <i>Witvoeten</i>, <i>Draaiers</i> en <i>Ajuinen</i>.
+
+</p>
+<p>Akkergem: <i>Koolkappers</i>.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Limburg</span>. Neerpelt: <i>Torenblusschers</i>.
+
+</p>
+<p>Peer: <i>Muggeblusschers</i>, vgl. de Muggespuiters van Meppel.
+
+</p>
+<p>Hasselt: <i>Beekrotten</i> (maar slechts de Hasselaars, die op de Beek wonen, vgl. bl. 15).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Antwerpen</span>. Antwerpen: <i>Sinjoren</i>. In dezen naam schuilt een herinnering aan den Spaanschen tijd, toen de aanzienlijke Antwerpenaren den Spaanschen titel van
+<i>Se&ntilde;or</i> droegen.
+
+</p>
+<p>Mechelen: <i>Maneblusschers</i>, zie Volkskunde XXI, bl. 236.
+
+</p>
+<p>Turnhout: <i>Muggeblusschers</i>, vgl. Peer en Meppel.
+
+</p>
+<p>Lier: <i>Schapekoppen</i>.
+
+</p>
+<p>Rethy: <i>Kortooren</i>.
+
+</p>
+<p>Ramsel: <i>Poteerddabbers</i>.
+
+</p>
+<p>Huigene: <i>Eters</i>.
+
+</p>
+<p>Meerhout: <i>Katten</i> en <i>Knikkers</i>.
+
+</p>
+<p>Arendonk: <i>Gorteters</i>, <i>Tjokkers</i> en <i>Pinnekenmakers</i>.
+
+</p>
+<p>Poppel: <i>Janhagelmannen</i>.
+
+</p>
+<p>Liezele: <i>Pieren</i>.
+
+</p>
+<p>Breendonk: <i>Meutes</i> (nuchtere kalven).
+
+</p>
+<p>Hoboken: <i>Mestblusschers</i>.
+<a id="d0e17516"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17516">81</a>]</span></p>
+<p>Wilrijk: <i>Geitekoppen</i>.
+
+</p>
+<p>Bornhem: <i>Boschkrabbers</i>.
+
+</p>
+<p>Gierle: <i>Schijters</i>.
+
+</p>
+<p>Hove: <i>Keeskoppen</i>.
+
+</p>
+<p>Loenhout: <i>Pezerikken</i> en <i>Moeszakken</i>.
+
+</p>
+<p>Oost-Halle: <i>Joden</i>.
+
+</p>
+<p>West-Halle: <i>Smousen</i>.
+
+</p>
+<p>Willebroek: <i>Vaartkapoenen</i>.
+
+</p>
+<p>Hoogstraten: <i>Speelzakken</i>.
+
+</p>
+<p>Brecht: <i>Struiven</i>, <i>Halfhouten</i> en <i>Mastendoppen</i>.
+
+</p>
+<p>St. Amands: <i>Gipsheeren</i>.
+
+</p>
+<p>Zoersel: <i>Drijvers</i> en <i>Kluppelaars</i>.
+
+</p>
+<p>Ook hier weer, zooals men ziet, naast louter smaadnamen, verscheidene benamingen aan nering en bedrijf of aan plaatselijke
+eigenaardigheden ontleend.
+
+</p>
+<p>Volge nu een keuze uit het overgroote aantal der <span class="letterspaced">Brabantsche</span> spotnamen; voor de volledige opsomming en meer ampele verklaringen betreffende sagen raadplege men <span class="smallcaps">A. De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek III, bl. 197&#8211;241 en <span class="smallcaps">J.Th. de Raadt</span>, <span lang="fr">Les Sobriquets des communes belges (Bruxelles, 1904)</span>, <i>passim</i>.
+
+</p>
+<p>Beersel: <i>Keesboeren</i> en <i>Boterdieven</i>.
+
+</p>
+<p>Bertem: <i>Tuischers</i> (paardenkooplui).
+
+</p>
+<p>Boschvoorde: <i>Bessembinders</i>.
+
+</p>
+<p>Brussel: <i>Kiekefretters</i>. Deze schimpnaam zou opklimmen tot de XIV<sup>e</sup> eeuw, nl. tot den veldslag van Baesweiler, waar een sterk Brabantsch leger door de hertogen van Gulik en Gelder en den graaf
+van Berg totaal verslagen werd. Deze nederlaag wordt door den kroniekschrijver <span class="smallcaps">Jean Froissart</span> aan de gulzigheid der Brusselaars toegeschreven; er dient echter gezegd, dat hij slechts van zalm-, forel- en palingpastei
+spreekt, en niet uitdrukkelijk van kiekens gewaagt.
+
+</p>
+<p>Zij heeten verder: <i>Apendrillers</i>. Eens betrokken twee bejaarde burgers te middernacht op den toren van Wollendries (bij de Wolstraat) <a id="d0e17642"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17642">82</a>]</span>de wacht. Plotseling zagen zij een vreemdsoortig wezen het wachthuis binnendringen, en vol angst sloegen zij op de vlucht&#8212;voor
+een aap, zooals naderhand bleek.
+
+</p>
+<p>Diest: <i>Mostaardschijters;</i> zie Ons Volksleven IX, bl. 102.
+
+</p>
+<p>Dormaal: <i>Weerwolven</i> en <i>Vuurmannen</i>.
+
+</p>
+<p>Elsene: <i>Hondenknagers</i>; deze spotnaam dagteekent wellicht uit tijden van hongersnood.
+
+</p>
+<p>Esschene: <i>Patattenboeren</i>.
+
+</p>
+<p>Gooik: <i>Telloorlekkers</i>.
+
+</p>
+<p>Hal: <i>Vaantjesboeren</i>, van wege de processievaantjes.
+
+</p>
+<p>Leuven: <i>Peetermannen</i>. Sint Pieter is de patroonheilige van de stad. Men noemt ze ook de <i>Koeischieters</i>, omdat naar verluidt, de Leuvenaars een kudde hoornvee voor vijanden aanzagen. Zie Volkskunde V, bl. 169; Ons Volksleven
+VIII, bl. 38.
+
+</p>
+<p>Linkebeek: <i>Moeliedauwers</i>. Zij duwden eens iemand uit scherts in een moelie (baktrog); maar de grap liep verkeerd af.
+
+</p>
+<p>Messelbroek: <i>Kalotten</i>.
+
+</p>
+<p>Molenbeek: <i>Vaartkapoenen</i>; vgl. Willebroek.
+
+</p>
+<p>Schaarbeek: <i>Ezels</i>. Oud-Schaarbeek telde vele hoveniers en molenaars, die Brussel voorzagen van groenten en meel; het gewone vervoermiddel was
+een ezelkarretje.
+
+</p>
+<p>Scherpenheuvel: <i>Keerskatten</i>, naar de processiekaarsjes, die zij aan de pelgrims verkoopen.
+
+</p>
+<p>Sichem: <i>Heeren</i>. Ten tijde van Maria-Theresia zond het gemeentebestuur van Sichem, naar verluidt, een verzoekschrift naar de Generale Staten
+van Brabant, dat aldus aanhief: &#8220;Wij, Heeren van Sichem, vragen aan U lieden de toelating om eene merkt te mogen oprichten.&#8221;
+Waarop geantwoord werd:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Als gij sijt Heeren en wij lieden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan sal de merkt van Sichem nooit geschieden.&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Den spotnaam van <i>Heeren</i> draagt een groot aantal Brabantsche dorpen.
+
+</p>
+<p>St. Gillis: <i>Koolkappers</i>.
+
+</p>
+<p>Tienen: <i>Kw&ecirc;kers</i>. Tijdens een oorlog wilden de Tienenaars de <a id="d0e17735"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17735">83</a>]</span>Leuvenaars in een hinderlaag lokken, maar het gesnater der eenden waarschuwde den vijand; zie echter Ons Volksleven VIII,
+bl. 37.
+
+</p>
+<p>Men noemt ze ook <i>Maneblusschers</i> en <i>Boterpotten</i>, omdat ze in 1830 hun veste met boterpotten verdedigden.
+
+</p>
+<p>Ukkel: <i>Kersenkrakers</i>.
+
+</p>
+<p>Vilvoorde: <i>Peerdefretters</i>.
+
+</p>
+<p>Vorst-bij-Brussel: <i>Hondenfretters.</i>
+
+</p>
+<p>Wambeek: <i>Klaverboeren</i>.
+
+</p>
+<p>Zout-Leeuw: <i>Waterheeren</i>.
+
+
+
+<a id="d0e17770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17770">84</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e12097" href="#d0e12097src" class="noteref">1</a></span> Ik schrijf, afwijkend van de gebruikelijke schijfwijze, <i>Oor</i>europeesch enz. en niet <i>Oer</i>europeesch, omdat ik niet kan inzien, dat <i>oor</i>- hier een specifiek andere beteekenis zou hebben dan in <i>oor</i>sprong, <i>oor</i>konde, <i>oor</i>zaak enz. Terecht schrijft <span class="smallcaps">Prof. Van Helten</span> in het Tijdschrift voor Ned. Taal- en Letterkunde XXV (1906), bl. 63: &#8220;<i>Oor</i>germaansch, niet, zooals men vaak hoort of leest, <i>Oer</i>germaansch, dat een monster is met een hd. voor- en een nl. achterstuk&#8221;.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e12220" href="#d0e12220src" class="noteref">2</a></span> Ik volg hier en elders doorgaans de lijsten van <span class="smallcaps">Jan te Winkel</span>, de Noord-Nederlandsche tongvallen (Leiden 1809); voor het Zuidoostelijk gebied heb ik nut getrokken uit mijn persoonlijke
+onderzoekingen. Een goede, beknopte samenvatting geeft ook <span class="smallcaps">Te Winkel</span>&#700;s <span lang="de">Kurze Charasteristik der Nordniederl&auml;ndischen Dialekte</span> (<span class="smallcaps">Gall&eacute;e</span>, <span lang="de">Das niederl&auml;ndische Bauernhaus und seine Bewohner</span>, Utrecht 1909).
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13181" href="#d0e13181src" class="noteref">3</a></span> De klanknoteering van den Heer Baur heb ik behouden. Zijn <i>&aring;</i> beantwoordt ongeveer aan den <i>oa</i>-klank, de <i>&#382;</i> aan de <i>g</i> van het Fransche <i>gendre</i>.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13255" href="#d0e13255src" class="noteref">4</a></span> <i>De woegel op</i>: den wagen op, d.i. aan den gang.
+</p>
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a id="d0e13294" href="#d0e13294src" class="noteref">5</a></span> Sedert 1 Mei 1872 moeten in Noord-Brabant de vellingen en banden van de wielen der boerenkarren een breedte hebben van tenminste
+9&frac12; c.M.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13488" href="#d0e13488src" class="noteref">6</a></span> Zoo bestaat b.v. te Venloo een <i>gardeneerstaal</i>, d.i. tuiniers-, <i>G&auml;rtner</i>taal, die ten gevolge van het levendige handelsverkeer sterk onder Duitschen invloed staat; getuigen de woorden <i>slaat</i> (<i lang="de">Salade</i>), <i>gemeus</i> (<i lang="de">Gem&uuml;se</i>), <i>baan</i> (<i lang="de">Bahnhof</i>), <i>kappes</i> (<i lang="de">Kappeskohl</i>) e.a.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13531" href="#d0e13531src" class="noteref">7</a></span> De <i>g</i> is hier explosief.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e17771" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">De Volkskunst.</h2>
+<p>Staat de mensch tegenover God en de maatschappij als redelijk en maatschappelijk wezen, als zinnelijk wezen staat hij tegenover
+de natuur, en als zoodanig zijn zijne betrekkingen deels van praktischen, deels van theoretischen aard. Praktisch is hij werkzaam
+op ekonomisch gebied;&#8212;bij het volk, wij zagen het reeds, gaat de ekonomie geheel op in woningbouw en grondbeheer; theoretisch
+werkzaam toont hij zich in kunst en wetenschap. Immers de geest van den mensch is een spiegel van het heelal: een mikrokosmos.
+Maar die wereldopvatting is geen doode, volstrekt-passieve afspiegeling, maar veeleer tevens een opgewekte werkzaamheid. Want
+bij het aanschouwen voegt zich het w&egrave;l-bewuste omvatten en doordringen van het objekt, de reproduktie van het aanschouwde
+in beelden en vormen, kleuren en tonen, groepen en typen.
+
+</p>
+<p>Kunst is: <i>zelf-openbaring van den geest door belichaming van het ideale in de stof</i>. Zij beduidt een streven, met de beste zielekrachten in te grijpen in de buitenwereld, en kan zelfs beschouwd worden als
+een worstelen om bezit en behoud van de ideale goederen des levens. De volkskunst streeft niet steeds naar de hoogste idealen;
+maar zij volgt toch ook den zieledrang, te scheppen en te belichamen, en met streelende zelfvoldoening vermeit zij zich in
+hetgeen verstand en wil en fantasie konden wrochten. En waar het scheppend vermogen te kort schiet, daar neemt het volk volle
+welbehagen in de bevrediging van zijn navolgingsdrift. De enkeling kan als volwassene met zijn nuchter verstand de momenten
+van lust en welbehagen meestal zelfs niet meer bevatten, die de speeldrift hem als kind zoo ruimschoots toedeelde. Maar het
+volk leeft en blijft leven, evenals <a id="d0e17781"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17781">85</a>]</span>het kind, in een tooverland van fantasie; zijn navolgingsdrift is speeldrift, en die speeldrift verwekt den lust te zingen,
+te rijmen, te bouwen, te schilderen, te sieren. In dezen zin mag men zeggen, dat ook bij de hoogere, de kultuurkunst, de speeldrift
+ten grondslag ligt.
+
+</p>
+<p>Want <span class="letterspaced">volkskunst</span> en <span class="letterspaced">kultuurkunst</span>, of, zoo men wil, beschavingskunst<a id="d0e17791src" href="#d0e17791" class="noteref">1</a>, zijn geen wezenlijk-verschillende begrippen; zij berusten beide op dezelfde aesthetische grondvesten, gelegd in den bodem
+der &eacute;envormige menschelijke natuur. Principieele verschillen bestaan tusschen volkskunst en kultuurkunst evenmin als tusschen
+de kunstuitingen der kultuurvolken en die der natuurvolken, hoe ruw en tastend deze laatste dan ook zijn mogen.
+
+</p>
+<p>Wat de volkskunst soms mangelt aan scheppend kunnen of aan bewuste stelselmatigheid, dat wint zij niet zelden in oorspronkelijkheid,
+in spontane&iuml;teit van uitingsvermogen, in frischheid van opspattende levenskracht. Teert de kultuurkunst op konventioneelen
+vormenschat en slijt zij droeve dagen in kwijnende bloedarmoede, dan kan de volkskunst haar versche levenskracht in de aderen
+gieten. Al mist zij den glans der polijsting, al vormen tal van onedele bestanddeelen vaak het ruwe omhulsel,&#8212;kernglans en
+kernreinheid zijn er niet minder om, ja zijn er vaak te veiliger om beschut.
+
+</p>
+<p>Bovenkultuur zonder kunst is ondenkbaar; maar onderkultuur evenmin. De volkenkunde kent dan ook geen kultuur<i>looze</i>, wel kultuur<i>arme</i> volken; en men mag zeggen, dat m&egrave;t het kunstgehalte de kracht en teerheid van het volkswezen groeit. &#8220;Een volk zonder kunst
+is geestelijk dood&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Poelhekke</span>. Het sterft den hongerdood. Want het haken van het volk naar kunst onder allerlei vormen, zelfs dan, wanneer overbeschaving
+in die vormen het snelstwerkend venijn verborgen heeft, kan mede gelden als bewijs voor de eeuwige waarheid: <i>dat de mensch van brood alleen niet leven kan</i>.
+
+</p>
+<p>Gevoel voor het schoone en behoefte aan uiting en bevrediging van dit schoonheidsgevoel behoort tot het mensch-zijn, is het
+normale bij het individu en moet tevens als een normaal maatschappelijk <a id="d0e17818"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17818">86</a>]</span>verschijnsel worden beschouwd. Want bij de volkskunst treedt het sociaal-psychische element sterk op den voorgrond; ook de
+volkskunst behoort tot de &#8220;sociale feiten&#8221;, wier substraat de gemeenschap is, en die met hun imperatief karakter een sterken,
+dwingenden invloed op het individu&euml;ele leven uitoefenen.
+
+</p>
+<p>Kunst, zelf-bewust vormen en scheppen, is een terugwerken, een op beurt ingrijpen van den vrijen menschelijken wil in de buitenwereld,
+die wil en gedachte door haar inwerking heeft bepaald. Kunst is zelfopenbaring, en volkskunst is de zelfopenbaring der volksziel,
+maar tevens een worstelstrijd om levenslicht en levenslucht, om niet onder te gaan in het individu&euml;ele en banale, om niet
+te worden overweldigd door de doode en doodende stof. Waar het volk zijn eigenwaarde nog beseft, daar kan het op den duur
+geen weerstand bieden aan die drift, dien scheppingslust van eigen beeld en gelijkenis, die wortelt in zijn verstandelijk
+kenvermogen en het koningszegel drukt op zijn pogen en wrochten; ja, die een trek is zijner Godverwantschap. Het gevoel dezer
+Godverwantschap is zelfs de bron van het menschelijk artistieke welbehagen.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk staan niet alle kunsten en takken van kunstnijverheid op dezelfde trap, en evenmin staan den kunstdrang geschikte
+middelen ter realiseering in gelijke mate ter beschikking. De volkskunst kan soms gering en onbeduidend schijnen; andermaal
+beweegt zij zich in de lijnen van een stuitend realisme, al is dit niet het produkt eener ziekelijke hyperkultuur. Maar weer
+andermaal&#8212;welk een schat van na&iuml;eve frischheid en oorspronkelijkheid!
+
+</p>
+<p>Van de zoogenaamd permanente kunsten bespreek ik slechts de bouwkunst en de dekoratieve kunst; van de momentane, wier scheppingen
+strikt genomen verdwijnen met de spanne tijds, waarin zij voltooid worden, behandel ik eerst de lagere vormen van raadsels,
+spreekwoorden en zegswijzen, om daarna langs de sprookjes- en sagenladder op te klimmen tot het volkslied.
+
+
+<a id="d0e17826"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17826">87</a>]</span></p>
+<div class="div2" id="d0e17827">
+<h3 class="normal">I. Raadsels en Spreekwoorden.</h3>
+<h3 class="normal">
+
+</h3>
+<p>De <b>raadsels</b> behooren tot de lagere trappen der kunstuitingen, in die mate, dat de litteratuur van sommige laag ontwikkelde volken&#8212;ik
+denk o.m. aan de bewoners der Battalanden&#8212;zoo goed als uitsluitend uit raadsels en volksverhalen bestaat.
+
+</p>
+<p>Meestal zijn de raadsels gestoken in rythmischen vorm, en naast het gewone rijm vertoonen zij veelal nog assonantie, stafrijm
+en andere eigenaardige klankvormingen en vervormingen. Het waardevolle ligt stellig in de eigenaardige karakteristiek der
+dingen, al is die uiteraard vaak duister en al mag men hierbij niet uit het oog verliezen, dat het volk de dingen en begrippen
+niet zelden zoo geheel anders karakteriseert dan wij. Zoo worden in een oud raadsel van de zeven vogels zonder bezwaar de
+bij en de vleermuis meegeteld. Het intieme wezen van het raadsel is de drang, het onpersoonlijke te verpersoonlijken, het
+gewone op te smukken, het zinnelijke te vergeestelijken, en aan die beeldspraak de scherpzinnigheid van een ander te toetsen.
+
+</p>
+<p>Het volksraadsel kan bogen op een reusachtige oudheid en verspreiding. Van de eilanden in de Noordzee tot Meklenburg en zuidwaarts
+tot de Alpen reikt het duizendjarige raadsel van de sneeuw, die door de zomerwarmte smelt. Op Ameland luidt dit:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar vloog een vogel Vederloos
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op een boom Bladerloos,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Toen kwam een juffrouw Mondeloos,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die at den vogel Vederloos
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van den boom Bladerloos.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ik schrijf &#8220;Vederloos&#8221; enz. met hoofdletter, want het is hier werkelijk als eigennaam bedoeld. Zoo heet de kers <i>Roodrok</i>, het varken <i>Knorrepot</i>, de appel <i>Gladkop</i>, de ooievaar <i>Hap-op</i>, de donder <i>Holderdebolder</i>, de wieg <i>Wikkeldewakkel</i>, de kikvorsch <i>Hipperdewip, Hip-op, Ikkerdebik</i>, de zwaan <i>Mijnheer De Wit</i>, het water <i>Juffer De Lang</i>. Dit zijn klanknabootsende en begrips- en gevoelverklankende <a id="d0e17881"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17881">88</a>]</span>benamingen, zooals ook het kind die zoo gaarne aan levende en levenlooze zaken schenkt, alvorens met de veelal afgesleten
+benamingen bekend en vertrouwd te raken.
+
+</p>
+<p>Merkwaardige raadsels vinden wij vooral in het Oosten: bij de Hebree&euml;n, de Perzen, de Indi&euml;rs, de Arabieren; maar ook bij
+de oude Germanen en niet het minst bij de Grieken en Romeinen. Het gaat trouwens, wat de onderlinge verwantschap betreft,
+met de raadsels als met de sprookjes, en het is uitermate moeilijk bij gelijkenis van patroon over de autochthonie onzer volksraadsels
+te oordeelen. Zoo kennen wij b.v. een Grieksch raadsel in dezen vorm:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar was een man, en &#700;t was geen man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij liep op een pad, en &#700;t was geen pad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij droeg water zonder vat;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>R&agrave;, r&agrave;, wat is dat?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Een bruidegom, die op het ijs liep met een stukje ijs in zijn hand).
+
+</p>
+<p>Een Latijnsch raadsel luidt bij ons:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Die het maakt behoeft het niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die het vraagt behoudt het niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die het koopt begeert het niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die het heeft die weet het niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Een doodkist).
+
+
+</p>
+<p>In vele gevallen is vervorming van litteraire raadsels (kultuurraadsels) tot volksraadsels na te wijzen of althans zeer aannemelijk.
+De gewone gang van zaken is echter omgekeerd.
+
+</p>
+<p>1. De <span class="letterspaced">beschrijvende</span> raadsels zijn verreweg de schoonste. Het regent hier beeldspraken en gelijkenissen. Het volk praat dan kinderlijk-gemeenzaam
+met en over steenen en bloemen langs de wegen, en allerlei levende en levenlooze dingen. &#8220;Hier ziet gij beurtelings de wijde
+natuur met heure verschijnselen&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Amaat Joos</span>, &#8220;de sneeuw, het witte laken, dat Onze Lieve Vrouw over land en zand spreiden komt; den donder, het roode veulen <a id="d0e17919"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17919">89</a>]</span>dat ginder verre staat te briesschen; de wolken, de duizend lapkens die zonder naald of twijn aaneengenaaid zijn; het ijs,
+de groote plank die door God over de waters geleid wordt; de zon, het wonder ding dat door het glas valt en &#700;t niet en breekt;
+de sterren, het geld dat ge niet tellen kunt; den hemel, het laken waar niet aan te vouwen valt;&#8212;den mensch met al zijn bedrijf
+en gerief: den mond, rood huizeken, de tanden, witte stoelekens, en de tong, rood tapijteken; de keers, madameken met een
+wit kleedje aan en een rood hoedeken op; de lamp, aardig ding dat zijn vleesch eet en zijn bloed drinkt; den vingerhoed, zoo
+klein en toch zoo rijk in vensters als een koningshuis; de naald, stalen peerdje dat rijdt met vlassen steertje; de egge,
+heeren die het land omkeeren; de zeilen van den meulen, roode wijvekens die malkander nutteloos achterna loopen; den meulen,
+hooge droge boom die altijd bloem draagt;&#8212;de dieren die loopen en vliegen: den haan, wonderen profeet die de dooden verrijzen
+doet; de spin, aardig wijfken dat, zonder naald of draad, zijn roksken &#700;t onderste boven naait; de vlooi, stout boven stout,
+die iedereen, te water en te lande, aanranden durft; de koe, vreemd gestel van vier gangers, vier hangers en twee tuinenbrekers
+[overoud raadsel, nawijsbaar van Noorwegen tot de Alpen];&#8212;de boomen en planten met hunne vruchten: de kool, die op &eacute;enen poot
+staat en heur hoofd in heur herte draagt; den doorn, manneken uit het veld met een rood hoedeken op zijn hoofd; het vlas,
+koning met de blauwe kroon; het graan, dat tusschen twee steenen zijnen naam verliest; den kriekelaar, die op &eacute;en been staat
+en duizend steenen draagt; den eik, honderdduizend nesten en in ieder nest een ei; den appel, met zijn groene muren en witte
+geburen; de noot, die op haar stoeleken zit met een groen kazaksken aan.&#8221;
+
+</p>
+<p>Op het dorp, in den blijden, gullachschen landelijken kring voelt dit raadsel zich weer het meest thuis en bij voorkeur, wij
+hoorden het, kleedt het veld en weiland, plant en dier, akkerbouw en veeteelt in een fantastisch gewaad. Het legt zijn oor
+te luisteren naar <a id="d0e17923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17923">90</a>]</span>de geheimzinnigheden der levende en levenlooze natuur; en lichtelijk neemt het een plaatslijke tint aan, in overeenstemming
+met de landstreek, waar het vertoeft.
+
+</p>
+<p>1.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Holderdebolder
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Liep over den zolder;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En zeven mansheeren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die konden Holderdebolder niet keeren.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De donder).
+
+</p>
+<p>2.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Verre boven de drieschen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoorde ik een peerdeken brieschen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar is noch wijf noch man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die dat peerdeken breidelen kan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De donder.&#8212;Belgi&euml;).
+
+</p>
+<p>3.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mijn moeder kent een laken, dat kan zij niet vouwen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn vader kent een appel, dien kan hij niet schellen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn zuster kent kralen, die kan ze niet tellen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Hemel, maan, sterren).
+
+</p>
+<p>Belgische vorm:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Laken, dat ge niet vouwen kunt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een appel, dien ge niet schellen kunt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En geld, dat ge niet tellen kunt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>4.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tusschen hier en Romen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Staan zeven hooge boomen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Zijn geen iepen, &#700;t zijn geen esschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Je zult het niet raden, al was je met z&#700;n zessen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het zevengesternte).
+
+</p>
+<p>5.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Achter in mijn vaders tuin,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar staat een boom met kralen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En die die kralen tellen kan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die is de baas van allen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De sterren).
+<a id="d0e17997"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17997">91</a>]</span></p>
+<p>6.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Lapken, lapken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Duizend lapken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is genaaid zonder naald of twijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Geef u te raden, welk lapken dat zou zijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Een wolk.&#8212;Dendermonde).
+
+</p>
+<p>7.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tusschen hemel en aard
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Staat een lange groene gaard.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Zijn geene eiken, &#700;t zijn geene esschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Je zult het niet raden, al waart je met zessen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De regenboog.&#8212;Limburg).
+
+</p>
+<p>8.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ons Lieve Vrouwken van Laken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Spreidt een wit laken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op land en zand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar niet op den waterkant.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De sneeuw.&#8212;Antwerpen).
+
+</p>
+<p>9.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar staat een juffrouw in de deur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met een witte schorldoek veur.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe meer dat ze staat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe meer dat ze vergaat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De sneeuw).
+
+</p>
+<p>10.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Eene planke
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Godes danke;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het en is noch hout noch eeke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Noch eeke noch hout.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als gij het kunt raden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef ik u eene ton met goud.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het ijs.&#8212;Belgi&euml;).
+
+</p>
+<p>11.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar gaat een ding om het huis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat kijkt door alle gaatjes.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De zon).
+<a id="d0e18076"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18076">92</a>]</span></p>
+<p>12.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Rondom de meulen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Liepen twee p&egrave;retjes speulen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Der is geen eenen ouwen man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die d&eacute;&eacute; twee p&egrave;&euml;ren keeren kan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De zon en de maan.&#8212;Zeeland).
+
+</p>
+<p>13.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Toen ik was j&oacute;ng en sch&oacute;on,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Droeg &iacute;k een bl&aacute;uwe kr&oacute;on.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Toen &iacute;k was &oacute;ud en st&iacute;jf,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sl&oacute;egen ze me &oacute;p het l&iacute;jf.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>T&oacute;en ik w&aacute;s gen&oacute;eg gedr&aacute;gen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>W&eacute;rd ik van pr&iacute;nsen en gr&aacute;ven gedr&aacute;gen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het vlas).
+
+</p>
+<p>14.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Eerst zoo wit als vlas,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zoo groen als gras,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zoo rood als bloed,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En dan zoo zwart als roet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De braambes).
+
+</p>
+<p>15.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Van binnen wit, van buiten zwart,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drie ruggen en geen start.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De boekweitkorrel).
+
+</p>
+<p>16.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Der sit in jifferke yn &#700;t grien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mei in mooi read rokje oan.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als men ze knypt den skriemt se,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En d&ocirc;ch het se in stiennen hert.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De kers.&#8212;Friesland).
+
+</p>
+<p>17.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar staat een boom in &#700;t Westen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met twee en vijftig nesten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ieder nest met zeven jongen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>R&acirc;, wat namen zij ontvongen?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het jaar).
+<a id="d0e18155"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18155">93</a>]</span></p>
+<p>Talloos zijn de raadsels van het ei. Sommige vormen zijn bekend bij alle Germaansche stammen.
+
+</p>
+<p>Ons bekend rijmpje:
+
+</p>
+<p>18.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hummeltje Tummeltje klom op den wagen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hummeltje Tummeltje viel van den wagen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar is geen eene timmerman,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die Hummeltje Tummeltje maken kan,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>waarvan een Vlaamsche lezing luidt:
+
+</p>
+<p>19.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hippekentippeken op de bank,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hippekentippeken onder de bank;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar is geen smid in Ingeland,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die Hippekentippeken maken kan,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>vertoont in Brunswijk den vorm:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hummelke Trummelke lag up&#700;r bank,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hummelke Trummelke feil von&#700;r bank;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Et was kein doktor in&#700;n gansen land,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De Hummelke Trummelke we&#700;er m&acirc;ken kann.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In Engeland luidt het raadsel aldus:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="en">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Humpty Dumpty sate on a wall,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Humpty Dumpty had a great fall,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Three score men and three score more
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Cannot place Humpty Dumpty as he was before.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Bekend in geheel het zuidelijk volksgebied (dus ook b.v. in Hollandsch Limburg) is het eiraadsel:
+
+</p>
+<p>20.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik klopte al op een witte deur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar kwam een bruine pater veur.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ruim verspreid is ook het raadsel van de Snijboonen, natuurlijk met de noodige varianten:
+<a id="d0e18217"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18217">94</a>]</span></p>
+<p>21.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Achter in mijn vaders tuin
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar staat een boom met groente;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier een boom, daar een boom,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ieder boom een tak;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier een tak, daar een tak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ieder tak een nest;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier een nest, daar een nest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ieder nest een ei;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier een ei, daar een ei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ieder ei een zwart plek op &#700;t gat;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>R&acirc;, r&acirc;, wat is dat?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ik kan niet nalaten nog op enkele waardevolle raadsels te wijzen, waarin zoo menige trek van dichterlijke natuurbeschouwing
+en gevoel voor het landschappelijk-schoone spreekt:
+
+</p>
+<p>22.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Oude, grijze, grauwe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Staat alle nachten in de dauwe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heeft vleesch noch bloed
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En is voor alle menschen goed.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De molen).
+
+</p>
+<p>23.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Er vloog een vogel snel
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al over de diepe del (de zee);
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij droeg botten en beenen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En had er zelve geene.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het schip).
+
+</p>
+<p>24.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Achter molens duun
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&egrave;r leit in oud peerd bruun,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zonder kop en zonder steert,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al syn ribben leggen verkeerd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Een omgeploegd stuk land.&#8212;Ameland).
+<a id="d0e18284"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18284">95</a>]</span></p>
+<p>25.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar waren eens vier zustertjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die klommen op hooge mutstertjes;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar waren eens vier broertjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die klommen op hooge stoeltjes;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze naaiden zijden kapjes
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van honderd duizend lapjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zonder naald en zonder twijn:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Je zult het niet raden, al ben je fijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De spin, die haar net maakt).
+
+</p>
+<p>26.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Er ging een mannetje door den dam
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met een fluweelen wammesje an.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De mol).
+
+</p>
+<p>Of ook:
+
+</p>
+<p>27.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jan De Bruin
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zat in den tuin,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij had geen paard of ploeg,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En toch bouwde hij land genoeg.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De mol).
+
+</p>
+<p>28.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar is een ding
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat pinkt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat knipt en winkt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En lacht en vinkt ...
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Zou alzoo wel willen pinken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Knippen en winken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Lonken en vinken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gelijk dat ding
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat pinkt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En knipt en winkt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En lonkt en vinkt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Een Ster&#8212;Vlaanderen).
+<a id="d0e18357"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18357">96</a>]</span></p>
+<p>29.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar g&iacute;ng een m&aacute;nnetje &oacute;ver den d&iacute;jk
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>M&eacute;t zijn &oacute;ogjes k&iacute;jkerdek&iacute;jk,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>M&eacute;t zijn h&aacute;artjes kr&uacute;lderdekr&uacute;l;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Je z&uacute;lt het niet r&aacute;den, al werd je d&uacute;l.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het schaap).
+
+</p>
+<p>30.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het is, waarin het water vloeit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het is, waarop de bloeme bloeit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het is, waarop bij dag en nacht
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De moede mensch de rust verwacht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het is, gelijk men dikwijls zegt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van dat, waarin men dooden legt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het hout.&#8212;Land van Waas).
+
+</p>
+<p>Somtijds is de inkleeding van het raadsel dramatisch. Zoo vraagt de ketel aan het water, dat uit de pomp vloeit:
+
+</p>
+<p>31.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dribbel drabbel dribbelgat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hw&ecirc;r komst dou fen dinne?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Ut de ierde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Swart forbarnde tsjettelkop.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Friesland).
+
+</p>
+<p>Hoogst merkwaardig is het gesprek tusschen weide en beek, dat zeer oud is en wijd en zijd verspreid:
+
+</p>
+<p>32.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Du kromme, du lange,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Van waar komde gegangen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Ei du met dijn geschoren gat,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Waarom vraagde mij dat?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">De Zeeuwsche vorm luidt:
+
+</p>
+<p>33.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Joe kromme, joe slomme,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>W&egrave;r kom je van d&egrave;n gezwomme?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Joe afgeschoren schietgat,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>W&egrave;rom verwiet je me dat?</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e18429"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18429">97</a>]</span><p>Men vergelijke hiermee het Brunswijksche:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Lanke krummumme, wo wutte hen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Korte vorschorne, wo fr&auml;gste n&acirc;,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kann m&icirc;nen weg b&icirc; d&acirc;ge un b&icirc; nacht finnen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>2. De <span class="letterspaced">verhalende</span> raadsels zijn somtijds zeer ingewikkeld. De oplossing omvat niet zelden een vrij groot aantal personen of zaken en raakt
+zelfs historische gebeurtenissen, veelal verhalen uit het Oude Testament. Zoo b.v.
+
+</p>
+<p>34.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De kist, die leefde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die er in zat, beefde;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De kist, die at,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die er in zat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bad.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Jonas in den visch.&#8212;Belgi&euml;).
+
+</p>
+<p>Ook het raadsel van de sneeuw, waarvan boven sprake was (bl. 87), is een verhalend raadsel: de sneeuw valt op een boomtak,
+smelt door de zonnewarmte en droppelt er van af.
+
+</p>
+<p>35.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In &#700;t Land van Cadsant
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ging een man over zijn land
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met &#700;nen ginger,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met &#700;nen springer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met &#700;nen hoepsasa;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij hield iets in zijn handen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij ging al zoo zeere
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om zijn land te keeren.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Hij ging met een paard en een riek).
+
+</p>
+<p>36.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hoop en vrees zat op den wagen:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij zag tweebeen vierbeen dragen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heeren raadt en zegt het mij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als ge &#700;t niet raadt, dan ben ik vrij.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e18493"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18493">98</a>]</span><p>Dit raadsel maakt op ons een vrij zonderlingen indruk. Maar het dagteekent uit oude tijden en past in het kader der raadselverhalen,
+waardoor misdadigers, ter dood veroordeeld, zich het leven konden redden door de rechters een raadsel op te geven, dat deze
+niet kunnen oplossen. Wij moeten hierbij in aanmerking nemen, dat voorheen hoogernstige menschen zich bezighielden met elkander
+raadsels op te geven. De raadsels behooren tot de groep van folktoristica die, bij het wijzigen van de tijden, van de ouderen
+tot de jongeren, en van de hoogere tot de lagere kringen zijn afgedaald. Dit bewijst niet, dat wij in de hedendaagsche raadsels
+den <i>detritus</i>, den afgesleten vorm hebben, maar dat de volkskunst uit ruimere kringen verbannen is. Zoo ging het met het Sint-Maartensvuur,
+met het luilak-gebruik enz. (vgl. I, bl. 104, 194). Bekend is de raadselwedstrijd tusschen Wolfram van Eschenbach en den toovenaar
+Klingsor; en eveneens de raadselstrijd van Odhin met koning Heidhrekr in de Oudnoorsche Edda. Deze lost b.v. het raadsel op,
+door Odhin, als Gestumblindi, hem gesteld: wie het paard is, dat ter vergadering rijdt, met drie oogen, tien voeten en &eacute;&eacute;n
+staart,&#8212;antwoordende, dat het Odhin op het achtpootige paard Sleipnir is (vgl. I, bl. 72).
+
+</p>
+<p>Bovenstaand raadsel nu werd aan de rechters opgegeven door een veroordeelde, die de belofte had weten te verkrijgen, dat hij
+zijn leven zou kunnen redden als hij een raadsel kon opgeven, dat de rechters niet vermochten op te lossen. De oplossing luidt:
+toen de misdadiger op een wagen naar de galg gevoerd werd, had hij een ooievaar zien vliegen met een kikvorsen in den snavel.
+Hij hoopte, dat niemand het mocht raden, en vreesde de terechtstelling. Somtijds is het ook de vrouw, de moeder of de dochter
+van den schuldige, die verzoekt het raadsel te mogen opgeven.
+
+</p>
+<p>Een raadselverhaal, dat nog leeft in West-Vlaanderen en in het Meetjesland, geldt een moeder, wier drie zoons soldaat moesten
+worden. De koning ontsloeg hen van den dienst, indien de moeder hem een raadsel wist op te geven, dat hij niet kon oplossen.
+Bij <a id="d0e18503"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18503">99</a>]</span>het ter kerk gaan vond zij in het doodenhuisje een doodshoofd liggen, waarin een musschennest met vijf jongen. Van daar dit
+raadsel:
+
+</p>
+<p>37.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik ging en ik kwam
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waar ik vijf levenden uit &eacute;enen doode nam;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die vijf maakten mijn drij vrij;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Weet ge &#700;t, zegt het mij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een variant hiervan is het verhaal van de vrouw, die haar echtgenoot door een raadsel kan redden. Langs den weg vindt zij
+een paardenschedel, waarin spreeuwen nestelen. Op den bepaalden dag keert zij terug, neemt de vijf jongen uit het nest en
+geeft het raadselverhaal op:
+
+</p>
+<p>38.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Toen ik henenging en wederkwam,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vijf levenden uit den doode nam,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De zesde maakte den zevende vrij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nu, heeren, raadt en zegt het mij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Wijd en zijd verspreid is ook het raadselverhaal met het motief, dat een man, tot den hongerdood veroordeeld, heimelijk door
+zijn dochter met de borst wordt gelaafd. Zoo stelt deze het raadsel:
+
+</p>
+<p>39.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Gezogen, gezogen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Landsheeren bedrogen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kind geweest
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En moeder geworden.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit luidt in West-Brabant (Ternath en omstreken) aldus:
+
+</p>
+<p>40.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Heeren bedrogen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Muren doorzogen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wiens kind ik ben,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wiens moeder ik wierd.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e18555"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18555">100</a>]</span><p>&#8220;Muren doorzogen&#8221;, omdat hier de dochter haar vader door een buis in den muur met voedsel laafde.
+
+</p>
+<p>Tot de groep van raadselverhalen dienen ook gerekend te worden het overgroot aantal raadseltjes, waar personen of zaken naar
+het getal der beenen of pooten <i>tweebeen, driebeen</i> enz. genoemd worden. Zoo b.v.:
+
+</p>
+<p>41.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tweebeen zit op driebeen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En trekt aan vierbeen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Het melkmeisje).
+
+</p>
+<p>42.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tweebeen zat op driebeen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Toen kwam vierbeen en wou driebeen bijten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Toen nam tweebeen driebeen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om er vierbeen mee te smijten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Een man pakt een drievoet om er een hond mee te smijten).
+
+</p>
+<p>3. De eigenlijke, direkt-vragende raadsels werden door <span class="smallcaps">Guido Gezelle</span> <i>kwelvragen</i> genoemd. Het zijn inderdaad <span class="letterspaced">kwelraadsels</span> in zoo ver zij den gevraagde trachten te verschalken door hun algemeene bewoordingen, door hun listig bijgevoegde gedachten,
+hun afleiden van de aandacht, hun verrassende zinspelingen, hun opzettelijk maskeeren van den juisten klemtoon, hun dubbelzinnige
+woordopvatting.
+
+</p>
+<p>Tot de meest bekende behoort wel het raadseltje van Keizer Karels hond:
+
+</p>
+<p>43.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span><i>K</i>e&iacute;zer <i>K</i>&aacute;rel <i>h</i>&aacute;d een <i>h</i>&oacute;nd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span><i>H</i>&oacute;e <i>h</i>&eacute;et <i>K</i>e&iacute;zer <i>K</i>arels <i>h</i>ond?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De naam van den hond was <i>Hoe</i>. Let hier vooral weer op het stafrijm en eveneens op de allitteratie. Als tweede versregel hoort men vaak: &#8220;Ik leg het woord
+al in uw mond&#8221;, of iets dergelijks, Deze regel is stellig een bijvoegsel van jongeren datum.
+<a id="d0e18635"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18635">101</a>]</span></p>
+<p>Vergelijk hiermee, wat betreft het antwoord in de vraag, het Achterhoeksche:
+
+</p>
+<p>44.
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-ach">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Krom omgebogen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vlecht door getogen (getrokken),
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wan ik jou &#700;t zekg,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zul ei &#700;t niet roan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De wan).
+
+</p>
+<p>Zeer bekend is nog het kattenraadsel:
+
+</p>
+<p>45.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar ging een mannetje over de brug,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met zeven katten op zijn rug,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En ieder kat had zeven jongen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>R&acirc;, r&acirc;, hoeveel pooten over de brug gongen?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Twee).
+
+</p>
+<p>Op de tweeduidigheid van het woord <i>heeten</i> spekuleert het raadsel:
+
+</p>
+<p>46.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Koolwarmoes, die koud is
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En drie dagen oud is,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe heeten ze dat in Brabant?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Boven het vuur).
+
+</p>
+<p>Overoud is ook het volgende raadselrijmpje, waarbij de oude versmaat weer even onmisbaar is, als bij dat van Keizer Karels
+hond:
+
+</p>
+<p>47.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>A&#700;msterd&aacute;m, die gr&oacute;ote st&aacute;d,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met h&oacute;eveel l&eacute;tters sp&eacute;lt men d&aacute;t?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(Met drie: d a t).
+
+</p>
+<p>Volgen nu nog eenige raadselvragen in denzelfden trant: 48. Waarom dragen de meeste boerinnen rooie kralen? (Om den hals).&#8212;49.
+Wat voor haar had Mozes&#700; hond? (Hondenhaar).&#8212;50. Hoe is de eerste vloo over den Rijn gekomen? (Bruin).&#8212;51. Hoeveel eieren
+kon de reus Goliath nuchteren op? (E&eacute;n).&#8212;52. Wat weegt zwaarder, een pond ve&ecirc;ren of een pond lood? (Even zwaar).&#8212;53. Wie gaat
+op zijn kop naar de kerk? (De <a id="d0e18695"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18695">102</a>]</span>spijkers in de schoenen).&#8212;54. Hoeveel krullen zijn er in een rechten varkensstaart? (Geen een).&#8212;55. Welke weg wordt niet begaan?
+(De melkweg).
+
+</p>
+<p>Meer spottend van aard, en dus eigenlijk behoorende tot de volksluim, zijn raadsels als deze: 56. Waarom knijpt de haan zijn
+oogen toe, als hij kraait? (Omdat hij zijn liedje van buiten kent).&#8212;57. Wie heeft de eer, den koning bij den neus te vatten?
+(De barbier).&#8212;58. Wie steekt er &#700;s morgens het eerst zijn neus in de kerk? (De sleutel).&#8212;59. Hoe hiet Mozes, toen hij klein
+was? (Mozesje).&#8212;60. Wie zit tot over de ooren in de schuld? (Wie een slaapmuts draagt, die nog niet betaald is).
+
+</p>
+<p>Eindelijk, tot de letterraadsels behooren: 61. Wat staat er midden in den hemel? (De letter <i>m</i>). Zoo ook:
+
+</p>
+<p>62.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is in de vrouw en niet in den man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is in &#700;t bier en niet in de kan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is in &#700;t koren en niet in de wan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is in Karel en niet in Jan;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zeg mij wie dit raden kan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright">(De letter <i>r</i>).
+
+</p>
+<p>4. In de <span class="letterspaced">raadselsprookjes</span>, ook bij ons in ruime mate bekend, huwt de koning veelal zijn dochter uit aan dengene, die bepaalde raadsels kan oplossen,
+of wel raadsels opgeeft, die niemand raden kan. In andere sprookjes komen raadsels ook buiten dit verband voor, zoo b.v. in
+het verhaal van den herdersknaap, die antwoord geeft op de drie vragen: &#8220;Hoeveel water is er in de zee? Hoeveel sterren staan
+er aan het uitspansel? Hoe hoog is de hemel? Geheel als raadsel op te vatten is een sprookje als het volgende, ons door <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven II, bl. 143 meegedeeld:
+
+</p>
+<p>Er was eens een meisje, dat vrijde met een ruiter. Zij wist niet, hoe die ruiter heette en evenmin, wie hij was. Eens op een
+avond kwam hij bij haar te paard, en vertelde haar, dat hij een mooi <a id="d0e18732"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18732">103</a>]</span>groot slot had, daar wilde hij haar heen brengen; maar het was heel ver weg. En toen nam hij haar bij zich op het paard en
+reed met haar weg, zeer ver, zeer ver, door den duisteren nacht, zoo snel, zoo snel, dat geen vogel zoo snel vliegen kon.
+En de ruiter zong:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het maantje dat schijnt er zoo helder,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het paardje dat loopt er zoo snelder,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoetliefje, zoetliefje, berouwt het je niet?</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Eindelijk kwamen zij aan het slot. En toen trouwden ze en hebben bruiloft gehouden. En het meisje is nooit weer bij haar vader
+en moeder teruggekomen.
+
+</p>
+<p>Raad eens, wat is dat?&#8212;
+
+</p>
+<p>Dat meisje had de tering en de ruiter was de dood.
+
+</p>
+<p>Zeer eigenaardig is het slot van vele raadsels. Soms klinkt het uitdagend: Je kunt het niet raden, al was je met je zessen,&#8212;in
+geen zeven jaar,&#8212;al ben je fijn,&#8212;al werdt je dol,&#8212;tot Baafmis,&#8212;tot Sinter Merten,&#8212;tot morgen noen. Andermaal wordt de oplosser
+geprezen: Als je het raadt, ben je bekwaam; en evenzoo wordt hij, die het op moet geven, gelaakt. Sommige raadsels zeggen
+den oplosser een belooning toe; wellicht berustte dit voorheen op werkelijkheid.
+
+</p>
+<p>Zie vooral de voortreffelijke voordracht van Dr. <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, in de Handel. en Mededeel. van de Maatschappij der Nederl. Letterkunde te Leiden, 1900&#8211;1901, bl. 36, waaraan ik menig raadsel
+en menige beschouwing ontleende; en <span class="smallcaps">A. Joos</span>, Raadsels van het Vlaamsche Volk (Gent 1885), mijn hoofdbron voor de Zuidnederlandsche raadsels. Verder <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 257; <span class="smallcaps">A. De Cock</span>, Volkskunde XVII, bl. 25, XVIII, bl. 45; <span class="smallcaps">Schoonjans</span>, Volkskunde XXII, bl. 85 vlg.
+
+</p>
+<p>Zijn de raadsels meer uitingen van het gevoelsleven, in de <b>spreekwoorden</b> van een volk openbaart zich vooral de volkswijsheid <a id="d0e18771"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18771">104</a>]</span>en praktische levenservaring in beknopten, ja gedrongen vorm: het spreekwoord is de bijzondere vorm, waarin het volk inkleedt
+zijn waarnemingen en ondervindingen op ethisch gebied, de uitkomst van zijn denken, de slotsom van zijn waarneming in een
+bijzonder geval.
+
+</p>
+<p>De man-uit-het-volk houdt van dubbelzinnigheid in zijn raadsels, maar niet in zijn spreekwoorden en zegswijzen, al vertoonen
+die vaak een emphatisch karakter. Hij noemt de dingen bij hun naam, en ook preutschheid ligt hem verre. Zoo is heden ten dage
+het spreekwoord, en zoo was het in de hooge oudheid en bij alle volken. Het behoort, wij zagen het reeds, tot de eigenaardige
+vormen, waarin de spreektaal zich vertoont. Voor een groot deel zijn de spreekwoorden gemeen-goed van het geheele menschdom.
+Het zijn &#8220;gevleugelde woorden&#8221;, die, hebben zij eenmaal de omheining der tanden overschreden, vrij en onbelemmerd rondfladderen,
+de karavanen begeleiden op hun tochten, neerstrijken op de masten der snelzeilende en snellerstoomende schepen, landen en
+zee&euml;n doorkruisen in alle richtingen. Vele Nederlandsche spreekwoorden zullen wij dan ook elders weervinden, en deze overeenkomst
+zal dan weer berusten hetzij op historischen, hetzij op algemeen-menschelijken grondslag. Laat ik hier slechts wijzen op het
+verdienstelijke boek van <span class="smallcaps">Dr. W. Suringar</span>, Erasmus over Nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van zijnen tijd (Utrecht 1873); de verhouding
+van Nederlandsche spreekwoorden tot Grieksche en Latijnsche springt er duidelijk in het oog.
+
+</p>
+<p>Toch bewaart het spreekwoord steeds frischheid en jonge, opgewekte levenskracht. Want het loopt van mond tot mond en wordt
+telkens verjongd, ja telkens opnieuw geboren, of legt althans een ander gewaad aan, bont en druk in het Zuiden, sober en stemmig
+in het Noorden, steeds overeenkomstig den aard, het karakter, de levensverhouding, de sociale groepeering der taal- en kultuurgemeenschap.
+Het krijgt een lokale kleur en kleurt weer de taal van den spreker op overeenkomstige wijze. Het spreekwoord is <span class="letterspaced">een <a id="d0e18782"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18782">105</a>]</span>kunstvorm</span> van de taal van den gemeenen man&#8212;, en als zoodanig wensch ik het hier met enkele woorden te behandelen.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk kan te dezer plaatse van een verzameling van spreekwoorden in de verste verte geen sprake zijn. Noch <span class="smallcaps">Tuinman&#700;s</span>, noch <span class="smallcaps">Harrebom&eacute;&#700;s</span> spreekwoordenboek, noch <span class="smallcaps">Stoett&#700;s</span> magistrale verzameling wensch ik te overtroeven. Slechts zou ik aan enkele voorbeelden duidelijk willen maken, hoe zich het
+volkskarakter in spreekwoorden uit, tevens, voor zoover mogelijk, rekening houdende met hun socialen oorsprong, d.i. met het
+sociale milieu, de sociale groep, waaruit zij zijn opgegroeid.
+
+</p>
+<p>Aanschouwelijkheid kunnen wij niet als karakteristiek kenmerk van het Nederlandsche spreekwoord laten gelden. Formuleeringen
+als: &#8220;beter &eacute;en vogel in de hand, dan tien in de lucht&#8221; vindt men ook elders in menigte. Ook het stafrijm, als in &#8220;kap en
+kogel (kat en kogel) verliezen&#8221;, &#8220;met bed en bult vertrekken&#8221; enz., is algemeen-Germaansch en aan vele andere volken niet
+vreemd; men denke b.v. aan het Latijnsche <i lang="la">cras credo</i>, of <i lang="la">sanus salvus</i>, dat in het Fransch <i lang="fr">sain et sauf</i> werd. Alleen mag men beweren, dat de allitteratie in onze spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen nog welig en met
+onverzwakte groeikracht voorttiert. Dit geldt ook voor de assonantie en het rijm: zij staan in gunste, en verschalken ons,
+als wij den waren zin van een spreekwoord trachten te achterhalen. Zoo berust de uitdrukking &#8220;zooals het <i>reilt</i> en <i>zeilt</i>&#8221; (of &#8220;treilt en zeilt&#8221;, Zuidnederl. &#8220;reist en zeilt&#8221;) op een rijmloos: &#8220;zooals het <i>rijdt</i> en <i>zeilt</i>&#8221;, d.i. zooals het schip voor anker ligt (&#8220;rijdt&#8221;) en zooals het zeilt; zie <span class="smallcaps">Stoett</span>, Spreekwoorden no. 1646. De symmetrie in onze spreekwoorden, het streven om beide zindeelen aan elkaar gelijk te maken, als:
+&#8220;wat niet weet, wat niet deert&#8221;,&#8212;&#8220;komt tijd, komt raad&#8221;, is wellicht een flauwe herinnering aan den bouw der beide Oudgermaansche
+halfverzen. Over deze en andere eigenheden zie vooral <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal<sup>3</sup>, bl. 159 vlg.
+
+</p>
+<p>Voorbeelden van deze en dergelijke ongekunstelde kunstvormen <a id="d0e18830"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18830">106</a>]</span>in onze volksuitdrukkingen en spreekwoorden zijn in groote getale bijeengebracht door <span class="smallcaps">A. Joos</span> in zijn keurig boekje: Schatten uit de Volkstaal (Gent 1887). Aan het Tweede Deel, dat de &#8220;Gepaarde woorden of wederwoorden&#8221;
+bevat, ontleen ik het volgende.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Stafrijmen</span>. Bakken en boteren (druk bezig zijn).&#8212;Biezen en bijzen.&#8212;Hij is begraven zonder bimmen of bommen.&#8212;Blikken noch blozen.&#8212;Boe
+noch ba zeggen.&#8212;Buigen of bersten.&#8212;V&oacute;or dag en dauw.&#8212;Door dik en dun.&#8212;Ditje&#700;s en datje&#700;s.&#8212;Van alles dubbel en dik hebben.&#8212;Dit
+is maar een gapen en gieten (gemakkelijk).&#8212;Gibberen en gabberen (zonder reden lachen). &#8212;Groen en geel.&#8212;Daar zal hen noch haan
+over kraaien.&#8212;Hij kwam hink en honkel aan (stijf of krom).&#8212;Hij wil hot noch haar (ongewillig, aan de voermanstaai ontleend).&#8212;Kant
+en klaar.&#8212;Hij gaat naar kerk noch kluis.&#8212;Kijven en krakeelen.&#8212;Kind noch kraai hebben.&#8212;Iemand buiten de deur zetten met kisten
+en kasten.&#8212;Klitsen en kletsen (met de zweep).&#8212;Klodderen en kladderen.&#8212;Spreken over koetjes en kalfjes.&#8212;Kort en klein slaan.&#8212;Voor
+kost en kleeren zorgen.&#8212;Kris en kras.&#8212;Iemand van lap en leer geven (een pak slaag).&#8212;Lief en leed.&#8212;Listen en lagen.&#8212;Lonken
+en liefoogen.&#8212;Lui en lekker.&#8212;Vergaan met man en muis.&#8212;Perk en paal stellen.&#8212;Van Pontius naar Pilatus sturen.&#8212;Met potten en
+pannen.&#8212;In rep en roer.&#8212;Rijden en rotsen.&#8212;Schade en schande.&#8212;Schobben en schooien.&#8212;Slag om slinger vechten (hevig).&#8212;Dat gaat
+zonder slag of stoot.&#8212;Sloffen en sleffen (al slepende gaan).&#8212;Stijf en stom staan.&#8212;Taal noch teeken geven.&#8212;Vast en veilig.&#8212;Iemand
+nijpen tusschen vel en vleesch (bedektelijk berispen).&#8212;Visch noch vleesch zijn.&#8212;Het is altijd vuur en vlam.&#8212;Vrij en vrank.&#8212;Wankelen
+en weifelen.&#8212;Hij gaat door we&ecirc;r en wind.&#8212;Hij weet van wijken noch wankelen.&#8212;In zulke handen wint en woekert het geld (groeit
+het aan).&#8212;Wisjes en wasjes.&#8212;Zuur en zoet.&#8212;Zuchten en zagen (ontevreden zijn).&#8212;Zwieren en zwaaien.&#8212;Zwoegen en zweeten.
+<a id="d0e18839"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18839">107</a>]</span></p>
+<p><span class="letterspaced">Eindrijmen</span>. Blikken en flikkeren.&#8212;Bobbels en knobbels.&#8212;Brassen en plassen.&#8212;Dringen en wringen.&#8212;Drinken en klinken.&#8212;Hij kan gaan noch
+staan.&#8212;Garen en sparen.&#8212;Gedrang en geprang.&#8212;Gelapt en getapt, gelapt en getrapt (gansch versleten).&#8212;Met geld en geweld.&#8212;In
+geur en fleur staan.&#8212;God noch gebod ontzien.&#8212;Goed en bloed geven.&#8212;Hij komt aan zijn kost met habben en krabben (moeilijk).&#8212;In
+handel en wandel.&#8212;Zich verdedigen met hand en tand.&#8212;Daar bleef helder noch pelder of spelder over (niets).&#8212;Tegen heug en meug.&#8212;Van
+hoeten noch toeten weten.&#8212;Hoog en droog zitten.&#8212;Hotst het niet, dan botst het.&#8212;Hou en trouw.&#8212;Huis noch kluis hebben.&#8212; Jan
+en alleman.&#8212;Kikken noch mikken.&#8212;Zich kunnen kleeden en reeden.&#8212;Knotteren en stotteren (lastig zijn).&#8212;Krinkelen en winkelen
+(bochten maken).&#8212;Land en zand koopen (rijk worden).&#8212;&#700;t Is alles krank en mank.&#8212;Mikken en prikken, totdat ze gaan vliegen (de
+gelegenheid laten voorbij gaan).&#8212;Iets van naadje tot draadje uitleggen.&#8212;Naam en faam verliezen.&#8212;Met pak en zak vertrekken.&#8212;Met
+raad en daad iemand bijstaan.&#8212;Rapen en schrapen (gierig zijn).&#8212;Rooken en smoken.&#8212;Wij hoorden ruit noch muit (niets).&#8212;Schot
+noch lot betalen (niets).&#8212;Schrijven en wrijven.&#8212;Smeren en teren (smullen).&#8212;Stank voor dank.&#8212;&#700;t Vriest steen en been.&#8212;Steen
+en been klagen.&#8212;Loopen langs stegen en wegen.&#8212;Met tijd en vlijt.&#8212;Vrij en blij.&#8212;De zaak zooals zij waait en draait.&#8212;Wasschen
+en plassen.&#8212;Wroegen en zwoegen (hard werken).&#8212;Daar blijft geen zierken of geen spierken meer over.&#8212;Altijd zot of bot zijn.&#8212;Zwieren
+en tieren.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Halve rijmen</span>. Dag en nacht werken.&#8212;&#700;t Zijn al eindjes en tuitjes (stukjes en brokjes).&#8212;Ergens gewonnen, geboren en getogen zijn.&#8212;&#700;t Is
+met den zieke halen en dragen (nu wat beter, dan wat slechter).&#8212;Iets volhouden bij hoog en bij laag.&#8212;Jokken en gekken.&#8212;Iets
+opeten met ooren en pooten (vgl. het allitteerende &#8220;met huid en haar&#8221;).&#8212;Met stukken en brokken.&#8212;Tusschen waken en slapen.
+<a id="d0e18848"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18848">108</a>]</span></p>
+<p><span class="letterspaced">Rijmlooze weder woorden</span>. &#700;t Is uit en amen.&#8212;Iets voor een appel en een ei verkoopen.&#8212;Baas en meester zijn.&#8212;Iets achter banken en stoelen steken.&#8212;Begekken
+en bespotten.&#8212;Over berg en dal.&#8212;Op dag en uur.&#8212;Door deur en venster slaat de rook naar buiten.&#8212;Na lang dingen en bieden.&#8212;Iemands
+doen en laten kennen.&#8212;Hij is al lang dood en begraven.&#8212;Eenzaam en verlaten.&#8212;Eer en faam verliezen.&#8212;Hij wil noch eggen noch
+aarden (is ongewillig).&#8212;Door eksters en kraaien uitgescholden worden.&#8212;Eten en smullen.&#8212;&#700;t Is gedurig gaan en komen.&#8212;Iemand
+bedreigen met galg en rad.&#8212;Gelaarsd en gespoord.&#8212;&#700;t Moet altijd gelepeld en geboterd zijn (gepast).&#8212;Bij leven en welzijn.&#8212;Iemand
+kennen van haar tot pluim.&#8212;Vol haat en nijd zijn.&#8212;Daar zijn haken en oogen aan.&#8212;Hals over kop.&#8212;Met handen en voeten.&#8212;Have
+en goed.&#8212;Hij geeft om hel noch duivel.&#8212;Een leven, dat hooren en zien vergaat.&#8212;Een man van ijzer en staal.&#8212;Als kat en hond
+zijn.&#8212;Men moet kiezen of deelen.&#8212;Met koets en paard.&#8212;Het heeft kop noch staart.&#8212;Met kousen en schoenen in den hemel komen.&#8212;Lachen
+en boerten.&#8212;Iets wagen op leven en dood.&#8212;Mager en gezond.&#8212;Iemand man en paard noemen.&#8212;Bedorven in merg en been.&#8212;Moord en brand
+roepen.&#8212;Bij nacht en ontij.&#8212;Oud en wijs genoeg zijn.&#8212;Tusschen pot en glas spant de duivel zijn netten.&#8212;Proper en net.&#8212;Rust
+noch duur hebben.&#8212;Iemand snap en beet geven (bits antwoorden).&#8212;Slaven en wroeten.&#8212;Stellig en vast.&#8212;Vergaan tot stof en asch.&#8212;Loopen
+langs straten en wegen.&#8212;Op tijd en uur.&#8212;Verhuizen met tafel en bed.&#8212;Van toeten noch blazen weten.&#8212;Vast en zeker.&#8212;Met vedel
+en fluit.&#8212;Van iemands vleesch en bloed zijn.&#8212;Vloeken en zweren.&#8212;Vrede en peis (peis en vree).&#8212;Bij we&ecirc;r en ontij.&#8212;Iets doen
+uit wrok en nijd.&#8212;Zang en dans, zang en spel.&#8212;Iemand niet kunnen zien of luchten (niet kunnen uitstaan). &#8212;Zonde en jammer.
+<a id="d0e18853"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18853">109</a>]</span></p>
+<p>Tot de algemeene faktoren, die invloed op den spreekwoordenschat van ons volk hebben uitgeoefend, behoort zeer stellig het
+bijbellezen; ik noem slechts: &#8220;waar het hart van vol is, loopt de mond van over&#8221;;&#8212;&#8220;die een kuil graaft voor een ander, valt
+er zelf in&#8221; enz., zie b.v. <span class="smallcaps">Dr. E. La&uuml;rillard</span>, Opgave en toelichting van spreuken en gezegden in de volkstaal aan den Bijbel ontleend (Amsterdam 1875), en <span class="smallcaps">C. F. Zeeman</span>, Nederlandsche Spreekwoorden, spreekwijzen, benamingen en volksuitdrukkingen aan den Bijbel ontleend (Dordrecht 1877). Ook
+de invloed van Vader <span class="smallcaps">Cats</span> is niet te onderschatten. Maar voor ons meer van belang dan het ontleende is het oorspronkelijke, meer dan het vreemde, het
+litteraire en kunstmatige, is het karakteristieke: wij bevinden, dat onze volksspreekwoorden en uitdrukkingen worden gekenmerkt
+door de eigenaardigheden van Frieschen, Saksischen en Frankischen volksaard, door vaderlandsche beroepen en bedrijven, door
+klimaat en gesteldheid van den bodem, door sociale invloeden van allerlei aard. Over het algemeen komt tot uiting een groote
+mate van praktisch-nuchter overleg, gepaard aan gulle trouwhartigheid.
+
+</p>
+<p>Bij de <span class="letterspaced">Saksers</span> met hun gesloten halle-huis weerspiegelt zich vooral het berekende en terughoudende in de gangbare spreekwijzen van het gewest.
+Ik geef enkele voorbeelden uit Twente:
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">&#700;t Mot nen grooten sprekkert wezen, di&ecirc; &#700;t nen zwi&ecirc;gert verbettert.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">In der ti&ecirc;d, dat zich nen wi&ecirc;sen bedenkt, kan zich ok nen gek bedenken.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Met fi&ecirc;ne leu en stofreggen, door woj met bedroggen.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Aj &#700;n ekster uutstuurt, krie &#700;j &#700;n bonte vogel weer in huus.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Aj &#700;t gat oetleent, m&ouml;j oet de ribben schi&ecirc;ten (al te goed is buurmans gek).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Leer um leer, kulst doe m&icirc;j, ikke d&icirc;j weer!
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Ai-j twee slimmen in de wan doot, komp ter altied wal een slimmen boaven. Vgl. Driem. Bladen III, bl. 48; IV, bl. 127, V,
+bl, 65.
+
+</p>
+<p>Maar ook, hoeveel innigheid en po&euml;zie schuilt niet om den huiselijken haard onder het reuzendak van het halle-huis! Of is
+zij niet <a id="d0e18886"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18886">110</a>]</span>bij uitstek dichterlijk de uitdrukking, die men in Twente bezigt voor &#8220;als het wintert&#8221;: &#8220;as de witte bijen vleegt?&#8221; Dit karakteristieke
+hallehuis vinden wij met al zijn onderdeden in de spreekwoorden weer.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Het dak: Doar is te v&ouml;l dak op &#700;t hoes (er zijn te veel luisteraars).
+
+</p>
+<p>De onderschuur: <span lang="nl-dia">Wisse bis doe baas&#8212;in &#700;t onderschoer as de hond er nig is</span> (Denekamp).
+
+</p>
+<p>De hilde (zoldering boven den koestal): <span lang="nl-dia">Asset eenmoal op de gaffele hef, krigget ok wol op de hilde</span>.
+
+</p>
+<p>De haard: <span lang="nl-dia">Ieder raakt de assche op zi&ecirc;nen kooken.&#8212;Den &#700;t vuur schelt (mankeert), zoch &#700;t in de assche.&#8212;An de pan sloan, dat &#700;n kettel
+der van rapt</span> (grootspreken, ook wel lasteren).
+
+</p>
+<p>De gemoedelijke Graafschapper denkt bepaaldelijk aan het ekonomische voordeel, dat zijn haard met de ruime schouw hem biedt.
+Een voorn uitwerpen om een kabeljauw te vangen heet bij hem: &#8220;<span lang="nl-dia">met een metwo(r)st noa een zi&ecirc;je spek gooien.</span>&#8221; Het gelag betalen is &#8220;<span lang="nl-dia">het haal schoeren.</span>&#8221;
+
+</p>
+<p>Men lette voorts op de groote rol, die de huisdieren spelen in het Saksische spreekwoord:
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Wat hes door? &#8220;Niks.&#8221; Door kans de kat met doodvoeren.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Der um hen dr&ecirc;jen as de kat um &#700;n gleuinigen pap.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Ai-j de kat op &#700;t spek bindt, dan wil het &#700;t nich vretten.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Alles mo&ecirc;st, wat van katten komp.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Van &#700;t hondengeleuve wezzen.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">&#700;t Geet um as &#700;t hondebi&ecirc;ten (op beurt).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Zoo drok, as de hond, di zeuven tellers te likken hef.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Armeleu ossen en riekeleu kinder bint vroo groot.
+
+</p>
+<p>Nauwverwant zijn de Drentsche en Groninger spreekwoorden. Wat Drente betreft, &#8220;eerst bijna ontoegankelijk, later opzettelijk
+buitengesloten, lang op zich zelf aangewezen&#8221;, hier hebben uiteraard tal van oude zegswijzen het leven kunnen rekken; zie
+<span class="smallcaps">Dr. J. Bergsma</span>, Woordenboek bevattende Drentsche woorden en spreekwijzen (Groningen 1906) I, <i>passim</i>, en voorts Drentsche Volksalman. 1839, bl. 185, 207 vlg. Veel po&euml;zie mag men bij de stroeve bevolking <a id="d0e18939"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18939">111</a>]</span>der Drentsche veendorpen niet verwachten. Van iemand, die een blauwe scheen kreeg, heet het: &#8220;hij heeft het achterhek mede
+gekregen&#8221;;&#8212;iemand in gevaar brengen: &#8220;iemand het vuur op de hilde beuten&#8221;;&#8212;wie wil geven, maar liefst het geld in den zak
+houden: &#8220;hij wil poesten en houden het meel in den mond&#8221;; volgens schriftelijke mededeeling van zeer geachte zijde zou dit
+echter moeten zijn: &#8220;poesten en houden het meel in den <i>zak</i>&#8221;. Beteekenis: hij wil wel varkens houden, doch geen meel verbruiken; hij wil bij kleine hoeveelheden uit den meelzak nemen,
+er uit <i>poesten</i> of met den mond blazen, z&oacute;o weinig, dat de inhoud van den zak niet vermindert. Het gezegde betreft gierigaards.&#8212;De een is
+nog minder dan de ander vertolkt de Drentenaar: &#8220;huis is karnemelks borge&#8221; (echter ook Veluwsch: Geldersche Volksalman. 1879,
+bl. 175). Typisch is vooral de zegswijze voor het begrip <i>sterven</i>: &#8220;de vork neerleggen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Uit een eigenaardigen trek, dien wij ontmoetten in de Drentsche volksgebruiken, b.v. te Weerdinge, Emmen, Meppel en Hoogeveen,
+bleek, hoezeer de bijenteelt in die streken in eere staat (I, bl. 293, 294). Dit getuigt ook het spreekwoord. Hoe meer voorspoed,
+hoe meer onwilligheid, kleedt men gaarne in dezen vorm: &#8220;hoe meer de iemen winnen, hoe heiliger zij binnen&#8221;;&#8212;hoe meer werk,
+hoe meer verdienste, luidt: &#8220;hoe meer werk, hoe meer honig&#8221;;&#8212;wie wil verdienen, moet vaak het zure voor lief nemen: &#8220;die honig
+wil likken, moet lijden, dat de bijen hem steken&#8221;.
+
+</p>
+<p>Bij de Groninger spreekwoorden en zegswijzen ontwaren wij vooral een gezond en typeerend realisme. &#8220;As-te Gr&ouml;nnegers &#700;t lief
+vol (h)ebb&#700;n, goan ze vot&#8221;, klinkt wel wat erg proza&iuml;sch. Maar ook ethisch-hoogerstaande spreekwijzen zijn niet zeldzaam,
+als: &#8220;&#700;t is nou oart, moar &#700;t zal wel voart wor&#700;n&#8221;, gezegd van iemand, die in overmoed, uit overvloed geboren, versmaadt wat
+hij later zal moeten missen. Kerngezond van geest en taal, en gehard van lijf en leden, z&oacute;o zijn de echte Gr&ouml;nnegers: &#8220;frisch
+weer zegg&#700;n ze nog, al klappertann&#700;n ze van koalle&#8221;. Vgl. Driem. Bladen VI, bl. 118.
+
+</p>
+<p>Het besliste, vastberadene, stugge <span class="letterspaced">Friesche</span> karakter uit <a id="d0e18959"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18959">112</a>]</span>zich in den stelligen, gedrongen vorm der Friesche spreekwoorden. Ook vindt het zeemanswezen zijn weerklank.
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Der iz modder oonne kloet</span> (als de kloet veel gebruikt wordt, valt heel wat schoon te maken, dus: hier valt heel wat zuiver te maken. Ook wel gebruikt,
+als een jongen een meisje met geld trouwt).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Teecken je dij kaets</span> (aan het kaatsspel ontleend: onthoud dit w&egrave;l).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">It is better te sparjen mei brea (brood), as sonder brea</span>.
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Hij makket schien fjild</span> (hij maakt het veld schoon, verkoopt ontijdig, is een verkwister).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">It giet oer koarren in klampen</span> (het gaat alle maten te buiten, eigenlijk gezegd van het water, dat bij storm langs vele wegen het schip binnendringt).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">H&acirc;d je mar dom, den bin je frij fen pompen.</span>
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Dij het ien swiere boppelest</span> (hij zeilt met een te zwaren bovenlast; wordt ook gezegd van iemand, die beschonken, die &#8220;topzwaar&#8221; is).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Az de schippers sijllen, sch&ocirc;ftjen se neat.</span>
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Al tijden isser op sijn afterschip</span> (hij komt altijd te laat).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Aade tiercken (kerken) habbe tioestre glesfinsteren.</span>&#8212;
+
+</p>
+<p>Typisch om hun gedrongen kortheid zijn nog:
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Quaelck won, quaelck spon</span> (kwalijk gewonnen, kwalijk gesponnen).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Aad jold, aad hea, aad brae stiet ien wol to stae</span> (oud goud, hooi, brood komt iemand wel te stade).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">It hea op, in de kou dea (het hooi op en de koe dood</span>, d.i. als de man sterft, is zijn goed opgeteerd).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Hij kin doeke noch swimme</span> (hij kan duiken noch zwemmen, weet zich niet aan te passen, is maatschappelijk onbruikbaar).
+
+</p>
+<p><span lang="fy">Sa scheper, sa hoen</span> (zoo schaapherder, zoo hond).
+
+</p>
+<p>Hoe meer wij nu de zee naderen, westwaarts, in de richting van onze Hollandsche en Zeeuwsche laaglanden, waar het Friesch
+element zoo duidelijk valt waar te nemen, hoe meer de taal het afgepaste en stugge karakter verliest, hoe soepeler en smijdiger
+zij wordt in klank en uitdrukking. En toch waait ons krachtiger de frissche <a id="d0e19025"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19025">113</a>]</span>zeewind tegen en vindt het zeewezen een ruimer vertegenwoordiging. De volkstaal krijgt hier veeleer den stempel van eenigszins
+ruwe hartelijkheid, als van zeelieden, die den voet aan wal zetten; maar zij blijft frank en vrij, zonder slinkschheid en
+kronkelwegen, lijnrecht als de slooten en kanalen, die de polders talloos doorsnijden. De spreekwoorden der kultuurtaal zijn
+doorgaans van Hollandsche afkomst en het loont de moeite zich te overtuigen van den invloed, dien water en scheepvaart op
+onze spreekwoorden en zegswijzen hebben uitgeoefend. Moge een ander oordeelen, dat men het ijzer moet smeden, als het heet
+is, de Hollander beweert, dat &#8220;men moet zeilen, terwijl de wind dient.&#8221; Maakt iemand veel verteringen, dan &#8220;haalt hij zijn
+zeil in top&#8221;; versukkelt hij zijn tijd, dan &#8220;gaat hij met de laatste schepen onder zeil&#8221;; inslapen is &#8220;onder zeil gaan&#8221;; toornig
+opstuiven &#8220;met opgestoken zeilen komen aanzetten&#8221;; bedaren is &#8220;het zeil inbinden&#8221;; en verder:&#8220;stijf onder zeil zijn&#8221;;&#8212;&#8220;achteruit
+zeilen&#8221;;&#8212;&#8220;klein zeil voeren&#8221;;&#8212;&#8220;zeil op iets maken&#8221;;&#8212; &#8220;een oog in &#700;t zeil houden&#8221;;&#8212;&#8220;alle zeilen bijzetten&#8221;;&#8212;&#8220;iemand in de zijde
+zeilen&#8221;;&#8212;&#8220;met een nat zeil loopen&#8221;;&#8212;&#8220;langs den wal zeilen&#8221;;&#8212;&#8220;met zeilen voor den mast liggen&#8221;;&#8212;&#8220;bakzeil halen&#8221;;&#8212;&#8220;in iemands
+zeilen waaien.&#8221; Ook bij huwelijksbeschouwingen speelt het zeil een voorname rol. &#8220;Een vrouwenhaar trekt meer dan een marszeil,&#8221;
+meent men; en wil het geval, dat een vrouw voor een man niet past, dan luidt de uitspraak: &#8220;dat is geen zeil voor dat schip.&#8221;
+
+</p>
+<p>Laat ik nog enkele scheepstermen en zegswijzen in herinnering brengen. &#8220;Iemand aanklampen&#8221;;&#8212;&#8220;iemand afschepen, aftakelen,
+van bakboord naar stuurboord zenden&#8221;;&#8212;&#8220;iemand aan boord klampen, op sleeptouw nemen, in &#700;t vaarwater zitten, een steek onder
+water geven&#8221;;&#8212;&#8220;het anker lichten, laten vallen&#8221;;&#8212;&#8220;roeien met de riemen, die men heeft&#8221;;&#8212;&#8220;tegen den stroom oproeien&#8221;; &#8212;&#8220;in
+het riet sturen&#8221;;&#8212;&#8220;met de <span id="d0e19029" class="corr" title="Bron: nachschuit">nachtschuit</span> komen&#8221;;&#8212;&#8220;leelijke streken op zijn kompas hebben&#8221;;&#8212;&#8220;aan het roer zitten&#8221;;&#8212;&#8220;de vlag strijken&#8221;;&#8212;&#8220;bijdraaien&#8221;;&#8212;&#8220;de huik naar
+den wind hangen&#8221;;&#8212;&#8220;voor <a id="d0e19032"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19032">114</a>]</span>de haaien zijn&#8221;;&#8212;&#8220;naar wal sturen&#8221;;&#8212;&#8220;kant noch wal raken&#8221;;&#8212;&#8220;aan lager wal zijn&#8221;;&#8212;&#8220;de beste stuurlui staan aan wal&#8221;;&#8212;&#8220;oude
+schepen blijven aan land&#8221;;&#8212;&#8220;uitkaaien&#8221;; &#8212;&#8220;iemand aan den dijk zetten&#8221;;&#8212;&#8220;op &#700;t droge zitten.&#8221;
+
+</p>
+<p>Luide spreekt ook het visschersbedrijf. &#8220;Visschen, terwijl het water blond is&#8221;;&#8212;&#8220;een schelvisch uitwerpen, om een kabeljauw
+te vangen&#8221;; &#8212;&#8220;een visch (snoek) vangen&#8221;;&#8212;&#8220;visch moet zwemmen&#8221;; &#8212;&#8220;geen vin verroeren&#8221;;&#8212;&#8220;in troebel water is het goed visschen&#8221;;
+&#8212;&#8220;glad als een aal&#8221;;&#8212;&#8220;iemand aan zijn angel krijgen&#8221;;&#8212; &#8220;geld (boter) bij de visch&#8221;;&#8212;&#8220;aan den haak slaan&#8221;;&#8212;&#8220;achter het net
+visschen&#8221;&#8212;&#8220;het neusje van den zalm.&#8221;
+
+</p>
+<p>Maar wie het Hollandsche landschap kent met zijn eindelooze, malsche weidevlakten, zijn slooten, zijn knotwilgen, zijn windmolens,
+zijn prachtig vee, begrijpt, dat nog andere tonen in de spreekwoorden der bevolking tot uiting moeten komen.
+
+</p>
+<p>Op den heerlijken wintertijd met zijn nationaal ijsvermaak wijzen uitdrukkingen als: &#8220;het ijs breken&#8221;;&#8212;&#8220;zich op glad ijs wagen&#8221;;&#8212;
+&#8220;op oud ijs vriest het licht&#8221;;&#8212;&#8220;over ijs van &eacute;en nacht gaan&#8221;;&#8212; &#8220;beslagen ten ijs komen&#8221;;&#8212;&#8220;een scheeve (rare) schaats rijden&#8221;.
+Betrekking op den veestapel hebben: &#8220;de koe bij de horens vatten&#8221;;&#8212; &#8220;de koetjes loopen in mijn weiden&#8221;;&#8212;&#8220;zijn koetjes op het
+droge hebben&#8221;;&#8212;&#8220;over koetjes en kalfjes praten&#8221;;&#8212;&#8220;als de kalveren op het ijs dansen&#8221;;&#8212;&#8220;oude koeien uit den sloot halen&#8221;. Belangrijk
+is vooral de zegswijze &#8220;veel koeien, veel moeien&#8221;, niet slechts, omdat hier <i>moeien</i> bewaard is gebleven, het meervoud van <i>moeie</i> &#8220;moeite&#8221;, vergelijk het Hoogduitsche <i>M&uuml;he</i>, maar meer nog, dewijl het vermogen in rijkdom aan vee berekend wordt.
+
+</p>
+<p>Holland is ook het land van de windmolens: &#8220;dat is wind op zijn molen&#8221;;&#8212;&#8220;de molen is door den vang&#8221; (de zaken loopen verkeerd);&#8212;&#8220;hij
+heeft een slag van den molen weg (beet)&#8221;;&#8212; &#8220;hij loopt met molentjes&#8221;. Maar Holland is vooral het waterland, &#8220;door den mensch
+ontwoekerd aan de zee&#8221;, schrijft bewonderend <span class="smallcaps">Edmondo de Amicis</span>, &#8220;een kunstland, door de Hollanders gewrocht, <a id="d0e19054"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19054">115</a>]</span>in stand blijvend, omdat de Hollanders het behoeden, verdwijnend, wanneer de Hollanders het prijs gaven&#8221;. Bevat het spreekwoord
+&#8220;die &#700;t water deert, die &#700;t water keert&#8221; niet heel wat volkswijsheid en historie? Hier wordt het Hollandsche volk geteekend
+in zijn strijd met het vochtige element. Oudtijds moest, luidens dit spreekwoord, zich ieder tegen het water verdedigen, zoo
+goed hij kon. Het water te keeren, was aan ieders initiatief overgelaten, en niet zelden liepen de afzonderlijke belangen
+uiteen: het was de periode van het partikularisme. Maar de kracht van den enkeling bleek aldra onvoldoende tegen het geweld
+van storm en vloed. De noodzakelijkheid, bij gemeenschappelijk gevaar het water terug te dringen of af te leiden, eischte
+onverbiddelijk vele handen, ja eischte gemeenschappelijk handelen en deed de persoonlijke belangen terugwijken. Aldus leerden
+onze voorouders met kracht, uit eendracht geboren, te handhaven het erfdeel hunner vaderen.&#8212;Wat zal nu in verband met deze
+ontwikkelingsgeschiedenis de beteekenis zijn van dat andere spreekwoord &#8220;Gods water over Gods land (akker) laten loopen&#8221;?
+De oorspronkelijke zin kan m.i. niet zijn een laf en lijdelijk toezien, maar, na volbrachten plicht, kalme berusting in Gods
+wil. En vooraleer het Nederlandsche volk die vrome, niet-loome berusting verliest, kan er nog heel wat water door den Rijn,
+de Waal, de Maas, de Schelde loopen.
+
+</p>
+<p>Het water leerde ons volk arbeidzaamheid en zindelijkheid tevens; immers het steeds en aldoor weer schuren van huisraad en
+ander koper- en ijzerwerk vindt zijn oorzaak in de vochtigheid van het klimaat. Arbeidzaamheid en zindelijkheid zijn een tweeling-karaktertrek
+onzer natie, een trek, die zijn oorzaak vindt in het vochtige element en zoo voortreffelijk, kort en krachtig, belichaamd
+wordt in het spreekwoord, dat wij het Hollandsche zouden willen noemen bij uitstek: <span class="smallcaps">Rust Roest</span>.&#8212;En mag ik voor Zeeland in het bijzonder nog eens herinneren aan het w&egrave;lverdiende: &#8220;goed rond, goed Zeeuwsch?&#8221;
+<a id="d0e19061"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19061">116</a>]</span></p>
+<p>Bij de zuidelijke <span class="letterspaced">Franken</span>, in Brabant, Limburg, de Lijmers, de Overbetuwe, het Land van Maas en Waal en het grootste deel van Belgi&euml;, wordt de spreekwijze
+losser en levendiger, vertoont zij meer sprankelend vernuft en humor, meer kleur en po&euml;zie. Wij trekken ons nu van de zee
+terug en gaan door het wuivende graan en de geurende boekweitvelden, langs de blonde oevers van Maas en Schelde, of door het
+zonnige, lachende heuvelland langs moeizame kronkelpaadjes, of over de eindelooze, golvende Brabantsche wegen. Wellicht ontmoeten
+wij op onze wandeling een vroolijke verhuispartij, of een bruiloftsstoet met vedel en trom, of zijn wij getuigen van den fieren
+uittocht eener zelfbewuste schuttersgilde naar het feestterrein, of mogen wij aanzitten aan een welvoorzienen kermisdisch.
+Want gulle gastvrijheid viert hier hoogtij, en evenzeer gulle vroolijkheid, ja uitgelatenheid, terwijl jolige scherts de overvloedige
+gerechten rijkelijk kruidt.
+
+</p>
+<p>Hoe spiegelt zich dit drukke, landelijke, feestelijke leven in spreekwoorden en zegswijzen:
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Alles op ti&ecirc;d en bookeskook (boekweitkoek) in den herfs.<a id="d0e19071src" href="#d0e19071" class="noteref">2</a>
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; it, dette zweit, en h&ecirc; werk, dette kald wuurd.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; h&ecirc;t de papl&ecirc;pel weggelag (is gestorven).
+
+</p>
+<p><span lang="nl-dia">Wie doller gebrouwe, wie b&ecirc;ter beer</span> (hoe lichter men de zaak opvat, des te meer valt zij mee).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Den bessem o&ecirc;tst&ecirc;ke (zie I, bl. 276).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Beer van Paters v&ecirc;tje.
+
+</p>
+<p><span lang="nl-dia">Beer op melk verhaampt zich neet</span> (verdraagt zich niet).
+
+</p>
+<p><span lang="nl-dia">Op de foekepot speule</span> (lawaai maken, zie I, bl. 142, 157).
+
+</p>
+<p><span lang="nl-dia">Geine gek van Sint Merte make</span> (niet overdrijven, heeft betrekking op het Sint Maartensfeest).
+
+</p>
+<p><span lang="nl-dia">H&ecirc; is good gelaaie</span> (heeft veel gedronken).
+
+</p>
+<p><span lang="nl-dia">Det geit door &#700;t getuug h&ecirc;r</span> (gaat te ver).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; is van naat holt gemak, van de nate gemeinte, l&ouml;s (lust) zie naat.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia"><i>B</i>o&#775;termelk is <i>b</i>oere-medesien.
+<a id="d0e19115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19115">117</a>]</span></p>
+<p lang="nl-dia">Van eine <i>k</i>ale <i>k</i>ermis to&ecirc;s kome.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Achterum is &#700;t kermis.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Achter mienen r&ouml;k is &#700;t kermis.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Lache wie (as) &#700;ne kermisho&#775;nd.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Zoe&euml; zinge ze neet, as ze van K&ecirc;vel&ecirc;r kome.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Gein schutterie zonder keuning.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Drij moal keuning is keizers rech.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Koe&euml;l is good &ecirc;te, maar dan mo&#775;t &#700;t verke der door loupe.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Land bemiste lie&euml;t zich neet foppe.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Lekker is gouw de k&ecirc;l aaf.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Eine lintworm in &#700;t li&ecirc;f hebbe.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Melk is beer veur de jo&#775;nge, beer is melk veur de alde.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Ik bin &#700;t meug (moe) wie kalde pap.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Moos is geine spekk&oacute;ok.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">&#700;t Zoe&euml; dr&ouml;k hebbe as de pan mit Vasteloavend.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Ein ploog (ploeg), die werk, roes neet.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">De ploogestert stik (steekt) um door de bo&#775;ks o&ecirc;t.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">&#700;t Geit um zoe&euml; dun as po&#775;mpwater.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; lie&euml;t reube good moos zien.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; h&ecirc;t &#700;t spek hoe&euml;g hange.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Det is zoovu&euml;l as &#700;n vleeg in &#700;nen brouwk&ecirc;tel.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Eine mnd hebbe as &#700;n woafelpan.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Zoolang de vogel op de mas (mast, schietboom) steit, maag me der noa scheete.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">P&ecirc;rstand (paardentand) en vrouwehand mo&#775;te noe&euml;ts stil stoan.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Einen in de wan kriege, mit eine wanne (met iemand sollen).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Van ei joar mo&#775;t me de ploog neet aan de wand hange (als &#700;t een jaar tegenvalt, moet men nog niet moedeloos worden).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Zoe&euml; zak, zoe&euml; zoatgood (zoo ouders, zoo kinderen).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Waat m&#700;n aan &#700;t verke voort, krieg m&#700;n aan &#700;t spek truuk.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Alles vergeit, behalve de koestert, d&ecirc; blief alti&ecirc;d achter.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Geli&ecirc;k vie&euml; lek zich g&ecirc;r.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">No&#775;w is de bo&#775;k vet!
+<a id="d0e19184"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19184">118</a>]</span></p>
+<p lang="nl-dia">Det is gei klein beer (dat is geen smaldoek).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Ermeluus pannekeuk en riekeluus krengde (ziekte) ruuk me wi&ecirc;d.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Eine vildersho&#775;nd, ein halversdochter (pachtersdochter), en ei meulep&ecirc;rd,&#8212;zien veur &#700;nen boer niks w&ecirc;rd.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Kald beer zit werm blood.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; is &#700;nen dr&ouml;pkesh&egrave;lige, d&ecirc; in alle herberge verierd wuurd.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; h&ecirc;t de plaat um (ziet er deftig uit, als een schutterskoning).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; hink mier aan de vaan as de ganse bro&#775;nk w&ecirc;rd is (<i>bronk</i> is hier de gilde-optocht).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; h&ecirc;t zien bein mit muggevet ingesm&ecirc;rd (om te dansen).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Den eine speulman is den andere ein deuntje sch&uuml;ldig.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">De letste man de zak ophalde (tot het laatst blijven).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; h&ecirc;t de vogel aaf.
+
+</p>
+<p>Maar men zou verkeerd doen, met te meenen, dat de Zuidnederlandsche spreekwoorden zich uitsluitend bewegen op het terrein
+van spel en scherts en feestgelag, met het landleven als ondergrond. Kent gij spreekwoorden, die in diepen levensernst kunnen
+wedijveren met dat hoog-ernstige: &#8220;Groe&euml;ter is &#700;t leid, det gevare (gereden), as det gedrage wuurd&#8221;? Kent gij er, die het
+in warmte en innigheid kunnen halen bij dat gevoelvolle: &#8220;<span lang="nl-dia">Al is de mooder n&ograve;g zoe&euml; erm, ze dek (dekt) toch werm&#8221;?</span>
+
+</p>
+<p>Zeer veelvuldig zijn ook de spreekwoorden en zegswijzen van religieuzen aard, of die tot het Roomsch-Katholieke geloof in
+zekere betrekking staan. Tot deze laatste groep behooren:
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; is in Roe&euml;me gew&ecirc;s en h&ecirc;t de Paus neet gezeen.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Me mo&#775;t de kerk in &#700;t midde loate.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Doa is gei kerkske zoo&euml; klein, of ter duvel bouwt zich ei kapelke dern&ecirc;ve.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Pastoe&euml;r z&ecirc;gent zich zelf &#700;t iers (eerst).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Pastoe&euml;r deut gein twie&euml; misse veur e&iacute; geld.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">R&ecirc;gent &#700;t op de pastoe&euml;r, dan druubdet (of: druubbet) op de k&ouml;ster.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; steit doa wie &#700;n Poaskers (stijf-deftig).
+<a id="d0e19231"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19231">119</a>]</span></p>
+<p lang="nl-dia">Me mo&#775;t eeder hellige ziene was (kaars) g&ecirc;ve (men moet ieder geven, wat hem toekomt).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Ein hie&euml;l litanie sch&ouml;ld op zien r&ecirc;kening hebbe.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Waat &#700;n kruuts&#8212;ge&iacute; (geen) kruuts!
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; h&ecirc;t den o&#775;ferstok gev&ecirc;g.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Eemand zien evangelie, de ach zalighede l&ecirc;ze.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Zich eine stoal in den hemel verdeene.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; h&ecirc;t eine kop wie eine Karthuzer.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">T&ecirc;ge de klippe van de hel aan (met de uiterste krachtsinspanning).
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">Me mo&#775;t O.L. Hie&euml;r neet noa de ouge wille st&ecirc;ke.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; zuuter o&ecirc;t as &#700;t ie&euml;wig l&ecirc;ve.
+
+</p>
+<p lang="nl-dia">H&ecirc; zuuter o&ecirc;t as &#700;n bedr&ouml;kte Magdalena.
+
+</p>
+<p>Maar ik sprak daar zoo juist van spreekwijzen, die een beslist Christelijk volkskarakter openbaren, en ook deze zijn niet
+gering in aantal. Ik volg hier met enkele wijzigingen den bekwamen schrijver van de Kijkjes in Limburg in den Limburger Koerier
+(CCCLXIX), en noteer de spreuken weer, voor de eenvormigheid, in het Venloosch dialekt; ik wensch echter uitdrukkelijk op
+te merken, dat zij algemeen-Zuidnederlandsch zijn.
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Waat God wilt behalde
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zal verheite (verheeten) noch verkalde</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>klinkt het met kalme berusting. Kan het anders? Als iemand zijn werk begint, zegt hij: &#8220;In Gods naam&#8221;. Soms klinkt dat: &#8220;In
+Godsnaam: des neet gevlook&#8221;. Vertelt hij van zijn voornemens voor de toekomst, dan zal hij nooit verzuimen er bij te voegen:
+&#8220;As God bleef&#700; (als &#700;t God belieft). Verricht hij het een of ander goed werk, dan doet hij dat &#8220;ter iere Goads&#8221; of &#8220;om Goads
+wil.&#8221; Wil hij met aandrang iets vragen, dan zegt hij &#8220;Ik b&ecirc;j dich um Goads wil.&#8221; Met elk goed werk weet hij, dat hij verdient
+&#8220;eine Godsloe&euml;n.&#8221; En slaagt hij in een zijner ondernemingen, heeft een moeilijk werk ten einde gebracht, ontvangt hij een
+gunstige tijding, dan volgt een hartelijk &#8220;Goddank.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;God loe&euml;nt o&#775;ch&#8221;, zei vroeger de kerkmeester voor elk centje, <a id="d0e19265"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19265">120</a>]</span>dat in de schaal gelegd werd bij zijn rondgang door de kerk. &#8220;God loe&euml;nt o&#775;ch&#8221;, zegt thans nog de arme, als hij een aalmoes
+krijgt aan de deur. Maar komt de arme om een aalmoes bij iemand, die niets te geven heeft, dan zegt deze: &#8220;God wil o&#775;s helpe.&#8221;
+Of hij hiermede te kennen wil geven, dat hij zelf geholpen moet worden?
+
+</p>
+<p>Gaat iemand op reis, dan luidt het nog vaak ten afscheid: &#8220;Gank, det dich God bewaar!&#8221; En spreekt men over een afgestorven
+maag of vriend, dan blijft diens naam wel zelden zonder de bijvoeging &#8220;zaliger gedachtenis&#8221;, of: &#8220;God g&ecirc;f um den hemel&#8221;, of
+&#8220;God tru&euml;s zien zie&euml;l.&#8221;
+
+</p>
+<p>Meer bepaaldelijk in Vlaanderen hoort men nog: &#8220;Vree is God mee&#8221;;&#8212;&#8220;God beschikt over nacht&#8221;;&#8212;&#8220;geef God geen beschimmeld brood&#8221;;&#8212;&#8220;God
+geeft de koe, maar niet bij de hoornen&#8221;, d.w.z. de mensch moet krachtig meewerken en de handen uit de mouw steken;&#8212;&#8220;&#700;t is
+alles goed wat God wil&#8221;;&#8212;&#8220;men moet God naar de oogen zien&#8221;;&#8212;&#8220;ik was liever zijn rozenkrans, dan zijn paard;&#8212;&#8220;als de eene bedelaar
+den andere iets geeft, dan lachen de engelen in den hemel.&#8221; Zie Pr. <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, in het Belgisch Museum V, bl. 192. Het geestige, boertige van het Vlaamsche spreekwoord blijkt vooral uit verzamelingen
+als die van <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Spreekwoorden en zegswijzen over de vrouwen, de liefde en het huwelijk, in Volkskunde XI&#8212;XX (ook afzonderlijk uitgegeven).
+Verder: <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Spreekwoorden en zegswijzen, afkomstig van oude gebruiken, in Volkskunde IX&#8212;XVII; Spreekwoorden, zegswijzen en uitdrukkingen
+op volksgeloof berustend, in Volkskunde XIX&#8212;(onvoltooid); Geldersche Volksalman. 1819, bl. 175; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten, Zeden, Gebruiken en Spreekwoorden in Limburg; Limburg&#700;s Jaarboek VII, bl. 159, 293; VIII, bl. 73, 238; XVI, bl.
+64, 228, 284; XVII, bl. 45; M&eacute;langes Paul Fr&eacute;d&eacute;ricq, bl. 51.
+
+</p>
+<p>Vele van deze spreekwoorden vinden wij op de Veluwe weer, in zoo menig opzicht met het zuidelijk volksgebied verwant. Vooral
+tal van spreekwoorden en zegswijzen, die op den akkerbouw en het akkerleven betrekking hebben, zijn gemeenschappelijk. &#8220;Anspan
+kriigen&#8221; heeft te Uddel de beteekenis van een maat, een makker, een medehelper krijgen.
+<a id="d0e19285"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19285">121</a>]</span></p>
+<p>Zeer eigenaardig, vooral ook met het oog op het Veluwsche landschap, is de zegswijze: &#8220;met den plaggenwagen komen&#8221;, d.i. geen
+aanzoek gekregen hebben. Als een boerendeern, bij gelegenheid van de kermis, geen vrijer gehad heeft en ze komt ook zonder
+jongen thuis, dan is ze &#8220;met den plaggenwagen weergekomen&#8221;, en dan moet ze &#8220;den volgenden dag de speken (spaken) gaan opzoeken&#8221;:
+Onze Volkstaal III, bl. 250, 251.
+
+</p>
+<p>Het spreekwoord neemt een eigenaardigen vorm aan in de <b>apologische spreuk</b> of exempel-spreuk. Deze legt een ervaringsbeginsel of ook maar een gewone zegswijze, aan een mensch, die zich in een ongewone
+situatie bevindt, in den mond, of nog komischer, aan een dier, en ontwikkelt aldus een groote komische kracht. Zoo b.v.: &#8220;Alles
+met mate, zei de snijder, en hij sloeg zijn wijf met den ellestok&#8221;, een gezegde, ook in het buitenland ruim verbreid.&#8212; &#8220;Elk
+zijn meug, zei de boer, en hij at vijgen&#8221;.&#8212;&#8220;Alle beginselen zijn moeilijk, zei de boer, toen moest hij de koe bij den staart
+in den stal trekken&#8221;.&#8212;&#8220;Dat heeft geen zwarigheid, zei de bakker, toen woog hij het brood te licht&#8221;.&#8212;&#8220;Alle baten helpen, zei
+de wolf, en slikte een mug af&#8221;.
+
+</p>
+<p>Twente: Dat is &#700;n ander keurn, z&egrave;j de muller, en h&ecirc; beet in &#700;nen moezenk&ouml;ttel.
+
+</p>
+<p>Salland: Alles is maar een weet, z&egrave;j de boer, en hi bloazen met z&#700;n gat de lampe uut.
+
+</p>
+<p>Groningen: Das-t-er aine zunde staine, zee de oeling, dou vradd&#700;e en slakk op en mainde, dat &#700;n proeme was.
+
+</p>
+<p>Limburg: Waat no&#775;w gezo&#775;nge, zach de k&ouml;ster, doe stond de kerk in brand.
+
+</p>
+<p>Getroffe, zach de jo&#775;ng, doe smeet h&ecirc; zie vader en oug o&ecirc;t.
+
+</p>
+<p>Alles is maar gewu&euml;nte, zach den bekker, doe v&ecirc;gde h&ecirc; mit de kat den oaven o&ecirc;t.&#8212;
+
+</p>
+<p>Men vindt ook tweeledige. Zoo b.v. Limburg: Det is aangebrand, zach de vrouw, doe de jo&#775;ng wat in de bo&#775;termelk vond.&#8212;Aangebrand,
+<a id="d0e19307"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19307">122</a>]</span>h&ecirc;t det ouk bein? zach de jo&#775;ng, en heel (hield) eine m&ouml;lder in de hu&euml;chte.
+
+</p>
+<p>Nu zijn juist deze apologische spreekwoorden voor ons van groote waarde, omdat zij getuigenis afleggen van de wijze, waarop
+bepaalde maatschappelijke personen of standen denken en spreken, al dingt het luimige karakter dezer volksgezegden op de waarheid
+der opvatting heel wat af.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Boer</span>. Alles heeft zijn inzicht, zei de boer, en hij keek in zijn muts.
+
+</p>
+<p>Daar zal een bakkie theewater op smaken, Domin&eacute;, zei de boer, en hij had zijn vrouw begraven.
+
+</p>
+<p>Dat is een groote wetering, zei de boer, en hij zag de zee.
+
+</p>
+<p>Dat is een schoone vondst, zei de boer, en hij spleet een zwavelstok in zestienen.
+
+</p>
+<p>Ik deug niet in de huid, zei de boer, toen hij op sterven lag, en hij sprak de waarheid.
+
+</p>
+<p>Ik ga eens zien, of mijn familie slaapt, zei de boer, en hij keek in het varkenskot.
+
+</p>
+<p>Ik houd niet van hangen, zei de boer, maar ik moet wel.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Het Besje</span>. De jeugd wil er uit, zei het besje, en zij reed op een bezemstok.
+
+</p>
+<p>De onderdrukten hebben het hard, zei besje, en zij zag een luis knippen.
+
+</p>
+<p>Het is de jonkheid, zei besje, en toen speelde een zeventiger met buitelmannetjes.
+
+</p>
+<p>Zuinig, zei besje, lekker is maar een vinger lang.
+
+</p>
+<p>Zuinig, zei besje, de boter is duur.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Vrouw</span>. Het overleggen is &#700;t al, zei de vrouw, en zij braadde het spek in de boter.
+
+</p>
+<p>Zij maken den bokking hoe langer hoe kleiner, zei de vrouw, en ze zag sprot liggen.
+
+</p>
+<p>Daar kom je kaal van af, zei de vrouw tegen haar man, en hij kwam van den barbier.
+<a id="d0e19347"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19347">123</a>]</span></p>
+<p><span class="letterspaced">De Man</span>. Alle ding laat zich eten, zei de man, en hij at garnaal en krabben.
+
+</p>
+<p>Het oog wil ook wat hebben, zei de man, en toen sloeg hij zijn vrouw een blauw gezicht.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Knecht</span>. Ik en mijn baas hebben de zolder vol hooi liggen, zei de knecht, en hij was blij als hij zijn weekgeld kreeg.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Meid</span>. Als ik eens vrij man word, zei de meid, dan eet ik ieder dag gort met rozijnen.
+
+</p>
+<p>Die ligt op zijn uiterste, zei de meid, en zij zag een botertonnetje, dat tennaastenbij leeg was.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Dief</span>. Alle beginselen zijn zwaar, zei de dief, en voor de eerste maal stal hij een aanbeeld.
+
+</p>
+<p>Ik moet er me&ecirc; wezen, zei de dief tegen het loopende volk, en hij reed naar de galg.
+
+</p>
+<p>Kwaad gezelschap, zei de dief, en hij ging tusschen den beul en een monnik naar de galg.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Ambachtsman</span>. Goed overleg is het halve werk, zei de broddelaar, en hij zette den lap naast het gat.
+
+</p>
+<p>Wat duurt er eeuwig, zei de metselaar, toen had hij een oven van Friesche turf gemetseld.
+
+</p>
+<p>Een handwerk heeft een gulden bodem, zei de wever, en hij zat op een hekel.
+
+</p>
+<p>&#700;t Is een vette buit, zei de visscher, en hij haalde een walbaars op.
+
+</p>
+<p>Alle vrachtjes lichten, zei de schipper, en hij smeet zijn vrouw over boord.&#8212;
+
+</p>
+<p>Ten slotte nog enkele voorbeelden ter verluchting van het <span class="letterspaced">apologische dieren-spreekwoord</span>.
+
+</p>
+<p>Laat de dooden rusten, zei de arend tot de raaf, en hij verslond een levende duif.
+
+</p>
+<p>Hou je gemak, zei de havik, toen hij de duif plukte.
+
+</p>
+<p>Wij scheiden z&oacute;o niet, zei de haan tegen de pier, en vrat ze op.
+
+</p>
+<p>Scheiden is bitter, zei de hond, toen was hem de haas ontloopen.
+
+</p>
+<p>Goeden dag samen, zei de vos, en hij kwam in het ganzenhok.
+<a id="d0e19399"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19399">124</a>]</span></p>
+<p>Alle ding daar het behoort, zei het varken, en het kroop in de geldkast.
+
+</p>
+<p>Kort beraad, goed beraad, zei de wolf, en hij hapte naar het schaap, dat hem ontsnapte.
+
+</p>
+<p>Gelijk bemint zijns gelijk, zei de luipaard, en hij verslond een bonte kraai.
+
+</p>
+<p>De druiven zijn zuur, zei de vos, toen hij er niet bij kon. Zie <span class="smallcaps">Kirghbijl ten Dam</span> [<span class="smallcaps">J.A. Alberdingk Thijm</span>], Vaderlandsche karakterschildering in onze spreekwoorden, in De Dietsche Warande IV, blz. 213 vlg.
+
+</p>
+<p>Bij het bepalen der <span class="letterspaced">psychologische waarde</span> van het spreekwoord dient men vooral te letten op oorsprong en ontwikkeling of vervorming. Zoeken naar den oorsprong beteekent
+zoeken naar den oudsten, niet naar den &#8220;waren&#8221; of &#8220;eigenlijken&#8221; vorm. Want de volksspreekwoorden behooren tot de levende taal-
+en begripsorganismen, die steeds nieuwe groeikracht vertoonen en immer nieuwe loten uitschieten, welke dan met evenveel recht
+groeien in de vrije lucht en &oacute;pranken naar het licht als de oude moederstam.
+
+</p>
+<p>Om nu zekerheid te krijgen omtrent den oorsprong, dient men vooral niet te veel af te gaan op de innerlijke waarschijnlijkheid,
+maar de beste methode is, den taal- en voorstellingskring, de sociale groep op te sporen, waarin de uitdrukking het best past
+en waar zij zonder beeldspraak is. Dit is b.v. het geval met de uitdrukking &#8220;op zijn eigen houtje&#8221;, aan de zeemanstaal ontleend,
+waar &#8220;zijn eigen hout&#8221; inderdaad in de beteekenis van &#8220;schip&#8221; gebruikt werd; zie <span class="smallcaps">Eymael</span>, De Nieuwe Taalgids, bl. 97.
+
+</p>
+<p>Maar aldra verlaat het spreekwoord zijn oorspronkelijk milieu en fladdert in velerlei gedaanten rond heinde en ver. Somtijds
+heeft opzettelijke nieuwvorming plaats, zooals in de uitdrukking van <span class="smallcaps">Busken Huet</span>: &#8220;Gods water over Gods akker laten <i>kabbelen</i>&#8221;; maar Huet schreef geen volkstaal. Verreweg de meeste vervormingen zijn onbewust. Zij berusten op klankassociaties, als:
+&#8220;dat loopt <a id="d0e19432"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19432">125</a>]</span>de spuitgaten uit,&#8221; voor &#8220;de spuigaten&#8221;;&#8212;&#8220;over &eacute;en kant scheren&#8221;, voor &#8220;over een kam scheren&#8221;; of ook op begripsassociaties.
+Zoo schrijft <span class="smallcaps">De Vooys</span> in zijn artikel &#8220;Een principi&euml;le opmerking bij het etymologiseeren van spreekwoorden en spreekwoordelike uitdrukkingen&#8221; in
+De Nieuwe Taalgids, bl. 178 vlg., waar hij deze geheele materie zoo voortreffelijk behandelt: &#8220;<i>Voor een heet vuur staan</i> zal waarschijnlik eerst een soldaten- of matrozenuitdrukking geweest zijn, maar het &#8220;hete vuur&#8221; kan nu heel goed het beeld
+van een bakker, een glasblazer of een kok suggereren. Men kan in een dergelijk geval wel uit de oudste plaatsen het oudste&#8212;
+desnoods het &#8220;oorspronkelike&#8221;&#8212;beeld trachten te vinden, als men dat maar niet als het &#8220;echte&#8221; of &#8220;eigenlike&#8221; tegenover de
+latere &#8220;onechte&#8221; of &#8220;verbasterde&#8221; stelt. Feitelijk is de uitdrukking, ondanks de gelijkheid van klank en betekenis, iets anders,
+iets nieuws geworden. De vernieuwing gaat zich uiterlik openbaren, als er wijziging in de woorden het gevolg van is.&#8221; Zoo
+dacht men bij de uitdrukking &#8220;de bom breekt uit&#8221; aanvankelijk aan een vat, waar de <i>bom</i> (de spon) uitspringt. Maar door de klankgelijkheid van dit <i>bom</i> met <i>bom</i> &#8220;kogel&#8221; heeft zich weldra een ander beeld in de plaats geschoven, en in verband hiermee werd <i>uitbreken</i> vervangen door <i>barsten, losbarsten</i> of <i>springen</i>. Hier heeft het gewijzigde beeld ook de geheele beteekenis doen veranderen. De oude beteekenis &#8220;het geheim is uitgekomen&#8221;
+is geweken voor &#8220;er is een beslissende uitbarsting gekomen&#8221;. Het volk heeft dus een geheel nieuw spreekwoord gewrocht, zoowel
+wat beteekenis als wat vorm betreft. Dit feit is van belang voor de psychologie van het volksleven, maar ook voor de historie
+der kunstvormen, waarin het volk zijn gedachten en gevoelens pleegt en weet te kleeden. Die vormen zijn ook lokaal gekleurd,
+niet alleen door de sociale, maar ook door de ekonomische, de geografische, de ethnische geaardheden en toestanden. &#8220;Er moet
+nog veel water door de Maas vloeien&#8221;, wordt elders: door de Waal, den Rijn, de Schelde, de Leie, de Demer enz.;&#8212;&#8220;een schelvisch,
+een <a id="d0e19458"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19458">126</a>]</span>spiering uitwerpen om een kabeljauw te vangen&#8221;, wordt in Limburg: &#8220;een avel uitwerpen om een snoek te vangen&#8221;, en in het Oosten
+van ons land: &#8220;met een metworst naar een stuk (zijde) spek gooien&#8221;. Het Hollandsche: &#8220;zoo oud als de weg naar Kralingen&#8221;,
+luidt in Limburg: &#8220;zoo oud als de weg naar Keulen, naar Aken, naar de Peel&#8221;. Het Drentsche spreekwoord: &#8220;Armelui&#700;s ossen en
+rijkelui&#700;s kinder zijn gauw groot&#8221;, heeft in Limburg den vorm: &#8220;Ermeluus holt is gauw gehouwe en riekeluus kinder zien gauw
+getrouwd&#8221;.
+
+</p>
+<p>Tot de kunstvormen van de volkstaal behoort ook de <b>volksluim</b>, die zich vertoont in de grilligste gedaanten.
+
+</p>
+<p>1. Zeer veelvuldig zijn de <span class="letterspaced">woordspelingen op plaatsnamen</span>, waarvan ik hier enkele staaltjes laat volgen. Ook gefingeerde namen vindt men er bij.
+
+</p>
+<p>Naar Molleghem zijn; naar &#700;t Pierenland zijn (dood en begraven zijn): Vlaanderen;&#8212;naar Piepenbroek zijn: de Veluwe.
+
+</p>
+<p>Bleijenbeek (bij Afferden) gaat voorop (een blij lijk).
+
+</p>
+<p>Well is Well, maar in alle huizen is het niet Well: Limburg.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Te Wellerlooi
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zingen de veugelkes zoo mooi.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Te Well ook wel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar niet zoo mooi als in in de Looi.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Naar Boxmeer gaan (zijn beurs trekken, zinspeling op het woord <i>boks</i> &#8220;broek&#8221;).
+
+</p>
+<p>Van Lekkerkerk zijn.
+
+</p>
+<p>Een mond opzetten zoo wijd als Montfort.
+
+</p>
+<p>2. <span class="letterspaced">Plaatsnamen</span> in luimige gezegden <span class="letterspaced">zonder woordspeling</span>.
+
+</p>
+<p>Zoo lang als Elmpt (een lang Duitsch dorp op de Limburgsche grens).
+
+</p>
+<p>Een gezicht zetten zoo lang als Posterholt.
+
+</p>
+<p>Zoo breed als Geilenkirchen: Sittard.
+
+</p>
+<p>Hij is te Ool nog niet over! (gehucht bij Roermond).
+<a id="d0e19510"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19510">127</a>]</span></p>
+<p>Hij komt van de Merumer markt: Roermond.
+
+</p>
+<p>Hij is een uit de Maaseyker vier uitersten (d.i. &#8220;lui, lekker, kaal en hoovaardig&#8221;).
+
+</p>
+<p>Dat ligt tusschen Maastricht en Allerheiligen (nergens).
+
+</p>
+<p>Van Bommel tot Den Bosch (volop).
+
+</p>
+<p>Van Helmond komen (drukte maken).
+
+</p>
+<p>Naar Zuidbroek gaan, zegt men te Hoogezand voor &#8220;een dutje doen&#8221;; te Venloo heet dit: &#8220;naar Tegelen gaan&#8221;, enz. Men noemt
+natuurlijk steeds een naburig dorp.
+
+</p>
+<p>Ik ga naar Sebaldeburen apen drillen (als de Groninger niet wil vertellen, waar hij heen gaat).
+
+</p>
+<p>Een boterham, waardoor men Maastricht kan zien.
+
+</p>
+<p>Op Kessenicher ve&ecirc;ren slapen: Belgisch Limburg.
+
+</p>
+<p>Altijd hooger, als het orgel van Gangelt: Sittard.
+
+</p>
+<p>Op de Akerstraat (buurt van Hoensbroek) bakt men de koek maar aan &eacute;en kant (de huizen liggen slechts aan &eacute;en kant van den
+weg). Hetzelfde zegt men b.v. van Buggenum (L.) en Oudeschild (Texel).
+
+</p>
+<p>Iemand naar Geelbroek (tusschen Beilen en Assen), naar den Kollenberg (Sittard), naar den Heksenberg (Heerlen), naar de Mookerhei
+wenschen.
+
+</p>
+<p>3. <span class="letterspaced">Spotrijmpjes op steden en dorpen.</span>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Oostergoo het land,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Westergoo het geld,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De Wouden het verstand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De Steden het geweld.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dokkum is een oude stad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een oude stad boven maten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daarom verkoopt men anders niet
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als taai en ook garnaten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb"><a id="d0e19560"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19560">128</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De Amelander schalken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die stalen eens drie balken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>s Avonds in den maneschijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daarom zal &#700;t hun wapen zijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Ne&ecirc;r-Langbroek
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Die schrale hoek!
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Daar wonen niets dan edellui
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>En bedellui,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Ridders
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>En broodbidders;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar staan anders niet als kasteelen en nesten,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Sterkenburg is het beste.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Deventer is een koopstad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zutfen is een loopstad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Lochem is nog wat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar Borkeloo is een hondegat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Amsterdam ligt aan het IJ,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Monnikendam, daar wonen wij;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Edam is een nest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoorn doet zijn best,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Enkhuizen staat op tonnen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Medemblik heeft het gewonnen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Peer is nog een stad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Achel is nog wat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En Bree is een paddegat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Brugge is zot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gent is bot.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kortrijk heeft &#700;nen zin,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ronse heeft van den duvel in.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e19630"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19630">129</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wing, Wang, Laar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Herpen over Orsmaal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hal al bovenal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dormaal is een verkensstal.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Die van Balen (prov. Antwerpen) komen geloopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om den Molschen toren te koopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die van Balen, die waren nie zot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En ze gongen er mee naar &#700;t verkenskot.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dendermonde
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Leeg van gronde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Klein van goed,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoog van gemoed.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De volontairen van Grammont (Geeraardsbergen)
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die lieten stelen hun kanon.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij exerceerden lijk de koeien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En zij stalen al de Savooien.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Rakkedok&#8212;kedok!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mee &#700;nen krommen kop;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Z&#700;hebben een geweer
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Lijk &#700;nen bloemkoolstok.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Herenthals is &#700;ne nest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die der wonen, weten het best.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hersel&#8212;de macht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Westel&#8212;de pracht.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hooglee&#8212;groote pracht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Verre gezien en weinig geacht.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Hooglee
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Schoone stee,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Lichtervelde lacht er mee.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e19704"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19704">130</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Eessen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Is een deesem,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zane is een trog,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Werken loopt er om nog,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Handzame is een leegaard,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Koekelare is alderbest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bovekerke is &#700;n kakkernest.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>Te Langedijk
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>Daar zijn ze rijk,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar eten ze gort met krenten!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En waarom zouden zij d&aacute;t niet doen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze leven er van hun renten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar kwam &#700;nen boer van Leuven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Leuven kwam &#700;nen boer;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij meende gaan te dorschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En viel op zijnen vloer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Enumatil
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Daar kijken ze gril,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Daar staat geen kerk of toren;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als de snik komt, blaast de jong op &#700;t horen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Maasland,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Vet land
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De bedel&ecirc;ren komen van dien kant.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Die van Mol die zijn geschoren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze hebben vier wijzers en geenen toren;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die van Geel, die zouden loopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om de wijzers af te koopen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die van Balen zijn jaloesch,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze hebben &#700;nen toren lijk &#700;ne kroes.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e19774"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19774">131</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Rijke V&ouml;rsel
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Arm Mal
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Lomp Zoersel
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mager Hal (Kempen).</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tiegem&#8212;berg en dal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ingoigem&#8212;lang en smal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ootegem&#8212;de fleure van al!</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Te Zulte in &#700;t zand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe meer dat &#700;t regent,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe beter land.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Loon-op-Zand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Licht volk, licht land,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze schooien den kost,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En ze stelen den brand.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Herten, Merum en Ool,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drie dorpen en &eacute;en pastoor.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De Bressianen (van Breskens)
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zijn hanen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar voor Schoondijke
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moeten ze wijken.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En komen die van Groe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan houden ze beter hun deuren maar toe.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Koevorden is een fraaie stad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dalen is een moddergat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wachtum is een eendenpoel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hesselen is een koningsstoel.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<p>Zooals men ziet, wordt met sommige plaatsen de spot gedreven, om eigen woonplaats op te hemelen. Dit laatste is uitsluitend
+beoogd in het Veluwsche:
+<a id="d0e19843"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19843">132</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kootwijk is een zoetendal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En die er is, die blijft er al.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En eveneens in het Groningsche:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Riepster klokkengeklang,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>&#700;t Lopster &ouml;rgelgezang,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>&#700;t Zandster bouwland,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En Steemer kouland,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat is het kroontje van Gr&ouml;nnegerland.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar het kan &oacute;ok zijn, dat de regels: &#8220;Kootwijk is een zoetendal, En die er is, die blijft er al&#8221; oorspronkelijk bij een meer
+uitgebreid rijmpje hebben behoord. Men vergelijke:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zuidhorn is een bloemendal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die er woont, die blijft er al,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Noordhorn is een moddergat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die er komt, die vindt er wat!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Oldehove, die stompe toren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar wil de koster zijn wijf vermooren.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Niehove loopt in &#700;t rond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar loopen de meisjes kakelbont.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Feerwerder katten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Springen over latten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vangen de muzen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bij honderd en duzend,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Braden ze in de pan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En eten er alle dagen van.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tiel is een stad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Echteld is een gat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>IJzendoorn is een waterpoel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ochten is een koningsstoel.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e19903"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19903">133</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Bommel, Bommel blinkt schoon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waardenburg spant de kroon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tuil is &#700;t alderbest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hafte is een kraaiennest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hellouw is een eendenpoel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Herwijne is een schettestoel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vuren is een errem land,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dalem ligt aan den Waterkant,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gorkum is een schoone stad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Schelluinen is een hondegat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een enkel voorbeeld van plaatsnamenrijmpjes, die de taal kort en treffend karakteriseeren:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De Visvlieter bellen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zeggen van z&egrave;llen en w&egrave;llen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De Boerumer bollen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zeggen van zollen en wollen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de Kollumer luden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zeggen van zuden en wuden.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie Driem. Bladen IX, bl. 47, 48.
+
+</p>
+<p>4. Spotrijmpjes op <span class="letterspaced">voornamen</span> en <span class="letterspaced">familienamen</span>.
+
+</p>
+<p>Antoon:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Toontje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn zoontje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wanneer zal &#700;t zijn?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>T&#700;avond in de maneschijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Jan Baptist:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jan Baptiste,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Suiker in de kiste,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vleesch in de pot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jan Baptiste is waarlijk zot.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e19972"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19972">134</a>]</span><p>Jan:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Jan
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Koekepan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met &#700;nen spijzen boterham.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Jan
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bakt eieren in de pan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bakt eieren in den schoen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan herre geen pan van doen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jan, mijne man, is altijd ziek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heel de weke, heel de weke,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jan, mijne man, is altijd ziek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heel de weke, maar &#700;s Zondags niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Jozef:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 16em; "><span>Seven,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 13em; "><span>Laat mij leven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Zal u een stuk van mijn hemdslip geven.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Marianne:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 11em; "><span>Marjanne,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Boter in de panne,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Boter in de pot,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Is Marjanneke nog nie zot!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Piet:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>Piet
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Valt in &#700;t riet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat men hem niet meer ziet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De Smedt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 11em; "><span>Smedt,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Een panneke vet,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Een panneke rapen,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En daarmee moet Smedt slapen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Van Boeck:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 13em; "><span>Frans van Boek,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 13em; "><span>Dikke snoek,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Zonder knoopen aan zijn broek.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e20049"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20049">135</a>]</span><p>Verbist:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Mijnheer Verbist
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 11em; "><span>Lag in de kist,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zonder dat vader of moeder het wist.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Verhagen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Jan Verhagen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Draagt zijn beste broek alle dagen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>5. <span class="letterspaced">Alliteerende</span> volksluim.
+
+</p>
+<p><i>M</i>ulders <i>M</i>ans <i>m</i>oet <i>m</i>ijn <i>m</i>oeder <i>m</i>ooi <i>m</i>eel <i>m</i>alen, <i>m</i>ooi <i>m</i>eel <i>m</i>oet <i>M</i>ulders <i>M</i>ans <i>m</i>ijn <i>m</i>oeder <i>m</i>alen.
+
+</p>
+<p><i>W</i>ie <i>w</i>eet <i>w</i>aar <i>W</i>illem <i>W</i>aanders <i>w</i>oont? <i>W</i>illem <i>W</i>aanders <i>w</i>oont <i>w</i>ijd <i>w</i>eg, <i>w</i>ijd <i>w</i>eg <i>w</i>oont <i>W</i>illem <i>W</i>aanders (elders: <i>W</i>illem <i>W</i>itjes).
+
+</p>
+<p>De <i>k</i>at, die <i>k</i>rabt de <i>k</i>rullen van de trap (tevens assonantie).
+
+</p>
+<p>6. Spotrijmpjes op <span class="letterspaced">standen</span> en <span class="letterspaced">ambachten</span>.
+
+</p>
+<p>Bakker:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>O jonges wat &#700;n pret!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Morgen wordt &#700;t brood afgezet!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Twee centen in &#700;t geheel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>O wat kijkt die bakker scheel!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De bakker van den hoek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die heeft vannacht geblazen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De zemelen uit zijn broek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij hangt ze voor de glazen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gelijk een peperkoek.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Apotheker:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mijnheer den apotheker,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik ben het niet zeker,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar geef me voor twee cents en half
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Platluizenzalf.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is niet voor mij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is voor mijn kameraad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die aan de deur staat.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e20233"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20233">136</a>]</span><p>Boer:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Rotte patatten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mee schelle&#700; va&#700; visch,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat eten de boeren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>As &#700;t kerremis is.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Kleermaker:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Kleeremaker,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Luizekraker,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Lapkesdief!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ge heb gestolen van mijn gerief!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Koster:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Bimbambeieren!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De koster lust geen eieren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Wat lust hij dan?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Spek in de pan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met een roggen boterham.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Paternoster,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Slaat den koster,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Slaat hem een bult,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat hij rond de kerk krult.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Lantaarnopsteker:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik kom aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik zet neer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik kruip op,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik steek aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik ga neer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik neem op,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik ga heen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jantje komt, Jantje komt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jantje de lanteernman!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Vroeg en laat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Op de straat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om te zien, hoe alles gaat.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e20306"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20306">137</a>]</span><p>Molenaar:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mulder, mulder, korendief,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Groote zakken heeft-ie lief,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kleine wil-ie niet malen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De duvel zal hem halen!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Soldaat:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Soldaat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Kameraad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> In de Peperstraat!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En hij pakte zijn geweer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En hij schoot ze omveer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Wever:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar zat &#700;ne wever op zijn getouw,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Blauw van honger en grauw van kou,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij weefde al dit en hij weefde al dat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En hij weefde &#700;t hemdeken van zijn gat</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>7. Spotrijmpjes op <span class="letterspaced">gebreken</span> en <span class="letterspaced">mismaaktheden</span>.
+
+</p>
+<p>Bultenaar:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> &#700;t Is den bult
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Zijn eigen schuld,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat hij zijn kas moet dragen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Dat hij gaat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bij Pier van Timst,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die zal zijn kas afzagen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Bult karkas,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Viool op bas,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Viool en fluit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Trekt er maar uit!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Gierigaard:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Gierigaard,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Langen baard,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uitgedroogde moordenaar!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Linksche:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Slinkepoot
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Den duvel is dood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ga naar d&#700;hell&#700; om uw vesperbrood!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e20392"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20392">138</a>]</span><p>Manke:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> Mankepoot
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Den duvel is dood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ga naar d&#700;hell&#700; om uw vesperbrood!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Rosharige:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ros haar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ros bloed,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zelden goed.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Scheelziende:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Schelewip,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Schelewap,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Papzak!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb een vogeltje gevangen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En het beestje kan niet zien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Schele Pauwelien,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Schele Pauwelien.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>8. <span class="letterspaced">Wat de klokken vertellen</span>.
+
+</p>
+<p>De klokken van Ledegem luiden:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Lui Leegem
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Luizebestier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En hooveerdig!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Volgens Rond den Heerd IX, bl. 116 kleppen de klokken van Caneghem, als er iemand gestorven is:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Bim! bam! bom!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Moet al dood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Klein en groot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Arm en rijk,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Al gelijk.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De inwoners van Wieze bij Dendermonde worden door de naburige dorpen voor gekken uitgescholden. Vandaar, dat deze het klokkengelui
+van Wieze vertolken:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wieze is zot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Toebak dol.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e20463"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20463">139</a>]</span><p>9. Tot de rubriek van de Volksluim behooren natuurlijk ook de duizenden <span class="letterspaced">uien</span>, moppen of boertige verhalen, die bij het volk in omloop zijn en dermate onmisbaar lijken in het hedendaagsche volksleven,
+dat <span class="smallcaps">De Meyere</span> zich afvraagt, of de moppenverteller van heden niet de sprookjesverteller van vroeger zijn zou?&#8212;Een zeer eigenaardige uiting
+van den volkshumor is ook de <span class="letterspaced">parodie</span>, en hierover nog enkele korte opmerkingen.
+
+</p>
+<p>Van het diep-gevoelvolle Sterrelied, dat wij I, bl. 143 hebben meegedeeld, bestaan parodieerende varianten als:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Herodes, de koning, kwam zelve veur:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>zijn broek was gescheurd en zijn hemd stak er deur.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zij kwamen al veur een bakkerij:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>daar kochten ze &eacute;en koek en ze stalen er drij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zij liepen tot bij een herbergier:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>daar dronken ze een pot en ze zaten bij &#700;t vier.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Hoe het komt, dat deze varianten in het oude sterrelied werden ingelascht, is op afdoende wijze door <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in het Jubelnummer van Volkskunde (1914), bl. 24 vlg. verklaard. Maar men wachte zich, parodie&euml;n als deze te zwaar op te
+vatten en aldus verkeerd te beoordeelen. Het is een feit, dat de parodie, met name in het zuidelijk volksgebied, vooral geestelijke
+personen en zaken treft, ja het heiligste niet schijnt te sparen. Maar inderdaad kunnen de meeste dezer parodie&euml;n als vrij
+onschuldige scherts beschouwd worden, die zelfs een zekere gemeenzaamheid en vertrouwelijkheid met het geestelijke veronderstelt.
+De geparodi&euml;erde gebeden, die plaatselijk den naam dragen van <i>wilde gebeden</i> en veelal in de kinderwereld terecht gekomen zijn, vindt men uitvoerig behandeld in <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VIII, bl. 168 vlg. Een andere groep vormen de pastoorspreeken, ook in het noordelijk gebied niet
+onbekend; zie Volkskunde XX, bl. 73, 117, 178, 232; XXI, bl. 37, 80, 101, 150, 239. Een geliefd thema is dat van den <a id="d0e20503"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20503">140</a>]</span>pastoor, die op den preekstoel zijn meid wil waarschuwen, dat zij den eendvogel niet mag laten aanbranden. En zoo begint hij
+dan:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Marie tentum
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Keert en wentum
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want de entum
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die verbrentum.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De dienstbode begrijpt de bedoeling en het onheil is afgewend. Maar de aandachtige toehoorders waren van oordeel, dat de pastoor
+nog nooit zoo veel en zoo mooi Latijn gesproken had.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e20516">
+<h3 class="normal">II. Sprookjes, sagen en legenden.</h3>
+<p>Sprookjes, sagen en legenden zijn dichterlijke volksverhalen, die ontstaan zijn en opgroeien uit het volk en door de mondelinge
+volksoverlevering worden voortgeplant.
+
+</p>
+<p>De meest dichterlijke onder deze scheppingen van den volksgeest is het <b>sprookje</b>. Het is een volstrekt-fantastisch volksverhaal, zonder beperking van plaats, persoon of tijd. Het ontstaat in den volksmond
+zonder bepaalde aanleiding, enkel en alleen om der wille van zich-zelf. Het wordt geboren uit den na&iuml;even, spontanen drang,
+zich te verlustigen in het spel der verbeelding. Niet onjuist heeft men het sprookje genoemd: &#8220;een anonieme schepping der
+volksfantasie&#8221;.
+
+</p>
+<p>Daarentegen is de <b>sage</b> gebonden aan plaats, persoon of tijd; somtijds hangt zij samen met een bepaald volksgebruik. Men onderscheidt <span class="letterspaced">mythische sagen</span>, aldus genoemd, omdat zij wortelen in algemeen-animistische opvattingen of in een bepaald mythologisch systeem (zie I, bl.
+63); <span class="letterspaced">Christelijke sagen</span>, die Christelijke figuren of tafereelen borduren op heidensch, of althans op zuiver-fiktief patroon; en <span class="letterspaced">historische sagen</span>, met een historische kern, die door de fantasie werd uitgebreid of gewijzigd. Heeft nu zulk een historische sage betrekking
+op de levens of de krachtdadige voorbede <a id="d0e20540"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20540">141</a>]</span>der heiligen, dan noemt men ze met den bijzonderen naam van <b>legende</b>.
+
+</p>
+<p>Aan ruimte noch tijd gebonden zwerft het <b>sprookje</b> rond, raadselachtig vaak in zijn oorsprong, raadselachtig in zijn plotseling verdwijnen; nu eens geblakerd door tropischen
+zonnebrand, dan weer verkleumd door het striemen van de noordsche kou,&#8212;maar steeds het aanminnige, blonde volkskind, steeds
+de weldoende lichtfee, die hutten en paleizen met haar hemelgaven binnenzweeft. Het sprookje... verplaatst niet alreeds het
+verkleinwoord ons terstond naar de sfeer van het kinderlijke, na&iuml;eve, aanminnige en ongekunstelde?
+
+</p>
+<p>Nu eens legt het de plechtwade aan van het kultuurdicht, dan weer het stralenkleed van de mythe, een ander maal den bonten
+lijfrok van het volkslied of het schamele plunje van het volksverhaal, maar ook dan vertoont het zich niet zonder lieflijke
+majesteit, zonder frissche bekoorlijkheid.
+
+</p>
+<p>De sproke is echter niet slechts zwervelinge, niet slechts wereldburgeresse. Zij heeft &oacute;ok een nationaal karakter en voegt
+zich geheel in het koloriet der vertelling en in de karakteriseering der personen naar de zeden en gewoonten van het land,
+waarin zij leeft. En hierin ligt een bewijs voor het feit, dat het sprookje werkelijk een volksleven leidt, dat het zijn immer
+jeugdige levenskracht put uit het volk, dat sprookjeskunde en volkskunde hand in hand gaan.
+
+</p>
+<p>&#8220;Daar was eens een koning en een koningin en die hadden drie dochters. De jongste, braaf en onschuldig, werd door haar vader
+medoogenloos tot vrouw gegeven aan een grimmig monster. Dit nu was een schoone, betooverde jongeling, die elken nacht zijn
+werkelijke gedaante weer aannam, maar z&oacute;o door zijn geliefde niet mocht gezien worden. Geduldig droeg de zwaarbeproefde koningsdochter
+haar lot; vaak echter zwichtte zij voor menschelijke zwakheid, en telkens moest ze dan haar vergrijp zwaar uitboeten. Doch
+<a id="d0e20556"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20556">142</a>]</span>eindelijk vatte zij liefde op tot haar man en op hetzelfde oogenblik wierp deze zijne gedaante van draak (leeuw, wolf, beer)
+af en vertoonde zich in volle schoonheid.&#8221;
+
+</p>
+<p>Ziedaar, geachte lezer, de kern van een bekend Nederlandsch sprookje. Maar ook elders is het geen onbekende. Bij Slaven, Grieken,
+Albaneezen, Rumenen, Italianen, Kelten en Kalmukken kort men de avonden met gelijkluidende verhalen. Als sprookje van Amor
+en Psyche vinden wij het in een roman van den Romeinschen schrijver <span class="smallcaps">Appuleius</span>; <span class="smallcaps">Raffa&euml;l</span> bracht het op doek; <span class="smallcaps">Thorwaldsen</span> en <span class="smallcaps">Canova</span> belichaamden het in het kille marmer; <span class="smallcaps">Calderon</span> achtte het niet te gering, om het te vereeuwigen in een <i lang="en">Auto Sacramental</i>. Zoo hebben ook onze <i>Sprookjes van Moeder de Gans</i> hun parallellen bij alle Indogermanische volken; de schurkerijen van Reintje zijn bij de Zoeloe&#700;s bekend; en Kaffers, Samojeden
+en Kalmukken scheppen behagen in vertelsels als die van Tijl Uilenspiegel en Hans den Reuzendooder.
+
+</p>
+<p>Waar lag dan wel de bakermat dezer &#8220;anonieme scheppingen der volksfantasie&#8221;? Hoe zijn ze gevormd, wie gaf hun de gedaante,
+waarin zij zich thans vertoonen?
+
+</p>
+<p>Toen de gebroeders <span class="smallcaps">Grimm</span> in 1812 hun <span lang="de">Kinder- und Hausm&auml;rchen der Deutschen</span> in het licht gaven, deed de vergelijkende sprookjeskunde haar intrede in de wetenschappelijke wereld. Wel was hun hoofdstreven
+er op gericht, dezen sprookjes-schat te maken tot gemeengoed voor geheel Duitschland, maar de grootsche onderneming kon ook
+haar wetenschappelijk resultaat niet missen. Jammer genoeg was hun theorie al te eenzijdig. Naar hun oordeel zijn de Germaansche
+sprookjes de afgesleten vorm, het diamantgruis der mythen van eertijds: &#8220;<span lang="de">das Mythische gleicht kleinen St&uuml;ckchen eines zersprungenen Edelsteins, die auf dem von Gras und Blumen &uuml;berwachsenen Boden
+zerstreut liegen</span>&#8221;. Het sprookje weerspiegelt dus de mythologische voorstellingen en gebruiken onzer Germaansche voorouders, ja van het geheele
+Indogermaansche ras. Sprookjes zijn niets dan verkleurde mythen van goden of halfgoden. <a id="d0e20594"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20594">143</a>]</span>Taalverwantschap en stamverwantschap gaan met sprookjesverwantschap hand in hand. Hieruit volgt, dat de oorvorm onzer sprookjes
+behoorde tot het religieuze gemeengoed der Indogermanen.
+
+</p>
+<p>De oorsprong der sprookjes dekt zich dus met den oorsprong der mythologie. <span class="smallcaps">Jacob Grimm</span> kan op algemeen-mythologisch gebied beschouwd worden als de voorlooper van <span class="smallcaps">Max M&uuml;ller</span>; en zoo huldigt dan ook hij de meening der naturalistische school, dat de mythen een afspiegeling zijn van de meest indrukwekkende
+natuurprocessen. Het kon niet anders, of het op- en ondergaan der zon, het dagelijks wederkeeren van dag en nacht, de heldere
+sterrenhemel, de strijd tusschen licht en duisternis, tusschen zomer en winter,&#8212;dit alles moest een diepen indruk maken op
+den natuurmensch. Wilde hij nu zijn gewaarwordingen ten opzichte dezer natuurtafereelen aan anderen meedeelen, dan werden
+deze door persoonsverbeelding als menschelijke handelingen voorgesteld. Ging de zon op of onder, men zeide, dat zij geboren
+werd of stierf; werd ze verduisterd, dan heette het, dat zij met een ontzaglijk monster den strijd aanbond. Maar weldra ging
+de oorspronkelijke beteekenis der beeldspraak verloren, en nu werden de voorstellingen der natuurprocessen tot mythen, en
+naderhand veelal tot sprookjes. Volgens de latere natuurmythologen, die meer de animistische opvatting huldigden, stelden
+de Indogermanen zich de hen omringende natuur van meet af aan als bezield voor. Zoo is dan de Schoone Slaapster oorspronkelijk
+de in winterslaap verzonken aarde, en de prins, die haar wekt met een kus, de lentezon; zoo is de reus in Klein Duimpje de
+ijzige wintervorst.
+
+</p>
+<p>In het jaar 1859 stelde de groote Sanskritist, <span class="smallcaps">Theod. Benfey</span>, hoogleeraar te G&ouml;ttingen, tegenover deze theorie, die de bakermat onzer sprookjes ten slotte in het Indogermaansche stamland
+zocht, zijne Indische hypothese. In de klassieke inleiding zijner vertaling van het <i>Pantschatantra</i> beweert hij, dat de bakermat der sprookjes in Indi&euml; ligt, en wel in het Indi&euml; der geschiedenis. D&aacute;ar spon de spin haar web,
+dat zijn draden over geheel de bewoonde wereld <a id="d0e20612"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20612">144</a>]</span>wierp. Eerst sedert de XI<sup>e</sup> eeuw n.Chr. zijn deze Indische sprookjes Europa binnengedrongen. In het Noorden diende het Boeddhisme als voertuig en liep
+de weg over Tibet, Mongoli&euml;, Siberi&euml; en Rusland; in het Zuiden ging de propaganda uit van den Islam, en deden de Perzen, Arabieren,
+Turken en Grieken dienst als bemiddelaars. Deze bemiddeling was hoofdzakelijk van literairen aard.
+
+</p>
+<p>Deze hypothese trok in ruime kringen de aandacht en werd door velen gevolgd; ik noem slechts <span class="smallcaps">Cosquin</span>. Het feit valt dan ook niet te loochenen, dat een groot aantal sprookjes uit Indi&euml; tot ons gekomen zijn, &oacute;ok reeds door Alexander
+den Grooten, door de volksverhuizingen, de Tartaren. Maar anderzijds blijft het onbetwistbaar, dat er v&oacute;or het tijdperk van
+het historische Indi&euml; in Europa reeds tal van volksverhalen hebben bestaan. Over de prioriteit van de Grieksche, in het bijzonder
+der Aesopische fabels, kan worden getwist. Maar de sprookjes, die door de Homerische gedichten worden omsloten of aangeduid,
+maar het verhaal van Midas met de Ezelsooren kan onmogelijk aan het historische Indi&euml; zijn ontleend. Verder wordt in dit systeem
+de invloed der letterkunde niet weinig overschat. Het ligt in den aard der zaak, dat de letterkunde meer uit den volksmond,
+dan het volk uit de letterkunde overneemt. Geschreven verzamelingen oefenen op het volk slechts een zeer geringen invloed
+uit.
+
+</p>
+<p>Maar het zou onbillijk zijn, Benfey eenzijdig naar de Indische hypothese te beoordeelen. Hij heeft m&eacute;er gedaan. Hij heeft,
+en dit is voor ons van het grootste belang, het sprookje getrokken uit den dichten mythologischen nevelsluier, en het gekenmerkt
+als een <i>produkt der volkskunst</i> met mythologischen en kultuur-historischen achtergrond. Hij heeft open oog gehad voor de wisselwerking tusschen literaire
+en populaire traditie, en het begrip der ontleening heeft hij ter overwinning gevoerd.
+
+</p>
+<p>Intusschen werd het vasthouden aan de Indische hypothese steeds moeilijker, steeds onhoudbaarder, naar mate men meer opvallend-overeenstemmende
+sprookjes ontdekte bij de meest verscheidene en <a id="d0e20629"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20629">145</a>]</span>verst afgelegen volken, over den geheelen aardbodem. Vooral de sprookjesschat van Amerika vroeg om oplossing. Hoe kwamen de
+letterkundige sprookjes van het historische Indi&euml; bij de Huarochiri&#700;s van Zuid-Peru? Hoe kwam de Boeddhistische Jason-mythe
+op Samoa? Hoe kwam het oudste ons bekende sprookje, opgeteekend ten tijde van Mozes, naar Egypte?
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">B&eacute;dier</span> scheen in zijn Fabliaux (Paris 1897) een bevredigende oplossing te brengen. Zonder aan sommige sprookjes en sprookjesbestanddeelen
+een groote mate van autochthonie en zelfstandigheid te willen betwisten, en zonder ook het feit der ontleening in twijfel
+te trekken, ontkende hij slechts den overwegenden invloed van Indi&euml;, de strooming van uit &eacute;en bevoorrecht centrum, op &eacute;en
+gegeven tijdstip der geschiedenis. Bij alle volken kunnen sprookjes wording en wasdom verkrijgen, en zoo gebeurt het, dat
+van uit verschillende milieu&#700;s, veelal bezwaarlijk nader aan te duiden, tal van sprookjes de grenzen hunner bakermat overschrijden
+en zich tooien met de nationale dracht en aannemen de eigenaardige denk- en zegswijze van de meest onderscheiden volkeren.
+
+</p>
+<p>Hand in hand met beschouwingen en verklaringsmethoden als deze ging een verruiming der theorie van het animisme. Men leerde
+het beschouwen als een primitieve wijsgeerige wereldbeschouwing, geboren uit een geestestoestand, waarin de mensch geen scherpe
+scheidslijn weet te trekken tusschen zich zelf en de hem omringende natuur; waarbij de kloof tusschen mensch, dier, plant
+en mineraal is overbrugd (I, bl. 64); terwijl men door animisme in engeren zin ging verstaan zielengeloof en doodenkultus.
+Maar zulk een geestestoestand doet ook allerlei opvattingen, maatschappelijke instellingen en gebruiken ontstaan, die evenzeer
+voor mythen- en sprookjesvorming in aanmerking komen. Hij overheerscht bij de natuurvolken, maar is ook in zekere mate bij
+de kultuurvolken aanwezig en kweekt daar nog steeds soortgelijke voorstellingen en gebruiken, men denke slechts aan den <i>Vegetationsd&auml;mon</i> bij de Germanen. Het sprookje is dus niet <i>slechts</i> diamantgruis, niet <i>altijd</i> de afgesleten vorm der mythen <a id="d0e20646"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20646">146</a>]</span>van eertijds. De sprookjes-telende aandrift van het volk is nimmer gedoofd en, zonder toevoeging van het religieuze moment,
+stond en staat de sproke naast de mythe, ja zij kan ook de embryonale vorm der mythe zijn, in zoover bij de niet-kultuurvolken
+de mythe zich vaak ontwikkelt uit het sprookje. De lentezon, die de aarde uit haar verstijving roept, kan het aanzijn schenken
+aan een zonnemythe, maar ook aan sprookjes als dat van de Schoone Slaapster in het Bosch, door den prins uit haar slaap gekust,
+en hetzelfde geldt voor de vertelsels van Klein Duimpje, Blauwbaard enz. En wanneer de natuurmensch bij het neerdwarrelen
+van de sneeuwvlokken zei, dat de goede God zijn ganzen plukte&#8212;een nog thans gangbare uitdrukking&#8212;, dan kon dit gezegde, deze
+voorstelling van het natuurproces, het begin eener natuurmythe zijn, maar evengoed van een sprookje, dat onafhankelijk van,
+zij het ook parallel m&eacute;t een mythe, die in soortgelijke natuurbeschouwing wortelde, kon voortleven.
+
+</p>
+<p>Ziedaar de uitkomsten, waartoe de voornaamste vertegenwoordigers der anthropologische school: <span class="smallcaps">Mannhardt, Bastian, Tylor, Andrew Lang</span> in deze materie geraakten.
+
+</p>
+<p>&#8220;De verrassende overeenkomst der sprookjes berust op de gemeenschappelijke denkwijze des volks, onafhankelijk van plaats en
+van tijd, stoelt op een overeenkomstige openbaring der volksziel&#8221;&#8212;dat is wel de formuleering, die wij aan <span class="smallcaps">Bastian&#700;s</span> <i>V&ouml;lkergedanken</i> verschuldigd zijn. Zoo zijn dan de groote menigte der sprookjes niet in &eacute;en land, maar op verschillende plaatsen en tijden
+ontstaan: een polygenesis, de zon-rijpe vrucht van den algemeen-menschelijken drang naar het wonderbaarlijke en van de algemeen-menschelijke
+scheppende fantasie. Jammer genoeg hebben Bastian c.s. niet voldoende rekening gehouden met het feit, dat de geestelijke eenheid
+van het menschelijke geslacht slechts een eenheid is van aanleg, geschiktheid en neigingen. Maar een psychische neiging gaat
+niet steeds, of niet steeds op eenvormige wijze, of niet steeds in denzelfden graad tot de daad over, omdat de menschelijke
+vrijheid tusschenbeide treedt.
+<a id="d0e20661"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20661">147</a>]</span></p>
+<p>De laatste theorie draagt den naam van &#8220;Finsche theorie&#8221; en wordt hoofdzakelijk verdedigd door <span class="smallcaps">Antti Aarne</span> in zijn <span lang="de">Leitfaden der vergleichenden M&auml;rchenf&ouml;rschung</span> (Hamina 1913).
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Aarne</span> verwerpt de naturalistische en anthropologische theorie en keert vrij wel tot de historische opvatting terug. Voor hem is
+elk sprookje oorspronkelijk &eacute;en gesloten geheel, &eacute;en afgeronde vertelling, die slechts eens, op een bepaalde plaats is ontstaan.
+Daarin vindt men beschouwingen en gebruiken, die dagteekenen uit een vroegere kultuurperiode, maar het is onnoodig daarom
+het geheele sprookje tot die periode terug te brengen. De sprookjes zijn dichtwerken, gewrocht met het opzettelijk doel, de
+hoorders op te vroolijken door de grillige speling der fantasie; maar zij zijn niet alleen in Indi&euml; ontstaan, doch eveneens
+in Noord- en Zuid-Europa. De varianten berusten louter op psychologische gronden: de verteller vergeet een trek, lascht aan
+het begin of het einde een verwanten trek in, verbindt, kontamineert verscheidene sprookjes tot een geheel. Hierbij speelt
+het drietal en de analogie een groote rol, een dierengeschiedenis wordt tot een menschelijk avontuur, een sprookje tot ik-vertelling,
+een verhaal wordt pasklaar gemaakt voor andere landen, tijden, zeden.
+
+</p>
+<p>Hoeveel waars deze historisch-geografische methode ook bevat, wij mogen ze slechts als een korrektief van de anthropologische
+(of juister: ethnologische) aanvaarden. <span class="smallcaps">Aarne</span> scheert de verschillende soorten van sprookjes veel te veel over &eacute;en kam. Het sprookjeslied vertoont inderdaad een vrij vasten
+vorm, maar soepeler is reeds het dierensprookje en het allerbeweeglijkst zijn de tooversprookjes. Men dient niet alleen open
+oog te hebben voor het zuiver-konstruktieve, maar ook voor het individueel-artistieke moment: in hoeverre is het sprookje
+een kunstprodukt, en welk aandeel hebben in de uitwerking de verteller en het luisterend publiek?
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Aarne</span> heeft vooral te weinig aandacht gewijd aan de studie der <b>sprookjes-motieven</b>. Natuurlijk is elk sprookje een vertelling van een bepaalde, vaste samenstelling, maar het heeft toch zijn voorgeschiedenis.
+<a id="d0e20686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20686">148</a>]</span>Natuurlijk is het niet ontstaan door willekeurige vermenging van bepaalde motieven, maar de dichter kan toch geput hebben
+uit den voorraad van oud, ja zeer oud volksgoed, gangbaar in zijn omgeving. En waarom zouden die motieven niet een afzonderlijk
+bestaan kunnen hebben geleid? En waarom zouden enkelvoudige motieven niet op verschillende plaatsen, onafhankelijk van elkaar,
+kunnen zijn ontstaan, zoodat hun aanwezigheid in meerdere sprookjes niet pleit voor verwantschap?
+
+</p>
+<p>Slechts dan kan de overeenkomst tusschen bepaalde volksverhalen onmogelijk door het gemeenschappelijke denken en voelen van
+den mensch verklaard worden, wanneer het patroon, de bewerking, de bijkomende omstandigheden dermate identiek zijn, dat men
+een genetischen samenhang redelijker wijze niet in twijfel kan trekken.
+
+</p>
+<p>Zoo vinden wij b.v. in de Punj&acirc;b, in Bretagne, bij de Albaneezen, moderne Grieken en Russen, een sprookje, waarin een jong
+man in het bezit is van een tooverring. Deze ring wordt hem ontstolen, en teruggebracht door de hulp van dankbare dieren,
+aan wie de jonge man weleer diensten bewezen had. Zijn vijand heeft den ring in den mond, maar de dankbare muis steekt haar
+staart in den neus van den dief, doet hem niezen, en zoo komt de tooverring te voorschijn.
+
+</p>
+<p>Nu wil het mij voorkomen, dat <span class="smallcaps">Oskar D&auml;hnhardt</span> in zijn <span lang="de">Beitr&auml;ge zur vergleichenden Sagen und M&auml;rchenforschung</span> den regel onjuist stelt, door te bepalen, dat telkens &#8220;Wanderung&#8221; moet worden aangenomen, zoodra sprookjes of sagen in meer
+dan &eacute;en motief overeenstemmen. De twee motieven van den tooverring en van de dankbare dieren in bovenstaand sprookje vind
+ik beslist onvoldoende om te besluiten tot verwantschap. Daarentegen lijkt mij het handelen van de dankbare muis dermate individueel,
+dat deze bijzonderheid &eacute;ens voor altijd moet zijn uitgedacht. Zie ook mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 205 vlg.; <span class="smallcaps">Aug. V. L&ouml;wis of Menar</span>, <span lang="de">Kritisches zur vergleichenden M&auml;rchenforschung</span>, in de <span lang="de">Zeitschrift des Vereins f&uuml;r Volkskunde</span> XXV, bl. 154; <span class="smallcaps">Gustav Meyer</span>, <span lang="de">Essays <a id="d0e20714"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20714">149</a>]</span>und Studi&euml;n zur Sprachgeschichte und Volkskunde</span> (Berlin 1885) I: <span lang="de">Zur vergleichende M&auml;rchenkunde</span>, bl. 145&#8211;289; <span class="smallcaps">A. Gitt&eacute;e</span>, <span lang="fr">Curiosit&eacute;s de la vie enfantine</span> (Paris 1899), bl. 109 vlg.
+
+</p>
+<p>Een trek, dien de natuurmensch met de kinderwereld gemeen heeft, is o.a. deze, dat hij in nauwere gemeenschap leeft met de
+<b>dierenwereld</b>, dat de afstand tusschen mensch en dier aanmerkelijk inkrimpt. Het lijkt in zulk een geestestoestand dan ook niet meer dan
+natuurlijk, dat de dieren spreken en handelen als menschen. En dit geldt niet alleen voor de huisdieren, neen, ook de dieren
+en vogelen des wouds en des velds deelen in die sympathie en treden in de sprookjes handelend, helpend, waarschuwend, beloonend,
+straffend op. Zoo ontmoeten wij muggen, vliegen, bijen, mieren, kevers en vlinders; everzwijn, vos, wolf, haan, beer, hert
+en ree; vrij schaarsch ezel, otter en wezel. Fabelachtige sprookjesdieren zijn de meerkat, de beruchte zeeslang&#8212;&oacute;ok bekend
+uit onzen komkommertijd&#8212;en eveneens de zeeslang der lucht, dan de grijpvogel, die vaak als bewaker van schatten dienst doet.
+Het eenhoorn is het symbool van het diepe, van menschen verlaten woud. Vooral de draak is een fantasiedier, dat wel oorspronkelijk
+een uitbeelding is van de vurige onweerswolk. Hij vereenigt de gedaanten van slang, hagedis en vogel, ligt op den grond en
+hoedt de schatten met zijn vlammenden adem. Het <span class="letterspaced">draakmotief</span> is dan ook ruim verspreid. Merkwaardig is het, dat ook de leeuw zoo vaak voorkomt, zonder dat persoonlijke aanschouwing mag
+worden verondersteld. Men vergisse zich niet, door dit feit te plaatsen op rekening van een vreemde herkomst; het geldt hier
+slechts den sterken indruk, door uiterlijk en levenswijze van dit koninklijk dier op de volksverbeelding gemaakt, maar enkel
+door de faam en de talrijke wapenschilden. Ook de adelaar kan als zoodanig worden beschouwd. Mythologische beteekenis hadden
+aanvankelijk naar alle waarschijnlijkheid stier, koe, paard, wolf, bok en everzwijn. De visschen zijn slechts zelden naar
+hun soort aangeduid; <a id="d0e20734"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20734">150</a>]</span>de snoek komt dan het meest voor, terwijl de dolfijn het sprookjesdier der oudheid bij uitstek was. In het volgende Vlaamsche
+sprookje is sprake van een goudvischje, dat echter plaatselijk door een kikvorsch vervangen wordt. Wij hebben hier de motieven
+van den <span class="letterspaced">dankbaren visch</span>, over de geheele wereld verspreid, en van de <span class="letterspaced">drie wenschen</span>, waartoe de hier geuite reeks van wenschen moet worden teruggebracht. Ik ontleen het aan <span class="smallcaps">Pol de Mont</span> en <span class="smallcaps">Alfons de Cock</span>, Dit zijn Vlaamsche Wondersprookjes (Gent 1896), bl. 238.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Van Janneken Tietentater en het Vischje uit de Zee.</span>
+
+</p>
+<p>Er was eens een manneken en die heette Janneken Tietentater. Het ventje was doodarm, z&oacute;o arm, dat hij met zijn vrouw onder
+eenen mostaardpot woonde, en, om iets te eten te hebben, alle dagen naar de zee ging visschen.
+
+</p>
+<p>Zoo, op zekeren dag, dat hij weer op de vangst uit was, ving hij een schoon goudvischken, en tot zijn groote verwondering
+begon het eensklaps te spreken: &#8220;Och Janneken&#8221;, zei het, &#8220;laat me toch leven, ik zal U al geven wat gij verlangt. Als gij
+iets wilt hebben, roep me maar&#8221;.
+
+</p>
+<p>Zonder aarzelen wierp Janneken het wonderbare vischje terug in &#700;t water en spoedde zich naar huis, om dat vreemd geval aan
+zijne vrouw te vertellen. Deze had al zoo dikwijls over hunne armoede geklaagd, en was dus niet weinig verheugd, toen zij
+dat nieuws hoorde. &#8220;Keer seffens weer naar de zee&#8221;, zegde zij, &#8220;en vraag ons een schoon huis, want dat wonen onder eenen mostaardpot
+staat mij al lang tegen&#8221;.
+
+</p>
+<p>De man trok op naar het strand en riep:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Vischken, vischken uit het water,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op hetzelfde oogenblik stak het goudvischje zijn kopje boven.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?&#8221; vroeg het.
+<a id="d0e20769"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20769">151</a>]</span></p>
+<p>&#8212;&#8220;Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Wat is er haar willetje dan?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ze zou zoo gaarne in een schoon, groot huis wonen, gelijk de rijke menschen&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ga naar huis, ge zult het hebben&#8221;.
+
+</p>
+<p>Daarop keerde de visscher terug en in plaats van zijnen mostaardpot, vond hij inderdaad een prachtig huis, met een koetspoort,
+prachtig genoeg voor den burgemeester van eene stad! Zijne vrouw stond hem af te wachten, zoo fier als een kalkoensche haan.
+
+</p>
+<p>&#8220;Wij wonen nu in een rijk huis&#8221;, zei ze, &#8220;dat is waar, maar het is niet gemeubeld. Ge zult dus weer bij het vischken moeten
+gaan en meubels vragen&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#700;s Anderen daags trok de man nogmaals naar het zeestrand en riep:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Vischken, vischken uit het water,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>&#8212;&#8220;Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?&#8221; vroeg het vischje dadelijk.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Wat is er haar willetje dan?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Zij zou zoo gaarne haar huis vol schoone meubels zien&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ga naar huis, ge zult ze hebben&#8221;.
+
+</p>
+<p>En het goudvischje had niet gelogen, want Janneken vond al de kamers van zijn huis, van onder tot boven, zoo rijkelijk gemeubeld,
+dat hij zijn oogen bijna niet kon gelooven. Maar zijne vrouw was niet voldaan. &#8220;Nu ontbreekt er ons nog geld&#8221;, zei ze, &#8220;we
+moeten immers schoon gekleed gaan, en lekker eten en drinken hebben, en eene koets met een koppel paarden. Ge moet dus terugkeeren
+bij het vischje, en veel geld vragen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Zoo &#700;s anderen daags begaf de man zich weer naar het strand, en riep:
+<a id="d0e20803"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20803">152</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Vischken, vischken uit het water,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>&#8212;&#8220;Wat belieft er U, Janneke mijn manneken?&#8221; vroeg het vischje weer.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Wat is er haar willetje dan?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ze zou gaarne veel geld hebben, om schoone kleederen te koopen, en goed eten en drinken en eene koets met twee paarden&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ga naar huis, ge zult het hebben!&#8221;
+
+</p>
+<p>En het goudvischje had wederom de waarheid gezegd, want toen Janneken t&#700;huis kwam, vond hij al de kasten en laden vol goud-
+en zilverstukken. Nu hadden ze geld &#8220;met de macht&#8221;, zoodat zij fijne brokjes aten, lekkeren wijn dronken en kostelijke kleederen
+droegen. Ook hielden zij knechten en meiden, en reden alle dagen met de koets uit. &#700;t Was een koningsleven, en toch verlangde
+de vrouw nog meer.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik zou wenschen, dat gij koning waart, en ik koningin&#8221;, zei ze op zekeren dag tot haren man, &#8220;dan zouden we de rijkste zijn
+van &#700;t land en iedereen zou voor ons moeten bukken. Keer terug naar de zee, en vraag dat aan &#700;t vischje&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#700;s Anderen daags toog de man opnieuw naar het strand en riep:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Vischken, vischken uit het water,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>&#8212;&#8220;Wat belieft er U, Janneken mijn manneken?&#8221; vroeg het vischje, dat weer onmiddellijk aan de oppervlakte verscheen.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Wat is er haar willetje dan?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ze zou gaarne koningin zijn en ik koning!&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ga naar huis, ge zult het zijn&#8221;.
+
+</p>
+<p>En van dien dag af woonden Janneken en zijne vrouw in een <a id="d0e20842"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20842">153</a>]</span>koninklijk paleis en overal, in de boven- en benedenzalen, blonk en schitterde alles, dat hunne oogen er van schemerden. Ze
+waren in &#700;t goud gekleed, zaten op een gouden troon, aten uit gouden tellooren en dronken uit gouden bekers. Knechten en meiden
+gehoorzaamden hun als slaven en de rijkste menschen kwamen v&oacute;or hen nederbuigen. Doch, in hare hoovaardij, wilde de vrouw
+nog hooger klimmen en ze zei tot haar man: &#8220;We kunnen van het vischje toch alles verkrijgen, wat wij zouden wenschen; welnu,
+ga morgen nog eens naar de zee, en zeg aan het goudvischje, dat gij verlangt God te zijn, en ik Onze Lieve Vrouwe&#8221;.
+
+</p>
+<p>Ja, den volgenden dag ging de man weeral naar het strand en riep:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Vischken, vischken uit het water,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op &eacute;en, twee, drie, was het vischje daar weer, en vroeg:
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Wat is er haar willetje dan?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Ze zou gaarne Onze Lieve Vrouw zijn, en ik God&#8221;.
+
+</p>
+<p>En het vischje antwoordde met eene barsche stem:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Daar is maar <i>&eacute;&eacute;n</i>&#8212;<i>&eacute;&eacute;n</i> God,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gij zijt een zot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kruip weer onder uwen mostaardpot&#8221;.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En thuis vond Janneken zijne vrouw opnieuw onder den mostaardpot zitten, met eenen neus van eene el lang, en ze schreide,
+dat ze snikte.
+
+</p>
+<p>(Santvliet en Wijneghem).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Het motief der Drie Wenschen vindt men nog in een sprookje van dezen naam bij <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven II, bl. 126, in Volkskunde XV, bl. 34: Van den smid, die niet sterven wilde, en XVII, bl. 17:
+Van de drie wenschen (Nederlandsche sprookjes en vertelsels, medegedeeld door <span class="smallcaps">G. J. Boekenoogen</span>).&#8212;
+<a id="d0e20890"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20890">154</a>]</span></p>
+<p>Ook de vogels worden meestal slechts in het algemeen aangeduid; uitzondering maakt de musch: brutale huisgast, de leeuwerik:
+zangeres van het morgenrood, de zwaluw: geluksvogel, de nachtegaal: lenteverkondiger, de ooievaar: kinderbrenger en kindervriend;
+verder nog de uil, de adelaar en enkele anderen. In het hier volgende sprookje, eveneens aan de Vlaamsche Wondersprookjes
+ontleend (bl. 235), is slechts sprake van een vogeltje, dat zingt in de boomkruin. De <span class="letterspaced">booze moeder</span> en de <span class="letterspaced">vogel die het uitbrengt</span> zijn de motieven.
+
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Van de booze Moeder en den straffenden Noteboom</span>.
+
+</p>
+<p>Daar waren eens twee kinderen en die heetten Janneken en Mieken. De Moeder kon Janneken niet lijden, maar Mieken zag ze doodgaarne.
+
+</p>
+<p>Op zekeren dag zei ze tot de kinderen: &#8220;Gaat naar het bosch, om hout te rapen.&#8221; En ze gaf Mieken eene lekkere, witte boterham,
+terwijl Janneken niets kreeg dan eene droge snede roggebrood.
+
+</p>
+<p>Toen de jongen en het meisje nu naar huis keerden, had Mieken schier al het doode hout alleen opgeraapt; zij had een vollen
+schoot, terwijl Janneken bijna niets had kunnen zamelen.
+
+</p>
+<p>Als de Moeder dat zag, gaf zij Mieken een schoonen, blozenden appel, maar aan Janneken niemandal.
+
+</p>
+<p>&#8220;Krijg ik nu ook geenen appel, Moederf&#8221; vroeg hij, met een droef gezicht.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Gij!&#8221;... riep de Moeder met een groote verontwaardiging. Doch een oogenblik daarna bedacht zij zich en zei: &#8220;Welnu, voor
+dezen keer, ja, ga dan maar op den zolder naar de kist, en haal er eenen appel uit.&#8221;
+
+</p>
+<p>Maar het leelijke wijf volgde Janneken heimelijk op hare zokken, de zoldertrap op, en als de jongen het scheel van de kist
+had opgeheven, en zijn hoofd er juist instak, boef! sloeg zij uit al hare macht de kist weder toe, zoodat de kop af was, en
+met een harden bons neerviel....
+
+</p>
+<p>Nu kapte de booze moeder haar kind in stukskens, om er soep <a id="d0e20919"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20919">155</a>]</span>van te koken, en de beenderen liet zij Mieken onder den noteboom in den tuin begraven.
+
+</p>
+<p>Als de vader &#700;s middags van zijn werk thuis kwam, vroeg hij, waar zijn Janneken was, want hij had het jongsken innig lief.
+
+</p>
+<p>&#8220;Hij is hout rapen,&#8221; zei de vrouw.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;... Maar wat vreemden smaak heeft die soep toch!&#8221; merkte de man na een poosje zwijgens aan, terwijl hij zijn vrouw in de
+oogen keek.
+
+</p>
+<p>&#8212;&#8220;Och, wat zou het anders zijn dan een beetje aangebrand!&#8221;
+
+</p>
+<p>Als hij gegeten had, ging de vader in zijnen tuin, en toen hij onder den noteboom kwam begon op eens een vogeltje in de kruin
+te zingen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mijn moeder heeft mij vermoord,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft mij ge&euml;ten (gegeten)
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En mijn zuster heeft mijn&#700; beentjes al&#700;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Onder den noteboom gesteken (gestoken).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En roef! daar viel met een zwaren plof een volle zak geld v&oacute;or vaders voeten neder. Dadelijk liep hij naar binnen en vertelde,
+wat aardig geval hem nu overkomen was.
+
+</p>
+<p>Mieken ging ook in den tuin zien. En op den boom ging het vogelken weer aan den gang met zijn droevig liedje:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mijn moeder heeft mij vermoord,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft mij ge&euml;ten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En mijn zuster heeft mijn&#700; beentjes al&#700;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Onder den noteboom gesteken.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En zie, daar viel uit de lucht een schoon blauw satijnen kleed vlak v&oacute;or de voeten van het meisje. Met een popelend hartje
+raapte zij het op en stormde er mee binnen.
+
+</p>
+<p>Dan kwam de moeder toegeschoten, in de hoop dat er voor haar ook wel iets ten beste zou wezen. Maar nauwelijks was ditmaal
+het liedje ten einde of, pardaf! daar viel een zware zak met harde steenen recht op den kop der booze moeder,&#8212;zoodat zij morsdood
+bleef liggen. (Antwerpen).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+<a id="d0e20959"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20959">156</a>]</span></p>
+<p>Iets anders is het eigenlijke dierensprookje. Hier zijn de dieren veeleer uitsluitend de handelende personen, en slechts bij
+uitzondering wordt een mensch geduld.
+
+</p>
+<p>Het dierensprookje is ook onderscheiden van de dierenfabel. Deze is er op uit, het menschelijke door het dierlijke uit te
+drukken en bevat strekking, moraal en satire. Het sprookje daarentegen moraliseert niet, althans niet oorspronkelijk, het
+wil slechts na&iuml;ef waarnemen en trouw weergeven, wat in de dierenwereld plaats heeft. Tusschen mensch en dier loopt immers
+geen scherpe grenslijn, meent het volk; slechts openbaart het dier zijn eigenschappen en neigingen meer onbevangen dan de
+mensch. En de taal? Die bezitten de dieren evengoed, maar de mensch mist de gave, die te verstaan.
+
+</p>
+<p>Ik geef nu een dierensprookje met het bekende <span class="letterspaced">verzamelmotief</span> van een reisgezelschap, dat langzamerhand bij elkander komt, en dat men ook vindt in de <i>Bremer Stadtmuzikanten</i>. Het is ontleend aan de verzameling van <span class="smallcaps">Pol de Mont</span> en <span class="smallcaps">Alfons de Cock</span>: Dit zijn Vlaamsche Vertelsels (Gent 1898), bl. 47.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Kerkzangers van Sinter-Goelen</span>.
+
+</p>
+<p>De molenaar van Zavelberg had een ezel, die in zijnen dienst stram en stijf geworden was. Nu was het beest zoo oud als de
+straat en deugde niet meer voor het werk. Daarom wilde zijn meester Grauwtje aan kant zetten en hem voor zijn vel verkoopen.
+
+</p>
+<p>Toen de ezel gewaar werd, dat hij in den mulder zijn gratie niet meer stond, besloot hij de plaat te poetsen.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik kan in Sinter-Goelen nog kerkzanger worden&#8221;, dacht hij; &#8220;al ben ik oud, mijne stem klinkt nog goed en helder&#8221;. En hij
+sloeg de Brusselsche baan in.
+
+</p>
+<p>Als hij &#700;t kasteel van den baron voorbijging, kwam hem de zwarte jachthond tegen, zoo treurig als een lijkbidder.
+
+</p>
+<p>&#8220;Wat scheelt er u?&#8221; vroeg de ezel.
+<a id="d0e20992"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20992">157</a>]</span>
+&#8220;Och&#8221;, was &#700;t antwoord, &#8220;omdat ik op de jacht met mijne stijve pikkels de hazen niet meer kan inhalen, loop ik hier iedereen
+in den weg. Van &#700;s morgens tot &#700;s avonds is &#700;t altoos hetzelfde liedje: allo, oude rakker, van onder mijne voeten. Ge zoudt
+liever dood zijn dan zoo te leven&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8220;Sukkelaar, waar gij verdriet in maakt!&#8221; zei de ezel. &#8220;Ga met mij mede, ik trek naar Sinter-Goelen om kerkzanger te worden.
+Uwe stem is nog kloek, en &#700;t is een vet postje op onze dagen.&#8221;
+
+</p>
+<p>De hond liet het zich geene tweemaal zeggen en ging met den ezel de Brusselsche baan op.
+
+</p>
+<p>Een beetje verder, aan een leemen huizeken, zagen zij een kat aan de deur zitten met een gezicht gelijk Pietje de Dood, en
+haar miauw! miauw! scheen uit &#700;nen grafkelder te komen.
+
+</p>
+<p>&#8220;Wat is er met u gebeurd?&#8221; vroeg Langoor.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ja&#8221;, zei de poes, &#8220;vraag mij zoo&#700;n dingen! Ik ben half blind van ouderdom, en kan bijkans geene muizen meer vangen. En ik
+krijg zoo luttel eten, dat ik somwijlen scheel zie van honger. Ik had nu juist een klein broksken spek gestolen, en voor zoo&#700;n
+bagatel wierd ik de deur uitgesmeten en kreeg dan nog pardoef, terwijl de muizen in de schapraai mij vierkant uitlachten.
+Zoudt gij er niet van doodvallen?&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Doodvallen&#8221;, zei de ezel, &#8220;toe dan. Ga met ons mede. Al zingt ge valsch, ge zult altijd goed genoeg zijn om de vespers te
+helpen zingen. Wij gaan naar Sinter-Goelen kerkzangers worden&#8221;.&#8212;En de kat trok mee de Brusselsche baan op.
+
+</p>
+<p>In den valavond kwamen onze drie muziekanten aan een boerenhof. De haan kraaide zonder ophouden en zoo hard, dat de ezel hem
+vroeg, wat er ophanden was.
+
+</p>
+<p>&#8220;Mijn liedje is hier bijkans uit&#8221;, zei de haan. &#8220;Een uur geleden kraaide ik &#8220;&#8220;goed weder tegen morgen&#8221;&#8221;, en als de pachteres
+dat hoorde, riep zij tot de meid: &#8220;&#8220;de haan voorzegt goed we&ecirc;r tegen morgen, &#700;t zal hem een dure keer zijn. Want nu mogen
+wij ons kermisvolk verwachten, en meester Rookop moet in de soep&#8221;.
+<a id="d0e21010"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21010">158</a>]</span></p>
+<p>&#8220;Ge moet stapelzot zijn om hier te willen blijven&#8221;, zei de ezel, &#8220;als gij weet dat zij u, vandaag nog misschien, een kopje
+korter zullen maken. Sterven is het laatste, jongen, en iets beters dan dat is niet ver te zoeken. Kom met ons mede; wij worden
+kerkzangers in Sinter-Goelen; met uwe stem is daar goud te winnen!&#8221;
+
+</p>
+<p>De haan vloog bij &#700;t gezelschap, en gezamenlijk wandelden zij de Brusselsche baan op.
+
+</p>
+<p>Tegen den avond kwamen zij aan Zoni&euml;nbosch en zagen nergens huis noch kluis. Ze moesten van den nood een deugd maken en zich
+tevreden houden met het logement, dat er in &#700;t gras en in de bladeren te vinden was. De ezel en de hond legden zich onder
+&#700;nen hoogen beuk; de kat klauterde in de takken en de haan vloog in den top. Eer hij zijn gemak nam om een uiltje te vangen,
+keek de haan, uit voorzichtigheid, eens naar alle kanten rond. En hem docht, dat hij ginder ver een flauw lichteken zag schemeren.
+&#8220;Daar moet een huisje zijn, en menschen&#8221;, dacht hij. En seffens vertelde hij dat nieuws aan zijne kameraden. De ezel, die
+er bitter weinig van hield in bosschen te slapen, stelde voor, onmiddellijk op te kramen, en recht naar dat lichtje te gaan.
+De anderen keurden dat voorstel goed en op &eacute;en, twee, drie, waren zij op de been.
+
+</p>
+<p>Langzamerhand zagen zij het lichteken dichter bij komen en grooter worden, totdat zij, op den duur, v&oacute;or een klaar verlicht
+roovershuis stonden. De ezel, die de grootste was, ging eens door het venster kijken. &#8220;Sapperdeboeren!&#8221; zegde hij, &#8220;ze zitten
+hier aan een kermistafel. Er wordt gedronken en geschonken, gegeten en gesmeerd, dat het gezicht alleen mij doet watertanden.
+Zoo ik daaraan mijn buiksken eens mocht deugd doen&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ja, dat ware een kansje voor ons&#8221;, zei de hond, &#8220;want mijn buik is zoo hol, dat hij rammelt. Maar hoe die gasten buiten gekregen?&#8221;
+Ze staken de koppen bijeen, om te gaar die zaak te overleggen, en op twee minuten hadden zij een plan gereed. Zij wilden de
+roovers eens met eene fraaie serenade vereeren.
+
+</p>
+<p>Langoor plaatste zich met zijne voorpooten op het venster, de <a id="d0e21023"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21023">159</a>]</span>hond wipte op zijnen rug, de kat klauterde op den hond, en de haan ging boven op de kat haren kop zitten. Dan begonnen zij,
+op een teeken, muziek te maken: de ezel giegaagde, de hond baste, de kat miauwde en de haan kraaide. En al te gelijk sprongen
+zij door &#700;t venster het huis binnen, terwijl de ruiten, rammelend, in in duizend stukskens vlogen. Ge kunt denken, wat helsch
+lawaai dat maakte. De dieven meenden, dat al de duivels losgelaten waren, en vluchtten bijkans dood van schrik het bosch in.
+
+</p>
+<p>Nu zetten zich onze vier kerkzangers op hun zeventien gemakken aan tafel, en aten en dronken, dat hun buik gespannen stond
+gelijk eene trommel. Moe gegaan en dik gegeten, begonnen ze naar rust te trachten, maar eerst en vooral bliezen zij het licht
+uit. Nu koos elk de slaapplaats, die hem best beviel: de ezel leide zich op den mesthoop neer, de hond aan de achterdeur,
+de kat op de warme assche van den haard, en de haan vloog op de vorst van &#700;t huis. En drie minuten na dien waren ze allemaal
+in slaap.
+
+</p>
+<p>Intusschen was &#700;t middernacht geworden. En als de roovers geen licht meer zagen of geen gerucht meer hoorden, begonnen zij
+zich over hunne lafhartigheid te schamen. &#8220;Wij hebben ongelijk gehad zoo gauw op den loop te gaan&#8221;, zei de kapitein, en hij
+zond zijnen luitenant op onderzoek uit. Deze vond alles stil en ging in de keuken om licht. Hij aanzag de vlammende kattenoogen
+voor gloeiende kolen en stak er een sulferstekje tegen, om zoo vuur te krijgen. Maar poesje verstond geen lachen, vloog in
+zijn gezicht en krabde hem links en rechts. Gij kunt peinzen, hoe de kerel verschoot. In een ommezien was hij de keuken uit
+en op de vlucht. Maar aan de achterdeur beet de hond hem in zijn been, en als hij den mesthoop voorbijstoof, gaf hem de ezel
+met zijnen achterpoot nog &#700;nen fellen stamp. En de haan, door al dat geroezemoes wakker geworden, kraaide er dapper op los:
+koekeloerekoe! koekeloerekoe!
+
+</p>
+<p>Jemenis menschen! hadt ge toen den dief zien loopen; een haas kon hem niet volgen. Buiten adem kwam hij bij zijne kameraden
+<a id="d0e21031"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21031">160</a>]</span>toe, en had moeite om te vertellen, wat hem voorgevallen was. &#8220;Och!&#8221; zeide hij, &#8220;in ons huis zit een kwade tooveres. Zij is
+op mij gevlogen en heeft met hare lange nagels heel mijn gezicht opengekrauwd; en aan de buitendeur staat een schildwacht
+en die heeft mij een steek in &#700;t been gegeven; en wat verder ligt een zwart monster, en dat heeft mij met &#700;nen ijzeren stok
+geslagen, dat mijn ruggebeen kraakte. En boven op het dak riep iemand: &#8220;Hou den dief! Hou den dief!&#8221; Ge kunt wel denken dat
+ik mij uit de voeten maakte&#8221;.
+
+</p>
+<p>De roovers trokken men &#700;n druipneus dieper het bosch in, en durfden sedert in hun huis niet meer te komen. Maar onze vier
+kerkzangers woonden er zoo goed en gerust, dat zij daar hun leven versleten en Sinter-Goelen Sinter-Goelen lieten. (Denderwindeke).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Men vergelijke hiermee no. XVIII van dezelfde verzameling, getiteld: De wereld vergaat, en eveneens no. XXXVI: Van den halven
+haan. In het sprookje van de vier reizigers, bij <span class="smallcaps">A. Joos</span>, Vertelsels van het Vlaamsche Volk (Gent 1889&#8211;91) no. 86, heeft het reisgezelschap met wolven te doen en niet met dieven.
+
+</p>
+<p>De lezer herinnere zich, hoe de booze moeder het arme Janneken aan stukken sneed om er soep van te koken. Men rekent dergelijke
+trekken tot de <i>ethnologische motieven</i>, en heeft gemeend, er sporen van kannibalisme in te kunnen ontdekken. Naar het welbekende verhaal in Homerus&#700; Odyssee noemt
+men dit het <span class="letterspaced">Polyfemus-motief</span>. In een sprookje der Duizend en &eacute;en Nacht luidt het als volgt. Op zijn derde reis leed Sindbad en zijne gezellen schipbreuk,
+redde zich op een eiland en bereikte een prachtig paleis. Bij avond treedt er een vreeselijke reus binnen, groot als een palmboom,
+en midden in het voorhoofd vlamt &eacute;en enkel overgroot oog. Achtereenvolgens begint hij nu de scheepsgezellen op te peuzelen,
+tot eindelijk Sindbad met de negen moedigsten <a id="d0e21050"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21050">161</a>]</span>den slapenden cycloop met een gloeiend braadspit het oog uitboort, om dan ijlings op in der haast getimmerde vlotten het ruime
+sop te kiezen. Maar de reus slingert hun geweldige rotsblokken na en allen, behalve Sindbad, komen om.
+
+</p>
+<p>In onze Nederlandsche sprookjes is dit het <span class="letterspaced">Klein-Duimpjes-motief</span> geworden: de volwassenen zijn in kinderen veranderd, Duimpje (Odysseus-Sindbad) is hier de pientere jongste broeder, en de
+reus verliest niet het licht zijner oogen, maar slechts zijn zeven-mijlen-laarzen. Ook komt het niet tot menscheneten, want
+Duimpje redt zich en zijn broeders het leven. Wellicht is de woning van den menscheneter het <span class="letterspaced">doodenrijk</span>, waarop ook het vereenigd voorkomen der drie lijkkleuren: wit, zwart en rood (ook tooverkleur) schijnt te wijzen. Dat zoo
+vaak sprake is van den jongste van 3 of 7 of 12 kinderen, wien het beschoren is, koning te worden of de bruid huiswaarts te
+voeren, zou wellicht kunnen wortelen in het erfrecht van den jongste in de Germaansche landen. De jongste wordt door zijn
+broeders dan ook niet met goede oogen aangezien, maar hij is doorgaans de slimste, zooals blijkt uit het verhaal der Twee
+Broeders, het oudste ons bekende sprookje, dat ten tijde van Mozes in Egypte werd opgeteekend; zie hierover mijne Essays en
+Studi&euml;n, bl. 216. Sommige elementen hiervan vinden wij in onze sprookjes weer: &#8220;de man, wiens hart in een voorwerp bewaard
+wordt&#8221;; &#8220;de sprekende koe, die den held waarschuwt voor het hem dreigend gevaar&#8221;; &#8220;de opgeworpen hinderpaal tusschen vervolgers
+en vervolgde&#8221;; &#8220;het sympathetische teekenen, dat de dood van den afwezigen broeder verkondigt&#8221; enz. De verhouding tusschen
+de twee broeders is nog dezelfde in een Friesch sprookje, welks aanhef ik hier laat volgen (<span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven II, bl. 3 vlg.).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Van grooten Oege en kleinen Oege</span>.
+
+</p>
+<p>Er waren eens twee broeders, die heetten beide Oege. De een was groot en sterk, maar zeer dom en lomp; de ander was een <a id="d0e21069"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21069">162</a>]</span>klein en nietig ventje, maar zeer leep en verstandig. Groote Oege was rijk, hij had wel dertig koeien, kleine Oege was arm,
+hij had maar eene koe. En zij hadden ieder een oude grootmoeder bij zich inwonen voor huishoudster.
+
+</p>
+<p>Eens kwam er een bedelaar bij kleinen Oege om een aalmoes. De kleine man zei: &#8220;Ik kan u niets geven, ik ben zelf arm, maar
+ga naar mijn buurman, die is rijk&#8221;.&#8212;De bedelaar ging nu bij grooten Oege vragen, maar die zei: &#8220;Denk je, dat ik je wat geven
+kan? Ik heb moeite genoeg om zelf aan den kost te komen&#8221;.&#8212;&#8220;En je buurman zegt, ge zijt een rijke boer&#8221;, zei de bedelaar.&#8212;
+Dit maakte den grooten domkop wrevelig, hij zei: &#8220;wil die kleine leelijkerd mij de schooiers op het lijf zenden? Dat zal ik
+hem betaald zetten&#8221;.&#8212;In zijn dolle drift liep hij naar den weg, waar de koe van den kleinen Oege liep grazen, trok zijn zakmes
+en sneed het beest den hals af.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Men vergelijke hiermee het begin van een door <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Volkskunde XIII, bl. 240, meegedeeld sprookje:
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Van Grootoog en Klaainoog</span>.
+
+</p>
+<p>Waz&#700;n rais twei neefs; ain haitte Grootoog en anner Klaainoog. Zei waz&#700;n baaiden boer, maor Grootoog har &#700;n groot spul (boerderij)
+en molk &#700;n stuk of twaalf k&ocirc;i&#700;n en Klaainoog was maor &#700;n luddik keuterboerke en har ain kou. N&ocirc; wol &#700;t ongeluk, dat Klaainoog
+zien kou wat aan schoensche kant was (niet in de weide wilde blijven) en n&ocirc; en den ien Grootoog zien land kwam. Grootoog ging
+noa zien neef en zee: &#8220;As dien kou mie dat nog ainmoal weer bakt, den steek ik hom dood, doar kens dien reek&#700;n maor noa moak&#700;n&#8221;.
+&#8220;&#700;k Ken er nait meer aan doun&#8221;, zee Klaainoog, &#8220;&#700;n mensk mout doun, wat hai nait loat&#700;n ken.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#700;t Hil nait lank aan, of kou kwam weer ien Grootoog zien land en Grootoog hil zien woord en stook kou dood.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+<a id="d0e21090"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21090">163</a>]</span></p>
+<p>In Vlaanderen (Leuven, Aerschot, Wambeek, enz.) luidt de aanhef aldus:
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Van Pachter Eentand</span>.
+
+</p>
+<p>Er waren eens twee broeders, en die woonden nevens malkaar. De een had drie paarden, de ander maar &eacute;en enkel, en daarom werd
+deze pachter <i>Eentand</i> genaamd.
+
+</p>
+<p>Vier dagen elke week leende Eentand zijn enkel paard aan zijnen broeder, die hem de twee andere dagen zijne drie paarden liet
+gebruiken.
+
+</p>
+<p>Op zekeren dag, dat Eentand met alle vier de paarden aan &#700;t werk was, riep hij, iederen keer dat er volk voorbijging: &#8220;Hu,
+al mijn paarden!&#8221;
+
+</p>
+<p>Zijn broeder verbood hem zoo te spreken, maar vruchteloos. Toen dreigde hij Eentand zijn &eacute;ene paard den kop in te slaan, in
+geval hij nog een enkelen keer &#8220;al mijn paarden&#8221; durfde roepen.
+
+</p>
+<p>Eenige stappen verder, als Eentand volk zag afkomen, klonk het weer: &#8220;Hu, al mijne paarden!&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Pardaf&#8221;, zei de broer, en sloeg met eenen marteel Eentand&#700;s paard den kop in.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Talrijk zijn ook de <i>mythische</i> motieven. Ik sprak reeds van het doodenrijk, dat de Oude Germanen zich dachten als het rijk van W&ocirc;dan-Odhin, als het schimmenrijk,
+en ook wel als gelegen in de diepte der zee. Deze verschillende opvattingen hebben hun neerslag in de sprookjesmotieven. De
+boomen en bloemen, die uit de aarde opgroeien, bevatten vaak de ziel van den overledene (I, bl. 65); bloemen ontspruiten ook
+op de graven. Op zielengeloof en doodenkultus berust verder het motief der <span class="letterspaced">dankbare dooden</span>, niet zelden in den vorm van dankbare dieren, en het <span class="letterspaced">verlossingsmotief</span>: de verlossing geschiedt door het oplossen van een raadsel, het beantwoorden van een vraag, het uitspreken eener formule
+of door standvastigheid in het gevaar. Hiertoe behoort eigenlijk ook het sprookje van Roodkapje, oorspronkelijk een door een
+monster verslonden, maar naderhand weer bevrijd goedaardig wezen. Van <a id="d0e21125"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21125">164</a>]</span>bevrijding door heldenmoed gewaagt het sprookje van Doornroosje. Al deze mythische opvattingen wortelen in den gemeenzamen
+bodem van het primitief-wijsgeerige animisme, dat de direkte ondergrond is van het omvangrijke motief der <span class="letterspaced">vormveranderingen</span>.
+
+</p>
+<p>De sprookjesgroep, die ons bezig houdt, noemen wij tooversprookjes in tegenstelling met de dierensprookjes. Toch worden alle
+min of meer met den tooverstaf aangeraakt en juist dit verleent hun de eigenaardige fantastische bekoorlijkheid. <span class="letterspaced">Tooverij</span> of magie, in engeren zin, is een beslist mythisch bestanddeel, hoe dwaas het ook zijn moge, in de magie <i>de</i> bron <i>der</i> religie te willen zien. Tooverij schenkt ook de befaamde <span class="letterspaced">onwondbaarheid</span> door tooverhemd, dierenvet, bad in tooverbloed enz. Zie hiervoor <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, De onwondbaarheid en de Achilleshiel, in Volkskunde XXIII, bl. 169.
+
+</p>
+<p>Naar men weet heeft <span class="smallcaps">Laistner</span> den droom als mythischen faktor ingevoerd; en inderdaad kunnen vele motieven als <i>droommotieven</i> worden beschouwd. Aldus in de sprookjes van den <span class="letterspaced">tooverslaap</span>, die ons Doornroosje, Sneeuwwitje en de Zevenslapers in het geheugen roepen. Al de hoofdpersonen van deze sprookjes moeten
+wachten op verlossing uit den slaap; een gewaarwording, die den droomenden mensch herhaaldelijk bevangt. Talrijk zijn ook
+de sprookjes, waarin een droom een beslissende rol speelt, doordat hij of wel de werkelijke toekomst voorspelt, of de menschen
+tot ijdele hoop verleidt,&#8212;vertelt Homerus ons niet reeds van de twee droompoorten aan het paleis van den nacht? De eene is
+van hoorn, de andere van elpenbeen: door deze gaan de vleiende, bedriegelijke droomen, door gene de waarachtige, die ter voleinding
+voeren. Hiertoe behooren verder het <span class="letterspaced">wenschmotief</span>, men denke aan het wensch-tafeltje met allerlei spijzen en het overbekende tafeltje-dek-je; het <span class="letterspaced">vergeetmotief</span>, als in het sprookje van de Ware Bruid; het <span class="letterspaced">raadsel</span>- of <span class="letterspaced">sfinxmotief</span>, ons bekend uit het verhaal der koningsdochter, die slechts wilde trouwen met iemand die haar kon vastpraten, en van den
+koning, die geen andere vrouw <a id="d0e21170"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21170">165</a>]</span>tot koningin wilde nemen dan haar, die zich voor hem zou vertoonen &#8220;niet bij dag en niet bij nacht, niet gekleed en toch niet
+naakt, niet te voet en ook niet te paard&#8221;, zie <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslands Volksleven II, bl. 50, 68, 71; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 31, 352, 390 (een vernuftige boerendochter zette zich bij het vallen van den avond op een ezel,
+omhing zich met een groot vischnet, en trok zoo naar &#700;t paleis); en dat van de zware, <span class="letterspaced">onoplosbare taak</span> of van het <span class="letterspaced">labyrinth</span>, in de Germaansche sprookjes vervangen door het groote, sombere woud.
+
+</p>
+<p>Zoo kom ik eindelijk aan de <i>karakter-motieven,</i> waartoe op de allereerste plaats wel de <span class="letterspaced">sluwheid</span> behoort, meestal verbonden met kleine lichaamsgestalte, als bij Klein-Duimpje, in het Groningsch <i>Keuteldoemke</i>, zie Volkskunde XIII, bl. 111, in het Limburgsch <i>Duumpke-Mezuumke,</i> wellicht ontstaan uit <i>Duumpke-mie(n)-zeunke;</i> zoo ook in het Geldersch verhaal van den Slimmen Jan, Volkskunde XIII, bl. 247, en van den Slimmen Schoenmaker, <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 216. Andermaal wordt de <span class="letterspaced">domheid</span> tot motief, veelal verbonden met forsche, rijzige lichaamsgestalte. De domme begrijpt meestal een gegeven leer niet. Hiertoe
+behooren onze sprookjes van Diertien, Jan den Boer, Sterken Hans of Wolfjonk en Nog dommer dan dom. De historie van Tijl Uilespiegel
+wijkt slechts in zoover af, dat hij in al zijn dwaze streken een opzettelijke schalk is.&#8212;Sterkte en dapperheid, lafheid, geluk
+vertoonen zich z&oacute;o regelmatig, dat zij kwalijk een motief kunnen genoemd worden. Het <span class="letterspaced">ongeluk</span> wordt tot motief bij den ongeluksvogel, wien alles tegenloopt. Ook de <span class="letterspaced">luiheid</span> is een gewild motief, maar dan een grootsche, ekstatische luiheid, een eigenschap, die den drager begenadigt, burger te worden
+van het Luilekkerland! Het lange slapen is het eerste sprookjes-kenteeken dezer luiheid. De <span class="letterspaced">nieuwsgierigheid</span> wordt doorgaans bestraft en hangt nauw samen met het motief van het <span class="letterspaced">verraden geheim</span>, dat wij in het oude sprookje van Midas met de ezelsooren vinden, en van het <span class="letterspaced">vraagverbod</span>: Amor en Psyche, de Zwaanjuffer, Blauwbaard, <a id="d0e21222"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21222">166</a>]</span>wanneer dit verhaal althans om zijn historische kern niet tot de sagen moet gerekend worden, zie <span class="smallcaps">Funck Brentano</span> in de Vragen van den Dag XIX, bl. 483, 556, 649. Ook wordt de eenvoud vaak beloond, hetgeen wij zien in de formule van <span class="letterspaced">Asschepoester</span>, een meisje trouwens z&oacute;o schoon, dat haar schoonheid zich reeds door haar schoentjes verraadt.
+
+</p>
+<p>In het Oosten, en ten deele ook in Itali&euml;, was het sprookjesvertellen een beroep, uitgeoefend door vakmannen in het vertellen,
+aan het hof, in de paleizen, voor de groote volksmenigte. Vertellers van dien aard bezitten een zekere kunstvaardigheid en
+techniek, en berekenen en versterken den indruk door dramatische middelen; zij verhoogen de spanning en maken jacht op effekt.
+Z&oacute;o ontstonden b.v. de sprookjes der Duizend en een Nacht. In den Oosterschen verhaaltrant is veel novellistisch en fantastisch,
+de volksaardige grondslag wordt niet zelden geheel door kunstmatig geteelde woekerplanten overgroeid.
+
+</p>
+<p>De Nederlandsche, Duitsche, Engelsche, en grootendeels ook de Fransche sprookjes zijn geheel anders. Zij zijn kinderlijk en
+schijnen voor kinderen bestemd. Zeker, zij worden verteld onder de dorpslinde op zomeravonden, zij korten de gezelligheidsuren
+der spinningen, voor zoover die nog in eere zijn (I, bl. 273). Maar het midden, waar zij bij uitstek thuis hooren, is toch
+de huiselijke kring, met name de kinderkamer: moeder en grootmoeder vertellen, de kinderen vormen het luistergrage publiek.
+
+</p>
+<p>Dit feit vindt weerklank in vorm en aanleg onzer sprookjes. Een slot, dat de vernietiging van het goede en edele beduidt,
+verdraagt de kinderziel niet. Maar ook in den loop van het verhaal zelf wordt het harde en gruwzame, dat b.v. de IJslandsche
+sprookjes kenmerkt, zooveel mogelijk verbannen. Verder vermijdt men het geraffineerde, het te zeer prikkelende, het eindeloos
+spannende: het kind moet naderhand kunnen inslapen en vriendelijke droombeelden moeten het omzweven. Maar vooral, het sprookje
+moet <a id="d0e21236"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21236">167</a>]</span>eenvoudig zijn en verstaanbaar, moet liggen binnen het bereik der kinderziel. Juist hierdoor echter is de oude sprookjeskern
+beter bewaard gebleven: vooreerst, omdat het gekunstelde ontbreekt, maar ook, dewijl het kind steeds op dezelfde wijze wil
+verhaald hebben. Zelfs een lichte verandering duldt het niet: &#8220;dat is niet juist, niet goed,&#8221; zegt het dan. Want het kind
+houdt de sprookjes voor waar.
+
+</p>
+<p>Een bijzonder karakter vertoonen nog de Nederlandsche sprookjes. Onder de dieren heeft de ooievaar natuurlijk een eereplaats,
+maar merkwaardiger is de natuurschildering. In &#700;t Oosten en Zuiden van ons land speelt het verhaal meestal nog in het woud,
+maar in het Noorden aan en op zee. Toch voelt het sprookje zich in het woud beter thuis, en het verwaait en vervaagt wel eenigszins
+in onze kale, kille laaglanden. Hoe schenkt het dichte, donkere bosch ook zoo echt de sprookjes-stemming, de zalige beklemdheid,
+het heerlijke angstgevoel! D&aacute;ar drukt verlatenheid en eenzaamheid op het verdwaalde kind. Aan reuzen en dwergen, monsters
+en verscheurende dieren is het weerloos prijsgegeven. Vooral wanneer de nacht neervlerkt. Maar eindelijk herleeft toch de
+hoop op redding, als ginder, heel ver, een zwakke lichtschemer trilt: &#8220;en toen zagen ze in de verte een lichtje branden&#8221;.
+
+</p>
+<p>Met name echter: humoristische gemoedelijkheid kenschetst onze sprookjes. Maar deze gemoedelijkheid is inniger in het zuidelijk
+volksgebied, en helt meer over tot het banale of platte in het noordelijk.
+
+</p>
+<p>Een afzonderlijke groep vormen de natuurverklarende sprookjes; deze behandel ik in het <a href="#d0e27118">Zesde Hoofdstuk III</a>.&#8212;
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Daar was eens een man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Toe, luistert dan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Daar was eens een&#700; vrouw,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Toe, luistert nou,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Daar was eens een heer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8212;Och! ik vertel niet meer.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e21260"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21260">168</a>]</span><p>Ziedaar een staal van de zoogenaamde <span class="letterspaced">kwelsprookjes</span>, die ik tot het laatst bewaard heb, en wier finale werkt als een <span id="d0e21266" class="corr" title="Bron: koud">koude</span> waterstraal. Algemeen verspreid zijn ook de kwelvertelsels van het Kalverstaartje en van den Gouden Sleutel:
+
+</p>
+<p>Er was eens een man, die groef zijn tuintje wat om en vond toen een houten doosje. In dat doosje vond hij een kalverstaartje,&#8212;en
+ware dat kalverstaartje wat langer geweest, dan zou mijn vertelseltje ook wat langer geweest zijn.&#8212;
+
+</p>
+<p>Eens &#700;s winters, toen er veel sneeuw lag, werd een arme jongen door zijn ouders met een slede uitgezonden om brandhout te
+halen. Toen hij nu in het bosch de slede opgehoopt vol had geladen met doode takken, wilde hij, voor hij naar huis terugkeerde,
+een vuurtje maken om zich wat te warmen. Hij ruimde daartoe de sneeuw wat weg, en vond toen op den grond een kleinen gouden
+sleutel. Verder zoekende vond hij aldra onder de sneeuw ook een ijzeren kistje, met een sleutelgat zoo klein, dat men het
+nauwelijks zien kon. Hij probeerde, en gelukkig! de sleutel paste. Hij draaide het sleuteltje eenmaal om,&#8212;en nu moeten wij
+wachten, tot hij het kistje heel en al geopend heeft, dan zullen wij verder vernemen, welke wonderbaarlijke dingen er in waren
+opgesloten.
+
+</p>
+<p>Minder bekend wellicht is het volgende Limburgsche kwelsprookje.
+
+</p>
+<p>In overoude tijden kwam eens een groot geheimzinnig schip de rivier afdrijven en ankerde nabij een havenstad. Zwart was de
+kiel, zwart de mast, zwart de zeilen en al het takelwerk. Geen kapitein stond op de brug, geen stuurman aan het roer, geen
+matrozen op het dek of in het want,&#8212;alles was eenzaam en akelig stil. Het volk uit de havenstad drong op de kade om het schip
+samen, maar niemand verstoutte zich het vaartuig te betreden. Eindelijk achtte de magistraat het zijn plicht een onderzoek
+in te stellen. Ook het ruim vond men ledig, op &eacute;en kajuit na: daar zat een klein, zwart manneke, en ter linkerzijde van hem
+lag een zwaard, ter rechter een korst brood.
+
+</p>
+<p>Toen nu niemand wist te zeggen, wat dit beduidde, ontbood <a id="d0e21279"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21279">169</a>]</span>men een eerbiedwaardig kluizenaar uit den omtrek, en deze gaf eindelijk de gevraagde verklaring. &#8220;Het zwaard&#8221;, zoo sprak hij,
+&#8220;beteekent lange jaren van bloedigen oorlog; de korst brood even zoo vele jaren van bitteren hongersnood&#8221;....
+
+</p>
+<p>&#8220;En het zwarte manneken dan?&#8221; vraagt wellicht een ongeduldige hoorder. Waarop het antwoord luidt: &#8220;Dat moogt gij zoolang likken,
+tot het blank is&#8221;.&#8212;
+
+</p>
+<p>Behalve de reeds vermelde literatuur, zie nog <span class="smallcaps">A. De Cock</span>, Rond den Heerd, Sprookjes voor jong en oud (Gent 1890); Uit de Wonderwereld, Sprookjes voor groote en kleine kinderen (Gent
+1889); <span class="smallcaps">Fr. Coeckelbergs</span>, Sprookjes, Legenden, Sagen en Liederen, afgeluisterd te Heyst-op-den-Berg (Antwerpen 1903); <span class="smallcaps">C. Claerbout</span>, Sprookjes en Verhalen uit het Thieltsche (Pithem 1890); <span class="smallcaps">J. van Lantschoot</span>, Volksvertelsels uit Meetjesland, (Gent 1895); <span class="smallcaps">J. Vermast</span>, Vertelsels uit West-Vlaanderen (Gent 1890); <span class="smallcaps">Ad. Lootens</span>, Oude Kindervertelsels in den Brugschen tongval (Brussel 1868); <span class="smallcaps">H. Poelhekke</span>, Woordkunst, bl. 99; <span class="smallcaps">Ad. Thimme</span>, <span lang="de">Das M&auml;rchen</span>, (Leipzig 1909), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Gustav Meyer</span>, <span lang="de">Essays und Studien zur Sprachgeschichte und Volkskunde</span> (Berlin 1885) I, bl. 145 vlg.; <span class="smallcaps">M. A. Perk</span>, in De Gids 1882 III, bl. 237; <span class="smallcaps">Prof. J. V. D. Vliet</span>, in De Gids, 1894, II, bl. 452; <span class="smallcaps">Prof. J. J. Speyer</span>, in De Gids 1892, III, bl. 520 vlg.
+
+</p>
+<p>Van het sprookje verschilt de <b>sage</b>, dewijl deze, zooals reeds gezegd, gebonden is aan tijd, gewoonlijk zelfs aan &eacute;en moment, als hoofddatum opgevat; het sprookje
+immers breidt zich uit over jaren en jaren. De sage is ook plaatselijk beperkt, hecht zich vast aan een bepaalden berg of
+stroom of meer van het geboorteland en heeft een meer nationaal karakter; het sprookje speelt ergens ter wereld, onbepaald,
+en gaat van pool tot pool, van oceaan tot oceaan. De sage eischt geloof aan de waarachtigheid van het verhaalde; ook het sprookje
+vraagt vertrouwen, doch slechts schertsender wijze, en het is meer novellistisch van aard. De sage is armer, eentoniger, het
+<a id="d0e21335"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21335">170</a>]</span>sprookje geestiger en biedt meer afwisseling. Waar de sage een religieus bestanddeel omvat, heeft het bovennatuurlijke den
+boventoon; het sprookje is in weerwil van al het wonderbaarlijke meer menschelijk. De sage staat ethisch, het sprookje artistiek
+hooger. Vooral de Germaansche sage wordt gekenmerkt door den adel der persoonlijkheid, de hooge opvatting van eer en plicht,
+de innigheid en reinheid van het zieleleven. Geschonden trouw wordt doorgaans door de straf op den voet gevolgd. Op Nederlandschen
+bodem onderscheidt de sage zich door grooten eenvoud en soberte, hoogen ernst en rustigen verhaaltrant.
+
+</p>
+<p>De <b>mythische sagen</b> wortelen over het algemeen in animistische opvattingen, of in een bepaald mythologisch systeem. Na de uitvoerige bespreking
+der volksreligie in het eerste deel, bl. 62 vlg., kunnen wij ons hier met deze algemeene verklaring en verdeeling tevreden
+stellen. Ook vindt men daar ter plaatse reeds tal van Nederlandsche mythische sagen vermeld; ik wensch hier nog slechts enkele
+voorbeelden aan toe te voegen.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Spook- en Tooversagen</span>. Een typische spookgeschiedenis mag m.i. in een boek als dit niet ontbreken. Ik ontleen ze aan de Vlaamsche Vertelsels van
+<span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, bl. 321. Het zeer verspreide verhaal draagt den naam: Van het betooverd Kasteel. Spooksagen als deze vormen vanwege haar
+geringe lokaliseering als het ware den overgang tusschen sprookje en sage. Jan, die twintig jaar den koning had gediend, waagt
+het, te gaan overnachten in een kasteel, waar het spookte.
+
+</p>
+<p>...In &eacute;en, twee, drie had hij een warm vuurtje aangelegd en zijn beslag gereed gemaakt. Dan zette hij zich in eenen leuningstoel,
+op zijn zeventien gemakken, bij den haard, in afwachting, dat de koekdeeg aan &#700;t rijzen zou gaan. Intusschen was het elf uur
+van den nacht geworden, en Jan begon te bakken. Maar de koek was nog maar half gaar, of pardof! daar viel een heel menschenbeen
+door den schoorsteen in de pan, en&#8212;de koek lag in de asch!
+<a id="d0e21351"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21351">171</a>]</span></p>
+<p>&#8220;Suikerloot&#8221;, riep Jan, &#8220;al &eacute;en bedorven&#8221;. Hij raapte het been op, smeet het in den hoek der schouw en herbegon te bakken.
+Maar, pardof! een tweede been plofte in de pan, en ... de koek lag weer in de asch!
+
+</p>
+<p>&#8220;Sapperlot&#8221;, vloekte Jan, &#8220;al twee bedorven!&#8221; Hij gooide het been bij het andere en ging weer aan &#700;t werk, ongelukkiglijk
+met hetzelfde gevolg, want nu viel er een menschenarm in de pan, en de koek was weer om zeep. En zoo duurde het nog eenigen
+tijd voort: den vierden keer viel de andere arm, den vijfden de heele ribbenkast, en ten slotte een menschenschedel!
+
+</p>
+<p>Jan wierp heel dien santenboetiek op &#700;nen hoop in den hoek van den schoorsteen, zonder zich daarvoor kwaad bloed te maken.
+&#8220;Zou &#700;t nu eindelijk gedaan zijn!&#8221; riep hij, terwijl hij eens even naar omhoog in de schouwpijp keek. &#8220;Nu wordt het tijd,
+want mijn beer begint te dansen&#8221;. En hij opnieuw aan &#700;t bakken. Ditmaal liep het goed af, ook eene tweede en eene derde maal,
+en Jan speelde de koeken gretig binnen. Maar toen hij nu eens met een vluchtigen blik naar &#8220;zijn knekelhuis&#8221; keek, bemerkte
+hij tot zijne verwondering, dat de verschillende beenderen leven gekregen hadden en zich samenvoegden tot een menschelijk
+geraamte!
+
+</p>
+<p>&#8220;Wel, vriend Magermans&#8221;, zei Jan tot het spook, &#8220;hebt gij geenen lust, om een koekje mee te eten?&#8221; Maar hij kreeg geen antwoord.
+&#8220;Die zwijgt, stemt toe&#8221;, zei Jan, en meteen nam hij een halfgebakken pannekoek, en smeet dien het spook in &#700;t aangezicht,
+dat hij er aan bleef plakken.
+
+</p>
+<p>Daar sloeg het middernacht op den toren van de dorpskerk. &#8220;Doe de deur open&#8221;, zei het spook nu, en het wees met den vinger
+naar de kelderdeur.
+
+</p>
+<p>&#8220;Doe ze zelf open, als ge niet te lui zijt&#8221;, zei Jan. Het spook wenkte den soldaat hem te volgen en ging de kelderdeur openen.
+
+</p>
+<p>&#8220;Daal nu de trappen af&#8221;, sprak het.&#8212;&#8220;Doe het zelf&#8221;, zei Jan. Het spook daalde de trappen af, gevolgd door den soldaat met
+een brandende kaars in de hand. V&oacute;or een grooten blauwen steen, in den keldervloer, bleef het spook stilstaan. Hier raakte
+het <a id="d0e21366"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21366">172</a>]</span>eventjes de handen van onzen gast aan, en deze voelde, dat ze gloeiend heet werden. &#8220;Hola, kerel, denkt ge mij te verbranden?&#8221;
+riep Jan. &#8220;Herbegin maar niet, of ik zal u &#700;nen anderen dans leeren&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8220;Hef dien steen op&#8221;, sprak de geest.
+
+</p>
+<p>&#8220;Hef hem zelf op, als ge niet te vadsig zijt&#8221;, zei Jan. Het spook nam nu den steen weg, en Jan bemerkte eenen put, waarin
+drie volle kisten goud naast elkander stonden.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ziet ge dit goud?&#8221; vroeg het spook. &#8220;Dat alles heeft mij toebehoord, toen ik op dit kasteel leefde, maar ik heb er geen goed
+gebruik van gemaakt. Daarom moest ik branden en hier elken nacht terugkeeren, tot er iemand gevonden werd, die dat geld een
+goede bestemming zou geven. Gij zult het doen, en van nu af is mijne straf uit&#8221;. Tot teeken der waarheid legde het nogmaals
+de hand op Jan, en hij voelde, dat ze nu koud was. Dan sprak het weer: &#8220;De eerste kist is voor u; de tweede is voor den arme;
+de derde is voor de kerk&#8221;. Daarop verdween de geest, en Jan stond daar alleen.
+
+</p>
+<p>&#700;s Morgens ging hij zijn wedervaren aan den graaf (den kasteelheer) vertellen. Deze was heel blij, dat zijn kasteel nu van
+de spoken verlost was, en liet Jan gewillig toe het goud uit te deelen, zooals het spook had voorgeschreven. Onze soldaat,
+thans schatrijk geworden, keerde terug bij zijne moeder, en leefde met haar nog lang en gelukkig.
+
+</p>
+<p>Daar kwam de Dood met zijn wagen met doodenkruid, en voerde hen alle twee de wijde wereld uit.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>De spooksage is hier met een schatsage verbonden; dit is o.a. ook het geval met de Neerlintersche sage van het Blauwe Spook,
+die men vindt in Hagelander IV, bl. 90 vlg. De spoken zijn veelal familieleden, die terugkeeren en om gebed vragen of om vervulling
+eener door hen of door een ander niet volbrachte gelofte, zoo b.v. het spook van de Langesloot en van Tusschendijken, bij
+<span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. 146, 154. Overeenkomstig luidt <a id="d0e21385"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21385">173</a>]</span>een sage, ons door <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in Volkskunde XIX, bl. 150 meegedeeld:
+
+</p>
+<p>Een bakker te Hoorn had een vrouw en twee kinderen. Zijn vrouw werd doodziek en hij beloofde haar op haar sterfbed, dat hij
+de kinderen bij een buurvrouw, een heel braaf mensch zou uitbesteden. Maar toen zij gestorven was, kwam hij die belofte niet
+na.
+
+</p>
+<p>Van dien tijd af begon het avond aan avond te spoken. Er werd gerommeld, geschuifeld, gestampt en ander leven gemaakt. En
+altijd op denzelfden tijd begon het leven weer en werd het na een poos weer stil.
+
+</p>
+<p>Hij wist niet wat hij er aan doen moest en sprak er den predikant over. Deze besloot zich met eigen oogen en ooren te overtuigen
+en bleef dus op een zekeren dag waken en las onderwijl in den bijbel. Op den gewonen tijd begon het spoken weer en toen dat
+een poosje zoo geduurd had, zei de dominee: &#8220;Wat is er van uw verlangen?&#8221; &#8220;Ik heb geen rust&#8221;, antwoordde het spook, &#8220;voor
+mijn man zijn belofte omtrent de kinderen vervuld heeft&#8221;. &#8220;Die zal vervuld worden&#8221;, sprak de dominee.
+
+</p>
+<p>Toen vertelde hij den bakker wat hij gehoord had en deze heeft de kinderen toen bij de buurvrouw uitbesteed; en het spoken
+is sedert voorgoed opgehouden.&#8212;
+
+</p>
+<p>Hoeveel betooverde meren en kasteelen schenken er niet een tooverwaas aan het Nederlandsche landschap! Diep bedolven in het
+Bleeke Meer&#8212;ook Prinsenmeer en Koningsmeer genoemd&#8212;nabij Stavoren ligt de schat der Friesche Koningen, gelijk de schat der
+Nibelungen in den Rijn. En waar de Niers met groote kronkelwegen de velden doorstroomt, daar verjoeg eens een hoogmoedige
+ridder in zijn verwaten trots een arme pelgrim van zijn erf. Slechts de jongste dochter had deernis met hem, maar vermocht
+den vloek niet meer te bezweren, die zich ging ontladen over het misdadig slot. Daar doet de torenklok twaalf doffe slagen
+weerklinken...en het kasteel zinkt weg in de diepte. Maar toen <a id="d0e21400"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21400">174</a>]</span>de lente weer kwam, ontsproten aan den voet van den heuvel, waarop de burg gelegen was, hyacinthen, primula&#700;s en anemonen,
+als herinnering aan de jonkvrouw, die niet geheel was ontaard.&#8212;Andere plaatsen, als het Solsche Gat, zijn betooverd, omdat
+daar een moord werd gepleegd. Klokkekuilen, die het gebeier der verzonken klokken nog menigen nacht, vooral op Kerstnacht,
+doen hooren, hebben allen hun genetische sagen. Voeg bij deze toover- en spooksagen nog de groep van volksverhalen, die betrekking
+hebben op personen, welke het vermogen bezitten, iemand &#8220;vast te zetten&#8221; of, zooals het heet, die &#8220;de vrije kunst&#8221; verstaan;
+van deze vindt men een zeker aantal bij <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in Volkskunde XIX, bl. 142 vlg., en <span class="smallcaps">De Cock</span>, ib. XXIV, bl. 142. Zie verder <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsen Sagenboek I, bl, 118&#8211;161; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, bl. 46, 51; <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Pern&eacute;</span>, Veluwsche Sagen (Amsterdam 1909) I, bl. 96; Geldersche Volksalman., 1835, bl. 28; 1845, bl. 37; <span class="smallcaps">P. Oosterlee</span>, Legenden<sup>3</sup> (Nijmegen 1913), bl. 96.
+
+</p>
+<p>Daar bestaat een soort van betoovering, die zeer oud of onsterfelijk maakt of voor geruimen tijd de gave der vergetelheid
+schenkt. Algemeen vermaard is de sage, zooals zij is gelokaliseerd in het Zevengebergte, onder de benaming van <i lang="de">Der M&ouml;nch von Heisterbach</i>; men kent ook de Nederlandsche bewerkingen van <span class="smallcaps">W. M&uuml;ller&#700;s</span> gelijknamig gedicht. Maar ook in Groot-Nederland is dergelijke sage inheemsch, getuige het volgende, te Hekelgem uit den
+volksmond opgeteekende verhaal over &#8220;Het Kluizevogelken van Affligem&#8221;.
+
+</p>
+<p>Op zekeren dag wandelde een heilige pater uit de abdij van Affligem in de wijde bosschen, rondom het klooster gelegen. Op
+eens werd zijn oor getroffen door het hemelsch gezang van een vogeltje. Vol bewondering houdt hij het vogelken in &#700;t oog en
+daar het van boom tot boom vliegt, volgt hij het immer na. Zoo brengt het hem tot bij een kluis, die met een gouden draad
+is afgespannen. De draad opent zich bij het naderen van den monnik en sluit zich achter hem weer dicht. De pater zet zich
+neer op een bank naast <a id="d0e21433"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21433">175</a>]</span>de kluis en luistert nog altijd even gretig naar het wonderbaar gezang van het vogeltje.
+
+</p>
+<p>Maar ten slotte houdt het gezang op, en toen eerst dacht de pater er aan, naar de abdij terug te keeren. Hij komt voor de
+poort en klopt aan. Een portier verschijnt en vraagt: &#8220;Wien mag ik bij den Abt aandienen?&#8221;&#8212;&#8220;Wel broeder, kent ge mij niet?
+Ik heb slechts eenige uren geleden het klooster verlaten&#8221;, antwoordt de monnik.&#8212;&#8220;Gij zijt mij geheel vreemd&#8221;, herneemt de
+portier.&#8212;&#8220;Onmogelijk&#8221;, protesteert de pater; &#8220;ga den heer Overste en mijne andere broeders verwittigen; die zullen mij wel
+herkennen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Maar niemand herkende hem. Toen kwam de abt op de gedachte, den vreemdeling zijn naam te vragen; en zoekend in de vergeelde
+en bestoven registers der oude abdij bevond men, dat de onbekende monnik juist honderd jaar geleden de abdij verlaten had.
+Ter herinnering aan dat voorval is naderhand op de plaats der oude kluis een kapel gebouwd, die men de <i>Kluizekapel</i> noemt. Vergel. <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch-Sagenboek I, bl. 69.
+
+</p>
+<p>In deze lezing van de sage is een nieuw sagenmotief ingelascht, n.l. het <span class="letterspaced">vogeltjesmotief</span>, dat men in een andere, wellicht meer oorspronkelijke lezing, ons door <span class="smallcaps">Wolf</span>, <span lang="de">Niederl&auml;ndische Sagen</span> no. 148 meegedeeld, met het <span class="letterspaced">tekstmotief</span> verbonden vindt. De kloosterling denkt n.l. na over het schriftwoord: &#8220;Duizend jaren zijn voor Uw oogen als de dag van gisteren&#8221;.
+Zie nog Zeitschr. d. Vereins f&uuml;r Volkskunde XI, bl. 298.
+
+</p>
+<p>Men zou tot deze groep de sage van den Wandelenden Jood kunnen rekenen, en ik moet toegeven, dat zij eenige trekken van het
+zoogenaamde <span class="letterspaced">Matthusalem-motief</span> bevat. Maar ik reken ze toch liever tot de historische sagen.
+
+</p>
+<p>Zeer merkwaardig voor inhoud en verspreiding der sagen in het algemeen is die van den te Gast genooden Doode, over geheel
+Europa verspreid. Te &#700;s-Hertogenbosch luidt zij als volgt:
+
+</p>
+<p>Langen tijd geleden leefde te &#700;s-Hertogenbosch een Jonker, die <a id="d0e21468"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21468">176</a>]</span>aan God noch gebod geloofde en een zeer zondig leven leidde. Op zekeren avond twistte hij in een drankhuis over de vraag of
+er na den dood nog een leven is, en hij hield staande dat, wat dood is, dood blijft. Bij het naar huis gaan moest hij over
+een kerkhof en toevallig schopte hij tegen een doodshoofd. &#8220;Ha ha!&#8221; riep hij luid, &#8220;dat treft. Als gij nog leeft, kom dan
+straks het avondmaal met mij nemen!&#8221; En lachend ging hij verder. Thuisgekomen ging hij welgemoed aan tafel. Daar gaat de bel
+en de meid ziet een vreemdeling voor de deur staan. Zij brengt hem binnen en de vreemdeling zegt tot den Jonker: &#8220;Gij hebt
+mij zooeven te gast gevraagd, zooals gij ziet, beantwoord ik aan uwe uitnoodiging&#8221;. De Jonker voelde zich ijskoud worden,
+maar nog meer, toen de man zijn mantel aflegde en zich vertoonde als een afschuwelijk geraamte. De Jonker viel in onmacht
+en de meid, die kwam toeloopen, vond geen spoor meer van den vreemdeling. De Jonker bleek zijn verstand te hebben verloren
+en stierf krankzinnig.
+
+</p>
+<p>Men ziet het, de sage moraliseert: goddeloosheid en onteering van den doode worden streng gestraft. Ongeveer eensluidend zijn
+de lezingen, die wij aantreffen in Vlaamsch-Brabant (Wambeke en Ternath), Oost-Vlaanderen (Welle, bij Denderleeuw), Noord-Holland,
+waar de sage nog als lied gezongen wordt, b.v. te Broek in Waterland, Antwerpen en Gent, Limburg (Vroenhoven), waar volgens
+&#700;t Daghet in den Oosten XX, bl. 100 vlg. insgelijks de sage nog als lied voortleeft, in West-Vlaanderen (Brugge) en in Fransch-Vlaanderen
+(Godewaartsvelde). In het buitenland blijft de moraal: eer de dooden. Aldus in de lezing: het Doodshoofd te Gast, die wij
+ontmoeten in Bretagne, Morbihan, Nantes, Zevenburgen, Tirol, IJsland, Spanje, Luik, Metz, Picardi&euml;, Gascogne, en eveneens
+in de lezing: de Gehangene te Gast, vooral in Duitschland verspreid: Saksen, Pruisen, Meklenburg, Silezi&euml;, maar ook wel in
+Bretagne; eindelijk in de lezing op het motief: de Doode (niet: gehangene) te Gast, welke zich over Denemarken, Zweden, Noorwegen,
+Rusland, Holstein en <a id="d0e21472"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21472">177</a>]</span>Bosni&euml; uitbreidde, maar ook wel in den Elzas en Zevenburgen gevonden wordt. De ongeloovigheid wordt echter in geen dezer lezingen
+gestraft, zoodat deze trek uitsluitend karakteristiek blijft voor de Nederlandsche inkleeding der sagestof. Nu heeft <span class="smallcaps">A. de Cock</span> in eene voordracht, gehouden in de Koninklijke Vlaamsche Academie (Verslagen en Mededeelingen 1909) de stelling zeer aannemelijk
+gemaakt, dat deze trek afkomstig is van eene redaktie, die men in <span class="smallcaps">Poirters</span>&#700; Masker van de Wereld vindt; hij zelf ontleende hem aan een schooldrama, dat in 1615 te Ingolstadt gedrukt en in den herfst
+van hetzelfde jaar door de studenten van het Jezu&iuml;ten-college aldaar werd gespeeld. Dit drama berust waarschijnlijk weer op
+een Italiaansche volkssage.
+
+</p>
+<p>Met opzet heb ik deze sage wat uitvoeriger behandeld, omdat ik ze van belang acht voor het goed begrip der onderlinge verhouding
+tusschen volkssage en kultuursage en der inwerking van de kultuurdichting op vorm en voortbestaan der sage. Wij zien de sage
+ongerept en onafhankelijk van den kunstvorm. Andermaal levert zij aan den dichter stof tot bewerking. Maar opnieuw dringt
+het thema de volksmassa&#700;s binnen en legt het populaire sagenkleed weer aan.
+
+</p>
+<p>&#8220;Van oudsher is de band tusschen sagen en kunstdichten nauw geweest&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Poelhekke</span>. &#8220;Veel sagen danken hun voortbestaan alleen aan den dichtvorm, waarin zij zijn overgebracht. Zou de Loreley-sage zoo verbreid
+zijn, als Heine ze niet had bezongen? En heeft Staring niet veel aandeel in het blijven voortleven van de sagenstof in zijn
+Jaromir en andere gedichten verwerkt? Er is zelfs voor nagenoeg alle sagen een tijd gekomen, waarin dichters de overgeleverde
+stof opzettelijk gingen omwerken, ze gingen verdiepen vooral, waarin ze het zieleleven der personen nader uitsponnen, en zoodoende
+menige sagenfiguur geheel wijzigden&#8221;: Woordkunst, bl. 84, 85; vgl. De Beiaard I, i, bl. 49.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Maresagen</span>. Op de Veluwe gaat de sage van een boerenknecht, die met de kar hakhout van Wiessel naar Nunspeet moest brengen <a id="d0e21491"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21491">178</a>]</span>en &#700;s avonds bij den Hoogen Duvel belandde. Een uitdagend:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Griepke, Griepke, grauw,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>A&#700;j&#700; me hebben wilt, griep me dan gauw&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>bekwam hem slecht. Want een vlam sloeg uit den weg omhoog, een dreunende slag volgde, &#700;t paard steigerde hoog op, en tegelijkertijd
+zag de man een groot zwart gevaarte op hem afkomen, dat met vurige klauwen naar hem greep. Het werd een rit op leven en dood.
+Straks stootte de mare een woedend gebrul uit en een aantal weerwolven met groen-lichtende oogen sprongen te voorschijn. Eindelijk
+bereikten ruiter en paard den reddenden stal. Maar des anderen daags vond de boer het arme dier dood op het stroo liggen.
+Want de mare had zich weten te wreken op het onschuldige dier. Zie <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Pern&eacute;</span>, Veluwsche Sagen I, bl. 100; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 38, 39; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 96, 99.
+
+</p>
+<p>Vooral <span class="letterspaced">heksensagen</span> vindt men allerwege. Het eigenaardige bestaat hierin, dat deze in den grond animistische sagen sterk met Christelijke bestanddeelen
+zijn vermengd; zie I, bl. 77.
+
+</p>
+<p>Een afzonderlijke groep der mythische sagen vormen de <span class="letterspaced">natuursagen</span>, die berusten op verpersoonlijking der elementen of op verklaringen der natuurverschijnselen. Over de <i>kabouters</i> weet o.a. de Noordbrabantsche Volksalmanak 1870, bl. 253 vlg. te verhalen, hoe een boer uit Duizel, die den heelen dag in
+de hei turf had gestoken, in het schemeruur met zijn &#8220;spaai&#8221; op den rug over den Eerselschen dijk huiswaarts keerende, eenige
+schreden voor zich uit een knaapje zag voortdrentelen, dat hem, wonder genoeg, niet ouder leek dan enkele maanden. Maar toen
+hij het wicht had ingehaald, bleek dit een mannetje te zijn met grijze haren en grijzen ringbaard; het haalde zijn &#8220;smoorske&#8221;
+voor den dag en vroeg hem een pijpje tabak, waarvoor de boer ten slotte rijkelijk beloond werd. Sagen over <i>Witte Vrouwen</i>, <i>reuzen</i>, <i>dwergen</i>, <i>vuurmannen</i> en <i>meerminnen</i> treft men rijkelijk aan, zoo b.v. in de verzamelingen van <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, bl. II, <a id="d0e21540"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21540">179</a>]</span>18, 52; G. V. D. <span class="smallcaps">Wall Pern&eacute;</span>, Veluwsche Sagen I, bl. 44; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, bl. 29 vlg., 38; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 168&#8211;215; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche vertelsels, bl. 326, 331. Het schoone verhaal van het Meerminneken (<i>ib.</i> bl. 332), dat met lange, losse haren vol waterbloemen uit het water oprees, terwijl zij zong:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Een wateren dak, een paleis van kristal....
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar spelen mijn lievekens allemaal....
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Visscherken, werp er uw tonneken uit....
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De walvisch komt en zoekt naar buit&#8221;,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>is veeleer wondersprookje dan sage. Wat de natuurverklarende sagen en sprookjes betreft, deze zullen wij naderhand afzonderlijk
+behandelen.
+
+</p>
+<p>De <b>Christelijke sagen</b> borduren Christelijke figuren of tafereelen op heidensch, of althans op zuiver-fiktief patroon. Wanneer van Sinterklaas verteld
+wordt, hoe hij, hoog te paard, den ruimgeplooiden bisschopsmantel om de schouders geslagen, op zijn trouwen schimmel over
+de daken rijdt, om zijn geschenken door den schoorsteen te werpen,&#8212;dan is dit een Christelijke sage, want de Sleipnir berijdende
+W&ocirc;dan-Odhin levert het patroon. En evenzeer is dit het geval met de Christelijk-getinte verhalen, die men wel eens in bezweringsformules
+vindt ingelascht; daar staan Jezus, Petrus, Micha&euml;l en Stephanus eenvoudig op de plaats van W&ocirc;dan en de zijnen, die op hun
+avontuurlijke aardsche tochten niet zelden een verrekten paardenpoot genazen.
+
+</p>
+<p>Van dien aard is ook de sage van Sint-Elooi en den smid.
+
+</p>
+<p>Op zekeren keer, vertellen <span class="smallcaps">De Mont</span> en <span class="smallcaps">De Cock</span>, bl. 364, was St.-Elooi op wandeling en hij kwam in een vreemd dorp. Daar zag hij een smidse, en boven de deur, op een uithangbord,
+las hij deze woorden:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Bij Jan Hamers, paardesmid,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Meester-boven-meesters.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>&#8220;Wat&#8221;, dacht St.-Elooi, &#8220;is die kerel zoo verwaand, dat hij zich boven heel de wereld durft verheffen? Ik ga eens zien&#8221;.
+<a id="d0e21590"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21590">180</a>]</span></p>
+<p>Hij trok binnen, en vroeg aan den smid, of hij bij hem mocht werken.
+
+</p>
+<p>&#8220;Kunt gij beslaan?&#8221; vroeg de smid.
+
+</p>
+<p>&#8220;&#8212;Ik geloof, dat het wel gaan zal&#8221;, was &#700;t antwoord.
+
+</p>
+<p>&#8220;&#8212;Welnu, toon wat je kunt&#8221;, zei de smid, die zag hoe een boer naderde met een paard, dat aan zijne achterpooten moest beslagen
+worden.
+
+</p>
+<p>Sint-Elooi trok een schootsvel aan en zette zich aan &#700;t werk. Op &eacute;en, twee, drie had hij een hoefijzer gereed. Dan nam hij
+den poot van &#700;t paard, sneed hem af met zijn mes, en met &eacute;enen slag van den hamer zat het hoefijzer vast. Daarna paste hij
+den afgesneden poot aan het been, en zette ze weer aaneen. En wat vooral wonder was: het paard had geen enkelen druppel bloed
+verloren. Voor den tweeden poot handelde Sint-Elooi op dezelfde wijze.
+
+</p>
+<p>De smid, die alles van nabij had gadegeslagen, kon zijne oogen niet gelooven. &#8220;In alle geval, nu weet ik, hoe het in zijn
+werk gaat&#8221;, peinsde hij. En daar hij erg jaloersch was, zond hij den Sant twee, drie dagen nadien weg.
+
+</p>
+<p>Kort daarop kwam er een ander paard, en de smid wilde St.-Elooi nu eens nadoen. Hij haalde zijn broodmes voor den dag en sneed
+het paard zijnen poot af. Het bloed stroomde uit de wonde, dat het deerlijk was om te zien, en het beest brieschte, sloeg
+en trappelde van de pijn. De verschrikte smid haastte zich om het hoefijzer vast te nagelen, maar den afgesneden poot weer
+aan het been zetten, dat ging volstrekt niet. Intusschen bloedde het paard altijd voort en was bijna dood. En Meester-boven-meesters,
+die van den stalknecht eene heele karrevracht verwijtingen en verwenschingen naar den kop kreeg, wist niet wat beginnen, en
+stond daar te zweeten van schaamte. Gelukkiglijk kwam St.-Elooi juist voorbij. De smid riep hem binnen en smeekte hem om hulp.
+
+</p>
+<p>&#8220;Waarom zet gij dan op uw uithangbord &#8220; &#8220;Meester-boven-meesters?&#8221; &#8221; vroeg St. Elooi. En de hoovaardige kerel wist geen woord
+in te brengen. St.-Elooi wilde evenwel hand noch vinger <a id="d0e21607"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21607">181</a>]</span>aan het paard steken, vooraleer de smid hem beloofd had zijn uithangbord weg te nemen en op den zolder te werpen; toen zette
+hij den poot weer aaneen en het paard was volkomen hersteld.
+
+</p>
+<p>De smid van zijnen kant hield woord, en was van zijnen hoogmoed genezen.&#8212;
+
+</p>
+<p>Volstrekt-fiktief, omdat persoon en hoedanigheid van den heilige totaal sekondair worden, zijn de fantastische sagen van Sint-Petrus
+aan de hemelpoort. Men tracht den goeden heilige op allerlei wijze beet te nemen, om toch maar niet voor eeuwig te worden
+buitengesloten. Nu heeft de portier des hemels ook wel zijn nukken en grillen; en zoo wilde hij eensdaags uitsluitend kavalerie
+toelaten. Een arme kerel, die zich niets te verwijten had, werd onbarmhartig afgewezen. Maar een kwezel, die daar juist aankwam,
+weet raad. &#8220;Zet U op mijn rug&#8221;, stelde zij voor, &#8220;dan rijden wij zoo de hemelpoort binnen&#8221;. Zoo gezegd, zoo gedaan. Sint Pieter
+keek hen glimlachend achterna en mompelde: &#8220;Daar heb je nu een merrie zonder staart&#8221;.
+
+</p>
+<p>Een afzonderlijke groep vormen de sagen van den Wandelenden Christus, die hetzij alleen, hetzij in gezelschap van Petrus,
+of van Petrus en Johannes, evenals voorheen de goden, op aarde komt rondwandelen, om te zien, hoe alles reilt en zeilt. Deze
+sagen zijn niet zelden verbonden met het motief der <i>drie wenschen</i>.
+
+</p>
+<p>Met het Christendom deden leer en voorstelling van een volstrekt-boosaardig wezen, dat de menschen kwelt, haar intrede in
+de Germaansche wereld. De <span class="letterspaced">duivelssagen</span> behooren tot de Christelijke groep. Deel I, bl. 95 vgl. heb ik uitvoerig besproken, op welke wijze en onder welke gedaanten
+de duivel optreedt en hoe hij de menschen tot een kontrakt met hem weet te verleiden. Hij verschijnt veelal om vloekers, zondagsschenders
+en drinkebroers te straffen, en ook bij verwenschingen, al zijn die zoo ernstig niet bedoeld. Verder komt in menige historische
+sage een duivelsmotief voor, ik herinner <span id="d0e21623" class="corr" title="Bron: slecht">slechts</span> aan de Faustsagen en haar Nederlandsche parallel, Marieke van Nimegen. Zie ook <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, <a id="d0e21629"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21629">182</a>]</span>bl. 49; <span class="smallcaps">Wolf</span>, <span lang="de">Niederl&auml;ndsche Sagen</span>, no. 316, 319, 324, 325, 327; <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Pern&eacute;</span>, Veluwsche Sagen II, bl. 64; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 316, 319; Limburg&#700;s Jaarboek IV, bl. 253; enz.
+
+</p>
+<p>Ik kom nu tot de <b>historische sagen</b>, volksverhalen met een historische kern, die door de fantasie werd uitgebreid of gewijzigd. Met &#8220;historische kern&#8221; bedoel
+ik een historisch feit, maar ook een historische persoon, een historisch woord, een historische voorstelling, teekening, opschrift,
+benaming enz.
+
+</p>
+<p>De feiten zwellen aan, groeien in omvang en beteekenis, worden met andere verward en verbonden, vereenigen zich met de meest
+heterogene bestanddeelen. Zoo of anderszins worden oorspronkelijk-zelfstandige sagen vereenigd, als b.v. de sagen van de Tafelronde,
+den Graal en Parzival; andermaal wordt de oorspronkelijk-eenvormige sage in meerdere gesplitst.
+
+</p>
+<p>Ook de personen groeien sterk in de volksverbeelding, tot haast bovenmenschelijke wezens. Zij vereenigen niet zelden op zich
+de daden van naamverwante of bloedverwante personen, ja van figuren, hun aanvankelijk geheel vreemd. Toovermotieven hechten
+zich aan hen vast, met name dat der onsterfelijkheid. Immers: groote mannen kunnen niet sterven. Vandaar, dat Karel de Groote
+slaapt in den Karlsberg bij N&uuml;rnberg, Barbarossa in den Kyffh&auml;user.
+
+</p>
+<p>Historische gezegden kunnen eveneens aan sagen het aanzijn schenken. M.i. is de Ahasverus-sage, de sage van den Wandelenden
+Jood, hoogst waarschijnlijk ontstaan uit het woord van Jezus tot Petrus: &#8220;Zoo wil ik, dat hij blijve, totdat ik kome; wat
+gaat het u aan? Volg gij mij!&#8221; (Jo. XXI: 22, 23). En de tekst vervolgt: &#8220;Er ging dan de sprake onder de broederen, dat deze
+discipel niet zal sterven.&#8221; &#700;t Is waar, deze woorden hebben betrekking niet op Ahasverus, doch op &#8220;den discipel, dien Jezus
+lief had.&#8221; Maar tot <i>gevleugelde</i> woorden herboren, konden zij spoedig op andere personen overgaan.
+
+</p>
+<p>Historische voorstellingen, teekeningen, opschriften hebben tal van sagen geteeld; dit feit behoort tot de zoogenaamde <i>ikonografische</i> volkskunde. Naar alle waarschijnlijkheid ontstonden b.v. <a id="d0e21662"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21662">183</a>]</span>de legenden der martelaars, wien men den naam van <i>Cefaloforen</i> of &#8220;hoofddragers&#8221; gegeven heeft, als volgt. Men dient te weten, dat de kern dezer legenden deze is, dat onmiddellijk na de
+marteling het lichaam van den heilige zich verheft tot groote verbazing der beulen, het bloedige hoofd in de hand neemt en
+zich begeeft &ograve;f naar zijn woning, &ograve;f naar de plaats, waar hij wil vereerd worden. Pater <span class="smallcaps">Cahier</span> heeft een lijst van ongeveer tachtig zulke martelaars opgemaakt, en nog, zegt hij, is zij verre van volledig. Welnu, in een
+der homilie&euml;n van den H. Johannes Chrysostomus vindt men dezen tekst: &#8220;Evenals soldaten zich met vertrouwen tot hun koning
+wenden, wanneer zij hem de wonden kunnen toonen, in zijn dienst ontvangen, zoo ook vertoonen zich deze heilige martelaren
+aan den Koning des hemels, <i>hunne hoofden in hunne handen</i>, en verkrijgen van Hem alles, wat zij maar wenschen.&#8221; Tengevolge dezer woorden werd de voorstelling van een heilige, die
+het hoofd in de handen droeg, het type der onthoofde martelaren. Doch weldra ging de oorspronkelijke beteekenis van dit type
+te loor en m&egrave;t de symbolische voorstelling ontspon zich een net van legenden, dat zijn draden over geheel Europa, met name
+over Frankrijk wierp.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, sagen kunnen ontstaan uit den drang naar verklaring van duistere benamingen; maar dit verschijnsel, dat tot de
+<i>etymologische</i> volkskunde behoort, behandel ik afzonderlijk, evenals de sagen, die berusten op natuurverklaring.&#8212;
+
+</p>
+<p>Aldus geboren verlaat de sage allicht haar bakermat, en fladdert rond, al is zij vrij wat meer gebonden en meer beperkt in
+haar vlucht dan het kosmopolitische, slechts nationaal-getinte sprookje. Gaarne tooit zij zich met het gewaad der heldensage
+en neemt zij den epischen kunstvorm aan. Volgens den Leipziger psycholoog <span class="smallcaps">Wilhelm Wundt</span>, <span lang="de">V&ouml;lkerpsychologie</span> V, 2, ontspringt zij uit het sprookje om dan, volgend de lijn harer geleidelijke ontwikkeling, zich te ontplooien in heldensage
+en epos. Uit het sprookje is zij ontstaan door het binnendringen van historische elementen. Deze opvatting kan echter den
+toets der kritiek niet doorstaan. De sage <a id="d0e21686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21686">184</a>]</span>verschilt niet slechts van het sprookje door de bewuste scheiding der twee werelden van het zinnelijke en bovenzinnelijke,
+die in het sprookje vervloeien, en door hare sterke individualiseering van personen en zaken en haar ethische strekking; maar
+bovenal verschilt zij juist door haar wording. Zij kronkelt niet slechts als klimop om de verweerde bouwvallen van een oud
+kasteel, zij bestraalt niet slechts personen en gebeurtenissen,&#8212;maar zelfs een gezegde, een naam, een teekening kan haar doen
+ontluiken. Wel is het vaak moeilijk, haar van het sprookje te onderscheiden: zij loopen evenwijdig, zij nemen motieven van
+elkaar over,&#8212;wat wonder bij tweelingdochters van eenzelfde frissche volksopvatting en volksverbeelding?
+
+</p>
+<p>Vooral de heldensage wortelt niet in de wazige sprookjeswereld, maar in de historie, of liever, in de berichten van indrukwekkende,
+beteekenisvolle historische gebeurtenissen. In haar kern en oorsprong is zij tot po&euml;zie geworden geschiedenis en zij wordt
+verder voortgeplant door de kunst van dichter of zanger. En de Germaansche heldensage bij uitstek is de schepping van een
+in het licht der geschiedenis v&oacute;or ons liggend tijdperk. &#8220;Het sprookje is de groote schatkamer geweest&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Prof. Sijmons</span>, &#8220;waaruit helden- en godensagen de edelgesteenten en kleinodi&euml;n haalden om haar figuren te tooien. Sprookjestrekken fladderen
+nauwelijks zichtbaar rond als zomerdraden en hechten zich aan den helm van Achilles en Siegfried zoo goed als aan Apollo&#700;s
+en Balder&#700;s plechtgewaad. In den loop van enkele eeuwen worden tastbare historische personen sprookjeshelden. Diederik, de
+groote Oostgotenkoning, bestrijdt reuzen, dwergen en draken. De sage meent het goed met haar lieveling; zij versmaadt geen
+enkel uit de bonte menigte van losse motieven, die de sprookjeswereld haar kwistig aanbiedt, om haar held steeds meer los
+te rukken van zijn menschelijk-historischen wortel, en toch blijft ze in haar opvatting van zijn geheele verschijning, van
+zijn rechtvaardigheid, zijn kalme rust, zijn lankmoedige vredelievendheid en tevens onweerstaanbare dapperheid, aan het geschiedkundige
+beeld van den edelen vorst, wien zelfs zijn vijand bewondering <a id="d0e21693"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21693">185</a>]</span>schonk, op merkwaardige wijze trouw&#8221;: Heldensage en Sprookjes, in de Verslagen en Mededeel, der Koninkl. Vlaamsche Academie
+voor Taal- en Letterkunde 1910, bl. 597.
+
+</p>
+<p>Z&oacute;o is dus de sage een stuk werkelijke geschiedenis. Hoogst onbetrouwbaar wat de feiten betreft, verdient zij wat den geest
+betreft soms volle vertrouwen. Zij beeldt de idee uit, die in de historische gebeurtenissen leeft, zij vertolkt den geest
+der natie. De Germaansche heldensage is opgebloeid in de stormen der volksverhuizing, wier merkwaardige persoonlijkheden zij
+op merkwaardige wijze heeft weten vast te houden. Zie ook <span class="smallcaps">Poelhekke</span>, Woordkunst, bl. 79, 90.
+
+</p>
+<p>Meerdere onzer historische sagen zijn <span class="letterspaced">van elders</span> hierheen gekomen. Aldus de reeds vermelde Ahasverus-sage met haar sterk-uitgesproken ethische strekking: Ahasverus heeft
+zich vergrepen aan den Gezalfde des Heeren, tot straf zal hij op aarde moeten rondzwerven zonder rust noch duur. Het blijven-leven
+is hem ten vloek, het niet-kunnen-sterven de gruwzaamste pijniging&#8212;want de dood is toch &oacute;ok rust, is weldaad en verzoening.
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Wolf</span> verhaalt in zijn Niederl&auml;ndische Sagen de Vlaamsche lezing aldus: Omstreeks 1640 ontmoetten twee burgers, die in de Looierstraat
+woonden, in het <i>Soni&euml;nbosch</i> een ouden, grijzen man, met gehavende kleeren van overoude snit. Zij verzochten hem, mee de herberg binnen te gaan, hetgeen
+hij ook deed; maar hij zette zich niet, doch dronk staandevoets. Toen hij met beide burgers weer buiten kwam, vertelde hij
+hun heel veel, en wel meestal geschiedenissen, die voor vele eeuwen waren afgespeeld. Hieruit bemerkten de burgers spoedig,
+dat hun gezel Isaak Laquedem was de Jood, die Jezus het rusten voor zijn deur weigerde, en verlieten hem hevig ontsteld.
+
+</p>
+<p>De sage van den Joodschen Wandelaar is nog steeds gangbaar onder ons volk. En hier, evenals elders, maken de dichters zich
+met graagte van de plooibare stof meester, om Ahasverus te maken tot een strekkings-figuur, en eigen streven en aanschouwing
+tot <a id="d0e21714"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21714">186</a>]</span>uiting te brengen. Aldus <span class="smallcaps">Ten Kate</span> in zijn Ahasverus op den Grimsel, <span class="smallcaps">Heijermans</span> in het schouwspel Ahasverus, <span class="smallcaps">Vermeylen</span> in den roman De Wandelende Jood.
+
+</p>
+<p>Van elders kwam ook de sage van Faust, van Karel Martel, van Koning Arthur, van Keizer Karel. Daarentegen zijn de sagen van
+de Vier Heemskinderen&#8212;&#8220;de Vier Heysmanskinderen op &eacute;en paard&#8221;, zooals het in Limburg heet&#8212;en van den Zwanenridder <span class="letterspaced">van Nederlandschen oorsprong</span>, al kregen zij hun literairen vorm, die naderhand weer produktief werd, het eerst in het buitenland.
+
+</p>
+<p>Ieder gewest heeft zijn eigenaardige sagen; niet het minst het land van de zee en van de duinen, het land van de wouden, wildernissen
+en waranden, het land van de eindeloos vele poelen, van de burchten, ridders en minstreelen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>O Kenmerland! o Kenmerland!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>O land van meiren en van wouden!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>O land, door &#700;t forsche woord bezield!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe heeft m&#700; een stoute pracht vernield,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die voorgeslachten hier aanschouwden!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe heeft (helaas!) een later teelt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De paerlen van uw kroon verspeeld.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En &#700;t &ecirc;elgesteente er uitgewrongen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>O land van trotschheid en van kracht&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe is uw eikenknots geknakt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En u een rietstaf opgedrongen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoe heeft m&#700; een boozen moord gepleegd
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Aan &#700;t fiere schoon van uw waranden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En in behoeftes maagre handen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De schatten van uw pronk geleegd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar die grootheid van weleer sluimert nog in de sagen voort, door <span class="smallcaps">Hofdijk</span> zoo keurig gestoken in dichterlijke kleedij. Te Aelbrechtsberg en Tetterode verhaalt men van den meirplas, welks oeverzoom
+bijna de oorzaak was geworden van een noodlottigen broedertwist. Spaarndam en Akersloot&#700;s sagen: Volbrachte Eed en <a id="d0e21768"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21768">187</a>]</span>Proef van Trouw weerspiegelen het bonte, gevaarvolle visschersleven; Heiloo herdenkt in de Kracht des Geloofs de oude tijden
+onzer kerstening; kloosterrozen bloeien en wierookwolken walmen rond Bergen, Egmond, Alkmaar en Heiloo, ter gewijde stede,
+waar gebeden werd en geleden en geboet: Prior Henryck van Heyloo, Hoogste Troost, Sint-Cosmas-en-Damiaan-kapel, Sint-Aelbrechts
+Aanklacht, de Moedervloek, de Groote Worp, Kloosterroof. De strijdknots suist en de oorlogskreet schalt in den Sint-Vincents-Nacht
+van Schoorl. Bloedige oorlog met de Friezen drenkt den bodem en de overlevering van heel Kennemerland; maar ook de strijd
+met de Noormannen galmt na in zoo menige sage van de Egmonden en van Haarlem, getuige het Paardenrif en O.L. Vrouwe van Haerlem.
+In den Stalboef van Castricum en den Jachtstrooper van Santpoort dreunt paardengetrappel en hoorngeschal; in den Lijfknaap
+van Castricum kruisen elkaar de zwaarden om het bezit eener betwiste schoone; elders kletteren de wapenrustingen der ridders
+op het steekspel, rinkelen de bekers en bokalen, klinkt het smeltende lied der minstreelen. Maar Bergen en Egmond, Alkmaar
+en Heiloo, Limmen en Akersloot, Castricum en Heemskerk, Heemstede, Assendelft en Santpoort, zij allen gewagen van minnelust
+en minnesmart, van vrouweneer en riddertrouw, ja trouwe tot aan gene zijde van het graf.
+
+</p>
+<p>Mag ik afscheid nemen van Holland zonder de Damiaatjes van Haarlem te herdenken, en den Bouwmeester van Sint Bavo, die onbekend
+wilde blijven, een sage, die slechts deze idee schijnt te willen uitbeelden, dat geweldige kunstwerken als de Sint Baafskerk
+niet het gewrocht zijn van &eacute;en persoon, maar van het geheele volk, in zijn moedig streven door hoogere macht gesteund?
+
+</p>
+<p>De sagen der Friezen, zoo prat op hun eigen aard en volkswezen, zijn voor een groot deel oorsprongssagen: Friso, Saxo en Bruno;
+Naam en Herkomst der Friezen; Hengist en Horsa; Afkomst der Westfriezen; het Roode Vaandel en de IJzeren Kroon; het Roode
+Klif enz. Andere verhalen hebben betrekking op de <a id="d0e21774"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21774">188</a>]</span>bekende Friesche onbuigzaamheid: Koning Radboud weigert zich te laten doopen; Koning Karel en de Friezen; Friesche Stijfkoppen
+e.a. Ook weet men te verhalen, hoe Leeuwarden door vrouwen werd gered. Dit nu is geenszins merkwaardig, daar hetzelfde van
+tal van andere plaatsen wordt verhaald; zoo werd ook Haarlem gered door Kenau Hasselaer en Venloo door Geertrui Bolwater.
+Eigenaardiger is, dat Franeker gered werd, doordat twee maagden de laatste brooden van de wallen wierpen. De vijand dacht
+nu, dat de stad geen gebrek had en hief de belegering op. Naar men weet, ging in de Oudheid een dergelijk verhaal over het
+opbreken van de belegering van het Kapitool door de Galli&euml;rs.
+
+</p>
+<p>Ook Zeeland heeft zijn oorsprongssagen, zoo b.v. de Herkomst van hertogen en volk van Walcheren.
+
+</p>
+<p>Utrecht, de bisschopszetel, kent natuurlijk grootendeels bisschopssagen: Bisschop Frederik van Utrecht; Odulf van Utrecht
+en de Kerk te Staveren; Dood van Bisschop Koenraad van Utrecht. Ook weet de sage te verhalen, hoe Albertus Magnus de gunst
+verkreeg, dat de Predikheeren zich te Utrecht mochten vestigen.
+
+</p>
+<p>In Noord-Brabant en vooral in Gelderland wordt de sage weer romantischer. Ik herinner aan Sophia van Heusden, de Engelsche
+koningsdochter, die door het gezantschap werd aangetroffen, zijde spinnende op een rood spinnewiel; en aan de sage van Wichard,
+die moedig het monster met zijn vervaarlijk &#8220;Gelre&#8221;-geroep versloeg. Elsa, de dochter van den hertog van Braband en Limburg
+is het, die den zwanenridder ziet naderen, om het tegen Frederik van Telramonde, die haar valschelijk beschuldigd had, op
+te nemen. Hij neemt Elsa tot vrouw; maar eindelijk vraagt deze hem naar naam en afkomst en hij moet vertrekken. Ook te Nijmegen
+en elders is de Zwanenridder geen onbekende.
+
+</p>
+<p>Maar ook de Limburgsche sagen wijzen op een roemrijk verleden. Venloo beschouwt Valuas, een stamhoofd der Brukteren, als zijn
+stichter. Meer sporen hebben de Noormannen achtergelaten. Naar men verhaalt, kwamen zij tegen het einde der IX<sup>e</sup> eeuw de Maas <a id="d0e21787"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21787">189</a>]</span>afzakken en sloegen hun kamp op te Elsloo, van waar zij door Karel den Dikken werden verdreven. Tusschen Tegelen en Belfeld,
+ter plaatse van de Snelle Sprong, stond het kasteel van Erbert van Belfeld, die den Noorman Hermold, belager zijner schoone
+gemalin Ida van Lommel, bedwong. Te Born en omstreken leeft steeds voort de herinnering aan koning Santibald of Zwentibold,
+uit Lotharingen afkomstig. God gaf hem eens in den slaap de gedachte in, een gift te doen aan de arme menschen, die hij zoo
+menigwerf leed had toegevoegd. Des morgens deed hij een man te paard stijgen en liet verkondigen, dat er zooveel dorpen aan
+de gift zouden deelachtig worden, als de man binnen den tijd van het noenmaal zou omrijden. De ruiter reed dan over Born,
+Guttecoven, Limbricht, Sittard, Munstergeleen, Geleen, Beek, Elsloo, Stein, Urmond, Grevenbicht, Papenhoven, Buchten, en zoo
+naar Holtum. Daar vond hij een oud wijf aan den slagboom staan, dien zij halsstarrig gesloten hield. Nu reed hij om Holtum,
+en bereikte Born nog, toen de koning en zijn gasten water namen na den maaltijd. Zoo bleef Holtum van de gift in weide- en
+heidegronden uitgesloten.
+
+</p>
+<p>Geurige legenden ranken ook om de tinnen en kanteelen der heerlijke burchten van Amstenrade en Valkenburg, Haelen en Horn,
+en treuren op de zerken, die de glorie dekken van het keizerlijke stift te Thorn. Weert&#700;s glorie is de dappere Jan van Weert,
+wiens typisch tafellied ons door <span class="smallcaps">Jos. Habets</span> in een geschriftje over deze legendarische figuur wordt medegedeeld. De laatste strofe luidt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sa hitsig! vult de hompen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Soo lang het vat nog houdt.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gesellen, laat ons pompen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dees nectar, geel als goud
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is voor gansen niet gebrouwd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Over de Mookerheide gaat de sage, dat daar eens een beslissende veldslag zal geleverd worden, waar zelfs Turken bij tegenwoordig
+zullen zijn. De laatste koning van Pruisen zal er bij een roodharigen <a id="d0e21807"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21807">190</a>]</span>hoefsmid zijn paard laten beslaan, maar midderwijl zulke ongunstige tijdingen ontvangen, dat hij, zonder het einde dezer operatie
+af te wachten, het hazenpad zal kiezen.
+
+</p>
+<p>Meer geschiedkundige waarde, vooral ook voor den geest van dien tijd, hebben de sagen van de bokkenrijders, die tot het einde
+der XVIII<sup>e</sup> eeuw het Zuiden van Limburg onveilig maakten; van Schelkensbeek, waarover de beruchte Schinderhannes een touw met bel gespannen
+had, dat hem en zijn bende waarschuwde, zoo vaak iemand voorbij kwam&#8212;intusschen wordt deze sage ook wel elders verteld&#8212;; en
+eindelijk van den Kozakkenberg bij Belfeld, waar in het begin van verleden eeuw de Kozakken gelegerd waren, die het vleesch
+niet braadden, maar het enkel zacht reden onder het zadel.
+
+</p>
+<p>In Brabant en Vlaanderen vertoont de sage een voornaam en tevens intiem karakter. Voornaam, immers zij gewaagt van Julius
+Caesar (Caesarsberg te Leuven), van Clovis, van Karel Martel, van Karel den Grooten, van de graven van Leuven en de hertogen
+van Brabant, van Karel V, van Albert en Isabella, en toch zijn de verhalen, b.v. die op Karel V betrekking hebben, zoo intiem,
+dat zij den anekdotischen vorm zeer nabij komen. Dit pleit ontwijfelbaar voor den geest van gemeenzaamheid tusschen vorst
+en volk.
+
+</p>
+<p>Zoo verhaalt men te Molenbeek bij Brussel het volgende:
+
+</p>
+<p>Op een avond kwam Keizer Karel laat voorbij Berchem; hij was op weg naar zijn stad Brussel. Hij ging een herberg binnen, waar
+veel drinkebroers zaten, die aan het twisten raakten over het beheer van den keizer. Meest allen keurden het bestuur van Karel
+goed; doch eenigen laakten het in krasse bewoordingen.
+
+</p>
+<p>Keizer Karel kwam tusschen beide en verklaarde, dat het bestuur diende te worden afgekeurd.
+
+</p>
+<p>&#8220;Wat gij, leelijke vreemdeling, gij durft hier onzen koning komen lasteren?&#8221;
+
+</p>
+<p>En ze grepen hem vast en wierpen hem naar buiten.
+
+</p>
+<p>Karel kwam te Brussel.
+
+</p>
+<p>&#700;s Anderen daags liet hij de twee partijen in zijn paleis ontbieden. <a id="d0e21830"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21830">191</a>]</span>Toen zij in den keizer den vreemdeling van den vorigen avond herkenden, sloeg allen de schrik om het hart; de bedillers, maar
+ook degenen, die hem de deur hadden uitgeworpen.
+
+</p>
+<p>Maar de keizer lachtte en schonk allen een belooning.
+
+</p>
+<p>Tot zijn voorstanders sprak hij:
+
+</p>
+<p>&#8220;U beloon ik, omdat gij mijn bestuur hebt verdedigd. Gij zijt goede vaderlanders. Ik verdiende aan de deur te worden gezet&#8221;.
+
+</p>
+<p>En tot de bedillers:
+
+</p>
+<p>&#8220;En u kan ik niet straffen, omdat ik mijzelf zou moeten straffen. Maar weest in &#700;t vervolg voorzichtiger&#8221;.&#8212;
+
+</p>
+<p>De naam van <i>Jan Primus</i>, hertog van Brabant, is waarschijnlijk vervormd tot <i>Gambrinus</i>.
+
+</p>
+<p>In Vlaanderen leeft nog steeds de sage van Lyderick de Buck, den zoon van Saluwaart en Ermegarde, die door een tweegevecht
+zijn moeder uit de macht van Finard, den geweldige, bevrijdde. Door voortreffelijke wetten en instellingen heeft hij het Vlaamsche
+volk opgevoed; ook worden voorbeelden van groote strengheid van hem verhaald. Wat betreft de sage van Breboen en Swane, dien
+ik hier te wijzen op de meening van <span class="smallcaps">Dr. Bl&ouml;te</span>, waarvolgens de sage van den Brabantschen Zwaanridder drie perioden heeft doorgemaakt: de Boulognesche, de Brabantsche en
+de Kleefsche. De Boulognesche voorstelling was zelfs in Brabant tot 1322 de alleen heerschende. Zij is het, die verhaalt,
+hoe de zwaan den ridder met een gouden ketting in een scheepje voorttrok en naar Nijmegen bracht. De ridder trad daar op als
+strijder voor de hertogin van Bouillon en hare dochter tegen den hertog van Saksen.
+
+</p>
+<p>Nog een menigte strikt plaatselijke Vlaamsche en Brabantsche sagen zou ik hier kunnen vermelden, aan gebouwen, straten, bronnen
+verbonden, zoo b.v. van den Sint Baafstoren en het Engelandgat te Gent, den Drij-Hoedengang te Brussel, de Minneborre te Schaarbeek.
+Maar het zou den omvang van dit boek overschrijden. Ik volsta dus met enkel nog te wijzen op sommige volksverhalen, die met
+gebruiken in verband staan, zoo b.v. ter verklaring van Vrouwkesavond <a id="d0e21857"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21857">192</a>]</span>te Brussel (I, bl. 149); andere interpreteeren uithangborden of wapenschilden.
+
+</p>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl&auml;ndische Sagen, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven I, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Hofdijk</span>, Kennemerland; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek III, bl. 1&#8212;160, 197, 280; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden I, <i>passim</i>, II, bl. 93; <span class="smallcaps">Poelhekke</span>, Woordkunst, bl. 87; <span class="smallcaps">Dr. J. F. D. Bl&ouml;te</span>, <span lang="de">Das Aufkommen der Sage von Brabon Silvius, dem brabantischen Schwanritter</span>, in de Verhandelingen v.d. Koninkl. Akad. v. Wetenschappen, N.R. V, 4, vgl. Taal en Letteren XII, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Pern&eacute;</span>, Veluwsche Sagen I, bl. 62; Noordbrabantsche Alman. 1841, bl. 168; <span class="smallcaps">Karl Wehrhan</span>, Die Sage (Leipzig 1908).
+
+</p>
+<p>&#8220;De <b>legenden</b>&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Dr. Gisb. Brom</span>, &#8220;zijn ons onder menig opzicht dierbaar. Op de eeuwenoude muren van het nooit verouderde Christendom groeiden ze welig als
+het altoos groene klimop. Een frissche geur van po&euml;zie en geestelijk leven waait er ons uit tegen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Men heeft de legende verweten, een voortwoekerende slingerplant te zijn, een vampier met reuzenarmen. Ten onrechte. &#8220;Neen,
+voor wie over de gave der onderscheids beschikt&#8221;, meent Pater <span class="smallcaps">Kronenburg</span>, &#8220;voor wie de legende in haar diepste wezen aanschouwt en in het ware licht weet te plaatsen, is zij veeleer eene veilige
+getuige der oude tijden, een trouwe bodin van een reeds eeuwen verdwenen geslacht, die uit haren hoorn van overvloed voor
+ons uitschudt wat onze vaderen met beminnelijke na&iuml;eveteit dachten, met argeloozen eenvoud geloofden, met onwrikbare standvastigheid
+verhoopten. En behoort dat zieleleven niet tot het gebied der geschiedenis?&#8221; En hij vervolgt: &#8220;Zij is de goudlichtende tooverfee,
+die met kwistige hand de bloemen van de verbeelding en het kinderlijk gevoel plukt, tot kransen en festoenen strengelt en
+die slingert om de stramme zuilen van den hoogen waarheidstempel, opdat de waarheid, die daar troont, niet louter voor de
+rede, maar ook voor het gevoel aantrekkelijk zij.&#8221;
+<a id="d0e21913"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21913">193</a>]</span></p>
+<p>Ziedaar zoo voortreffelijk, als weinigen het vermogen, de kultuur-historische waarde geschetst van die Christelijke geschiedsagen,
+welke betrekking hebben op de levens of op de krachtdadige voorbede der heiligen.
+
+</p>
+<p>Doel der legende&#8212;ook als zoodanig is zij wezenlijk onderscheiden van de andere sagen&#8212;was en is stichting, en het is bewezen,
+dat zij een weldadigen invloed op de wereld der Middeleeuwen heeft uitgeoefend. Maar het historisch bestanddeel, soms uitsluitend
+de persoon van den heilige of het geloof aan of het vertrouwen in dien persoon, is vaak met allerlei fantastische verhalen,
+ja sprookjesmotieven verbonden. Veelal berust de legende op schriftelijke overlevering; immers oorspronkelijk waren de <i>legenda</i> de &#8220;te lezen stukken&#8221; van de levens der heiligen op hun feestdag.
+
+</p>
+<p>Inderdaad waren de Middeleeuwen het bloeitijdperk der legende, en de Middeleeuwsche legenden, met name de Marialegenden, liggen
+in voortreffelijke verzamelingen en besprekingen v&oacute;or ons. Ik noem hier slechts de namen van <span class="smallcaps">De Vooys</span> allereerst, en verder van <span class="smallcaps">Alberdingk Thijm, Kronenburg, Kruitwagen, Honigh, V. Vloten</span>. Maar de volkskundige let op het heden, en het verleden dient hem slechts om het heden te ontraadselen en toe te lichten.
+Nu vinden wij die legenden somtijds als reflexen in onze volksverhalen en volksliederen. Maar de legende-vormende aandrift
+des volks is toch ook, vooral in het zuidelijk volksgebied, nog niet geheel verdord. <span class="smallcaps">De Vooys</span> verhaalt in zijn Middelnederlandsche Legenden en Exempelen, bl. 95, van een ridder, die in een klooster ging en daar slechts
+het <i>Ave Maria</i> kon leeren. Uit zijn graf &#8220;wies een scoen lelye...ende op elke blat van der lelyen stond ghescreven &#8220;Ave Maria&#8221; in gulden
+letteren.&#8221; Welnu, in de hedendaagsche legende keert de trek van het ontspruiten van bloemen, met den naam van Maria, op het
+graf van een vroom persoon en Mariavereerder, niet zelden weer. Ook weet men te Butten, nabij Tongeren, te verhalen, dat uit
+het graf van den heiligen martelaar Evermaar, die als vrome pelgrim den H. Servatius te Maastricht wilde vereeren, <a id="d0e21935"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21935">194</a>]</span>een slank en bevallig boompje met verrukkelijken bladerdos en de heerlijkste vruchten opgroeide. Deze verhalen en trekken
+k&ugrave;nnen berusten op Middelnederlandsche exempelen, maar toch ook op hedendaagsche, of althans onafhankelijke legende-vorming.&#8212;
+
+</p>
+<p>De allervoornaamste zijn de <span class="letterspaced">Marialegenden</span>, en wel in de eerste plaats degene, die op een bedevaartplaats betrekking hebben. Het bezoek van de meeste dezer plaatsen
+ging uit van het volk en nam langzamerhand in beteekenis toe. De berichten ontstonden in die kringen, welke aan de bedevaarten
+deel namen en deze wilden aanbevelen en bevorderen, dus gewoonlijk weer in de volkskringen. &#8220;<span lang="de">In Folge solcher Entstehung</span>&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Stephan Beissel</span> S. J., &#8220;<span lang="de">richtet sich die Ausgestaltung der Erz&auml;hlungen nach der Art ihres Volkes und ihrer Gegend. In Gebirgsl&auml;ndern finden Hirten,
+Holzhacker oder J&auml;ger das Gnadenbild in Felsenh&ouml;hlen, anderswo entdeckt man es beim Pfl&uuml;gen oder beim H&uuml;ten einer Herde, sehr
+oft bei oder in einer Quelle. Am Meeresstrande verdanken Wallfahrtsorte ihren Ursprung der Rettung aus Sturmesnot. Dort und
+an Fl&uuml;ssen oder reissenden B&auml;chen kommen Statuen herangeschwommen. Wo Irrlichter oder phosphoreszierende alte St&auml;mme den Wanderer
+schrecken, erblicken Leute wunderbare Lichterscheinungen zu denen Engelsgesang hinzutritt&#8221;: Wallfahrten zu unserer Lieben
+Frau in Legende und Geschichte</span> (Freiburg i/B1913), bl. 8.
+
+</p>
+<p>Men ziet dus wederom, hoe het volksverhaal strookt met de omgeving. Herders vinden een Mariabeeldje in een put of bron, of
+in het drijfzand van een riviertje, en hechten het dan aan een boom, meestal een eik of een linde, de veelgeliefde boom onzer
+vaderen: aldus te Uden (O.L. Vrouw Ter Linde), Roermond (O.L. Vrouw in het Zand), Oirschot (O.L. Vrouw ten Heiligen Eik),
+Scherpenheuvel, Anderlecht, Assche, Echt (O.L. Vrouw van Schilberg), Handel enz. Dit laatste zou door een herder gevonden
+zijn op een doornenstok. Vol moed werd de hand aan het werk geslagen, om daar ter plaatse een kapel te doen verrijzen, en
+een <a id="d0e21953"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21953">195</a>]</span>buitengewoon teeken kwam Maria&#700;s instemming met dien arbeid verkondigen. Want toen in die zandige streek het noodige water
+begon te ontbreken, ontwelde er eenklaps een kleine put, waarin het water nimmermeer ontbrak.
+
+</p>
+<p>Ook verhaalt de volkslegende, hoe O.L. Vrouwe eens in dezen put haar kleedje gewasschen en op den doornstok te drogen heeft
+gehangen.
+
+</p>
+<p>Het beeldje van O.L. Vrouw van Eiteren (IJsselstein) werd door slootgravers gevonden en aan den pastoor van IJsselstein ter
+hand gesteld. Deze plaatste het in zijn kerk, maar tot drie maal toe verdween het daaruit, en werd dan telkens weer op de
+oorspronkelijke vindplaats aangetroffen. Iets dergelijks is het geval te Assche, Echt, Ommel, Meerveldhoven (O.L. Vrouw ter
+Eik), Wessem, Venloo (de Bedrukte Lieve Vrouw). Ook legt het beeldje wel een processieweg af, als te Maastricht (Ster der
+Zee) en te Werchter, of bidt den kruisweg, als te Halle. Het verdient opmerking, dat het volksgeloof bij verplaatsing of ommegang
+van mirakuleuze beelden schier altijd een merkwaardig halte- of rustpunt weet aan te wijzen. Ongeveer tusschen Asten en Ommel,
+vlak langs den grintweg, verheft zich een kleine heuvel, waarop vroeger drie linden stonden; daar, zeggen de landlieden uit
+den omtrek, heeft O.L. Vrouw van Ommel gerust.
+
+</p>
+<p>Ook vinden schippers het beeld aan boord, zooals wordt verhaald van O.L. Vrouw van Hoorn. Vaak komt het de rivier afdrijven,
+hetgeen wellicht als de volkstraditie van O.L. Vrouw van Wilsveen mag worden aanvaard. Ik vermeld verder nog: Antwerpen, Venloo,
+Gent (O.L. Vrouw ter Riven), en Aalst (O.L. Vrouw ten Druiven).
+
+</p>
+<p>De legende van O.L. Vrouw ten Druiven luidt aldus: In de VII<sup>e</sup> eeuw overstroomde de Dender een gedeelte der stad Aalst. In dezen nood riep men Maria aan, en ziet&#8212;daar kwam een Mariabeeld
+op wijngaardranken aandrijven. En niet zoodra had men het beeld opgevischt, of het water vloeide weer in de bedding terug.
+In 681 bouwde de H. Amandus daar een kapel.
+<a id="d0e21966"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21966">196</a>]</span></p>
+<p>Zoo kwam ook in de XV<sup>e</sup> eeuw, gewiegd op de golven der Noordzee, die destijds het gehucht De Keins, nabij Schagen, nog vrij bespeelden, een beeldje
+aandobberen, dat, toen het van het zeewier ontdaan was, een Mariabeeldje bleek te zijn.
+
+</p>
+<p>Te Oostrum en te Elshout, in het Land van Heusden, was een in &eacute;en nacht welig opgeschoten grasveld het teeken, dat Maria daar
+een heiligdom wenschte.
+
+</p>
+<p>Ik gaf hier slechts enkele trekken uit wat men zou kunnen noemen de oorsprongslegenden van de talrijke bedevaartplaatsen ter
+eere van Maria in Groot-Nederland. Maar men begrijpt, wat een schat van legenden elk dier heiligdommen bergt. Hiervoor kan
+ik slechts verwijzen voor Nederland naar <span class="smallcaps">J. A. F. Kronenburg</span>, Maria&#700;s Heerlijkheid in Nederland (Amsterdam) VI, Maria&#700;s Genade-oorden en Miraculeuze Beelden, en voor Belgi&euml; naar <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Brabantsch Sagenboek II, Legenden of Echt Christelijke Sagen, en <span class="smallcaps">Fr. St. Schoutens</span>, Maria&#700;s Vlaanderen (Oost-Vlaanderen), Maria&#700;s Vlaanderen (West-Vlaanderen), Maria&#700;s Brabant, Maria&#700;s Antwerpen (Aalst 1903&#8212;1905).&#8212;
+
+</p>
+<p>Maar daar leven nog zoovele andere Marialegenden onder het volk. Twee heilige bisschoppen van Maastricht, Monulfus en Gondulfus,
+zouden uit hunne graven zijn opgestaan, om te Aken de wijding van den beroemden Mariadom bij te wonen. Een andere bisschop
+dier stad, Sint Amandus, wordt op Maria&#700;s bestel door den Engel Gabri&euml;l bezocht, met de boodschap, dat hij op de bijzondere
+hulp zijner hemelsche beschermster mag bouwen. In Noord-Brabant ontmoeten wij dan de beroemde legende van Fulco van Bern,
+den dapperen ridder, die voor zijn vijanden vluchtend, met zijn paard over de Maas zwemt, en door Maria, &#8220;gekleed in hemelsblauw&#8221;,
+wordt beschut. Te Roosendaal verhaalt men, dat v&oacute;&oacute;r lang vervlogen eeuwen aldaar een Mariakapel zou gebouwd worden, en toen
+men niet kon beslissen op welke plaats, nam men zijn toevlucht tot het gebed. En zie, den volgenden dag waren op eene weide
+de ossen van een landman wit van kleur geworden, en was <a id="d0e21987"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21987">197</a>]</span>een roode, zijden draad rondom hen gespannen. Dit werd de uitverkoren plek voor het heiligdom.&#8212;Dichterlijker is de stichting
+van het klooster Mari&euml;nwater te Couwater bij Den Bosch. Ook hier onzekerheid omtrent de plaats. Maar in den nacht hoort een
+landman in een zijner bijenkorven een zachte, zoetklinkende muziek, en ziet in den korf een kerkje met twee kloosters, door
+de bijen van was gemaakt.
+
+</p>
+<p>Op den Veluwezoom hoorde een vroom grijsaard engelenmuziek en zag hij schitterende lichten boven een plek zweven, &#700;t Werd
+voor hertog Reinoud II van Gelder de aanleiding, om daar het klooster Munnikhuizen te stichten. In Utrecht leefde in de abdij
+van Oostbroek een monnik, die, de verslapping van zijn klooster vooruitziende, O.L. Vrouwe bad, om nu toch maar aanstonds
+te sterven. En ziet, hij stierf op dat uur.
+
+</p>
+<p>Overijssel is rijk aan Maria-legenden, vooral door de stichtingen van Gerrit den Groote (Geert Groote) en van de Windesheimers.
+Op den Agnietenberg bij Zwolle was Maria zelve verschenen aan een ouden broeder en had hem tot volharding aangemaand. Aan
+een jeugdig meisje, Gerbrich ten Voerde, die van een wild paard was gevallen, verscheen zij &#8220;aangekleed, zooals men haar in
+den Vasten pleegt te versieren&#8221;, en zij genas de zieke en leidde haar terug naar Meester-Geertshuis.
+
+</p>
+<p>In het klooster Yesse bij Groningen wordt een kaars voor een Mariabeeld door ongeziene hand ontstoken, en hoe vaak ook uitgedoofd,
+telkens ontvlamt zij opnieuw.
+
+</p>
+<p>Ook Holland heeft vermaarde Maria-legenden. De allervermaardste is wel die van Walter, ook in het buitenland onder veelsoortige
+vormen verspreid. Terwijl Walter een mis ter eere van Maria bijwoont, vervangt deze hem in het steekspel, en Walter verricht
+daar schijnbaar wonderen van dapperheid. Toen hij dit vernomen had, sprak Walter tot zijn wapenmakker Walewijn: &#8220;Nu wil ik
+als monnik in nederig kloosterkleed haar ridder worden. Hier is haar godgevallig huis Hemmenrode; vriend, gaat gij met mij
+mede?&#8221; En Walewijn antwoordde: &#8220;Ik wil Christus dienen, ja ik ga met u <a id="d0e21997"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21997">198</a>]</span>mede&#8221;. Zoo onderwierpen zich beiden aan den kloosterregel. Walter leerde den souter zingen en overtrof de broeders in het
+devoot bidden en dienen.
+
+</p>
+<p>In Belgi&euml; geeft Maria eveneens vaak te kennen, waar ter plaatse zij een kerk wil gesticht hebben, zoo b.v. te Alsemberg, waar
+het vlas op een akker plotseling rijp wordt. Het bovenstaande verhaal van den ridder Walter leeft te Bierbeek en te Leefdaal.
+Ook zou Maria dezen ridder eens een gouden kruis hebben vereerd door een priester als tusschenpersoon. Aan het kruis was namelijk
+een strookje perkament bevestigd met de woorden: &#8220;Overhandig dit kruis vanwege Maria, Moeder van Jezus, aan ridder Walter
+van Bierbeek&#8221;.
+
+</p>
+<p>Elders keert door Maria&#700;s voorspraak een doode jongeling tot het leven terug; of wordt een onschuldig veroordeelde door O.L.
+Vrouwe verlost. Maar de allerberoemdste Maria-legende, de heerlijkste, geurigste roos uit de geheele gaarde der volkslegenden,
+is wel die van Beatrijs, de dienaresse van Maria, die, toegevend aan den prikkel des vleesches, veertien bange jaren in zonde
+ronddoolde, maar tenslotte berouwvol naar haar klooster terugkwam. Daar had Maria al die jaren hare taak van kosteres trouw
+waargenomen. Welnu, deze legende speelt in het klooster Vrouwenperk op het gebied van Wezemaal of Rotselaar, bij Leuven.
+
+</p>
+<p>Maar wij moeten ook de andere heiligenlegenden althans even aanstippen. Nederland is rijk aan bronnen, waarmee een heiligenlegende
+verbonden is. Zoo kennen wij de St. Geertruifontijn te Bergen op Zoom, den St. Oelsput te Best, den St. Valentinusput te Westhoven,
+de St. Surafontein te Dordrecht. Zij ontsprong op de plaats, waar de heilige Sura of Sotheris ter dood werd gebracht. De St.
+Aelbrechtsput te Egmond welde op onder de lijkkist van den vorstelijken belijder&#8212;zoo luidt de traditie&#8212;bij het opgraven van
+diens eerbiedwaardig gebeente, terwijl Houthem (L.) boogt op zijn St. Gerlachusput, die jaren lang den vromen <a id="d0e22005"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22005">199</a>]</span>kluizenaar zou hebben gelaafd. In het Jekerdal bij Maastricht, te Cannes, niet ver van het kasteel Aigremont, vloeit een St.
+Servatiusbron, die de doorluchtige Maastrichtsche kerkvoogd bij groote droogte met zijn staf uit den dorren grond zou hebben
+geslagen. Een analogen oorsprong schrijft de legende toe aan een menigte andere putten, zoo b.v. aan de St. Landoaldusbron
+te Wintershoven bij Tongeren en aan den Servatiusput te Nunhem (L.).
+
+</p>
+<p>Maar verreweg de meeste van Nederlands heilige bronnen zijn gewijd aan de eerste geloofsverkondigers Bonifacius en Willibrordus.
+
+</p>
+<p>Een dezer is een zoogenaamde <i>hippokrene</i> of paardenbron, &eacute;en der drie Bonifaciusputten te Dokkum. Op de plaats, waar de geloofsheld het leven liet, zonk, naar verluidt,
+het paard van iemand uit koning Pepijn&#700;s gevolg met de voorpooten in den grond; en nauwelijks was het paard er uit geholpen,
+of daar spuit met kracht een kristalheldere waterstraal opwaarts. Ik wensch hier even er aan te herinneren, dat ook een hoefslag
+van W&ocirc;dan&#700;s ros een frissche bron doet opborrelen.
+
+</p>
+<p>Andere bronnen zijn weer bij dorstnood ontstaan, zoo b.v. de bron te Heiloo. Hiervan wordt het volgende verhaald. Toen de
+H. Willibrord de plaatsen, nabij de zee gelegen, rond ging, deed zich eens gebrek aan zoet water gevoelen en moest hij zien,
+hoe zijn medearbeiders van dorst versmachtten. Hij riep dan een hunner en beval hem een kuiltje te maken. De bisschop knielde
+neder en bad, dat God, &#8220;Die voor zijn volk in de woestijn water had doen vloeien uit de rots, met diezelfde barmhartigheid
+uit den zandigen bodem water voor zijne dienaren zou doen opborrelen&#8221;. En ziet, onmiddellijk wordt het kuiltje gevuld door
+eene zoetwaterbron.
+
+</p>
+<p>Eindelijk, een groot aantal bronnen dragen den naam van de H.H. Bonifacius of Willibrordus, omdat deze heiligen er in gedoopt
+hebben: aldus de twee andere Bonifaciusbronnen te Dokkum, aldus de Willebrordsputten te Osch, Diessen, Deurne, Zoutlande,
+Bakel, Asten, Maarhees, Geisteren, Venraai, Stamprooi, en voorheen te Berchem, bij Antwerpen. Zulke bronnen noemt men <i>kerstputten</i> of <a id="d0e22021"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22021">200</a>]</span><i>kerstpoelen</i>, en de historische kern der legenden is ongetwijfeld deze, dat de geloofsverkondigers verscheiden heidensche bronnen zullen
+gekerstend hebben, door er de heidenen de genade der wedergeboorte te doen deelachtig worden.
+
+</p>
+<p>Is het wonder, dat nog zoovele andere legenden Neerlands vroegste geloofsverkondigers verheerlijken? Hierin uit zich de dankbaarheid
+van den volkszin. Te Maastricht verhaalt men van den bisschops- en pelgrimsstaf, de drinkschaal en den sleutel van den H.
+Servatius; nog leeft te Susteren in de volkslegenden de H. Willibrordus, te Odili&euml;nberg de H.H. Wiro, Plechhelmus en Otgerus.
+Te Noordwijk weet men te vertellen, hoe de H. Jeroen door de Noren gemarteld werd; hoe hij een eeuw na dien aan een godvruchtig
+landbouwer, met name Nothbodo, verscheen, en hem gelastte, zijn gebeente over te brengen naar Egmond, in het heiligdom van
+den eerbiedwaardigen Adalbert.
+
+</p>
+<p>Maar nog andere banden verbinden de heiligen aan ons volk. De H. Hereswit vereenigt de traditie van Strijen en Thorn (L.),
+welks vorstelijke abdij zij stichtte. De nagedachtenis van den heiligen bisschop en belijder Bernulphus houdt men in het Utrechtsche
+en verre daar buiten in eere. Sint Hatebrand verbindt weer Noord en Zuid, de Groninger Ommelanden met Antwerpen, waarheen
+men zijn gebeente overbracht. De H. Sura wordt als volksheilige vereerd te Dordrecht, de H. Lidwina te Schiedam, de H. Norbertus
+te Gennep, waar men nog het Norbertuspad en het Norbertuspoortje wijst, Sinte Kunera te Rhenen, Sint Gerlacus te Houthem en
+in geheel Zuid-Limburg, terwijl de eerbiedwaardige Ailbert in vrome herinnering blijft voortleven te Rolduc, door hem gesticht.
+De stad Delft is fier op hare Geertruida van Oosten. En zoo eert het volk den H. Trudo te Sint Truiden, de H. Adilia te Haspengouw,
+de H. Aleidis te Schaarbeek, de H. Alena te Dilbeke, Sinte Gudula te Brussel, de eerbiedwaardige Ida, van wie gezegd wordt,
+dat &#8220;<span lang="nl-1500">die visschen in den water tot haren handen quamen en desgelijcks die voghelen</span>&#8221;, te Leuven, Sint Veronus te Lembeek, Sint <a id="d0e22032"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22032">201</a>]</span>Bavo door geheel Vlaanderen. In de omstreken van Brussel zweeft nog de geest van eerbiedwaardigen Ruysbroec, eerste prior
+van het klooster te Groenendaal, bij wiens verscheiden de klokken van Deventer, de verblijfplaats van Gerrit den Groote, vanzelf
+begonnen te luiden. Ook wijst men nog een boom in het Zoni&euml;nbosch, waaronder de groote mysticus gewoon was te schrijven en
+te mediteeren.
+
+</p>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Kronenburg</span>, Maria&#700;s Heerlijkheid in Nederland V, bl. 301 vlg.; Neerlands Heiligen in de Middeleeuwen (Amsterdam 1899), Neerlands Heiligen
+in later Eeuwen<sup>2</sup> (Amsterdam 1908), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Schoutens</span>, Maria&#700;s Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen, Brabant, Antwerpen, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Brabantsch Sagenboek II, bl. 64&#8211;345; <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl&auml;ndische Sagen, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">J. J. van der Horst</span>, Oud en Nieuw, Nederlandsche legenden (Leiden 1887), bl. 1, 41, 367 enz.; <span class="smallcaps">Hofdijk</span>, Kennemerland: De Macht des Geloofs; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studi&euml;n, bl. 245 vlg. (Volkskunde XV, bl. 168); <span class="smallcaps">H. Welters</span>, Limburgsche Legenden, <i>passim</i>.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e22075">
+<h3 class="normal">III. Het volkslied.</h3>
+<p>&#8220;Zij worden heel niet gemaakt, zij groeien, zij vallen uit de lucht, zij vliegen als herfstdraden over land, nu hier, dan
+daar heen; op duizenden plaatsen tegelijk worden ze gezongen ...&#8221; Z&oacute;o teekent <span class="smallcaps">Th. Storm</span> de liederen, die opbloeien uit den volksgeest, die meeleven het leven des volks ...
+
+</p>
+<p>Een rijken schat van po&euml;zie legt het volk in zijn gebruiken. Wanneer de landman het zaad hoog opgooit, dat het welig opschiete;
+wanneer de Westvlaamsche &#8220;boeier&#8221; het paard &#700;s avonds te voren in het oor fluistert, dat het den volgenden morgen een doode
+moet vervoeren; als de Limburgsche bruid zorgvuldig het zelfvervaardigde bruidshemd bewaart, dat haar eens als doodsmantel
+zal dienen,&#8212;dan is dit hooggestemde volksdichting, al zijn het &#8220;<span lang="de">Lieder ohne Worte</span>&#8221;. Maar stelt die aandoening zich in klankbeweging en wordt deze gevoelsverklanking geschakeerd door rythmische en melodische
+stembuigingen, dan wordt geboren het <b>volkslied</b>.
+<a id="d0e22091"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22091">202</a>]</span></p>
+<p>Het woord &#8220;lied&#8221; heeft geen betrekking op het getoonzette of gezongene, maar op het uitermate zingbare. Het lied is de eenvoudigste
+uitdrukking van een stemmingsgeheel, het versnippert de gemoedsstemming niet, om er de ontwikkeling van voor oogen te stellen,
+maar zingt een &eacute;envormige, zich-gelijkblijvende, boven de begrippen der woorden zwevende stemming uit, het beweegt zich in
+korte strofen, meest van vier tot acht regels, die de natuurlijke maat van vier, of drie en vier versvoeten hebben. Maar elke
+strofe bevat de geheele stemming, wier aroma zich als bloemengeur verbreidt.
+
+</p>
+<p>Het melodische lied is dus uiteraard <i>welluidend</i> en <i>eenvoudig</i>. Teeder als een zucht en toch weelderig van rythme en bloeiend van klank. En nu bereikt het zangerige juist in de volkskunst
+een hoogtepunt, daar erlangt de eenheid van rythme en mimiek bij spel, bij arbeid en dans zulk een volmaaktheid, dat zij de
+hoogste norm schijnt te naderen.
+
+</p>
+<p>&#8220;Het volkslied een uiting der volksziel&#8221;: een uitspraak als deze dient natuurlijk niet verstaan te worden in den geest der
+vroegere romantiek, alsof wij met een niet te benaderen, anoniemen, scheppenden volksgenius te doen hadden. Niet het kollektieve
+volk, neen, de man-uit-het-volk is de auteur. Maar juist &ograve;mdat hij uit-het-volk is, omdat hij het volk begrijpt en het volk
+hem, omdat hij deel heeft aan den aard van het volk, dat werkelijk dichter is in zijn gebruiken, zijn beelden en uitdrukkingen
+en niet het minst in zijn stemmings- en gevoelsuitingen,&#8212;juist d&aacute;arom is hij in staat een volksgedicht te scheppen.
+
+</p>
+<p>Volgens <span class="smallcaps">Otto B&ouml;ckel</span>, <span lang="de">Psychologie der Volksdichtung (Leipzig 1906)</span> is de <i>roep</i> de kern van het volkslied. Alles wat de mensch aan lief en leed ondervindt, wat hem schokt en schrijnt, hem verheugt of prikkelt
+of afschrikt, ontlokt hem gezangvormige klanken. Deze klanken nu zijn vatbaar voor ontwikkeling. Zij kunnen groeien in omvang
+en melodie; veelal wordt hun klankgehalte versterkt door het stafrijm. De vreugderoep is de bevoorrechte gevoelsuitdrukking
+<a id="d0e22115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22115">203</a>]</span>in den bloeitijd des levens, is verklanking van liefde en lust; men denke slechts aan refreinen als:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hei &#700;t was in de Mei, Mei, Mei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hei &#700;t was in de Mei.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De smartroep handhaaft zich voornamelijk bij de lijkklacht. Maar het arbeidslied bovenal wijst op de ontwikkeling van de volkslyriek
+uit de gevoelstonen. Hier immers voegt zich bij de klanken een voor de po&euml;zie onmisbaar bestanddeel: het rythme. Gevoelsuitingen
+en muziek gingen aanvankelijk steeds gepaard; het rythme kwam van elders. En nu is het de groote verdienste van <span class="smallcaps">Karl B&uuml;cher</span>, er ons op gewezen te hebben, hoe deze onmisbare faktor zich ontwikkelde uit den rythmischen vorm, dien het volk aan een
+inspannenden arbeid ter afwisseling gaf. Het rythme gewerd de volkspo&euml;zie dus vooral uit het arbeidslied, waartoe het danslied
+in hoofdzaak moet worden teruggebracht. Hoe ouder de arbeidsgezangen zijn, des te enger schijnen zij met de arbeidsverrichting
+samen te hangen.
+
+</p>
+<p>Zoo is dan het volkslied een dichtzang, die organisch uit het volk in zijn gevoelen en verrichten is gegroeid; het is onmiddellijk
+ontsprongen aan het gevoel der natuurvolken en, van de kultuurvolken, in zooverre hun gewaarwordingen en uitingen behooren
+tot het domein der onderkultuur. In en door het zingen plant het zich voort. De dichter is meest onbekend, omdat op den bodem
+der onderkultuur, der na&iuml;eve volkskunst, dichterlijke individualiteit kwalijk gedijt. Het lied is alles, op den zanger wordt
+weinig acht geslagen. Het lied wordt beschouwd als gemeengoed, omdat het uiting geeft aan de gevoelswereld, welke aan alle
+volksgenooten gemeenzaam is. Ging het ook niet aldus met de grootsche scheppingen der Middeleeuwsche bouwkunst? Gelijk het
+volk deze als zijn eigendom beschouwde, door er voortdurend aan te wijzigen en aan bij te bouwen naar willekeur, zoo heeft
+ook het volkslied nimmer een authentieken vorm, is het als &#700;t ware steeds in vlottenden toestand, staat het aan allerlei veranderingen,
+verkortingen en toevoegsels bloot. De aanhef van het lied openbaart echter meestal zijn afkomst.
+<a id="d0e22129"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22129">204</a>]</span></p>
+<p>Het volkslied deelt dus het lot van het sprookje; en evenals van sprookjes-motieven, zoo mag men ook van <span class="letterspaced">liederen-motieven</span> spreken. Trouwens volkslied en sprookje bestaan elkander in den bloede door hun gemeenschappelijk sterk-algemeen karakter,
+&oacute;ok dan, wanneer zij niet geheel samenvloeien, zooals in het sprookjeslied. Bijzonderheden worden verwaarloosd, tijd en plaats
+zelden vermeld. Veelal wordt de hoorder in eens midden in de handeling verplaatst. Ook moraliseert het volkslied evenmin als
+het sprookje.
+
+</p>
+<p>Toch verraden de motieven doorgaans hun herkomst, en wel niet alleen de sociale groep, waarin zij geboren werden, maar ook
+den landaard en het klimaat van hun geboortegrond. In laaglanden als de onze is een Hoogduitsche <i lang="de">Juchzer</i> ondenkbaar. Weidevelden geven iets eentonigs en zwaarmoedigs. Maar de zee schenkt opgewektheid en kleurigheid van toon. &#8220;Friesland
+zingt niet&#8221;: die uitspraak is overdreven, maar geenszins van waarheid ontbloot. De innigheid van het Saksische halle-huis
+vergoedt veel van het trage en monotone in taaleigen en landschap. In het land der Franken, met den Keltischen ondergrond,
+voelt het volkslied zich het behaaglijkst.
+
+</p>
+<p>Wat is nu het verschil tusschen volkslied en kunstlied? Laat ik vooreerst opmerken, dat ik de benaming &#8220;kunstlied&#8221;, wanneer
+zij moet dienen, een tegenstelling te vormen met volkslied, niet aanvaard. Is het volkslied dan g&eacute;en kunst? Tegenover het
+<i>volks</i>lied staat niet het kunstlied, maar het <i>kultuur</i>lied, evenals tegenover de <i>volks</i>taal staat de <i>kultuur</i>taal: &#8220;kultuur&#8221; heeft hier natuurlijk de waarde van &#8220;bovenkultuur&#8221;. Welnu, een wezenlijk verschil zie ik tusschen beide niet.
+Kan het anders? Er bestaat immers geen wezenlijk, maar slechts een gradueel onderscheid tusschen onder- en bovenkultuur. Het
+kultuurlied geeft slechts veredelde, of somwijlen <i>zoogenaamd</i> veredelde volkskunst. De vorm is meer verfijnd, de auteur is zich ook bewust, een kunstprodukt te scheppen. Verder is hij
+meestal bekend en zorgt voor de rechten van zijn vaderschap. Maar hij kan putten uit de volksschatkamers, en z&oacute;o kan het volkslied
+vaak tot kultuurlied worden, om straks wellicht weer in den volksmond tot volkslied te worden <a id="d0e22157"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22157">205</a>]</span>vervormd: maar d&aacute;n zal het de afgesleten vorm zijn! Steeds dient de kultuurdichter echter met het volk voeling te houden;
+en laat ik het woord van <span class="smallcaps">Poelhekke</span> hier bij voegen, dat de verfijnde kunst der hooger ontwikkelden, van de meerderen in de techniek, &#8220;nooit de bron waaruit
+zij is ontsproten mag vergeten, op gevaar af aan bloedarmoede te gaan lijden&#8221;: Woordkunst, bl. 122; vgl. De Beiaard I, 1,
+bl. 43 vlg. Verder: <span class="smallcaps">Karl B&uuml;cher</span>, <span lang="de">Arbeit und Rhythmus. Abhandl. der Philolog.-histor. Classe der k&ouml;nigl. S&auml;chsischen Gesellschaft der Wissenschaften</span> (Leipzig 1896) XVII, V, vooral hoofdstuk 4, bl. 74: <span lang="de">Der Ursprung der Poesie und Musik</span>; <span class="smallcaps">Otto Schell</span>, <span lang="de">Das Volkslied</span> (Leipzig 1908); <span class="smallcaps">Otto Bremer</span>, <span lang="de">Zum Versbau der Schnaderh&uuml;pfel, in het Festschrift Karl Weinhold gewidmet</span> (Strassburg 1896); <span class="smallcaps">Gustav Meyer</span>, <span lang="de">Essays und Studien I</span>, bl. 289&#8211;408: Zur <span lang="de">Kenntniss des Volksliedes</span>; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studien bl. 258 vlg.: Litausche Volkszangen; <span class="smallcaps">Dr. N. Geerts</span>, Oorsprong en wezen van het volkslied, in de Handelingen van het zevende Nederl. Filologenkongres, bl. 109 vlg.
+
+</p>
+<p>Het Nederlandsche volkslied heeft lang gewacht op de waardeering, die het toekwam. Ik bedoel hier niet de historische waardeering,
+die het profane en geestelijke lied ruimschoots gewerd door den voortreffelijken arbeid van <span class="smallcaps">Kalff, Moll, Acquoy, De Vooys, Knuttel</span> en anderen. Maar eerst in 1907 was Groot-Nederland in het bezit van een verzameling van volksliederen, die de vergelijking
+b.v. met de Duitsche soortgelijke werken van <span class="smallcaps">B&ouml;hme</span> en <span class="smallcaps">Erk</span> kon doorstaan: ik bedoel de drie deelen van <span class="smallcaps">Flor. van Duyse&#700;s</span> Oude Nederlandsche Volksliederen (Den Haag 1900&#8211;1907). Ook kunnen wij niet ontkennen, dat het <span class="smallcaps">Hoffmann von Fallersleben</span> is, dus een Duitscher, die hier te lande de belangstelling in onze eigen vaderlandsche liederen heeft gaande gemaakt. Sedert
+dien kunnen wij wijzen op de gedeeltelijke verzamelingen van <span class="smallcaps">Snellaert</span>, <span class="smallcaps">J. F. Willems, De Cousemaker, Carton, Lootens</span> en <span class="smallcaps">Feys, Jan Bols, Van Vloten</span>, J. en L. <span class="smallcaps">Alberdingk Thijm</span> <a id="d0e22227"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22227">206</a>]</span>en <span class="smallcaps">Blyau</span> en <span class="smallcaps">Tasseel</span>. Oud en nieuw, volkslied en kultuurlied, oude, bewerkte en nieuwe melodie&euml;n vindt men vergaderd in <span class="smallcaps">Coers</span>&#700; Liederboek van Groot-Nederland. Zie vooral <span class="smallcaps">Dr. F. Scheurleur</span>, Nederlandsche Liedboeken (&#700;s Gravenhage 1912).
+
+</p>
+<p>Behoudens haar vergelijkende waarde zijn al deze verzamelingen voor de volkskunde slechts van belang, in zooverre zij liederen
+zeer onlangs uit den volksmond opteekenden. Want, ik kan het niet vaak genoeg herhalen, de <span id="d0e22243" class="corr" title="Bron: volskunde">volkskunde</span> is de kennis en het wetenschappelijk onderzoek van het <i>heden</i>, is de ethnologie der thans levende kultuurvolken. Ik geef dus van elk der verschillende soorten volksliederen slechts die
+stalen, waarvan ik ofwel persoonlijk kennis nam, of van wier voortleven ik mij anderszins kon vergewissen. Sommige liederen
+berusten, wat den tekst betreft, op schriftelijke overlevering, welke uitsluitend ten doel heeft, het geheugen ter hulp te
+komen. Eenige families houden er zelfs lijvige geschreven liederboeken op na. In dit geval is de schriftelijke traditie gelijkwaardig
+met de mondelinge.
+
+</p>
+<p>Een enkel woord ook over de <b>muziek</b> van het volkslied. Zij berust voor een groot deel op de volksmuziek der Middeleeuwen, die zelf gesproten is uit de Oudchristelijke
+Latijnsche kerkmuziek. Wanneer wij nu weten, dat deze kerkmuziek in hoofdzaak niets anders is dan gekerstende Grieksche en
+Grieksch-Romeinsche muziek, zooals door <span class="smallcaps">Fr. A. Gevaert</span> en <span class="smallcaps">A. M&ouml;hler</span> uitvoerig is aangetoond, dan komen wij tot het verrassende resultaat, dat in de brokstukken van het hedendaagsche volkslied
+de muziek der heidensche klassieke oudheid nog voortleeft.
+
+</p>
+<p>Inderdaad doorloopt het volkslied der Middeleeuwen de Aeolische, Dorische, Iastische en Hypolydische toonladders, door het
+Roomsche <i>Antiphonarium</i> aan de oude muziek ontleend. En wanneer het ons heden voorkomt, of een volkslied sterk op een kerkelijke hymne of eenig ander
+Gregoriaansch kerkgezang lijkt, dan is dit geen verbeelding, maar werkelijkheid; en de overeenstemming berust niet op toeval,
+maar op genetischen samenhang. Zoo is de melodie <a id="d0e22265"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22265">207</a>]</span>van het bekende lied van Halewijn, dat nog op vele plaatsen en met vele varianten in den volksmond leeft, niets anders, dan
+die van het <i>Credo</i> uit de <i lang="la">Missa in duplicibus</i>; en die van de Koninginne van Elf Jaren berust op het <i>Veni Creator</i>. Voor verdere beschouwingen verwijs ik naar <span class="smallcaps">Fl. van Duyse</span>, Het oude Nederlandsche Lied I, Inleiding, bl. XVI vlg., en vooral naar zijn uitvoerige verhandelingen: Het eenstemmig Fransch
+en Nederlandsch wereldlijke Lied in de Belgische gewesten (Brussel 1896) en De Melodie van het Nederlandsche Lied in hare
+Rhythmische vormen (Brussel 1902).
+
+</p>
+<p>Allereerst dus, met het oog op de geboorte van het volkslied in het algemeen, volge hier het <b>arbeidslied</b>. De melodie hiervan is zonder twijfel oorspronkelijker en zelfstandiger dan die der verhalende, erotische, geestelijke e.a.
+liederen, daar zij het nauwst met den inhoud samenhangt.
+
+</p>
+<p>Niet alleen in Nederland, maar van den Brennerpas tot aan de Noordzee klinken <span class="letterspaced">hei-liedjes</span> in den trant van ons
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hoog op een! een, twee,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>een, twee, drie!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>hoog op vier! vijf, een meer!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>hoog op zes! fiks op, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Gegroeid in melodie en in vorm klinkt het lied:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Haal op je hei!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij is gewassen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al in de klei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al in den grond
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar staat hij prompt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Z&oacute;o staat hij beter, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Overeenkomstig de sociale groepeering van het volk zal het arbeidslied zich verder moeten splitsen in dorschlied, smidslied,
+visscherslied enz., en vooral aan die bedrijven dienen te beantwoorden, waarin rythmische beweging het werk begeleidt. Men
+denke ook aan het liedje, dat bij het snijden der meifluitjes <a id="d0e22315"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22315">208</a>]</span>gezongen wordt, terwijl de jongens rythmisch met het hecht van het mes op de wilgenbast kloppen (I, bl. 191).
+
+</p>
+<p>Een Zeeuwsch <span class="letterspaced">karnliedje</span> luidt aldus:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>K&ecirc;rne, k&ecirc;rne beuter,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drie pond in een scheutel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drie pond in een kannetje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is van moeder Jannetje.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Uit Friesland:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="fy">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Tsiis, tsiis, tsjerne!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>B&ucirc;ter komt fer reamme [room],
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>It gearret sa wol, it gearret sa wol,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mei eltse stiet in amerfol.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">Spinlied</span> uit Ochten:
+
+</p>
+<p>1.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Spin, spin, m&#700;n lieve dochter,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Dan krijgde gij een hoed!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ja, ja, mijne moeder,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span> Die staat mij zoo goed.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Refrein:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Kan lappen en spinnen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een zweer aan den vinger
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doet mij er zoo zeer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>2.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Spin, spin, m&#700;n lieve dochter,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Dan krijgde gij een jak!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ja, ja, mijne moeder,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Dat staat mij zoo knap.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Refrein:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Kan lappen, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Driem. Bladen III, bl. 42).
+
+</p>
+<p>Uit Zeeland:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Draaie, draaie wieltje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Morgen komt Machieltje,<a id="d0e22391"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22391">209</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als Machieltje ni&egrave;t en komt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan komt Jacob Janssen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die zal je leeren dansen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier een stoel en daar een stoel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op ieder stoel een kussen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ten slotte een strofe van een Vlaamsch spinliedje, dat het midden houdt tusschen arbeidslied en sprookjeslied:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Al onder den weg van Maldegem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Malle-Malle-Malle-Malle-Maldegem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al onder den weg van Maldegem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zat een wijf dat spon.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat wijf dat zat en spon,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Gielegon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al op een houten wieleken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wiele-wiele-wiele-wiele-wieleken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al op een houten wieleken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar was geen draaiing aan! (<i>bis</i>).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">Oogstlied</span> uit Woubrechteghem (Oost-Vl.):
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het laatste voer is op de baan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat in den boer zijn schuur moet gaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De luie boeren alleen hebben nog staan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ik vermeldde dit liedje reeds I, bl. 281, en daarv&oacute;or het rhythmische Noordhollandsche oogstlied, dat inzet met de regels:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De wumpel, de strumpel, de kanne met bier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die hebben we hier op ons plezier!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook enkele <span class="letterspaced">dorschliedjes</span> gaf ik reeds op bl. 284. In zijn geheel luidt het Friesche liedje als volgt:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="fy">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>It klitst, it klatst
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Giet juwn toa gest,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op tzies in brea
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mey &#700;t heale gea.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e22460"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22460">210</a>]</span><div class="poem" lang="fy">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>As wij houndert krye
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wy zilt neat zwye,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan jouwt dy frouw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uws spek in strouw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Goe bjear dar by
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is aeck uws fly.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span> vertaalt deze stroofjes:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het klitst en klatst
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het gaat van avond te gast
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op kaas en brood
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met het heele dorp.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als wij honderd [zakken] krijgen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij zullen het niet verzwijgen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan bakt de vrouw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Voor ons spekpannekoeken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En goed bier daarbij
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat voegt ons wel.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op wisselmaat berust verder het <span class="letterspaced">vlasslijterslied</span>, het <span class="letterspaced">visscherslied</span>, het <span class="letterspaced">maaierslied</span>, het <span class="letterspaced">smidslied</span>, het <span class="letterspaced">touwslagerslied</span>, het <span class="letterspaced">kuiperslied</span>, het <span class="letterspaced">molenaarslied</span>. Op maatbeweging gaat ook het <span class="letterspaced">soldatenlied</span> terug, daar dit toch hoofdzakelijk een marschlied is. Ook het <span class="letterspaced">jagerslied</span> is in den grond een marschlied. Sterk-rhythmisch is verder het <span class="letterspaced">schippers</span>- en <span class="letterspaced">roeilied</span>, en ook het <span class="letterspaced">matrozenlied</span>, dat men hoort in de havensteden; dit ontstond bij het anker lichten of bij het hijschen der zeilen. Zie ook <span class="smallcaps">Dr. De Vooys</span>, Volkskunde XXIV, bl. 154 vlg.
+
+</p>
+<p>Ten slotte nog een weversliedje, ons door de Graafschapsbode van 16 Maart 1907 medegedeeld [vgl. Driem. Bladen VII, bl. 627]:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Hungel de bungel de boeze,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Achter onzen hoeze
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daor steet &#700;nen grooten n&ouml;ttenboom,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daor zat &#700;nen w&ecirc;ver op &#700;nen toog,<a id="d0e22552"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22552">211</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>He wos nich, watte etten zol,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoere, zoere kernemelk
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met gerstebrood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sloat den luien w&ecirc;ver dood!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Loat em nog en betjen l&ecirc;ven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zal e wal better w&ecirc;ven;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zet em op &#700;t spiendvat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sloat em met de panne veur &#700;t gat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>H&egrave;, boer, wat pl&ecirc;rt dat&#8221;.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het hoog-po&euml;tische liefdeleven klinkt bijzonder zuiver door in het <b>bruiloftslied</b>. Oorspronkelijk omvat dit lied zoowel de klacht bij het verlaten van het ouderlijk huis, als het jolige vreugdelied bij het
+overschrijden van den drempel der nieuwe woning. Maar men vindt het nog slechts in bloei bij volken met hoogst eenvoudige
+en sobere levenswijze, zoo b.v. bij de Lithau&euml;rs. In de Nederlandsche gewesten is het vrijwel uitgestorven. Het lieve stroofje
+van <span class="smallcaps">Cremer</span> in Bruur Joapik:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier &#700;en reuske, en doar &#700;en flikske,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Weer &#700;en tekske en weer &#700;en strikske;
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Bluumpkes moar
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Bij mekoar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Rood en gruun veur &#700;t jonge paar</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>zal wel een kultuurdichtje in den volkstoon zijn. Laat ik echter wijzen op het Bathmensch bruiloftslied, dat wij vinden in
+de Driem. Bladen II, bl. 60, 61:
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Algemeen Bathmensch Bruiloftslied</span>.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Willen wij er eens ommegaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En zien of ik ze niet vinden kan?
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Ja, hier heb ik ze gevonden,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Ja, met haar bruin haar.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is gevonden, ik zal haar kiezen,</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e22607"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22607">212</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Al voor een draai.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij is mager al om te geven.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En geef niet over in dezen stond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Of geef haar een zoentje voor haren mond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al zoo nat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al zoo glad.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Onder mijne voeten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uitverloren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uitverkoren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waar zal ik het zoeken?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Onder deze lesse besse,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mooie meisjes samen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mooi meisje met je blauwe rok,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mag ik eens met u ganen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Neen, neen, dat ziet zoo niet!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ja, ja, dat ziet zoo wel!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Keer u eens om en ik meen je wel!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Keer je nog eens omme,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Nog eens weder omme!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb den heelen dag geloopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mijn geld is door de keel gekropen (geloopen)
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>O, en zie zoo,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En bij ons gaat alles zoo!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En allo!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Met het bruiloftslied hangt ten nauwste het <b>danslied</b> samen, en de schakel vormt het bruiloftsdanslied, oorspronkelijk wel op de deel uitgevoerd. Zoo b.v.:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb mijn geld
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op hoopen gesteld,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gestapeld op elkander.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb mijn liefje trouw beloofd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een trouw van diamanten.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e22673"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22673">213</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziedaar, schoone jonkheer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar heb-je mijn hand van eer.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ziedaar, schoone jonkvrouw,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar heb-je mijn hand van trouw,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En daarop zoen ik jou.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het oude danslied vindt men vooral nog terug in het <span class="letterspaced">kinderlied</span>. Wij zagen herhaaldelijk, hoe een oud gebruik overal elders werd uitgeschakeld, om in onzen tijd bij de kinderen terecht
+te komen; zoo b.v. het Paasch- en St. Maartensvuur, de ommegang met de Pinksterbloem en de Luilak, het kaarsje-dansen met
+Driekoningen, het raadselopgeven, het pandverbeuren enz. Dezen weg zijn vooral vele reidansen gegaan. Hier en daar, op bruiloften
+en boerenkermissen, wisten zij zich nog op het platteland staande te houden, maar zij verdwijnen meer en meer. En evenzoo
+ging het met allerlei drinkliedjes en pandspelletjes. &#8220;Reien als het ,Patertje langs den kant&#700; ,de Zevensprong&#700; en ,Haal open
+de poort&#700; geven ons te zien, hoe onze voorouders dansten, voordat de uit den vreemde ingevoerde draaiende wals en polka de
+oude slepende reidansen verdrongen&#8221;: <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 16.
+
+</p>
+<p>Bij deze reidansen schrijden de kinderen langzaam hand aan hand voort op de maat van het gezang, terwijl zij nu eens een kring
+vormen en dan weer een ketting, die zich onder een poort van armen voortbeweegt. Wij hebben hier een rest van den Oudgermaanschen
+dans. Het &#8220;Patertje langs den kant,&#8221; waarvan ik de eerste strofe met de melodie laat volgen, was echter geen bruiloftsdanslied,
+maar een Meidanslied; vgl. I. bl. 190.
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-213.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="114"></div><p>
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-214.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="317"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar ging een pa-ter-tje langs den kant,
+<a id="d0e22706"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22706">214</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hei, &#700;twas in de Mei, hij vat-te zijn zoe-te-lief
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>bij de hand, Hei, &#700;t was in de
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mei zoo blij, Hei, &#700;twas in de Mei!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Nog een enkel woord over de waarde van het kinderlied. Het vertoont de resten van nog zoovele andere oude volksgebruiken.
+In een rommelpotliedje, waarvan ik I, bl. 165 melding maakte, wordt gesproken van &#8220;een stroobant&#8221;, welks beteekenis mij niet
+helder leek. Intusschen geloof ik, dat wij hier een aanduiding mogen zien van het oude gebruik, stroo onder het lijk in de
+kist te leggen, wat vooral kan blijken uit de vergelijking met de volgende regels uit een XVe eeuwsch handschrift:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-1500">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ende een wilghen kiste ende een stroen bant,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hiermede word ik sent int ander lant.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In den kindermond wordt de &#8220;strooband&#8221; in Drente wel eens tot &#8220;strop&#8221;, waarbij dan gevoegd wordt de houtsoort van de kist;
+het resultaat luidt: &#8220;mit &#700;n eiken strop an.&#8221; Zulke veranderingen in den kindermond zijn zeer veelvuldig en, hoe verbijsterend
+somtijds ook, steeds psychologisch uiterst leerzaam. Zie hierover b.v. <span class="smallcaps">Dr. J. Bergsma</span>, Drentsche Volksalman. 1902, bl. 50 vlg.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk vinden wij ook heel wat survivals van oude geloofsvoorstellingen, die ik in het Eerste Deel besproken heb. Toch
+moet <a id="d0e22727"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22727">215</a>]</span>men in dit opzicht voorzichtig zijn. Wanneer bij het neerdwarrelen der sneeuwvlokken de kinderen te Assche jubelen:
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-215.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="199"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>See-se-ken schudt zijn bed-de-ken uit, en
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>laat de pluim-kes vlie-gen!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>vgl. te Brugge: &#8220;O.L. Heertje schudt zijn beddeken uit en al de pluimtjes vliegen deruit&#8221;, terwijl dit elders de Engeltjes
+of, zooals in Noord-Brabant, Maria doet,&#8212;dan kan men wel zeggen, dat dit liedje eigenlijk op de Germaansche Godin Holda betrekking
+heeft, en onmogelijk is dit ook niet. Maar het kan &oacute;ok zijn, dat wij hier eenvoudig met een animistische opvatting (in ruimeren
+zin) te doen hebben, die eertijds tot een faze van de Holda-mythe aanleiding gaf. Men moet terdege onderscheid maken tusschen
+hoogere en lagere mythologie.&#8212;Ook is de meening, dat Engeland=Engelland het zielenrijk zijn zou, tegenwoordig vrij wel verouderd.
+
+</p>
+<p>Wanneer ik nu nog gewezen heb op de oude en dialektische taalvormen, die zich in menig kinderliedje gered hebben, dan hoop
+ik den lezer althans eenigermate van het groote belang van het kinderlied te hebben overtuigd.
+
+</p>
+<p>Het kinderdanslied komt meestal voor bij het touwtjespringen, het rondedansen en het reidansen. Bij het <span class="letterspaced">touwtjespringen</span> is het rhythme natuurlijk weer hoofdzaak: en hierin ligt de verklaring van het feit, dat den volwassenen wel eens raadselachtig
+voorkomt, hoe n.l. de kinderen uren en uren, en weer dag aan dag met dezelfde springspelletjes kunnen bezig blijven. De oplossing
+ligt in het meeslepende, in de onbedwingbare lust van het rhythme. <a id="d0e22747"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22747">216</a>]</span>Twee meisjes draaien het touw met gewonen tragen slag en zingen daarbij, terwijl een derde in de koord danst:
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-216.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="353"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb een jas-ken ge-kocht, Naar de
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>naai-ster ge-bracht. Zoo ge-zeid, zoo ge-daan, Om naar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>huis toe te gaan, In, spin, springt bij den boer maar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>in, Uit, spruit, springt bij den boer maar uit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Bij de woorden &#8220;in, spin&#8221; krijgt de touwtjesspringster een mededanseres naast zich, en bij de woorden &#8220;uit, spruit&#8221; loopt
+de eerste weg. En zoo gaat het steeds door, met evenveel ijver en opgewektheid.&#8212;In Friesland hoort men:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb een jasje gekocht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar de lommert gebrocht,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en de finale luidt daar:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Van inspin,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Spring er dan maar in,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van uitspruit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Spring er dan maar uit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit spel biedt wel eenige verscheidenheid, en veel is ook over gelaten aan de willekeur der draaisters. Maar oneindig meer
+<a id="d0e22782"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22782">217</a>]</span>afwisseling vertoont toch het <span class="letterspaced">rondedansen</span>, waarbij de kinderen nu eens gewoon luchtig op- en neerspringen op het maatgeluid van hun lied, dan weer plotseling neerhurken,
+dan andermaal het dansen begeleiden met handgeklap en allerlei nabootsende gebaren. Een der meest bekende kinderliedjes, dat
+als danslied en wiegelied tevens dienst doet, is het bekende &#8220;Klein, klein kleutertje&#8221;, in Vlaanderen ook: &#8220;Klein, klein Marieken&#8221;.
+
+</p>
+<p>Te Herdersen leeft deze variant:
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-217.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="280"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Klein, klein Jee-se-ken, He-je gij zul-ke
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>kou? Komt in mijn her-te-ken wo-nen En
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>maakt u daar een schouw.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>We zullen een vierke stoken;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>We zullen een pappeken koken;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En brengt uw liefste moederken mee,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zullen we zijn tevree.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar een der merkwaardigste dansliedjes is wel het <i>reuzenlied</i>. De kinderen scheppen er ontzaglijk veel genot in, vooral in Belgi&euml;, waar de reuzen nog bestaan en dansen uitvoeren, als
+te Brussel, Geerardtsbergen, Hasselt, Antwerpen en Wetteren. Merkwaardig is het, dat de melodie vrij wel overeenkomstig is
+met die van den kerkelijken hymnus <i>Creator alme siderum</i>.
+
+</p>
+<p>&#8220;Het <i>Reuzenlied</i>&#8221; zegt <span class="smallcaps">Maurits Sabbe</span>, &#8220;herinnert ons de schilderachtige <a id="d0e22825"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22825">218</a>]</span>volksoptochten met de reuzenfamilies, het ros Beiaard en allerlei allegorische voorstellingen, die vroeger in bijna al onze
+Vlaamsche steden en stedekens geliefkoosde nummers voor het kermisprogramma waren en thans nog slechts in enkele steden van
+tijd tot tijd de feestelijkheden opluisteren&#8221;.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-218.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="344"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Moe-der, zet de pap op &#700;t vier, de pap op
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t vier, De reus is hier, Keert u eens
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>om, reus-ken, reus-ken, Keert u eens
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>om, Reu-ze-gom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Moeder, stopt algauw het vat, algauw het vat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De reus is zat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Keert u eens om, reusken, reusken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Keert u eens om,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Reuzegom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In heel wat vlugger tempo bewegen zich de dansliedjes: &#8220;&#700;kHeb een rood, rood spiegeltje gevonden&#8221;;&#8212;&#8220;Trijntje, Trijntje, Trijntje,
+je hebt er water bij gedaan&#8221;;&#8212;&#8220;In Holland staat een huis&#8221; e.a. Tot de nabootsende dansliedjes behoort dat van den <i>Klepperman</i>: &#8220;Elf uren slaat de klok&#8221;; bij de woorden &#8220;klip-klip-klip&#8221; en &#8220;klop-klop-klop&#8221; houden de danseressen een oogenblik stil en
+klappen driemaal in de handen of trappen driemaal met den voet.
+<a id="d0e22856"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22856">219</a>]</span></p>
+<p>Maar ik mag van deze dansliedjes geen afscheid nemen, zonder althans vermeld te hebben het merkwaardige:
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-219.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="207"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Klein&#700; An-na zat op ma-jes-teit, ma-jes-teit ma-jes-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>teit, Klein&#700; An-na zat op ma-jes-teit ma-jes-teit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar zat zij nu te weenen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Weenen, weenen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zat zij nu te weenen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Weenen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit wordt gezongen door kinderen, die in een kring rondloopen, terwijl in het midden een meisje zit neergehurkt, met het hoofd
+in de handen. Het spel is drama geworden en vertolkt een ballade. Want na het zingen van de tweede strofe, treedt een tweede
+meisje in den kring en nu vervolgt het koor:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar kwam haar lieve moeder aan, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Deze vraagt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zeg kind toch, waarom weent gij zoo? enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Waarop het meisje antwoordt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Omdat ik morgen sterven moet, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Nu treedt een derde den kring binnen en het koor zingt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar kwam de booze Fredrik aan, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op de maat slaat Frederik het meisje nu op den rug:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Die zal haar nu den dood aandoen, enz.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e22902"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22902">220</a>]</span><p>Ten slotte wordt Anna door Frederik en de moeder opgenomen en gejonast, en allen zingen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Nu wordt zij in het kistje gelegd, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit liedje is o.a. te Voorburg, Varsseveld, Nijmegen, Zeeland bekend en hoogst waarschijnlijk uit Duitschland afkomstig. Het
+woord &#8220;Majesteit&#8221; ontstond wellicht uit &#8220;Breitenstein&#8221;; zie <span class="smallcaps">Marie Ramondt</span>, Volkskunde XXIII, bl. 237; <span class="smallcaps">Karl Wehrhahn</span>, Kinderlied und Kinderspiel, bl. 110 vlg.
+
+</p>
+<p>Bij het <span class="letterspaced">reidansen</span> staan een of meer meisjes tegenover een heelen rei, terwijl beide partijen beurtelings naderen en weer achteruit gaan. Een
+der merkwaardigste is het liedje van <i>Brunelle-gezelle,</i> waarbij een meisje tegenover een heele reeks van speelgenootjes staat. Deze beginnen te zingen, terwijl zij elkaar bij de
+hand vasthouden en met rhythmische stappen tot elkaar naderen:
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-220.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="278"></div><p>
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Van waar kom-de gij ge-dre-ven, Bru-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>nel-le ge-zelle? Van waar kom-de gij ge-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>dre-ven, Brun-ne-le-ken?</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vr. Ik kom van onder de aarde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Brunneleken mijn;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Enz., enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En het lied vervolgt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>R. Wat heb-de daar weest halen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Br. Een mandeken met aarde.<a id="d0e22949"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22949">221</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>R. Aan wie zul-de da geven?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Br. Aan mijn beste neve [nicht].
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>R. Wie is uw beste neve?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Br. Ik zal het u gaan toonen</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Daarop kiest zij een meisje uit en keert er mee op haar plaats terug. Dit dansliedje treft men vooral in Vlaanderen, maar
+met varianten ook wel in Limburg en Gelderland aan.
+
+</p>
+<p>Zie verder vooral <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, Het Oude Nederl. Lied II, bl. 1237 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderlust en Kinderspel II, Dansspelen; <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek der Nederlandsche Taal, bl. 383&#8211;404; <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 93 vlg.; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslands Volksleven I, bl. 247.
+
+</p>
+<p>Maar behalve het danslied zijn er nog zoovele andere <b>speelliedjes</b>, van rhytmische speelbewegingen begeleid. Hiertoe behooren de <span class="letterspaced">rommelpotliedjes</span>, waarover ik in het Eerste Deel, bl. 157 vlg. gesproken heb; de <span class="letterspaced">loopspelliedjes</span>, met het diepzinnige spel van de <i>Koningsdochter</i>. Zie hier, hoe dit te Venloo gespeeld wordt. Een meisje ligt op de knie&euml;n. Alle meespelende kinderen houden den zoom van
+haar omgeslagen kleedje vast, behalve &eacute;en die tot het geknielde meisje vragen richt.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vr. Wie zit er in den hoogen toren?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>A. De schoonste koningsdochter.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vr. Van wie zijn al die kindertjes?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>A. Van mij.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vr. Mag ik er een van nemen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>A. Neen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vr. Mag ik er een van stelen?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>A. Neen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dan vervolgt de vraagster:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;K Zal eens naar den diender gaan
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De diender zal u de kop afslaan.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e23015"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23015">222</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Entrez, entrez,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat &#700;t meisje maar achter me&ecirc; gaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Alle volgende meisjes herhalen nu op hare beurt hetzelfde totdat zij alle, elkaar bij het kleedje vasthoudend, achter de vraagster
+zijn geplaatst. Deze vraagt dan aan de koningsdochter:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vr. Zal ik het lampje aansteken!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>A. Ja!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vr. Zal ik u uit den toren laten?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>A. Ja!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Waarop allen roepen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jenneke de tooverheks, Jenneke de tooverheks!&#8212;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook elders in Limburg, in de Zaanstreek, niet het minst in Vlaanderen is dit spel bekend; hier is het werkelijk een loopspel,
+want door het loopen wordt op de een of andere wijze uitgedrukt, dat de koningsdochter door haar minnaar wordt geschaakt.
+Mogelijk heeft dit spel een mythologischen, waarschijnlijk een historischen, in alle geval een belangrijken kultuurhistorischen
+achtergrond. Zie <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 115; <span class="smallcaps">Lootens</span> en <span class="smallcaps">Feijs</span>, Chants populaires, no. 160; De <span class="smallcaps">Cock-Teirlink</span>, Kinderspel en Kinderlust I, bl. 160 vlg.
+
+</p>
+<p>Een loopspel is ook het <i>zakdoekje-leggen,</i> waarbij te Maarssen gezongen wordt:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Z&aacute;kdoekje l&eacute;ggen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>N&iacute;emand z&eacute;ggen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>K&uacute;keluk&uacute;, zoo r&oacute;ept de h&aacute;an,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>H&iacute;j heeft tw&eacute;e paar sch&oacute;entjes aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>E&eacute;n van zij en &eacute;&eacute;n van leer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>H&iacute;er leg &iacute;k mijn z&aacute;kdoekje n&eacute;er.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men vergelijke hiermee het <i>jagen van den rooden hoan</i> op de spinningen in zuidoostelijk Brabant, I, bl. 273.
+<a id="d0e23074"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23074">223</a>]</span></p>
+<p>Van de <span class="letterspaced">aftelliedjes</span>, voor wier beteekenis en belang ik verwijs naar <span class="smallcaps">Kalff</span>, Het lied in de Middeleeuwen, bl. 547, vermeld ik er hier twee, behoorende tot de meest gebruikelijke typen. Overvloedige
+varianten vindt men bij <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VIII, bl. 231 vlg. en <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 153 vlg.
+
+</p>
+<p>Type: <span class="letterspaced">Onder de groene boomen</span>.
+
+</p>
+<p>Den Haag:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Al onder de uileboomen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar ligt een Engelsch schip;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De Franschen zijn gekomen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij zijn zoo rijk als ik.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij dragen hoeden met pluimen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En ook van perkament,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wie zou er niet om huilen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al om zoo&#700;n leelijken vent.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Type: <span class="letterspaced">Rommel, rommel in de pot</span>.
+
+</p>
+<p>Venloo:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ro&#775;mmel, ro&#775;mmel in de pot,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Woa is Piet, woa is Kloas?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kloas is in et stelke.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waat duit h&ecirc; doa?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>H&eacute; sniet de koe de kop aat.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Riem, tiem, twintig, dertig enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Hoe eenvoudig, hoe ongekunsteld, en toch hoe zuiver rhythmisch en klanktooverend doen verder ook onze <span class="letterspaced">balspelliedjes</span>, zoo ruim verspreid. Uit Zwolle werden mij deze twee typen meegedeeld:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>1. Kaatsebal
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb u al,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In &eacute;ene hand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In twee&euml; hand,<a id="d0e23147"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23147">224</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van klapperdeklap
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met voetjesgestap,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van rolledebol (-bom)
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo draai ik me om.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>2. Zwart Willemijntje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zat achter &#700;t gordijntje;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat deed ze daar?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij kamde het haar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij poetste de tandjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij waschte de handjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij stak ze in de zij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij knielde er bij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij stond weer op,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In &eacute;ene galop.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Hoe keurig zijn hier de verschillende speelbewegingen uitgedrukt en in beeld gebracht!
+
+</p>
+<p>Eindelijk de <span class="letterspaced">schommelliedjes</span>, waar bij elke beklemtoonde lettergreep de hand naar voren of naar achteren gezwaaid wordt, bieden een bonte verscheidenheid.
+In vele wordt gewag gemaakt van Paschen en Pinksteren, van het bim-bommen der klokken, van Sint Katherijne, van varen over
+de zee, van haantje-kraantje en een eitje dat barst, van den knaap, die op school den meester half dood slaat. Dit laatste
+motief is niets anders dan een bewerking van eene in de Middeleeuwen zeer bekende overlevering omtrent Jezus&#700; jeugd, welke
+verhaalt, hoe de kleine Jezus de hand van zijn meester deed verdorren, omdat hij die tegen hem op hief, om hem wegens het
+niet beantwoorden zijner vragen te straffen.
+
+</p>
+<p>Maar deze liedjes stonden meer dan de andere aan vervorming bloot, omdat zij eigenlijk meer opgedreund dan gezongen werden.
+Zie <span class="smallcaps">De Cock-Teirlink</span>, Kinderspel en Kinderlust III, bl. 87, IV, 167 vlg.; verder <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 11 vlg.; <span class="smallcaps">Waling <a id="d0e23194"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23194">225</a>]</span>Dijkstra</span>, Uit Frieslands Volksleven I, bl. 247; <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 129 vlg.
+
+</p>
+<p>De <b>wiegeliedjes</b> en knieliedjes besprak ik reeds in het Eerste Deel, bl. 219 vlg. Niet alleen rhythmisch zijn zij van belang, maar ook, omdat
+zij een bijzonder soort van kinderliedjes vertegenwoordigen, nl. in kindertoon gehouden volkspo&euml;zie: in kindertoon, wat betreft
+tekst en melodie, zooals moge blijken uit het lieve eenvoudige
+
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-225.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="443"></div><p>
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Roe! roe! kind-je, hoe ben je toch zoo stout!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heb je pijn in &#700;t buik-je, of zijn je voet-jes
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>koud! We zul-len een vuur-tje sto-ken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>en een pap-je ko-ken; &#700;t Wieg-je dat gaat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>zwik, zwak, voor den klei-nen dik-zak.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het <b>minnelied</b> zingt van persoonlijke liefde, maar ook van de liefde in het algemeen. In ons oude Nederlandsche lied beslaat deze groep
+een groote plaatsruimte. Maar in het hedendaagsche lied zijn de minneliederen meestal met speelliederen samengevallen of anderszins
+vervormd.
+
+</p>
+<p>Tot de liedjes die, ofschoon reeds oud, nog altijd in den smaak <a id="d0e23227"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23227">226</a>]</span>vallen, behoort o.a. &#8220;Ik ben er de groene straatjes&#8221;, waarvan onlangs nog gewag werd gemaakt in de Vragen en Mededeelingen
+1910, bl. 151.
+
+</p>
+<p>De aanvangsstrofe luidt:
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-226-1.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="309"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik ben er de groe-ne straat-jes zoo
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>dik-wijls ten ein-de ge-gaan! Daar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>moest ik mijn lief-je ver-la-ten, dat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>heb-ben mijn vrien-den ge-daan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Enkhuizen).
+
+</p>
+<p>Tot de meest bekende liederen in Vlaanderen behoorde het <i>Cecilia-lied,</i> dat nog steeds, plaatselijk jammerlijk geparodieerd, voortleeft. Maar getuigt niet juist de parodie voor de groote populariteit?
+Ofschoon van vreemden oorsprong, heeft de melodie, volgens <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, onder den invloed van den Nederlandschen volkszang, hare eigen wendingen en een eigen voorkomen verkregen, en mag zij onder
+de fraaiste zangwijzen worden gerekend.
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-226-2.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="176"></div><p>
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-227.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="568"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik zag Ce-ci-lia ko-men langs ee-nen wa-ter-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>kant, Ik zag Ce-ci-lia ko-men met
+<a id="d0e23267"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23267">227</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>bloe-me-kens in haar hand Zij zag naar ha-ren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>her-der, den her-der Flo-ri-aan, die
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>ook zijn schaap-jes wei-de langs de zelf-de
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>baan. Ce-ci-li-a ging zin-gen; haar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>hert docht haar &#700;t ont-sprin-gen. Dit hoor-de ha-ren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>her-der; hij kwam bij haar ter-stond en
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>kus-te zijn Ce-ci-li-a aan ha-ren roo-den mond.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Tot deze groep behooren ook de afscheidsliederen in den trant van:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vaarwel, vaarwel, mijn zoetelief,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Niet langer kan ik blijven enz.,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en de <span class="letterspaced">wachterliederen</span>, wier allerberoemdste: &#8220;Het daget in den Oosten&#8221;, om den verhalenden vorm bij den aanvang der derde strofe echter ook tot
+de balladen kan gerekend worden.
+
+</p>
+<p>Vooral in onze noordelijke provinci&euml;n krijgt het minnelied vaak een spottenden bijtoon. Zoo b.v. in <i>Het meisje van Sardam</i>:
+<a id="d0e23299"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23299">228</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het meisje van Sardam
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met hare bruine oogen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Heeft menig jongen kwant
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tot wedermin bewogen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij is geen stuursche maagd
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gelijk zoo vele binnen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij die haar blosjes kent
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moet haar op &#700;t meest beminnen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit type vormt een schakel tusschen het minnelied en het <b>spotlied</b>, waaraan nauw verwant het <b>gezelschapslied</b>. Het spotlied is echter somtijds ook, zooals wij boven zagen, de direkte parodie van het minnelied. Teekenend lijkt mij de
+verzuchting:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik wou wel om een gulden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat mijn haartje krulde.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik wou wel om een daalder,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat ik was wat schraalder
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik wou wel om een dukaton,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat een vrijer naast mij ston(d).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen 69.&#8212;Nu nog een paar andere spotliedjes, die ik bij <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek der Nederl. Taal I, bl. 359, 419 vind.
+
+</p>
+<p>Bergen op Zoom:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Der w&agrave;s &eacute;ens een vrouw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die k&oacute;eken bakken w&oacute;u
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En het m&eacute;el dat w&oacute;u niet rijzen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de p&aacute;n vi&eacute;l om
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de k&oacute;eken w&aacute;ren kr&oacute;m
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de m&aacute;n h&iacute;et Jan van G&iacute;jzen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Bergen op Zoom:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De vl&aacute;m sloeg in de lant&ecirc;re
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De v&oacute;nken sl&oacute;egen der &uacute;it,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De m&ecirc;skes l&uacute;sten zoo g&ecirc;re
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;n Kop k&oacute;ffie m&eacute;t een besch&uacute;it.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e23372"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23372">229</a>]</span><p>Nijmegen en Oud-Gastel:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Klikspaan! boterspaan!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Je durft niet door &#700;t straatje te gaan.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het hondje zal je bijten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het katje zal je krappen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat komt van al je klappen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Menig spotlied biedt ons ook de waardevolle verzameling van <span class="smallcaps">Jan Bols</span>: Honderd Oude Vlaamsche Liederen, bl. 155&#8212;214; zoo b.v. <i>De Scheresliep; De Luiaard; Van Slordig Kaatje; De Kwade Man</i>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Man en gij moet naar huis toe gaan:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uw vrouw die is ziek!&#8221;&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Is zij ziek, dan is zij ziek!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En daarmee ben ik uit het verdriet!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Naar huis en ga ik niet!&#8221; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het is vooral de toon van scherts en van jolijt, die het spotlied met het gezelschapslied verbindt. Naai- of kleermakerswinkel,
+spinnerij, potvertering,&#8212;d&aacute;ar voelt het gezelschapslied zich thuis, al is het maar onder een vorm als: &#8220;Wie in Januari geboren
+is&#8221;. Een leuk potverteerdersliedje geeft de Groningsche Volksalman. 1897, bl. 92 vlg. Men lette op de kerkelijke melodie.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-229.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="159"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hai-te boaln mit koa-le bot-tr sm&ocirc;ekt ver-gif-tig
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>lek-r As mooi wich-ter trau-wen wiln den trau-wen ze mit&#700;n bak-r.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En het lied vervolgt:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Bakkersvrauwm dei hebm &#700;t nait goud,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dei moutn h&auml;&ouml;r tid verb&uuml;ln,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik was laivr &#700;n schoum&ocirc;ekrsvrauw
+<a id="d0e23425"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23425">230</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>En dr&ocirc;egn gladde m&uuml;ln.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Schoum&ocirc;ekrsvrauwm, dei hebm &#700;t nait goud,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dei moutn ha&ouml;r t&icirc;d vrp&oacute;tsn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik was laivr &#700;n weevrsvrauw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En dr&ouml;egn gladde linn.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Weevrsvrauwm, dei hebm &#700;t nait goud,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dei moutn ha&ouml;r t&icirc;d vrspouln,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik was laivr &#700;n speulmansvrauw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En dansen v&auml;&ouml;r f&icirc;ouln.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Speulmansvrauwm, dei hebm &#700;t nait goud,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dei moutn h&auml;&ouml;r tid vrdansn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik was laivr &#700;n boernvrauw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En eetn vette ganzn.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Boernvrauwm, dei hebm &#700;t nait goud,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dei moutn h&auml;&ouml;r t&icirc;d vrleezn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb laivr &#700;n schipprtje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo&#700;n schipprtje mout tr weezn.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat schipprtje, dat wipprtje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat heb ik aal zoo laif,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Veul laivr heb &#700;k ain schippertje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>As zoo ain boernslaif.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een typisch gezelschapslied is ook het bekende lied <i>Van pastoor zijn koe</i>. In Nederland en Neder-Duitschland heeft het een verspreidingsgebied van belangrijke uitgestrektheid.
+
+</p>
+<p>Liederen als deze romancen; oorspronkelijk gedanste droeve romancen of balladen met hun in het lyrische haast opgaande episch
+element; minneliederen in beschrijvenden vorm en nog zoovele andere vormen de omvangrijke groep van het <b>verhalende lied</b>.
+
+</p>
+<p>Tot de oudste van deze soort behoort stellig het <i>Halewijnlied</i>; wellicht dagteekent het uit de XIV<sup>e</sup> eeuw en was de oorspronkelijke inhoud der sage een liefdesbetrekking tusschen watergeest en sterveling. In Belgi&euml; wordt het
+rond Leuven nog gehoord, en in <a id="d0e23486"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23486">231</a>]</span>Volkskunde XVIII verscheen een variante uit Mater, bij Oudenaarde, die tot titel voert: &#8220;Van Halewijns rijk Hof&#8221;. Een andere
+variante vindt men in den Hasseltschen <i>Banier</i> van 1906, en, naar verluidt, wordt de ballade ook nog gezongen te Weert in Hollandsch Limburg.
+
+</p>
+<p>Verder moet dit lied populair zijn geweest in &#700;t Land van Aalst. &#8220;In mijn geboortedorp (Herdersem)&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">De Cock</span>, &#8220;werd het in mijn jeugd nog door menige vrouw opgedreund. Als 15- &agrave; 16-jarige knaap zong ik aldaar op het doksaal, en ik
+herinner mij opperbest dat, telkens als wanneer de pastoor, die een goed muziekkenner was en steeds den vereischten toon in
+acht nam, het
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-231.gif" alt="Muziekschrift." width="420" height="84"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Cre-do in u-num Deu-m.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>van de <i>Missa in duplicibus</i> aanhief, een ietwat oudere zanger alsdan zeide: &#8220;Hoort, de voois van Erodewijk&#8221;. Hierdoor werd dan bedoeld Halewijn, die
+elders ook als &#8220;de stoute Roland&#8221; bekend staat. Zie verder <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, Het Oude Nederl. Lied I, bl. 1 vlg.
+
+</p>
+<p>Laat ik nu nog vermelden: <i>De drie Koningsdochters</i>, met zijn vele varianten; b.v,:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar waren drie dochterkens fijn (<i>bis</i>),
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die wilden alle drie zalig zijn, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>of:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En daar vlogen drij vogelkens over den Rijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En daar stierven drij dochterkens fijn, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dan het <i>Jagerslied</i>: Daar ging een jager uit jagen, Zoo ver al in het woud, enz.; <i>De Hertog van Brunswijk; Genoveva van Brabant; Het Weesmeisje</i>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Aan den oever van een snellen vliet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een treurig meisje zat;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij weende tranen van verdriet
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En schreide haar oogjes nat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>of:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zij weende en schreide van verdriet
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op &#700;t gras van tranen nat.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e23555"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23555">232</a>]</span><p>Ook ons lied van <i>De drie Ruitertjes</i> kan op hoogen ouderdom en ruime verspreiding bogen. Onze aanvangsstrofe luidt vrijwel aldus:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Toen ik op Neerlands bergen stond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Keek ik het zeegat in.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zag ik een scheepje zeilen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zaten drie ruitertjes in,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een van de drie was naar mijn zin.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het lied ontstond echter waarschijnlijk niet in &#8220;de landen bider see&#8221;, maar in het Opperduitsche bergland. Immers de oudste
+ons bekende tekst vangt aan met de regels:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ic stont op hoghe berghen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ic sach daer so diepen dal, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie ook Driem. Bladen X, bl. 54; Volkskunde XXIII, bl. 15. Eindelijk laat ik hier den tekst volgen van de <i>Twee Koningskinderen</i>, zooals men dien thans nog hier te lande aantreft: van het diepst-tragische en wellicht meest nationale onzer oude volksliederen,
+al berustte het ook op de Fransche kultuurbewerking van een Grieksche sagenstof. Ik ontleen aan Driem. Bladen XI, bl. 46:
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De twee Koningskinderen</span>.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het waren twee koningskind&#700;ren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die hadden malkander zoo lief,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij konden bij malkander niet komen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij schreven malkander een brief.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Was des nachts twaalf uren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het meisje lag in een droom,&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Haar zoetelief was verdronken&#8212;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al in een waterstroom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het meisje sprak tegen haar moeder:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Wat doet mijn hoofdje mij zeer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mag ik een klein half uurtje
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gaan wandelen langs het meer?&#8221;</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e23615"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23615">233</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De moeder sprak tegen het meisje:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Alleen kunt gij niet gaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Neem dan uw jongste broertje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan kunt gij wel henengaan.&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het meisje sprak tegen haar moeder:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Mijn broertje is veel te klein,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die verjaagt mij al de vogeltjes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die aan den meerkant zijn.&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De moeder ging naar de kerk,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En het meisje ging haar gang,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij wandelde, ja zij wandelde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tot zij bij een visscher kwam.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het meisje sprak tegen den visscher:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#8220;Wilt gij verdienen uw loon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Werp dan je net in het water
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En visch mij dien Koningszoon.&#8221;</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het eerste wat of hij vischte,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat was een Koningszoon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij kuste zijn roode lippen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij kuste zijn rooden mond.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zij nam hem op haar armen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En droeg hem aan den kant van de zee,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij zegt: &#8220;Adieu, nu willen wij varen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En &#700;k vaar altoos met je mee&#8221;.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Leek en omstreken.)
+
+</p>
+<p>In deze, en ook in andere balladen, trilt een sprookjes-motief na. Een aanzienlijke groep echter, die van het <b>sprookjeslied</b>, bevat enkel berijmde en getoonzette sprookjes, die dan juist door rhythme en melodie een zekere vastheid verkrijgen. Vertoont
+het lied van <i>De kwade Stiefmoeder</i> niet zoo echt den typischen sprookjesaard?
+<a id="d0e23680"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23680">234</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Er was een kwade stiefmoeder, zij verkocht haar kind,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Voor negentien penningen en een gouden ring.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En dat mooie meisje teer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En dat mooie maagdetje!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De zeven knechten namen elk een&#700; roed,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij sloegen Antonnettetje zijn lichaam in bloed.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zij leiden Antonnettetje op eenen blok,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij kapten Antonnettetje zijn hoofdje of.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Uw dochter Antonnettetje is wel bewaard,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want zij speelt er achter in den boomgaard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De vader reed den boomgaard wel driemaal rond,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om te zien of hij Antonnettetje niet en vond.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op d&#700;eerste lelie stond er geschreven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als dat haar stiefmoeder haar hadde verkocht.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op de tweede lelie stond er geschreven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als dat de zeven knechten haar hadden geslegen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op de derde lelie stond er geschreven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als dat de zeven knechten haar hadden vermoord.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De vader heeft de strate met messen doen beslaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om die zeven knechten er over te doen gaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En dat mooie meisje teer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En dat mooie maagdetje!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, het Oude Nederl. Lied I, bl. 222; <span class="smallcaps">Lootens</span> en <span class="smallcaps">Feys</span>, Chants populaires flamands no. 43.&#8212;Ook het <span class="letterspaced">dierensprookje</span> is rijk vertegenwoordigd; zoo b.v. <i>De Koekoek in den Mei; Den Uil die op den Pereboom zat</i>, zie Volkskunde IX, bl. 185 vlg; vooral ook het leuke <i>Sterven van den Beer</i>, Volkskunde XIII, bl. 237, vgl. De Navorscher V, bl. 88:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De beer die vond er hem zeer krank
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van eene zware koorts (<i>bis</i>),</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e23764"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23764">235</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De zeug die vond heur in bedwang,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Den dokter te ontbieden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met nog veel wijze lieden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En het beestjen die had er de koorts, koorts, koorts,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En het beestjen die had er de koorts; enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De minste dichterlijke waarde heeft het <b>historische lied</b>, natuurlijk duisterder, naarmate het verder van het historische feit afstaat, dat het vermeldt of verheerlijkt. Het liedje:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mijnheer van Son is een brave kapitein,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij regeert er zijn volkje zoo groot als klein</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>heeft betrekking op een Amsterdamsch kapitein, n.l. Zeger van Son, die op 6 Sept. 1748 bij de parade ter eere van den stadhouder
+Willem IV behalve de gewone troepen ook eene &#8220;compagnie jongeheertjes&#8221; deed exerceeren. Hij regeerde dus werkelijk groot en
+klein. Zie hierover <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, 6 vlg., waar de aandacht gevestigd wordt op de historische kern van nog menig ander tot kinderrijm vervormd
+volksliedje; zoo b.v.:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De Bisschop van Munster
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met honderdduizend man,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Voor Groningen, voor Groningen eens kwam.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De Bisschop van Munster, al weer van voren af an.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vooral de Fransche tijd heeft op ons volk een diepen indruk gemaakt, waarvan wij de reflex vinden in het volkslied. Wie kent
+niet het kinderrijmpje:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Rataplan, rataplan, rataplan!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar komen die drommelsche Franschen weer an,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze hebben geen kousen en schoenen meer an,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Rataplan, rataplan, rataplan!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Heel wat waardevoller in historisch, nationaal en artistiek opzicht is het pittige, jubelende volksliedje, dat dagteekent
+uit het jaar 1650:
+<a id="d0e23813"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23813">236</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Al is er ons Prinsje nog zoo klein
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>en hoezee! <i>bis</i></span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Al&eacute;vel zal hij stadhouder zijn;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vivat Oranje, hoezee! (<i>bis</i>).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In Belgi&euml; leven insgelijks de herinneringen aan den Franschen tijd in het volkslied nog voort; ook aan de Spanjaarden en,
+althans tot voor kort nog, aan Jacob van Artevelde, en aan het beleg van Yperen in 1383; zie <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, het Oude Nederl. Lied II, bl. 1525&#8211;1825; <span class="smallcaps">Dr. J. van Vloten</span>, Nederlandsche Geschiedzangen.
+
+</p>
+<p>Tot welk een dorren, proza&iuml;schen stijl het historische lied zinken kan, toont ons het volgende:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Napoleon, waar zijt gij gebleven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Napoleon, waar is uwe tijd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Eertijds was ge keizer van Gen&egrave;ve,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar ge nu op een eiland zijt (<i>bis</i>); enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie voor den volledige tekst de Graafschapsbode 16 Maart 1907; Driem. Bladen VII, bl. 62.
+
+</p>
+<p>Maar nog dient gewezen op de groote rubriek van het <b>feestlied</b>, dat het geheele natuurlijke en kerkelijke jaar doorloopt, en van af Sint Maarten (11 November) tot Sint Maarten de feestgetijden
+met blijden jubel of droeve klage begeleidt. Ik heb deze liederen reeds besproken in het hoofdstuk over de Volksfeesten (I,
+bl. 99&#8211;209) en wensch dus nog slechts aan het volgende te herinneren. Al de zoogenaamde natuurliederen, winterliederen, zomerliederen,
+meiliederen enz. zijn feestliederen in den waren zin des woords en geven de stemming op het natuurfeest weer. Wel bewegen
+zich deze liederen somtijds in een bijzondere richting; zoo zijn b.v. de meiliederen dikwijls &ograve;f minneliederen &ograve;f geestelijke
+liederen ter eere van Maria (I, bl. 190).
+
+</p>
+<p>Hiermee heb ik tevens mijn meening geuit omtrent den aard van het <b>geestelijke lied</b>, de laatste groep van het volkslied. De kerstliederen, nieuwjaarsliederen, Driekoningenliederen, passieliederen, <a id="d0e23863"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23863">237</a>]</span>paasch- en pinksterliederen enz., en voor een overgroot deel de Marialiederen en de liederen ter eere van andere heiligen,
+zijn feestliederen. En deze feestliederen, wier kader heel wat ruimheid bood&#8212;men denke aan de reeks geestelijke liederen,
+die de <i>Vlucht naar Egypte</i> behandelen, eigenlijk kerstliederen&#8212;waren of wel zuiver lyrisch, of episch-dramatisch. Men ziet het: een strenge afscheiding
+van het wereldlijke lied is niet door te zetten. Ook wat de melodie&euml;n betreft, schijnt er wisselwerking geweest te zijn; het
+geestelijk lied leende zijn wijzen en ontleende die ook weer op zijn beurt aan het wereldlijke. Trouwens hierin vond men niets
+stootends of oneerbiedigs, omdat in die dagen de tegenstelling van gewijd en profaan niet bestond, als tegenwoordig veelal
+het geval is. Hetzelfde geldt voor het <span class="letterspaced">kerkelijke lied</span>, doorgaans feesthymne, maar toch ook volkslied, in zoover het daadwerkelijk uit het volk, of althans uit den volksgeest is
+voortgesproten. Imposante kerkelijke liederen als het <i>Dies Irae</i> en het <i>Stabat Mater</i> stoelen beslist op den volksgeest en behooren tot de schoonste loten van de Middeleeuwsche volkspo&euml;zie.
+
+</p>
+<p>Maar het geestelijk lied kan ook uiting geven aan het gevoel van een enkeling, kan uitzingen diens lof en dank, of vertolken
+diens hoop en berouw: en zoo ontstaan de roerende liederen der &#8220;Minnende ziel&#8221;, de &#8220;Zieleklachten&#8221; enz., die zich wellicht
+hebben ontwikkeld uit geestelijke verzuchtingen als deze:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Maria, Gods Moeder, reine Maagd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al onze nood zij U geklaagd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Deze individu&euml;ele liederen kunnen echter ook zijn van paraenetischen aard, en dus beschouwingen behelzen over de Vier Uitertersten
+e.d.
+
+</p>
+<p>Zijn dramatisch element ontleent het geestelijk lied meestal aan het feit, dat het stoelt op de dramatische vertooningen in
+de kerken, met name tusschen Kerstmis en Driekoningen; zie hierover vooral de beschouwingen van <span class="smallcaps">Knuttel</span> in zijn uitnemend werk <a id="d0e23891"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23891">238</a>]</span>over het Geestelijk Lied enz., bl. 88 vlg.; <span class="smallcaps">Kronenburg</span>, Maria&#700;s heerlijkheid V, bl. 434 vlg.
+
+</p>
+<p>Hier volge een Kerstlied en een Driekoningenlied, schaarsche resten van vroegere weelde en overvloed.
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-238.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="691"></div><p>
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-239.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="279"></div><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wilt uit u-wen slaap op-sprin-gen, En ver-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>blij-den ons al-len ge-lijk. Hier is ons een kin-de-ken ge-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>bo-ren Van Ma-ri&#8212;a, die uit-ver-ko-ren. Brengt de
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>bood-schap in &#700;t o-pen-baar Al met de-zen nieu-we-jaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Op ee-nen Drij-ko-nin-gen a-vond En op
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>ee-nen Drij-ko-nin-gen dag, Dan von-den wij Ma-
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>ri-a Mag-da-le-na Al op Heer Je-zus&#700; graf.
+<a id="d0e23923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23923">239</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sta-get op, Ma-ri-a Mag-da-le-na, Sta-get
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>op van de bit-te-re dood, Uw zon-de-kens zijn
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>al-le ver-ge-ven Al wa-ren zij nog zoo groot.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een overoud passielied, in Hollandsch Limburg en in Belgi&euml; bekend, begint met deze strofe:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier is &#700;t begin van &#700;t bitter lijden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van Onzen Heer Gebenedijde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die ons van zonden heeft verlost,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat heeft Zijn dierbaar bloed gekost.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het oude paaschlied: &#8220;Christus is opghestanden, Al van der martelijen allen&#8221; enz. heeft menige verandering ondergaan. In het
+Spaansch leger v&oacute;or Haarlem (1573) werd het geparodieerd als:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>te Haarlem is een buit voorhanden;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>terwijl van het paaschvuur gezongen werd:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>t&#700; avond zullen wij vuren branden.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Als hedendaagschen vorm geven de Driem. Bladen XIII, bl. 51:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Al van de Joden hun handen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dus willen we allen vroolijk zijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Christus zal onze Verlosser zijn, Halleluja!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e23966"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23966">240</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Was Christus niet verrezen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Alom met Zijn goddelijk Wezen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij waren gebleven in grooten nood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wij moesten allen sterven den eeuwigen dood, Halleluja!
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Christus voer ter hellen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Om daarin vrede te stellen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die in de duisternisse zeer lagen bezwaard,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>God heeft ze met Zijn eeuwige licht verklaard, Halleluja! enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een afzonderlijke vermelding verdienen nog de <span class="letterspaced">bedevaartliedjes</span>, die buiten het feestjaar staan en ten deele verhalend, ten deele lyrisch van aard zijn. Het refrein van een algemeen verspreid
+bedevaartsliedje luidt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En zouden wij dan niet vroolijk zijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De hemel is de onze,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En was de hemel de onze niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan waren wij zoo vroolijk niet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De hemel is de onze.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ten slotte volge hier het <i>Lied van den Boom</i>, dat door sommigen als een danslied beschouwd wordt, omdat men het wel eens in een rondedans om een boom zingt.
+
+</p>
+<p>Men vindt dit lied in Holland, Friesland, Limburg, Vlaanderen, echter met tallooze varianten, vooral aan het einde, waartoe
+de eigenaardige vorm en gang van het lied zonder twijfel aanleiding gaf. Ik geef hier de lezing van Heist-op-den-Berg, die
+ik voor de meest oorspronkelijke houd.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In mijnen hof daar staat eenen boom
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n schoonen boom,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n liefelijken boom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Refrein:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De boom staat in zijne eerde,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Vol van weerde,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En hij groeit zoo schoon!</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e24023"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24023">241</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Aan dezen boom daar komt er eenen tak,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n schoonen tak,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n liefelij ken tak.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De tak komt van den boom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Aan dezen tak daar komt er dan een blad,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n schoonen blad,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n liefelijken blad.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Het blad komt van den tak,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De tak komt van den boom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En aan dat blad daar komt er dan een bloem.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n schoone bloem,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n liefelijke bloem.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De bloem komt van het blad,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Het blad komt van den tak,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De tak komt van den boom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En aan die bloem daar komt er eene vrucht.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n schoone vrucht,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo&#700;n liefelijke vrucht.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De vrucht komt van de bloem,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Enz., enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ik beschouw dit lied als een <i>kerstlied</i>. Waartoe hier met <span class="smallcaps">Van Duyse</span> e.a. allerlei Germaansche boschvereering te hulp roepen, waartoe vooral met <span class="smallcaps">Pol de Mont</span> (Nederlandsch Museum III, 2, bl. 217 vlg.) den wereldboom <i>Ygdrasil</i> uit de Noorsche mythologie er bij halen, wanneer de verklaring toch voor de hand ligt? En die is, dat wij hier met den boom
+van Jesse te doen hebben. Zelfs <a id="d0e24094"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24094">242</a>]</span>luidt te Deerlijk en elders het slot&#8212;dat ik echter niet voor oorspronkelijk houd&#8212;:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>En op dien tak daar staat een nest, enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En in dien nest daar lag een ei, enz.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En in dat ei daar zat een kind,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een goddelijk kind,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een kind dat ons verlossen zal,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat ons verlossen zal.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Werd Christus niet aangeduid als de spruit en de bloem uit den wortel van Jesse? En zingt <i>Venantius Fortunatus</i> niet in zijn kersthymne: &#8220;De wortel van Jesse heeft gebloeid en de spruit heeft vrucht gedragen?&#8221; Het was immers een lievelingsbeeld
+der geestelijke po&euml;zie in de Middeleeuwen, Maria en Christus voor te stellen als de bloem en de vrucht uit den wortel van
+Jesse. En mocht iemand dit alles onvoldoende lijken, dan verwijs ik nog naar de veelvuldige ikonografische voorstellingen:
+een boom schiet op uit den slapenden Jesse, met reuzenbloemen aan de twijgen. Op en in die bloemen zitten rechts en links
+koningen en op den top troont Maria met het Jezuskind.
+
+</p>
+<p>Op weinig uitzonderingen na wordt door het volk tegenwoordig weinig meer gedicht en gezongen. De zanglust, die vroeger levensbehoefte
+scheen, is verslapt. Hoe kan in dezen tijd het volk ook zingen? Nu de po&euml;zie hoe langer hoe meer uit het volksleven terugwijkt,
+nu de ziellooze machine vervaardigt het eertijds bezielde werk, waarin de man-uit-het-volk een stuk van zijn ziel, zijn gemoedsleven,
+een stuk van zijn eigen-ik legde? Slechts daar, waar gemeenschappelijke handarbeid de menschen nog vereenigt, klinkt het rhytmische
+volkslied als eertijds: bij het maaien, het bezembinden, het stroovlechten, het tabaksbewerken, het steenhouwen, het kuipersbedrijf.
+Vooral echter, waar stille huiselijkheid en gezelligheid woont, hoort men des avonds bij het knappende haardvuur of op <a id="d0e24116"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24116">243</a>]</span>de bank v&oacute;or de woning of onder de dorpslinde nog het aloude gezang. Ook het volksfeest, voor zoover de moderne kultuur dit
+niet door en door verdorven heeft, de bruiloft en de kermisviering worden nog wel door het lied opgevroolijkt.
+
+</p>
+<p>Daar zijn tijden geweest, waarin het karakter van het <span class="letterspaced">geheele</span> volk zich weerspiegelde in het volkslied; en ons Nederlandsche volkslied kan de vergelijking doorstaan. Het kende niet de
+hartstochtelijkheid der Italiaansche, de waardigheid van de Spaansche, de sierlijke gratie van de Fransche liederen; maar
+in diepte van gevoel werd het nauwelijks ge&euml;venaard. Natuurlijk kwamen ook hier de rasverschillen tot uiting, en kwam het
+b.v. door den beweeglijken, meer emotioneelen Keltisch-Frankischen geest beter tot zijn recht.
+
+</p>
+<p>Maar nu....de bovenkultuur heeft de kunst grootendeels aan het volk ontnomen en voor een &eacute;lite van begenadigde kunstenaars
+gemonopoliseerd. De middelklasse wordt meer en meer uitgeschakeld, en waar in onze landen de kultuur het hoogst stijgt, wordt
+de klove tusschen hoogere en lagere standen steeds dieper. Daar zingt het volk geen volkslied meer, maar bauwt in drenzige
+deunen de aan flarden gescheurde opera-melodie&euml;n na met schunnige variaties. En al mag nu de tegenwoordige toestand in wat
+te schrille kleur geteekend zijn in <span class="smallcaps">H. F. Wirth&#700;s</span> dissertatie: <span lang="de">Der Untergang des Niederl&auml;ndischen Volksliedes</span> (Haag 1911), het in-droevige van den toestand kunnen wij ons niet ontveinzen.
+
+</p>
+<p>Dankbaar zeer zeker zijn wij de hedendaagsche dichters in den volkstoon: <span class="smallcaps">Heve, Dautzenberg, Ren&eacute; de Clerq, Rodenbach</span>; dankbaar aan degenen, die werkten tot herleving, althans der waardeering van wereldlijk of geestelijk lied: <span class="smallcaps">Hofmann V. Fallersleben, Van Duyse, Bols, Kalff, Knuttel, Coers, Roes</span>, en aan de vele andere wakkere voormannen, die door woord en aktie,&#8212;ik denk aan het volksorgel&#8212;den gezonden volkszang trachten
+te bevorderen. Maar toch vrees ik, dat deze kunstmatige poging op den duur den ondergang van het volkslied niet zal tegenhouden.
+Wij leven te ver van de natuur. Wereld en menschen zijn anders <a id="d0e24139"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24139">244</a>]</span>geworden, daarom moet het volkslied sterven. Als een schichtig ree van uit het struikgewas tuurt nog hier of daar een kind
+der volksmuze met zijn sprookjesoogen in een wonderlijk-vervormde kultuurwereld, vol rook, rumoer en onrust. Het volkslied
+vlucht voor de schrille stoomfluit, als de elven voor het gelui der klokken.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e24141">
+<h3 class="normal">IV. Bouwkunst en dekoratieve kunst.</h3>
+<p>Terwijl de kultuurkunst vooral tot uiting komt in het bouwen van kerken, torens, raadhuizen enz., spreekt de intieme volkskunst
+het meest uit de woon- en bedrijfshuizen. De <b>volksbouwkunst</b> geeft een eigen kenmerk aan stad en land en volk: na eeuwen zelfs vertolkt zij ons den kunstzin van dat volk niet alleen,
+maar ook zijn geschiedenis, gebruiken, zeden en gewoonten, zijn welvaart, zijn geloof. Maar voorheen, meer dan thans, was
+de bouwkunst een stille opvoedende kracht, omdat duizenden handen en hoofden in haar dienst voortdurend werkzaam waren, op
+wie zij terugwerkende kracht kon uitoefenen. &#8220;Onder dien stillen drang worden de samenstellingen ongezochter, eenvoudiger,
+doelmatiger, degelijker, wordt alles typischer en expressiever, wordt de hand vaardiger en het oog gevoeliger en minder spoedig
+voldaan. Z&oacute;o inwerkend op tal van ambachten werkt de bouwkunst in en door dit alles terug op het gebied der kunstnijverheid
+en daardoor weder op het zoo uitgestrekte gebied der nijverheid&#8221;: <span class="smallcaps">C. H. Peters</span>, Oud-Groninger kunst, in de Gron. Volksalman. 1896, bl. 128.
+
+</p>
+<p>Ten tijde, dat de persoonlijkheid, en met haar de persoonlijke kunstuiting, meer tot haar recht kwam,&#8212;toen ook de kleine burger
+of handwerksman iets voor zijn woonstede voelde en die opsierde naar vermogen, sprak uit <b>stad</b> en <b>stadswoning</b>, uit de woon- en bedrijfshuizen inderdaad voor een groot deel het karakter hunner bewoners. Maar uit die periode van persoonlijke
+en zelfstandige kunst hebben slechts schaarsche overblijfsels ons bereikt. &#8220;Eerst met het laatst der XV<sup>e</sup> en het begin der XVI<sup>e</sup> eeuw begint onze erfenis, maar het is eene erfenis slechts van een gevel <a id="d0e24166"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24166">245</a>]</span>hier, een schouw daar, eene deur of zoldering elders; een nog uit- en inwendig intakt gebleven middeleeuwsch woonhuis bezitten
+wij nergens&#8221;, schrijft weer de Rijksarchitekt <span class="smallcaps">C. H. Peters</span> in zijn voortreffelijk werk: De Nederlandsche Stedenbouw (Leiden 1910), II, bl. 380. En dit is niet te verwonderen. Ekonomische
+redenen hebben hiertoe geleid. Groeide een woonbuurt, een dorp, een marktplaats uit tot een stad, dan verdween m&egrave;t die ontwikkeling
+ook het landbouwbedrijf en de hoeve, om voor een koopmans- en bedrijfshuis de plaats vrij te laten. In de omwalde, bepoorte
+en omgrachte marktplaats was geen ruimte voor vrij liggende hoeven of een uitgestrekt erf, maar slechts voor kleine woningen
+met ziend dak. Met het klimmen van de welvaart verdichtten zich echter ook de houten huizen, drongen op in rij en gelid en
+zochten door verbouwen in de ruimte, wat zij beganegronds moesten missen. En zoo ontstond hetgeen ons oog in oude steden of
+stadsdeelen zoo aantrekt: die ongewild mooie huizenreeksen, alle eertijds in hout gebouwd, met hun sierlijke lijnen en met
+de welgevormde bochten, die ons vaak nog resten. Zoo ontstonden die verrassende straateffekten, ook na het verdwijnen der
+houten woonhuizen veelal nog bewaard, en zoo sterk kontrasteerend met den modernen slatuin-vorm. Van sierlijke Nederlandsche
+huizengroepen en straatgezichten leeft ook nog de herinnering in oude teekeningen uit de XVI<sup>e</sup>, XVII<sup>e</sup> en XVIII<sup>e</sup> eeuw, toen van dien houtbouw nog een gedeelte over was; zoo b.v. van de markt en het raadhuis te &#700;s Hertogenbosch, de markt
+te Middelburg, straten uit Maastricht (b.v. de Tongersche straat ten jare 1669), Den Bosch, Amsterdam, Delft, Dordrecht, Alkmaar,
+Enkhuizen, Brussel, Gent, Brugge enz.
+
+</p>
+<p>Met het verdwijnen van den houtbouw, tengevolge van branden, van stadskeuren en van andere, ekonomische redenen, werd deze
+zeer eigenaardige periode door den steenen huizenbouw opgevolgd. Maar ook het Middeleeuwsche steenenhuis verdween en werd
+vervangen door kostbaarder en rijker konstruktie.
+
+</p>
+<p>Maar de eenvoud en soberte verdween en de gemeenschapszin <a id="d0e24184"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24184">246</a>]</span>werd losser. Tot de XV<sup>e</sup> eeuw voelde men zich &eacute;en met de burgers van zijn stad, was men met het wel en wee der stad op het nauwste verbonden, beschouwde
+men haar belangen, haar trots, haar fierheid als de zijne. En zoo verklaart men het feit, dat de burgers in dien tijd hoogst
+eenvoudig leefden en bouwden voor zichzelf, maar zoo ruim mogelijk bijdroegen tot het bouwen van een ruimer en sierlijker
+raadhuis of Godshuis <i>hunner</i> stad. Met de XVI<sup>e</sup> eeuw werd men behalve poorter ook lid van het gewest, waardoor de betrekking van poorter tot stad losser werd. &#8220;De Stadspoorten,
+v&oacute;&oacute;rheen angstig gesloten, openen zich nu meer en spoediger ter opname van <i>nieuwe</i> elementen, van <i>nieuwe</i> bedrijven; met de grootte der Steden breidde zich ook het gemeenschapsbegrip uit; en toen met de Reformacie ook de &#700;leer
+der goede werken&#700; en de zorg voor het hiernamaals zich minder naar buiten uitte, verminderde onder den invloed der welvaart
+langzamerhand ook de vroegere eenvoud&#8221;: <span class="smallcaps">C. M. Peters</span>, t.a.p. bl. 392; vgl. Oud-Groningerland (&#700;s Gravenhage 1912), bl. 150 vlg.; <span class="smallcaps">A. W. Weismann</span>, Geschiedenis der Nederlandsche Bouwkunst (Amsterdam 1912); <span class="smallcaps">A. J. Kropholler</span>, in De Beiaard I, 1, bl. 114 vlg.
+
+</p>
+<p>Voortaan besteedde men dus meer aan de eigen woning, en de wooneenvoud maakte niet zelden plaats voor woonvertoon; en met
+de steeds wisselende stijlen verdwenen de overblijfselen van het vroegere woon- en bedrijfshuis, terwijl de verjongingskuur
+een steeds sneller stap aannam.
+
+</p>
+<p>De <i>aard</i> van de woonbuurt, waaruit de stad zich ontwikkelde, bepaalt natuurlijk in aanzienlijke mate den aard en aanleg der stad en
+den bouwvorm van het woonhuis. De steden zijn immers niet gesticht in bepaalden vorm op last harer eerste bewoners, maar gegroeid
+uit het mettertijd omwalde, omgrachte en bepoorte dorp. Uit de visschersbuurt op een gunstig gedekte plaats in een rivierbocht,
+of rond een inham, of bij den mond van een riviertak ontwikkelde zich het visschersdorp en de visschersstad: Amsterdam, <a id="d0e24217"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24217">247</a>]</span>Dordrecht, Kampen, Rotterdam. Waar de rivier zich verbreed had tot zeearm of zeeboezem, die tot veilige ligplaats dienden,
+vormden zich de havensteden: Antwerpen, Blokzijl, Harderwijk, Stavoren, Vlissingen. En hoe belangrijk deze ligging voor de
+stadsvorming geacht werd, blijkt wel het duidelijkst uit den faktor der taal. Immers uit het Latijnsche <i>portus</i> &#8220;haven, stapelplaats&#8221; ontwikkelde zich het Middelnederlandsche woord <i>poort</i> &#8220;stad&#8221;, vanwaar de burger den naam van <i>poorter</i> droeg. Ook d&aacute;ar vormde zich aldra een stad, waar een rivier ophield bevaarbaar te zijn: Leuven, Brussel, Yperen; en eveneens,
+waar twee rivieren samenvloeiden: Gent, Mechelen. Bij smalle rivieren werden de beide tegen elkaar gelegen oevers bezet: Gouda,
+Leiden, Utrecht. Uit kringdorpen ontwikkelden zich Bolsward, Dokkum, Leeuwarden met hun heuvelachtige op- en afloopende straten.
+Sterk verraden hun oorspronkelijken vorm: Middelburg, rond den burcht tegen de Noormannen, en Oldenzaal, rond de eerste Christenkerk,
+met hun straalsgewijze loopende straten. Het komdorp met zijn brink, dien men zoo mogelijk als marktruimte gebruikte, vinden
+wij terug in steden als Assen, Deventer, Groningen, Harderwijk, Steenwijk. Het streekdorp spreekt uit Amersfoort, Kuilenburg,
+Wageningen, Edam, Sittard, Vianen, Monnikendam. Het centrum van een dorp was ook vaak een kasteel, buiten welks omgrachting
+lijfeigenen, visschers, landbouwers en nijveren bescherming zochten; hieruit ontwikkelden zich de kasteelsteden met hun sprekend
+vast plan van aanleg: Gent, Brugge, Rijssel, Brussel, Haarlem, den Haag, Montfoort, Gorinchem, Sint-Maartensdijk.
+
+</p>
+<p>Wat nu de ontwikkeling der afzonderlijke woningen betreft, diene het volgende. De <span class="letterspaced">hoeve</span> ontwikkelde zich uit de hut (I, bl. 32), in woudstreken nagenoeg cirkelvormig en gebouwd uit twijgen, leem en stroo, in heidestreken
+uit dennenstammen met plaggenbekleeding, langs de kust uit palen in den kleigrond geheid. Deze hut in haar drie genoemde typen:
+leemenhut, plaggenhut en paalhut bestaat n&ograve;g. De leemenhut doet dienst als nood-, vlucht- en berghut; de plaggenhut als woning
+op de heide; de paalhut als visscherswoning, b.v. op Marken of te Volendam. <a id="d0e24233"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24233">248</a>]</span>Uit de hut ontstond mede de arbeiderswoning te platten lande.
+
+</p>
+<p>Uit visscherswoning en hoeve ontwikkelde zich de <span class="letterspaced">privaatwoning</span> in de steden: voor- en achterwand worden opgetrokken ter volle dakhoogte en het stolpdak verandert in een schilddak. Zoo
+is de binnenruimte grooter geworden, en in de beide opgaande eindwanden, gevels genoemd, plaats verkregen tot het maken van
+zooveel openingen, als het bedrijf maar vraagt. Want het bedrijfshuis en eveneens het koopmanshuis vorderen gebiedend meer
+ruimte en meer licht. Maar over het algemeen bleef aanvankelijk de huisbouw aan de eenvoudige, karakteristieke samenstelling
+der hoeve getrouw. Een verdieping wordt echter eveneens noodzakelijk; en zoo wordt het stolphuis met zijn windopen dak vervangen
+door een huis met een verdieping, doorgaande over de volle huisbreedte en -diepte. En wat het schilderachtig effekt van deze,
+uit redenen van ekonomischen aard voortgesproten, verbouwing zoozeer verhoogde: waar de stoep- of straatbreedte zulks toeliet,
+werd niet zelden de verdieping vier tot zes voet overgebouwd. Dit gedeelte werd dan gesteund door stijlen; en zoo ontstond
+een kleine, vooral bij hoekhuizen gewilde galerij. Ook noodigden deze huizen uiteraard uit tot zaag-, steek- of beeldhouwwerk,
+waardoor het straateffekt belangrijk werd verhoogd. Het huis droeg geen nummer: het ware noodeloos. Elk huis toch, hoezeer
+ook samenwerkend tot gemeenschappelijk effekt, stond op zich, vormde een eenheid op zich. Het deed zijn best gezien te worden,
+zegt <span class="smallcaps">Peters</span>, door opschrift of uithangbord, het had iets eigenaardigs, iets karakteristieks, iets leuks, in topgevel, in uit- of terugbouw,
+in spelend behandeld dak of anderszins. Daar is in den houtbouw zooveel diepte, kleur, schaduw en tegenstelling!
+
+</p>
+<p>Maar volkskunde is de wetenschap van het heden. Wat bleef dan van deze ongezochte glorie in onze volkskultuur? Helaas, terwijl
+de houtbouw nog gevonden wordt te Bayeux, Caen, Goslar, Hildesheim, N&uuml;rnberg, Hamburg, Lisieux, of ook in Engeland, is hij
+in ons land zoo goed als verdwenen.
+<a id="d0e24245"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24245">249</a>]</span></p>
+<p>Ook in de steden van Vlaanderen en Brabant resten misschien nog slechts een tiental houten gevels. De houtbouw leeft hoofdzakelijk
+nog slechts voort in onze molens, die het schilderachtig effekt van het landschap in zoo ruime mate verhoogen, in hoeven,
+schuren en verder in ondergeschikt gedoe.
+
+</p>
+<p>Plat, arm en nuchter zijn de meeste baksteengevels, vergeleken bij de houten. Reeds in de XII<sup>e</sup> eeuw waren er in de handelsstad Utrecht enkele steenen huizen of stinsen. In de XIII<sup>e</sup> eeuw worden de huizen grooter en hooger en de voorgevel wordt rijker behandeld. Tegen het midden der XVI<sup>e</sup> eeuw wordt op het steenen huis de Renaissancestijl toegepast, die de Middeleeuwsche kunst vervangt. Maar van de bedrijfs-
+en winkelhuizen begon de steenbouw eerst boven den puibalk; van het houten huis hield men dus de onderpui. De behandeling
+was zeer uiteenloopend, maar toch kan men voor sommige steden van een vrij &eacute;envormig type spreken. Zoo werd Amsterdam in de
+XVII<sup>e</sup> eeuw gekenmerkt door zijn pilastergevels, Deventer door zijn eigenaardige baksteenen topgevels, Dordrecht door zijn karakteristieke
+boogvulling, Enkhuizen door zijn leuke baksteenen bedrijfshuisjes, Groningen door zijn gevels met elegante toppen, Haarlem
+door zijn gevels met voorspringende puntbogen boven de vensters, Delft en Den Haag door zijn schilderachtig overluifelde stoepen.
+Gelderland heeft nog menige fraaie gevels bewaard, met name Zutfen. Ook hier zijn, evenals te Deventer, vooral de topgeveltjes,
+in ogiefvorm bewerkt, zeer eigenaardig. Daar wij echter slechts met een d&eacute;tail-speling, en niet met een eigen konstruktief
+denkbeeld te doen hebben, gaat het kwalijk aan, met den Heer <span class="smallcaps">C. L. van Balen</span> van een afzonderlijken, Oudgelderschen, of Geldersch-Duitschen bouwstijl te spreken. Toch heeft de Heer van Balen een dankwaardig
+werk verricht, door van de monumenten van den ouden steenbouw in en om het Geldersch gebied foto&#700;s te nemen of schetsjes te
+maken; zoo b.v. van huizen te Zutfen, Leesten (gem. Warnsveld), Bronkhorst, Voorst, Loenen (Veluwe), Lochem, Doesburg, Middachten,
+Doetichem, &#700;s Heerenberg, Amersfoort, <a id="d0e24265"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24265">250</a>]</span>Culemborg, Tiel, Zevenaar, Huissen enz. Dit type wordt ook vertegenwoordigd in de provincie Limburg, niet het minst door het
+bekende &#8220;huis Schreurs&#8221; in de Groote Kerkstraat te Venloo. Vooral de geveldriehoek met zijn beide &eacute;tages en forschen top wekt
+bewondering. De beide oude gevels van het Weeshuis, vlak tegenover de St. Martinuskerk, steken echter het &#8220;huis Scheurs&#8221; naar
+de kroon. Merkwaardige gevels in dezen trant vindt men verder nog te Roermond en in het Noorden der provincie.
+
+</p>
+<p>De steenbouw ging steeds mee met de mode van den dag. In de XVIII<sup>e</sup> eeuw verschijnt de klassieke gevel met zijn doorgaande pilasters en groot fronton; en dan volgt de deftige, rustige, vlakke
+gevel, die slechts uitmunt door goede proportie; tot tegen het einde dier eeuw &#8220;de karakterlooze gevel, meestal weinig meer
+dan een brok muur met eenige lichtgaten en een deurgat, de geschiedenis van den woon- en bedrijfsgevel en van het woonhuis
+komt besluiten&#8221;. Aldus eindigde de stadswoning in de eerste helft XIX<sup>e</sup> eeuw &#8220;zoo karakterloos mogelijk en zelfs armer ... dan hij acht of meer eeuwen vroeger begonnen was&#8221;: <span class="smallcaps">C. M. Peters</span>, De Nederlandsche Stedenbouw. De Stad met hare kerken enz., bl. 438; zie verder Gelre VII; Limburg&#700;s Jaarboek XI, bl. 65,
+153; XII, bl. 154; XIV, bl. 43; Bouwkundig Tijdschrift 1904.
+
+</p>
+<p>Wat van den steenbouw voor Noord-Nederland geldt, is ook van toepassing op Belgi&euml;, echter met dit verschil, dat het zuiden
+er zijn stempel op drukt. Terwijl de huisbouw in Holland doorgaans netter is, meer afgewerkt, beter beschilderd, is daarginds
+alles minder verzorgd, maar ook luchter en ruimer. De natuur is milder, de woning dient dus iets minder als toevluchtsoord.
+Wat in Belgi&euml; zoowel als in Holland van dezen huizenbouw rest, heeft waarde voor het heden, in zoover het nog een re&euml;ele plaats
+in het kultuurleven inneemt, dient ter berging en verfraaiing, wordt verbouwd en bebouwd&#8212;evenals sprookje, sage en volkslied,
+die immers gemeengoed werden&#8212;en blijft inwerken op de geboorte van nieuwe kunstvormen. Het aantal partikuliere gebouwen, die
+behouden <a id="d0e24280"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24280">251</a>]</span>bleven, is vrij groot; ik gaf boven reeds eenige voorbeelden van den &#8220;Gelderschen&#8221; bouwtrant. Van openbare gebouwen vermeld
+ik de Waag te Enkhuizen, Alkmaar, Haarlem en Nijmegen; het St. Jansgasthuis te Hoorn; de Kanselarij te Leeuwarden; de Vleeschhal
+en het Oude Mannenhuis te Haarlem; het Stadhuis te Gent, Yperen, Franeker en Leiden (XVI<sup>e</sup> en XVII<sup>e</sup> eeuw). Zie Volksalman. tot Nut van het Algemeen 1872, bl. 173; 1868, bl. 184; 1867, bl. 184; en verder vooral <span class="smallcaps">Mr. S. Muller</span>, Oude huizen te Utrecht (Utrecht 1911); <span class="smallcaps">J. Bried&eacute;</span>, Oude huizen van Rotterdam (Rotterdam 1915); <span class="smallcaps">J. Craandijk</span>, De Haarlemsche Hofjes (Haarlem 1914).
+
+</p>
+<p>Zoo biedt het stadsbeeld van thans een bonte mengeling van bouw- en kunstvormen: het kunstminnend verleden reikt de hand aan
+het doorgaans smakelooze heden. Toch moet men niet onbillijk zijn. Daar zijn voorbeelden van moderne straten, waar een mooi
+eenheidseffekt in de verscheidenheid verkregen werd, zoo b.v. de Amsterdamsche Vondelstraat, voor zoover <span class="smallcaps">Cuypers</span> haar aanleg in handen had. Ook bestaat er een ernstig streven bij de moderne architekten, die het rationeele, doelmatige
+der Middeleeuwen in eere willen herstellen en nieuwvormingen trachten te scheppen met de gegevens der noodzakelijkheid, met
+de hun ten dienste staande middelen te bereiken de voormalige eenheid van karakter en verwantschap van vormen, die het veelvuldige
+in huis- en straateffekt tot samenstemming dwingt en in een glorievol verleden zooveel schoons heeft gewrocht. Het is waar,
+deze hedendaagsche kunst is heel wat meer bewust dan de vroegere, en wat aldus in huis- en stedenbouw tot stand komt is eigenlijk
+geen <i>volks</i>kunst meer, geen organisch gevormde kunst, opgegroeid uit den boezem des volks. Maar zij wortelt toch in de logische beginselen
+onzer nationale volkskunst, zij kan gedragen en gesteund worden door het volk, zij spreekt tot het volk en kan het behoeden
+voor reddeloozen ondergang in den zondvloed van materialisme en wansmaak. Een verblijdend teeken is het zonder twijfel, dat
+allerwege, ook en niet in het minst in het buitenland, de behoefte gevoeld wordt <a id="d0e24305"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24305">252</a>]</span>aan de steden hun aloud artistiek karakter te hergeven; en dat, al gaat de stadsaanleg niet meer van den eenling uit, naast
+den ingenieur en den technicus, die met allerlei ekonomische en hygi&euml;nische belangen rekening hebben te houden, ook de aestheticus
+een belangrijk woord heeft mee te spreken. Zie <span class="smallcaps">Mr. Fockema Andreae</span>, De hedendaagsche stedenbouw (Utrecht 1912); <span class="smallcaps">Ch. Buls</span>, <span lang="fr">Esth&eacute;tique des villes (Bruxelles 1910)</span>; <span class="smallcaps">Camillo Sitte</span>, <span lang="de">Der St&auml;dte-Bau nach seinen k&uuml;nstlerischen Grunds&auml;tzen</span> (Leipzig 1889).
+
+</p>
+<p>Een besliste vijand van artistieken stedenbouw en straateffekt en volkskunst is de <i>huurkazerne</i>, de eigenaardige vorm, dien een komplex van woonhuizen in onze groote steden vertoont. Voor moderne dichtbevolkte steden,
+als centra van industri&euml;ele produktie op groote schaal, schijnen deze huurkazernes noodzakelijke bestanddeelen. De hygi&euml;nische
+en ekonomische bezwaren, die men tegen haar aanvoert, mogen slechts schijnbaar of althans sterk overdreven zijn,&#8212;aan de ethische
+en aesthetische beteekenis van het woonhuis, aan den kunstzin van zijn bewoners, die toch ook voor de kleine luiden de levenslasten
+draaglijker maakt, aan de liefde voor eigen huis en eigen erf geven deze kazernes den doodsteek.&#8212;Het vraagstuk der huurkazerne
+wordt uitvoerig en veelzijdig behandeld door <span class="smallcaps">Prof. L. Pohle</span>, <span lang="de">Die Wohnungsfrage</span> (Leipzig 1910) I, bl. 21 volg., 89 vlg.
+
+</p>
+<p>Beter dan in de steden komt te dezen tijde de volkskunst tot haar recht in de <b>landelijke woning</b>, hoezeer ook deze veelal het slachtoffer geworden is van moderniseering, wansmaak en kwalijk begrepen genotstreving. &#8220;De
+landsche huizekens&#8221;, zegt <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span> in zijn Landsche Woning, &#8220;&#700;t is alsof ze te dansen staan tegen de zon en &#700;t geflits dat straalt uit de kleine ruitjes, is
+als een lach die schatert over het landschap. Ze staan er zoo welgedaan, zoo rustig, eigen en vast,&#8212;meegegroeid uit den grond
+met al de omgevende dingen.&#8221;
+
+</p>
+<p>En inderdaad maken zij het leven en de blijheid uit van het <a id="d0e24343"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24343">253</a>]</span>Nederlandsche en Vlaamsche landschap: de huizekens, waar over dag de zonnegloed op neerzijgt als een zee van stroomend goud
+tusschen het groen van velden en weilanden, en waar des avonds een vredig lichtje pinkt in de stilte van een zalig-blij gezin,
+als in een godshuis....
+
+</p>
+<p>Over den bodem van geheel Groot-Nederland rijen en groepen zij zich tot gehuchten en dorpen aaneen; en de dorpen, ze liggen
+er als gezaaid: rechts en links en heinde en ver, overal ziet men kerktorens oplijnen tegen het grijs-blauw van den gezichteinder.
+Zij liggen er, evenals de huizen zelf, zonder schijn van orde of regelmaat, maar toch zoo vredig en behagelijk, en juist dit
+ongedwongene schenkt hun de grootste bekoorlijkheid, het meest eigenaardig cachet. Zij liggen er zoo samenstemmend met al
+de dingen in het rond, en die ongedwongen omlijsting, dat harmonisch geheel van huis en dorp en omringende natuur, vormt een
+der allerbelangrijkste elementen van hun bekoorlijke, ongekunstelde schoonheid. En waar de bodem het dichtst bevolkt is, waar
+dorpen en woningen samendringen als om nergens een plaatsje ledig te laten, daar dringt ook sterker &oacute;p het gevoel van levensvolheid
+en levensblijheid.
+
+</p>
+<p>Toch leeft elk dorp zijn eigen leven, dat de dorpstoren uitstraalt. En de vele en tallooze straatjes en wegjes en steegjes,
+kronkelend zonder doel, krom en planloos en hoekig, zij schijnen alle toch weer te wijzen naar &eacute;en gemeenschappelijk punt,
+een hoeve, een molen, een grooten verkeersweg. Tusschen de dorpen in doorkruisen hagen en slooten, dreven en weteringen de
+beemden en gouwen, reppen zich nijvere molens en dommelen de knotwilgen in het Hollandsche landschap. Naast eenheid ook hier
+weer verscheidenheid. Vooral de stroeve ernst der meer rechtlijnige streekdorpen kontrasteert met de innigheid der komdorpen
+en meer nog met de frivole dartelheid der groepdorpen op Frankischen bodem. Eenzaam, als het ware een leven leidend afgescheiden
+van de gemeenschap, liggen beschut door werven en grachten en half weggedoken achter dichte boomgroepen de afzonderlijke hoeven.
+<a id="d0e24349"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24349">254</a>]</span></p>
+<p>In eenheid verscheidenheid: al deze huizen en huizekens zijn gebouwd naar de sobere wetten der redelijkheid, naar de eischen
+van materiaal en bedrijf, naar de omstandigheden van plaats en ligging. Alle gehoorzamen zij aan de groote wet der harmonie
+van huis en omgeving en streven zij naar eenvoud en beperking. Zij spreken alle een klare, sobere vormenspraak, eenvoudig
+en eerlijk. Geen kracht is versnipperd, geen versiersel overtollig. En zoo vormt geen enkel landelijk huis een dissonant met
+de omgeving, een zwarte vlek op het landschap: de hoogte der muren, de lijnen van het dak, deur en venster en schoorsteen,&#8212;het
+is alles op maat, laat het oog kalm en het hart vredig, het lokt en wenscht en behaagt. Ook de groepeering van geboomte en
+bloemstruiken en groentebedden verraadt alleszins goeden smaak ... Maar toch weer verscheidenheid. De stelphoeve maakt een
+massieven, hoewel niet onvriendelijken indruk; onderbouw en dak moeten schutting bieden tegen de gure zeewinden. Aan den topgevel,
+die somwijlen een weinig naar voren springt, wordt de meeste zorg besteed. Schrille kleuren, het strandvolk eigen, treden
+ook hier aan den dag, zonder echter in &#700;t minst te ontstemmen. Vooral uit zich een krachtige voorliefde voor groen en wit.
+De houten buitenwanden van de hoeve zijn meestal frisch groen en de kozijnen, ramen en goten wit geverfd, kleuren, die met
+den rooden baksteen voortreffelijk samenklinken. Dit geldt ook voor het Westen van Friesland. In het Saksische huis voert
+het sobere, gemoedelijke den boventoon, vooral in het meest oorspronkelijke type in Twente en in het Oosten der Graafschap.
+Hier overheerscht de houtbouw, vooral de vakwerkbouw, en wel op zeer aantrekkelijke wijze. Meer kunstuiting vindt men echter
+bij de vertegenwoordigers van dit type in Zuid-Holland, Utrecht en ten deele Gelderland, die behooren tot den weiverzorgden
+baksteenbouw. Vooral in Zuid-Holland kunnen verscheiden boerderijen als waardevolle kunstuitingen gelden. De Drentsche hoeve
+is naakt als het omringende heideveld. De Frankisch-Keltische langgevelhuizen missen het blijde kleurenspel der noorderlijke
+hoeven. De <a id="d0e24352"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24352">255</a>]</span>bouworde is schriel en onverzorgd, maar met een grondtoon van gezelligheid. Ook werd ondanks de weinig kostbare hulpmiddelen
+een gunstig geheel verkregen met groote lijnen en vlakken, die in juiste overeenstemming zijn met het landschap. De &#8220;Zuid-Limburgsche
+hoeve&#8221; vertoont een volstrekt-afwijkende bouwwijze en is voor een groot deel in mergelsteen uitgevoerd. Ook vindt vakwerkbouw
+een uitgebreide toepassing, zoowel voor de binnenplaats, als voor de buitengevels, met uitzondering van het woonhuisgedeelte.
+Het uitwendige der hoeve heeft iets sombers, iets massiefs. Maar de binnenplaats is aantrekkelijk door de rijke afwisseling
+der verscheiden gebouwen met hun vele deuren en vensters.
+
+</p>
+<p>Laat ik hier ten slotte bijvoegen, dat in het zuidelijk volksgebied de steenput voor de deur, waarin de emmer rinkelt aan
+de keten, of aan het uiteinde van de wip in het frissche water daalt, het schilderachtige van de frontzijde niet weinig verhoogt.
+Zie vooral <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span>, De Landsche Woning, <i>passim</i>, en <span class="smallcaps">H. V. D. Kloot Meyburg</span>, Onze oude Boerenhuizen bl. XI vlg.
+
+</p>
+<p>Nog eenige andere dak- en gevelversieringen zijn niet onbelangrijk, en wel voor het karakter onzer <b>dekoratieve volkskunst</b>.
+
+</p>
+<p>Zeer merkwaardig vind ik de versiering van het Friesche huistype, waar de top van het dak boven de walmgaten bij voorkeur
+door zwanenfiguren wordt opgesmukt. Deze zwanen staan rug aan rug, met den hals naar boven en de koppen naar buiten gekeerd.
+Maar zij zijn vaak z&oacute;o sterk gestyleerd, dat de eigenlijke vorm is verloren gegaan. In Noord-Holland ontbreekt dikwijls alle
+versiering. Daarentegen vindt men het zwanenmotief ook in het oude gebied tusschen Stade en Buxtehude (Hannover), waar Vlamingen
+een volksplanting stichtten; en verder, overeenkomstig, in Noord-Vlaanderen.
+
+</p>
+<p>Zonder twijfel hebben wij hier te doen met een stamteeken. De zwaan dient als Friesch stamdier te worden beschouwd, evenals
+haan en paard Saksische stamdieren waren. Daarom komen haan en paardekop als gevelversiering bij Saksische huizen voor, waarvan
+een ieder zich in het land van Twente kan overtuigen. Zoo <a id="d0e24374"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24374">256</a>]</span>vind ik in het verslag van de excursie der Nederl. Anthropologische Vereeniging naar het Saksische Land in 1914, Bijblad 1915,
+bl. 24: &#8220;Op de schuur bij het huis viel allereerst de gevelversiering, de oude Saksische paardenkoppen, in het oog, die men
+nog vindt in alle streken eens door Saksers bewoond.&#8221; Veilig mag men beweren, dat karakteristiek voor de Nederlandsche dekoratieve
+volkskunst is het feit, dat zij deze stamdieren: zwaan, haan en paard&#8212;oorspronkelijk dierfetissen, ter afweer aangebracht&#8212;tot
+architektonische motieven heeft weten te vervormen. Men zie in verband hiermee Deel I, bl. 177, waar ik haan en zwaan op den
+palmpaasch besproken heb. De Katholieken brengen op de gevels hunner huizen gaarne een kruis aan, een kruis op een hart, of
+de letters I H S: een verkorting van den naam <i>Jezus</i> in Grieksche letters, naderhand verklaard als <i lang="la">Jesus Hominum Salvator</i>, bij ons: <i>Jezus Heere Saligmaker</i>, <i>Jezus Heilige Sakramenten</i>, of iets dergelijks. In dezen vorm vinden wij het woord op de Romeinsche munten van Christelijke keizers.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 271px"><img border="0" src="images/p250-1.png" alt="" width="271" height="293"></div><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 272px"><img border="0" src="images/p250-2.png" alt="" width="272" height="302"></div><p>
+
+
+</p>
+<p>Als <i>bouw</i>materiaal voor huisgevels heeft het hout afgedaan, en daarmede zijn grootste beteekenis in de bouwkunst van het heden verloren.
+Het heeft nog waarde in de dekoratieve kunst en kleinkunst, maar ook hier nog slechts sporadisch. Men maakt zijn eigen meubels
+niet meer, wat men nog snijdt zijn kistjes, klompen, plankjes enz. Alleen de schipper en visscher is tot tijdverdrijf bij
+windstilte nog houtsnijder. De aloude houtsnijkunst&#8212;volkskunst van de verdwijnende <a id="d0e24399"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24399">257</a>]</span>soort&#8212;leeft nog b.v. op Terschelling, waar &#700;s winters de voorvaderlijke stoven en bankjes gemaakt worden. Met een ruw mes
+snijdt men een oud, overgeleverd type van versiering, waarin dieren- en plantenmotieven.
+
+</p>
+<p>Daarentegen is de handel in houtsnijwerk, zooals die op enkele plaatsen wordt gedreven, b.v. te Hindeloopen, voor het meerendeel
+een handel in <i>curiosa</i> en niet voor eigen gebruik bestemd.
+
+</p>
+<p>Treden wij nu de woning binnen. Een gang is veelal afwezig, is in alle geval van later datum. Wij zagen reeds, dat de keuken
+een der voornaamste vertrekken uitmaakt. De <span class="letterspaced">vloer</span> is zelden van leem, meestal van witte keitjes, waarin met zwarte keitjes figuren zijn gevormd, en wel in het oostelijk en
+in geheel het zuidelijk volksgebied. Somtijds vindt men ook blauwe plavuizen, waarover de boerin zand strooit, vaak in sierlijke
+figuren.
+
+</p>
+<p>De ruime, ouderwetsche schoorsteen boven den oorspronkelijk vrij liggenden <span class="letterspaced">haard</span>, de aloude offerstede, is inderdaad het middelpunt van het huiselijk leven &egrave;n op het land, &egrave;n waar hij in burgerfamilies
+nog de plaats bekleedt, die hem toekomt. De breede vleugels zijn bemetseld met blauw-gekleurde tegeltjes van Delftsch aardewerk,
+met Bijbelsche of profane tafereelen, of ook gewone landschappen met molens en bruggen, visschers, zeilende schepen, bloemen
+of dieren. Men vindt deze tegelsteentjes ook nog wel elders, b.v. in zijvertrekjes, maar steeds zeldzamer. Waar deze oude
+haard nog bestaat, daar kan men dwars door de schouw zien in de ruime, roetige pijp, waar vleesch en worsten te rooken hangen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Boven in de schouwe
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar hangen de worsten aan touwen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De schouw is de koker der geestenwereld. Aan de haal, welke zulk een voorname rol speelt in het dagelijksche leven (I, bl.
+35, 257 vlg.), hangt de ketelhaak met den grooten ketel. Om den schoorsteenmantel, die een reusachtige ruimte omspant, loopt
+het <a id="d0e24423"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24423">258</a>]</span>schoorsteenkleedje van gebloemd katoen, dicht geplooid. Daarboven heeft de huisvrouw haar schatten aan tin en aan blauw aardewerk
+uitgestald. Het zijn de tinnen familieborden, die van vader op zoon overgaan. Men vindt er ook pronkappels, tabakspot, pijpen
+en, niet te vergeten, de tinnen of koperen koffiekan, slank van vorm,&#8212;&#8220;fier als een koffiepot&#8221;, zegt de Vlaming. Boven den
+schoorsteenmantel staat of hangt in Katholieke streken een kruisbeeld, veelal met gewijde palm, zoowel op het land als in
+steedsche huiskamers. Vgl. <span class="smallcaps">Schotel</span>, Zeden en gebruiken in de Zaanstreek (Haarlem 1874), bl. 8 vlg. Enkele artistieke schouwen vindt men afgebeeld b.v. in den
+Drentsche Volksalman. 1907, bl. 184, 186.
+
+</p>
+<p>Om den haard of de brommende kachel verzamelt zich het gezin. Daar bespreekt men de voorstellingen der tegelsteentjes, maar
+ook het werk van den dag; daar luisteren de kinderen naar moeders of grootmoeders vertelsels met kloppend hart en stralenden
+blik; daar snort plaatselijk nog het edele <span class="letterspaced">spinnewiel</span> met klos en haspel. Gaarne wordt het spinnewiel ook een plaats ingeruimd in de moderne salons, waar het zich echter niet
+bijster thuis moet gevoelen.
+
+</p>
+<p>De aarden en tinnen borden en schotels pronken echter ook op richels, die langs de wanden loopen, en sieren het lijstwerk
+van kasten en bedsteden. De borden en kommen van Delftsch, Brugsch en Brusselsch aardewerk vertoonen soms heele tafereelen
+met passende spreuken. Op andere vindt men spiraalvormige versieringen, bloemen, druiven en loof in helle blauwe, gele of
+roode kleuren. Ook treft men wel eenvoudig bruin verglaasd aardewerk aan. Een echte volkskunst is nog de pottenbakkerij in
+De Lemmer.
+
+</p>
+<p>De <span class="letterspaced">bedsteden</span>, door een dubbele kast gescheiden, vullen de geheele ruimte van &eacute;en der wanden, en zijn vaak met kunstig snijwerk behandeld.
+Uit voorzorg tegen overstroomingen waren de onderlagen vrij hoog boven den vloer aangebracht, zoodat een voetbank of ook wel
+zakken met koren dienden om ze te beklimmen, en toegang te verleenen tot den stapel van zware kussens en bedden, <a id="d0e24440"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24440">259</a>]</span><a id="d0e24441"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24441">260</a>]</span>een toestand, die plaatselijk nog wordt aangetroffen. Elders dienen roode of groene gordijnen ter afscheiding.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/spinnewiel.png" alt="" width="598" height="620"><p><span class="smallcaps">E. van Averbeke</span></p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het mooiste porselein, glaswerk enz. bevindt zich in de <span class="letterspaced">glazenkast</span>, porseleinkast, pronkkast, kabinet, of welken naam dit waardevolste der meubelen ook dragen mag. Hier prijkt ook het mooiste
+glaswerk, boersche borrelglazen in tulpvorm met ingebrande spreuken, naast trekpotten en serviesgerei van allerlei slag. Zij
+hoort dan ook in de pronkkamer thuis. Deze kast is de glorie der boerin; het is een familiestuk, veelal van mahoniehout en
+met hooge glazen deur. Zij legt er ook het linnengoed en de kostbare kleedingstukken in, vooral wanneer de <span class="letterspaced">kisten</span> buiten gebruik zijn. Veelal bezigt men nog de benaming <i>kistengoed</i> of <i>kistentuig</i> voor het beste lijf- en linnengoed, zoo b.v. in Limburg. De term <i>kastengoed</i> is een latere vervorming, doordat de kast de funktie der kist overnam, zeer verklaarbaar. Deze eikenhouten kisten zijn dikwijls
+fraai uitgesneden. Het deksel is schuin of vlak; vooral de voorkant, in paneelen bewerkt, heeft een betrekkelijke kunstwaarde.
+De oorspronkelijke <span class="letterspaced">zitbanken</span> zijn thans meestal door stoelen vervangen; de oudste stoelen zijn fraai van teekening, zoowel de gewone matten stoel met
+zijn gedraaide pooten, als de oudvaderlijke armstoel met segrijn overtrokken. Laat ik nu nog vermelden den eikenhouten <span class="letterspaced">lessenaar</span>, een eereplaats voor den Bijbel, de typisch-Hollandsche <span class="letterspaced">theestoof</span>, die ook al naar het salon verhuisde, en de gezellig-tikkende <span class="letterspaced">klok</span>, wier meest ouderwetsche vorm de stoeltjesklok is; eindelijk de koperen <span class="letterspaced">bedpan</span>, ter verwarming van het bed, met kolen gevuld, en overdag prijkend aan den wand. Het koperwerk omvat nog kandelaars, kaarsenpannen,
+tondeldoozen, enz. Veel koperwerk aan den muur is een teeken van welstand. De <span class="letterspaced">letterdoeken</span> vertoonen staaltjes van naaldkunst. Het Antwerpsch Museum van Folklore bezit een groote verzameling van dergelijke tot de
+kleinkunst behoorende huiselijke voorwerpen: vuurslagen, vuurblazers, doofpotten, waterstoven (lollepotten), kaarsensnuiters,
+dompers, schuimspanen enz. Een groote schoorsteenhaal uit gesmeed <a id="d0e24484"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24484">261</a>]</span>ijzer vertoont er als koperen versiersel een smidse met galoppeerend paard. Op ruwe zoutbakken van gebrand hout ziet men merkwaardige
+ingekorven meetkundige figuren. Van kunstig versierde koekijzers met spiegelschrift gewaagde ik reeds in het Eerste Deel,
+bl. 140. Zie over deze en dergelijke voorwerpen nog <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 291 vlg.; <span class="smallcaps">K. de Meyere</span>, De Volkswoning en hare versiering, bl. 24 vlg.
+
+</p>
+<p>Over het algemeen is de toon in de steedsche woning iets doffer dan op het land. Maar ook hier wekt het helle groen van meubelen
+en deuren in zijn schrilheid geen wanklank met het wit-blauw van de muren. Alles ademt soberte en eenvoud, zelfs de meer ingewikkelde
+versieringen, waarin wij de symbolen van het volksgeloof vinden verwerkt: Anker en Sterren (de hoop), Vlammende Harten (de
+liefde), Hanen (zuiverheid), Bloempotten (rijkdom der armen); verder engelen, kruisen, varende schepen enz. In geen volkswoning
+ontbreekt ook de vogelkooi. Maar niet zelden is zulk een kooi een familiestuk, door huisvlijt en kunstzin gewrocht. Zij heeft
+fries en kroonlijstjes, deurtjes en venstertjes en balkonnetjes, en lijkt wel een paleis. Zoo vinden wij ook opgetuigde modelschepen,
+miniatuur-spinnewielen en, in Katholieke gezinnen, de passie Onzes Heeren in een flesch of onder een stolp. Van hoeveel taai
+geduld en treffende kunstliefde leggen deze voorwerpen geen getuigenis af! Ik herinner nog even aan de voorwerpen van uitgesneden
+of gevouwen papier: molentjes, zoutvaten, scheepjes&#8212;ook twee- en driemasters&#8212;, bisschopsmutsen enz., alles op dezelfde wijze
+door kinderhanden gevouwen als voor honderd jaren. Aan het kind zijn de volkstradities zoo w&egrave;l toevertrouwd! Menig lezer zal
+zich uit zijn kinderjaren ook nog herinneren de slang, uit een speelkaart gesneden, en die met den kop op een in &#700;n turf gestoken
+stokje of breinaald rustte. Plaatste men den turf op den warmen schoorsteenmantel, dan kronkelde het serpent heen en weer.
+
+</p>
+<p>Ik sprak reeds van het kruisbeeld, dat boven den schoorsteenmantel een eereplaats inneemt. Naast de deur, in de slaapkamer
+<a id="d0e24496"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24496">262</a>]</span>naast de deur of boven het bed, hangt in Katholieke gezinnen het wijwatervaatje met gewijde palm, terwijl in kast of kist
+de gewijde kaars geborgen is. Het plaatwerk aan den muur bespreek ik nader. Op kast of schoorsteen vindt men heiligenbeeldjes,
+alleen staande of met de bijbehoorende versiering, die aan het geheel in Belgi&euml; den naam van <span class="letterspaced">kapelleke</span> geeft. Tot deze kappellekens behooren ook de kerstkribbetjes, niet zelden van aandoenlijken eenvoud en teederheid. Het goddelijk
+kind slaapt tusschen os en ezel, omglansd door hemelsch licht in een weelderig, bloemrijk landschap; boven in de lucht houden
+twee engelen de ster, die de koningen geleidde. Ook draagt men in de Meimaand zorg voor passende versiering van het Mariabeeld.
+Zie <span class="smallcaps">Frans de Potter</span>, Huiselijke godsdienst onzer voorvaderen (Gent 1886), bl. 16 vlg., 24 vlg.
+
+</p>
+<p>Weinig hedendaagsche binnenkamers beantwoorden aan bovenstaande schets in haar geheel. Ook verschilt de stoffeering natuurlijk
+bij verschil van gewest, godsdienst, ligging (op het land of in de stad). Bij deze schets had ik hoofdzakelijk de <i>volkswoning in het algemeen</i> op het oog, en op deze heeft ook betrekking de nu volgende bespreking van het volksdekoratief in spreuken, uithangborden
+en plaatwerk.
+
+</p>
+<p><b>Spreuken</b> vindt men in de volkswoning allerwege. In de binnenkamer, boven tegen den balk en elders, vindt men de huisspreuken: &#8220;Aan
+Gods zegen is alles gelegen&#8221;;&#8212;&#8220;De Heer beware uwen ingang en uwen uitgang&#8221;;&#8212;&#8220;Dit huis staat in Gods hand, God beware het voor
+brand&#8221;;&#8212;&#8220;Als God met ons is, wie zal dan tegen ons zijn?&#8221; Natuurlijk wijzen taal en spelling veelal op oudere dagteekening.
+In het zuidelijk volksgebied wordt nog dikwijls een opschrift uit papier geknipt en achter glas in een lijstje gezet: &#8220;Hier
+vloekt men niet, God ziet u&#8221;;&#8212;&#8220;Gedenk te sterven&#8221;;&#8212;&#8220;Looft den Heer&#8221;, enz. Trouwens bordjes of plaatjes met gelitografeerde
+spreuken vindt men door het gansche land.
+
+</p>
+<p>Maar ook ter dekoratie van dagelijksche voorwerpen doen gewijde en profane spreuken dienst, want het volk wil den glans <a id="d0e24515"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24515">263</a>]</span>der po&euml;zie spreiden over geheel het dagelijksche leven. De meest onbeduidende voorwerpen wil het ornamenteeren, opheffen uit
+de sfeer van het banale en niets-zeggende door <span id="d0e24517" class="corr" title="Bron: nai&euml;ve">na&iuml;eve</span> rijmpjes, wijze spreuken of enkel door een paar woorden ter verduidelijking van het gebruik. Juist zoo verhoogde ook de Grieksche
+epische volkspo&euml;zie de waarde en het belang van wapenen en huisraad: een enkele beknopte toelichting diende als opschrift.
+
+</p>
+<p>Op een koperen onderschotel vindt men te midden van een krans:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik dien om de tafel
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>niet te laten branden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>maar pas op als ik blink,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>dat ge me niet schande.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een spiegel:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is maar schijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een beker:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Geen geluk
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zonder druk.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op trouwschotels:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Er is niets beter in den trouw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als liefde tusschen man en vrouw.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een zonnewijzer:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik spreek alleen, het aangezicht
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>In &#700;t volle zonnelicht.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een bord:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Weldadige Opperheer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gij spijst ons al te zamen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>U zij de lof en eer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ons hart zegt dankend Amen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In spijs en praat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hou middelmaat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb"><a id="d0e24575"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24575">264</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Na spijs en drank
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geef Gode dank.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een rijstpapkom:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Die den arme geeft
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Leent den Heer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een stortbekertje:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span> &#700;t Is u gegund,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drink als ge kunt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een tafelschel:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Deze klank roept om drank.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een drinkglas:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als David de vriend van Jonathan was
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Drinken wij onze vriendschap uit dit glas.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een spaarpot:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar niet en is,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gaat zoeken mis.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Leert sparen en vergaren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Leert geven en blijft leven.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Op een scheerbekken:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het jaar is om
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Betaal de som.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Bij de intrede van het huis ziet men de <span class="letterspaced">gevelspreuk</span> of het luifelschrift prijken. Tot de meest bekende behooren wel:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dit huis staat in Gods hand.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Niets buiten God.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Vele oude gevelspreuken zijn ons bewaard gebleven en getuigen nog van de volksvroomheid, de volkskunst, den volkshumor onzer
+vaderen. Voor het meerendeel hebben zij voor ons slechts historische waarde. Ik volsta dus met enkele voorbeelden, ontleend
+aan het voortreffelijke werk van <span class="smallcaps">Van Lennep</span> en <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Het Boek der Opschriften (Amsterdam 1869).
+<a id="d0e24647"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24647">265</a>]</span></p>
+<p>Andere vond ik in tijdschriften en provinciale almanakken of teekende ik persoonlijk op. Spreuken van dezen aard worden n&ograve;g
+aangebracht, maar steeds zeldzamer.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Elk wandel in Gods wegen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vergenoegzaamheid gaat rijkdom te boven.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziet voor u opdat gij niet en struikelt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 16em; "><span>De Heer&#8212;regeert.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Al wat adem heeft&#8212;looft den Heere.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Is beter benijd dan beklaagd&#8212;als &#700;t God behaagt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Behoed ons Heer voor zonde en schand,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bewaar dit huis voor ongeluk en brand.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Menschen gij moet sterven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gedenkt gij de zaligheid te erven.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Wie op God vertrouwt,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>En niet en verflauwt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>God zal hem zegenen menigvoud.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dikwijls richt zich de huisbewoner tegen lasteraars, babbelaars en kwaadsprekers; zoo b.v.:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het ware te wenschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat alle menschen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die kwaad van anderen spreken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zich zelven eerst bekeken.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zouden zij het praten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van anderen wel laten. (nabij Amsterdam).</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wie hier komt spreken van iemand kwaad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wijs ik waar &#700;t gat van de deur staat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Amsterdam).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+<a id="d0e24714"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24714">266</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wat wordt er menig mensch belasterd en belogen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van menig kakelaar, die zelf toch niet en dogen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Hemelum).
+
+</p>
+<p>Tot de gevelspreuken behooren ook de berijmde beroepsaanduidingen; hun bloeitijdperk was de XVII<sup>e</sup> eeuw; maar zij komen ook thans nog voor en zijn veelal humoristisch getint.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Kaaskooper</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>O wereld boos en heel verkeerd,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat heb je al geld dat mij ontbeert!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar de vromen moeten hier gebrek lijen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doch zullen hierna de kaas wel beter snijen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">Aanspreker</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Bidder, Dokter, Doodgraver en Aptheker,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Dat zijn vier vrinden, dit is zeker:
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wanneer zij bidden om hun dagelijks brood,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo bidden er twee om de ziekte en twee om den dood.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">Schipper</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met scheepvaren plaisant
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik mij geneeren moet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De scheepvaart door Gods hand
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het land floreeren doet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">Smid</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Houd man! Daar is de kan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wel wijf! De kan is mijn gerijf.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar wacht u voor de vonken.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Het ijzer is heet;
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>&#700;t Moet eerst zijn gesmeed,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En dan eens gedronken.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb"><a id="d0e24784"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24784">267</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij hebben door Gods milden zegen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En vlijt dees ijzersmederij
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tot dienst van mensch en paard verkregen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zijn hulpe zij ons verder bij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">Groenteverkooper</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Adam en Eva, gesteld in &#700;t groene paradijs,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Aten hun buikje vol van de lekkerste spijs,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar zij werden verleid van den schelmschen droes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men kool, wortelen, rapen en groen moes.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Berlicum).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Tapper</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wel te doen en vroolijk zijn
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is &#700;t beste op dees aard.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men brandewijn
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En haver voor het paard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Oud-Pekela en Rotterdam).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In het Leppersfort
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is geen drank te kort.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Gent).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hij moet gauw zijn, die wil tappen en wijn verkoopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar nog gauwer, die met het gelag deur wil loopen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Leuven).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Herbergier</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik woon hier aan den weg,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat kan men beter wenschen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan de zegen van den Heer
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En de gunst van alle menschen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Horn, L. en Westerwolde, Gr.)
+<a id="d0e24857"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24857">268</a>]</span>
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Barbier</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Die graag zijn baard zich ziet ontnomen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ga niet voorbij, wil binnenkomen,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Van welken rang of staat,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>&#700;t Zij burger of soldaat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik geef aan elk fatsoenlijk man
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo veel genoegen als ik kan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik doe mijn best aan alle gaar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En die &#700;t verlangt snij ik ook haar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Assen).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Bakker</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Misgun geen bakkers winst, gij goede en kwade li&ecirc;n,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij arbeiden het brood met lichaam, voet en knien.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Amsterdam).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Besteedster</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier woont de besteedster, twee hoog, aan de linker deur,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Klop je aan de rechter, dan komt de Vroemo&ecirc;r veur.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Amsterdam).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Glazenmaker</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met glas en lood
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Win ik mijn brood.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Amsterdam).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Gouddraadtrekker</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier trekt men naar de kunst het goud tot dunne bladen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om ons gewin en ook voor wereldsche sieraden;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar als wij rusten nemen wij weer ons gemak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Totdat het geld verdwijnt tot slijm gelijk een slak.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Brussel).
+<a id="d0e24931"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24931">269</a>]</span>
+<span class="letterspaced">Kleermaker</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Geen mensch men acht
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als om zijn dracht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dies laat mij brave kleeren maken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wilt gij tot ambt of eer geraken.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Enkhuizen).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Koekebakker</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Koek die zoet is
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Koek die goed is
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Koek die gaar is
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Proef of &#700;t niet waar is.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Zaandam).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Koffiehuis</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Alle anderen zijn in abuis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar hier is het ware koffiehuis.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Heerlen, L.)
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Kroeg</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In den cabaret, dien men hier wijst,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wordt men gelaafd en gespijsd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Eecke, Vlaanderen).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Kuiper</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Door kuipen werden veel tot staat en eer verkoren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het kloppen is het best, hetgeen wij daaglijks hooren.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Gent).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Melkboer</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men room
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zeer vroom
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En zoetemelk
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Voor elk.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Houten, U.).
+<a id="d0e25010"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25010">270</a>]</span>
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Pruikemaker</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier maakt men pruiken om een ieder te gerieven,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Van levend menschenhaar, niet van gehangen dieven.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Gent).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Schipper</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik vaar ter zee op Gods genade,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat God bewaart kan mij niet schaden;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Zij dat ik uitvaar of wederkeere,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik verwacht altijd de zegen des Heeren.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Vlaardingen).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Stalhouder</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier stalt en verhuurt men paarden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bij niemand zullen zij beter aarden;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik geef haar haver en goed hooi,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En, om zoo te zeggen, zuiver strooi.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Alkmaar).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wie wil rijden met behagen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moet naar Willem Stallaert vragen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Antwerpen).
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Veerhuis</span>:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In dit veerhuis, heel plesant,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ziet men de scheepjes aan alle kant
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het Maasje op en neder varen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>God wil dit huis van leed bewaren.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 16em; "><span>Hier
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tapt men Genever, Brandewijn en Bier.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Besooien).
+
+</p>
+<p>De volkskunst, met name de dekoratieve kunst, spreekt verder uit de <b>uithangborden</b>: uit vorm, voorstelling en opschrift. Daarin vertelt <a id="d0e25086"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25086">271</a>]</span>een stad haar geschiedenis; daarop leest men, waardoor een plaats bloeide of bloeit, bespiedt men een stuk van het maatschappelijke
+en huiselijke leven; maar daarin weerspiegelt ook de kunstzin der gemeente.
+
+</p>
+<p>Wat hun oorsprong betreft, dezen zoek ik gaarne met <span class="smallcaps">Van Lennep</span> en <span class="smallcaps">Ter Gouw</span> in de heraldiek: het huis van den poorter was <i>zijn</i> kasteel, en dit moest geblazoeneerd worden met wat hij zich tot zinnebeeld gekozen had. Zoo verklaart men hun algemeenheid
+en het bijzonder type van sommige, b.v. <i>in den Rooden Leeuw</i>. Het symboliseeren van ambten en bedrijven zelf kende men echter in het oude Rome reeds evengoed als tegenwoordig: men vond
+daar een krans v&oacute;or een herberg, een geit v&oacute;or een melkinrichting, een molensteen v&oacute;or een bakkerswinkel enz. Voor de geschiedenis
+der uithangteekens verwijs ik naar het uitvoerige werk van genoemde schrijvers: De Uithangteekens in verband met geschiedenis
+en volksleven beschouwd. 2 dl. (Amsterdam 1868).
+
+</p>
+<p>Als <span class="letterspaced">heraldische figuren</span> vermeld ik <i>de Kroon</i>, of <i>de Drie Kronen, de Keizerskroon, de Landbouw</i> enz., voornamelijk aan de herbergen. Dit geldt evenzeer voor <i>de Helm, het Schild, de Gouden Leeuw, de Roode Leeuw, de Roos, de Meermin, het Kruis</i>. Ook dragen tegenwoordig meerdere hotels nog de wapens van landen, steden of personen. Andere uithangteekens zijn <span class="letterspaced">zinnebeeldig</span>: <i>de Liefde, de Trouw, de Eendracht</i>, of ontleend aan den Bijbel: <i>Adam en Eva, de Arke Noachs, de Geduldige Job, de Jonge Tobias, de Vlucht naar Egypte, de Samaritaansche Vrouw</i> (b.v. te Alkmaar op de Groenmarkt), <i>de Drie Koningen</i> (o.a. te Amsterdam in de Paardenstraat), enz. In Katholieke streken komen de heiligen veel voor: <i>Sint Andries</i>, staande naast of gebonden op het Andreaskruis, <i>Sint Barbara</i>, staande naast of dragende op de hand den toren met de drie vensters, <i>Sint Hubertus</i>, vooral in Belgi&euml;, <i>Sint Jacob, Sint Joris, Sint Maarten, Sint Krispijn, Sint Pieter</i>. Ook ontleent men aan de <span class="letterspaced">mythologie</span> of aan het <span class="letterspaced">volksverhaal</span>, vroeger natuurlijk belangrijk meer dan thans: <i>de Dorstige Pleiaden, de Ridder <a id="d0e25148"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25148">272</a>]</span>met de Zwaan, de Vier Heemskinderen, de Gelaarsde Kat</i>. Van historischen aard zijn het <i>Schip van Damiate</i>, o.a. te Amsterdam, <i>in den Preekboom</i>, te Clercken in Belgi&euml;, <i>de Tiende Penning</i>, te Brielsch Nieuwland; ook schuilt in de uithangborden menige plaatselijke overlevering. Van <span class="letterspaced">merkwaardige personen</span> noem ik <i>Floris de Vijfde, Paus Adrianus, Erasmus</i>. Vroeger hadden de uithangborden opvoedkundige waarde: want zij onderwezen het volk in de geschiedenis en de jeugd in het
+lezen; ook vervingen zij feitelijk de naambordjes der straten en deden dus als goede wegwijzers dienst, even praktisch als
+typisch en schilderachtig.
+
+</p>
+<p>Nog steeds hebben sommige <span class="letterspaced">beroepen</span> en <span class="letterspaced">bedrijven</span> vaste uithangborden. Sommige apothekers en drogisten voeren <i>den Vijzel</i> of <i>den Gaper</i>, dezen waarschijnlijk, dewijl de zieke immers moet gapen, om zijn tong te laten zien, en eveneens tot het slikken der artsenijmiddelen.
+Kleermakers voeren de <i>Schaar</i>, metselaars de <i>Troffel</i>, smeden den <i>Gouden Sleutel</i> en het <i>Proefslot</i>, hoedemakers den <i>Hoed</i>, barbiers het <i>Scheerbakje</i> of de <i>Kwast</i>, herbergiers het <i>Vat</i>, slagers het <i>Varken</i>, bakkers het <i>Brood</i>, schippers het <i>Schip</i>, terwijl de <i>Klok</i> voor herbergiers, winkeliers en kooplieden van allerlei slag geschikt lijkt. Ook ziet men nog vaak een <i>Moortje</i> of <i>Moriaan</i> boven een tabakswinkel, <i>Koffiebaaltjes</i> boven een kruidenierswinkel, een <i>Theeboom</i> boven een theewinkel, een <i>Haring</i> boven een vischwinkel; terwijl het wapen van een stalhouder <i>Twee tegen elkaar opspringende Paarden</i> zijn op de staldeuren met het opschrift: &#8220;hier stalt en verhuurt men paarden en rijtuigen.&#8221;
+
+</p>
+<p>De meest voorkomende uithangteekens van hotels, herbergen en kroegen zijn wel: <i>de Krans, de Toelast</i> (groot wijnvat), <i>&#700;t Zwijns-hoofd, &#700;t Zwaantje, &#700;t Dorstige Hart, de Wildeman, de Reizende Man, de Druif, de Wijnberg, de Bok</i>. Boven een pothuis ziet men nog wel eens den kruier in de uitoefening van zijn bedrijf en daarbij de legende: &#8220;Jan de Kruijer
+klopt Tapijte.&#8221; Maar het bordje met <i>Water en Vuur</i> en bijbehoorenden ketel, die te vuur staat, zal wel met de water- en vuurkelders tot het verleden behooren. <a id="d0e25245"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25245">273</a>]</span>Ten slotte vermeld ik nog <i>de Zon, de Maan</i> (te Utrecht op de Lijnmarkt ziet men een gevelsteen: <i>in de Vergulde Maan</i>), <i>de Beer, de Olifant, het Hert, het Paard, de Kat, de Haan, de Zwaan, de Papegaai, de Snoek, de Oranjeboom, de Lelie</i> enz. enz.
+
+</p>
+<p>De uithangteekens worden veelal door rijmpjes ge&iuml;llustreerd. Ik geef enkele staaltjes.
+
+</p>
+<p>Te Bontebok, een gehucht bij Heerenveen, v&oacute;or een herberg, waar de <i>Bonte Bok</i> uithangt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vrienden ik ben een bok,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een bok ben ik geheeten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Menigeen is een bok,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar hij wil &#700;t niet weten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Uit Friesland:
+
+</p>
+<p>Aan de eene zijde staat een <i>varken</i>, dat zal geslacht worden; daaronder leest men het rijm:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Dit varkentje heeft veel verdriet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar dat weten de varkentjes aan de andere zijde niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De andere zijde stelt een weide voor, waarin varkentjes rondloopen; daaronder staat:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Deze varkentjes loopen in de wei,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar dat weet niet het varkentje aan de andere zij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Onder een voorstelling van <i>hond</i> en <i>haas</i>;
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dit is de honte, en dat is de hoaze,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En omdat ik ben &#700;n meester en boaze,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zet ik d&#700;r onder:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dit is de honte, en dat is de hoaze.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Ka&iuml;n</i> en <i>Abel</i> op een bakkerswinkel:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ka&iuml;n sloeg Abel dood
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Al om een hoekje,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men wittebrood
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En ook een koekje.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e25324"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25324">274</a>]</span><p>Te Maastricht vindt men een blauwen gevelsteen, waarop een
+<i>Engel</i>, eertijds uithangbord, met dit rijmpje:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In den Engel bemind,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tre&ecirc; binnen mijn vrind,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier tapt men met pleizier
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jenever en bier.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Delft boven een herberg, die <i>Sint Joris</i> voert:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>In Sint Joris vol van waarden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Tapt men wijn en bier en stalling voor de paarden.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Eindhoven hangt, of hing tot voor kort, boven een kroeg een <i>Rustende Schutter</i> uit, met het opschrift:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Rust met lust
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En drinkt met maten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar die geen centen heeft
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moet het drinken laten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Voor een huis, waar de <i>Mosterdpot</i> uithangt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Ik lever uit
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Een zeldzaam kruit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daar zijnder weinig in de stad
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Of &#700;k heb ze bij de neus gehad.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Dordrecht in de Nieuwstraat staat onder een <i>Molen</i> en een <i>Zeilend Scheepje</i> bij een kruidenier:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Ik laat alle winden waaijen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En alle molens draaijen
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En alle waters vloeijen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En ieder zich met het zijne bemoeijen.
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span><i>Gedult overwind alles</i>.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een <i>Bijenkorf</i> vindt men niet alleen bij koekbakkers, maar ook bij kantwinkels; aldus te Rotterdam:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>In de Bijkorf verkoopt men kant,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Geen beter in &#700;t Lant,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Voor geld contant
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Strak in de hant.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e25412"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25412">275</a>]</span><p>Als karakteristieke uithangborden, voorkomende in het Land van Waas, worden ons door <span class="smallcaps">A. Vee</span> in Volkskunde XVI, bl. 116, medegedeeld: <i>de Boerentroost, de Vuile Gevel, Rust wat, in Trien goed bier, de Kilopint, Bij Baasken Zat</i> enz. Ook vindt men hier o.a. de volgende berijmde uithangborden:
+
+</p>
+<p>Te Melsele:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik woon op den Smoutpot alhier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hebt ge geld, dan heb ik bier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hebt ge er geen, dan staat er
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hier naast een pomp met water.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Te Clinge:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dorstig hartje, moe van &#700;t gaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kom eens binnen in de Zwaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Er woont een man alhier,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die schenkt genever en bier.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Om nu verder de dekoratieve volkskunst in oogenschouw te nemen, treden wij wederom het woonhuis binnen.
+
+</p>
+<p>In menige volkswoning vindt men heden nog zorgvuldig ingelijste <b>bidprentjes</b>, vooral in het zuidelijk volksgebied. Met &#8220;bidprentje&#8221; bedoel ik niet &#8220;doodenprentje&#8221; of &#8220;doodsprentje&#8221;, een begripsverenging
+van lateren datum; maar wel het oude en oorspronkelijke herinneringsprentje of -beeldeken, in kopergravure, gekleurd of ongekleurd,
+met berijmde gebeden, terwijl de herinnering aan de religieuze gebeurtenis, meestal eerste kommunie of vormsel, op de achterzijde
+geschreven staat. De gekleurde <i>sanktjes</i> kwamen vooral sedert de XVIII<sup>e</sup> eeuw in zwang. De oorsprong der berijmde gebeden is meestal duister&#8212;het is immers <i>volkspo&euml;zie</i>&#8212;, enkele hebben hooge dichterlijke waarde. Zoo b.v.:
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Verzuchting tot Maria</span>.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>O Maria, graci-bron,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Schooner als de gulde zon,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Klaerder als de zilvre maen,<a id="d0e25470"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25470">276</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die men &#700;s avends op siet staen.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Oversuyver leli-bloem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uitgelezen Maeghden-roem,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Bidt u allerliefste kindt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;T geen ghij boven al bemint,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat mijn duijsterheijt verdwijnt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En sijn gratie mij beschijnt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op dat ick geheel verlight
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Magh voldoen aan mijne plicht.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">Aanroeping tot Maria Magdalena</span>.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sondaeres, die Christi voeten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met boetveerdigh nat begiet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om uw sondig quaedt te boeten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jesus door genade schiet
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In uw ziel een soeten regen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En hij wascht uw smetten af:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gij verkrijght den hemel-seghen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vrij van sonden ende straf.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jesu! geeft mijn herte suchten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En mijn oogen droef getraen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Opdat ick de sonden vluchten
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En beween&#700;, die &#700;k hebb&#700; begaen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook de <b>huiszegen</b> wordt zorgvuldig ingelijst aan den muur gehangen, bij voorkeur in de huiskamer. De gangbare voorstelling is die van Christus
+aan het kruis, met bijgevoegd gebed &#8220;tot den Zoeten Naam Jezus en Zijne lieve heiligen.&#8221; Gods zegen wordt afgesmeekt over
+&#8220;het huis en al wat daar in en uit is; menschen en vee, alle eten, spijs en drank, en wat daar dakdruppelen ontvangt, dat
+zij gebenedijd en gezegend!&#8221; Aldus moge het gezin in den ruimsten zin, menschen en vee, gevrijwaard blijven voor alle ziekten
+en rampspoed. &#8220;Het heilig kruis van Jezus Christus zij <a id="d0e25523"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25523">277</a>]</span>het dak van dit huis; de Nagels van Jezus Christus de huisgrendels en de sloten aan de deuren; de doornen Kroon van Jezus
+Christus het schild van dit huis!&#8221;
+
+</p>
+<p>In Vlaanderen zijn de meeste huiszegens afkomstig van de firma <span class="smallcaps">Brepols</span> en <span class="smallcaps">Dierckx</span>, Zoon, te Turnhout; dan ook van de firma <span class="smallcaps">Beersmans</span>, zuiver van uitvoering en kleur.
+
+</p>
+<p>Men vindt verder nog vaak den <i>Duivelsdans</i>, &#8220;den dans in eenen kring, welkers middelpunt den Duyvel is, en den omtrek alle zijne rondom staande engelen&#8221;. Lucifer wordt
+voorgesteld ruw behaard, met hoorns, bokspooten en een langen staart, in de linkerhand een slang, in de rechter een haak.
+Hij leidt den dans, uitgevoerd door 34 gevallen engelen. Binnen in den kring bevinden zich nog drie muzikanten en verder dansers,
+drinkers en herbergiers. Buiten den kring worden de hoeken gevuld boven links door een vrouw, voor een Mariabeeld geknield,
+rechts door een vroom gezin, in gebed voor een kruisbeeld; beneden links een weenende vader, rechts een bedroefde moeder.
+
+</p>
+<p>Daaronder staat een liedeken, welks eerste strofe luidt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Let hier wel, die zijn genegen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En wiens hert vliegt tot den dans,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wat het werk is, &#700;t geen zij plegen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Eer zij wagen nog de kans.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Lucifer is daer in &#700;t midden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij speelt meester van de bend&#700;;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zonder men het kan verbidden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met zijn haek uw ziele schendt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Een andere zeer geliefkoosde prent is de <i>Trap des Ouderdoms</i>, waarschijnlijk van Franschen oorsprong (firma <span class="smallcaps">Pellerin</span> te Epinal). Op een stijgende en dan weer dalende trap van negen treden staan paren onder de&#8212;oorspronkelijk Fransche&#8212;opschriften:
+<span lang="fr">Age de l&#700;adolescence 10 ans; &acirc;ge de la jeunesse 20 ans; &acirc;ge viril 30 ans; &acirc;ge de discr&eacute;tion 40 ans; &acirc;ge de maturit&eacute; 50 ans;
+&acirc;ge d&eacute;clinant 60 ans; &acirc;ge de d&eacute;cadence 70 ans; &acirc;ge caduc 80 ans; &acirc;ge de <a id="d0e25570"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25570">278</a>]</span>d&eacute;cr&eacute;pitude 90 ans</span>. Beneden links ziet men het kind in de wieg, bewaakt door zijn beschermengel. Daarnaast kinderen van 3 en 4 jaar. Rechts
+beneden twee honderdjarigen op hun sterfbed; een engel wijst zegevierend ten hemel, terwijl de satan in wanhoopskronkelingen
+zich wentelt over den grond. Verder zijn nog in medaillon-vorm over de plaat verspreid de voorstellingen van het laatste oordeel,
+het doopsel, het vormsel, de eerste kommunie, het huwelijk, de begrafenis.
+
+</p>
+<p>Ter bescherming tegen de ziekten van het vee vindt men veelal ook voorstellingen van de <i>H. Birgitta</i> of Brigitta, te midden van het vee. In het bijbehoorend gebed worden hare openbaringen vermeld.
+
+</p>
+<p>Als versierselen van de volkswoning mag ik ook de <b>processievaantjes</b> niet voorbijgaan. Het zijn vrome trofee&euml;n, uit bedevaartplaatsen meegebracht; vroeger tooiden zij hoed, huifkar en paard,
+thans de fiets, en thuisgekomen krijgen zij een eereplaats bij den schoorsteen,&#8212;de eigenaardige, driekantige, bont-gekleurde
+papieren vaantjes, waarschijnlijk een survival, althans een navolging van de aloude gilde-banieren. De voorstelling heeft
+doorgaans betrekking op de kerk der bedevaartplaats, of op het beeld of het leven van den heilige, daar vereerd. De meest
+bekende processievaantjes zijn wel die van Scherpenheuvel en, voor Noord-Nederland, van de Duitsche bedevaartsplaats Kevelaer.
+De verzameling van het Antwerpsche museum van Folklore telt 123 nummers, de verzameling van Heurck niet minder dan 236. Over
+deze processievaantjes zie vooral het opstel van <span class="smallcaps">Van Heurck</span> in Volkskunde XXI, bl. 182.
+
+</p>
+<p>Zoo kom ik als vanzelf tot de profane <b>volksprenten</b> of <i>mannekesbladen</i>, in Noord-Nederland vroeger <i>floskaartjes</i>, thans meestal <i>centsprenten</i> genoemd. In Noord-Holland en Friesland is de volksnaam echter van oudsher <i>heilig</i>; dit is natuurlijk zeer opmerkenswaardig, omdat de prenten, die heiligen voorstellen, er sedert eeuwen onbekend zijn. Wij
+hebben dus te doen met een overblijfsel uit de eerste dagen der volksprentkunst, waardoor tevens het oorspronkelijk religieuze
+karakter dezer kunst wordt bevestigd. Met <a id="d0e25603"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25603">279</a>]</span>vreugde en voldoening herinneren de lezers van meer gevorderden leeftijd zich stellig deze eenvoudige en toch zoo <span id="d0e25605" class="corr" title="Bron: aantrekkkelijke">aantrekkelijke</span> voorstellingen uit de dagen hunner jeugd. Thans worden zij met den dag zeldzamer. De voorstelling lijkt de kinderen-van-thans
+te grof, te onnoozel, het kleurenwerk te kakelbont.
+
+</p>
+<p>Waar de Zondags-cent nog wordt uitgedeeld, besteden de kinderen dien gaarne aan hun centsplaat: vermaak voor de kinderen,
+vermaak ook voor de ouderen, die niet versmaden, &#700;s avonds de legenden te lezen bij het lamplicht. Voorstellingen en kleur
+dezer prenten spreken allereerst tot de kleinen. De grove, zeg onhandige schets, de &igrave;nbonte kleur pakt het kind, beeldt zoo
+treffend uit, wat sluimert diep op den bodem der kinderziel. Maar wat daar sluimert, gaat ook schuil in de ziel der ouderen,
+ligt besloten in de rijke schatkamers van het geheele volk. Daar is oogverblinding, daar ligt suggestie in de kleuren, zeer
+zeker; maar daar leeft ook karakter in die onbeholpen teekeningen, volkskarakter, dat deze prenten tot iets van nationale
+waarde stempelt. Want al ondergingen onze plaatsnijders den invloed van Frankrijk en Duitschland, door hun eigenaardige opvatting
+en bewerking, die voeling hield met den geest der omgeving, droeg en draagt hun werk den stempel van den Nederlandschen volksaard.
+Ik herinner slechts aan de treffend-mooie voorstelling van den Wandelenden Jood, &#8220;gelijk hij door Brussel trekkende is te
+zien geweest op den 22 April 1774&#8221;; prent en sage zijn op-ende-op Nederlandsch.
+
+</p>
+<p>Een standaardwerk over de Vlaamsche volksprenten verscheen van de hand van <span class="smallcaps">Emile Van Heurck</span> en <span class="smallcaps">G. J. Boekenoogen</span>, getiteld: <span lang="fr">Histoire de l&#700;Imagerie populaire flamande et de ses rapports avec les imageries &eacute;trang&egrave;res</span> (Bruxelles 1910). Zooals de titel reeds aanduidt, gaan de schrijvers in deze folklorisch-kunsthistorische studie verre over
+de grenzen van Vlaanderenland. Maar hoofdzakelijk behandelen zij toch het fondswerk der huizen <span class="smallcaps">Brepols, Delhuvenne, Glenisson, Van Genechten</span> en <span class="smallcaps">Beersmans</span> te Turnhout. Inderdaad is Turnhout het hart der centsprenten-industrie; <a id="d0e25627"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25627">280</a>]</span>ook zijn speelkaarten zijn wereldberoemd. Andere volksprenten zijn afkomstig uit Lier, Antwerpen of Schaerbeek.
+
+</p>
+<p>De Noord-Nederlandsche volksprentkunst bloeide vooral te Amsterdam (<span class="smallcaps">Numan, Stichter, Van Staden</span>); dan volgde Rotterdam (<span class="smallcaps">Thompson, Hoffers, Wijnhoven, Hendriksen</span>) en Breda (<span class="smallcaps">W. van Bergen</span>, <span class="smallcaps">C. W. G. van der Sande</span>). De prenten, verschenen te Venloo en Gelder bij de Wed. H. en F. en <span class="smallcaps">C. Bontamps</span>, zijn veeleer van godsdienstigen aard en houden verband met Turnhout. Later vonden de platen van de firma <span class="smallcaps">Rijnders</span> te Amsterdam (Klein Duimpje, De Schoone Slaapster in het Bosch, Blauwbaard enz.) gereedelijk aftrek. Ook de Deventer prenten
+(<span class="smallcaps">J. M. de Lange</span>) hadden een goeden naam; eveneens die van Zalt-Bommel (<span class="smallcaps">J. Noman</span> en Zoon). Een poging, om de oude kunst te doen herleven, waagden omstreeks 1840 de uitgever <span class="smallcaps">Broedelet</span> en zijn opvolger <span class="smallcaps">Schuitemaker</span> te Purmerend. Rond 1860 ging de voorraad over aan <span class="smallcaps">Noothoven van Goor</span> te Leiden. Vermelden wij ten slotte de &#8220;Nieuwe Hollandsche kinderprenten&#8221; van de Leidsche firma <span class="smallcaps">A. W. Sijthoff</span>.
+
+</p>
+<p>Thans is deze tak van volkskunst in Noord-Nederland zoo goed als dood, terwijl hij in Belgi&euml; een kwijnend bestaan leidt. Want
+dood of kwijnend zijn smaak en belangstelling. De steendruk heeft de houtsnee alom verdrongen, en dit kwam de kunst niet ten
+goede. Want het groote gemak bij het weergeven van lijnen en schaduwen schiep nu een scherp kontrast tusschen het na&iuml;eve der
+voorstelling en het betrekkelijke raffinement der uitvoering. De houtsnee met haar hoekige, gemarkeerde omtrekken, haar breede
+kleurstrepen en haar sprekende kleurtonen stond beter in verhouding tot het onderwerp en bereikte een hooger dekoratief effekt.
+Ook hier: soort bij soort! De hedendaagsche prenten zijn pedant in haar streven naar beschaafdheid. <span class="smallcaps">Th&eacute;ophile Gautier</span> had dit verval vermoed en gevreesd: &#8220;<span lang="fr">Fasse le ciel que la civilisation n&#700;am&egrave;ne pas la d&eacute;cadence dans cette industrie primitive en la voulant perfectionner! Le
+progr&egrave;s enl&egrave;verait tout caract&egrave;re <a id="d0e25674"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25674">281</a>]</span>&agrave; ces images</span>&#8221;. Zie vooral <span class="smallcaps">V. Heurck</span> en <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Imagerie populaire, bl. 19, 531 vlg.
+
+</p>
+<p>De profane volksprenten danken hun oorsprong aan de religieuze, de stichtelijke volksvoorstellingen, die naderhand een meer
+algemeen karakter kregen. Verder dient opgemerkt, dat zij weinig verband houden met de letterkunde: niet op het gedrukte boek
+berusten zij, maar op het levende en gangbare volksverhaal, het volkslied, de volksluim.
+
+</p>
+<p>Wat de bijgevoegde legende betreft, hiervan staat de kunstwaarde zeer laag. De verzen zijn stroef en gewrongen, de maat wordt
+zoo goed als verwaarloosd, men houdt slechts rekening met het rijm. Ook is de taal vaak zeer vrij en van platheid geenszins
+vrij te pleiten. Toch zijn zij belangrijk voor de volkskunde, in zoover zij veelal trouw de ruwe volkstaal weerspiegelen.
+Want ruwe scherts en vroolijkheid, evenzeer als zachte melancholie en teer gevoel, ligt in deze volksbladen besloten: zij
+zijn een onuitputtelijke bron voor de kennis van het volksleven. &#8220;Leur dessin grossier et primitif&#8221;, zeggen zoo juist de schrijvers
+der <i lang="fr">Imagerie populaire</i> in hun voorrede, &#8220;<span lang="fr">leur bariolage violent et fantastique ont un charme que n&#700;ont pas les images d&#700;aujourdhui; un charme et une beaut&eacute; qu&#700;on apr&eacute;ciera
+seulement quand le cosmopolitisme aura accompli son oeuvre n&eacute;faste d&#700;uniformisation. Les hommes de demain regretteront am&egrave;rement
+de n&#700;avoir pas connu dans leur enfance morose et sans po&eacute;sie ces feuilles modestes avec leurs histoires attendries, merveilleuses
+ou plaisantes; cette imagerie de batailles o&ugrave; les tambours roulent, o&ugrave; les fifres sifflent, o&ugrave; les trompettes sonnent, o&ugrave;
+les boulets d&eacute;crivent de glorieuses paraboles dans le ciel.</span>&#8221; In de volksprenten leeft het volk met zijn lief en leed, zijn fantasie, zijn kunst, zijn wetenschap, zijn kijk op de dingen-om-hem-heen.
+
+</p>
+<p>Menschen, dieren, planten, huizen, steden zijn dan ook op zeer eigenaardige wijze voorgesteld. De prentensnijder, zelf man
+uit het volk, wist aan sommige bijzonderheden het noodige reli&euml;f te geven, hier aan te dikken, daar te verzwakken, overal
+te vormen en te <a id="d0e25695"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25695">282</a>]</span>vervormen naar willekeur. Vandaar, dat alle pogingen vooraf reeds met onvruchtbaarheid geslagen waren, zoodra een klassiek-gevormd
+kunstenaar, niet-volksman, er zich toe zette, om de volksprenten te hervormen en te veredelen: zijn werk vond geen aftrek.
+De volksziel had hij niet weten te beluisteren en te vertolken.
+
+</p>
+<p>Een der schoonste voorstellingen, en het meest geschikt voor muurdekoratie, is wel de <i>Haan</i>, vooral in zijn oudste, kleurige drukken. Te midden van een landschap, met een hoeve op den achtergrond, staat hij recht,
+in heraldische houding, met opgestoken kam, de borst vooruit, den linkerpoot omhoog. De legende luidt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Komt kinderen ziet dez&#700; wakkere Haan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Die u tot nijverheid spoort aan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Later was de <i>Hond</i> meer gewild, minder schoon van teekening en ook van geringer dekoratieve waarde. Het rijmpje luidt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziet, kindren lief, deez&#700; trouwe hond
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wacht zeker, tot zijn meester komt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Bij een andere voorstelling vindt men:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziet hoe dit hondje zittend wacht,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En op den wenk zijns meesters acht;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gij kinders, wie gij zijt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wil allen hieruit leeren,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om ook uws meesters les
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ten hoogste te waardeeren.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Natuurlijk wordt de <i>Kat</i>, het huisdier bij uitstek, niet vergeten. Zij wordt voorgesteld, gezeten op een hoek van de tafel. Daarboven als opschrift:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Geen nutter dier voor rot en muis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als een mooi katje in uw huis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want het doorsnuffelt alle hoeken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om dit gedierte op te zoeken.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e25746"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25746">283</a>]</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/haan.png" alt="" width="568" height="720"></div><p>
+
+<a id="d0e25750"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25750">284</a>]</span></p>
+<p>Onder een andere voorstelling, die een <i>Uil</i> als pendant heeft, leest men:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>O uil, gij doet mij onregt;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het muisje was mij toegelegd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Onder den uil:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ja kat, dat heb ik wel geweten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het ongegunde brood wordt meest gegeten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men ziet het drieledig doel dezer kinderprenten: leeren, ontspannen en versieren, maar z&oacute;o eng verbonden, dat het versieren
+wordt tot een leerzame ontspanning. Zij beginnen deze taak met het bekende letterspel:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziet knaapjes, ten geschenk een fraaie prent;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En zorgt, dat ge weldra hiervan de letters kent.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dan worden verscheiden voorwerpen beschreven uit de allernaaste omgeving: de klok, de leunstoel, de hooiberg; verder het schip,
+het vaandel, het orgel, de gevangenis; dan krijgen boomen en dieren een beurt. Spoedig volgen de kleurige prenten met de &#8220;mooie
+mannen&#8221;: dragonders, geniesoldaten, grenadiers, lansiers, kanonniers, gendarmen, ja zelfs de schutterij blijft niet onvermeld:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Schutters, beschermt de stad, stelt daarin uwe eer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dit moet de Burger doen, ja zelfs de grootste Heer;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Staat Nederlanders pal, met moed voor &#700;t Vaderland,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wanneer door &#700;s vijands zwaard den Staat wordt aangerand.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En wat een kranige figuren, die trommelslagers der Koninklijke garde!
+
+</p>
+<p>Inmiddels worden de kinderen ingewijd in de kennis der straatroepen, bedrijven en ambachten.
+
+</p>
+<p>Onder een kapperswinkel ontmoeten wij deze legende:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wij snijden het haar en scheren den baard,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In onze hand is een ieder vervaard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het didaktisch element treedt meer op den voorgrond bij rijmpjes als dit (onder een jongen met een drijftol):
+<a id="d0e25799"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25799">285</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De drijftol loopt nooit zonder slagen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gehoorzaamheid moet u behagen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar vooral toch bij de dierfabel. Hier is men, met afwijking van den gewonen regel, herhaaldelijk van <span class="smallcaps">Lafontaine</span> uitgegaan. Ook de geschiedenis wordt bedacht; en zoo vinden wij in beeld en rijm de voornaamste levenstrekken van Napoleon,
+van Prins Willem I, tafereelen uit den Russisch-Turkschen oorlog, uit de onlusten in Polen, het leven van Van Speyck enz.
+Groote vermaardheid heeft ook de Poolsche koning Poniotowski; en menig lezer herinnert zich nog wel Poniotowski&#700;s afscheid:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Poniotowski zeer gezwind
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Neemt afscheid van zijn vrouw en kind;</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>of ook zijn dood in de gezwollen wateren van de Elster. Zuiver-didaktisch zijn verhalen als die van de Twee Geburen, waarin
+de gierigheid de wijsheid bedriegt; verder de Scholier en de Bij, welk verhaal tot arbeidzaamheid prikkelt; het Kind met de
+Wesp; Grootvaders Geschenk; Leugentaal gestraft; Loontje komt om zijn Boontje, enz.
+
+</p>
+<p>Tot de meest schalksche, inderdaad boeiende, ontspannende kindervertelsels behoort wel het verhaal van Jan den Wasscher, ook
+Jan den Aap of Lammen Goedzak geheeten. Ik laat de legende hier volgen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziet Jan hier met een popje spelen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mij dunkt het moet hem ras vervelen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wel Jan, wat zijn dat rare dingen!
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gaat gij met meisjes touwtje springen!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Neen, dat staat zeker nimmer goed,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een jongen met een meisjeshoed.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zoo Griet, klimt gij zonder schromen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Net als een jongen in de boomen!</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kom Griet, dat gaat nu toch niet aan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Laat &#700;t knikkren voor de jongens staan.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e25844"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25844">286</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Nu kan het toch niet erger zijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zij speelt de rol van kapitein.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Griet vangt met Jan het vrijen aan;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik vrees, dat dit niet goed zal gaan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jan laat zich door den priester trouwen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat huwlijk zal hem onheil brouwen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hier is de orde al te zoek,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Griet ruilt hier broek voor schorteldoek.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Griet wil van geen huiswerk weten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Daarom kookt nu Jan het eten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als Griet en Jan aan &#700;t eten gaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mag hij niet zitten, maar moet staan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziet Jan eens in het water plassen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Om toch de vaten schoon te wasschen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Nu is Jan aan &#700;t glazen spuiten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En breekt bijna al de ruiten.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Uw onheil, Jan, is nauw te peilen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En toch moet gij de stoep nog dweilen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het wasschen is geen mannentaak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar wel het is der vrouwen zaak.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Terwijl dat Jan het huiswerk doet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sjouwt Griet op straat met mannenmoed.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dat Jan hier in het ziekbed lijdt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maakt haar, dat spreekt, met recht verblijd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jan bakert &#700;t kind, wat zegt ge er van?
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want Jan is vrouw en Griet is man.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jan wil het kind voor honger hoeden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zal &#700;t met een lekker papje voeden.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als zijn kindje huilen wil,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Houdt hij &#700;t met een popje stil</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e25920"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25920">287</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Nu het kindje loopen leert,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wordt de vreugd van Jan vermeerd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Daar het kind ondeugend is,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Slaat hij met de ro&ecirc; niet mis.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Omdat Jan het heeft verbruid,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jaagt hem Griet den huize uit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Jan en Griet bespreken beiden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Waartoe hun kind op te leiden.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit thema is eigenlijk slechts een onderdeel van het meer algemeene onderwerp: de Verkeerde Wereld, herhaaldelijk in de volksprenten
+en in de volksliteratuur van alle landen behandeld. In deze omgekeerde orde van dingen leert het kind de moeder, kruipt de
+man in het hondenhok, leidt de blinde den ziende, rijdt de knecht, terwijl de koning te voet loopt, staat de vrouw op schildwacht,
+rookt het wijf en draagt een broek, draagt de man den ezel, scheert men het varken om de wol, laat men den dief loopen, terwijl
+de eerlijke man wordt opgehangen.
+
+</p>
+<p>Nu volgen de sprookjesprenten; maar wie zal zeggen, waar de grens loopt tusschen de geschiedverhalen en de bonte sprookjes
+van het gulden wonderland? Op het grensgebied liggen wel stellig de geschiedenis van Cartouche, de geschiedenis van Robinson
+Cruso&euml;, de Antwerpsche Schipper, de geschiedenis van Genoveva van Brabant, van Tijl Uilenspiegel. Maar in het hartje van het
+wonderland liggen: het Betooverde Kasteel, de Betooverde Harp, Klein Duimpje, de Prins met het houten Hoofd, de Luchtprinses,
+de Betooverde Vijl, Luilekkerland, de Gelaarsde Kat, Roodkapje, Blauwbaard, de Zwarte Ridder, Ezelsvel, de Reiziger en de
+Reus, de Wraak van den Duivel, het Betooverd Paleis, Asschepoester, Kinderschrik, Maria, het kind der Toovergodin,&#8212;tafereelen
+en verhalen, die wij met stralend oog en kloppend hart hebben genoten in koortsige spanning en zaligen kinderangst.
+<a id="d0e25945"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25945">288</a>]</span></p>
+<p>Wil de lezer, wien het kinderhart nog in den boezem klopt, <span id="d0e25948" class="corr" title="Bron: som">soms</span> niet een oogenblik zich nog kind wanen, bij het lezen van Klein Duimken&#700;s lotgevallen?&#8212;De onderstaande lezing verschilt eenigszins
+van die der bijgaande prent.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Klein Duimpje, uit een kool gekomen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wordt door de moeder aangenomen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hij werd, of wel d&#700;historie liegt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In eenen holleblok gewiegd.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ziet, zegt hij, hoe ik leerzaam ben,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik schrijf met eene musschenpen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De meester jaagt de school hem uit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij vlucht zijn huis in langs een ruit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De moeder zegt: wel dat is fraai,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En vindt hem in de eetschapraai.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Gaat, om zijn moeder meer te tergen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zich achter eenen bessem bergen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hij wordt koewachter, zoo gij ziet,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doch laat hij zijne perten niet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wil in den kelder melk gauw drinken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doch moet schier in de teil verdrinken.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Droogt aan een vuur zijn natten kop,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een koe, die slokt hem levend op.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dees vette koe wordt door den pachter
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Terstond verkocht aan eenen slachter.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zoo haast de man het beest legt open,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Komt Duimken uit haar lijf gekropen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hij vaart in eene nootschelp hier
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Voor zijn vermaak op een rivier.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e26011"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26011">289</a>]</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/kleinduimpje.png" alt="Kleinduimpje. Petit Pouget." width="541" height="720"><p class="figureHead">Kleinduimpje. Petit Pouget.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e26017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26017">290</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Men gaat hem, door de koorts geslagen
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In eenen hoed naar &#700;t gasthuis dragen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Genezen zijnde, leert de fiel,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Uit nood hier den zeeldraaiers-stiel.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hij stuurt hier, zoo zijn kracht behoort,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zijns meesters kempewagen voort.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dwaalt in een bosch en ziet met schroom
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een wolf ... hij kruipt op eenen boom.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Hij vindt een bedelaar slapen; strak
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Steelt hij zijn eten uit den zak.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De man ontwaakt, dreigt &#700;t fieltje dol,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar &#700;t kruipt in &#700;t gat van eenen mol.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Terwijl de beedlaar &#700;t molgat sluit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kruipt Duimken langs een ander uit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Steelt fruit, dat hem in de oogen blinkt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar rolt in &#700;t water en verdrinkt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Onze volksprenten stellen zich ook ten doel, de kinderen binnen te leiden in den feestkring van het feestelijk jaar in Groot-Nederland.
+Dit jaar begint met Sint Maartensdag (I, bl. 103), en zoo zien wij dan ook op een centsprent de voorstelling van een Sint
+Maartensvuur, waar een jolige schaar om heen danst. Daarboven leest men:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het is Sint Maarten, als men ziet aan &#700;t helder vuren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Der knapen, die om turf en brandhout bij de buren
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zijn rond geweest en &#700;t ook bekomen hebben, blij
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Met hun Sint Maartenszang, en nog wat geld er bij.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Achtereenvolgens wordt nu gewezen op de volksheiligen Sint Katharina, Sint Andries, Sint Elooi, Sint Nikolaas, Sint Pieter,
+<a id="d0e26071"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26071">291</a>]</span>Sint Hubertus e.a. Prent no. 144 van de firma Brepols geeft een zeer sprekende, pakkende voorstelling van het rijden van Sinterklaas
+over de daken; wij zien, hoe het paard van schoorsteen tot schoorsteen springt. Maar diezelfde prent brengt ook de liefdadigheid
+van den volksheilige in beeld, zijn vergelden van kinderdeugd en -ondeugd, zijn patroonschap over de stad Amsterdam:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vier eeuwen is het reeds geleden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat men in &#700;t magtig Amsterdam
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hem tot Patroon of Schutsheer nam,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En als een heilige heeft gebeden.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Treffend in haar eenvoud is ook de prent van Kerstnacht. In het stalleken van Bethlehem toont Maria het kindje Jezus aan de
+aanbiddende herders. Achter Maria staat Jozef, in overweging verzonken, geleund tegen een koe. De ezel vreet van het hooi
+der kribbe. Boven, hoog in lucht, een stoet van zwevende engelen; daaronder een bandelier met de woorden: <i>Gloria in excelsis Deo</i>.
+
+</p>
+<p>De prent der Koningsbrieven is bestemd, uitgeknipt te worden op Driekoningendag. Zooals ik I, bl. 147 zeide, bevat zij een
+volledig stel afbeeldingen voor zestien personages. Ziehier enkele eigenaardige rijmpjes (andere zijn plat en onkiesch):
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">De Koning</span>.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik ben koning van de vrienden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mannen! spaart mijn tafel niet.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Heb niet lang zooveel bedienden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dus intusschen geen verdriet.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><span class="letterspaced">De Voorproever</span>.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Om scherp in mijn ambt te treden,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Neem ik &#700;t glas, dat men mij gaf,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dat verzacht en hitst de reden
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En men lekt zijn vingers af.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e26115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26115">292</a>]</span><p><span class="letterspaced">De Zot</span>.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wil op &#700;t woord des konings drinken,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Want, die mist op zijn gebod,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zal ik wel zoo zwart doen blinken
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als het gat van dezen pot.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Nog rest mij te spreken over de kinderspelen, de prenten bestemd voor het spel te worden opgeplakt. Laat ik vermelden het
+Uilebord, het Harlekijnspel, en vooral het Ganzebord, met zijn &#8220;van ouds vermaard&#8221; en telkens weer &#8220;nieuw vermakelijk&#8221; ganzenspel.
+
+</p>
+<p>Het is een echt huiselijk en tevens nationaal spel, pleitende voor de populariteit van den gansvogel in onze landen. Hoe vaak
+hebben wij met het ganzenspel, bij het schijnsel der olielamp, de winteravonden van Zon- en feestdagen gekort! Ook ouderen
+namen aan het spel deel. Die op de <i>brug</i> kwam, moest tol betalen; die in de <i>herberg</i> kwam, betaalde den inzet en moest zijn beurt laten voorbij gaan; die in de <i>put</i> kwam, betaalde eveneens den inzet, en bleef daar zitten, tot hij verlost werd; die in den <i>doolhof</i> kwam, betaalde den inzet en telde drie terug; die in de <i>gevangenis</i> kwam, betaalde en bleef daar, tot hij verlost werd, die&#8212;o schrik!&#8212;op den <i>dood</i> kwam, betaalde den inzet en moest van voren beginnen.&#8212;Zie nog <span class="smallcaps">Emile van Heurck</span>, De Vlaamsche kinderprenten in Volkskunde XXII, bl. 24 vlg., 70 vlg., 101 vlg.
+
+</p>
+<p>De bekende centsprent, die de komische volksfiguur van <i>Harlekijn</i> voorstelt (met het <i>Harlekijnspel</i>), geeft mij aanleiding een enkel woord te zeggen over het <b>volkstooneel</b>. Want Harlekijn is een type van ons volkstooneel en wij allen kennen hem, met zijn bont lapjespak, pruik, kanten kraag en
+houten zwaard. Hij is echter meer in het zuidelijke, dan in het noordelijke volksgebied thuis en kwam door Fransche bemiddeling
+tot ons; zelfs is hij, volgens de onderzoekingen van <span class="smallcaps">Driesen</span>, oorspronkelijk van Fransche herkomst, en niet van Italiaansche, zooals men gewoonlijk aanneemt. De meest algemeen-nationale
+komische volksfiguur is onze <i>Jan Klaassen</i>, met <a id="d0e26171"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26171">293</a>]</span>zijn twee bochels en zijn krommen neus. Ook draagt hij de typisch Hollandsche kleederdracht; stellig is hij een internationaal
+type, maar wederom aan Hollandschen aard en Hollandsche zeden aangepast. Schijnbaar is hij na&iuml;ef van aard, doch dit is slechts
+een geveinsde na&iuml;eveteit, die ten doel heeft, de dwazen beet te nemen.
+
+</p>
+<p>Hij is ook de held van het Noordnederlandsche <span class="letterspaced">poppenspel</span>, dat eveneens internationaal van aard, op Nederlandschen bodem een zeer bepaald karakter heeft aangenomen. In de XVII<sup>e</sup> eeuw deed de Duitsche <i lang="de">Hanswurst</i> zijn blijde intrede in Nederland, maar hier werd hij weldra verdrongen, eerst door <i>Hans Pekelharing</i>, later door <i>Jan Klaassen</i>.
+
+</p>
+<p>Vroeger had het marionetten- of poppenspel een vasteren vorm en vond men het b.v. in bepaalde stadswijken te Amsterdam; thans
+reist het over land. Wellicht ontmoet men hier of daar nog het traditioneele opschrift, dat Jan en Kathrijn vasthouden, terwijl
+Jan er naar wijst:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Elk past
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>op zijn
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>zakke.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Nog zien wij, hoe Jan in zijn slaap door vlinders wordt gestoord. Dan roept hij den Dood, om hem te verlossen; maar als de
+Dood komt, verjaagt hij hem met zijn knots. Met zijn befaamde klompen beslecht hij een twist tusschen zijn vrouw en een buurvrouw.
+Om een degenstoot te ontwijken, laat hij zich ter aarde vallen en speelt den doode. De geneesheer komt, maar Jan springt op
+en spot met de geneeskunst. Hij wordt door honger en gebrek bedreigd; geen brood in huis,&#8212;en Jan weet niets beters te doen,
+dan de kinderen om zich te laten dansen, die hij dan zonder eten naar bed stuurt. Eindelijk komt het pakkende slot met den
+grooten draak, die hem van het tooneel verdrijft.
+
+</p>
+<p>In Belgi&euml; vindt men het vaste poppenspel nog te Luik en Brussel, maar vooral te Antwerpen, het &#8220;Poesje&#8221; waarvan <span class="smallcaps">Ary Delen</span> in zijn keurig artikel over het Poppenspel in Vlaanderen in Elsevier&#700;s <a id="d0e26206"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26206">294</a>]</span>Ge&iuml;ll. Maandschrift schrijft: &#8220;Hoe onwaarschijnlijk het ook sommigen al moge lijken, toch is onze karakteristieke Poesje de
+eenige, uitsluitende uiting op tooneelgebied, die geen haarbreed geweken is van de eigen tradities van het vlaamsche, en meer
+bizonder van het antwerpsche volk, dat steeds, meer nog wellicht dan om het even welk ander, een steeds hunkerende behoefte
+heeft aan spel&#8221; (Jan.-Juni 1910, bl. 100). Men vindt daar de vaste volkstypen van <i>de Veldheer, Pater Franciscus, Lodewijk, de Kolenbrander, de Prinses van Turkije, de Reus Glas, Valentijn</i> en <i>Oerson, de Prinses van Spanje</i> en <i>van Majorka, de Kop, de Neus, de Grijze, de Schele</i>; daar worden opgevoerd: <i>De Vier Aymonskinderen, Oerson en Valentijn, Jan Onversaagd, Malegijs en Vivien, De Zeven Leugenaars</i> enz.
+
+</p>
+<p>Deze en dergelijke volksvertooningen hebben voor ons ook daarom vooral waarde, dewijl zij voor een groot deel de kiemcel vormen
+van het kultuurtooneel onzer dagen. De <i>abele</i> spelen, de kunstig bewerkte, ingewikkelde vertooningen, gaan zonder twijfel terug op het kerkelijk mysteriespel, een volksspel,
+dat weer stoelde op het liturgische drama. Maar de korte, eenvoudige <i>klucht</i> heeft zich waarschijnlijk eenerzijds ontwikkeld uit het poppenspel en anderzijds uit de volksvertooningen en volksoptochten
+bij de feesten van Driekoningen, Vastenavond, Paschen, Pinksteren enz., waarover ik uitvoerig in het Eerste Deel gehandeld
+heb. Ik herinner ook aan het dramatische draaksteken, I, bl. 272. Het kluchtspel vooral was gedurende eeuwen de spiegel van
+het Nederlandsche volksleven, door een <span class="smallcaps">Teniers, Van Ostade, Jan Steen</span> e.a. zoo voortreffelijk op het doek gebracht. Tot het kluchtspel behoort ook het kermistheater.&#8212;Zie <span class="smallcaps">J. van Vloten</span>, Het Nederl. Kluchtspel van de XIV<sup>e</sup> tot de XVIII<sup>e</sup> eeuw (Haarlem 1854); <span class="smallcaps">J. A. Worp</span>, Geschiedenis van het Drama en van het Tooneel in Nederland, 2 dl. (Groningen 1904).
+
+
+<a id="d0e26243"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26243">295</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e17791" href="#d0e17791src" class="noteref">1</a></span> Immers <i>kultuur</i> is hier genomen in de beteekenis van <i>bovencultuur</i>.
+</p>
+<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a id="d0e19071" href="#d0e19071src" class="noteref">2</a></span> Voor het meerendeel Limburgsche spreekwoorden, die als typen kunnen gelden, in Venloosch dialekt.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e26244" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">De Volkswetenschap.</h2>
+<p>De behandeling der volkswetenschap zal uiteraard heel wat beknopter zijn dan die van de volkskunst. Want het volksleven is
+veel meer gevoels- dan geestesleven. Zelfs op het veld der wetenschap doet dit gevoelsleven zijn rechten gelden en verkiest
+het de bekoorlijke, dichterlijke, fantastische verklaring boven den soberen, logischen redeneertrant. Een sprookje is het
+volk liever dan een betoog. Zoo vertroebelt het gevoel de volkswetenschap en maakt ze in zekeren zin tot een kunstvorm.
+
+</p>
+<p>Wetenschap is systematische oorzakelijke kennis; zij vereischt een bewust en methodisch streven naar het ware, onder eenheid
+van gezichtspunt. Ook de volkswetenschap streeft naar oorzakelijke kennis, naar verklaring van taalvorm, bloem, mineraal,
+rotsgedaante, ziekte, kracht der geneesmiddelen, we&ecirc;rverschijnselen enz. En zoo komen wij weer tot een overeenkomstig resultaat
+als bij de overige faktoren der volkskultuur, dit namelijk: dat de volkswetenschap <i>in wezen</i> niet van de kultuurwetenschap verschilt. Maar afgezien nog van het feit, dat het volk zich niet bewust is, wetenschappelijk
+werkzaam te zijn, is het oordeel zoo min gescheiden van de fantasie, dat van een zuiver-methodisch waarheidsstreven geen sprake
+kan zijn.
+
+</p>
+<p>De volkswetenschap is absoluut onkritisch. Bij de induktie worden de afzonderlijke gevallen zelfs met geen zweem van kritiek
+onderzocht, terwijl met de negatieve gevallen geenszins rekening wordt gehouden. Wanneer het volk zegt: &#8220;Groene Kerstmis,
+witte Paschen&#8221;, dan brengt het de witte Paschen met de groene Kerstmis in een oorzakelijk verband; maar gebrek aan methode
+maakt de konklusie ongewettigd. Zoo ziet het volk ook een oorzakelijk verband tusschen de maan en het we&ecirc;r, maar mocht het
+tot een verklaring komen, <a id="d0e26256"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26256">296</a>]</span>dan zou deze meer op een natuurmythe lijken, dan op een kultuurwetenschappelijke redeneering.
+
+</p>
+<p>Toch wil het mij voorkomen, dat de kultuurwetenschap feiten der ervaring van het volk kan overnemen, om die te toetsen en
+te louteren,&#8212;en ook wellicht iets van het pieteitsvolle en opgewekte zijner natuurbeschouwing.
+
+
+
+</p>
+<div class="div2" id="d0e26260">
+<h3 class="normal">I. Volksetymologie.</h3>
+<p>De term &#8220;volksetymologie&#8221; heeft tot heel wat misvattingen en discussies aanleiding gegeven. Het eerst gebruikt in de <span lang="de">Zeitschrift f&uuml;r vergleichende Sprachforschung</span> XXIII door <span class="smallcaps">W. F&ouml;rstemann</span>, die in het vervormen van sommige woorden in den volksmond een bewijs van kerngezonden volksgeest zag, won deze benaming
+steeds meer veld, en hiermee gepaard ging een nader onderzoek van het gesignaleerde verschijnsel; ik noem slechts de namen
+van <span class="smallcaps">Max M&uuml;ller, Andresen</span>, die heel wat materiaal verzamelde in zijn Deutsche Volksetymologie, <span class="smallcaps">Moltzer</span> en <span class="smallcaps">Verdam</span>. Langs psychologischen weg werd naar verklaring en schifting gezocht door <span class="smallcaps">Steinthal, Paul</span> en <span class="smallcaps">Wundt</span>. Zoo ontstond over dit onderwerp een uitgebreide literatuur, waarvoor ik verwijs naar het artikel van den Zweed <span class="smallcaps">Kjederquist</span> in Paul und Braune&#700;s Beitr&auml;ge XXVII, en vooral naar de zuiver opgezette en rijk gedokumenteerde studie van <span class="smallcaps">C. de Vooys</span> in de Nieuwe Taalgids II, bl. 273 vlg.
+
+</p>
+<p>Wanneer ik hier de volksetymologie als onderdeel van de volkswetenschap behandel, dan is dit, omdat ik hierdoor eerst en vooral
+versta: &#8220;onbewuste <b>klank- en begripsassociaties</b> met of zonder wijziging van den woordvorm&#8221;. Zij zijn beslist eigen aan de volkstaal met haar spontanen drang en vrijen loop,
+en dringen van hier de kultuurtaal binnen. Uiteraard spelen zij ook een groote rol in de kindertaal. Gelijkwaardige verschijnselen
+zijn dus b.v. het gangbare <i>zondvloed</i>, uit het Oudhoogduitsche <i>sin-vluot</i> &#8220;groote vloed&#8221;, door het volk met &#8220;zonde&#8221; in verband gebracht, en het kinderlijke <i>lepeltraan</i> voor <i>levertraan</i>. Men zal mij wellicht tegenwerpen, dat <a id="d0e26309"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26309">297</a>]</span>onbewuste verschijnselen toch allerminst tot het domein der wetenschap behooren, zij het ook der volkswetenschap; waarop ik
+antwoord, dat het volk zich wel van zijn handelen bewust is, maar niet van het feit, dat het woordverklaring geeft, en nog
+minder van den wetenschappelijken ondergrond dezer handelwijze, die eenvoudig hierin bestaat, dat het volk geen genoegen neemt
+met het onbekende. Zoo werd het onverstaanbaar geworden <i>sin</i> vervangen door of liever vervormd tot het bekende <i>zond(e</i>) niet omdat men iets wilde veranderen, maar dewijl men meende, dat dit met het oog op het Bijbelsch verhaal wel aldus wezen
+moest.
+
+</p>
+<p>Tot het domein der volksetymologie behooren dus niet: 1. Dilettantisme en beunhazerij op het gebied van woordverklaring, juist
+daarom zoo gevaarlijk, derwijl deze half-bakken geleerdheid zich voor onvervalschte kultuurwetenschap uitgeeft. Hierbij moet
+men echter in het oog houden, dat werkelijk-onbewuste volksetymologie aan halfgeleerden aanleiding kan geven tot etymologiseeren.
+Zoo werd het Latijnsche <i>quiritare</i> &#8220;luid schreeuwen&#8221; eertijds wel eens met <i>Quirites</i> &#8220;Romeinsche staatsburgers&#8221; in verband gebracht. Vrij dicht hierbij staat de populaire natuurverklaring (zie beneden).
+
+</p>
+<p>2. Opzettelijke vervormingen en aanpassingen of woordspelingen. Deze toch moeten gerekend worden tot de volksluim (bl. 126);
+zoo b.v. <i>Sint Reinuut</i>: schoon op, &#8220;rein aus&#8221;, voor <i>Sint Reinout</i>; <i>kattegezanik</i> voor <i>katechesatie</i>; <i>zemelachtig</i> voor <i>zenuwachtig</i>; hij lijdt aan de <i>griep</i>, eigenlijk &#8220;verkoudheid&#8221;, maar met &#8220;grijpen&#8221; in verband gebracht. Immers de woordspeling behoeft evenmin als de werkelijke
+volksetymologie met een woordverandering gepaard te gaan. Op volksluim berust ook wel de Vlaamsche we&ecirc;rregel: &#8220;Sint <i>Andries</i> brengt de <i>vries</i>, Sint <i>Mathijs</i> breekt het <i>ijs</i>.
+
+</p>
+<p>3. Zuivere klankassociaties, als <i>krant</i> uit <i>courant</i>, die het gevolg hiervan zijn, dat de klank lastig, of de herinnering gebrekkig is. Of ook associaties, die dermate door de
+klanken worden beheerscht, dat men zich het nieuwe begripselement niet bewust wordt, omdat het met het begrip van het oorspronkelijke
+woord niets gemeen heeft. In <a id="d0e26368"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26368">298</a>]</span>deze laatste gevallen kan natuurlijk van het zoeken naar verklaring geen sprake zijn. Maar heel veelvuldig zijn zij niet.
+Als een zeker voorbeeld kan men opgeven <i>oorlam</i>, uit het Maleische <i>orang lama</i>; wellicht scheurbuik, uit <i>schorb&ucirc;t</i>; maar stellig niet het Vlaamsche <i>scheurbek</i>, en evenmin <i>suikerij</i> en <i>zenuwbladen (Folia sennae</i>), waarvan het volk meent, dat zij op de zenuwen werken.
+
+</p>
+<p><i>Scheurbek</i>, <i>suikerij</i> en <i>zenuwbladen</i> behooren inderdaad tot de volksetymologische associaties in engeren zin. Volstrekt natuurlijk is het, dat het volk een verband
+zoekt tusschen geneesmiddel en ziekte of tusschen geneesmiddel en eenige bekende stof. Zoo wordt b.v. <i>Unguentum aegyptiacum: gips-Jacob-zalf</i>;&#8212;de bast van <i>Rhamnus frangula: ramenasbast;</i>&#8212;<i>Oleum ricini: rosijnenolie;</i>&#8212;<i>nieswortel:</i> Limb. <i>anieswortel;</i>&#8212;<i>Unguentum hydrargyri</i> tegen ruit: <i>ruiterszalf</i> of <i>ruitertjeszalf</i>. Wellicht berust deze laatste vorm oorspronkelijk op bewuste woordspeling; maar naderhand wordt zulk een woordspeling vaak
+door na&iuml;eve hoorders ernstig overgenomen. Niet onaardig is ook de vervorming van <i>Alo&euml; socotrina</i> tot Limb. <i>so&#775;kertrienschen alo&euml;</i>, d.i. <i>suikertrijnsche alo&euml;</i>. Zie hierover het artikel van <span class="smallcaps">Denis Schrijnen</span>, Pharmaceutische Folklore, in het Pharmaceutisch Weekblad 1902, bl. 833 vgl. <i>Alo&euml;</i> wordt ook wel <i>alewien</i>.
+
+</p>
+<p>De klankassociatie moet dus met bewuste begripsassociatie gepaard gaan. Het woord <i>katapult</i> begrijpt het volk natuurlijk niet. Nu wil het aan dit woord niets veranderen, maar de herinnering aan het doel van dit instrument
+in verband met het woord <i>kat</i> brengt menigeen er toe, <i>katapult</i> ongewild te vervormen tot <i>kattepul</i>, of nog meer teekenend tot <i>kattepiel</i> (= <i>pijl</i>), aldus het onbekende bestanddeel vervangend door het bekende. Dit onbekend-zijn kan ook voortkomen uit gebrekkig hooren
+of gebrekkig zich-herinneren. Ik wijs nog op enkele voorbeelden: <i>drieangel</i> (<i>triangel</i>), met onbewust-juiste vertaling van het eerste bestanddeel; <i>sukerla</i> (<i>chokola</i>); <i>lekkeris</i> (<i>lacarissa</i> = drop); <i>prulleet</i> (<i>proleet</i>); <i>honinggraat</i> (<i>honigraat</i>). <i>Hagedoorn</i> wordt volksetymologisch tot <i>hageldoorn</i>; <i>hazelnoot</i> tot <i>hazenoot</i>; <i>nieuwsgierig Aagje</i> tot <i>nieuwsgierigaardje</i>; <i>meikever</i> tot <a id="d0e26511"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26511">299</a>]</span><i>meikegel</i> (kleuriger is het Hoogduitsche <i lang="de">Meikleber</i>); <i>Nijmegen</i> tot <i>Nimwegen</i>; <i>madeliefje</i>, Middelnederl. <i>matelieve</i>, is vervormd tot <i>maagdeliefje</i> en tot <i>meizoe(n)tje</i>, en dit weer dialektisch tot <i>m&ecirc;lze&ucirc;dje</i> (zaadje). De appelen, die wij <i>zijden-hempjes</i> noemen, stammen uit de Engelsche stad <i>Sydenham</i>. Men denke ook aan de uitdrukking &#8220;straten voor stegen kennen&#8221;, die in Limburg, waar men geen <i>stegen</i> kent, wordt: &#8220;straten voor steenen kennen&#8221;; vgl. mijn opstel in Volkskunde XI, bl. 217.
+
+</p>
+<p>Van plantnamen noem ik nog de <i>bijvoet</i> (<i>Artemisia</i>). Met ons woord voet heeft deze benaming oorspronkelijk geen gemeenschap. Maar het volk bracht den vorm <i>bijboot</i> in verband met voet, omreden van het bijgeloof, dat dit kruid in de schoenen, dus bij den voet, gedragen, alle vermoeidheid
+bij het wandelen verdrijft. <i>Zonnedauw</i>, onze benaming van de <i>Drosera</i>, heeft zich volksetymologisch uit <i>sinnau</i> &#8220;immerdurende dauw&#8221; ontwikkeld. <i>Rosmarijn</i>, uit het Latijnsche <i>ros marinus</i> &#8220;zeedauw&#8221;, wellicht zelf populaire vervorming van een Grieksch woord, werd <i>rozemarijn</i> onder den invloed van <i>roos</i>. <i>Herba Mandragorae</i> werd <i>mandragerskruid</i>. Het peperboompje (<i>Daphne Mezereum</i>) heet in Oost-Vlaanderen om zijn naakten stengel <i>miserieboomke</i>. Verrassende volksetymologische staaltjes vinden wij ook in de kindertaal: <i>botram-marcheertrommel</i> (<i>botaniseertrommel</i>); <i>manheer</i> (<i>meneer</i>); het reeds genoemde <i>lepeltraan</i> enz.; zie vooral <span class="smallcaps">De Vooys</span>, De Nieuwe Taalgids I, bl. 281, X, bl. 93 vlg., 128 vlg.
+
+</p>
+<p>Nog wensch ik de aandacht te vestigen op het feit, dat volksetymologie zoo vaak in samenstellingen optreedt. De oorzaak is
+deze, dat elders verdwenen woorden nog zoo vaak in samenstellingen een veilige schuilplaats vinden; zoo b.v. <i>geeuwhonger</i> en <i>nachtmerrie</i>. De verouderde vormen <i>gee</i>: <i>ga</i> en <i>mare</i> zijn hier met <i>geeuwen</i> en <i>merrie</i> (men denke aan het nachtspook, dat iemand &#8220;berijdt&#8221;) in verband gebracht, wat klankverandering ten gevolge had.
+
+</p>
+<p>Ook kan het begripselement zoozeer op den voorgrond treden, dat het hoofdbegrip een sterke wijziging ondergaat of zelfs geheel
+<a id="d0e26635"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26635">300</a>]</span>verdrongen wordt. Zoo beduidde <i>pootig</i> oorspronkelijk &#8220;koppig&#8221; en had <i>ophemelen</i> de beteekenis van &#8220;schoonmaken&#8221;.
+
+</p>
+<p>Verandering van den vorm, wij zagen het reeds, is strikt genomen niet noodzakelijk; slechts moet in de volksopvatting een
+bepaald element met een ander begrip dan het oorspronkelijke verbonden worden. In <i>lintworm</i> beteekende <i>lint</i> oorspronkelijk insgelijks &#8220;worm&#8221;, terwijl men het thans met ons <i>lint</i> in verband brengt. <i>Ongelikt</i> wordt tegenwoordig met het gewone werkwoord <i>likken</i> verbonden; maar in werkelijkheid komt het van een werkwoord <i>likken</i>, dat de beteekenis van &#8220;polijsten&#8221; had. In <i>Donderstraat</i> is geen verandering althans hoorbaar; stellig brengen echter tal van personen haar niet met <i>Prof. Donders</i>, maar met <i>donder</i> in verband. Verder wijst ook het feit, dat plaatselijk door het volk sommige heiligen in bepaalde gevallen worden aangeroepen,
+op volksetymologische interpretatie, op aanknooping van het onbekende aan het bekende. Zoo b.v. wordt de H. Clara aangeroepen
+bij oogziekten en vraagt men haar om helder weer en zonneschijn (de vertaling is hier onbewust-juist); Sint Kathrijn brengt
+helder weer en zonneschijn: wellicht is <i>rijn</i> (<i>rein</i>) hier van invloed. Sint Valentijn wordt aangeroepen bij vallende ziekte; Sint Blasius tegen huidblaasjes; Sint Rosa tegen
+de roos, Sint Lambertus tegen de lamheid.
+
+</p>
+<p>Van deze klank- en begripsassociatie verschilt de <b>etymologische natuurverklaring</b>, waarbij het volk naar zijn aard en trant, d.i. liefst door een sage, welbewust de benamingen van bloemen, boomen, mineralen,
+dieren, steden enz. interpreteert. De vervorming van <i>Arum</i> tot <i>Aron</i> zal wel onbewust geweest zijn. Maar gegeven deze naam, borduurt de volksfantasie op het thema voort, en spreekt aldra van
+<i>Aronskelk, Aronsbaard, Aronsstaf</i>. De <i>Valerianella olitoria</i> heet ook <i>Sanctae Clarae herba</i>; het volk gaat verder, en spreekt van <i>kleer-ooge</i>. Van den <i>treurwilg</i> weet het Vlaamsche volk te verhalen: De geeselkolom stond bij een wilgenboom. Toen nu de soldaten naar dezen wilg liepen,
+om de geeselroeden af te snijden, <a id="d0e26704"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26704">301</a>]</span>zuchtte Christus: &#8220;treure wilg, treure&#8221;. Sedert dien laat de boom zijn takken hangen en heet hij <i>treurwilg</i>. Het <i>nieskruid</i> wordt plaatselijk tot <i>Agneeskruid</i>; dit verklaart men aldus, dat het bloeit omtrent den feestdag van Sint Agnes; ook ontkiemde het ter plaatse, waar deze heilige
+gewoon was geknield te bidden. Van den H. Martinus weet het volk ook dit te verhalen, dat hij eens in zijn getijdenboek een
+zaadje vond; hij borg het zorgvuldig in de aarde, en uit het zaadje ontkiemde de <i>boekweit</i>. Zie vooral <span class="smallcaps">Is. Teirlinck</span>, Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode 1904 enz. (ook afzonderlijk uitgegeven te Antwerpen 1913).
+
+</p>
+<p>Ook het Montferland heeft wel eens aanleiding gegeven tot volksetymologische natuurverklaring. Hiervolgens wilde het heidenvolk
+met zijn koning den hemel bestormen, en reeds had men een stuk van den Elterberg een goed eind ver gesleept, toen het aan
+de reuzenhanden ontviel. De vorst beval nu van verdere pogingen af te zien; want zei hij &#8220;het is toch maar een <span class="letterspaced">mond vol land</span>&#8221;: Geldersche Volksalman. 1901, bl. 176.
+
+</p>
+<p>De <i>Asperula odorata</i>, waarvan voorheen een bundel bij zwangere vrouwen in bed gelegd werd, en dat dan ook aan Frija-Frigg, als godin der geboorte,
+heilig was, wordt reeds in de VIII<sup>e</sup> eeuw, als <i>O.L. Vrouwen-bedstroo</i> vermeld. Ook vond de Christelijke legende een andere verklaring:
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Onzer-Vrouwen-bedstroo</span>.
+
+</p>
+<p>Onze-Lieve-Vrouw, als zij klein was, moest op een zeer hard en ongemakkelijk beddeken slapen: hare ouders waren arm en gaven
+dan nog hier en daar een aalmoes.
+
+</p>
+<p>Op zekeren dag peinsde de H. Anna:
+
+</p>
+<p>Het bed van mijn kindeken is toch te hard. Zou ik in het veld misschien geen zacht vulsel vinden?
+
+</p>
+<p>Zij ging uit en kwam aan een dorre streek. Zij zag er een heelen hoop Bedstroobloemekens staan.
+
+</p>
+<p>&#8220;Nu ik heb het gevonden&#8221;, riep zij uit. &#8220;Ik ga al die bloemekens plukken! O! daar zal mijn kindeken zacht op slapen&#8221;. Zij
+sprak en deed zoo; ja, nu sliep Maria veel gemakkelijker.
+<a id="d0e26751"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26751">302</a>]</span></p>
+<p>Ten platten lande ziet men dikwijls de kinderen in bosschen en op magere gronden naar het bloemeke zoeken en het blijde plukken:
+
+</p>
+<p>&#8220;Onze-lieve-Vrouw heeft er op geslapen!&#8221; zeggen zij eenvoudig.
+
+</p>
+<p>(Uit Vlaanderen).
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Eindelijk de volksetymologie van <span class="letterspaced">plaatsnamen</span>.
+
+</p>
+<p>Bezuiden Tietjerksteradeel lagen drie dorpen, die nog geen naam hadden. In een dezer dorpen kwam een dief geloopen, die vluchtte
+voor de dienaars van het gerecht. Allen, die hem zagen, riepen: &#8220;Grijp! Grijp!&#8221; Maar de dief ontkwam en vlood naar het andere
+dorp. Daar wilde men hem opvangen en riep men elkander toe: &#8220;Sa mar! sa mar!&#8221; (Zoo maar! zoo maar!). De dief ontvluchtte ook
+hier en kwam in het derde dorp. Hier werd hij gevat en nu riep men: &#8220;Berg hem! Berg hem!&#8221; Vandaar de Friesche plaatsnamen
+Garijp (Grijp), Suamar (Samar) en Bergum (Berghem). <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> verhaalt ons ook, hoe Foswerd ontstond, en Ylst, Nijland, Koudum, Dronrijp enz.: Uit Frieslands Volksleven I, bl. 32 vlg.;
+terwijl <span class="smallcaps">De Cock</span> in zijn Brabantsche Sagen III, bl. 181 vlg. de populaire naamverklaring geeft van Aarschot, Beersel, Brussel, Leuven, Scheutveld
+en ook van Kalevoet. Toen namelijk Karel V eens naar Brussel reed over den steenweg van Alsemberg, brak zijn rijtuig ter plaatse,
+waar nu Kalevoet ligt, zoodat hij genoodzaakt was, te voet naar Brussel te gaan. Daarom werd deze plaats <i>Kalevoet</i> geheeten, d.i. <i>Karel-te-voet</i>.
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e26779">
+<h3 class="normal">II. Volksgeneeskunde.</h3>
+<p>Bij gezette overweging blijkt het, &#8220;dat naast de officieele therapie een andere bestaat, welke met totaal verschillende geneesmiddelen
+werkt, die minstens evenveel blijvende of tijdelijke aanhangers telt als de schoolgeneeskunde, en die meestal zonder bevredigende
+diagnose en zonder eenige duidelijke voorstelling te bezitten omtrent aard of werking der toegepaste middelen, alleen op de
+ruwe empirie steunende, vol vertrouwen haar zonderlinge middelen toepast. Dit <a id="d0e26784"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26784">303</a>]</span>is de eigenlijke volksgeneeskunde, die zich hoofdzakelijk op het gebied der therapie beweegt en haar adepten bij duizenden
+telt&#8221;. Aldus <span class="smallcaps">M. A. van Andel</span> in zijn leerzaam proefschrift over de Volksgeneeskunst in Nederland (Utrecht 1909), bl 5.
+
+</p>
+<p>Naar men begrijpt, hangt de volksgeneeskunst ten nauwste samen met de volksreligie en tiert zij welig op den bodem van het
+animisme (I, bl. <a href="#d0e2410" class="typeref">64</a>). Zij vormt een wezenlijken faktor der onderkultuur en vertoont zich in hoofdzaak &eacute;envormig, zoowel hier als bij de natuurvolken,
+zooals <span class="smallcaps">O. V. Hovorka</span> en <span class="smallcaps">A. Kronfeld</span> in hun standaardwerk over de <span lang="de">Vergleichende Volksmedizin</span> (Stuttgart 1908) zeer duidelijk hebben aangetoond. Van de kwakzalverij onderscheidt zij zich door haar volstrekte goede trouw
+en belangeloosheid. Haar gezichtseinder is zeer beperkt, zoowel wat den aard der ziekte als wat de kracht der geneesmiddelen
+betreft. Als ziekten gelden eigenlijk slechts: koorts, verwonding, bloeding, roos, brand, kou, jicht, kramp, vallende ziekte,
+asthma en nog enkele andere. Het streven naar zelfbehoud, gepaard aan hulpvaardig dienstbetoon, vormt de gemeenschappelijke
+drijfveer van volks- en kultuurgeneeskunde. Natuurlijk wordt nu de kloof tusschen beide met den dag grooter. Maar hoe verder
+men in vroeger tijden teruggaat, hoe geringer dit verschil is. Terecht merkt <span class="smallcaps">Van Andel</span> op, dat de volksmiddelen van heden de wetenschappelijke middelen van gisteren zijn.
+
+</p>
+<p>Het is mijn taak niet, de ontwijfelbaar gezonde kern der volksgeneeskunde, n.l. die middelen aan te geven, welke berusten
+op doelmatige, instinktieve therapie, of op overoude elementaire, maar gezonde empirie; wel dien ik in het kort te wijzen
+op het zeer eigenaardige, van de kultuurgeneeskunde <i>afwijkende</i>, strikt-populaire in de behandeling en het toedienen der geneesmiddelen, dat uit primitieve volksvoorstellingen voortvloeit.
+
+</p>
+<p>Inderdaad ligt bij de behandeling doorgaans deze opvatting ten grondslag, die echter met den dag in helderheid en bewustheid
+afneemt, dat de ziekte zelf een boosaardig, ja demonisch wezen is, of ook een worm, in alle geval een konkreet iets, dat in
+het lichaam <a id="d0e26813"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26813">304</a>]</span>huist. Zoo spreekt men b.v. van haarworm, ringworm, dauwworm; en niet onmogelijk hebben de maden, de lintworm en de lijkwormen
+tot deze opvatting aanleiding gegeven. Vooral de kiespijn wordt aan het knagen van wormen toegeschreven. Dit geloof staat
+in Mecklenburg zoo vast, zegt <span class="smallcaps">Gaidoz</span>, dat een lepel met kokend water onder den zieken tand gehouden wordt. De diertjes, door den damp bedwelmd, vallen in den
+lepel en zijn duidelijk te zien.
+
+</p>
+<p>Het ziektewezen kan verdreven worden op velerlei wijzen; vooral echter door bezwering, door bannen en overdragen, door sympathetische
+geneesmiddelen.
+
+</p>
+<p>Niet slechts deze laatste methode, maar vrij wel de geheele volksgeneeskunde wordt beheerscht door de <b>sympathie</b>, die de geneeskracht van de <i>signatuur</i>, d.i. de teekenen der dingen afleidt. Volgens deze leer dient een geelbloemige of geelsappige plant tegen de geelzucht, een
+roodkleurige stelpt het bloed, een knolgewas geneest de aambeien enz. Deze volksvoorstellingen, die wij reeds herhaaldelijk
+in het Eerste Deel aantroffen, is sinds overoude tijden over de geheele aarde verspreid en berust op een onbepaald gevoel
+van gemeenschap tusschen gelijkgeaarde wezens, in dit geval tusschen het ziektewezen en het geneesmiddel. Waarschijnlijk heeft
+de symboliek deze sympathische opvatting uit het animisme (en fetissisme) doen geboren worden. Om een geest uit het lichaam
+te bannen, achtte men het reeds voldoende, bepaalde deeltjes, als haren, nagels, enz. vast te leggen of te vernietigen. Van
+hier tot de zuiver symbolische handeling is slechts &eacute;en stap: wat geschiedt niet slechts aan een deeltje, maar aan een overeenkomstig
+voorwerp, geschiedt aan het voorwerp zelf. Wil men een heks kwaad doen, wij zagen het I, bl. 79, dan maakt men een ploegijzer
+gloeiend en spreekt plechtig den naam der vermeende heks uit; deze zal dan de hevigste smart voelen. Daarom legt men ter verwijdering
+van wratten in een touwtje zooveel knoopen als men wratten heeft, en begraaft dit ergens: door deze symbolische handelwijze
+worden de wratten zelf begraven. De beteekenis der aanwending van roode stoffen bij <a id="d0e26828"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26828">305</a>]</span>bloedloop is oorspronkelijk dan ook wel deze, dat het rood-gedachte ziektewezen op de roode stof overga. Naderhand is het
+sympathiebegrip natuurlijk in verschillende richtingen uitgebreid.
+
+</p>
+<p>Eindelijk wensch ik er de aandacht op te vestigen, dat de leer der signaturen niet altijd als <i>leiddraad</i> bij het opsporen van geneeskrachtige kruiden, maar ongetwijfeld meermalen slechts als <i>verklaring</i> eener reeds bekende werking heeft gediend; zie hieromtrent het artikel van <span class="smallcaps">Prof. Van Leersum</span> over de Waardeering van Oude en Volksgeneesmiddelen in het Nederl. Tijdschr. voor Geneeskunde LVIII (1914), bl. 1952.
+
+</p>
+<p>1. Bezwering is wel het meest verspreide, ook heden nog dagelijks aangewende heilmiddel, waarin animistische en specifiek-Christelijke
+bestanddeelen met elkaar vermengd zijn. Het bezweren is een kunst, die erfelijk is, maar zij kan slechts worden overgedragen
+van een man op een vrouw of van een vrouw op een man. Het formulier is eigenlijk geheim. Het wordt zacht gefluisterd of gepreveld,
+en het getal 3 is daarbij van bijzonder gewicht: driemaal wordt daarbij een kruis gemaakt, driemaal gespuwd, driemaal gestreken
+enz. Ook zijn dag en uur niet onverschillig; sommige bezweringen dienen te geschieden bij afnemende, andere bij nieuwe maan,
+weer andere v&oacute;or zonsopgang. De formule is &ograve;f een kort bevel, &ograve;f zij wordt ingeleid door een kort episch verhaal, waarin een
+gelijksoortig geval wordt uiteengezet: wij hebben dus weer met sympathie te doen. Zoo beginnen b.v. verscheidene formulieren
+tegen de wormen met de vermelding van Job op den mesthoop. Van een formulier uit Denderwindeke tegen brand luidt de inleiding:
+&#8220;De H. Laurentius werd gebraden op een rooster: hij en zwol niet op noch en verzwoor; ik hoop, dat gij ook niet zult zwellen
+of verzweren&#8221;.&#8212;Rond den Heerd (1877) weet deze berijmde bespreking tegen brandwonden mee te deelen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ons&#700; Heere Jezus kwam aldaar gegaan,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij vond er een kindeke in brande staan.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hij nam het in Zijne gebenedijde hand
+<a id="d0e26850"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26850">306</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>En <i>b</i>luschte den ge<i>b</i>enedijden <i>b</i>rand.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En &#700;t en <i>zwoer</i> noch &#700;t en <i>zwol</i>,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En &#700;k hoop in Jezus&#700; naam, dat &#700;t ook niet <i>doen</i> en <i>zol</i>.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>In deze formule vinden wij alitteratie, assonantie en rijm. Andere formules worden ons medegedeeld door <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> in Onze Rijmen, bl. 67; zoo b.v.:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Moeder Maria ging over den berg,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze nam een tak van den heiligen boom,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ze wierp &#700;em over haar hoofd in den stroom.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Kwik door dit, kwik door dat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vlieg door aderen, zenuwen, pezen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik hoop, dat met Gods hulp dit beest zal genezen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Het Christelijke in deze spreuken is slechts een dun laagje vernis: in den grond zijn zij volstrekt identiek met Oudgermaansche
+en Oudindische, waar de heidensche godenwereld optreedt.
+
+</p>
+<p>Den korteren vorm vertoont:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dit arm of poot
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is <i>verrukt</i> of <i>verstoot</i>.
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;t Zal niet <i>verrotten</i> of <i>verzweren</i>
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>In den naam des Heeren, C.A.B.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Deze en dergelijke bezweringen of besprekingen worden vooral toegepast bij verwondingen, verrekkingen, verstuikingen en spierpijnen.
+De <i>strieker</i> legt somtijds wat zeep op den zeeren enkel; dan zet hij de pet af, zegt de bezweringsformule en strijkt op bepaalde wijze
+over den enkel. Bij wonden zegt men te Heumen:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik verbinde deze wonde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik stille dat bloed in deze stonde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als Christus de Heer opgevaren is.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Bij kneuzingen vindt men o.a. dit formulier:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Deze man enz. is over een berg geloopen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Deze man enz. heeft zijn hand enz. gestooten,<a id="d0e26940"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26940">307</a>]</span></span></p>
+<p class="line" style=""><span>Het moet in de Roode Zee verdwijnen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Gelijk de Wijzen uit het Oosten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En God genas het met der stond,
+</span></p>
+<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>O Heer, help mij! Amen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>2. In het bovenstaande wordt het ziektewezen verdreven. Maar met of zonder spreuk wordt dit wezen veelal ook vastgelegd, geband
+of wel op een persoon of zaak <span class="letterspaced">overgedragen</span>. In de Friesche Wouden wordt de bilzucht het <i>koude vuur</i> genoemd; maar men meent, dat zij licht kan worden geweerd, door het eerst daaraan bezweken dier v&oacute;or de staldeur te begraven.
+Vooral de koorts wordt graag en licht overgedragen. In het Oosten van ons land snijdt men zich hiertoe den nagel <i>in het leven</i> en maakt dan den bast van een boom ook los tot <i>in het leven</i> (let op de sympathie!). Dan drukke men met den vinger <i>het vocht</i> daaruit tegen en tusschen <i>het vocht</i> van den boom: dan heeft de boom de koorts. Of men binde een kouseband of strooband om den boom, liefst een vlierboom (I,
+bl. 80, 130, 287), en ga dan spoedig loopen, zonder om te zien. Deze praktijk is in geheel Groot-Nederland&#8212;en verre buiten
+de grenzen&#8212;bekend. Men noemt dit &#8220;de koorts afbinden.&#8221; Ook kan men het haar- of nagelknipsel van den zieke, of een briefje
+met zijn naam in een opzettelijk daartoe geboord gat in den boomstam steken. Niet zelden spreekt men hierbij het rijmpje:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Olde Marolde
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik hebbe de kolde,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik hebbe ze noe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik geve ze oe,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik bind ze hier neer,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik krijg ze niet weer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De koorts&#8212;of een ander ziektewezen&#8212;wordt ook met spijkers in een boom vastgehecht; zij wordt met en door dingen, die met den
+lijder, liefst met de zeere plek, in aanraking geweest zijn, verbrand, in &#700;t water geworpen, in den grond gestopt, verkocht,
+weggeven, <a id="d0e26984"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26984">308</a>]</span>ja afgeschreven. Wat is eenvoudiger, dan met krijt op de deur te schrijven: &#8220;Koorts, ik ben niet thuis&#8221; (Zevenhuizen)? Of
+als rijmpje:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Koorts, koorts, ik ben niet thuis,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ga maar naar een ander huis.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Ook de hik wordt graag overgedragen; hiertoe dient de spreuk:
+
+</p>
+<p>Deventer:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Heb de hik
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Heb ze prik
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Heb ze nouw
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>&#700;k Geef ze aan jou.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Venloo:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Ik heb den hik
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik heb de pik
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ik g&ecirc;f um aan &#700;n noaberman,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>D&ecirc; &#700;t good verdrage kan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Dit driemaal vlug achter elkaar opzeggen. Als een kind de hik heeft, dan groeit het hart, meent het volk.
+
+</p>
+<p>3. Bij de <span class="letterspaced">sympathetische geneesmiddelen</span> wordt het verband tusschen kwaal en geneesmiddel gezocht <i>in de oorzaak</i>: zoo legt men haar van den hond, waardoor men gebeten is, op de wonde. Bij de jicht, die haar oorsprong in wormen heeft,
+geeft men den pati&euml;nt 13 regenwormen met brandewijn in;&#8212;<i>in de kleur</i>: een geelsappig kruid, als de stinkende gouwe, tegen geelzucht, het eten van roode bieten tegen bloedspuwen, gemalen menschenbeenderen
+tegen beeneter, het bloed van een zwart schaap tegen gordelroos met bloederigen, donkerkleurigen huiduitslag (Maas en Waal);&#8212;<i>in den vorm</i>: zoo dient het longkruid met zijn vlekjes op de bladeren, die op longknobbeltjes lijken, tegen longziekte, en hondstong met
+zijn tongvormig blad, tegen hondsdolheid. De bloempjes van oogentroost (<i>Euphrasia</i>) vertoonen een gele, oogvormige vlek; vandaar dat deze plant als een deugdelijk middel geldt tegen alle mogelijke oogkwalen;&#8212;<i>in den aard</i>: pieren, in een zakje op de borst gedragen, <a id="d0e27037"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27037">309</a>]</span>zijn van baat tegen de wormen;&#8212;<i>in den naam</i>: vandaar, dat de roos als onfeilbaar middel geldt tegen de huidziekte van dien naam, dat de hondsroos helpt tegen hondsbeet,
+leverkruid tegen leverziekte, steenbreek tegen nier- of galsteen enz. In Friesland gelooft men aan de kracht van een duif,
+boven de wieg gehangen, tegen dauwworm (althans overeenkomst van klank). Een merkwaardig voorbeeld geeft <span class="smallcaps">Denis Schrijnen</span> in het Pharmaceutisch Weekblad 1902, bl. 1006. Te Blerik bezigt men tegen kanker veelal het volgende geneesmiddel. Een levende
+rivierkreeft wordt in een zakje genaaid, dat door den zieke gedurende 24 uur op de zieke plaats moet gedragen worden. Heeft
+hij dien tijd wakende doorgebracht, dan is de kanker op de kreeft overgegaan; het zakje wordt nu verbrand en de lijder is
+genezen. Maar waarom een kreeft? Dit middel is uit het naburige Duitschland overgewaaid, waar kreeft en kanker beiden <i>Krebs</i> heeten.
+
+</p>
+<p>4. In het gebruik van sommige geneesmiddelen is wellicht een survival van een <span class="letterspaced">offer</span> te erkennen; zoo b.v. in het bloed van een wit of zwart dier, dat door den lijder moet gedronken worden. Dit kan m.i. echter
+ook berusten op de animistische voorstelling, dat bloed ziele- en levensspijs is. Trouwens de volksgeneeskunde stoelt nog
+op tal van andere oude overwegingen en voorstellingen, die ons heden ten dage slechts zeer onvoldoende bekend zijn.
+
+</p>
+<p>5. Met name ontgaat ons de beteekenis van vele <span class="letterspaced">geneeskrachtige kruiden</span>. Velen hunner spelen een voorname rol in de tooverwereld en waren eenmaal aan de Germaansche godheden heilig, of verheugen
+zich thans nog in een voortsluimerende vereering van den geest der vruchtbaarheid. Op eenzame en gewijde plekken groeien zij,
+en zwijgend, ongezien door godheid en menschen, onder het prevelen van gebeden, en met de linkerhand moet men ze veelal plukken.
+
+</p>
+<p>De vlier genoot den grootsten eerbied; was ook niet de kruisboom van vlierhout? De bast van den vlierstruik geldt dan ook
+als een krachtig geneesmiddel; hij is braakmiddel of purgans. Verder wordt <a id="d0e27060"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27060">310</a>]</span>hij gebezigd tegen keelpijn en waterzucht, terwijl de bladeren en bloemen gedronken worden als thee tegen verkoudheid, evenals
+de bloesems der linde. De aromatische bessen van den gevierden jeneverstruik (<i>Juniperus communis</i>) bezitten eveneens veelzijdige geneeskracht. Werden zij eertijds inderdaad als verjongend en levenwekkend beschouwd? Het
+duizendblad (<i lang="la">Achillea Millefolium</i>) heet een deugdelijk middel te zijn voor het heelen van wonden, door ijzer veroorzaakt. Geeft de naam Achillea hier wellicht
+de verklaring?
+
+</p>
+<p>Een bij het volk zeer geliefde plant is het valkruid (<i lang="la">Arnica montana</i>), en vrij algemeen wordt zij aangewend bij kwetsuren. Eertijds stond zij tot den wolf in betrekking, zooals nog thans uit
+de Oostfriesche benaming <i lang="fy">Wulfsbl&ouml;me</i> en ons <i>wolverlei</i> blijkt. De schors en de jonge takken van den berkeboom, in de lente verzameld, zijn een bloedzuiverend, zweetafdrijvend en
+waterafdrijvend middel; waarschijnlijk wel, omdat hij in de lente, als hij wordt aangeboord, een sap geeft, dat verwerkt wordt
+tot berkenwijn. De hennep (<i lang="la">Cannabis sativa</i>) heeft groote magische kracht en wordt vooral als verdoovingsmiddel gebezigd. De hoogopgroeiende hopranken (<i lang="la">Humulus Lupulus</i>) zijn het zinnebeeld van groei en wasdom en schijnen daarom de gezondheid weer te geven aan herstellenden en bloedarmen.
+Ook de zelf (<i lang="la">Salvia officinalis</i>) staat bij het volk hoog aangeschreven: zij versterkt de zintuigen en sterkt de zenuwen.
+
+</p>
+<p>Het is niet onmogelijk, dat men in verscheiden gevallen eerst naderhand een zekere vereering, ja tooverkracht aan planten
+is gaan toeschrijven, wier geneeskracht door de ervaring aan het licht was gebracht; en, zooals gezegd, met die ervaring kan
+de kultuurgeneeskunde haar voordeel doen. Zij toont zich dan ook geenszins afkeerig van de volksgeneeskunde, getuige het feit,
+dat herhaaldelijk oude middelen opnieuw in praktijk worden gebracht. Getuige ook de nog onlangs gehouden onderzoekingen over
+het kiezelzuurgehalte der organen en naar de rol dezer stof in de stofwisseling, op grond van de wetenschap, dat het volk
+sedert eeuwen zekere kiezelzuur-bevattende kruiden tegen de zoogenaamde konstitutioneele <a id="d0e27090"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27090">311</a>]</span>ziekten aanwendt. &#8220;Dit staat vast&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Prof. Van Leersum</span> t. a. p., bl. 1959, &#8220;dat wij een groot aantal onzer beste geneesmiddelen, o.a. digitalis, strophantus, china, coca, aan den
+speurzin van den natuurmensch te danken hebben&#8221;.
+
+</p>
+<p>Zie verder: <span class="smallcaps">Verdam</span>, Over Bezweringsformulen, in de Mededeelingen v. d. Maatschappij der Nederl. Letterk. 1900&#8212;1901, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Volksgeneeskunde in Vlaanderen (Gent 1891); Over de folklore van dieren en menschen, in de Handel. v. h. derde Vlaamsche
+Natuur- en Geneeskundig Congres 1899, bl. 185 vlg.; <span class="smallcaps">Denis Schrijnen</span>, Volksgeloof omtrent geneeskracht van planten, in het Pharmaceutisch Weekblad 1904, bl. 1 vlg.; Driem. Bladen II, bl. 12;
+III, bl. 34; XI, bl. 41; <span class="smallcaps">F. Visser</span>, Volksnamen voor Geneesmiddelen enz. (Baarn 1912); <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 163; <span class="smallcaps">L. Sloet</span>, in De Gids 1881, 2, bl. 221, 413, 439; <span class="smallcaps">V. D. Voo</span>, De leer der teekenen, in Vragen v. d. Dag XXV, 11; Volkskunde XXIV, bl. 113; Nederl. Museum II, bl. 117, 230.
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e27118">
+<h3 class="normal">III. Natuurverklaring en weerkunde.</h3>
+<p>1. Uiteraard is ook de <b>natuurverklaring</b> van het volk hoogst gebrekkig, hoe vertrouwd het met de natuur ook zijn moge en hoe goed het de natuurverschijnselen over
+het algemeen waarneemt. Immers de volksempirie is hoogst onbetrouwbaar en bij onderzoek en verklaring speelt de verbeelding
+de voornaamste rol. Reeds de gestelde vragen zijn eigenaardig. Het volk tracht niet slechts den oorsprong der dingen te achterhalen
+door te vragen: vanwaar komt de aarde, de zon, de maan, de mensch, vanwaar boomen en planten, bergen en rivieren, ziekten
+en dood? Maar met een weetgierigheid als die van het kind, dat ons door zijn vragen verveelt, stelt het vragen, die ons volstrekt
+onzinnig lijken: hoe komt het, dat het vuur ons dient, de eik getande bladeren heeft, de koekoek zijn eigen naam roept, de
+kruisbessen stekels hebben, de kraai zwart is, de pad roode oogen heeft, de vleermuis en de uil zich over <a id="d0e27126"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27126">312</a>]</span>dag schuil houden, het heidekruid een rossige kleur heeft, de hazenlip gespleten is?
+
+</p>
+<p>Maar eigenaardiger nog dan de vraag is het antwoord, dat nl. zoo goed als steeds den vorm van sprookjes, sagen en legenden
+aanneemt. Wij spreken dan van <span class="letterspaced">natuurverklarende sprookjes</span> enz.; en deze vindt men niet alleen bij volken met lage kultuur, maar ook daar, waar de mensch door het voltooien der behoeften
+en betrekkingen zijner natuur zich tot een bovenkultuur heeft opgewerkt. Het ongeoefende denken vermag nimmer een strikt wetenschappelijk
+antwoord te geven; een sprookjesverklaring is makkelijker gevonden. Merkwaardig in deze volksverhalen is niet alleen het zoeken
+naar den oorsprong der dingen, maar ook de omstandigheid, dat het physieke kwaad gewoonlijk wordt voorgesteld als het gevolg
+van den toorn van een hooger wezen, door een misslag veroorzaakt. Zie hierover verder mijne Essays en Studi&euml;n, bl. 183, 210;
+Volkskunde XIII, bl. 8 vlg. Overvloediger materiaal vindt men bij <span class="smallcaps">O. D&auml;hnhardt</span>, <span lang="de">Natursagen</span>, zie boven; <span lang="de">Naturgeschichtliche Volksm&auml;rchen</span> (Leipzig 1898).
+
+</p>
+<p>Ook in ons land vindt men zulke natuurverklarende volksverhalen te over, in het zuidelijk volksgebied echter meer dan in het
+noordelijk. Wij vernemen, hoe de bergen en heuvelen ontstaan zijn door oproerige reuzen, of uit zand, dat in den mond van
+den satan lag; want oorspronkelijk was de aarde vlak. Wij vernemen de oorzaak van het onweer: schreef men dit voorheen aan
+den dondergod toe, thans zegt men, dat de H. Petrus aan het kegelen is. Waarom is de zaag getand? Dat is eigenlijk duivelswerk.
+De satan meende aldus de menschen te plagen. Vanwaar het <i>Hul</i> bij Elspeet, het Solsche Gat, het Vrouwenzand bij Stavoren? Vanwaar zoo menige grillige rotsvorm, die schijnbaar een hoefindruk
+vertoont? Vanwaar het mannetje in de maan? In Vlaanderen, Antwerpen, Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland is het een houtraper
+of houtdief, die &#700;s Zondags of in den Kerstnacht er op uitging. Waarom is de wever zoo slecht gezien? Omdat een wever de nagels
+bezorgde, toen Christus <a id="d0e27147"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27147">313</a>]</span>gekruisigd werd; zie <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, bl. 61; <span class="smallcaps">Joos</span>, Vlaamsche vertelsels, bl. 35. Doch laat ik mij beperken tot enkele natuurverklarende verhalen van dieren en planten.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Dieren</span>. Waarom vliegt de uil alleen bij nacht? In Gelderland en Groningen vertelt men: Eens kwamen de vogels samen en zeiden: wij
+willen te zamen vliegen, en wie het hoogst komt, zal koning zijn. De ooievaar, de vorst der Geldersche vogels&#8212;te Groningen
+zegt men de gansarend&#8212;verhief zijn statige vlerken en overtrof den raaf en den koekoek v&egrave;r; het winterkoninkje was hem echter
+te slim af. Het was onder zijn vederen gekropen en had zich aldus mee omhoog laten heffen. En toen nu de ooievaar niet meer
+kon, vloog het vroolijk nog veel hooger het luchtruim in.
+
+</p>
+<p>Maar de vogelen, verontwaardigd, zich aldus verschalkt te zien, meenden het beestje te moeten bestraffen. Het ontvluchtte
+hen echter in een molshoop. Toen besloten de vogelen den uil als wachter aan te stellen, omdat alleen hij bij nacht ziet.
+De uil waakte tot den morgenstond. Toen werd hij slaperig, en het winterkoninkje ontkwam den sluimerenden wachter en vloog
+lustig door het geboomte rond.
+
+</p>
+<p>Sindsdien hebben de vogelen den uil bespot. Als hij zich bij dag laat zien, schelden zij hem uit. Daarom vliegt de uil alleen
+bij nacht.&#8212;
+
+</p>
+<p>Verhalen als deze vindt men in alle werelddeelen. Hoofdoorzaak blijft, dat de uil uit de gemeenschap der vogelen gebannen
+werd. Sommige volken schrijven dit hieraan toe, dat hij eerst koning was, maar om zijn wreedheid werd verdreven; weer andere,
+dat hij den leeuwerik bedroog en nu bang voor hem is.
+
+</p>
+<p>Het verhaal van het winterkoninkje en den uil is ook in Belgi&euml; algemeen verspreid, zooals <span class="smallcaps">De Mont</span> en <span class="smallcaps">De Cock, Joos, Cornelissen</span> en <span class="smallcaps">Verliet</span> ons mededeelen. Daar dient het ook als naamverklaring van &#8220;koninksken&#8221; en &#8220;koninksvogelken&#8221;, terwijl de Geldersche lezing
+het geroep van het winterkoninkje verklaart. Want boven den ooievaar gekomen, riep het beestje: &#8220;Koning, koning ben ik-kik-kik-kik-kik!&#8221;
+Maar de katuil roept nog altijd klagend: &#8220;Er-o&ecirc;t, <a id="d0e27176"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27176">314</a>]</span>er-o&ecirc;t!&#8221; Een Fransch sprookje zegt, dat de uil &#8220;hu-hu-hu-hu&#8221; roept van de kou.
+
+</p>
+<p>Ons sprookje is niet zuiver natuurverklarend. Het eerste gedeelte verhaalt den wedstrijd tusschen twee dieren, die overoud
+is, en behalve in Europa, in Afrika, Amerika en Oost-Azi&euml; wordt aangetroffen. Volgens <span class="smallcaps">D&auml;hnhardt</span> moet de Aesopische fabel van den haas en de schildpad als de oorvorm worden beschouwd. Deze wedstrijd wordt verhaald in drie
+hoofdvormen: 1. De haas verlaat zich op zijn slanke beenen en legt zich te slapen aan den weg; maar de schildpad loopt zonder
+ophouden en erlangt de overwinning der volharding over de traagheid.&#8212;2. De schildpad (slak, egel) overwint den haas (olifant,
+struis, ree, tijger) door bedrog, door verscheiden verwante dieren onderweg op te stellen, die op de vraag: &#8220;Schildpad, waar
+ben je?&#8221; moeten antwoorden: &#8220;Hier!&#8221;&#8212;3. Een klein dier, dat zich aan den staart van den tegenstander vastklampt of zich onder
+zijn veeren verbergt, overwint. In Afrika zijn deze dieren: wild zwijn en kameleon, of ook leeuw en kikvorsen; op de Fidschi-eilanden:
+vlinder en kraanvogel; in Annam: schildpad en tijger; in de Westaziatisch-Europeesche groep: vos en kreeft,of kikvorsen en
+slak. Bij een soortgelijk verhaal uit Zuid-Holland (Maasland) voegt zich het eigenaardige motief, ook in Frankrijk en Belgi&euml;
+niet onbekend, dat de kikvorsch bij aankomst de poort gesloten vindt. Maar de slak kruipt er eenvoudig over heen. Te Maasland
+kent men ook het verhaal van het wed<i>vliegen</i>, maar vervangt er het winterkoninkje door het klein-jantje of boomsluipertje. De ooievaar blijft in dit waterland natuurlijk
+gehandhaafd. In Lapland, Finland en Zweden verhaalt men van het wed<i>zwemmen</i> van visschen, en ook in Vlaanderen is deze vorm niet onbekend. Zoo weet men b.v. te verhalen, dat de schol en de panharing
+een weddenschap aangingen, wie het snelst kon zwemmen. De schol repte zich, wat zij kon. De kleine panharing daarentegen vermoeide
+zich niet, maar zwom zoo gestadig, dat de schol ten slotte achterbleef. Toen nu de haring haar voorbijschoot, meende de schol
+te barsten <a id="d0e27189"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27189">315</a>]</span>van nijd. Zij beproefde een list en begon te roepen: &#8220;Panharing! panharing!&#8221; en zoo lang schreeuwde zij, tot haar muil krom
+getrokken was: daarom heeft de schol een scheven muil. Hier treedt het verhaal dus weer in dienst der natuurverklaring. Zie
+<span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 97 vlg.; <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, in Volkskunde XV, bl. 72 vlg.; <span class="smallcaps">Cornelissen</span> en <span class="smallcaps">Vervliet</span>, Vlaamsche Volksvertelsels, bl. 224.
+
+</p>
+<p>Waarom roept de duif: &#8220;Rookoe, rookoe?&#8221;
+
+</p>
+<p>De ekster wilde een nest leeren bouwen en vroeg de duif om raad. Deze had echter niet veel lust, van haar wetenschap mee te
+deelen. Maar de ekster beloofde haar een roode koe, en nu willigde de duif in. De ekster leerde het spoedig, maar weigerde
+de roode koe te geven. En daarom roept de duif voortdurend: &#8220;Rookoe, rookoe&#8221;: Driem. Bladen I, bl. 71. Wij hebben hier te
+doen met een geliefkoosd thema. De dieren beloven, borgen, ruilen en handelen als de menschen, en bedriegen en worden bedrogen
+als zij. Vooral ook de primitieve ruilhandel speelt een groote rol. Zoo verklaart het volk ook gaarne de ongelijkheid in de
+uiterlijke verschijning van twee dieren, die zijns inziens eigenlijk niets op elkaar moesten voor hebben: waarom de pauw leelijke
+pooten, de haas lange ooren, de koe hoorns heeft. De dieren, die een staart missen, hebben hem geleend en niet terug gekregen.
+
+</p>
+<p>Waarom is de schol plat?
+
+</p>
+<p>Adam hield veel van visch, verhaalt men in Friesland. Eens had hij een menigte visschen gevangen en op den oever neergelegd.
+Toen hij nu bezig was, de visschen bijeen te verzamelen, kwam hij te vallen, want de grond was glad van het slijm der visschen.
+Hij viel met zijn achterdeel midden op een schol, die daardoor geheel plat werd. Adam had een broek met nopjes aan, daardoor
+kreeg de schol vlekjes op de huid, zooals men die tot heden toe er nog op ziet. En de schol is sedert ook altijd plat gebleven:
+<span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven II, bl. 137.
+
+</p>
+<p>Waarom heeft de schelvisch twee bruine vlekken?
+<a id="d0e27216"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27216">316</a>]</span></p>
+<p>Toen Sint Pieter eens in het Galileesche meer schelvisschen ving, gebeurde het, dat hij een, die niet in den emmer ging, met
+duim en wijsvinger beetpakte. De indrukken der vingers zijn nog steeds zichtbaar.
+
+</p>
+<p>Waarom lijkt de mier half doorgebroken?
+
+</p>
+<p>Een herder zette zich eens bij toeval op een mierennest. De mier ging klagen bij God en nam de spin tot getuige. Maar deze
+beweerde, dat het niet met opzet gebeurde. Toen werd God boos en sloeg de mier met het zwaard midden door.&#8212;
+
+</p>
+<p>Ook in deze verhalen ontbreekt het komisch element veelal niet, zooals blijke uit het volgende sprookje, waar ook andere ons
+reeds bekende motieven een plaats vinden.
+
+</p>
+<p>Waarom heeft de kwakkel geen staart?
+
+</p>
+<p>De groenvink was herbergierster en hield een bierhuis langs den weg. Op Aschwoensdag hadden de kraai, de ekster en de kwakkel
+zich in de kerk een asschen kruisje gehaald, dat na den kerkdienst, naar zij meenden, &#8220;verdronken&#8221; moest worden. Het Leuvensch
+en de faro smaakten hun bij den groenvink zoo lekker, dat zij ten slotte een stuk in hun kraag kregen; maar toen het op betalen
+aankwam, hielden zij zich van den doove. De kwakkel, die vroeger een fraaien, langen staart had, wou de plaat poetsen, maar
+de bazin pakte ze bij den staart en hield de veeren in haar poot. De ekster, die eerst wit was, kwam in een kolenbak terecht;
+en de kraai, die voorheen evenmin zwart was, vloog door de schouw naar buiten en moest zich door het vuile roet heenwerken.
+
+</p>
+<p>Sedert dien tijd hebben de kwakkels geen staart meer, zijn de kraaien en eksters zwart, en herhaalt de groenvink telkens:
+&#8220;Ik wil &#700;t geld van mijn bier!&#8221; Waarop de kwakkel antwoordt: &#8220;Ge hebt het gehad, ge hebt het gehad!&#8221;
+
+</p>
+<p>Het ontbreken van lichaamsdeelen wordt dikwijls ook z&oacute;o verklaard, dat het dier te laat kwam, toen O.L. Heer de staarten,
+horens enz. verdeelde.&#8212;Toen de vogels gekleurd werden, verhaalt een Westvlaamsch sprookje, en O.L. Heer bij den distelvink
+kwam, was Hij al zijn verven kwijt. Daar stond nu het arme vogelken te <a id="d0e27233"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27233">317</a>]</span>klagen en te jammeren, zoo dat Ons Heer deernis met het beestje kreeg. Hij ging nu van vogel tot vogel, nam van elks veeren
+een ziertjen af en schilderde dat op de veeren van het distelvinkje.
+
+</p>
+<p>Maar ik mag ook het fraaie sprookje van het roodborstje niet onvermeld laten.
+
+</p>
+<p>Toen O.L. Heer vol pijnen en tormenten aan Zijn kruis hing, zat een klein vogeltje op den rand van zijn nest vol medelijden
+naar zijn stervenden Schepper te turen, en bittere tranen liepen uit zijn oogskens, toen het de puntige doornen zag. Het vliegt
+naar het kruis, en het gelukt hem &eacute;en doorn los te pikken en te rukken.... Op dat oogenblik viel een droppel bloed op hem,
+en verfde zijn borstje rood.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Planten</span>. Het Christelijk element treedt hier sterk op den voorgrond. De Mariadistel heeft wit-gevlekte blaren, omdat, toen Maria
+haar kind de borst gaf, daar een druppel melk op viel. De witte hagerozen prijken op den heester, waarover Maria op de vlucht
+naar Egypte de windsels van haar kind te drogen hing. Op dezen tocht hoorden Maria en Jozef eensdaags de soldaten achter zich
+en zij verborgen zich haastig in een gracht. Daar groeiden biezen, en de biesstengel was onbeschaamd genoeg, om het kind in
+&#700;t oog te durven steken. De kleine Jezus gilde van pijn, maar gelukkig hoorden de soldaten het niet. Daarom werd het stekelige
+bies-topje vervloekt, en sedert dien is het dor en als verbrand.
+
+</p>
+<p>En weer op dezen tocht, zoo dramatisch door het volk uitgewerkt, verleenden sommige boomen geen bescherming. Maar wel de palmboom
+en de treurwilg, die nog heden hun takken laten hangen, dewijl ze destijds herhaaldelijk de H. Familie als met een ringmuur
+omsloten tegen nakend gevaar. De hazelaar verleende beschutting tegen het onweer, en sedert dien heeft hij bliksemwerende
+kracht.
+
+</p>
+<p>Hoeveel stof schenkt ook niet de Passie des Heeren! De <i lang="la">Rosa rubiginosa</i> heeft roode puntjes op de twijgen: die komen van &#700;s Heilands bloed bij de doornenkroning. Eveneens werden de mosroos en het
+zevenblad rood geverfd door de bloeddruppels van Christus.
+<a id="d0e27250"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27250">318</a>]</span></p>
+<p>Bij Zijn dood waren alle boomen droef en stil, behalve de esch; daarom moet hij thans voortdurend ruischen en beven.
+
+</p>
+<p>De wilgen, verhaalt men in Noord-Limburg, bersten als zij oud worden; en wel, omdat ook Judas berstte, die zich ophing aan
+een wilgetak.
+
+</p>
+<p>Over de vossebessen vind ik in ons land deze twee natuurverklarende verhalen. Een vroom kluizenaar bad Maria om ooft voor
+de arme bergbewoners. Toen nam zij haar krans af, maakte hem los en strooide de stukken over de bergen.&#8212;Maar de weetgierigheid
+van het volk vroeg ook opheldering omtrent den kruisvorm der kelkblaadjes. Vandaar het verhaal, dat de duivel bij de schepping
+het verlof kreeg, &oacute;ok een plant het aanzijn te schenken. Hij schiep nu de vossebessen, maar vervloekte ze, zoodat ieder, die
+de vrucht at, hem vervallen moest. God nu verhinderde dit, door op iedere vrucht een kruis te plaatsen.
+
+</p>
+<p>Waarom heeft het viooltje geen geur?
+
+</p>
+<p>Vroeger was het z&oacute;o welriekend, dat het koren vertrapt werd, om de bloem te plukken. Dit verdroot haar en ze bad: &#8220;Heilige
+Drievuldigheid, ontneem mij mijn geur!&#8221; De H. Drievuldigheid antwoordde: &#8220;Het geschiede naar uw wensch. Maar dewijl gij niet
+hoogmoedig zijt, zult gij mijn naam<a id="d0e27261src" href="#d0e27261" class="noteref">1</a> dragen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Waarom draagt de Haagwinde (<i lang="la">Convolvulus sepium</i>) den naam van O.L. Vrouweglazeken?<a id="d0e27269src" href="#d0e27269" class="noteref">2</a> In Vlaanderen verhaalt men:
+
+</p>
+<p>Daar was een keer een voerman. Zijn wagen, die zwaar met wijn geladen was, zat diep in het slijk aan eenen slechten eerdeweg
+versteld, en nutteloos zweepte hij zijne peerden om uit den modderpoel te geraken. Alle moeite was verloren: voerman en peerden
+zweetten onder den last en de wagen bleef even diep verzonken. Maar Onze Lieve Vrouwe kwam daar van passe voorbij gegaan,
+en den nood van den armen voerman ziende, had zij er pijne mede en zij sprak tot hem:
+<a id="d0e27274"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27274">319</a>]</span></p>
+<p>&#8220;Ik ben moede en afgemat van gaan, en ik lijde van den dorst, geef mij wat wijn te drinken en terstond zoo maak ik uwen wagen
+los&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8220;Zeer geern, Lieve Vrouw&#8221;, antwoordde de voerman, &#8220;maar &#700;k en hebbe geen glas om er den wijn in te doen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Onze Vrouwe en gaf daarop geen antwoord, zij keerde heur om, en trok uit de hage een wit met rood gestreept bloemeken af,
+dat nog al een glazeken geleek, gaf het aan den voerman en zei:
+
+</p>
+<p>&#8220;Schenk mij uwen wijn daarin.&#8221;
+
+</p>
+<p>De blijde man goot het witte bloemeken boordeke vol en gaf het met eerbied aan O.L. Vrouwe.
+
+</p>
+<p>&#8220;God zegene u&#8221;, zeide hij, &#8220;lieve Vrouwe&#8221;.
+
+</p>
+<p>En O.L. Vrouwe ledigde het blommeke, en op den zelfsten oogenblik stond de wagen vrij en de voerman reisde voort.
+
+</p>
+<p>&#700;t Is sedert dien, dat men dat bloemeken O.L. Vrouweglazeken heet.&#8212;
+
+</p>
+<p>Ten slotte nog het natuurverklarend sprookje van den vorm der sleutelbloem (<i lang="la">Primula Veris</i>), ook Sint-Pietersleutel geheeten. Ik laat het hier volgen in zijn West-Vlaamsche kleedij en vestig de aandacht van den lezer
+op de fijnheid van toon en de na&iuml;eveteit van lijnen.
+
+</p>
+<p>Daar was eens een kindje gestorven. Zijn zielke, nog wit als sneeuw van onnoozelheid, vloog rechte naar den hemel en &#700;t klopte
+er aan de deur om binnen gelaten te zijn en te gaan spelen met de engelkens, zijn broertjes.
+
+</p>
+<p>Sint-Pieter ontsloot de deur met zijn grooten gouden sleutel en deed ze met gerreken open<a id="d0e27300src" href="#d0e27300" class="noteref">3</a>; ja maar, met dat hij zag, met wien hij te doen had, trok hij de deur wat wijder open en heette het nieuwe engelken welkom
+in zijnen nieuwen huis. Maar, als hij de deur wederom wilde toedoen, ontsnapte de truis goudene hemelsleutels aan Sinte Pieter
+zijne handen en hij viel op de goudene zulle dat &#700;t klonk. Maar van de zulle gletste de truis naar beneden en viel een dag
+of twee lang en rolde eindelinge ieverst op&#700;t kerkhof <a id="d0e27303"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27303">320</a>]</span>van een buitenparochie neder. Nauwelijks lagen de goudene sleutels tusschen &#700;t gers en de blomkes van &#700;t kerkhof te glinsteren,
+of daar schoot een schoone blomme op, eene blomme die, nog nooit op aarde gegroeid noch gebloeid hadde, waarvan de naam zelve
+niet en bestond.
+
+</p>
+<p>Nu &#700;t gebeurde, dat er daar &#700;s anderdaags met den vroegen ochtend een weezeken kwam naar &#700;t kerkhof, op &#700;t graf van haar onlangs
+gestorvene moeder, versche bloemen strieuwelen en een vurig gebed bidden. Weldra had het weezeken die nieuwe blomme in &#700;t
+oog, die zoo fier en zoo mooi te pronken stond; en &#700;t was heel verwonderd van zulk een schoone blomme te zien, die er daags
+te voren niet en groeide; eene blomme, die het nog nooit van zijn leven gezien en hadde. &#700;t Ging nader en bezag de blomme
+wat nauwkeuriger, maar wat stond het verbaasd, toen het te midden in den bloemenstruik een truis gouden sleutels zag liggen,
+die aan een gouden ringel geschakeld zaten en waarin het woord &#8220;Hemel&#8221; gesneden stond.
+
+</p>
+<p>De mare van de blomme en de goudene sleutels liep seffens de parochie rond, en elders ook nog, en een ieder kwam zien naar
+die blomme, en het volk heette ze <i>d&#700; Hemelssleutelblomme</i>, zoo ze nog heet.
+
+</p>
+<p>Zie <span class="smallcaps">Is. Teirlinck</span>, Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode 1906, bl. 233 vlg., 1907, bl. 170 vlg., 1909, bl. 47; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 115&#8211;124; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Natuurverklarende Sprookjes (Gerit 1912); <span class="smallcaps">Joos</span>, Vertelsels I, bl. 37 vlg., <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Volkskunde XV, bl. 115, 116.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>2. Op een eigenaardige natuurbeschouwing stoelt ook de <b>volksweerkunde</b>. Zij is van geslacht tot geslacht overgeleverd en mag bogen op een ervaring van vele eeuwen. Vooral landbouwers, herders,
+schippers en visschers, wier gestadig in aanraking komen met de natuur het waarnemingsvermogen oefende en tot dieper <a id="d0e27336"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27336">321</a>]</span>inzicht voerde, verrijkten en verrijken nog steeds hun sociale kringen in de allereerste plaats met den schat hunner bevindingen.
+Ik zeg met &#8220;den schat&#8221;, al zal de kultuurweerkunde die uitspraak niet beamen; want ook hier is de empirie weer zoo gebrekkig
+en hebben gevoel en fantasie zulk een ruim aandeel in de volkswaardeering! Maar het geheel, m&egrave;t zijn wetenschappelijke en
+artistieke bestanddeelen en eigenaardige populaire voorstellingen en begrippen, is voor ons hoogst waardevol ter bepaling
+van den volksgeest. Juist het populaire in deze &#8220;volkswijsheid&#8221; na te gaan, is de taak van den volkskundige. In verscheiden
+gevallen schijnt de volksmeening echter inderdaad te strooken met de kultuurwetenschappelijke meteorologische waarnemingen.
+Dit heeft vooral betrekking op sommige door het volk in den dampkring en bij de hemellichamen aangeduide verschijnselen als
+voorboden van depressie of bestendige heldere weersgesteldheid. Men raadplege hierover de studie van <span class="smallcaps">Dr. H. Ekama</span> in het Album der Natuur, 15 Nov. 1907.
+
+</p>
+<p>Verscheiden weerregels zijn door het volk in rijm gebracht en gaan terug op Middeleeuwsche volksboeken; maar deze volksboeken
+zelf steunen toch weer op de overoude primaire, mondelinge overlevering. Het <span class="letterspaced">dichterlijke</span> ligt echter geenszins in deze kreupelrijmpjes, maar in het dichterlijk waas, waarmee de volksgeest de dingen omgeeft. Het
+volk zegt niet, dat het weer gaarne verandert op 25 of 30 November of op 13 December, maar op Sint Katrijne, Sint Andries,
+Sinte Lucie. Ja, de heiligen worden veelal&#8212;zonder mythologischen bijsmaak!&#8212;voorgesteld als de personen, die het weer verleenen
+of veranderen: &#8220;Sint Michiel verbiedt den strooien hoed en de linnen kiel&#8221;;&#8212;&#8220;Sint Petrus vischt graag&#8221;;&#8212;&#8220;Sint Mathijs gooit
+een gloeienden steen op het ijs&#8221;;&#8212;&#8220;Sint Leendert voert de vliegen weg&#8221; (Limburg) enz.&#8212;Wil men te Venloo zeggen: &#8220;wanneer de
+wind uit het Westen waait&#8221;, dan luidt dit in den volksmond: &#8220;wanneer men de klokken van Blerik hoort&#8221;. Boven de formuleering:
+&#8220;als het met Lichtmis helder weer is&#8221;, verkiest men: &#8220;als met Lichtmis de zon op het misboek schijnt&#8221;. En <a id="d0e27346"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27346">322</a>]</span>zoo verder: &#8220;als &#700;t Kind Jezus geboren is&#8221;;&#8212;&#8220;als een balk voor de zon ligt&#8221;;&#8212;&#8220;als de zon in een nest ligt&#8221;;&#8212;&#8220;als de lucht
+nog geen warmte kan verdragen&#8221;. Van het tijdperk na Driekoningen heet het, dat dan de dagen &#8220;een hanengeschrei lengen&#8221;; en
+van Apriltje, dat zich het epitethon &#8220;zoet&#8221; ter wille van het rijm moet laten welgevallen, zegt men teekenend, dat het &#8220;nog
+wel een vilten hoed geeft&#8221;. Het volk spreekt ook graag van &#8220;schaapjeswolken&#8221;:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Schaapjes aan de hemelbaan
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Duiden wind en regen aan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Sneeuwt het op Sint Maarten, dan zegt men, dat de heilige &#8220;op een schimmel komt gereden&#8221;.
+
+</p>
+<p>Somtijds heeft het den schijn, of niet het rijm er is ter wille van het weer, maar het weer ter wille van het rijm; zoo b.v.
+in het bekende: Sint An<i>dries</i> brengt de <i>vries</i>, &#8220;Sint Ma<i>thijs</i> breekt het <i>ijs</i>&#8221;. Maar in ieder geval wordt in de weerkunde een voorname rol gespeeld door den faktor der <span class="letterspaced">sympathie</span>, een feit, dat naar ik meen, vrijwel aan de aandacht der beoordeelaars ontsnapt is. Evenals men kan spreken van een sympathetische
+geneeskunde (bl. <a href="#d0e26813" class="typeref">304</a>), bestaat er een sympathetische weerkunde. Het volk ziet een symbolisch verband tusschen bepaalde verschijnselen om zich
+heen en de komende weersgesteldheid, alsof deze op magische wijze door bedoelde verschijnselen verwekt werd. Ik bepaal mij
+tot enkele voorbeelden, maar men zal deze zonder moeite kunnen vermenigvuldigen. Wanneer wilde ganzen in den vorm eener &lt;
+vliegen, dan beduidt dit Vorst. Wanneer de kwartiermaan achterover ligt als in een schuitje, noemt men haar in Friesland een
+&#8220;sle&ecirc;jager&#8221;, omdat zij een vorst voorspelt, die het ijs sterk genoeg zal maken, om er op te rijden met paard en slede.&#8212;Ruischt
+de wind &#700;s avonds in het molenbekken, dan zal den volgenden morgen een stevige wind waaien.&#8212;Als <i>grijze</i> kraaien dicht bij de huizen komen, dan voorspelt dit een strengen winter.&#8212;Als de zon op Nieuwjaarsdag <i>schittert</i>, dan beduidt dit een jaar rijk aan visschen (de middelterm is hier het &#8220;beweeglijke&#8221; van zonnelicht en water).&#8212; <a id="d0e27381"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27381">323</a>]</span>De begrippen &#8220;helder&#8221; en &#8220;vuil&#8221;, in sympathetisch verband met schoon, droog weer eenerzijds, en regen anderzijds, verklaren
+ook menigen weerregel. Als de ooievaars vuil zijn, komt er regen; zijn zij echter zindelijk en helder, dan volgt schoon weer.&#8212;
+Wanneer de poes zich wascht, d.i. helder maakt, spelt zij droog weer. Maar het begrip &#8220;wasschen&#8221; kan ook de gedachte aan water
+opwekken, en daarom dekreteert de volkswijsheid, dat er regen komt, wanneer de ganzen zich wasschen. Ook komt er regen, als
+de varkens vuil zijn, d.i. met stroo aan de pooten loopen, en als de slakken een kluitje aarde kruien; maar hebben zij een
+grasje op den staart, dan wordt het weer goed. Likt zich de kat tegen het haar in, dan komt er onweer.&#8212;Als de zon in den kreeft
+staat, mag men geen erwten zaaien, anders worden zij wormstekig; men denke ter verklaring van dezen tuinmansregel, uit Duitschland
+overgewaaid, aan de tweevoudige beteekenis van het Duitsche <i>Krebs</i> (bl. 309). Rogge moet gezaaid met <i>wassende</i> maan, en daarenboven dient men het zaad <i>hoog</i> op te werpen (I, bl. <a href="#d0e11247" class="typeref">278</a>, <a href="#d0e11270" class="typeref">279</a>).&#8212;Is het borstbeen van de gans doorschijnend, dan beduidt dit helder weer en vorst. Ook de roode vlekken op dit been hebben
+hunne beteekenis: vlekken op het <i>voorste</i> gedeelte voorspellen vorst in den <i>voor</i>winter, op het <i>achter</i>deel in den <i>na</i>winter. Zoo leidt men ook sympathetisch uit het weer van de eerste 12 dagen van het jaar, dus de dagen tusschen Kerstmis en
+Driekoningen, het weer van alle volgende maanden af. Men begint met den Kerstnacht; zooals het weder is van den avond tot
+middernacht, is het ook in het eerste vierde deel van Januari; van middernacht tot den morgen in het tweede; van den morgen
+tot den middag in het derde; en van den middag tot den avond in het laatste vierde deel van Januari. De volgende 24 uur geven
+het weer voor Februari enz.
+
+</p>
+<p>Sympathetisch dient ook verklaard te worden de bekende regel, dat er regen komt, wanneer padden over den weg kruipen. Immers
+volgens de oude volksopvatting, die men nog in Middeleeuwsche volksboeken vindt, ontstaan de padden uit de vochtigheid van
+den <a id="d0e27412"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27412">324</a>]</span>bodem. Met padden worden nu, al is het minder vleiend, gelijk gesteld: wannenlappers, scharenslijpers enz.; immers, als een
+scharensliep of een gebochelde passeert, zegt men: &#8220;de schildpadden kruipen&#8221;: Driem. Bladen IX, bl. 50.
+
+</p>
+<p>Voor een groot deel verklaart men aldus ook de beteekenis van <span class="letterspaced">planten</span> en <span class="letterspaced">dieren</span> in de volksweerkunde.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Bloeiende boomen tweemaal op een rij,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zal de winter zich rekken tot Mei,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>immers, een dubbele periode van bloei eischt een dubbele periode van rust.&#8212;Het knappen van stroo- en riethalmen voorspelt
+droog en dor weer.&#8212;Late rozen wijzen op een mooien, zachten herfst.&#8212; Harde vruchten als eikels en noten verkondigen een harden,
+strengen winter.
+
+</p>
+<p>Bij de voorteekenen in de dierenwereld wordt de schifting der populaire bestanddeelen moeilijk. Mooi, helder weer werkt opwekkend
+niet alleen op menschen, maar ook op zoogdieren, vogels, insekten enz., terwijl een bepaalde verandering in de weersgesteldheid
+ook reeds eenigen tijd vooruit haar invloed schijnt te doen gelden. En dus: als de kat door &#700;t huis vliegt, de koeien wild
+door de wei loopen, de paarden onrustig zijn, de meeuwen landinwaarts vliegen, komt regen of storm. Maar kraait de haan in
+alle vroegte, en zingt de zwaluw des morgens, dan wordt het weer goed. Verder:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als de kwartel rustloos slaat,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Weet: het spoedig reegnen gaat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als de kikvorsch kwaakt,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Vast regen naakt.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men dient er echter wel degelijk rekening mee te houden, dat katten, hazen, wolven, honden, paarden, raven, kraaien en uilen
+spook- of onweersdieren zijn, wier verschijnen of wier gedragingen dus tot de volgende weersgesteldheid in nauwe betrekking
+staan:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Krassen kraai en raaf verbolgen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Weldra zal er regen volgen.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e27449"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27449">325</a>]</span><p>Maar de ooievaar, de geluksvogel, de <i>heil-&ouml;ver</i>, brengt een zachten winter en m&egrave;t zwaluw en leeuwerik, hoog in de lucht, mooi en helder weer.&#8212;Zooveel slagen als de kwartel
+in het voorjaar slaat, zooveel gulden zal de mudde rogge den volgenden winter opbrengen (Friesland).
+
+</p>
+<p>Men dient in deze materie ook rekening te houden met het beginsel der <span class="letterspaced">periodiciteit</span>, waarvolgens het weer gedurende een zeker tijdsbestek vast en onveranderlijk blijft. Zulke perioden duren meestal 7 dagen,
+of ook 40, het Bijbelsch getal, geheiligd door het vasten van Christus en verder door de periode van de Veertigdaagsche Vasten
+enz. Regent het b.v. op Hemelvaartsdag, op Sint Margriet, op Sint Jan, dan regent het nog 40 dagen, of ongeveer zes weken.
+Zoo ook in het bekende rijmpje:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Donder in het dorre hout
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maakt zes weken guur en koud.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De maand vormt natuurlijk ook een periode, en hierop zal ten deele wel het vertrouwen berusten in het omslaan van het weer
+met nieuwe maan. Verder hebben wij de periode van Kerstmis tot Driekoningen, het befaamde tijdperk der <i>Twaalf Nachten</i> (I, bl. <a href="#d0e4685" class="typeref">128</a>), dat zelfs het weer voor het geheele volgende jaar aangeeft. Het jaar der oude Germanen begon immers op 25 December; vandaar:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Is op Kerstmis de hemel klaar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Verwacht dan vrij een vruchtbaar jaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>De eerste dag van elk tijdsbestek is beslissend. De kerkelijke Paaschtijd eindigde vroeger met Pinksteren; voor de periode
+van Paschen tot Pinksteren is de Eerste Paaschdag dus beslissend: &#8220;zooals de wind op Paschen waait, zoo waait hij op Pinksteren&#8221;.
+Ja zelfs: &#8220;zooals het zomert, zal het ook winteren&#8221;.
+
+</p>
+<p>Ook moet het geheel van een jaar vrijwel een gelijke weersgesteldheid bieden als die van andere jaren, oordeelt het volk.
+Vandaar, dat aan de natuur het streven wordt toegedacht, een mogelijk te kort aan te vullen, geleden scha weer in te halen.
+Maar ook wordt vroegtijdige <a id="d0e27482"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27482">326</a>]</span>zachte weersgesteldheid door koud, onvruchtbaar weer gevolgd. Vooral bestaat een vaste verhouding tusschen de maanden Maart
+en April. Eindelijk hebben wij den belangrijken faktor der <span class="letterspaced">kritische dagen</span>, Friesch: <i>merkeldagen</i>, beslissend voor het verder verloop van het weer. Zij vallen veelal omstreeks den 24<sup>en</sup> of 25<sup>en</sup> der maand, waarop allicht de datum van het Kerstfeest van invloed was, en nog meer wellicht de 25<sup>ste</sup> April, Sint Marcusdag, wanneer de voornaamste processie gehouden wordt door de velden voor het gedijen der vruchten en om
+onheil af te weren. Maar nog andere redenen hebben m.i. meegewerkt. Op 2 Februari, feest van O.L. Vrouwe <i>Licht</i>mis, was de naam stellig niet zonder invloed. Etymologische invloed is ook waarschijnlijk bij het feest der H. Katharina (25
+Nov.). Op 25 Januari, feest van Paulus Bekeering, geldt alleen de datum, zooals ik in het Eerste Deel, bl. <a href="#d0e5681" class="typeref">151</a>, betoogde,&#8212;&ograve;f het moest zijn, dat de term &#8220;bekeering&#8221; mede op de vorming van het volksbegrip heeft ingewerkt. Men luistere
+naar het Duitsche rijmpje:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wenn Paulus sich bekehrt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Mit einem Sonnenschein,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>So hoffen wir ein Jahr
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sehr reich an Korn und Wein.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Wij hebben trouwens een analogon in Sint Laurentius (10 Aug.), die volgens de legende, werd <i>omgekeerd</i> op den gloeienden rooster. De 10<sup>e</sup> Augustus is weer een kritische dag en de volkswijsheid luidt hierbij: &#8220;Als Sint Laurentius het hoofd goed staat, houden wij
+mooi weer&#8221;, dus als hij het hoofd naar het licht keert. Op 27 Juni, het feest der H.H. Zevenslapers, was het getal 7 weer
+maatgevend: &#8220;als het dan regent, regent het 7 dagen of 7 weken aan een stuk&#8221;. Regent het op Sint Maria Magdalena (22 Juli),
+dan regent het 6 weken aan een stuk; zou het <i>weenen</i> van deze heilige hier zonder invloed geweest zijn?&#8212;
+
+</p>
+<p>Volge nu een kort overzicht van den <span class="letterspaced">volks-weerkalender</span>, <a id="d0e27530"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27530">327</a>]</span>tevens landbouw-kalender. Ik begin weer met <i>Sint Maar-tensdag</i> (n Nov.):
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zoo &#700;t loof niet valt v&oacute;or Sint Martijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan zal &#700;t een harde winter zijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Is &#700;t donkere lucht op Sint Martijn,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo zal &#700;t een zachte winter zijn;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maar is dien dag het weder helder,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De vorst dringt door in meen&#700;gen kelder.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Nevels in Sint Maartensnacht
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Brengen winters kort en zacht.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Men ziet, dat Sint Martijn wel degelijk grooten invloed op het komende winterweder en, wij mogen zeggen, daardoor op het geheele
+jaar uitoefent.
+
+</p>
+<p><i>Sint Caecilia</i> (22 Nov.). De dag v&oacute;or Caecilia geldt bij velen als maatgevend.
+
+</p>
+<p><i>Sint Katharina</i> (25 Nov.). Als dan de zon schijnt&#8212;men denke aan de volksetymologie&#8212;houden de lange herfstregens op.
+
+</p>
+<p>In Zuid-Limburg zegt men: &#8220;Sint Katrien w&ouml;rpt de kouwe stein in de Rien&#8221;; klaarblijkelijk van Duitsche herkomst.
+
+</p>
+<p><i>Sint Andries</i> (30 Nov.) brengt de vries.
+
+</p>
+<p><i>Kerstmis</i> (25 Dec.). Groene Kerstmis, witte Paschen.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Kerstmis aan den wa
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Paschen aan den brand.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zit op Kerstmis de kraai nog in &#700;t klavergroen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Op Paschen zal zij &#700;t in het sneeuwveld doen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Is op Kerstmis de hemel klaar,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Verwacht dan vrij een vruchtbaar jaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Nieuwjaarsdag</i> (1 Jan.). Is het weder helder, dan wordt het jaar goed. In Middeleeuwsche volksboeken vindt men deze, heden nog geldende,
+weerregels:
+<a id="d0e27597"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27597">328</a>]</span></p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Oostenwind op 1 Januari brengt ziekte onder het vee;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Westenwind brengt sterfte onder de koningen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zuidenwind brengt besmettelijke ziekten onder de menschen;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Noordenwind brengt een vruchtbaar jaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Geeft Januari muggenzwerm,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan hoort ge in oogstmaand licht gekerm.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Knapt Januari niet van kou,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Men zit in oogstmaand in den rouw.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Als in Januari de muggen dansen, dan wordt de boer een bedelaar. In Januari ziet men liever een wolf in het veld, dan een
+ploeg. Het motief is dus: &#8220;alles heeft zijn gerechtigheid&#8221;: wat in Januari te veel is en buitentijds, dat moet men later bezuren;
+en dit motief wordt herhaald in allerlei toonaarden.
+
+</p>
+<p><i>Driekoningendag</i> (6 Jan.)
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als &#700;t Driekoningen is in &#700;t land,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Komt de vorst in &#700;t vaderland.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Antonius</i> (17 Jan.) brengt ijs of dooi: &#8220;Sint Teunis is i&ecirc;s-m&ecirc;ker of i&ecirc;sbr&ecirc;ker&#8221;, zegt men in Zuid-Limburg.
+
+</p>
+<p><i>Sint Sebastianus</i> (20 Jan.). Dan beginnen de boomen uit te loopen. Vriest het op Sint Antonius, dan dooit het op Sint Sebastiaan:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Maakt Sint Theunis de br&ouml;k (brug),
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sint Sebastiaan sjleit ze st&ouml;k.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Vincentius</i> (22 Jan.):
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Vincentius met zonneschijn
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geeft veel koren en veel wijn.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Pauli Bekeering</i> (25 Jan.), zie I, bl. <a href="#d0e5681" class="typeref">151</a>.
+
+</p>
+<p><i>Maria Lichtmis</i> (2 Febr.). Als met Maria Lichtmis de zon op het misboek schijnt, dan kruipt de vos nog 6 weken in zijn hol.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Lichtmis donker,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Wordt de boer een jonker.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e27667"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27667">329</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Lichtmis helder,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>De boer in den kelder,</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>of:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Lichtmis helder en klaar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geeft een goed ijmenjaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Geeft Lichtmis klaverblad,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Paschen dekt met sneeuw het pad.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Pieter-in-den-Winter</i> (22 Febr.). Vriest het dien dag, dan vriest het nog 14 (of 40) dagen.
+
+</p>
+<p><i>Sint Mathias</i> (24 Febr.) breekt het ijs, of ook: gooit een gloeienden steen op het ijs.&#8212;
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Februari mist,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hooi in de kist.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Geertrui</i> (17 Maart). Een Zuid-Limburgsch rijmpje luidt:
+
+</p>
+<div class="poem" lang="nl-dia">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sint Mathies
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>W&ouml;rpt eine gleuetige sjtein op &#700;t i&ecirc;s;
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sint G&ecirc;&euml;truuj mit de moes <a id="d0e27710src" href="#d0e27710" class="noteref">4</a>
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Hoalt um weer droes.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maart moet 7 mooie dagen geven.
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Stof in Maart
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is goud waard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Maart
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Speelt met zijn staart.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Wat Maart niet wil,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Haalt zich April.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>April kent geen kritische dagen; immers:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>April
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Doet wat hij wil.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>of:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Heeft zijn gril.</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e27749"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27749">330</a>]</span><div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Een droge Maart en een natte April,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Dan doet de landman wat hij wil.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Maart droog en April nat
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Geeft veel koren in het vat.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Danst het lammetje in Maart,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>April vat hem bij den staart.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>April is aan Mei de korenaar schuldig.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>IJsheiligen</i>: Sint Mamertus (11), Pancratius (12) en Servatius (13), of: Sint Pancratius, Servatius en Bonifacius (14). Deze feesten vallen
+omstreeks den tijd der koude meidagen, waarvoor ik verwijs naar een opstel van <span class="smallcaps">B. van Hage</span>, in Vragen van den Dag XIX, bl. 23. Bedoelde daling der temperatuur wordt ook de <i>haagdoornkoude</i> genoemd, omdat dan gewoonlijk de haagdoorn of de meidoorn bloeit. Maar deze depressie is van korten duur, want: &#8220;Strenge
+heeren regeeren niet lang&#8221;. Over de groeikracht van den Meiregen sprak ik reeds I, bl. <a href="#d0e7581" class="typeref">192</a>. Een Vlaamsche weerregel zegt:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als de Mei is koel en wak,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Brengt zij veel koren in den zak.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Begint in Mei het koren in de aren te staan, dan kan het tegen Sint Jakob gemaaid worden; Zuid-Limburg:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Mei ore
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Sint Joacop kore.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Medardus</i> (8 Juni). Regent het dezen dag, dan regent het nog 40 dagen. Vooral in Vlaanderen staat deze heilige als &#8220;regen-heilige&#8221;
+bekend. Maar men rekent ook met de &#8220;Zwertzusters&#8221;, 14 dagen na Paschen.
+
+</p>
+<p><i>Sint Jan</i> (24 Juni). Als met Sint Jan de linde bloeit, is tegen Sint Jacob de rogge rijp.&#8212;V&oacute;&oacute;r Sint Jan moet men om regen bidden, na
+Sint Jan komt hij van zelf. &#8220;Deze meening staat in <a id="d0e27804"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27804">331</a>]</span>verband met de werkelijkheid&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Van Hage</span>; &#8220;zooals wij weten zijn de maanden Juli en Augustus gemiddeld de regenrijkste maanden in Nederland.&#8221;
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Na Sint Jan
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Neemt de zee het onweer niet meer &#700;an.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Spijkenisse op Putten).
+
+</p>
+<p>Met Sint Jan bloeit het vlas, al is het ook maar een hand lang.
+
+</p>
+<p><i>Sint Pieter</i> (29 Juni).
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sint Pieter helder en klaar
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is een goed ijmenjaar.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met Sint Pieter rijpt het koren dag en nacht.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Marie-Si&ecirc;p</i> (<i>Visitatio.</i> 2 Juli), meer bepaald in Limburg bekend, waar <i>si&ecirc;pen</i> &#8220;druipen, druppelen&#8221; beteekent. Regent het op dezen dag, dan regent het nog 40 dagen.
+
+</p>
+<p><i>Sint Margriet</i> (20 Juli). Regent het op Sint-Margriet, dan regent het nog 6 weken aan een stuk; regent het dien dag niet, dan regent het
+30 dagen niet. Maar gewoonlijk is het regenachtig: &#8220;Sint Margriet houdt haar water niet&#8221;.
+
+</p>
+<p><i>Maria Magdalena</i> (20 Juli) is, zooals gezegd, eveneens een kritische dag.
+
+</p>
+<p><i>Sint Jacob</i> (25 Juli).
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Met Sint Jacob en Sint An (Anna, 26 Juli)
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Is &#700;t koren in de schuur of in den ban (gebonden).</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Dominicus</i> (4 Aug.).
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als Sint Dominicus gloeit,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Een strenge winter bloeit.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Laurentius</i> (10 Aug.).
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Sint Laurens&#700; wind
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Maakt de boekweit blind.</span></p>
+</div>
+</div>
+<hr class="tb">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wie knollen wil eten,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Moet Sint Laurens niet vergeten</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e27882"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27882">332</a>]</span><p><i>Maria Hemelvaart</i> (15 Aug.).
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Is &#700;t weer op Maria-Hemelvaart uitgelezen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Zoo zal &#700;t den heelen herfst voortreffelijk wezen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p><i>Sint Bartholomaeus</i> (24 Aug.) bindt de spurrie den zak toe.
+
+</p>
+<p>Wat Augustus niet kookt, laat September ongebraden.&#8212;Maar in September en Oktober neemt de belangstelling in het weer af. Dat
+ligt voor de hand. Want niet alleen vertoont het weer dan minder schommeling, maar er treedt voor den landman een rustperiode
+in na de groei-, bloei- en oogstmaanden. Het koren en hooi is meestal binnen, de landman weet dus, wat hij van het jaar te
+denken heeft. De weersgesteldheid is voor hem hoogstens nog van belang met het oog op het volgende jaar, en zoo luidt het
+dan b.v.: &#8220;Vorst in September, een zachte December&#8221;, overeenkomstig het beginsel der gelijkmatigheid-in-doorsnede.
+
+</p>
+<p>De eenige kritische dag is <i>Sint Michielsdag</i> (29 Sept.), dien men als het begin van den voorwinter beschouwt. &#8220;Sint Gilis verbuut den o&#775;ngere en den achtero&#775;ngere&#8221;, zegt
+de Zuid-Limburger: dan houden de namiddagslaap en de namiddagboterham op. De zonnige dagen omstreeks dezen tijd zijn bekend
+als de Sint Michielszomer.
+
+</p>
+<p>Ook in Oktober wordt de belangstelling zoo goed als uitsluitend door het nakende winterweer geboeid.
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Oktober met groene bla&acirc;r
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Duidt een strengen winter aan.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Oktober moet eveneens enkele mooie dagen geven, 12 in het geheel, den &#8220;kranenzomer&#8221;, daar in dien tijd de kranen overvliegen.
+En eindelijk op <i>Allerheiligen</i> (1 Nov.), of rond dien datum, m&ograve;et de zon eenige dagen schijnen, evenals zij enkele uren ter eere van Maria door de wolken
+moet breken op Zaterdag. Het volk spreekt van een &#8220;Allerheiligen&#8221;- of &#8220;Oudewijven-zomer.&#8221;
+
+</p>
+<p>Wanneer op 1 November de zon schijnt, dan is een open winter te wachten; vriest het, dan is het ijs sterk op Kerstdag; en
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Als het met Allerheiligen sneeuwt
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Leg uw pels gereed</span></p>
+</div>
+</div><a id="d0e27922"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27922">333</a>]</span><p>Met al zijn weerregels berust ons volk echter met kalme gelatenheid in Gods beschikking; immers:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>De mensch maakt den kalender, maar God het weer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>en:
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Alle weer is Gods weer.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Zie: <span class="smallcaps">Ekama</span> en <span class="smallcaps">Van Hage</span>, t.a.p.; <span class="smallcaps">N. L. Van Hall</span>, Spreekwoorden enz. betreffende landbouw en weerkennis; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten enz., bl. 116 vlg.; Limburg&#700;s Jaarboek VII, bl. 171, XVI, bl. 228 vlg.; <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 91; <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Friesland&#700;s Volksleven II, bl. 244.
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div2" id="d0e27953">
+<h3 class="normal">IV. Plantlore.</h3>
+<p>Hoog-po&euml;tisch kiest het volk <span class="letterspaced">de bloem als zinnebeeld</span> van tal van afgetrokken begrippen en verplant ze naar de lustwarande der symboliek. Symboliek is kunst, geen wetenschap;
+maar de plantensymboliek heeft het volk opgebouwd op zijn natuurbeschouwing, en daarom vindt zij hier een plaats.
+
+</p>
+<p>Of is het symbool niets anders dan een rudimentaire vorm van idolatrie of fetissisme? Zeer zeker, de plant-fetis k&agrave;n symbool
+worden, en niet zelden is uit den fetis, zooals <span class="smallcaps">Tiele</span> zegt, &#8220;door de macht der po&euml;zie en der beeldende kunsten een rijke symboliek ontloken&#8221;. Maar evenmin als ik inzie, waarom
+onze Driekleur het fetissisme als noodwendig uitgangspunt of doorgangsstadium moet gehad hebben, evenmin kan ik in onze bloementaal
+slechts veredeld animisme zien. Stokrozen en zonnebloemen ranken &ograve;p langs de muren als de zinnebeelden der vruchtbaarheid;
+de onverwelkbare driedistel (<i lang="la">Carlina vulgaris</i>) prijkt in onze duinen als het beeld van trouw en vriendschap; de maagdepalm (<i lang="la">Vinca minor</i>) beeldt uit de onsterfelijkheid, omdat de leerachtige bladeren vele jaren leven: men plant haar dan ook gaarne op de graven,
+m&egrave;t de witte roos, opgegroeid uit de tranen van Maria Magdalena,&#8212;symboliek en legende gaan hier hand in hand. Rouwboomen zijn
+de taxis en de cypres, dewijl de winter haar nimmer ontbladert. Een <a id="d0e27972"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27972">334</a>]</span>wereldtaal spreken de roos, de lelie, de narcis, het viooltje, de mirt, de laurier, de goudsbloem: met haar wit, geel, groen,
+rood, en blauw zeggen zij uit de taal van het eenvoudige menschenhart, vertolken zij zuiverheid, liefde, trouw, hoop en zegepraal.
+Een wereldtaal spreekt ook het Edelweiss, maar voor den Nederlander is toch vooral de mooie inheemsche brem (<i lang="la">Sarothanmus vulgaris</i>) met haar groote goudgele bloemen het zinnebeeld van trouw en vriendschap.
+
+</p>
+<p>Voor de schilderachtige <i>volksnamen</i> der planten is meestal de uitwendige vorm maatgevend; bij de vergelijking worden natuurlijk volksgebruiken en opvattingen
+betrokken. Aldus werden gedoopt de koningskaars, toortsplant of hemelbrand (<i lang="la">Verbascum Thapsus</i>), de voornaamste plant van den ruiker, die op Maria Hemelvaart wordt gewijd (I, bl. <a href="#d0e8204" class="typeref">205</a>); de gouden regen (<i lang="la">Cytisus Laburnum</i>) en de blauwe regen (<i lang="la">Glycine sinensis</i>) met haar sierlijke, hangende bloemtrossen; de monnikskap (<i lang="la">Aconitum Napellus</i>), ook wel stormhoed genoemd; de Judaspenning (<i lang="la">Lunaria biennis</i>), omreden van de cirkelronde, heider-glanzende witte tusschenschotten van de hauwtjes; de Jacobsladder (<i lang="la">Polemonium coeruleum</i>), in de tuinen gekweekt, maar toch ook hier en daar in het wild bloeiend; het drakenbloed (<i lang="la">Dracaena Draco</i>) om het roode hars, dat uit den stam vloeit. Benamingen als pijpbloem (<i lang="la">Aristolochia Clematitis</i>), lepeltje-heide (<i lang="la">Vaccinium macrocarpon</i>), sneeuwbal (<i>Viburnum Opulus</i>), kardinaalsmuts (<i lang="la">Evonymus europaeus</i>), pantoffelplant (<i lang="la">Calceolaria</i>), rozenkransje (<i lang="la">Gnaphalium dioicum</i>) zijn zonder meer duidelijk. &#8220;Vogelnest&#8221; is een der benamingen van de gewone peen (<i lang="la">Daucus Carota</i>), wier scherm tijdens den vruchttijd eenigermate vogelnestachtig is verdiept; schilderachtig is nog de term waterkruik voor
+de witte waterlelie (<i lang="la">Nymphaea alba</i>), &#8220;de koningin onzer waterplanten, de Victoria regia van Nederland&#8221; (<span class="smallcaps">F. W. van Eeden</span>).
+
+</p>
+<p>Natuurlijk zijn zulke benamingen veelal ook zuiver plaatselijk. Zoo heeten b.v. de rooskleurige orchidee&euml;n (<i lang="la">Orchis maculata</i>) op de Veluwe &#8220;kinderhandjes&#8221;, naar den vorm van haar hand- of <a id="d0e28038"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28038">335</a>]</span>vingervormige wortelknollen; in Vlaanderen noemt men ze naar den bloemvorm &#8220;gaapmuilkes&#8221;.
+
+</p>
+<p>Een diernaam draagt de plant ofwel van wege de gelijkenis met het een of ander lichaamsdeel, of omdat men gelooft, dat het
+dier zich met die plant voedt. Dit is het geval b.v. met de namen hertshooi, hertstong;&#8212;hanekam, hanepoot;&#8212;bereklauw, berenoor;&#8212;koekoeksbloem,
+koekoeksklaver, Vlaamsch: koekoeksjakker of koekoekszuring (<i lang="la">Oxalis stricta</i>);&#8212;muggepoot;&#8212;muizegerst; &#8212;eiberbek, eiberbloem;&#8212;wolfsklaver, wolfspoot;&#8212; ganzetong, ganzedistel en ganzerik: de <i lang="la">Potentilla anserina</i>, wier gevinde, zilverwitte bladen zoo treffend aan ganzevoeten herinneren. Dat de gans een voorname rol speelt in de botanische
+volksnamen, kan ons niet verwonderen, wanneer wij letten op de plaats, die zij in het volksleven inneemt; zij was immers een
+Saksisch stamdier (I, bl. 115). Laat ik verder nog vermelden de namen: boksbaard, kraaienpooten, lammetjesooren, lijsterbes,
+hazengerwe, katteklauwen;&#8212;adderstong, ossetong, zwaluwtong;&#8212;paardestaart, kattestaart, vossestaart, visschestaart;&#8212;paddegras,
+nachtegaalskruid, rupsklaver, vogelkers;&#8212;Vlaamsch: schaapmuilkes (<i lang="la">Linaria vulgaris</i>), schapenbloem, schapenoor. Deze laatste plant draagt ook den naam van limoenkruid (<i lang="la">Statice Limonium);</i> van haar is gezegd, dat zij, groeiend op den jeugdigen, uit zee opgerezen grond, het schoonste beeld is van den nationalen
+geest van ons volk; daarom moge ieder rechtgeaard Nederlander haar als zoodanig liefhebben. Ook het adelaarsvaren (<i lang="la">Pteris aquilina</i>) groeit veel op onze veenachtige heide- en boschgronden en hangt in sierlijke bochten over het water. Snijdt men den bladsteel
+aan den voet schuin door, dan vormen de doorsneden der vaatbundels een teekening, die aan een dubbelen adelaar herinnert.
+
+</p>
+<p>De margriet (<i lang="la">Chrysanthemum Leucanthemum</i>) noemt men in Vlaanderen plaatselijk &#8220;paardenoogen&#8221;, getroffen als het volk is door de gelijkenis van de bloem met de groote
+oogen van het paard; zie Volkskunde XXIV, bl. 205. De naam &#8220;paddenstoel&#8221; is eigenlijk <a id="d0e28062"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28062">336</a>]</span>een uitzondering. Maar in Zuid- en Midden-Limburg wordt deze zwam weer als voedsel beschouwd, al is het niet van een dier:
+men spreekt daar nl. van <i>tatervleisch</i> of <i>joedevleisch</i>, terwijl de aan &#8220;paddenstoel&#8221; beantwoordende uitdrukking <i>kroddelstool</i> slechts zelden wordt gehoord. <i>Tatervleisch</i> blijft het gewone. Wanneer de jongens met knikkers spelen in het ootje of met centen op de streep, zonder dat er verloren
+of gewonnen wordt, als het dus voor niets gaat, dan drukken ze dat uit door te zeggen: &#8220;&#700;t Geit o&#775;m tatervleisch&#8221;.&#8212;Waarom
+het <i>Echium</i> den naam van slangenkruid draagt, is niet geheel helder; sommigen zien de gelijkenis in de vrucht, anderen aan den wortel,
+weer anderen aan de bloem zelf.
+
+</p>
+<p>Sprekend en veelvuldig wordt de bloem vergeleken met een klok. De <i lang="la">Campanula rotundifolia</i> is in Noord-Nederland als grasklokje&#8212;in Vlaanderen kloksken of belleken&#8212;, andere soorten als weideklokje, bekerklokje enz.
+bekend. En is hij niet verrukkelijk de naam, dien het volk aan de knollige steenbreek (<i lang="la">Saxifraga granulata</i>) geeft, een der fraaiste plantjes, die in het voorjaar de omstreken der Spaarnestad, maar vooral den Hout, sieren met haar
+groote, witte bloemen,&#8212;de naam van &#8220;Haarlems klokkespel&#8221;? De benaming &#8220;steenbreek&#8221; wijst op de hardheid van het zaad, of op
+hare vermeende geneeskracht bij blaassteen, wellicht ook op het feit, dat zij veelal groeit op steenharden bodem.
+
+</p>
+<p>Een plant, nauw verwant aan het lelietje-van-dalen, is het salomonszegel (<i lang="la">Polygonatum officinale</i>), rond Haarlem ook wel kankerwortel genoemd. De vleezige worteltak draagt aan de bovenzijde de litteekens van in vroegere
+jaren afgestorven stengels, die eenigszins op zegelafdrukken gelijken.&#8212;Andere bloemen noemt men naar den bloeitijd, b.v. de
+pinksterbloem, terwijl de wilde narcis den naam van tijloos draagt, daar zij vroeg in het voorjaar met haar groote, gele trompetbloem
+zich blijkbaar niet aan den gewonen bloeitijd stoort.<a id="d0e28092src" href="#d0e28092" class="noteref">5</a> Zij heet ook sporkelle, wat wel met den <a id="d0e28095"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28095">337</a>]</span>ouden naam van Februari &#8220;Sporkelmaand&#8221; samenhangt. Eindelijk, naar haar waarde noemt het volk de <i lang="la">Erythraea Centaureum</i> het duizendguldenkruid, een term die echter op onjuiste woordafleiding steunt. Koningskaars, monnikskap, sneeuwbal, rozenkrans,
+hanekam, berenoor, eiberbek, addertong, vossestaart, klokkespel&#8212;ziedaar doorgaans de plantensystematiek van het volk.
+
+</p>
+<p>Ook hier ontbreekt het komisch, ja sarkastisch element niet. &#8220;Slofhak&#8221;, d.i. slordig wijf heet te Markeloo het <i lang="la">Anthoxanthum Puelii</i>, een nieuwe aankomeling uit zuidelijker streken, dat al spoedig op de roggevelden een lastig onkruid is geworden. &#8220;Mannentrouw&#8221;
+is de naam van een distel, <i lang="la">Cirsium eriophorum</i>, wier slappe, onvaste stengel in den herfst eindelijk doorbreekt, zoodat het bloemhoofdje ten speelbal der winden wordt.
+Spijtige wrok spreekt uit &#8220;woerthaak&#8221; en &#8220;prangwortel&#8221;, waarmee de landlieden de <i lang="la">Ononis spinosa</i> aanduiden, de plant die met haar wijdvertakte wortel het ploegen belemmert. Tegen deze kantige en zinrijke benaming steekt
+het onbeduidende &#8220;stalkruid&#8221; der kultuurtaal ongunstig af.
+
+</p>
+<p>Het geloof in de <span class="letterspaced">tooverkracht</span> der kruiden is voor een groot deel reeds bij de volksgeneeskunde besproken. Zij verdrijven den ziektegeest veelal door sympathetische
+werking. Vandaar dat b.v. het Sint Janskruid (<i lang="la">Hypericum perforatum</i>) ook <i>Jaag den Duivel</i> genoemd wordt. V&oacute;or zonsopgang geplukt, behoedt het tegen den bliksem en wordt het aangewend tegen branden en kwalen. Ook
+van den vlierstruik weten wij, dat hij de heksen afweert en daarom gebezigd wordt, als de melk onvoldoende is of niet wil
+boteren en eveneens tegen verscheidene kwalen. Hangt het Duitsche <i>Hollunder</i> met Vrouw <i>Holle</i> samen en heeft eenzelfde volksgeloof, dat Holda tot meesteresse maakte over leven en dood, haar den vlierboom gewijd? Immers,
+de levensroede (I, bl. <a href="#d0e4166" class="typeref">116</a>) is eveneens meestal van vlierhout en wordt vooral buiten onze grenzen herhaaldelijk in verband gebracht met leven en dood.
+Wat hiervan zij, ik acht het volksgeloof, dat met den vlierstruik is samengegroeid, te intens om sekondair, d.i. slechts heidensch
+bezinksel te zijn. Hij is <a id="d0e28134"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28134">338</a>]</span>ook bij uitstek een huisboom, welks herkomst in een geheimzinnig duister ligt. In het wild vindt men hem nergens dan juist
+in de nabijheid van menschelijke woningen. Maar ook: nauwelijks heeft de landman ergens een huis gebouwd, of de vlier staat
+op het erf. Ja, men stelt er prijs op, met name in de Woudstreken, dat hij vlak tegen den gevel van het huis groeit, aan een
+hoek of tusschen de ramen.
+
+</p>
+<p>Wonderbare eigenschappen heeft ook het elzenhout. De bast in wijn gekookt geldt als een uitstekend middel tegen de werking
+van liefdedranken; takjes er van, in den grond gestoken, verdrijven de mollen; de bladeren, nog nat van den dauw in de kamer
+gestrooid, dooden de insekten. Toch is de els geen volkslieveling; daarvoor is zijn bast te zwart en zijn de bladeren te donker
+van tint. Lichte, ja schrille kleuren zijn het volk lief; wij zagen het bij het dekoratief der volkswoning. Vandaar, dat het
+valkruid (<i lang="la">Arnica montana</i>) zoo zeer in gunste staat, het sieraad onzer flora, vooral van de Zuid-Limburgsche heuvelstreek, met zijn stralende oranjebloemen.
+Het volk noemt deze plant ook wondkruid, heilige Vrouwenkruid en wolverlei, een raadselachtig woord. Het Duitsche <i lang="de">Wohlverleih</i> is een niet onaardige volksetymologische vervorming. Daarentegen schijnen de Oostfriezen in hun <i lang="fy">Wulfsbl&ouml;me</i> vrijwel het oorspronkelijke, n.l. een betrekking van de bloem tot den wolf, bewaard te hebben, waarop ook de latinizeering
+<i lang="la">wolfilegia</i> wijst; zie ook <span class="smallcaps">F. S&ouml;hns</span>, <span lang="de">Unsere Pflanzen</span> (Leipzig 1899), bl. 123. Vermelden wij ten slotte het ijzerkruid of ijzerhard (<i>Verbena</i>). De naam wortelt in het volksgeloof, dat dit kruid uitermate geschikt is tot het harden van ijzer. Ook beveiligt het tegen
+beten van slangen en dolle honden, en in den nacht van Sint George (23<sup>sten</sup> April) wijst het schatten aan.
+
+</p>
+<p>Volksnamen en volksgeloof in de plantlore hebben in belangrijke mate den invloed ondergaan van het <span class="letterspaced">Christendom</span>. Na al hetgeen ik in het Eerste Deel, bl. 70 en elders, heb betoogd: hoe bij <a id="d0e28167"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28167">339</a>]</span>de invoering van het Christendom de volksverbeelding attributen van goden en godinnen op Christus en de heiligen overdroeg;
+hoe menige heidensche overlevering op den satan is overgedragen; hoe wij herhaaldelijk in het hedendaagsche folklore stooten
+op Christelijk-getinte overblijfsels van het geloof aan W&ocirc;dan en zijn kring,&#8212;na dit alles behoeft het lot van het aanzienlijk
+aantal planten, voorheen aan W&ocirc;dan, Donar, Frija e.a. gewijd, wel geen nadere toelichting. Het geldt hier de vermenging der
+historisch-heidensche laag met Christelijke bestanddeelen. Dat wij ook met Christelijke, van de Germaansche mythologie onafhankelijke
+formaties te doen hebben, bewijzen benamingen als Judaspenning, Jacobsladder enz., maar ook zoo menige specifiek-Christelijke
+legende. Nochtans in de meeste gevallen konstateeren wij kerstening.
+
+</p>
+<p>Op oude muren bij Maastricht groeit het Venushaar (<i lang="la">Adiantum capillus Veneris</i>), door het volk Vrouwehaar, in het buitenland Mariahaar genoemd; naar men weet beantwoordde de Germaansche godin Frija-Frigg
+aan de Romeinsche Venus, men denke ook aan de Venusbergen (I, bl. <a href="#d0e3365" class="typeref">91</a>). Het Frigjargras werd Vrouwegras, en elders Mariagras, het aan Frija als godin der geboorte heilige <i lang="la">Asperula odorata</i> kreeg, zooals gezegd, den naam van Onze Lieve Vrouwe-bedstroo, zoogenaamd omdat Maria haar kind er op nedervlijde. Het <i lang="la">Labrum Veneris</i> kreeg den naam van Onzer-Vrouwedistel en Mariadistel, het <i lang="la">Cypripedium</i>, de schoen der Venus Cypria, heette voortaan Onzer-Vrouweschoentje, en zoo volgde Maria in de volksverbeelding herhaalde
+malen de Germaansche godin Frija op. In de benamingen Maria-, Onzer-Vrouwe-, O.L. Vrouwe-, Vrouwe- ligt geen verschil, aangezien
+Vrouwe hier zonder twijfel de beteekenis van &#8220;meesteres&#8221; heeft. Volgens de legende waren de bladeren van de Mariadistel oorspronkelijk
+groen en kregen zij hun melkwitte kleur, doordat de plant een droppel van Maria&#700;s moedermelk opving. De O.L. Vrouwemantel
+(<i lang="la">Alchemilla vulgaris</i>) met haar zacht-geplooide, ronde, gelobde bladen, als een geplooide pelerine met franje, herinnert volgens <span class="smallcaps">W. F. van Eeden</span> <a id="d0e28192"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28192">340</a>]</span>aan het manteltje van Nehalennia. Meer overeenkomst vind ik in de mantelvormig saamgeplooide blaren met den mantel van Maria,
+dien zij om haar beschermelingen heenslaat, zooals dit vaak in de Middeleeuwsche kunst is voorgesteld.
+
+</p>
+<p>Hiermee is echter Maria&#700;s bloemenkleeding niet voltooid. Het volk kent nog Onzer-Vrouwenhandschoen (<i lang="la">Aquilegia vulgaris</i>), en in Vlaanderen: Onzer-Vrouwekouseband, Onzer-Vrouwesnoeren, Onzer-Vrouwevoorschoot, Onzer-Vrouwevingerhoed, Onzer-Vrouwekam,
+Onzer-Vrouwesleutelbos, Onzer-Vrouwespiegel enz., waarover <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Vlaamsche Kunstbode XXXVI (1906), bl. 390 vlg. De benaming zonnedauw (<i lang="la">Drosera</i>) wijst, zooals wij zagen (bl. 299), op de druppels helder vocht, die de blaadjes omzoomen en ook bij zonneschijn niet uitdrogen.
+Dit geheimzinnige vocht, dat de klierharen afscheiden, heeft de natuuronderzoekers van voorheen heel wat hoofdbrekens gekost.
+De alchimisten zochten daarin de grondstof van hun goudtinktuur en van den drank, die de eeuwige jeugd verleent. In heidensche
+tijden hield men het voor de tranen, door Frija geweend over het vertrek van haar gemaal, en de Christelijke volksfantasie
+heeft deze in Mariatranen herdoopt. Maar de benamingen Mariasleutel (<i lang="la">Primula veris</i>), O.L. Vrouwehandeke (<i lang="la">Orchis</i>), Onzer-Vrouwemelkkruid of Onzer-Vrouwespeen (<i lang="la">Pulmonaria</i>), evenals Onzer-Vrouwevlas, O.L. Vrouweoogen, O.L. Vrouweglazeken, Mariaklokje, Mariakaars, Maria&#700;s-kussen, Maria&#700;s-zegel,
+Maria&#700;s-goud, Mariazwaard, Maria&#700;s-bosch en vele andere beschouw ik als zuivere Christianismen, zonder substraat in het heidendom.
+
+</p>
+<p>Specifiek-Christelijk is ook de volkssymboliek, op fantastische natuurbeschouwing gegrondvest, die in de onderscheiden plantdeelen
+der Passiebloem (<i lang="la">Passiflora coerulea</i>) de martelwerktuigen des Heeren ziet: de nagelen, doornenkroon, kelk, lans, geeselriemen. De <i lang="la">Lychnis coronaria</i> heet in Vlaanderen plaatselijk Christusoogen; de <i lang="la">Capsella bursa pastoris</i> O.L. Heerenageltjes; de <i lang="la">Orchis</i> O.L. Heereteentjes. Verrukkelijk is de Antwerpsche benaming der <a id="d0e28228"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28228">341</a>]</span>witte haagwinde (<i lang="la">Convolvulus sepium</i>): Onze-Heerenhemdeken, of Hemdeken-zonder-Naad.
+
+</p>
+<p>De herinnering aan Donar, den Jupiter der Germanen, bewaart ons donderkruid (<i lang="la">Sempervivum tectorum</i>), voorheen ook <i lang="la">Barba Jovis</i> geheeten, in Zwitserland nog <i>Joubarbe</i>, bij ons donderbaard. Naar men weet, is het woord <i>Donder</i> ook voor den satan in gebruik. Den naam duivelsnaaigaren dragen een drietal planten, vooral echter het warkruid (<i lang="la">Cuscuta</i>). Neemt men echter in aanmerking, dat deze plant dikwijls een zeer schadelijk onkruid is op de vlaslanden, dan kan deze benaming
+evengoed als een zuiver Christianisme worden beschouwd. Hetzelfde geldt voor de duivelsbeet (<i lang="la">Succisa pratensis</i>), maar lijkt bedenkelijk voor den duivelsklauw (<i lang="la">Valeriana</i>), het heksenkruid bij uitstek.
+
+</p>
+<p>Met zijn donkergroene, groote, teedere bladeren en witachtige bloemen in slanke trosjes prijkt het Stevenskruid (<i lang="la">Circaea lutetiana</i>) in de oudste bosschen van Holland, prijkte het eertijds in het thans uitgeroeide Beekbergerwoud bij Apeldoorn, een van de
+oorspronkelijkste bosschen van Nederland. Deze naam &#8220;Stevenskruid&#8221;&#8212; <i lang="la">Circaea</i> hangt natuurlijk met de nimf Circe samen&#8212;is daarom zoo merkwaardig, dewijl Sint Stefanus, beschermheilige der paarden, ook
+enkele trekken van den een of anderen Germaanschen god heeft overgenomen; zie hierover I, bl. <a href="#d0e4909" class="typeref">134</a>. Stellig beschouwde men deze plant vroeger als een tooverkruid. Of de benaming &#8220;Satans-(pijp)zwam&#8221; (<i lang="la">Boletus Satanas</i>) in het heidendom wortelt, zou ik echter weer betwijfelen; het lijkt mij veeleer een dichterlijke vertolking der duivelsche
+schoonheid van dezen zeer giftigen paddenstoel, met zijn gloeiend rooden hoed, aan het bovenvlak venijnig zilverwit.
+
+</p>
+<p>In de Limburgsche bosschen vindt men het Kristoffelkruid (<i lang="la">Actaea spicata</i>). Het verschaft toegang tot onderaardsche schatten en wapent tegen allerlei booze invloeden. Het volksgeloof wijdde de plant
+aan Sint Kristoffel, wiens legende veel overeenkomst vertoont met het Noorsche verhaal, hoe Loki door Thor over de reuzenrivier
+<a id="d0e28275"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28275">342</a>]</span>gedragen werd, welke het doodenrijk omgeeft. Want het doodenrijk is het rijk der schatten. Maar de koningin der tooverkruiden
+is de alruin (<i lang="la">Mandragora</i>), ook heksen- en tooverkruid en, met volksetymologische vervorming, mandragerskruid genoemd. Nog wordt door het Duitsche
+<i>zuraunen</i> geheimzinnig fluisteren verstaan. De alruin nu bloeit in den heiligen en mysterievollen Kerstnacht.
+
+</p>
+<p>Ook het <i lang="la">Visciim album</i>, de <i>mistletoe</i> der Engelschen, de &#8220;<span lang="en">sacred bush</span>&#8221; van <span class="smallcaps">Tennyson</span>, vertoont sporen van kerstening; het is immers de heilige plant van het Kerstfeest, reden, waarom zij in Belgi&euml; plaatselijk
+(b.v. te Pepingen) &#8220;kesthout&#8221;, d.i. kersthout genoemd wordt. In Nederland vindt men de plant uitsluitend in Limburg, woekerend
+op appel- en pereboomen, eiken en populieren. Bij de Dru&iuml;den, die haar telken jare, des winters, met een gouden sikkel van
+den heiligen boom afsneden, stond zij hoog in eere; den Noorschen lichtgod Balder strekte zij ten verderve. De gewone naam
+bij ons is vogellijm of marentak, vgl. I, bl. <a href="#d0e2897" class="typeref">76</a>. Vanwaar deze benaming? Het Zuidduitsche <i lang="de">Mar des Baums</i> zou kunnen wijzen op een drukken van den boom, evenals de mare den mensch drukt. Toch komt deze verklaring voor de <i>algemeene</i> benaming mij te gekunsteld voor. En vanwaar de naam &#8220;mistel&#8221;, het Oudhoogduitsche <i>mistil?</i> Raadselachtig, evenals de herkomst der plant raadselachtig was voor de Oude Romeinen, die dachten, dat zij geteeld werd zonder
+zaad, en zonder zaad werd voortgeplant, gelijk <span class="smallcaps">Vergilius</span> getuigt. In de Middeleeuwen gold zij als het symbool van den Messias: de bloem, uit den hemel neergedaald en vrucht dragend
+op den kruisboom; zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 249; Is. <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode XXXIV (1904), bl. 69, vlg.
+
+</p>
+<p>Ten slotte wensch ik nog de aandacht te vestigen op het feit, dat de planten, die heiligennamen dragen, alle tot een <i>volks</i>heilige in betrekking staan; ik noem slechts: Sint Janskruid, -varen, -kers, -brood (waarmee Johannes de Dooper zich in de
+woestijn zou gevoed hebben), -peren enz.; Sint Jozefskruid; Sint Pietersbloem, -kruid, <a id="d0e28323"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28323">343</a>]</span>-pluimken, -lelie, -hout enz.; Sint Jakobskruid, -lelie; Sint Katrijnsbloem; Sint Kristoffelkruid; Sint Teunisbloem; Sint
+Joriskruid; Sint Micha&euml;lsbloem; Sint Luciakers. Zoo dit noodig ware, zou deze bijzonderheid voldoende zijn om te bewijzen,
+dat het doopen en herdoopen der planten inderdaad door het Christelijke <i>volk</i> is geschied.
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">Onze flora is het trouwe beeld van de voortbrengselen van onzen Nederlandschen volksaard.</span>
+
+</p>
+<p>Had de plant een nationaal karakter uit zich zelve, dan zou Nederland geen eigen flora hebben, want er groeit in ons land
+zoo goed als geen soort, die niet ook in andere landen gevonden wordt; maar bodem en standplaats hebben een nuanceering en
+groepeering gekweekt, die onzen plantengroei een beslist-nationaal karakter geeft. En zoo verschillen ook onze Nederlandsche
+volksgebruiken, gewoonten, feesten, opvattingen, zegswijzen, liederen en verhalen niet wezenlijk van die van andere volken,
+met name van die onzer Germaansche stamgenooten: noch in het intieme heiligdom der huiselijkheid, noch in het bonte gemeenschapsleven
+met zijn grillige verscheidenheden treffen wij diepgaande verschillen, en slechts zelden stoot men op een verrassende nieuwvorming.
+Ja, in tal van gevallen kunnen wij het exotische leengoed aanwijzen, en den weg vervolgen, dien liederenmotief, melodie, sagenstof
+of volksgebruik hebben afgelegd. Berust een onzer schoonste volksliederen, dat van de Twee Koningskinderen, niet op een &#8220;vreemde&#8221;
+kultuurbewerking eener &#8220;vreemde&#8221; sagenstof?
+
+</p>
+<p>Maar rasvermenging tot een bepaalde verhouding, en meer nog gemeenschapsgevoelens van historischen, religieuzen, politieken
+en socialen aard, gemeenschappelijke invloed van traditioneele levenswijze, klimaat en gesteldheid des bodems,&#8212;dit alles schiep
+een milieu, dat op ons volkswezen een geheel eigenaardig kenmerk drukte en het stempelt tot <span class="letterspaced">het volkswezen van Groot-Nederland</span>. Laat ik slechts wijzen op onze schilderachtige kleederdracht, onze karakteristieke huistypen, op de eigenaardige tint onzer
+volksfeesten <a id="d0e28339"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28339">344</a>]</span>met hun voorliefde voor opgewektheid zonder vertoon, op een gezinsleven, dat gemoedelijkheid en rust ademt, maar een rust,
+die niet roest, op de ongezochte sierlijkheid van onze dekoratieve kunst, op den nuchteren, moraliseerenden trek in volkslied
+en volksverhaal, op den grooten eenvoud en hoogen ernst onzer sagen, op het humoristische van talrijke sprookjes, op den praktischen
+zin onzer spreekwoorden, op het typische van ons volkstooneel. Zeer zeker, tot volledige samensmelting, tot volstrekte eenvormigheid
+van kleur en toon is het niet gekomen; maar wij treffen toch geen toon aan, die niet opgaat in de eenheid van het akkoord.
+Ook binnen onze grenzen, in den boezem van ons volkswezen, blijven rassenverschil, klimaat en sociologische struktuur nog
+steeds differenti&euml;erend werkzaam; maar dit belet niet, zooals uit de bovenstaande gegevens moge blijken, dat het volkswezen
+van Nederland door groepeering en selektie en vooral door een zeer bijzondere lokale kleur een geheel vormt, dat het in voldoende
+mate van naburige volken onderscheidt, om van een specifiek-Nederlandschen volksaard te spreken, en den drager van dien volksaard
+zijn nationale zelfstandigheid te waarborgen, wanneer hij zich van zijn eigenwaarde in voldoende mate bewust blijft.
+
+</p>
+<p>De natie is als een stroom, die het water van vele beken en rivieren opvangt en in zijn benedenloop vereenigt tot &eacute;en geheel;
+als een gewas, uit verschillende heterogene bestanddeelen saamgegroeid. Haar voortbestaan staat en valt met <span class="letterspaced">den wil vereenigd te blijven</span>, die wortelt en zijn sappen trekt uit het gevoel van samenhoorigheid meer nog door eigen aard, dan door oorsprong. De groote
+vijandin van eigen aard en zede, de gladstrijkende, nivelleerende, internationale albeschaving, is dus ook de machtigste belaagster
+der nationale zelfstandigheid. Het is den mensch eigen en den mensch waardig, door het voltooien der behoeften en betrekkingen
+zijner natuur zich op te werken van de onderkultuur tot de bovenkultuur; maar dit veredelen mag geen verbasteren worden in
+den geest van de &#8220;veredeling&#8221; van het drie-kleurige <a id="d0e28346"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28346">345</a>]</span>viooltje tot de wanstaltige pens&eacute;es onzer tuinen. Slechts d&agrave;n heeft deze veredeling waarde, wanneer zij de reeds bestaande
+vormen en eigenschappen in gelijke verhouding versterkt. De veredeling van het volksleven volge den aard der rozen in de natuur,
+der &#8220;wilde&#8221; rozen, die een aanleg hebben, om gevulde bloemen voort te brengen in tallooze verscheidenheid. &#8220;Zoolang in de
+hollandsche bosschen nog de sporen van den natuurlijken plantengroei gevonden worden&#8221;, schrijft <span class="smallcaps">Van Eeden</span>, &#8220;zoolang wanhopen wij niet aan het behoud onzer nationaliteit en van het oude Hollandsche volkskarakter.&#8221; Mocht echter de
+veredeling en beschaving in ons dierbaar Nederland&#8212;wat God verhoede!&#8212;niet blijven wortelen in de vruchtbare moederaarde der
+onderkultuur, maar de vormen nastreven der hedendaagsche internationale, eenkleurige of liever kleurlooze, albeschaving, dan
+delft zij het graf voor het Nederlandsche nationaliteitsbewustzijn en ontketent het wezenlijkste gevaar voor de ongereptheid
+van ons volksbestaan.
+
+</p>
+<p>In deze benarde tijden kan vaderlandsliefde minder dan ooit voor hersenschimmig gelden en voelen wij dieper dan ooit de waarde
+van eigen aard en eigen haard, de waarde van ons nationale zelfbestaan, van ons in doorsnede zoo kalm en nuchter, maar ook
+zoo waardig, degelijk en onbevangen Nederlandsch karakter; en steeds sterker groeit de wil, ons-zelf en vereenigd te blijven,
+niet in een andere natie op te gaan, niet prijs te geven een volksbestaan en een volksaard, die ons dierbaar werd als de bron
+van onnoembaar veel goeds; steeds grooter wordt de drang, te blijven vormen de in haar diepste wezen uninationale bevolking
+van Groot-Nederland, vereenigd in dagen van beproeving. Wij beseffen het: niet slechts de taal, maar de volkskultuur is heel
+het volk, <span class="smallcaps">De Volkskultuur is de Ziel der Natie</span>. Blijft deze in wezen en, ongeacht het ruwe van vele harer bestanddeelen, kerngezond en krachtig genoeg om aan de hoogere
+beschaving steeds nieuw voedsel te schenken, dan blijft het nationale organisme ook krachtig genoeg, om voldoende weerstand
+te bieden aan de aanlokselen <a id="d0e28356"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28356">346</a>]</span>eener vreemde landskultuur, die moet voeren tot het verlies van eigen zelfstandigheid. Vreemd kultuurgoed is smet noch schande,
+maar de eigen beschaving moet krachtig genoeg blijven, om dat vreemde kultuurgoed aan zich te assimileeren en om te smelten,
+en daarom moet zij voeling blijven houden met de voorvaderlijke onderkultuur, heilig erfdeel, vast en onschatbaar onderpand
+onzer nationale onafhankelijkheid.
+
+</p>
+<p>Hou zee, mijn Nederland, blijf vroom en veilig varen met God!
+
+
+<a id="d0e28360"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28360">347</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27261" href="#d0e27261src" class="noteref">1</a></span> Aldus wordt ook de naam van Drievuldigheidsbloem verklaard.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27269" href="#d0e27269src" class="noteref">2</a></span> Ik vermeld dit verhaal hier, omdat ik het meer als natuur- dan als naamverklarend beschouw.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27300" href="#d0e27300src" class="noteref">3</a></span> Zette de deur op een kier.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27710" href="#d0e27710src" class="noteref">4</a></span> &#8220;Mit de moes&#8221;, zie I, bl. <a href="#d0e6716" class="typeref">172</a>.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e28092" href="#d0e28092src" class="noteref">5</a></span> Deze verklaring is echter niet zeker.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e28361" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Bij de Isethnen-kaart.</h2>
+<p>Deze kaart, voor wier bewerking ik den Eerw. Heer <span class="smallcaps">J. Metsemakers</span> mijn dank zeg, beschouwe men als een proef, die ten doel heeft, het ethnologische belang van een dusdanig opgezet grafisch
+overzicht in het licht te stellen. Tot mijn groote spijt heb ik, ten gevolge der tijdsomstandigheden, verscheidene linies
+op Belgisch grondgebied niet kunnen doortrekken. Men lette b.v. op de haal-linie (9), die bezuiden Hilvarenbeek het Nederlandsche
+grondgebied verlaat en dit dan weer bezuiden Sittard doorsnijdt.
+
+</p>
+<p>Op een betrekkelijk beperkt gebied zien wij hier Keltische, Saksische, Frankische, Romaansche en Oppergermaansche invloeden
+samenstooten en opdringen. De II<sup>e</sup> brunetten-linie, die loopt van Lobith tot Gorinchem en bezuiden welke het percentage der donker-oogigen en -harigen van &plusmn;
+30 tot &plusmn; 40 stijgt, valt merkwaardiger wijze vrij wel samen met de noordwestelijke grens van de Saksische huistypen, die een
+heel wat ruimer gebied omvat dan de Saksische meervoudsvorming (5). Zuidwaarts reikt de grens van het Saksische halletype
+tot nabij Venloo, maar omlijnt van af Nijmegen tot Venloo een menggebied, waar de Saksische bouwtrant op het oogenblik zoo
+goed als uitgestorven kan beschouwd worden. In dit gebied vertoont ook de taal een gemengd Frankisch-Saksisch karakter.
+
+</p>
+<p>De hoofdgrens tusschen Noord- en Zuid-Limburg, tusschen Salische en Ripuarische Franken, vormen de Uerdinger- en Panningerlinie
+(1. 2), met de Peel als hoofdverkeersgrens. Maar ook bezuiden deze grens is de Saksische invloed doorgedrongen, zooals blijkt
+uit de haal-linie (9), die de zuidelijke grens van het uiteraard Saksische haalleiden vormt; zie I, bl. <a href="#d0e10546" class="typeref">257</a>. De noordwestelijke isethne van dit gebruik loopt van Hilvarenbeek tot Nijmegen. Maar ook het <a id="d0e28379"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28379">348</a>]</span>Saksisch-Friesche systeem der afzonderlijke hoeven zet zich in zuidelijke richting voort tot het punt, waar de Swalm in de
+Maas uitmondt en de Romaansche invloed sterker wordt. Hier eindigt trouwens ook de Frankische muts, de Brabantsche zoogenaamde
+huifmuts. Bezuiden dit punt vindt men zelfs nog afzonderlijke hoeven in de zijdalen van de Geul en van de Geleen.
+
+</p>
+<p>Van het Zuiden en Zuid-Oosten uit drong niet slechts de Hoogduitsche klankverschuiving en palataliseering krachtig op, stuitend
+in haar laatste golvingen op Uerdinger- en Panninger-linies (1. 2. 3), maar vooral ook de Frankisch-Romeinsche hoevebouw (14),
+die voor het zuiver Frankisch-Keltische huistype slechts de ruimte tusschen Venloo en Reuver, en verder westelijk vrijlaat.
+Eindelijk, op Romaanschen invloed&#8212;men lette op de nabijheid der Romaansch-Germaansche taalgrens (15)&#8212;wijst duidelijk de pepel-linie
+(11), bezuiden welke het Fransche <i>papillon</i> aan den vlinder doorgaans de benaming van <i>pepel</i> schonk. Wellicht moet de herkomst van het tegenwoordig deelwoord op&#8212;<i>t&ecirc;re</i>, welks noordelijke grens ongeveer met de pepel-linie samenvalt (12), in dezelfde richting worden gezocht.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+<a id="d0e28392"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28392">362</a>]</span></p>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e464">Inhoud</a>]
+</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/saksisch.png" alt="Grondplan van het Saksische type." width="358" height="461"><p class="figureHead">Grondplan van het Saksische type.</p>
+<p><i>s</i>. Schuurdeur.
+<i>p</i>. Paardenstalling.
+<i>k</i>. Koestalling.
+<i>v</i>. Varkensstalling.
+<i>d</i>. Deel.
+<i>h</i>. Haard.
+<i>w</i>. Woonhuis.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/achterhoek.png" alt="Uit den Achterhoek." width="459" height="330"><p class="figureHead">Uit den Achterhoek.</p>
+<p><i>s</i>. Schuurdeur.
+<i>p</i>. Paardenstal.
+<i>k</i>. Koestal.
+<i>v</i>. Varkensstal.
+<i>ff</i>. Bedsteden.
+<i>d</i>. Deel.
+<i>h</i>. Haard met koker.
+<i>l</i>. Waschhok.
+<i>a</i>. Pomp.
+<i>g</i>. Tafel met stoelen.
+</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e28457"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28457">363</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/staphorst.png" alt="Staphorst en Rouveen." width="568" height="368"><p class="figureHead">Staphorst en Rouveen.</p>
+<p><i>s</i>. Schuurdeur.
+<i>c</i>. Hooischuur.
+<i>k</i>. Potstal (koestal).
+<i>d</i>. Deel.
+<i>h</i>. Haard.
+<i>b</i>. Bank.
+<i>p</i>. Paardenstal.
+<i>v</i>. Varkensstal.
+<i>fff</i>. Bedsteden.
+<i>m</i>. Melkkamer.
+<i>a</i>. Waschhok.
+<i>g</i>. Kast en tafel.
+<i>i</i>. Banderdeur.
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/venloo.png" alt="Venloo en Omstreken." width="393" height="540"><p class="figureHead">Venloo en Omstreken.</p>
+<p><i>a</i>. Woonvertrek of keuken (<i>huis).</i>
+<i>b</i>. Woonkamer (<i>deftige kamer).</i>
+<i>cc</i>. Slaapkamers.
+<i>h</i>. Haard met koker en mantel.
+<i>i</i>. Keldertrap.
+<i>t</i>. Zoldertrap.
+<i>g</i>. Waschhok (<i>stort </i>of <i>geut</i>).
+<i>e</i>. Hoofddeur, somtijds op zij.
+<i>k</i>. Koestal.
+<i>v</i>. Varkensstal.
+<i>d</i>. Deel (<i>den).</i>
+<i>s</i>. Schuur.
+<i>p</i>. Paardenstal.
+</p>
+</div><p>
+<a id="d0e28563"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28563">364</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/friesch.png" alt="Grondplan van het Friesche type." width="429" height="288"><p class="figureHead">Grondplan van het Friesche type.</p>
+<p><i>a</i>. Hooiberg. <i>bb</i>. Dorschvloer. <i>pp</i>. Stalling.
+<i>e</i>. Doorgang. <i>ff</i>. Brandmuur. <i>g</i>. Portaal (gang).
+<i>ii</i>. Personeel; karnhuis enz. <i>k</i>. Opkamer.
+<i>ll</i>. Vertrekken. <i>h</i>. Keuken.
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/friesch-groningsch.png" alt="Grondplan van het Friesch&#8212;Groningsche type." width="451" height="226"><p class="figureHead">Grondplan van het Friesch&#8212;Groningsche type.</p>
+<p><i>a</i>. Hooibergplaats. <i>d</i>. Dorschvloer. <i>b</i>. Achterdeel. <i>k</i>. Koestal. <i>pp</i>. Paardenstalling. <i>ff</i>. Woonkamers. <i>g</i>. Zomer-kamer. <i>h</i>. Keuken. <i>l</i>. Karnhuis. <i>m</i>. Melkhuis.
+</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e28636"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28636">365</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/frankisch.png" alt="Grondplan van het Frankische type." width="538" height="392"><p class="figureHead">Grondplan van het Frankische type.</p>
+<p><i>a</i>. Keuken.
+<i>h</i>. Haard.
+<i>o</i>. Opkamer.
+<i>k</i>. Kelder.
+<i>w</i>. Waschhok.
+<i>v</i>. Voorstal.
+<i>k</i>. Koestal.
+<i>d</i>. Deel.
+<i>s</i>. Schuur.
+<i>p</i>. Paardenstal.
+<i>b</i>. Bergplaats (<i>schop</i>).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/frankisch-romeinsch.png" alt="Grondplan van het Frankisch-Romeinsche type." width="578" height="501"><p class="figureHead">Grondplan van het Frankisch-Romeinsche type.</p>
+<p><i>ff</i>. Bergplaatsen.
+<i>a</i>. Mestvaalt; <i>b</i>. Opvaart; <i>s</i>. Schuur; <i>d</i>. Woonhuis; <i>cee</i>. Stallen;
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Inhoudsopgave</h2>
+<ul>
+<li><a href="#d0e141">Ter Inleiding.</a></li>
+<li><a href="#d0e303">Verdeeling der Nederlandsche Volkskunde.</a></li>
+<li><a href="#d0e464">Inhoud.</a></li>
+<li><a href="#d0e710">Algemeene Beginselen en Maatschappelijke Instellingen.</a><ul>
+<li><a href="#d0e713">I. Lagen en gebied onzer volkskultuur.</a></li>
+<li><a href="#d0e1068">II. Dorp en dorpsgebied.</a></li>
+<li><a href="#d0e1465">III. De Boerenwoningen.</a></li>
+<li><a href="#d0e1992">IV. Volkstypen en Kleederdrachten.</a><ul>
+<li><a href="#d0e1995">1. Het somatische volkstype.</a></li>
+<li><a href="#d0e2084">2. Het psychische volkstype.</a></li>
+<li><a href="#d0e2148">3. Kleederdracht en versierselen.</a></li>
+</ul>
+</li>
+</ul>
+</li>
+<li><a href="#d0e2370">De Volksreligie.</a><ul>
+<li><a href="#d0e2373">I. Volksreligie en Geestenwereld.</a></li>
+<li><a href="#d0e3559">II. De Volksfeesten.</a></li>
+</ul>
+</li>
+<li><a href="#d0e8385">Het Privaatleven.</a><ul>
+<li><a href="#d0e8388">I. Geboorte, doop, kindsheid.</a></li>
+<li><a href="#d0e9952">II. Liefde en huwelijk.</a></li>
+<li><a href="#d0e10775">III. Huiselijk Verkeer.</a></li>
+<li><a href="#d0e11079">IV. Landbouw en veeteelt.</a></li>
+<li><a href="#d0e11675">V. Ziekte, dood, begrafenis.</a></li>
+</ul>
+</li>
+<li><a href="#d0e12013">De Volkstaal.</a><ul>
+<li><a href="#d0e12090">I. Het Taaleigen.</a><ul>
+<li><a href="#d0e12298">Friesch.</a></li>
+<li><a href="#d0e12382">Zaansch.</a></li>
+<li><a href="#d0e12621">Achterhoeksch I.</a></li>
+<li><a href="#d0e12643">Achterhoeksch II.</a></li>
+<li><a href="#d0e12771">Westerwoldsch.</a></li>
+<li><a href="#d0e13138">Veluwsch.</a></li>
+<li><a href="#d0e13167">Ostendsch.</a></li>
+<li><a href="#d0e13237">Leuvensch.</a></li>
+<li><a href="#d0e13276">Bredasch.</a></li>
+<li><a href="#d0e13550">Venloosch.</a></li>
+</ul>
+</li>
+<li><a href="#d0e14031">II. Onze plaatsnamen.: (<i>Met inleidend overzicht over onze persoons- en geslachtsnamen</i>).</a></li>
+</ul>
+</li>
+<li><a href="#d0e17771">De Volkskunst.</a><ul>
+<li><a href="#d0e17827">I. Raadsels en Spreekwoorden.:
+</a></li>
+<li><a href="#d0e20516">II. Sprookjes, sagen en legenden.</a></li>
+<li><a href="#d0e22075">III. Het volkslied.</a></li>
+<li><a href="#d0e24141">IV. Bouwkunst en dekoratieve kunst.</a></li>
+</ul>
+</li>
+<li><a href="#d0e26244">De Volkswetenschap.</a><ul>
+<li><a href="#d0e26260">I. Volksetymologie.</a></li>
+<li><a href="#d0e26779">II. Volksgeneeskunde.</a></li>
+<li><a href="#d0e27118">III. Natuurverklaring en weerkunde.</a></li>
+<li><a href="#d0e27953">IV. Plantlore.</a></li>
+</ul>
+</li>
+<li><a href="#d0e28361">Bij de Isethnen-kaart.</a></li>
+</ul>
+</div>
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde
+van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn
+gemarkeerd met het corr-element.
+
+</p>
+<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met &#8220;. Geneste
+dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens.
+
+</p>
+<p>De twee delen zijn voor deze digitale editie samengevoegd tot &eacute;&eacute;n geheel. Hierdoor zijn de inhoudsopgaven ook samengevoegd.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>06-FEB-2004 begonnen.</li>
+</ul>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Plaats</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e226">Bladzijde XI</a></td>
+<td width="40%">individueele</td>
+<td width="40%">individu&euml;ele</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1333">Bladzijde 21</a></td>
+<td width="40%">werkt</td>
+<td width="40%">werk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3225">Bladzijde 87</a></td>
+<td width="40%">,</td>
+<td width="40%">
+[<i>Verwijderd</i>]
+
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e5705">Bladzijde 151</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e5761">Bladzijde 153</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e8862">Bladzijde 221</a></td>
+<td width="40%">pychologisch-maatschappelijke</td>
+<td width="40%">psychologisch-maatschappelijke</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e11526">Bladzijde 285</a></td>
+<td width="40%">B&uuml;cker</td>
+<td width="40%">B&uuml;cher</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e12238">Bladzijde 7</a></td>
+<td width="40%">meervood</td>
+<td width="40%">meervoud</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e12317">Bladzijde 8</a></td>
+<td width="40%">19</td>
+<td width="40%">9</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e13460">Bladzijde 39</a></td>
+<td width="40%">Maaastricht</td>
+<td width="40%">Maastricht</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e14718">Bladzijde 57</a></td>
+<td width="40%">Nederlandsch</td>
+<td width="40%">Nederlandsche</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e19029">Bladzijde 113</a></td>
+<td width="40%">nachschuit</td>
+<td width="40%">nachtschuit</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e21266">Bladzijde 168</a></td>
+<td width="40%">koud</td>
+<td width="40%">koude</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e21623">Bladzijde 181</a></td>
+<td width="40%">slecht</td>
+<td width="40%">slechts</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e22243">Bladzijde 206</a></td>
+<td width="40%">volskunde</td>
+<td width="40%">volkskunde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e24517">Bladzijde 263</a></td>
+<td width="40%">nai&euml;ve</td>
+<td width="40%">na&iuml;eve</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e25605">Bladzijde 279</a></td>
+<td width="40%">aantrekkkelijke</td>
+<td width="40%">aantrekkelijke</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e25948">Bladzijde 288</a></td>
+<td width="40%">som</td>
+<td width="40%">soms</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Nederlandsche Volkskunde, by Jos Schrijnen
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDERLANDSCHE VOLKSKUNDE ***
+
+***** This file should be named 22968-h.htm or 22968-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/2/9/6/22968/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/22968-h/images/achterhoek.png b/22968-h/images/achterhoek.png
new file mode 100644
index 0000000..19b6971
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/achterhoek.png
diff --git a/22968-h/images/frankisch-romeinsch.png b/22968-h/images/frankisch-romeinsch.png
new file mode 100644
index 0000000..cc1a7ca
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/frankisch-romeinsch.png
diff --git a/22968-h/images/frankisch.png b/22968-h/images/frankisch.png
new file mode 100644
index 0000000..0d13476
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/frankisch.png
diff --git a/22968-h/images/friesch-groningsch.png b/22968-h/images/friesch-groningsch.png
new file mode 100644
index 0000000..1b801b4
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/friesch-groningsch.png
diff --git a/22968-h/images/friesch.png b/22968-h/images/friesch.png
new file mode 100644
index 0000000..09af5c6
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/friesch.png
diff --git a/22968-h/images/haan.png b/22968-h/images/haan.png
new file mode 100644
index 0000000..36c127d
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/haan.png
diff --git a/22968-h/images/kleinduimpje.png b/22968-h/images/kleinduimpje.png
new file mode 100644
index 0000000..000a7f9
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/kleinduimpje.png
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-213.gif b/22968-h/images/muziek-2-213.gif
new file mode 100644
index 0000000..8902ce1
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-213.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-214.gif b/22968-h/images/muziek-2-214.gif
new file mode 100644
index 0000000..c6ee4e0
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-214.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-215.gif b/22968-h/images/muziek-2-215.gif
new file mode 100644
index 0000000..cf23b01
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-215.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-216.gif b/22968-h/images/muziek-2-216.gif
new file mode 100644
index 0000000..2b974e3
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-216.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-217.gif b/22968-h/images/muziek-2-217.gif
new file mode 100644
index 0000000..08f4dec
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-217.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-218.gif b/22968-h/images/muziek-2-218.gif
new file mode 100644
index 0000000..d239a95
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-218.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-219.gif b/22968-h/images/muziek-2-219.gif
new file mode 100644
index 0000000..739854d
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-219.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-220.gif b/22968-h/images/muziek-2-220.gif
new file mode 100644
index 0000000..3bee816
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-220.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-225.gif b/22968-h/images/muziek-2-225.gif
new file mode 100644
index 0000000..8201799
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-225.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-226-1.gif b/22968-h/images/muziek-2-226-1.gif
new file mode 100644
index 0000000..afb4022
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-226-1.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-226-2.gif b/22968-h/images/muziek-2-226-2.gif
new file mode 100644
index 0000000..d85f82f
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-226-2.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-227.gif b/22968-h/images/muziek-2-227.gif
new file mode 100644
index 0000000..4aaf2ea
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-227.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-229.gif b/22968-h/images/muziek-2-229.gif
new file mode 100644
index 0000000..9162537
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-229.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-231.gif b/22968-h/images/muziek-2-231.gif
new file mode 100644
index 0000000..9b72477
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-231.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-238.gif b/22968-h/images/muziek-2-238.gif
new file mode 100644
index 0000000..ecff141
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-238.gif
diff --git a/22968-h/images/muziek-2-239.gif b/22968-h/images/muziek-2-239.gif
new file mode 100644
index 0000000..8358279
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/muziek-2-239.gif
diff --git a/22968-h/images/p250-1.png b/22968-h/images/p250-1.png
new file mode 100644
index 0000000..c67d010
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/p250-1.png
diff --git a/22968-h/images/p250-2.png b/22968-h/images/p250-2.png
new file mode 100644
index 0000000..22d2e24
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/p250-2.png
diff --git a/22968-h/images/saksisch.png b/22968-h/images/saksisch.png
new file mode 100644
index 0000000..e64c30b
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/saksisch.png
diff --git a/22968-h/images/spinnewiel.png b/22968-h/images/spinnewiel.png
new file mode 100644
index 0000000..e2b6043
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/spinnewiel.png
diff --git a/22968-h/images/staphorst.png b/22968-h/images/staphorst.png
new file mode 100644
index 0000000..e15bf0f
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/staphorst.png
diff --git a/22968-h/images/venloo.png b/22968-h/images/venloo.png
new file mode 100644
index 0000000..3d3bdbf
--- /dev/null
+++ b/22968-h/images/venloo.png
diff --git a/22968-page-images/f001.png b/22968-page-images/f001.png
new file mode 100644
index 0000000..9514190
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f001.png
diff --git a/22968-page-images/f002.png b/22968-page-images/f002.png
new file mode 100644
index 0000000..43ddb6a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f002.png
diff --git a/22968-page-images/f003.png b/22968-page-images/f003.png
new file mode 100644
index 0000000..49fae71
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f003.png
diff --git a/22968-page-images/f004.png b/22968-page-images/f004.png
new file mode 100644
index 0000000..4c2a402
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f004.png
diff --git a/22968-page-images/f005.png b/22968-page-images/f005.png
new file mode 100644
index 0000000..cf244c7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f005.png
diff --git a/22968-page-images/f006.png b/22968-page-images/f006.png
new file mode 100644
index 0000000..0b1d0be
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f006.png
diff --git a/22968-page-images/f007.png b/22968-page-images/f007.png
new file mode 100644
index 0000000..dcb99b3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f007.png
diff --git a/22968-page-images/f008.png b/22968-page-images/f008.png
new file mode 100644
index 0000000..340546a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f008.png
diff --git a/22968-page-images/f009.png b/22968-page-images/f009.png
new file mode 100644
index 0000000..e8c258c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f009.png
diff --git a/22968-page-images/f010.png b/22968-page-images/f010.png
new file mode 100644
index 0000000..eeb26a4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f010.png
diff --git a/22968-page-images/f011.png b/22968-page-images/f011.png
new file mode 100644
index 0000000..054a57c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f011.png
diff --git a/22968-page-images/f012.png b/22968-page-images/f012.png
new file mode 100644
index 0000000..75341a7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f012.png
diff --git a/22968-page-images/f013.png b/22968-page-images/f013.png
new file mode 100644
index 0000000..50eefe5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f013.png
diff --git a/22968-page-images/f014.png b/22968-page-images/f014.png
new file mode 100644
index 0000000..6bbfc18
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f014.png
diff --git a/22968-page-images/f015.png b/22968-page-images/f015.png
new file mode 100644
index 0000000..a9ff5f4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f015.png
diff --git a/22968-page-images/f016.png b/22968-page-images/f016.png
new file mode 100644
index 0000000..7cd59e5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f016.png
diff --git a/22968-page-images/f017.png b/22968-page-images/f017.png
new file mode 100644
index 0000000..d3e4abc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/f017.png
diff --git a/22968-page-images/p001.png b/22968-page-images/p001.png
new file mode 100644
index 0000000..237acf3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p001.png
diff --git a/22968-page-images/p002.png b/22968-page-images/p002.png
new file mode 100644
index 0000000..88b3e28
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p002.png
diff --git a/22968-page-images/p003.png b/22968-page-images/p003.png
new file mode 100644
index 0000000..0f56aed
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p003.png
diff --git a/22968-page-images/p004.png b/22968-page-images/p004.png
new file mode 100644
index 0000000..ded148c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p004.png
diff --git a/22968-page-images/p005.png b/22968-page-images/p005.png
new file mode 100644
index 0000000..a00aa49
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p005.png
diff --git a/22968-page-images/p006.png b/22968-page-images/p006.png
new file mode 100644
index 0000000..b399076
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p006.png
diff --git a/22968-page-images/p007.png b/22968-page-images/p007.png
new file mode 100644
index 0000000..9defa46
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p007.png
diff --git a/22968-page-images/p008.png b/22968-page-images/p008.png
new file mode 100644
index 0000000..cc707a1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p008.png
diff --git a/22968-page-images/p009.png b/22968-page-images/p009.png
new file mode 100644
index 0000000..ef682ce
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p009.png
diff --git a/22968-page-images/p010.png b/22968-page-images/p010.png
new file mode 100644
index 0000000..30e3cf8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p010.png
diff --git a/22968-page-images/p011.png b/22968-page-images/p011.png
new file mode 100644
index 0000000..9fa8991
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p011.png
diff --git a/22968-page-images/p012.png b/22968-page-images/p012.png
new file mode 100644
index 0000000..33e5fc2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p012.png
diff --git a/22968-page-images/p013.png b/22968-page-images/p013.png
new file mode 100644
index 0000000..4607ebb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p013.png
diff --git a/22968-page-images/p014.png b/22968-page-images/p014.png
new file mode 100644
index 0000000..a727f11
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p014.png
diff --git a/22968-page-images/p015.png b/22968-page-images/p015.png
new file mode 100644
index 0000000..4a2b37b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p015.png
diff --git a/22968-page-images/p016.png b/22968-page-images/p016.png
new file mode 100644
index 0000000..0fa0e69
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p016.png
diff --git a/22968-page-images/p017.png b/22968-page-images/p017.png
new file mode 100644
index 0000000..2c2b0f6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p017.png
diff --git a/22968-page-images/p018.png b/22968-page-images/p018.png
new file mode 100644
index 0000000..9328e08
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p018.png
diff --git a/22968-page-images/p019.png b/22968-page-images/p019.png
new file mode 100644
index 0000000..ffcecf2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p019.png
diff --git a/22968-page-images/p020.png b/22968-page-images/p020.png
new file mode 100644
index 0000000..c14447c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p020.png
diff --git a/22968-page-images/p021.png b/22968-page-images/p021.png
new file mode 100644
index 0000000..cc65119
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p021.png
diff --git a/22968-page-images/p022.png b/22968-page-images/p022.png
new file mode 100644
index 0000000..20a8e61
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p022.png
diff --git a/22968-page-images/p023.png b/22968-page-images/p023.png
new file mode 100644
index 0000000..707597b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p023.png
diff --git a/22968-page-images/p024.png b/22968-page-images/p024.png
new file mode 100644
index 0000000..29046c9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p024.png
diff --git a/22968-page-images/p025.png b/22968-page-images/p025.png
new file mode 100644
index 0000000..4cedb64
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p025.png
diff --git a/22968-page-images/p026.png b/22968-page-images/p026.png
new file mode 100644
index 0000000..08e8c9f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p026.png
diff --git a/22968-page-images/p027.png b/22968-page-images/p027.png
new file mode 100644
index 0000000..3847911
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p027.png
diff --git a/22968-page-images/p028.png b/22968-page-images/p028.png
new file mode 100644
index 0000000..d1b710d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p028.png
diff --git a/22968-page-images/p029.png b/22968-page-images/p029.png
new file mode 100644
index 0000000..339d9d2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p029.png
diff --git a/22968-page-images/p030.png b/22968-page-images/p030.png
new file mode 100644
index 0000000..c22f046
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p030.png
diff --git a/22968-page-images/p031.png b/22968-page-images/p031.png
new file mode 100644
index 0000000..c5c3643
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p031.png
diff --git a/22968-page-images/p032.png b/22968-page-images/p032.png
new file mode 100644
index 0000000..cde8262
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p032.png
diff --git a/22968-page-images/p033.png b/22968-page-images/p033.png
new file mode 100644
index 0000000..771969f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p033.png
diff --git a/22968-page-images/p034.png b/22968-page-images/p034.png
new file mode 100644
index 0000000..4e217b1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p034.png
diff --git a/22968-page-images/p035.png b/22968-page-images/p035.png
new file mode 100644
index 0000000..50632fb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p035.png
diff --git a/22968-page-images/p036.png b/22968-page-images/p036.png
new file mode 100644
index 0000000..a5ee79d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p036.png
diff --git a/22968-page-images/p037.png b/22968-page-images/p037.png
new file mode 100644
index 0000000..5deb043
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p037.png
diff --git a/22968-page-images/p038.png b/22968-page-images/p038.png
new file mode 100644
index 0000000..6e9b7ee
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p038.png
diff --git a/22968-page-images/p039.png b/22968-page-images/p039.png
new file mode 100644
index 0000000..bf251cf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p039.png
diff --git a/22968-page-images/p040.png b/22968-page-images/p040.png
new file mode 100644
index 0000000..b5738d1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p040.png
diff --git a/22968-page-images/p041.png b/22968-page-images/p041.png
new file mode 100644
index 0000000..ec9957c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p041.png
diff --git a/22968-page-images/p042.png b/22968-page-images/p042.png
new file mode 100644
index 0000000..fd3b97b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p042.png
diff --git a/22968-page-images/p043.png b/22968-page-images/p043.png
new file mode 100644
index 0000000..7b67e5e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p043.png
diff --git a/22968-page-images/p044.png b/22968-page-images/p044.png
new file mode 100644
index 0000000..cd8dfa3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p044.png
diff --git a/22968-page-images/p045.png b/22968-page-images/p045.png
new file mode 100644
index 0000000..ab2f44a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p045.png
diff --git a/22968-page-images/p046.png b/22968-page-images/p046.png
new file mode 100644
index 0000000..f940838
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p046.png
diff --git a/22968-page-images/p047.png b/22968-page-images/p047.png
new file mode 100644
index 0000000..f96d2b7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p047.png
diff --git a/22968-page-images/p048.png b/22968-page-images/p048.png
new file mode 100644
index 0000000..5c657dc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p048.png
diff --git a/22968-page-images/p049.png b/22968-page-images/p049.png
new file mode 100644
index 0000000..08909ce
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p049.png
diff --git a/22968-page-images/p050.png b/22968-page-images/p050.png
new file mode 100644
index 0000000..336b667
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p050.png
diff --git a/22968-page-images/p051.png b/22968-page-images/p051.png
new file mode 100644
index 0000000..bad8230
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p051.png
diff --git a/22968-page-images/p052.png b/22968-page-images/p052.png
new file mode 100644
index 0000000..b23323a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p052.png
diff --git a/22968-page-images/p053.png b/22968-page-images/p053.png
new file mode 100644
index 0000000..1ca47fe
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p053.png
diff --git a/22968-page-images/p054.png b/22968-page-images/p054.png
new file mode 100644
index 0000000..5686740
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p054.png
diff --git a/22968-page-images/p055.png b/22968-page-images/p055.png
new file mode 100644
index 0000000..4ddfaed
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p055.png
diff --git a/22968-page-images/p056.png b/22968-page-images/p056.png
new file mode 100644
index 0000000..62085a6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p056.png
diff --git a/22968-page-images/p057.png b/22968-page-images/p057.png
new file mode 100644
index 0000000..b7a9a50
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p057.png
diff --git a/22968-page-images/p058.png b/22968-page-images/p058.png
new file mode 100644
index 0000000..5b666a0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p058.png
diff --git a/22968-page-images/p059.png b/22968-page-images/p059.png
new file mode 100644
index 0000000..c72db9c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p059.png
diff --git a/22968-page-images/p060.png b/22968-page-images/p060.png
new file mode 100644
index 0000000..0b140a0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p060.png
diff --git a/22968-page-images/p061.png b/22968-page-images/p061.png
new file mode 100644
index 0000000..e4410ed
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p061.png
diff --git a/22968-page-images/p062.png b/22968-page-images/p062.png
new file mode 100644
index 0000000..5a09369
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p062.png
diff --git a/22968-page-images/p063.png b/22968-page-images/p063.png
new file mode 100644
index 0000000..7b3eda7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p063.png
diff --git a/22968-page-images/p064.png b/22968-page-images/p064.png
new file mode 100644
index 0000000..9db664c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p064.png
diff --git a/22968-page-images/p065.png b/22968-page-images/p065.png
new file mode 100644
index 0000000..5a36b26
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p065.png
diff --git a/22968-page-images/p066.png b/22968-page-images/p066.png
new file mode 100644
index 0000000..c57d585
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p066.png
diff --git a/22968-page-images/p067.png b/22968-page-images/p067.png
new file mode 100644
index 0000000..10429a5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p067.png
diff --git a/22968-page-images/p068.png b/22968-page-images/p068.png
new file mode 100644
index 0000000..f6542c3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p068.png
diff --git a/22968-page-images/p069.png b/22968-page-images/p069.png
new file mode 100644
index 0000000..a599e7f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p069.png
diff --git a/22968-page-images/p070.png b/22968-page-images/p070.png
new file mode 100644
index 0000000..8d4d957
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p070.png
diff --git a/22968-page-images/p071.png b/22968-page-images/p071.png
new file mode 100644
index 0000000..c5a9b1f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p071.png
diff --git a/22968-page-images/p072.png b/22968-page-images/p072.png
new file mode 100644
index 0000000..c82c2e1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p072.png
diff --git a/22968-page-images/p073.png b/22968-page-images/p073.png
new file mode 100644
index 0000000..aabaa28
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p073.png
diff --git a/22968-page-images/p074.png b/22968-page-images/p074.png
new file mode 100644
index 0000000..de7885d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p074.png
diff --git a/22968-page-images/p075.png b/22968-page-images/p075.png
new file mode 100644
index 0000000..b65099b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p075.png
diff --git a/22968-page-images/p076.png b/22968-page-images/p076.png
new file mode 100644
index 0000000..3115146
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p076.png
diff --git a/22968-page-images/p077.png b/22968-page-images/p077.png
new file mode 100644
index 0000000..107e6e2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p077.png
diff --git a/22968-page-images/p078.png b/22968-page-images/p078.png
new file mode 100644
index 0000000..0536801
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p078.png
diff --git a/22968-page-images/p079.png b/22968-page-images/p079.png
new file mode 100644
index 0000000..022c22a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p079.png
diff --git a/22968-page-images/p080.png b/22968-page-images/p080.png
new file mode 100644
index 0000000..b39e049
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p080.png
diff --git a/22968-page-images/p081.png b/22968-page-images/p081.png
new file mode 100644
index 0000000..dbdfc8b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p081.png
diff --git a/22968-page-images/p082.png b/22968-page-images/p082.png
new file mode 100644
index 0000000..f6cad16
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p082.png
diff --git a/22968-page-images/p083.png b/22968-page-images/p083.png
new file mode 100644
index 0000000..57dad6c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p083.png
diff --git a/22968-page-images/p084.png b/22968-page-images/p084.png
new file mode 100644
index 0000000..f709533
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p084.png
diff --git a/22968-page-images/p085.png b/22968-page-images/p085.png
new file mode 100644
index 0000000..8310d11
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p085.png
diff --git a/22968-page-images/p086.png b/22968-page-images/p086.png
new file mode 100644
index 0000000..bc4d650
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p086.png
diff --git a/22968-page-images/p087.png b/22968-page-images/p087.png
new file mode 100644
index 0000000..a073785
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p087.png
diff --git a/22968-page-images/p088.png b/22968-page-images/p088.png
new file mode 100644
index 0000000..4f3f7f6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p088.png
diff --git a/22968-page-images/p089.png b/22968-page-images/p089.png
new file mode 100644
index 0000000..d195b7f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p089.png
diff --git a/22968-page-images/p090.png b/22968-page-images/p090.png
new file mode 100644
index 0000000..44df3df
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p090.png
diff --git a/22968-page-images/p091.png b/22968-page-images/p091.png
new file mode 100644
index 0000000..8ce70c5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p091.png
diff --git a/22968-page-images/p092.png b/22968-page-images/p092.png
new file mode 100644
index 0000000..6e441aa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p092.png
diff --git a/22968-page-images/p093.png b/22968-page-images/p093.png
new file mode 100644
index 0000000..d41a553
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p093.png
diff --git a/22968-page-images/p094.png b/22968-page-images/p094.png
new file mode 100644
index 0000000..142d1e5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p094.png
diff --git a/22968-page-images/p095.png b/22968-page-images/p095.png
new file mode 100644
index 0000000..e0c17cd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p095.png
diff --git a/22968-page-images/p096.png b/22968-page-images/p096.png
new file mode 100644
index 0000000..3d8f24c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p096.png
diff --git a/22968-page-images/p097.png b/22968-page-images/p097.png
new file mode 100644
index 0000000..10481d1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p097.png
diff --git a/22968-page-images/p098.png b/22968-page-images/p098.png
new file mode 100644
index 0000000..7239245
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p098.png
diff --git a/22968-page-images/p099.png b/22968-page-images/p099.png
new file mode 100644
index 0000000..50d14a1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p099.png
diff --git a/22968-page-images/p100.png b/22968-page-images/p100.png
new file mode 100644
index 0000000..44ebc82
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p100.png
diff --git a/22968-page-images/p101.png b/22968-page-images/p101.png
new file mode 100644
index 0000000..1a76ad2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p101.png
diff --git a/22968-page-images/p102.png b/22968-page-images/p102.png
new file mode 100644
index 0000000..c995e7a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p102.png
diff --git a/22968-page-images/p103.png b/22968-page-images/p103.png
new file mode 100644
index 0000000..c61285c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p103.png
diff --git a/22968-page-images/p104.png b/22968-page-images/p104.png
new file mode 100644
index 0000000..468d243
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p104.png
diff --git a/22968-page-images/p105.png b/22968-page-images/p105.png
new file mode 100644
index 0000000..7f088aa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p105.png
diff --git a/22968-page-images/p106.png b/22968-page-images/p106.png
new file mode 100644
index 0000000..0c1001f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p106.png
diff --git a/22968-page-images/p107.png b/22968-page-images/p107.png
new file mode 100644
index 0000000..8e5e4ba
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p107.png
diff --git a/22968-page-images/p108.png b/22968-page-images/p108.png
new file mode 100644
index 0000000..fe0f548
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p108.png
diff --git a/22968-page-images/p109.png b/22968-page-images/p109.png
new file mode 100644
index 0000000..a263de4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p109.png
diff --git a/22968-page-images/p110.png b/22968-page-images/p110.png
new file mode 100644
index 0000000..09ce73c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p110.png
diff --git a/22968-page-images/p111.png b/22968-page-images/p111.png
new file mode 100644
index 0000000..e387086
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p111.png
diff --git a/22968-page-images/p112.png b/22968-page-images/p112.png
new file mode 100644
index 0000000..c292c5b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p112.png
diff --git a/22968-page-images/p113.png b/22968-page-images/p113.png
new file mode 100644
index 0000000..3e41460
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p113.png
diff --git a/22968-page-images/p114.png b/22968-page-images/p114.png
new file mode 100644
index 0000000..33cfb46
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p114.png
diff --git a/22968-page-images/p115.png b/22968-page-images/p115.png
new file mode 100644
index 0000000..787ca03
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p115.png
diff --git a/22968-page-images/p116.png b/22968-page-images/p116.png
new file mode 100644
index 0000000..8735475
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p116.png
diff --git a/22968-page-images/p117.png b/22968-page-images/p117.png
new file mode 100644
index 0000000..dc1f472
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p117.png
diff --git a/22968-page-images/p118.png b/22968-page-images/p118.png
new file mode 100644
index 0000000..bccdfa4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p118.png
diff --git a/22968-page-images/p119.png b/22968-page-images/p119.png
new file mode 100644
index 0000000..d567b3f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p119.png
diff --git a/22968-page-images/p120.png b/22968-page-images/p120.png
new file mode 100644
index 0000000..9d8414b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p120.png
diff --git a/22968-page-images/p121.png b/22968-page-images/p121.png
new file mode 100644
index 0000000..03bf498
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p121.png
diff --git a/22968-page-images/p122.png b/22968-page-images/p122.png
new file mode 100644
index 0000000..a66285f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p122.png
diff --git a/22968-page-images/p123.png b/22968-page-images/p123.png
new file mode 100644
index 0000000..2ee2c36
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p123.png
diff --git a/22968-page-images/p124.png b/22968-page-images/p124.png
new file mode 100644
index 0000000..7a01e59
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p124.png
diff --git a/22968-page-images/p125.png b/22968-page-images/p125.png
new file mode 100644
index 0000000..e224f86
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p125.png
diff --git a/22968-page-images/p126.png b/22968-page-images/p126.png
new file mode 100644
index 0000000..fdc18c2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p126.png
diff --git a/22968-page-images/p127.png b/22968-page-images/p127.png
new file mode 100644
index 0000000..270be6b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p127.png
diff --git a/22968-page-images/p128.png b/22968-page-images/p128.png
new file mode 100644
index 0000000..1aad2c6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p128.png
diff --git a/22968-page-images/p129.png b/22968-page-images/p129.png
new file mode 100644
index 0000000..3f351a1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p129.png
diff --git a/22968-page-images/p130.png b/22968-page-images/p130.png
new file mode 100644
index 0000000..614edc7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p130.png
diff --git a/22968-page-images/p131.png b/22968-page-images/p131.png
new file mode 100644
index 0000000..cbbef0d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p131.png
diff --git a/22968-page-images/p132.png b/22968-page-images/p132.png
new file mode 100644
index 0000000..fbaa906
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p132.png
diff --git a/22968-page-images/p133.png b/22968-page-images/p133.png
new file mode 100644
index 0000000..e4315a1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p133.png
diff --git a/22968-page-images/p134.png b/22968-page-images/p134.png
new file mode 100644
index 0000000..bb9c3c6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p134.png
diff --git a/22968-page-images/p135.png b/22968-page-images/p135.png
new file mode 100644
index 0000000..0291e5c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p135.png
diff --git a/22968-page-images/p136.png b/22968-page-images/p136.png
new file mode 100644
index 0000000..6cf4a96
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p136.png
diff --git a/22968-page-images/p137.png b/22968-page-images/p137.png
new file mode 100644
index 0000000..9c25b9c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p137.png
diff --git a/22968-page-images/p138.png b/22968-page-images/p138.png
new file mode 100644
index 0000000..4677e36
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p138.png
diff --git a/22968-page-images/p139.png b/22968-page-images/p139.png
new file mode 100644
index 0000000..313bbce
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p139.png
diff --git a/22968-page-images/p140.png b/22968-page-images/p140.png
new file mode 100644
index 0000000..b258167
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p140.png
diff --git a/22968-page-images/p141.png b/22968-page-images/p141.png
new file mode 100644
index 0000000..8199df1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p141.png
diff --git a/22968-page-images/p142.png b/22968-page-images/p142.png
new file mode 100644
index 0000000..19e48e6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p142.png
diff --git a/22968-page-images/p143.png b/22968-page-images/p143.png
new file mode 100644
index 0000000..a4cb923
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p143.png
diff --git a/22968-page-images/p144.png b/22968-page-images/p144.png
new file mode 100644
index 0000000..937cacd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p144.png
diff --git a/22968-page-images/p145.png b/22968-page-images/p145.png
new file mode 100644
index 0000000..2139f2a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p145.png
diff --git a/22968-page-images/p146.png b/22968-page-images/p146.png
new file mode 100644
index 0000000..7f75066
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p146.png
diff --git a/22968-page-images/p147.png b/22968-page-images/p147.png
new file mode 100644
index 0000000..dc6dd0a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p147.png
diff --git a/22968-page-images/p148.png b/22968-page-images/p148.png
new file mode 100644
index 0000000..d82c1f3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p148.png
diff --git a/22968-page-images/p149.png b/22968-page-images/p149.png
new file mode 100644
index 0000000..e5ec564
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p149.png
diff --git a/22968-page-images/p150.png b/22968-page-images/p150.png
new file mode 100644
index 0000000..de4192b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p150.png
diff --git a/22968-page-images/p151.png b/22968-page-images/p151.png
new file mode 100644
index 0000000..be72b56
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p151.png
diff --git a/22968-page-images/p152.png b/22968-page-images/p152.png
new file mode 100644
index 0000000..fa179ab
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p152.png
diff --git a/22968-page-images/p153.png b/22968-page-images/p153.png
new file mode 100644
index 0000000..477fdef
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p153.png
diff --git a/22968-page-images/p154.png b/22968-page-images/p154.png
new file mode 100644
index 0000000..e17639b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p154.png
diff --git a/22968-page-images/p155.png b/22968-page-images/p155.png
new file mode 100644
index 0000000..4d9b2ec
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p155.png
diff --git a/22968-page-images/p156.png b/22968-page-images/p156.png
new file mode 100644
index 0000000..85d9829
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p156.png
diff --git a/22968-page-images/p157.png b/22968-page-images/p157.png
new file mode 100644
index 0000000..c5a5945
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p157.png
diff --git a/22968-page-images/p158.png b/22968-page-images/p158.png
new file mode 100644
index 0000000..e93ad1f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p158.png
diff --git a/22968-page-images/p159.png b/22968-page-images/p159.png
new file mode 100644
index 0000000..a482b33
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p159.png
diff --git a/22968-page-images/p160.png b/22968-page-images/p160.png
new file mode 100644
index 0000000..6ab227c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p160.png
diff --git a/22968-page-images/p161.png b/22968-page-images/p161.png
new file mode 100644
index 0000000..d1bc370
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p161.png
diff --git a/22968-page-images/p162.png b/22968-page-images/p162.png
new file mode 100644
index 0000000..672d5b6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p162.png
diff --git a/22968-page-images/p163.png b/22968-page-images/p163.png
new file mode 100644
index 0000000..d0279fb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p163.png
diff --git a/22968-page-images/p164.png b/22968-page-images/p164.png
new file mode 100644
index 0000000..420573b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p164.png
diff --git a/22968-page-images/p165.png b/22968-page-images/p165.png
new file mode 100644
index 0000000..4ad92f0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p165.png
diff --git a/22968-page-images/p166.png b/22968-page-images/p166.png
new file mode 100644
index 0000000..952dcee
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p166.png
diff --git a/22968-page-images/p167.png b/22968-page-images/p167.png
new file mode 100644
index 0000000..876f0b7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p167.png
diff --git a/22968-page-images/p168.png b/22968-page-images/p168.png
new file mode 100644
index 0000000..fe5d111
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p168.png
diff --git a/22968-page-images/p169.png b/22968-page-images/p169.png
new file mode 100644
index 0000000..3fde84f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p169.png
diff --git a/22968-page-images/p170.png b/22968-page-images/p170.png
new file mode 100644
index 0000000..298a3e6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p170.png
diff --git a/22968-page-images/p171.png b/22968-page-images/p171.png
new file mode 100644
index 0000000..2bac441
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p171.png
diff --git a/22968-page-images/p172.png b/22968-page-images/p172.png
new file mode 100644
index 0000000..bd29474
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p172.png
diff --git a/22968-page-images/p173.png b/22968-page-images/p173.png
new file mode 100644
index 0000000..4f45f95
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p173.png
diff --git a/22968-page-images/p174.png b/22968-page-images/p174.png
new file mode 100644
index 0000000..dfdf4d8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p174.png
diff --git a/22968-page-images/p175.png b/22968-page-images/p175.png
new file mode 100644
index 0000000..ad84aba
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p175.png
diff --git a/22968-page-images/p176.png b/22968-page-images/p176.png
new file mode 100644
index 0000000..01812b6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p176.png
diff --git a/22968-page-images/p177.png b/22968-page-images/p177.png
new file mode 100644
index 0000000..b2f14bf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p177.png
diff --git a/22968-page-images/p178.png b/22968-page-images/p178.png
new file mode 100644
index 0000000..4a609c0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p178.png
diff --git a/22968-page-images/p179.png b/22968-page-images/p179.png
new file mode 100644
index 0000000..9903afe
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p179.png
diff --git a/22968-page-images/p180.png b/22968-page-images/p180.png
new file mode 100644
index 0000000..5ac9e39
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p180.png
diff --git a/22968-page-images/p181.png b/22968-page-images/p181.png
new file mode 100644
index 0000000..98919ac
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p181.png
diff --git a/22968-page-images/p182.png b/22968-page-images/p182.png
new file mode 100644
index 0000000..796b6a1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p182.png
diff --git a/22968-page-images/p183.png b/22968-page-images/p183.png
new file mode 100644
index 0000000..c1553df
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p183.png
diff --git a/22968-page-images/p184.png b/22968-page-images/p184.png
new file mode 100644
index 0000000..6fc5d44
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p184.png
diff --git a/22968-page-images/p185.png b/22968-page-images/p185.png
new file mode 100644
index 0000000..b898000
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p185.png
diff --git a/22968-page-images/p186.png b/22968-page-images/p186.png
new file mode 100644
index 0000000..a03dd49
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p186.png
diff --git a/22968-page-images/p187.png b/22968-page-images/p187.png
new file mode 100644
index 0000000..5e2e500
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p187.png
diff --git a/22968-page-images/p188.png b/22968-page-images/p188.png
new file mode 100644
index 0000000..98bfece
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p188.png
diff --git a/22968-page-images/p189.png b/22968-page-images/p189.png
new file mode 100644
index 0000000..6fc843d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p189.png
diff --git a/22968-page-images/p190.png b/22968-page-images/p190.png
new file mode 100644
index 0000000..e73fe90
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p190.png
diff --git a/22968-page-images/p191.png b/22968-page-images/p191.png
new file mode 100644
index 0000000..df76f75
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p191.png
diff --git a/22968-page-images/p192.png b/22968-page-images/p192.png
new file mode 100644
index 0000000..df42159
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p192.png
diff --git a/22968-page-images/p193.png b/22968-page-images/p193.png
new file mode 100644
index 0000000..f81a432
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p193.png
diff --git a/22968-page-images/p194.png b/22968-page-images/p194.png
new file mode 100644
index 0000000..b9ead97
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p194.png
diff --git a/22968-page-images/p195.png b/22968-page-images/p195.png
new file mode 100644
index 0000000..f457049
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p195.png
diff --git a/22968-page-images/p196.png b/22968-page-images/p196.png
new file mode 100644
index 0000000..6302d1e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p196.png
diff --git a/22968-page-images/p197.png b/22968-page-images/p197.png
new file mode 100644
index 0000000..4a081b6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p197.png
diff --git a/22968-page-images/p198.png b/22968-page-images/p198.png
new file mode 100644
index 0000000..1f54744
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p198.png
diff --git a/22968-page-images/p199.png b/22968-page-images/p199.png
new file mode 100644
index 0000000..7d1b211
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p199.png
diff --git a/22968-page-images/p200.png b/22968-page-images/p200.png
new file mode 100644
index 0000000..5a36521
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p200.png
diff --git a/22968-page-images/p201.png b/22968-page-images/p201.png
new file mode 100644
index 0000000..3562b09
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p201.png
diff --git a/22968-page-images/p202.png b/22968-page-images/p202.png
new file mode 100644
index 0000000..b21ba64
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p202.png
diff --git a/22968-page-images/p203.png b/22968-page-images/p203.png
new file mode 100644
index 0000000..ddc50a6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p203.png
diff --git a/22968-page-images/p204.png b/22968-page-images/p204.png
new file mode 100644
index 0000000..f557939
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p204.png
diff --git a/22968-page-images/p205.png b/22968-page-images/p205.png
new file mode 100644
index 0000000..b95c63a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p205.png
diff --git a/22968-page-images/p206.png b/22968-page-images/p206.png
new file mode 100644
index 0000000..558a1e2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p206.png
diff --git a/22968-page-images/p207.png b/22968-page-images/p207.png
new file mode 100644
index 0000000..f83efef
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p207.png
diff --git a/22968-page-images/p208.png b/22968-page-images/p208.png
new file mode 100644
index 0000000..f679a07
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p208.png
diff --git a/22968-page-images/p209.png b/22968-page-images/p209.png
new file mode 100644
index 0000000..05febd6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p209.png
diff --git a/22968-page-images/p210.png b/22968-page-images/p210.png
new file mode 100644
index 0000000..169dbeb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p210.png
diff --git a/22968-page-images/p211.png b/22968-page-images/p211.png
new file mode 100644
index 0000000..f3287ab
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p211.png
diff --git a/22968-page-images/p212.png b/22968-page-images/p212.png
new file mode 100644
index 0000000..e559eb4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p212.png
diff --git a/22968-page-images/p213.png b/22968-page-images/p213.png
new file mode 100644
index 0000000..b35b825
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p213.png
diff --git a/22968-page-images/p214.png b/22968-page-images/p214.png
new file mode 100644
index 0000000..ad31a37
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p214.png
diff --git a/22968-page-images/p215.png b/22968-page-images/p215.png
new file mode 100644
index 0000000..47bca4d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p215.png
diff --git a/22968-page-images/p216.png b/22968-page-images/p216.png
new file mode 100644
index 0000000..fead99d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p216.png
diff --git a/22968-page-images/p217.png b/22968-page-images/p217.png
new file mode 100644
index 0000000..2b94502
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p217.png
diff --git a/22968-page-images/p218.png b/22968-page-images/p218.png
new file mode 100644
index 0000000..2902c62
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p218.png
diff --git a/22968-page-images/p219.png b/22968-page-images/p219.png
new file mode 100644
index 0000000..0e1fe51
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p219.png
diff --git a/22968-page-images/p220.png b/22968-page-images/p220.png
new file mode 100644
index 0000000..c39044f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p220.png
diff --git a/22968-page-images/p221.png b/22968-page-images/p221.png
new file mode 100644
index 0000000..df765a0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p221.png
diff --git a/22968-page-images/p222.png b/22968-page-images/p222.png
new file mode 100644
index 0000000..52df124
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p222.png
diff --git a/22968-page-images/p223.png b/22968-page-images/p223.png
new file mode 100644
index 0000000..0c20d87
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p223.png
diff --git a/22968-page-images/p224.png b/22968-page-images/p224.png
new file mode 100644
index 0000000..f9a325c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p224.png
diff --git a/22968-page-images/p225.png b/22968-page-images/p225.png
new file mode 100644
index 0000000..d5e0bab
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p225.png
diff --git a/22968-page-images/p226.png b/22968-page-images/p226.png
new file mode 100644
index 0000000..5625a11
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p226.png
diff --git a/22968-page-images/p227.png b/22968-page-images/p227.png
new file mode 100644
index 0000000..6406ad2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p227.png
diff --git a/22968-page-images/p228.png b/22968-page-images/p228.png
new file mode 100644
index 0000000..52b1741
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p228.png
diff --git a/22968-page-images/p229.png b/22968-page-images/p229.png
new file mode 100644
index 0000000..2282a5c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p229.png
diff --git a/22968-page-images/p230.png b/22968-page-images/p230.png
new file mode 100644
index 0000000..6c077f6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p230.png
diff --git a/22968-page-images/p231.png b/22968-page-images/p231.png
new file mode 100644
index 0000000..630461e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p231.png
diff --git a/22968-page-images/p232.png b/22968-page-images/p232.png
new file mode 100644
index 0000000..a1d984c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p232.png
diff --git a/22968-page-images/p233.png b/22968-page-images/p233.png
new file mode 100644
index 0000000..e1b0892
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p233.png
diff --git a/22968-page-images/p234.png b/22968-page-images/p234.png
new file mode 100644
index 0000000..e33dfe9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p234.png
diff --git a/22968-page-images/p235.png b/22968-page-images/p235.png
new file mode 100644
index 0000000..6ca0e25
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p235.png
diff --git a/22968-page-images/p236.png b/22968-page-images/p236.png
new file mode 100644
index 0000000..e0a19ae
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p236.png
diff --git a/22968-page-images/p237.png b/22968-page-images/p237.png
new file mode 100644
index 0000000..dd404ee
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p237.png
diff --git a/22968-page-images/p238.png b/22968-page-images/p238.png
new file mode 100644
index 0000000..c226c18
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p238.png
diff --git a/22968-page-images/p239.png b/22968-page-images/p239.png
new file mode 100644
index 0000000..8c3b668
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p239.png
diff --git a/22968-page-images/p240.png b/22968-page-images/p240.png
new file mode 100644
index 0000000..1125218
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p240.png
diff --git a/22968-page-images/p241.png b/22968-page-images/p241.png
new file mode 100644
index 0000000..8b3a114
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p241.png
diff --git a/22968-page-images/p242.png b/22968-page-images/p242.png
new file mode 100644
index 0000000..bdb991a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p242.png
diff --git a/22968-page-images/p243.png b/22968-page-images/p243.png
new file mode 100644
index 0000000..fa3f493
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p243.png
diff --git a/22968-page-images/p244.png b/22968-page-images/p244.png
new file mode 100644
index 0000000..7ab790e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p244.png
diff --git a/22968-page-images/p245.png b/22968-page-images/p245.png
new file mode 100644
index 0000000..fbd2472
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p245.png
diff --git a/22968-page-images/p246.png b/22968-page-images/p246.png
new file mode 100644
index 0000000..c1a9e83
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p246.png
diff --git a/22968-page-images/p247.png b/22968-page-images/p247.png
new file mode 100644
index 0000000..af30cca
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p247.png
diff --git a/22968-page-images/p248.png b/22968-page-images/p248.png
new file mode 100644
index 0000000..e4a0240
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p248.png
diff --git a/22968-page-images/p249.png b/22968-page-images/p249.png
new file mode 100644
index 0000000..1cf3ffa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p249.png
diff --git a/22968-page-images/p250.png b/22968-page-images/p250.png
new file mode 100644
index 0000000..b2de92c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p250.png
diff --git a/22968-page-images/p251.png b/22968-page-images/p251.png
new file mode 100644
index 0000000..13b419d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p251.png
diff --git a/22968-page-images/p252.png b/22968-page-images/p252.png
new file mode 100644
index 0000000..f134671
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p252.png
diff --git a/22968-page-images/p253.png b/22968-page-images/p253.png
new file mode 100644
index 0000000..8f567c0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p253.png
diff --git a/22968-page-images/p254.png b/22968-page-images/p254.png
new file mode 100644
index 0000000..aea729a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p254.png
diff --git a/22968-page-images/p255.png b/22968-page-images/p255.png
new file mode 100644
index 0000000..cacf502
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p255.png
diff --git a/22968-page-images/p256.png b/22968-page-images/p256.png
new file mode 100644
index 0000000..9b2e2b4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p256.png
diff --git a/22968-page-images/p257.png b/22968-page-images/p257.png
new file mode 100644
index 0000000..f1e3676
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p257.png
diff --git a/22968-page-images/p258.png b/22968-page-images/p258.png
new file mode 100644
index 0000000..3fc515b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p258.png
diff --git a/22968-page-images/p259.png b/22968-page-images/p259.png
new file mode 100644
index 0000000..0feba33
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p259.png
diff --git a/22968-page-images/p260.png b/22968-page-images/p260.png
new file mode 100644
index 0000000..9f9b76c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p260.png
diff --git a/22968-page-images/p261.png b/22968-page-images/p261.png
new file mode 100644
index 0000000..8def6dc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p261.png
diff --git a/22968-page-images/p262.png b/22968-page-images/p262.png
new file mode 100644
index 0000000..a4d090c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p262.png
diff --git a/22968-page-images/p263.png b/22968-page-images/p263.png
new file mode 100644
index 0000000..e63cd6e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p263.png
diff --git a/22968-page-images/p264.png b/22968-page-images/p264.png
new file mode 100644
index 0000000..089710c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p264.png
diff --git a/22968-page-images/p265.png b/22968-page-images/p265.png
new file mode 100644
index 0000000..bd0fd46
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p265.png
diff --git a/22968-page-images/p266.png b/22968-page-images/p266.png
new file mode 100644
index 0000000..36239a3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p266.png
diff --git a/22968-page-images/p267.png b/22968-page-images/p267.png
new file mode 100644
index 0000000..ca24bd2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p267.png
diff --git a/22968-page-images/p268.png b/22968-page-images/p268.png
new file mode 100644
index 0000000..2dbd929
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p268.png
diff --git a/22968-page-images/p269.png b/22968-page-images/p269.png
new file mode 100644
index 0000000..63cbd04
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p269.png
diff --git a/22968-page-images/p270.png b/22968-page-images/p270.png
new file mode 100644
index 0000000..cae56cb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p270.png
diff --git a/22968-page-images/p271.png b/22968-page-images/p271.png
new file mode 100644
index 0000000..7554c96
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p271.png
diff --git a/22968-page-images/p272.png b/22968-page-images/p272.png
new file mode 100644
index 0000000..5e66b86
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p272.png
diff --git a/22968-page-images/p273.png b/22968-page-images/p273.png
new file mode 100644
index 0000000..6b766cf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p273.png
diff --git a/22968-page-images/p274.png b/22968-page-images/p274.png
new file mode 100644
index 0000000..8493c6a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p274.png
diff --git a/22968-page-images/p275.png b/22968-page-images/p275.png
new file mode 100644
index 0000000..e1e68ff
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p275.png
diff --git a/22968-page-images/p276.png b/22968-page-images/p276.png
new file mode 100644
index 0000000..48241a7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p276.png
diff --git a/22968-page-images/p277.png b/22968-page-images/p277.png
new file mode 100644
index 0000000..28db168
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p277.png
diff --git a/22968-page-images/p278.png b/22968-page-images/p278.png
new file mode 100644
index 0000000..3565653
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p278.png
diff --git a/22968-page-images/p279.png b/22968-page-images/p279.png
new file mode 100644
index 0000000..41ab8a3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p279.png
diff --git a/22968-page-images/p280.png b/22968-page-images/p280.png
new file mode 100644
index 0000000..640a6fd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p280.png
diff --git a/22968-page-images/p281.png b/22968-page-images/p281.png
new file mode 100644
index 0000000..50ad6b9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p281.png
diff --git a/22968-page-images/p282.png b/22968-page-images/p282.png
new file mode 100644
index 0000000..bc1c0f0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p282.png
diff --git a/22968-page-images/p283.png b/22968-page-images/p283.png
new file mode 100644
index 0000000..f9cd643
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p283.png
diff --git a/22968-page-images/p284.png b/22968-page-images/p284.png
new file mode 100644
index 0000000..6beda4e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p284.png
diff --git a/22968-page-images/p285.png b/22968-page-images/p285.png
new file mode 100644
index 0000000..36f46a0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p285.png
diff --git a/22968-page-images/p286.png b/22968-page-images/p286.png
new file mode 100644
index 0000000..be649bd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p286.png
diff --git a/22968-page-images/p287.png b/22968-page-images/p287.png
new file mode 100644
index 0000000..e93b6cd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p287.png
diff --git a/22968-page-images/p288.png b/22968-page-images/p288.png
new file mode 100644
index 0000000..3b4df0e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p288.png
diff --git a/22968-page-images/p289.png b/22968-page-images/p289.png
new file mode 100644
index 0000000..4b842b0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p289.png
diff --git a/22968-page-images/p290.png b/22968-page-images/p290.png
new file mode 100644
index 0000000..1819f29
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p290.png
diff --git a/22968-page-images/p291.png b/22968-page-images/p291.png
new file mode 100644
index 0000000..84eeed8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p291.png
diff --git a/22968-page-images/p292.png b/22968-page-images/p292.png
new file mode 100644
index 0000000..aa920a4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p292.png
diff --git a/22968-page-images/p293.png b/22968-page-images/p293.png
new file mode 100644
index 0000000..e8aa1d7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p293.png
diff --git a/22968-page-images/p294.png b/22968-page-images/p294.png
new file mode 100644
index 0000000..4f3a207
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p294.png
diff --git a/22968-page-images/p295.png b/22968-page-images/p295.png
new file mode 100644
index 0000000..7ba5c79
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p295.png
diff --git a/22968-page-images/p296.png b/22968-page-images/p296.png
new file mode 100644
index 0000000..4fb8e7c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p296.png
diff --git a/22968-page-images/p297.png b/22968-page-images/p297.png
new file mode 100644
index 0000000..9965232
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p297.png
diff --git a/22968-page-images/p298.png b/22968-page-images/p298.png
new file mode 100644
index 0000000..ed3d5ce
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p298.png
diff --git a/22968-page-images/p299.png b/22968-page-images/p299.png
new file mode 100644
index 0000000..601e03c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p299.png
diff --git a/22968-page-images/p300.png b/22968-page-images/p300.png
new file mode 100644
index 0000000..1f41802
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p300.png
diff --git a/22968-page-images/p301.png b/22968-page-images/p301.png
new file mode 100644
index 0000000..52c6ea1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p301.png
diff --git a/22968-page-images/p302.png b/22968-page-images/p302.png
new file mode 100644
index 0000000..99841ea
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p302.png
diff --git a/22968-page-images/p303.png b/22968-page-images/p303.png
new file mode 100644
index 0000000..b47fbff
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p303.png
diff --git a/22968-page-images/p304.png b/22968-page-images/p304.png
new file mode 100644
index 0000000..1afb40a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p304.png
diff --git a/22968-page-images/p305.png b/22968-page-images/p305.png
new file mode 100644
index 0000000..3297b55
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p305.png
diff --git a/22968-page-images/p306.png b/22968-page-images/p306.png
new file mode 100644
index 0000000..a0ceb0d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p306.png
diff --git a/22968-page-images/p307.png b/22968-page-images/p307.png
new file mode 100644
index 0000000..7061fb4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p307.png
diff --git a/22968-page-images/p308.png b/22968-page-images/p308.png
new file mode 100644
index 0000000..8b68e01
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p308.png
diff --git a/22968-page-images/p309.png b/22968-page-images/p309.png
new file mode 100644
index 0000000..6b25299
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p309.png
diff --git a/22968-page-images/p310.png b/22968-page-images/p310.png
new file mode 100644
index 0000000..8cb26d7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p310.png
diff --git a/22968-page-images/p311.png b/22968-page-images/p311.png
new file mode 100644
index 0000000..d6d80aa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p311.png
diff --git a/22968-page-images/p312.png b/22968-page-images/p312.png
new file mode 100644
index 0000000..257efc2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p312.png
diff --git a/22968-page-images/p313.png b/22968-page-images/p313.png
new file mode 100644
index 0000000..b98f515
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p313.png
diff --git a/22968-page-images/p314.png b/22968-page-images/p314.png
new file mode 100644
index 0000000..5b91837
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p314.png
diff --git a/22968-page-images/p315.png b/22968-page-images/p315.png
new file mode 100644
index 0000000..0f3336d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p315.png
diff --git a/22968-page-images/p316.png b/22968-page-images/p316.png
new file mode 100644
index 0000000..94d6bbf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/p316.png
diff --git a/22968-page-images/q001.png b/22968-page-images/q001.png
new file mode 100644
index 0000000..f51dbb1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/q001.png
diff --git a/22968-page-images/q002.png b/22968-page-images/q002.png
new file mode 100644
index 0000000..9a62ed4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/q002.png
diff --git a/22968-page-images/q003.png b/22968-page-images/q003.png
new file mode 100644
index 0000000..8d3c262
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/q003.png
diff --git a/22968-page-images/q004.png b/22968-page-images/q004.png
new file mode 100644
index 0000000..145a925
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/q004.png
diff --git a/22968-page-images/q005.png b/22968-page-images/q005.png
new file mode 100644
index 0000000..e1274a5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/q005.png
diff --git a/22968-page-images/q006.png b/22968-page-images/q006.png
new file mode 100644
index 0000000..36c40d3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/q006.png
diff --git a/22968-page-images/r001.png b/22968-page-images/r001.png
new file mode 100644
index 0000000..6f34f5b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r001.png
diff --git a/22968-page-images/r002.png b/22968-page-images/r002.png
new file mode 100644
index 0000000..a606679
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r002.png
diff --git a/22968-page-images/r003.png b/22968-page-images/r003.png
new file mode 100644
index 0000000..0c7b0c0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r003.png
diff --git a/22968-page-images/r004.png b/22968-page-images/r004.png
new file mode 100644
index 0000000..d9b737f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r004.png
diff --git a/22968-page-images/r005.png b/22968-page-images/r005.png
new file mode 100644
index 0000000..9c14770
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r005.png
diff --git a/22968-page-images/r006.png b/22968-page-images/r006.png
new file mode 100644
index 0000000..654a53a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r006.png
diff --git a/22968-page-images/r007.png b/22968-page-images/r007.png
new file mode 100644
index 0000000..d11129a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r007.png
diff --git a/22968-page-images/r008.png b/22968-page-images/r008.png
new file mode 100644
index 0000000..19f369a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r008.png
diff --git a/22968-page-images/r009.png b/22968-page-images/r009.png
new file mode 100644
index 0000000..663fffb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r009.png
diff --git a/22968-page-images/r010.png b/22968-page-images/r010.png
new file mode 100644
index 0000000..a6ac275
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r010.png
diff --git a/22968-page-images/r011.png b/22968-page-images/r011.png
new file mode 100644
index 0000000..89e52af
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r011.png
diff --git a/22968-page-images/r012.png b/22968-page-images/r012.png
new file mode 100644
index 0000000..9f5e247
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r012.png
diff --git a/22968-page-images/r013.png b/22968-page-images/r013.png
new file mode 100644
index 0000000..282912b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r013.png
diff --git a/22968-page-images/r014.png b/22968-page-images/r014.png
new file mode 100644
index 0000000..96b13b0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r014.png
diff --git a/22968-page-images/r015.png b/22968-page-images/r015.png
new file mode 100644
index 0000000..c93d129
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r015.png
diff --git a/22968-page-images/r016.png b/22968-page-images/r016.png
new file mode 100644
index 0000000..4966ba3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r016.png
diff --git a/22968-page-images/r017.png b/22968-page-images/r017.png
new file mode 100644
index 0000000..0d16219
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r017.png
diff --git a/22968-page-images/r018.png b/22968-page-images/r018.png
new file mode 100644
index 0000000..3c32581
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r018.png
diff --git a/22968-page-images/r019.png b/22968-page-images/r019.png
new file mode 100644
index 0000000..79d0452
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r019.png
diff --git a/22968-page-images/r020.png b/22968-page-images/r020.png
new file mode 100644
index 0000000..d8468ea
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r020.png
diff --git a/22968-page-images/r021.png b/22968-page-images/r021.png
new file mode 100644
index 0000000..9362dae
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r021.png
diff --git a/22968-page-images/r022.png b/22968-page-images/r022.png
new file mode 100644
index 0000000..ec63842
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r022.png
diff --git a/22968-page-images/r023.png b/22968-page-images/r023.png
new file mode 100644
index 0000000..775d528
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r023.png
diff --git a/22968-page-images/r024.png b/22968-page-images/r024.png
new file mode 100644
index 0000000..381e283
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r024.png
diff --git a/22968-page-images/r025.png b/22968-page-images/r025.png
new file mode 100644
index 0000000..6cb6673
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r025.png
diff --git a/22968-page-images/r026.png b/22968-page-images/r026.png
new file mode 100644
index 0000000..37d57f6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r026.png
diff --git a/22968-page-images/r027.png b/22968-page-images/r027.png
new file mode 100644
index 0000000..e84a60b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r027.png
diff --git a/22968-page-images/r028.png b/22968-page-images/r028.png
new file mode 100644
index 0000000..dbe9a23
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r028.png
diff --git a/22968-page-images/r029.png b/22968-page-images/r029.png
new file mode 100644
index 0000000..48789ac
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r029.png
diff --git a/22968-page-images/r030.png b/22968-page-images/r030.png
new file mode 100644
index 0000000..5fdef9d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r030.png
diff --git a/22968-page-images/r031.png b/22968-page-images/r031.png
new file mode 100644
index 0000000..96dbdf4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r031.png
diff --git a/22968-page-images/r032.png b/22968-page-images/r032.png
new file mode 100644
index 0000000..ad51040
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r032.png
diff --git a/22968-page-images/r033.png b/22968-page-images/r033.png
new file mode 100644
index 0000000..04c560e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r033.png
diff --git a/22968-page-images/r034.png b/22968-page-images/r034.png
new file mode 100644
index 0000000..53735c3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r034.png
diff --git a/22968-page-images/r035.png b/22968-page-images/r035.png
new file mode 100644
index 0000000..f5034ef
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r035.png
diff --git a/22968-page-images/r036.png b/22968-page-images/r036.png
new file mode 100644
index 0000000..1a9f5ad
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r036.png
diff --git a/22968-page-images/r037.png b/22968-page-images/r037.png
new file mode 100644
index 0000000..4fed1fa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r037.png
diff --git a/22968-page-images/r038.png b/22968-page-images/r038.png
new file mode 100644
index 0000000..36da0af
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r038.png
diff --git a/22968-page-images/r039.png b/22968-page-images/r039.png
new file mode 100644
index 0000000..eb6353b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r039.png
diff --git a/22968-page-images/r040.png b/22968-page-images/r040.png
new file mode 100644
index 0000000..d8f3201
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r040.png
diff --git a/22968-page-images/r041.png b/22968-page-images/r041.png
new file mode 100644
index 0000000..c6cdc9e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r041.png
diff --git a/22968-page-images/r042.png b/22968-page-images/r042.png
new file mode 100644
index 0000000..6d36544
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r042.png
diff --git a/22968-page-images/r043.png b/22968-page-images/r043.png
new file mode 100644
index 0000000..5dadbcb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r043.png
diff --git a/22968-page-images/r044.png b/22968-page-images/r044.png
new file mode 100644
index 0000000..4978934
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r044.png
diff --git a/22968-page-images/r045.png b/22968-page-images/r045.png
new file mode 100644
index 0000000..62ecba3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r045.png
diff --git a/22968-page-images/r046.png b/22968-page-images/r046.png
new file mode 100644
index 0000000..4b60f77
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r046.png
diff --git a/22968-page-images/r047.png b/22968-page-images/r047.png
new file mode 100644
index 0000000..304eea6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r047.png
diff --git a/22968-page-images/r048.png b/22968-page-images/r048.png
new file mode 100644
index 0000000..2f78656
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r048.png
diff --git a/22968-page-images/r049.png b/22968-page-images/r049.png
new file mode 100644
index 0000000..28863e6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r049.png
diff --git a/22968-page-images/r050.png b/22968-page-images/r050.png
new file mode 100644
index 0000000..2621d15
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r050.png
diff --git a/22968-page-images/r051.png b/22968-page-images/r051.png
new file mode 100644
index 0000000..649c313
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r051.png
diff --git a/22968-page-images/r052.png b/22968-page-images/r052.png
new file mode 100644
index 0000000..23929ed
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r052.png
diff --git a/22968-page-images/r053.png b/22968-page-images/r053.png
new file mode 100644
index 0000000..14b921e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r053.png
diff --git a/22968-page-images/r054.png b/22968-page-images/r054.png
new file mode 100644
index 0000000..a1c07e1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r054.png
diff --git a/22968-page-images/r055.png b/22968-page-images/r055.png
new file mode 100644
index 0000000..f7e8caa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r055.png
diff --git a/22968-page-images/r056.png b/22968-page-images/r056.png
new file mode 100644
index 0000000..3ed9409
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r056.png
diff --git a/22968-page-images/r057.png b/22968-page-images/r057.png
new file mode 100644
index 0000000..f7653c0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r057.png
diff --git a/22968-page-images/r058.png b/22968-page-images/r058.png
new file mode 100644
index 0000000..3219c58
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r058.png
diff --git a/22968-page-images/r059.png b/22968-page-images/r059.png
new file mode 100644
index 0000000..c4d0989
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r059.png
diff --git a/22968-page-images/r060.png b/22968-page-images/r060.png
new file mode 100644
index 0000000..736a76b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r060.png
diff --git a/22968-page-images/r061.png b/22968-page-images/r061.png
new file mode 100644
index 0000000..a99df08
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r061.png
diff --git a/22968-page-images/r062.png b/22968-page-images/r062.png
new file mode 100644
index 0000000..9d9e49d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r062.png
diff --git a/22968-page-images/r063.png b/22968-page-images/r063.png
new file mode 100644
index 0000000..51aa542
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r063.png
diff --git a/22968-page-images/r064.png b/22968-page-images/r064.png
new file mode 100644
index 0000000..9050357
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r064.png
diff --git a/22968-page-images/r065.png b/22968-page-images/r065.png
new file mode 100644
index 0000000..6ec14fc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r065.png
diff --git a/22968-page-images/r066.png b/22968-page-images/r066.png
new file mode 100644
index 0000000..148a063
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r066.png
diff --git a/22968-page-images/r067.png b/22968-page-images/r067.png
new file mode 100644
index 0000000..a910df2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r067.png
diff --git a/22968-page-images/r068.png b/22968-page-images/r068.png
new file mode 100644
index 0000000..ef2b5fd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r068.png
diff --git a/22968-page-images/r069.png b/22968-page-images/r069.png
new file mode 100644
index 0000000..c158266
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r069.png
diff --git a/22968-page-images/r070.png b/22968-page-images/r070.png
new file mode 100644
index 0000000..a2174bd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r070.png
diff --git a/22968-page-images/r071.png b/22968-page-images/r071.png
new file mode 100644
index 0000000..a001a82
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r071.png
diff --git a/22968-page-images/r072.png b/22968-page-images/r072.png
new file mode 100644
index 0000000..2ead76b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r072.png
diff --git a/22968-page-images/r073.png b/22968-page-images/r073.png
new file mode 100644
index 0000000..965b92a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r073.png
diff --git a/22968-page-images/r074.png b/22968-page-images/r074.png
new file mode 100644
index 0000000..bae8eab
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r074.png
diff --git a/22968-page-images/r075.png b/22968-page-images/r075.png
new file mode 100644
index 0000000..59ddc81
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r075.png
diff --git a/22968-page-images/r076.png b/22968-page-images/r076.png
new file mode 100644
index 0000000..c9e2da1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r076.png
diff --git a/22968-page-images/r077.png b/22968-page-images/r077.png
new file mode 100644
index 0000000..8bc5382
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r077.png
diff --git a/22968-page-images/r078.png b/22968-page-images/r078.png
new file mode 100644
index 0000000..ed1ac1b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r078.png
diff --git a/22968-page-images/r079.png b/22968-page-images/r079.png
new file mode 100644
index 0000000..449d0d8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r079.png
diff --git a/22968-page-images/r080.png b/22968-page-images/r080.png
new file mode 100644
index 0000000..d799db9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r080.png
diff --git a/22968-page-images/r081.png b/22968-page-images/r081.png
new file mode 100644
index 0000000..e34f66d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r081.png
diff --git a/22968-page-images/r082.png b/22968-page-images/r082.png
new file mode 100644
index 0000000..66a9a93
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r082.png
diff --git a/22968-page-images/r083.png b/22968-page-images/r083.png
new file mode 100644
index 0000000..e643992
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r083.png
diff --git a/22968-page-images/r084.png b/22968-page-images/r084.png
new file mode 100644
index 0000000..1c23fdd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r084.png
diff --git a/22968-page-images/r085.png b/22968-page-images/r085.png
new file mode 100644
index 0000000..bf224c2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r085.png
diff --git a/22968-page-images/r086.png b/22968-page-images/r086.png
new file mode 100644
index 0000000..872ad28
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r086.png
diff --git a/22968-page-images/r087.png b/22968-page-images/r087.png
new file mode 100644
index 0000000..1202ccd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r087.png
diff --git a/22968-page-images/r088.png b/22968-page-images/r088.png
new file mode 100644
index 0000000..18e6c37
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r088.png
diff --git a/22968-page-images/r089.png b/22968-page-images/r089.png
new file mode 100644
index 0000000..9705dbc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r089.png
diff --git a/22968-page-images/r090.png b/22968-page-images/r090.png
new file mode 100644
index 0000000..8c0e367
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r090.png
diff --git a/22968-page-images/r091.png b/22968-page-images/r091.png
new file mode 100644
index 0000000..6d83af1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r091.png
diff --git a/22968-page-images/r092.png b/22968-page-images/r092.png
new file mode 100644
index 0000000..d30907c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r092.png
diff --git a/22968-page-images/r093.png b/22968-page-images/r093.png
new file mode 100644
index 0000000..4e6ad9b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r093.png
diff --git a/22968-page-images/r094.png b/22968-page-images/r094.png
new file mode 100644
index 0000000..9bc1113
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r094.png
diff --git a/22968-page-images/r095.png b/22968-page-images/r095.png
new file mode 100644
index 0000000..0549853
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r095.png
diff --git a/22968-page-images/r096.png b/22968-page-images/r096.png
new file mode 100644
index 0000000..ab060aa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r096.png
diff --git a/22968-page-images/r097.png b/22968-page-images/r097.png
new file mode 100644
index 0000000..ed0f844
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r097.png
diff --git a/22968-page-images/r098.png b/22968-page-images/r098.png
new file mode 100644
index 0000000..a33c276
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r098.png
diff --git a/22968-page-images/r099.png b/22968-page-images/r099.png
new file mode 100644
index 0000000..4cc93f2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r099.png
diff --git a/22968-page-images/r100.png b/22968-page-images/r100.png
new file mode 100644
index 0000000..79a5a0a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r100.png
diff --git a/22968-page-images/r101.png b/22968-page-images/r101.png
new file mode 100644
index 0000000..59dd2a3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r101.png
diff --git a/22968-page-images/r102.png b/22968-page-images/r102.png
new file mode 100644
index 0000000..7d8a4d7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r102.png
diff --git a/22968-page-images/r103.png b/22968-page-images/r103.png
new file mode 100644
index 0000000..fc3041a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r103.png
diff --git a/22968-page-images/r104.png b/22968-page-images/r104.png
new file mode 100644
index 0000000..099d859
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r104.png
diff --git a/22968-page-images/r105.png b/22968-page-images/r105.png
new file mode 100644
index 0000000..0b5b882
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r105.png
diff --git a/22968-page-images/r106.png b/22968-page-images/r106.png
new file mode 100644
index 0000000..c3066ab
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r106.png
diff --git a/22968-page-images/r107.png b/22968-page-images/r107.png
new file mode 100644
index 0000000..d6012a3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r107.png
diff --git a/22968-page-images/r108.png b/22968-page-images/r108.png
new file mode 100644
index 0000000..bce4ac7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r108.png
diff --git a/22968-page-images/r109.png b/22968-page-images/r109.png
new file mode 100644
index 0000000..d8c7688
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r109.png
diff --git a/22968-page-images/r110.png b/22968-page-images/r110.png
new file mode 100644
index 0000000..e881cdd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r110.png
diff --git a/22968-page-images/r111.png b/22968-page-images/r111.png
new file mode 100644
index 0000000..476402b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r111.png
diff --git a/22968-page-images/r112.png b/22968-page-images/r112.png
new file mode 100644
index 0000000..ae60ba0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r112.png
diff --git a/22968-page-images/r113.png b/22968-page-images/r113.png
new file mode 100644
index 0000000..b91f9be
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r113.png
diff --git a/22968-page-images/r114.png b/22968-page-images/r114.png
new file mode 100644
index 0000000..cf3a47c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r114.png
diff --git a/22968-page-images/r115.png b/22968-page-images/r115.png
new file mode 100644
index 0000000..f40ccdf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r115.png
diff --git a/22968-page-images/r116.png b/22968-page-images/r116.png
new file mode 100644
index 0000000..213e344
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r116.png
diff --git a/22968-page-images/r117.png b/22968-page-images/r117.png
new file mode 100644
index 0000000..7ee3d30
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r117.png
diff --git a/22968-page-images/r118.png b/22968-page-images/r118.png
new file mode 100644
index 0000000..b64bad9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r118.png
diff --git a/22968-page-images/r119.png b/22968-page-images/r119.png
new file mode 100644
index 0000000..7b6e0fd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r119.png
diff --git a/22968-page-images/r120.png b/22968-page-images/r120.png
new file mode 100644
index 0000000..62a3a2b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r120.png
diff --git a/22968-page-images/r121.png b/22968-page-images/r121.png
new file mode 100644
index 0000000..c2f15fa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r121.png
diff --git a/22968-page-images/r122.png b/22968-page-images/r122.png
new file mode 100644
index 0000000..a2f568a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r122.png
diff --git a/22968-page-images/r123.png b/22968-page-images/r123.png
new file mode 100644
index 0000000..4c984f5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r123.png
diff --git a/22968-page-images/r124.png b/22968-page-images/r124.png
new file mode 100644
index 0000000..fdf50a7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r124.png
diff --git a/22968-page-images/r125.png b/22968-page-images/r125.png
new file mode 100644
index 0000000..4974234
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r125.png
diff --git a/22968-page-images/r126.png b/22968-page-images/r126.png
new file mode 100644
index 0000000..d799e2b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r126.png
diff --git a/22968-page-images/r127.png b/22968-page-images/r127.png
new file mode 100644
index 0000000..e919b67
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r127.png
diff --git a/22968-page-images/r128.png b/22968-page-images/r128.png
new file mode 100644
index 0000000..67a626e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r128.png
diff --git a/22968-page-images/r129.png b/22968-page-images/r129.png
new file mode 100644
index 0000000..d63da0a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r129.png
diff --git a/22968-page-images/r130.png b/22968-page-images/r130.png
new file mode 100644
index 0000000..93d76c3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r130.png
diff --git a/22968-page-images/r131.png b/22968-page-images/r131.png
new file mode 100644
index 0000000..330f68c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r131.png
diff --git a/22968-page-images/r132.png b/22968-page-images/r132.png
new file mode 100644
index 0000000..1e5c79b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r132.png
diff --git a/22968-page-images/r133.png b/22968-page-images/r133.png
new file mode 100644
index 0000000..a94f217
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r133.png
diff --git a/22968-page-images/r134.png b/22968-page-images/r134.png
new file mode 100644
index 0000000..f8d99bb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r134.png
diff --git a/22968-page-images/r135.png b/22968-page-images/r135.png
new file mode 100644
index 0000000..0d4c1b4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r135.png
diff --git a/22968-page-images/r136.png b/22968-page-images/r136.png
new file mode 100644
index 0000000..09fb9d1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r136.png
diff --git a/22968-page-images/r137.png b/22968-page-images/r137.png
new file mode 100644
index 0000000..b1a1323
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r137.png
diff --git a/22968-page-images/r138.png b/22968-page-images/r138.png
new file mode 100644
index 0000000..4556a6b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r138.png
diff --git a/22968-page-images/r139.png b/22968-page-images/r139.png
new file mode 100644
index 0000000..475ad83
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r139.png
diff --git a/22968-page-images/r140.png b/22968-page-images/r140.png
new file mode 100644
index 0000000..beadf00
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r140.png
diff --git a/22968-page-images/r141.png b/22968-page-images/r141.png
new file mode 100644
index 0000000..6e6e6ac
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r141.png
diff --git a/22968-page-images/r142.png b/22968-page-images/r142.png
new file mode 100644
index 0000000..46be6b7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r142.png
diff --git a/22968-page-images/r143.png b/22968-page-images/r143.png
new file mode 100644
index 0000000..f8476dc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r143.png
diff --git a/22968-page-images/r144.png b/22968-page-images/r144.png
new file mode 100644
index 0000000..86649b3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r144.png
diff --git a/22968-page-images/r145.png b/22968-page-images/r145.png
new file mode 100644
index 0000000..5b8e5e4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r145.png
diff --git a/22968-page-images/r146.png b/22968-page-images/r146.png
new file mode 100644
index 0000000..1901c13
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r146.png
diff --git a/22968-page-images/r147.png b/22968-page-images/r147.png
new file mode 100644
index 0000000..7d6f032
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r147.png
diff --git a/22968-page-images/r148.png b/22968-page-images/r148.png
new file mode 100644
index 0000000..d6ed79c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r148.png
diff --git a/22968-page-images/r149.png b/22968-page-images/r149.png
new file mode 100644
index 0000000..bb006db
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r149.png
diff --git a/22968-page-images/r150.png b/22968-page-images/r150.png
new file mode 100644
index 0000000..e986aec
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r150.png
diff --git a/22968-page-images/r151.png b/22968-page-images/r151.png
new file mode 100644
index 0000000..ad8de68
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r151.png
diff --git a/22968-page-images/r152.png b/22968-page-images/r152.png
new file mode 100644
index 0000000..b7ec85b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r152.png
diff --git a/22968-page-images/r153.png b/22968-page-images/r153.png
new file mode 100644
index 0000000..7a4d9be
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r153.png
diff --git a/22968-page-images/r154.png b/22968-page-images/r154.png
new file mode 100644
index 0000000..3324e6d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r154.png
diff --git a/22968-page-images/r155.png b/22968-page-images/r155.png
new file mode 100644
index 0000000..e6d7b70
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r155.png
diff --git a/22968-page-images/r156.png b/22968-page-images/r156.png
new file mode 100644
index 0000000..a050012
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r156.png
diff --git a/22968-page-images/r157.png b/22968-page-images/r157.png
new file mode 100644
index 0000000..3c27956
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r157.png
diff --git a/22968-page-images/r158.png b/22968-page-images/r158.png
new file mode 100644
index 0000000..0f673b3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r158.png
diff --git a/22968-page-images/r159.png b/22968-page-images/r159.png
new file mode 100644
index 0000000..8ba1d1d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r159.png
diff --git a/22968-page-images/r160.png b/22968-page-images/r160.png
new file mode 100644
index 0000000..189df99
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r160.png
diff --git a/22968-page-images/r161.png b/22968-page-images/r161.png
new file mode 100644
index 0000000..be1c9c2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r161.png
diff --git a/22968-page-images/r162.png b/22968-page-images/r162.png
new file mode 100644
index 0000000..c86fe55
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r162.png
diff --git a/22968-page-images/r163.png b/22968-page-images/r163.png
new file mode 100644
index 0000000..f3921c4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r163.png
diff --git a/22968-page-images/r164.png b/22968-page-images/r164.png
new file mode 100644
index 0000000..74c0bff
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r164.png
diff --git a/22968-page-images/r165.png b/22968-page-images/r165.png
new file mode 100644
index 0000000..36133b2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r165.png
diff --git a/22968-page-images/r166.png b/22968-page-images/r166.png
new file mode 100644
index 0000000..e22c52c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r166.png
diff --git a/22968-page-images/r167.png b/22968-page-images/r167.png
new file mode 100644
index 0000000..54a37bd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r167.png
diff --git a/22968-page-images/r168.png b/22968-page-images/r168.png
new file mode 100644
index 0000000..3728c3c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r168.png
diff --git a/22968-page-images/r169.png b/22968-page-images/r169.png
new file mode 100644
index 0000000..dc1c811
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r169.png
diff --git a/22968-page-images/r170.png b/22968-page-images/r170.png
new file mode 100644
index 0000000..4b5bb51
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r170.png
diff --git a/22968-page-images/r171.png b/22968-page-images/r171.png
new file mode 100644
index 0000000..c63873e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r171.png
diff --git a/22968-page-images/r172.png b/22968-page-images/r172.png
new file mode 100644
index 0000000..44549d6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r172.png
diff --git a/22968-page-images/r173.png b/22968-page-images/r173.png
new file mode 100644
index 0000000..10b3945
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r173.png
diff --git a/22968-page-images/r174.png b/22968-page-images/r174.png
new file mode 100644
index 0000000..e22a95c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r174.png
diff --git a/22968-page-images/r175.png b/22968-page-images/r175.png
new file mode 100644
index 0000000..2576d15
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r175.png
diff --git a/22968-page-images/r176.png b/22968-page-images/r176.png
new file mode 100644
index 0000000..4963a13
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r176.png
diff --git a/22968-page-images/r177.png b/22968-page-images/r177.png
new file mode 100644
index 0000000..6ba6ea0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r177.png
diff --git a/22968-page-images/r178.png b/22968-page-images/r178.png
new file mode 100644
index 0000000..d97e8f5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r178.png
diff --git a/22968-page-images/r179.png b/22968-page-images/r179.png
new file mode 100644
index 0000000..0a342d7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r179.png
diff --git a/22968-page-images/r180.png b/22968-page-images/r180.png
new file mode 100644
index 0000000..507be69
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r180.png
diff --git a/22968-page-images/r181.png b/22968-page-images/r181.png
new file mode 100644
index 0000000..353fb49
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r181.png
diff --git a/22968-page-images/r182.png b/22968-page-images/r182.png
new file mode 100644
index 0000000..cff22b8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r182.png
diff --git a/22968-page-images/r183.png b/22968-page-images/r183.png
new file mode 100644
index 0000000..956cb9f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r183.png
diff --git a/22968-page-images/r184.png b/22968-page-images/r184.png
new file mode 100644
index 0000000..08b43b6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r184.png
diff --git a/22968-page-images/r185.png b/22968-page-images/r185.png
new file mode 100644
index 0000000..064a4a8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r185.png
diff --git a/22968-page-images/r186.png b/22968-page-images/r186.png
new file mode 100644
index 0000000..216d044
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r186.png
diff --git a/22968-page-images/r187.png b/22968-page-images/r187.png
new file mode 100644
index 0000000..02785fc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r187.png
diff --git a/22968-page-images/r188.png b/22968-page-images/r188.png
new file mode 100644
index 0000000..8c2d97e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r188.png
diff --git a/22968-page-images/r189.png b/22968-page-images/r189.png
new file mode 100644
index 0000000..46c18d1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r189.png
diff --git a/22968-page-images/r190.png b/22968-page-images/r190.png
new file mode 100644
index 0000000..a24a487
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r190.png
diff --git a/22968-page-images/r191.png b/22968-page-images/r191.png
new file mode 100644
index 0000000..15e8210
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r191.png
diff --git a/22968-page-images/r192.png b/22968-page-images/r192.png
new file mode 100644
index 0000000..446198f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r192.png
diff --git a/22968-page-images/r193.png b/22968-page-images/r193.png
new file mode 100644
index 0000000..0229e19
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r193.png
diff --git a/22968-page-images/r194.png b/22968-page-images/r194.png
new file mode 100644
index 0000000..fa080ca
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r194.png
diff --git a/22968-page-images/r195.png b/22968-page-images/r195.png
new file mode 100644
index 0000000..868cf7c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r195.png
diff --git a/22968-page-images/r196.png b/22968-page-images/r196.png
new file mode 100644
index 0000000..4ff2756
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r196.png
diff --git a/22968-page-images/r197.png b/22968-page-images/r197.png
new file mode 100644
index 0000000..6e2732e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r197.png
diff --git a/22968-page-images/r198.png b/22968-page-images/r198.png
new file mode 100644
index 0000000..aa7486f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r198.png
diff --git a/22968-page-images/r199.png b/22968-page-images/r199.png
new file mode 100644
index 0000000..95703a2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r199.png
diff --git a/22968-page-images/r200.png b/22968-page-images/r200.png
new file mode 100644
index 0000000..4fb30d4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r200.png
diff --git a/22968-page-images/r201.png b/22968-page-images/r201.png
new file mode 100644
index 0000000..ef5f8a9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r201.png
diff --git a/22968-page-images/r202.png b/22968-page-images/r202.png
new file mode 100644
index 0000000..354e3dd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r202.png
diff --git a/22968-page-images/r203.png b/22968-page-images/r203.png
new file mode 100644
index 0000000..0f6b86d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r203.png
diff --git a/22968-page-images/r204.png b/22968-page-images/r204.png
new file mode 100644
index 0000000..7c2db74
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r204.png
diff --git a/22968-page-images/r205.png b/22968-page-images/r205.png
new file mode 100644
index 0000000..7d044e3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r205.png
diff --git a/22968-page-images/r206.png b/22968-page-images/r206.png
new file mode 100644
index 0000000..4933433
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r206.png
diff --git a/22968-page-images/r207.png b/22968-page-images/r207.png
new file mode 100644
index 0000000..2068643
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r207.png
diff --git a/22968-page-images/r208.png b/22968-page-images/r208.png
new file mode 100644
index 0000000..6021f59
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r208.png
diff --git a/22968-page-images/r209.png b/22968-page-images/r209.png
new file mode 100644
index 0000000..0995201
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r209.png
diff --git a/22968-page-images/r210.png b/22968-page-images/r210.png
new file mode 100644
index 0000000..5ea1885
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r210.png
diff --git a/22968-page-images/r211.png b/22968-page-images/r211.png
new file mode 100644
index 0000000..427e125
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r211.png
diff --git a/22968-page-images/r212.png b/22968-page-images/r212.png
new file mode 100644
index 0000000..0f26a5b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r212.png
diff --git a/22968-page-images/r213.png b/22968-page-images/r213.png
new file mode 100644
index 0000000..b325fa5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r213.png
diff --git a/22968-page-images/r214.png b/22968-page-images/r214.png
new file mode 100644
index 0000000..c1f7980
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r214.png
diff --git a/22968-page-images/r215.png b/22968-page-images/r215.png
new file mode 100644
index 0000000..0ad0846
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r215.png
diff --git a/22968-page-images/r216.png b/22968-page-images/r216.png
new file mode 100644
index 0000000..22957fa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r216.png
diff --git a/22968-page-images/r217.png b/22968-page-images/r217.png
new file mode 100644
index 0000000..66a34d7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r217.png
diff --git a/22968-page-images/r218.png b/22968-page-images/r218.png
new file mode 100644
index 0000000..22cdee2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r218.png
diff --git a/22968-page-images/r219.png b/22968-page-images/r219.png
new file mode 100644
index 0000000..2934f73
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r219.png
diff --git a/22968-page-images/r220.png b/22968-page-images/r220.png
new file mode 100644
index 0000000..01ae1fa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r220.png
diff --git a/22968-page-images/r221.png b/22968-page-images/r221.png
new file mode 100644
index 0000000..0f6f808
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r221.png
diff --git a/22968-page-images/r222.png b/22968-page-images/r222.png
new file mode 100644
index 0000000..37edb40
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r222.png
diff --git a/22968-page-images/r223.png b/22968-page-images/r223.png
new file mode 100644
index 0000000..ca6f0c1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r223.png
diff --git a/22968-page-images/r224.png b/22968-page-images/r224.png
new file mode 100644
index 0000000..82c9014
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r224.png
diff --git a/22968-page-images/r225.png b/22968-page-images/r225.png
new file mode 100644
index 0000000..a508aaf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r225.png
diff --git a/22968-page-images/r226.png b/22968-page-images/r226.png
new file mode 100644
index 0000000..bd34053
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r226.png
diff --git a/22968-page-images/r227.png b/22968-page-images/r227.png
new file mode 100644
index 0000000..980b316
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r227.png
diff --git a/22968-page-images/r228.png b/22968-page-images/r228.png
new file mode 100644
index 0000000..47ddd97
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r228.png
diff --git a/22968-page-images/r229.png b/22968-page-images/r229.png
new file mode 100644
index 0000000..36629a4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r229.png
diff --git a/22968-page-images/r230.png b/22968-page-images/r230.png
new file mode 100644
index 0000000..1417c95
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r230.png
diff --git a/22968-page-images/r231.png b/22968-page-images/r231.png
new file mode 100644
index 0000000..60cde53
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r231.png
diff --git a/22968-page-images/r232.png b/22968-page-images/r232.png
new file mode 100644
index 0000000..18f6105
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r232.png
diff --git a/22968-page-images/r233.png b/22968-page-images/r233.png
new file mode 100644
index 0000000..e84bd8b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r233.png
diff --git a/22968-page-images/r234.png b/22968-page-images/r234.png
new file mode 100644
index 0000000..d3a5687
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r234.png
diff --git a/22968-page-images/r235.png b/22968-page-images/r235.png
new file mode 100644
index 0000000..3075214
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r235.png
diff --git a/22968-page-images/r236.png b/22968-page-images/r236.png
new file mode 100644
index 0000000..1aca583
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r236.png
diff --git a/22968-page-images/r237.png b/22968-page-images/r237.png
new file mode 100644
index 0000000..df97683
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r237.png
diff --git a/22968-page-images/r238.png b/22968-page-images/r238.png
new file mode 100644
index 0000000..649dbeb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r238.png
diff --git a/22968-page-images/r239.png b/22968-page-images/r239.png
new file mode 100644
index 0000000..234c8fe
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r239.png
diff --git a/22968-page-images/r240.png b/22968-page-images/r240.png
new file mode 100644
index 0000000..004b7f8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r240.png
diff --git a/22968-page-images/r241.png b/22968-page-images/r241.png
new file mode 100644
index 0000000..f7c0f0b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r241.png
diff --git a/22968-page-images/r242.png b/22968-page-images/r242.png
new file mode 100644
index 0000000..6b84309
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r242.png
diff --git a/22968-page-images/r243.png b/22968-page-images/r243.png
new file mode 100644
index 0000000..099920e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r243.png
diff --git a/22968-page-images/r244.png b/22968-page-images/r244.png
new file mode 100644
index 0000000..56976c2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r244.png
diff --git a/22968-page-images/r245.png b/22968-page-images/r245.png
new file mode 100644
index 0000000..e120d09
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r245.png
diff --git a/22968-page-images/r246.png b/22968-page-images/r246.png
new file mode 100644
index 0000000..bbf6181
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r246.png
diff --git a/22968-page-images/r247.png b/22968-page-images/r247.png
new file mode 100644
index 0000000..229df38
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r247.png
diff --git a/22968-page-images/r248.png b/22968-page-images/r248.png
new file mode 100644
index 0000000..eb50178
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r248.png
diff --git a/22968-page-images/r249.png b/22968-page-images/r249.png
new file mode 100644
index 0000000..60bea15
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r249.png
diff --git a/22968-page-images/r250.png b/22968-page-images/r250.png
new file mode 100644
index 0000000..9cf73b1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r250.png
diff --git a/22968-page-images/r251.png b/22968-page-images/r251.png
new file mode 100644
index 0000000..2011723
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r251.png
diff --git a/22968-page-images/r252.png b/22968-page-images/r252.png
new file mode 100644
index 0000000..d87f4bb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r252.png
diff --git a/22968-page-images/r253.png b/22968-page-images/r253.png
new file mode 100644
index 0000000..2802923
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r253.png
diff --git a/22968-page-images/r254.png b/22968-page-images/r254.png
new file mode 100644
index 0000000..3a35c85
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r254.png
diff --git a/22968-page-images/r255.png b/22968-page-images/r255.png
new file mode 100644
index 0000000..7eed6b2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r255.png
diff --git a/22968-page-images/r256.png b/22968-page-images/r256.png
new file mode 100644
index 0000000..a416755
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r256.png
diff --git a/22968-page-images/r257.png b/22968-page-images/r257.png
new file mode 100644
index 0000000..dc1ddd8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r257.png
diff --git a/22968-page-images/r258.png b/22968-page-images/r258.png
new file mode 100644
index 0000000..b6f0c4a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r258.png
diff --git a/22968-page-images/r259.png b/22968-page-images/r259.png
new file mode 100644
index 0000000..3a23b92
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r259.png
diff --git a/22968-page-images/r260.png b/22968-page-images/r260.png
new file mode 100644
index 0000000..5cf437f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r260.png
diff --git a/22968-page-images/r261.png b/22968-page-images/r261.png
new file mode 100644
index 0000000..5b796b7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r261.png
diff --git a/22968-page-images/r262.png b/22968-page-images/r262.png
new file mode 100644
index 0000000..b291033
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r262.png
diff --git a/22968-page-images/r263.png b/22968-page-images/r263.png
new file mode 100644
index 0000000..36192dd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r263.png
diff --git a/22968-page-images/r264.png b/22968-page-images/r264.png
new file mode 100644
index 0000000..f0ef5c7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r264.png
diff --git a/22968-page-images/r265.png b/22968-page-images/r265.png
new file mode 100644
index 0000000..1b0784a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r265.png
diff --git a/22968-page-images/r266.png b/22968-page-images/r266.png
new file mode 100644
index 0000000..04a116a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r266.png
diff --git a/22968-page-images/r267.png b/22968-page-images/r267.png
new file mode 100644
index 0000000..462b04b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r267.png
diff --git a/22968-page-images/r268.png b/22968-page-images/r268.png
new file mode 100644
index 0000000..30f2766
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r268.png
diff --git a/22968-page-images/r269.png b/22968-page-images/r269.png
new file mode 100644
index 0000000..f6a14da
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r269.png
diff --git a/22968-page-images/r270.png b/22968-page-images/r270.png
new file mode 100644
index 0000000..03aa379
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r270.png
diff --git a/22968-page-images/r271.png b/22968-page-images/r271.png
new file mode 100644
index 0000000..cd73c47
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r271.png
diff --git a/22968-page-images/r272.png b/22968-page-images/r272.png
new file mode 100644
index 0000000..7758a0e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r272.png
diff --git a/22968-page-images/r273.png b/22968-page-images/r273.png
new file mode 100644
index 0000000..7434501
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r273.png
diff --git a/22968-page-images/r274.png b/22968-page-images/r274.png
new file mode 100644
index 0000000..3aab5b3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r274.png
diff --git a/22968-page-images/r275.png b/22968-page-images/r275.png
new file mode 100644
index 0000000..625d9b7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r275.png
diff --git a/22968-page-images/r276.png b/22968-page-images/r276.png
new file mode 100644
index 0000000..30923da
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r276.png
diff --git a/22968-page-images/r277.png b/22968-page-images/r277.png
new file mode 100644
index 0000000..b43a1bc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r277.png
diff --git a/22968-page-images/r278.png b/22968-page-images/r278.png
new file mode 100644
index 0000000..0af8bb5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r278.png
diff --git a/22968-page-images/r279.png b/22968-page-images/r279.png
new file mode 100644
index 0000000..26140c7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r279.png
diff --git a/22968-page-images/r280.png b/22968-page-images/r280.png
new file mode 100644
index 0000000..47d0f71
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r280.png
diff --git a/22968-page-images/r281.png b/22968-page-images/r281.png
new file mode 100644
index 0000000..5a9c6bd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r281.png
diff --git a/22968-page-images/r282.png b/22968-page-images/r282.png
new file mode 100644
index 0000000..fac425d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r282.png
diff --git a/22968-page-images/r283.png b/22968-page-images/r283.png
new file mode 100644
index 0000000..7bcc6c0
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r283.png
diff --git a/22968-page-images/r284.png b/22968-page-images/r284.png
new file mode 100644
index 0000000..945addb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r284.png
diff --git a/22968-page-images/r285.png b/22968-page-images/r285.png
new file mode 100644
index 0000000..1b3eae8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r285.png
diff --git a/22968-page-images/r286.png b/22968-page-images/r286.png
new file mode 100644
index 0000000..07bd8bc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r286.png
diff --git a/22968-page-images/r287.png b/22968-page-images/r287.png
new file mode 100644
index 0000000..012880c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r287.png
diff --git a/22968-page-images/r288.png b/22968-page-images/r288.png
new file mode 100644
index 0000000..4126faf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r288.png
diff --git a/22968-page-images/r289.png b/22968-page-images/r289.png
new file mode 100644
index 0000000..3ca282c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r289.png
diff --git a/22968-page-images/r290.png b/22968-page-images/r290.png
new file mode 100644
index 0000000..cc16ef7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r290.png
diff --git a/22968-page-images/r291.png b/22968-page-images/r291.png
new file mode 100644
index 0000000..32b2449
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r291.png
diff --git a/22968-page-images/r292.png b/22968-page-images/r292.png
new file mode 100644
index 0000000..d97be52
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r292.png
diff --git a/22968-page-images/r293.png b/22968-page-images/r293.png
new file mode 100644
index 0000000..48dff43
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r293.png
diff --git a/22968-page-images/r294.png b/22968-page-images/r294.png
new file mode 100644
index 0000000..04a5804
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r294.png
diff --git a/22968-page-images/r295.png b/22968-page-images/r295.png
new file mode 100644
index 0000000..fa2e12a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r295.png
diff --git a/22968-page-images/r296.png b/22968-page-images/r296.png
new file mode 100644
index 0000000..c613737
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r296.png
diff --git a/22968-page-images/r297.png b/22968-page-images/r297.png
new file mode 100644
index 0000000..495a5b7
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r297.png
diff --git a/22968-page-images/r298.png b/22968-page-images/r298.png
new file mode 100644
index 0000000..8945574
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r298.png
diff --git a/22968-page-images/r299.png b/22968-page-images/r299.png
new file mode 100644
index 0000000..f900ba9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r299.png
diff --git a/22968-page-images/r300.png b/22968-page-images/r300.png
new file mode 100644
index 0000000..a06baef
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r300.png
diff --git a/22968-page-images/r301.png b/22968-page-images/r301.png
new file mode 100644
index 0000000..7dc4cd4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r301.png
diff --git a/22968-page-images/r302.png b/22968-page-images/r302.png
new file mode 100644
index 0000000..afe2f69
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r302.png
diff --git a/22968-page-images/r303.png b/22968-page-images/r303.png
new file mode 100644
index 0000000..6e698bb
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r303.png
diff --git a/22968-page-images/r304.png b/22968-page-images/r304.png
new file mode 100644
index 0000000..d137f72
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r304.png
diff --git a/22968-page-images/r305.png b/22968-page-images/r305.png
new file mode 100644
index 0000000..f58f30d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r305.png
diff --git a/22968-page-images/r306.png b/22968-page-images/r306.png
new file mode 100644
index 0000000..8515497
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r306.png
diff --git a/22968-page-images/r307.png b/22968-page-images/r307.png
new file mode 100644
index 0000000..67a1e52
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r307.png
diff --git a/22968-page-images/r308.png b/22968-page-images/r308.png
new file mode 100644
index 0000000..9ecc358
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r308.png
diff --git a/22968-page-images/r309.png b/22968-page-images/r309.png
new file mode 100644
index 0000000..eeee3fd
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r309.png
diff --git a/22968-page-images/r310.png b/22968-page-images/r310.png
new file mode 100644
index 0000000..0feb5cc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r310.png
diff --git a/22968-page-images/r311.png b/22968-page-images/r311.png
new file mode 100644
index 0000000..df4d01f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r311.png
diff --git a/22968-page-images/r312.png b/22968-page-images/r312.png
new file mode 100644
index 0000000..0f8b43d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r312.png
diff --git a/22968-page-images/r313.png b/22968-page-images/r313.png
new file mode 100644
index 0000000..ed42337
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r313.png
diff --git a/22968-page-images/r314.png b/22968-page-images/r314.png
new file mode 100644
index 0000000..c78e7f2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r314.png
diff --git a/22968-page-images/r315.png b/22968-page-images/r315.png
new file mode 100644
index 0000000..6fc3da2
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r315.png
diff --git a/22968-page-images/r316.png b/22968-page-images/r316.png
new file mode 100644
index 0000000..167ff03
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r316.png
diff --git a/22968-page-images/r317.png b/22968-page-images/r317.png
new file mode 100644
index 0000000..2ff159f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r317.png
diff --git a/22968-page-images/r318.png b/22968-page-images/r318.png
new file mode 100644
index 0000000..b439562
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r318.png
diff --git a/22968-page-images/r319.png b/22968-page-images/r319.png
new file mode 100644
index 0000000..dfaf8aa
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r319.png
diff --git a/22968-page-images/r320.png b/22968-page-images/r320.png
new file mode 100644
index 0000000..3a248b6
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r320.png
diff --git a/22968-page-images/r321.png b/22968-page-images/r321.png
new file mode 100644
index 0000000..8eaa307
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r321.png
diff --git a/22968-page-images/r322.png b/22968-page-images/r322.png
new file mode 100644
index 0000000..fcca074
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r322.png
diff --git a/22968-page-images/r323.png b/22968-page-images/r323.png
new file mode 100644
index 0000000..1103975
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r323.png
diff --git a/22968-page-images/r324.png b/22968-page-images/r324.png
new file mode 100644
index 0000000..d7cfcb8
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r324.png
diff --git a/22968-page-images/r325.png b/22968-page-images/r325.png
new file mode 100644
index 0000000..417ac8c
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r325.png
diff --git a/22968-page-images/r326.png b/22968-page-images/r326.png
new file mode 100644
index 0000000..9bf7b85
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r326.png
diff --git a/22968-page-images/r327.png b/22968-page-images/r327.png
new file mode 100644
index 0000000..ea2a545
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r327.png
diff --git a/22968-page-images/r328.png b/22968-page-images/r328.png
new file mode 100644
index 0000000..3620721
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r328.png
diff --git a/22968-page-images/r329.png b/22968-page-images/r329.png
new file mode 100644
index 0000000..3353b4b
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r329.png
diff --git a/22968-page-images/r330.png b/22968-page-images/r330.png
new file mode 100644
index 0000000..61a02d1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r330.png
diff --git a/22968-page-images/r331.png b/22968-page-images/r331.png
new file mode 100644
index 0000000..c3f9cb1
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r331.png
diff --git a/22968-page-images/r332.png b/22968-page-images/r332.png
new file mode 100644
index 0000000..08916e5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r332.png
diff --git a/22968-page-images/r333.png b/22968-page-images/r333.png
new file mode 100644
index 0000000..1d7eee4
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r333.png
diff --git a/22968-page-images/r334.png b/22968-page-images/r334.png
new file mode 100644
index 0000000..3d6030a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r334.png
diff --git a/22968-page-images/r335.png b/22968-page-images/r335.png
new file mode 100644
index 0000000..186a667
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r335.png
diff --git a/22968-page-images/r336.png b/22968-page-images/r336.png
new file mode 100644
index 0000000..a469e3d
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r336.png
diff --git a/22968-page-images/r337.png b/22968-page-images/r337.png
new file mode 100644
index 0000000..5854b64
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r337.png
diff --git a/22968-page-images/r338.png b/22968-page-images/r338.png
new file mode 100644
index 0000000..98a7f98
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r338.png
diff --git a/22968-page-images/r339.png b/22968-page-images/r339.png
new file mode 100644
index 0000000..71c04fc
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r339.png
diff --git a/22968-page-images/r340.png b/22968-page-images/r340.png
new file mode 100644
index 0000000..551752a
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r340.png
diff --git a/22968-page-images/r341.png b/22968-page-images/r341.png
new file mode 100644
index 0000000..53cf836
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r341.png
diff --git a/22968-page-images/r342.png b/22968-page-images/r342.png
new file mode 100644
index 0000000..e8a42cf
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r342.png
diff --git a/22968-page-images/r343.png b/22968-page-images/r343.png
new file mode 100644
index 0000000..b55ab9f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r343.png
diff --git a/22968-page-images/r344.png b/22968-page-images/r344.png
new file mode 100644
index 0000000..2c0f37e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r344.png
diff --git a/22968-page-images/r345.png b/22968-page-images/r345.png
new file mode 100644
index 0000000..ef17559
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r345.png
diff --git a/22968-page-images/r346.png b/22968-page-images/r346.png
new file mode 100644
index 0000000..0d267ca
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r346.png
diff --git a/22968-page-images/r347.png b/22968-page-images/r347.png
new file mode 100644
index 0000000..76ce6d5
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r347.png
diff --git a/22968-page-images/r348.png b/22968-page-images/r348.png
new file mode 100644
index 0000000..3a24130
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r348.png
diff --git a/22968-page-images/r349.png b/22968-page-images/r349.png
new file mode 100644
index 0000000..9882fc3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r349.png
diff --git a/22968-page-images/r350.png b/22968-page-images/r350.png
new file mode 100644
index 0000000..364d594
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r350.png
diff --git a/22968-page-images/r351.png b/22968-page-images/r351.png
new file mode 100644
index 0000000..6507f22
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r351.png
diff --git a/22968-page-images/r352.png b/22968-page-images/r352.png
new file mode 100644
index 0000000..5dc248e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r352.png
diff --git a/22968-page-images/r353.png b/22968-page-images/r353.png
new file mode 100644
index 0000000..1bce42f
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r353.png
diff --git a/22968-page-images/r354.png b/22968-page-images/r354.png
new file mode 100644
index 0000000..6154264
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r354.png
diff --git a/22968-page-images/r355.png b/22968-page-images/r355.png
new file mode 100644
index 0000000..bd32fce
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r355.png
diff --git a/22968-page-images/r356.png b/22968-page-images/r356.png
new file mode 100644
index 0000000..556d311
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r356.png
diff --git a/22968-page-images/r357.png b/22968-page-images/r357.png
new file mode 100644
index 0000000..9af7600
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r357.png
diff --git a/22968-page-images/r358.png b/22968-page-images/r358.png
new file mode 100644
index 0000000..aa262b3
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r358.png
diff --git a/22968-page-images/r359.png b/22968-page-images/r359.png
new file mode 100644
index 0000000..fc8c610
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r359.png
diff --git a/22968-page-images/r360.png b/22968-page-images/r360.png
new file mode 100644
index 0000000..c219e2e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r360.png
diff --git a/22968-page-images/r361.png b/22968-page-images/r361.png
new file mode 100644
index 0000000..2ec5a42
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r361.png
diff --git a/22968-page-images/r362.png b/22968-page-images/r362.png
new file mode 100644
index 0000000..f485cda
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r362.png
diff --git a/22968-page-images/r363.png b/22968-page-images/r363.png
new file mode 100644
index 0000000..51898f9
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r363.png
diff --git a/22968-page-images/r364.png b/22968-page-images/r364.png
new file mode 100644
index 0000000..638ae31
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r364.png
diff --git a/22968-page-images/r365.png b/22968-page-images/r365.png
new file mode 100644
index 0000000..6120f8e
--- /dev/null
+++ b/22968-page-images/r365.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..d6c2472
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #22968 (https://www.gutenberg.org/ebooks/22968)