diff options
Diffstat (limited to '22968-h/22968-h.htm')
| -rw-r--r-- | 22968-h/22968-h.htm | 23497 |
1 files changed, 23497 insertions, 0 deletions
diff --git a/22968-h/22968-h.htm b/22968-h/22968-h.htm new file mode 100644 index 0000000..c89d31d --- /dev/null +++ b/22968-h/22968-h.htm @@ -0,0 +1,23497 @@ + +<!DOCTYPE html +PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> + +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> + +<title>Nederlandsche Volkskunde</title> +<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="author" content="Jos. Schrijnen"> +<meta name="DC.Creator" content="Jos. Schrijnen"> +<meta name="DC.Title" content="Nederlandsche Volkskunde"> +<meta name="DC.Date" content="Juni 2004"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css"> +/* Standard CSS stylesheet */ + + + +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} + +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +} + +h1.docTitle +{ +font-size:1.6em; +line-height:2em; +} + +h2.byline +{ +font-size:1.1em; +font-weight:normal; +line-height:1.44em; +} + +span.docAuthor +{ +font-size:1.2em; +font-weight:bold; +} + +h2.docImprint +{ +font-size:1.2em; +font-weight:normal; +} + +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} + +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} + +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} + +.index +{ +font-size: 80%; +} + +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} + +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} + +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} + +h3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} + +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} + +h4.lghead +{ +margin-left:10%; +margin-right:10%; +} + +.alignleft +{ +text-align:left; +} + +.alignright +{ +text-align:right; +} + +.alignblock +{ +text-align:justify; +} + +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} + +p.poetry +{ +margin:0 10% 1.58em; +} + +p.line +{ +margin:0 10%; +} + +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} + +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} + +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} + +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} + + +div.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} + +.epigraph .bibl +{ +text-align: right; +} + +.epigraph .poem +{ +margin-left: 0; +} + +.epigraph .line +{ +margin-left: 0; +text-indent: 0; +} + +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} + +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} + +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} + +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} + +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} + +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} + +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} + +.leftnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} + +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} + +a.noteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} + + +.displayfootnote +{ +display: none; +} + +div.footnotes +{ +margin-top: 1em; +padding: 0; +} + +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} + +p.footnote +{ +font-size: 80%; +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} + +p.footnote .label +{ +float: left; +text-align:left; +width:2em; +} + +.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption +{ +font-size: 80%; +} + + +.poem +{ +margin-left:5%; +position:relative; +text-align:left; +width:90%; +} + +.poem h4 +{ +font-weight:normal; +margin-left:5em; +text-decoration:underline; +} + +.poem .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left:-2.5em; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} + +.versenum +{ +font-weight:bold; +} + +.footnotes .line +{ +font-size:80%; +margin:0 5%; +} + +.poem .i0 +{ +display:block; +margin-left:2em; +} + +.poem .i1 +{ +display:block; +margin-left:3em; +} + +.poem .i2 +{ +display:block; +margin-left:4em; +} + +.poem .i3 +{ +display:block; +margin-left:5em; +} + +.poem .i4 +{ +display:block; +margin-left:6em; +} + +.poem .i5 +{ +display:block; +margin-left:7em; +} + +.poem .i6 +{ +display:block; +margin-left:8em; +} + +.poem .i7 +{ +display:block; +margin-left:9em; +} + +.poem .i8 +{ +display:block; +margin-left:10em; +} + +.poem .i9 +{ +display:block; +margin-left:11em; +} + +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} + +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} + +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} + +.letterspaced +{ +letter-spacing:0.2em; +} + +.smallcaps +{ +font-variant:small-caps; +} + +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} + +h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure +{ +text-align:center; +} + +h1,h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} + +h1.label,h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h5,h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} + +p,p.initial +{ +text-indent:0; +} + +.poem .stanza +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} + +p.quote,div.blockquote,div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} + +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} + + + + +/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml +" */ + + + +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} + +body, a.hidden +{ +color: black; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} + +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} + +.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum +{ +color: #001FA4; +} + +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} + +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} + + +</style></head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Nederlandsche Volkskunde, by Jos Schrijnen + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Nederlandsche Volkskunde + +Author: Jos Schrijnen + +Release Date: October 12, 2007 [EBook #22968] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDERLANDSCHE VOLKSKUNDE *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + +</pre> + + +<div class="front"> +<div class="titlePage"> +<h1 class="docTitle">Nederlandsche Volkskunde</h1> +<h2 class="byline">Door <span class="docAuthor">Dr Jos. Schrijnen</span> +<br> +Bijz. Hoogleeraar aan de Rijksuniversiteit te Utrecht +</h2> +<h2 class="docImprint">Zutphen—W. J. Thieme & Cie</h2> +</div><div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><p class="aligncenter">Aan de bevolking<br> +van Groot-Nederland<br> +hereenigd in dagen<br> +van beproeving + + + +<a id="d0e140"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e140">VII</a>]</span></p> +</div> +<div id="d0e141" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Ter Inleiding.</h2> +<p>“<span lang="de">Unsere Zeit ist klug, aber arm</span>” zegt <span class="smallcaps">Paul Keller</span> in een zijner aantrekkelijkste romans, die als titel voert: Das letzte Märchen. Daarin wil hij alles redden, wat nog jong, +wat nog kind in hem is, daarin wil hij meetroonen naar het sprookjesland allen, wien de kinderziel nog uit de oogen lacht, +wien het oude kinderhart nog enkele malen klopt in den boezem, die vaak nog een onbepaald heimwee voelen en met zachten weemoed +herdenken de oorden van kinderspel en kinderlust; die niet te trotsch zijn, en ook niet te arm, om een onbezorgden sprookjestocht +te ondernemen, en in rijpere dagen gaarne nog eens willen aanschouwen hun prille wonderlanden, thans met een anderen lichtglans +overgoten. + +</p> +<p>Inderdaad—arm is onze tijd en arm ons leven te midden van de wonderen der wetenschap! Arm is onze tijd, arm en kil en nuchter, +gladstrijkend, waar hij het vermag, tot de zwakste sporen van eigen aard in zeden en gebruiken, doovend tot de laatste sprankjes +poëzie, die nog opvonken uit de gulden schatkamers van sprookjes, sagen en legenden. Wat een tiental eeuwen niet vermochten, +dat vermag helaas! stoom en elektriciteit en ... aviatiek, dat vermag onze prozaïsche, hoogwijze, cynisch-onverschillige tijdgeest. + +</p> +<p>De romantiek past kwalijk in een eeuw van triomfeerend realisme. Laat ze vluchten naar de diepste schuilhoeken,—de zoeklichten +der wetenschap hebben haar spoedig achterhaald. Laat ze zich terugtrekken naar de eenzame hoogplateauʼs, waar het Edelweiss +nog bloeit in ongerepte pracht,—de berglokomotieven hebben haar spoedig bereikt. Laat ze, ook in onze lage landen, de wijk +nemen naar afgelegen oorden,—snorrende autoʼs volgen weldra verdelgend haar spoor. Zij kwijnt weg in onze atmosfeer, bezwangerd +met den walm van ontelbare schoorsteenen van mijnen en <a id="d0e156"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e156">VIII</a>]</span>fabrieken, monotoon oplijnend tegen een valen gezichteinder boven de vormelooze huizengroepen der moderne fabrieksstad, waar +een trieste nevel hangt van gewoontesleur en landerigheid. + +</p> +<p>Wij worden zoo praktisch en verstandig, maar ons alledaagsch-bestaan wordt zoo eentonig en kleurloos en arm. Wij bestudeeren +de natuur, en verwijderen ons van haar. Oòk aan Maas en Schelde rekt het volksleven een veeg bestaan: het volksleven, dat +het volkskarakter weerspiegelt in zijn menigvuldige uitingen en als een flonkersteen met duizenden facetten het blijde, spelende +zonnelicht opvangt en uitstraalt naar alle richtingen. Zijn gezworen vijanden zijn overbeschaving en banaliteit, die in haar +sloopingswerk elkaar de hand reiken en hoogtij vieren òok in de groote steden van Groot-Nederland, eens zoo prat op zijn Dietschen +volksaard. Niet in luidruchtige straatmuziek en straatgetier ligt besloten de poëzie van het volksleven, maar in de stille +huiselijkheid rond den gezelligen haard. De naïeven, de eenvoudigen van harte zijn de bezittenden. + +</p> +<p>Arm is onze tijd aan poëzie, die niet slechts schuilt in de romantiek van sprookjes en legenden, maar evenzeer in de onuitputtelijke +schachten van volksgebruik en volksgeloof, hoe ruw dat erts somtijds dan ook moge wezen en met hoeveel onedele bestanddeelen +vermengd; die uitbot in alle loten van het volksleven, hoeveel wilde scheuten dat leven ook moge uitranken. Maar toch, Gode +zij dank, niet algemeen arm is onze tijd aan belangstelling. Een groote kern <span class="letterspaced">waardeert</span> althans de uitingen van het volksleven, zoekt naar begrip en verklaring, vorscht naar herkomst en ontwikkeling. Voor hen +zijn deze bladzijden geschreven. Voor hen, die de waarde van hun volkswezen weten te schatten, en wien de eer ter harte gaat +van een verleden, waarin het heden zijn diepe wortels schiet. Waardeering wekt waardeering, en zoo kunnen zij door hun belangstelling +een groot maatschappelijk nut stichten, een werk verrichten van waarlijk nationaal belang. + +</p> +<p>Niet als zou het zaak wezen, kunstmatig de liefde tot den volksaard <a id="d0e167"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e167">IX</a>]</span>weer op te wekken en aan te kweeken: want in zijn teerste uitingen is hij zoo vaak als het gevoelige plantje, dat bij de geringste +aanraking de blaadjes dichtplooit. Maar door de volksziel te beluisteren, het heden te ontraadselen door het verleden, door +te dringen tot de kiemcel van het kontemporaine kultuurleven, kan de hooger beschaafde ruimheid winnen van blik, frissche, +kerngezonde levenskracht garen; en op anderen en telkens weer anderen zal hij de diepgevestigde overtuiging overstorten, dat +hij tot het volk behoort met lijf en ziel, dat het volk van zijn geboortegrond van zijn vleesch, zijn bloed, zijn gebeente +is. Zóo wordt geteeld echte, onvervalschte vaderlandsliefde. + +</p> +<p>Maar ook, zóo kan worden overbrugd de kloof, die gaapt tusschen volk en hooger beschaafden, kan worden bewerkstelligd een +verzoening der standen. Een waarlijk aristokratisch-denkend man zal zich het volk nader voelen, wanneer hij van dat volk kennis +neemt, en gelijkvormigheid in wezen van zijne kultuur met de volkskultuur beseft. Tot het volk zal hij zich nader getrokken +voelen dan tot het beschavingsgepeupel. Want, zegt <span class="smallcaps">Albrecht Dietrich</span>, “<span lang="de">der Parvenu ist dem Volke immer am fernsten</span>”. + +</p> +<p>Met hen, die belang stellen en belangstelling wekken, wensch ik een tocht te ondernemen naar het land der <span class="letterspaced">Folklore</span>.— + +</p> +<p>Ik weet het, die belangstelling is niet dezelfde in alle deelen van Groot-Nederland. Zelfs geloof ik aan de waarheid niet +te kort te doen, met te beweren, dat Zuid-Nederland hierin mijlen vooruit is. Noord-Nederland kan niet bogen op namen als +<span class="smallcaps">Gezelle, Gittée, Pol de Mont, Teirlinck</span>, om slechts eenigen te noemen; en nog minder kan het wijzen op iemand, die van de volkskunde zijn levenstaak maakt, als <span class="smallcaps">A. de Cock</span>,—aan hem mijn eeresaluut! +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>De term Folklore werd het eerst gebezigd in een Athenaeum-nummer van 1846 door Mr. <span class="smallcaps">Thoms</span>, sekretaris der Cambden-Society, die zijn opstel schreef onder den schuilnaam <span class="smallcaps">Ambrose Merton</span>. Folklore, zoo beweert hij, omvat “<span lang="en">the traditional beliefs, legends <a id="d0e202"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e202">X</a>]</span>and customs, current among the common people</span>.” Immers, deze term beduidt het weten, de wijsheid des volks, de mondeling voortgeplante volksoverlevering, en niet de kunde +van en aangaande het volk. Naam en wetenschap vonden bijval en ingang, en in 1877 werd te Londen de Folk-Lore Society opgericht, +die zich thans in een zoo reusachtige uitgebreidheid verheugt. + +</p> +<p>Intusschen wordt de uitdrukking “Folklore” nog slechts een enkele maal gebezigd, terwijl “Volkskunde”, en met recht, hare +plaats heeft ingenomen. Maar hierbij heeft het merkwaardige feit zich voorgedaan, dat men het Engelsche woord door “Volkskunde” +meende te vertalen, en nu in plaats van de wetenschap der volkswijsheid een wetenschap van volk en volksaard kreeg. Van subjektief +werd de beteekenis objektief, en bleef dit. Zoo werd echter de jeugdige wetenschap in een min of meer bedenkelijke richting +gestuurd, tot men ten slotte de Volkskunde ging beschouwen als de kunde van het volk in al zijn levensuitingen. <span class="smallcaps">Weinhold</span> heeft in 1890 de definitie gegeven: “<span lang="de">Die Volkskunde hat die Aufgabe, das Volk, das ist eine bestimmte, geschichtlich und geographisch abgegrenzte Menschenverbindung +von Tausenden oder Millionen, in allen Lebensäusserungen zu erforschen.</span>” Inderdaad neemt hij in zijn folkloristisch program de volksfysiologie op, den lichaamsbouw, de schedelvorming, de gelaatskleur, +de volksvoeding enz. Tot het uiterste wordt deze opvatting wel gedreven in het werkplan van den “<span lang="de">Sächsischen Verein für Volkskunde</span>.” Dit toch omvat niet alleen het onderzoek naar de geologische gesteldheid van den bodem, maar verder ook alles wat behoort +tot het begrip van geografie in engeren zin: koloniseering, bevolkings-, krimineele-, religieuze-, beroepsstatistiek, schoolwezen +en wat al niet meer! Dit is inderdaad meer land- dan volkskunde; en dat zulk een opzet veel te grootscheepsch is, is zonneklaar. + +</p> +<p>Welke is dan de specifieke beteekenis van “volk” in “Volkskunde”? “Volk” is niet het plebs, het “<span lang="la">vulgus in populo</span>”, de onderste laag, de heffe der maatschappij. Zeer zeker, het volkskarakter komt veel <a id="d0e221"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e221">XI</a>]</span>meer tot uitdrukking in de lagere, dan in de hoogere standen, maar het “<span lang="de">Volkstümliche</span>” leeft en werkt toch óok in de hoogere lagen der maatschappij. “Volk” is evenmin synoniem van “natuurvolk”, waardoor ik versta +de zeer min beschaafde stammen, vaak ten onrechte niet-kultuurstammen geheeten, terwijl toch algeheel gemis aan kultuur nooit +en nergens wordt aangetroffen. Met hen is het, dat de ethnologie zich in hoofdzaak bezig houdt. Maar het objekt der volkskunde +kunnen zij niet zijn, eenerzijds, omdat de <span id="d0e226" class="corr" title="Bron: individueele">individuëele</span> volksgeaardheid hier in geenerlei mate op den voorgrond treedt, en anderzijds, omdat hier voor een tegenstelling tusschen +de kultuur der verschillende volkslagen geen ruimte is. Wèl bieden de zeden, gewoonten en voorstellingen dezer natuurvolken +hoogst merkwaardige punten ter vergelijking. Want de volkskunde is een vergelijkende wetenschap, en was dit van meet af aan. +Niet tevreden, op beperkt terrein eene reeks van min of meer samenhangende verschijnselen op een gegeven oogenblik op het +leven te betrappen of ook hooger opwaarts te vervolgen, zoekt de volkskundige analoge sagen en gebruiken bij verwante stammen +of ook bij de natuurvolken op te sporen. Hij ontdoet het aldus verkregen materiaal van alle heterogene bestanddeelen, vergelijkt +en tracht zoodoende tot de kern en oorspronkelijke beteekenis door te dringen. + +</p> +<p>Toch is de volkskunde met de ethnologie of volkenkunde nauw verwant: immers de ruwere kultuurlagen, die de ethnologie bij +de natuurvolken onderzoekt, doorvorscht zij bij die volkeren, waar de tegenstelling tusschen hoogere en lagere kultuur te +voorschijn treedt; en daar bestudeert zij het <span class="letterspaced">volk</span> in de volkskultuur. Zij houdt zich dus niet bezig met wat men gewoon is in den strikten zin des woords de kultuur van een +bepaald volk te noemen, maar met datgene, wat het bonte substraat daarvan vormt en wat alleen in staat is, iets eigenaardigs, +iets karakteristieks aan het volksleven te schenken; niet met de hoogere kutuur, <span class="letterspaced">maar met de onderkultuur</span>. + +</p> +<p>Zoo komen wij dan tot de slotsom, waartoe ik reeds in het tijdschrift “Volkskunde” XXIV (1913), bl. 4 vlg. geraakte, dat volkskunde +<a id="d0e239"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e239">XII</a>]</span>is: de systematische, rationeele navorsching van den ondergrond der kultuur. Zij is de ethnologie der kultuurvolken. En wanneer +de ethnologie, volgens de moderne opvatting, niets anders kan beoogen, dan te zijn een kultuurgeschiedenis der natuurvolken, +dan dient men ook de volkskunde als een onderdeel der algemeene kultuurgeschiedenis te beschouwen. Zie <span class="smallcaps">F. Graebner</span>, Methode der Ethnologie (Heidelberg 1911), bl. IX; W. Foy, Führer durch das Rautenstrauch-Joest-Museum der Stadt Cöln (Cöln +1910), bl. 22 vlg. + +</p> +<p>Wat wij doorgaans “kultuur” noemen, het resultaat van de werking der verschillende sociaal-psychische faktoren, met wier onderzoek +de kultuurhistorie zich bezig houdt, wortelt voor een groot deel in de moederaarde der volkskultuur, van die beschaving, zoo +innig met den volksaard verbonden. Het <span class="letterspaced">recht</span> vertoont zich dáar in den vorm van zede en gewoonte. De <span class="letterspaced">religie</span> van het “volk” is vaak een ruw, ongelouterd of niet te louteren, vaak ook onschadelijk-naïef, ja in dichterlijken vorm gestoken +bijgeloof, andermaal omvat zij voorstellingen, die tot het kerkelijk geloof in nauwe betrekking kunnen staan. Een helderen +blik op deze formatie verleent ons de volksheortologie of feestenleer. De <span class="letterspaced">wetenschap</span> ligt nog in de windsels, men denke b.v. aan de volksgeneeskunde, etymologie en plantlore. Streng wetenschappelijk onderzoek, +in de beteekenis van systematisch teruggaan tot de oorzaak, is aan het volk in weerwil van zijn kausaliteitsdrang ten eenenmale +vreemd. Volkswetenschap is synoniem van volksbijgeloof, volksverbeelding, volkspoëzie. De <span class="letterspaced">kunst</span> mist konventioneele vormen, maar ook overal maat en regel; hier ontmoeten wij volksliederen, spreekwoorden, rijmpjes, raadsels, +sprookjes, sagen en legenden; en “<span lang="de">ein Volk ohne solche Erzeugnisse seiner Phantasie und seines Verstandes</span>”, zegt Karl Knortz, “<span lang="de">ist bis jetzt noch nicht entdeckt worden</span>”. Dat hier een strenge scheiding van het volksgeloof ondoenlijk is, ligt voor de hand. Wat waar is voor de kunst, geldt ook +voor de <span class="letterspaced">taal</span>, die den vorm vertoont van vulgaire omgangstaal en taaleigen of dialekt. Wat de <span class="letterspaced">ekonomie</span> betreft, deze raakt van zeer nabij het <a id="d0e270"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e270">XIII</a>]</span>privaatleven, en gaat geheel op in woningbouw en grondbeheer. + +</p> +<p>In aansluiting met deze beschouwingen en uiteenzettingen volge nu de verdeeling van dit boek. Op volledigheid wil en kan ik +zelfs bij benadering geen aanspraak maken. Wat ik bedoeld heb, is een systematische omlijsting te geven, waarbinnen ieder +zonder moeite de hem bekende gegevens kan invoegen en rangschikken, en tevens den sleutel ter verklaring der belangrijkste +groepen van verschijnselen aan de hand te doen. Bij het tweede deel wordt een ethno-geografische kaart gevoegd, waarop het +verbreidingsgebied van enkele folkloristische kriteriën (dialekten, plaatsnamen, boerenwoningen enz.) door bepaalde lijnen +wordt aangeduid, om te zien, tot welke resultaten men hierdoor voor de nadere kennis der stamverdeeling over den Nederlandschen +bodem geraken kan. Over deze methode zie b.v. <span class="smallcaps">Willi Pressler</span>, <span lang="de">Ethno-geographische Wellen des Sachsentums</span>, in het tijdschrift <span lang="de">Wörter und Sachen</span> I, i, bl. 47 vlg.; en <span lang="de">Richtlinien zu einem Volkstums-Atlas von Niedersachsen</span> (Hannover 1909). + +</p> +<p>Maar vooraf nog een woord van dank aan al degenen, die mij bij het schrijven van dit boek behulpzaam zijn geweest. Tot bijzondere +erkentelijkheid voel ik mij verplicht jegens mijn vriend Dr. <span class="smallcaps">H. van der Velden</span>, die mij bij het doorzien der drukproeven, maar ook anderszins met oordeelkundig dienstbetoon steeds gaarne ter zijde stond. +Mijn dank ook aan de Heeren Onderwijzers van Limburg, Noord-Brabant en Gelderland voor de waardevolle gegevens in de volijverig +ingevulde lijsten mij verstrekt; aan den Heer <span class="smallcaps">A. Brom</span>, amanuensis aan de Universiteitsbibliotheek te Utrecht, die mij den moeizamen literatuurarbeid in niet geringe mate verlichtte, +en aan den Heer <span class="smallcaps">Jan Beudeker</span>, litt. stud., die mij behulpzaam was bij het samenstellen van het algemeen register. + +</p> +<p>Aan U, hooggeachte <span class="smallcaps">De Cock</span>, hulde en dank, maar ook een woord van bemoediging in deze zware tijden. Rotsvast staat bij ons de overtuiging: een volk, +dat een volksaard bezit en zijn volkswaarde beseft, als het Vlaamsche, kan niet te gronde gaan. + + + +<a id="d0e302"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e302">XIV</a>]</span></p> +</div> +<div id="d0e303" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Verdeeling der Nederlandsche Volkskunde.</h2> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Eerste Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e710">Algemeene beginselen en maatschappelijke instellingen</a></i>. + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e713">Lagen en gebied onzer volkskultuur</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e1068">Dorp en dorpsgebied</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e1465">De boerenwoningen</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e1992">Volkstypen en kleederdrachten</a>. + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Tweede Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e2370">De Volksreligie</a></i>. + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e2373">Volksreligie en geestenwereld</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e3559">De volksfeesten</a>. + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Derde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e8385">Het Privaatleven</a></i>. + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e8388">Geboorte en kindsheid</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e9952">Liefde en huwelijk</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e10775">Het huiselijk verkeer</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e11079">Akkerbouw en veeteelt</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">V. <a href="#d0e11675">Ziekte, dood en begrafenis</a>. + + + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vierde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e12013">De Volkstaal</a></i>. + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e12090">Het taaleigen</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e14031">Onze plaatsnamen</a>. + +<a id="d0e406"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e406">XV</a>]</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vijfde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e17771">De Volkskunst</a></i>. + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e17827">Raadsels en spreekwoorden</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e20516">Sprookjes, sagen en legenden</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e22075">Het volkslied</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e24141">Bouwkunst en dekoratieve kunst</a>. + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Zesde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e26244">De Volkswetenschap</a></i>. + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e26260">Volksetymologie</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e26779">Volksgeneeskunde</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e27118">Natuurverklaring en weêrkunde</a>. + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e27953">Plantlore</a>. + + +</p> +</div> +<div id="d0e464" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Inhoud.</h2> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Ter Inleiding</span> + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Eerste Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e710">Algemeene beginselen en maatschappelijke instellingen</a></i> + + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e713">Lagen en gebied onzer volkskultuur</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Praehistorie. Kelten. Germanen. Romeinen. Christendom. + + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e1068">Dorp en dorpsgebied</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Allmende. Nederzettingen in dorpen. Eschdorpen. Terpdorpen. Streekdorpen of rijdorpen. Straatdorpen. Dijkdorpen. Duindorpen. +Groepdorpen. Afzonderlijke hoeven. Steden. + + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e1465">De boerenwoningen</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Het huis. Het Saksische type. Hooibergen. Het Friesche type. Het Frankisch-Keltische of langgevel-type. Het Frankisch-Romeinsche +type. + + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e1992">Volkstypen en kleederdrachten</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Het somatische volkstype. Het psychische volkstype. Kleederdracht en versierselen. Oorijzer. Naald. Zeeuwsche knoop. Huifmuts. + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Tweede Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e2370">De Volksreligie</a></i> + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e2373">Volksreligie en geestenwereld</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Natuurlijke en historische laag. Animisme. Germaansche Mythologie. Elfen. Witte Vrouwen. Dwergen of aardmannetjes. Kaboutermannetjes. +Meerminnen. Boschnimfen. Wilde Jacht. Weerwolf. Mare. Heksen. Hoefijzer. Zout. Dwaallicht. Vuurman. Spook en spookdier. Reuzen. +Romeinsche Mythologie. Keltische Mythologie. Christendom. Kerstputten. Duivel. Klokken. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e3559">De volksfeesten</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Joelfeest. Bevruchtingstijdperk. Sint Maartensdag. Sint Maartensvuur. Noodvuur. Sint Maartensliedjes. Varkensslachten. Sint +Maartensgans. Gaarde. Sint Katharina. Sint Andries. Sint Elooi. Sint Barbara. Sint Nikolaas. Schoenzet-liedjes. Sint Lucia. +Guldenmis. Sint Thomasdag. Kerstmis. Roos van Jericho. Kerstblok. Kerstboom. Gebaksvormen. Sint Stefanusdag. Sint Jan Evangelist. +Allerkinderen. Oudejaarsavond en Nieuwjaarsdag. Nieuwjaarsliedjes. Driekoningendag. Driekoningenliedjes. Kaarsjespringen. +Boonenkoeken koningsbrieven. Sint Pontianus- en Sint Agnesdag. Vrouwkesavond. Koppermaandag. Antonius-abt. Sint Sebastianus. +Pauli Bekeering. Maria Lichtmis. Klootschieten. Sint Blasius. Vastenavond. Maskerade. Vastenavondkoeken. Vastenavondliedjes. Haanslaan en gansrijden. Vastenavondvuur. Strarijden. Asch woensdag. Fakkelzondag. Kwenezondag. Laetare. +Sint Pieter-in-den-Winter. 1 Maart. Gregoriusdag. Sint Geertrui. Lentefeest. Meiboom. Palmzondag. Palmpaasch. Palmpaaschrijmpjes. +Kalfdag. Witte Donderdag. Goede Vrijdag. Goede Zaterdag. Paaschdag. Paaschei. Paaschvuur. Paaschbrood. Vlöggelen. Paaschmaandag. +Beloken Paschen. Natte Paschen. 1 April. Meidag. Meitaksteken. Meiliedjes. Meifluitjes. Meigilden. Meileeste. Hemelvaartsdag. +Luilak. Pinksteren. Pinksterbloem. Nustekook. Pinksterkroon. Tweede Pinksterdag. Pinkstergilden. Sint Jan de Dooper. Sint +Janstak. Sint Jansvuur. Petrus- en Paulusdag. Rozenhoed. Sint Marten-in-den-Zomer. Maria-Hemelvaart. Bedevaarten. Maria-Geboorte. +Michielsdag. Allerheiligen. Allerzielen. Sint Hubertusdag. + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Derde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e8385">Het Privaatleven</a></i> + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e8388">Geboorte, doop, kindsheid</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">De geboorte. Ooievaar. Bronnen en boomen. Zwangerschap. Levensboom. Scheidings- en opnamegebruiken. Doopsel. Kerkgang. Kinderziekten. +Wiegeliedjes. Loopen en spreken. Schootliedjes. Knieliedjes. Kinderspel. Hoorspel, gezichtspel, gevoelspel. Speeldrift. Loopspelen. Springspelen. Dansspelen. Werpspelen. Balspelen. Bolspelen. Ambachtspelen. +Schommelspelen. Knikkerspelen. Tolspelen. Hoepel- en vliegerspelen. Sneeuw- en ijsspelen. Lutje leeft nog. Vindings- en schenkingsrecht. +Eerste schooldag. Eerste Kommuniedag. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e9952">Liefde en huwelijk</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Minnen en werven. Liefde-orakels. Vrijstemarkten. Kweesten en strunen. Dorhoed. Ketelmuziek. Volksrechtspraak. Verloving. +Huwelijksdag. Ontwikkelingsgeschiedenis van het huwelijk. Noodigen ter bruiloft. Huwelijksmei. Heemgeleide. Het opeischen +en schutten der bruid. Haalleiden. Het zich verbergen der bruid. Bruiloftsmaal. Huilbier. + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e10775">Het huiselijk verkeer</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Introuwen. Gebed. Voedsel. Het familiefeest. Kermis. Schuttersgilden. Vogelschieten. Draaksteken. Spinning. + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e11079">Landbouw en veeteelt</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">De buurtschap. Verhuizen. Vuurbeuten. Schildverteren. Bier(maal). Zaaien. Koorndaemon. Graanoogst. Oogstlied. Laatste schoof. +Oogstkrans. Hanenslaan. Martelgans. Arenlezen. Dorschen. Dorschlied. Laatste slag. Hooi-oogst. Zwaluwliedjes. Vlasoogst, hopoogst, zaadoogst. De fooi. Veeteelt. + + +</p> +<p class="tocSection">V. <a href="#d0e11675">Ziekte, dood, begrafenis</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Ziekte. Dood. Scheidingsgebruiken. Uitlichten. Laatste snik. Lijkstroo. Lijkplank. Doodskleed. Openen en luiken der vensters. +Stroowisschen. Doodenwake. Overluiden. Het kisten. Lijkdeur. Begrafenis. Lijkstoet. Lijkweg. Doodenmei. Op het kerkhof. Lijkmaal. +Uitvaartbrood. Levenslicht. Rouwtijd. Graftooi. + + + + + + + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vierde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e12013">De Volkstaal</a></i> + + +</p> +<p class="tocSection"><span class="smallcaps">Inleiding</span> + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e12090">Het taaleigen</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Het Friesche taaleigen. Het Saksische taaleigen. Het Frankische taaleigen. Woordenschat en syntaxis. Analytische richting. +Woordvorming. Woordvoorraad en semantiek. Zinsbouw. Emphatisch karakter. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e14031">Onze plaatsnamen</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Inleidend overzicht over persoons- en geslachtsnamen. Keltische plaatsnamen. Romeinsche plaatsnamen. Germaansche plaatsnamen. +Huisnamen. Landerijen. Dorpen en steden. Stambepalende waarde der plaatsnamen. Straatnamen. Klemtoon. Spotnamen van steden +en dorpen. + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Vijfde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e17771">De Volkskunst</a></i> + + +</p> +<p class="tocSection"><span class="smallcaps">Inleiding</span> + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e17827">Raadsels en spreekwoorden</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Raadsels. Beschrijvende raadsels. Verhalende raadsels. Kwelraadsels. Letterraadsels. Raadselsprookjes. Spreekwoorden. Stafrijmen. +Eindrijmen. Halve rijmen. Rijmlooze wederwoorden. Saksische spreekwoorden. Friesche spreekwoorden. Frankische spreekwoorden. Christelijke spreekwijzen. Apologische spreuk. Apologisch +dierenspreekwoord. Psychologie der spreekwoorden. Volksluim. Volksluim bij plaatsnamen miet of zonder woordspeling. Spotrijmpjes +op steden en dorpen. Spotrijmpjes op voornamen en familienamen. Spotrijmpjes op standen en ambachten. Spotrijmpjes op gebreken +en mismaaktheden. Wat de klokken vertellen. Uien. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e20516">Sprookjes, sagen en legenden</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Sprookje, sage, legende. Het sprookje. De bakermat der sprookjes. Grimm, Benfey, Cosquin, Bédier, Bastian, Aarne. Sprookjesmotieven. +De dierenwereld in het sprookje. Het draakmotief. De dankbare visch. De drie wenschen. Het dierensprookje. Het verzamelmotief. +Ethnologische motieven. Het Polyfemusmotief. Het Klein-Duimpjesmotief. Het verhaal van de Twee Broeders. Mythische motieven. +Verlossingsmotief. Vormveranderingen. Tooverij en onwondbaarheid. Droommotieven. Wensch-, vergeet- en raadselmotief. Karaktermotieven. +Asschepoester. Karakteristiek van het Nederlandsche sprookje. Kwelsprookjes. De sage. Mythische sagen. Spook- en tooversagen. +Vogeltjes-, tekst- en Matthusalemmotief. Volkssage en kultuursage. Maresagen. Heksensagen. Natuursagen. Christelijke sagen. +Duivelssagen. Historische sagen Heldensagen. Abasverus. Gewestelijke sagen. De legenden. Marialegenden. Andere heiligenlegenden. + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e22075">Het Volkslied</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Psychologie van het volkslied. Volkslied en rythme. Liederenmotieven. Volkslied en kultuurlied. Muziek. Arbeidslied. Oogstlied. +Dorschlied. Andere arbeidsliederen. Bruiloftslied. Danslied. Kinderlied. Bij het touwtjespringen. Rondedansen. Reuzenlied. +Klein Anna. Reidansen. Andere speelliedjes. Loopspelliedjes. Aftelliedjes. Balspelliedjes. Schommelliedjes. Wiegeliedjes. +Minnelied. Cecilialied. Afscheidsliederen. Wachterliederen. Spotlied en gezelschapslied. Verhalend lied. De Twee Koningskinderen. +Sprookjeslied. Het dierensprookje. Historisch lied. Feestlied. Geestelijk lied. Bedevaartliedjes. Het lied van den Boom. Het +lot van het volkslied. + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e24141">Bouwkunst en dekoratieve kunst</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">De volksbouwkunst. Stad en stadswoning. De privaatwoning. Het moderne stadsbeeld. De landelijke woning. De dekoratieve volkskunst. +Vloer en haard. Spinnewiel en bedsteden. Verdere meubileering. Spreuken. Gevelspreuken. Uithangborden. Bidprentjes. Huiszegen. +Processievaantjes. Volksprenten. Jan de Wasscher. Klein Duimpje. De volksprenten en het feestelijke jaar. Het volkstooneel. Het poppenspel. + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Zesde Hoofdstuk</span>. <i><a href="#d0e26244">De Volkswetenschap</a></i> + + +</p> +<p class="tocSection"><span class="smallcaps">Inleiding</span> + + +</p> +<p class="tocSection">I. <a href="#d0e26260">Volksetymologie</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">De term volksetymologie. Klank- en begripsassociaties. Etymologische natuurverklaring. Volksetymologie in plaatsnamen. + + +</p> +<p class="tocSection">II. <a href="#d0e26779">Volksgeneeskunde</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Volksgeneeskunde en kultuurgeneeskunde. Het beginsel der sympathie. Bezwering. Bannen en overdragen. Sympathetische geneesmiddelen. +Offersurrival? Geneeskrachtige kruiden. + + +</p> +<p class="tocSection">III. <a href="#d0e27118">Natuurverklaring en weerkunde</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">Natuurverklaring. Natuurverklarende sprookjes. In de dierenwereld. In de plantenwereld. De volksweerkunde. Dichterlijke uitdrukking. +Faktor der sympathie. Planten en dieren in de volksweerkunde. Het beginsel der periodiciteit. Kritische dagen. De volksweerkalender. + + +</p> +<p class="tocSection">IV. <a href="#d0e27953">Plantlore</a> + + +</p> +<p class="tocArgument">De bloem als zinnebeeld. Volksbenamingen der planten. Tooverkracht. Invloed van het Christendom. Volksheiligen in de plantlore. +Onze flora het beeld van den Nederlandschen volksaard. Het volkswezen van Groot-Nederland. De volkskultuur de ziel der natie. + + +</p> +<p class="tocChapter"><span class="smallcaps">Bij de isethnen-kaart</span> + + + + + +</p> +</div> +</div> +<div class="body"><a id="d0e709"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e709">1</a>]</span><div id="d0e710" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Algemeene Beginselen en Maatschappelijke Instellingen.</h2> +<div class="div2" id="d0e713"> +<h3 class="normal">I. Lagen en gebied onzer volkskultuur.</h3> +<p>Hoe geheel ons land in den diluvialen tijd door ijs en water was overdekt; hoe het opdook uit de golven in het alluviale tijdperk, +door steeds zwakker-stroomende rivieren doorploegd; hoe de bodem zich allengs vormde uit kompakte zand- en leemmassaʼs en +meer regelmatige steen- en klei- en zandlagen,—dit alles is zonder twijfel van belang voor de verklaring van bewoonbaarheid, +uitoefening van bedrijven, bronnen van bestaan, plaatselijke verordeningen en gebruiken enz., maar ligt toch te ver van ons +onderwerp. Meer van belang zijn de verschillende <span class="letterspaced">kultuurlagen</span>, die zich ten gevolge der stroomingen van volkeren en rassen en ideeën hebben afgezet en waarneembaar zijn ook in den ondergrond +der hedendaagsche kuituur: het zijn de lagen onzer volkskultuur. + +</p> +<p>1. <b>Praehistorie</b>. Aangaande de oudste bewoners van ons land, de volksstammen, die in praehistorische tijden of ook in den schemerschijn der +geschiedenis huisden op Nederlandschen bodem, moeten wij ons grootendeels tot gissingen bepalen. Waarschijnlijk dan woonde +eertijds in Noord- en Zuid-Nederland, met name op de boorden van Maas en Lesse, een kortschedelig ras, dat Europa bevolkte +vóor de komst, althans vóor de definitieve uitbreiding der Indogermanen. “Wanneer de verschijnselen in Zuid-Limburg niet bedriegelijk +blijken”, schrijft <span class="smallcaps">Dr. J. H. Holwerda Jr</span>., in Nederlandʼs vroegste Beschaving (Leiden 1907), “moet daar al zeer vroeg, mogelijk reeds 3000 voor Chr., een onbeschaafde +stam hebben gewoond, maar zeker zien we in den maker van het hunnebedvaatwerk, den <a id="d0e729"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e729">2</a>]</span>bouwer dier grafmonumenten, een verwante van dien voorhistorischen stam, die eenmaal een groot deel van Europa, ook van de +klassieke wereld, bewoonde” (bl. 49). + +</p> +<p>Naar men weet, verstaat men door hunnebedden (of hunebedden) steenen grafkamers van verschillende afmetingen, gevormd door +een kring van erratische gesteenten, die in het diluviale tijdperk rechtstreeks door landijs waren aangebracht. Enkele dier +zwerfsteenen dienden als dekking dezer sober-majestueuze grafsteden—wij noemen de minder ingewikkelde vormen ook wel “grafkelders”—waarin +de oerbewoners van ons land hunne lijken neerlegden; de urnen dagteekenen uit lateren tijd, want in Nederland evenals elders +is de lijkverbranding jonger dan het begraven. Naast de lijken legde men wapenen of andere voorwerpen, welke den doode dierbaar +geweest waren, of die hij, naar men meende, noodig kon hebben in zijn laatste woonstede. Op dit geloof aan het voortbestaan +der ziel na den dood in zijn menigvuldige vormen en uitingen zullen wij nog verder in de gelegenheid zijn de aandacht der +lezers te vestigen. Ook op de hunnebedden komen wij naderhand terug. Hier zij slechts opgemerkt, dat het voorkomen van brandurnen +in hunnebedden niet pleit tegen de stelling der prioriteit van het begraven. Want vooreerst is het waarschijnlijk, dat ook +de Kelten en Germanen, zij het dan ook in navolging hunner voorgangers, die zich met hen—vooral met de Kelten—vermengd en +wier kultuur zij ten deele hebben overgenomen, dergelijke grafkamers hebben gemaakt. Verder kan men gereedelijk aannemen, +dat wederom door later-levende menschen brandurnen in de ommanteling van reeds bestaande hunnebedden zijn neergezet, zoodat +het daarin gevondene: steenen, bronzen, zelfs ijzeren voorwerpen, uit verschillende tijden en van verschillende volksstammen +afkomstig kan wezen. + +</p> +<p>Tuschen 1500 en 1000 vinden wij deze kultuur in Drente, zuidelijk Friesland, Overijssel en het Gooi. De beschaving is een +zuivere steenkultuur. Het bruinachtig vaatwerk, zonder draaischijf gevormd, vertoont typische gedaanten en versieringen. Wat +de geestelijke <a id="d0e735"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e735">3</a>]</span>kultuur betreft met betrekking tot het hedendaagsche folklore, hieromtrent is weinig met voldoende zekerheid vast te stellen. +Menig Nederlandsch begrafenisgebruik stoelt zeer zeker op animistischen grondslag, maar ook het volksgeloof onzer Germaansche +voorvaderen vertoont sterk-animistische trekken. Insgelijks is de matriarchale familie-inrichting—waarbij de vrouw alleszins +de meerdere is, de afstammingslijn aangeeft, den naam verleent en het erfrecht bepaalt—, die bij de oorbewoners van ons land +de heerschende zou geweest zijn, bij de oude Germanen in een zeer vroege periode bekend geweest: zie hierover mijne Essays +en Studiën in vergelijkende godsdienstgeschiedenis, mythologie en folklore (Venloo, 1910), bl. 176 vlg. Trouwens hier behoeft +niet alleen sprake te zijn van “overleefsels” of “bezinksel”, zooals wij te gelegener plaatse zullen aantoonen. + +</p> +<p>2. Over begrip en omvang van den term <b>“Kelten”</b> verkeert men in het onzekere. Zeker is aan sommige stammen ten onrechte die naam geschonken. Of wij met name den volksstam, +die kort na 1000 v. Chr. van uit het zuiden ons land binnendrong, tot de Kelten kunnen rekenen, is hoogst onzeker. In alle +geval behoort hij tot het Alpine ras. Hij vertegenwoordigt de zoogen. “Klokkebeker-kultuur”, die over een groot deel van Europa +is verspreid geweest: men ontmoet deze Alpinen in een gedeelte van de provincie Utrecht, in Drente, Twente en op de Veluwe. +Den naam ontleent deze kultuur aan een eigenaardig vaatwerk, geelbruin van tint en uit de hand gevormd, terwijl het vaasprofiel +klokkevormig gebogen en eigenaardig versierd is. Naast steenen vindt men ook bronzen werktuigen en voorwerpen ter versiering, +b.v. bronzen ringen. + +</p> +<p>Deze urnen zijn slechts ten deele brandurnen. Want de dragers der klokkebekerkultuur hebben ook hun dooden begraven en wel +onder vrij hooge opgeworpen heuvels. Bij het onderzoeken van zulke grafheuvels op de Veluwe bleek het, dat wat een aardheuvel +leek, niets anders was dan een ineengestorte massa vergaan hout en zand, afkomstig van een koepelvormigen bouw uit houten +balken, met zand of heideplaggen overdekt. Nu is het de verdienste van <a id="d0e744"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e744">4</a>]</span><span class="smallcaps">Dr. Holwerda</span>, gewezen te hebben op de analogie van deze grafheuvels met de prachtige koepelgraven van Mykene; hiervoor verwijzen wij naar +een Gids-artikel van zijn hand (1912 Jan.), waar hij o.m. deze overeenkomst op populaire en overzichtelijke wijze behandelt. + +</p> +<p>Een ander volk, ook behoorende tot het rondhoofdige Alpine ras, waren de Galliërs, die omstreeks 300 v. Chr. in onze zuidelijke +provinciën de zoogen. “Hallstatt-kultuur” brachten. Op hen is de naam “Kelten” zeker meer toepasselijk. De eigenaardige urn +dezer beschavingsperiode vertoont een min of meer bollen buik, terwijl de rand daarin zeer geleidelijk overgaat òf er scherp +op staat en uitbuigt. De ornamentlijnen zijn meestal zigzagvormig. Zulke urnen vond men in Noord-België, in het zuiden van +Brabant en in Noord-Limburg (b.v. te Wellerlooi, Oyen en Afferden). Enkele exemplaren vond men ook op de Veluwe. Zoo vormt +dan b.v. Hoog Soeren de noordelijkste schakel van een keten, die wij door Nederland, België, Duitschland (Rijnland en Würtemberg) +tot in Italië kunnen volgen. Naar men aanneemt heeft de vroeg-Italische bevolking omstreeks de VIII<sup>e</sup> eeuw v. Chr. deze beschaving geformeerd; de vormen der Hallstatt-urn in gebakken aarde, zoo sterk herinnerend aan de metaaltechniek, +hebben zij inderdaad van een metalen urnvorm afgeleid. + +</p> +<p>Nu blijkt echter uit de opgravingen, dat deze beschaving in ons land eerst in de laatste eeuwen vóór en in de eerste eeuwen +na Christus valt te dateeren. Hieruit mag men het besluit trekken, dat de Hallstatt-kultuur, die in het Zuiden van Midden-Europa +en in Frankrijk betrekkelijk spoedig door de zoogen. “La Tène-kultuur” is vervangen, in onze streken, hoewel in armelijker +vorm, is blijven voortbestaan. Wij hebben hier te doen met late afstammelingen van het Alpine ras. + +</p> +<p>De vindplaatsen der urnen stemmen overeen met de geschiedkundige gegevens. De Grieksche geschiedschrijver <span class="smallcaps">Dio Cassius</span>, die Romeʼs historie heeft te boek gesteld, verhaalt, dat de Kelten oudtijds de beide oevers van den Rijn bewoond hebben +en zelfs ook daar gevestigd waren, waar de stroom, Gallië ter linker zijde <a id="d0e760"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e760">5</a>]</span>latend, in den Oceaan valt; terwijl <span class="smallcaps">Julius Caesar</span> meedeelt, dat de Keltische Menapiërs kort vóór zijn komst in deze streken den rechter Rijnoever bewoonden. + +</p> +<p>Ook de plaatsnamen kunnen ons eenigermate van dienst zijn, om het verbreidingsgebied der Kelten in ons land te bepalen. Te +geschikter plaatse zal ik de Nederlandsche plaatsnamen uitvoeriger bespreken; hier volgen dus slechts enkele namen als criteria. + +</p> +<p>Evenals de Duitsche plaatsjes Remagen, Dormagen e.a. verraadt <i>Noviomagus</i> zijn Keltische herkomst. Misschien is deze plaats identiek met <i>Batavodurion:</i> “fort der Bataven”, terwijl anderen deze plaats voor Wijk-bij-Duurstede, weer anderen voor Batenburg houden. <i>Arenacum</i> is vermoedelijk Arnhem. De Bataafsche burcht van den Keltischen handelsgod Lug, n.l. <i>Lugdunum Batavorum</i>, draagt een Keltischen naam, die misschien nog in Loosduinen voortleeft. Zuidelijk hebben wij verder <i>Coriovallum</i>, op de heirbaan van Maastricht naar Keulen, thans de stad Heerlen; en wat veel zegt, de namen onzer drie groote rivieren: +Rijn, Maas en Schelde zijn beslist Keltisch. Ten onrechte heeft men ook de Waal voor Keltisch willen verslijten; deze benaming +vertoont Germaansch karakter, verwant als zij is met het Angelsaksische <i>wôh</i> “krom” en het Gotische <i>wâhs</i> in <i>unwâhs</i> “onberispelijk”. Zie de verhandeling van <span class="smallcaps">Prof. H. Kern</span> in het Tijdschrift van het Koninkl. Nederl. Aardrijksk. Genootschap, 2<sup>de</sup> serie XXI, bl. 773 vlg. + +</p> +<p>Verder heeft onze taal, of liever het Germaansch, een niet onbelangrijke hoeveelheid taalgoed van de Kelten overgenomen, die +ik in het Vierde Hoofdstuk bij de behandeling van het taaleigen zal bespreken. Laat ik hier slechts wijzen op zeer gebruikelijke +woorden als <i>volk, duin, rijk, ambacht</i>, misschien <i>havik</i>. Deze leenwoorden zijn daarom zoo van belang, dewijl zij min of meer als maatstaf kunnen gelden voor het overnemen van algemeene +kultuur. Wij mogen dus besluiten, dat ook heel wat kultuurgoed of althans elementaire beschavingsbestanddeelen zijn overgenomen +en uitgewisseld, waarvan de bouwtrant der boerenwoningen in bepaalde <a id="d0e807"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e807">6</a>]</span>streken o.m. getuigt. Maar verder blijkt hieruit, dat de Keltische beschaving niet minderwaardig was vergeleken bij de Germaansche; +integendeel! Waar een groote kultuurkloof gaapte, zijn de verhoudingen anders geweest. Zoo is het een feit, dat het Keltisch +op Keltischen bodem door het Vulgairlatijn als het ware is opgezogen, en dat het slechts een niet noemenswaardig aantal woorden +in het Fransch heeft achtergelaten. Teekenend is het ook, dat de Slaven, die in den loop der eeuwen in zoo grooten getale +zich in Griekenland gevestigd, en vooral in den Peloponnesus zich zoo sterk met de Grieken vermengd hebben, wèl een grooten +somatischen invloed op de Grieksche natie vermochten uit te oefenen, maar in het Nieuw-Grieksch nauwelijks enkele sporen van +hun aanwezigheid konden achterlaten. + +</p> +<p>3. De volkeren, die opdrongen uit het Noorden en Oosten, steeds door weer andere stamgenooten gevolgd, waren de <b>Germanen</b>, vertegenwoordigers van het Teutonische ras. Wij kunnen hun sporen volgen links van den Rijn in de zuidelijke gewesten, en +verder in Gelderland, Overijssel, Drente, het Gooi, wanneer wij letten op de grove Germaansche cylinderurnen, die onder Romeinschen +invloed steeds meer verwantschap beginnen te vertoonen met de La Tène-kultuur. + +</p> +<p>Wij kunnen hier drie stammen onderscheiden: de Friezen, Saksers (of Sassen) en Franken. + +</p> +<p>De <span class="letterspaced">Friezen</span> wonen thans vrij onvermengd hoofdzakelijk nog slechts in Friesland met uitzondering van het Bilt, een bedijking in den mond +der vroegere Middelzee, door Hollandsche kolonisten bevolkt, en verder van Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Ook Schiermonnikoog +en Terschelling wordt nog door Friezen bewoond. Maar eertijds reikte hun gebied van de Dollard tot het Zwin, een voormaligen +zeeboezem in Zeeuwsch-Vlaanderen. Hun gebied vormde een lang uitgerekte, smalle kleistreek, een kustzoom, zonder geografisch +middelpunt: en zoo verklaart men hunne spoedige vermenging en staatkundige versnippering. Friesch leven en Friesche volksaard +heerschte dus in de provincies Groningen en Friesland, in het Westen van Drente, Overijssel en Utrecht, in Holland met uitzondering +<a id="d0e821"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e821">7</a>]</span>van Kennemerland, waar de Kannenefaten woonden, in Zeeland en het Vrije van Brugge. Sporen van Friesche zeden en taal vindt +men nog in ruime mate in Holland, met name bij de landbouwers op de geestgronden. Vgl. <span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span>, Nederland en zijn bewoners (Amsterdam 1892) III, bl. 143 vlg. + +</p> +<p>Het begin van den inval der <span class="letterspaced">Saksers</span> in ons land kan op grond van archaeologische gegevens gesteld worden op korten tijd na het begin onzer jaartelling: tal van +resten van vaatwerk, die een Saksisch karakter vertoonen, zijn gevonden in Twente en Drente, en ook sporadisch verder westwaarts. +Deze stammen nu, die na Caesarʼs tijd ons land van uit het Oosten zijn binnengedrongen, blond en kortschedelig, mogen wellicht +niet als zuivere Teutonen (Germanen) worden beschouwd; maar door de Romeinen werden zij steeds bij de Germanen gerekend. Aan +hun verwantschap met den beslist-Saksischen stam, die omstreeks de IV<sup>e</sup> of V<sup>e</sup> eeuw binnendrong, is wel niet te twijfelen. Maar <span class="smallcaps">Dr. Holwerda</span> noemt ze terecht “proto-Saksers”. Zij vestigden zich in de oostelijke streken van Nederland, begrensd door den IJssel, doch +drongen verder op. + +</p> +<p>Hoe sterk de Saksers—in hun geheel genomen—zich over Nederland verspreid hebben, toont o.a. het Saksische vaatwerk, dat men +in Drente, Friesland, Overijssel, Gelderland en Limburg vindt. Het zuiverst wordt wel het Saksisch gesproken in de Graafschap, +in Salland en Twente. In Twente vindt men ook het sterkst-uitgesproken Saksische karaktertype; en ook daar juist heeft de +weefkunst, een Saksische huisindustrie, zich tot grootindustrie ontwikkeld. Saksische mengbevolking, mengkultuur en mengdialekten +vindt men in Limburg, Gelderland, Holland, Overijssel en elders. + +</p> +<p>Overheerschte aan den IJssel het Saksische element, aan den Rijn had het <span class="letterspaced">Frankische</span> de bovenhand. Raadselachtig is deze stam, in zoover wèl het bestaan van een Frankisch volk vaststaat, dat zich over een groot +deel van West-Europa heeft uitgebreid; maar zijn herkomst ligt in het duister. Omstreeks 300 na Christus vielen zij in het +land der Batavers, het eiland tusschen Maas en Rijn. <a id="d0e847"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e847">8</a>]</span>Deze, de vertegenwoordigers van een ouderen Frankischen stam, immers volgens <span class="smallcaps">Tacitus</span> verwant met de Chatten, waren het eerst met de Romeinen in aanraking gekomen: reden, waarom zij, hoezeer ook ten onrechte, +als de oorspronkelijke bewoners van Nederland werden beschouwd. + +</p> +<p>De Franken woonden in het begin hoofdzakelijk in Salland. In de IV<sup>e</sup> eeuw nestelden zij zich in Toxandrië om naderhand verder door te dringen naar het zuiden. De Frankische grens in België vormt +ook de zuidelijke grens van het Nederlandsche taalgebied. Zij is nauwkeurig vastgesteld door <span class="smallcaps">Prof. G. Kurth</span>, <span lang="fr">La frontière linguistique en Belgique et dans le Nord de la France (Bruxelles 1898)</span>. Ongeveer volgt zij de groote Romeinsche heirbaan van Boulogne over <i lang="la">Castellum Menapiorum</i> (Cassel, in Fransch-Vlaanderen), <i lang="la">Tornacum</i> (Doornik) en <i lang="la">Aduatica Tungrorum</i> (Tongeren) naar Keulen. + +</p> +<p>Nakomelingen van den Frankischen stam vindt men heden ten dage hoofdzakelijk in Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Zuid- en Noord- +Brabant, Belgisch en Nederlandsch Limburg, in het zuidelijk gedeelte van Gelderland, Lijmers, Betuwe, Land van Maas en Waal, +Tielerwaard, Bommelerwaard en het Rijk van Nijmegen, in de Alblasserwaard en de Vijf Heerenlanden (prov. Zuid-Holland) en +in het grootste gedeelte van Utrecht. In Zuid-Limburg wonen de afstammelingen der Ripuarische Franken: de Usipeten, Tenkteren, +Brukteren, Sunucers en Eburonen, die vanaf de IV<sup>e</sup> eeuw hun woonplaatsen aan de boorden van den Rijn (van waar hun naam) verlaten hadden, om zich op beide Maasoevers te vestigen. + +</p> +<p>Van de Noord-Nederlandsche steden zijn volgens <span class="smallcaps">Blink</span> Deventer en Zutfen wel de meest Saksische, ʼs-Hertogenbosch de meest Frankische, Leeuwarden de meest Friesche. + +</p> +<p>Op de Veluwe stooten de drie stammen: Friezen, Saksers en Franken aan elkaar. In het Westen van het land heeft meestal vermenging +van het Friesch met het Frankisch, in het Oosten van het Friesch met het Saksisch, en van het Saksisch met het Frankisch plaats +gehad. +<a id="d0e884"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e884">9</a>]</span></p> +<p>4. Machtige invloed op volkswezen en volkskultuur is uitgeoefend door de <b>Romeinen</b>. Toen deze veroverend ons land binnenrukten, vonden zij daar Germaansche, Kelto-Germaansche en Keltische volksgroepen. Ten +noorden van den Rijn en op de eilanden aan de monding woonden de Bataven en Kannenefaten, noordelijker de Friezen, aan den +Beneden-Rijn de Kelto-Germanen en Kelten. De groote stam der Menapiërs in Noord-Brabant en een gedeelte van Limburg, Antwerpen +en Oost-Vlaanderen was wel overwegend Keltisch, maar toch met Germaansch bloed en Germaansche kultuur vermengd. Hetzelfde +geldt voor de Toxandriërs in Noord-Brabant, de Moriners in West-Vlaanderen, de Nerviërs in Zuid-Brabant, Henegouwen en Vlaanderen, +de Atrebaten om Atrecht, de Aduatikers in Luik en Belgisch Limburg. Daarentegen mag men de Eburonen bij het latere Maastricht +als vrij zuiver Germaansch beschouwen. Zie hierover <span class="smallcaps">P. J. Blok</span>, Geschiedenis van het Nederlandsche Volk (Leiden 1912) I, bl. 14 vlg. + +</p> +<p>Nog dient te worden opgemerkt, dat ten gevolge van den inval der Romeinen het nationale gevoel meer werd opgewekt, zoodat +in de II<sup>e</sup> en III<sup>e</sup> eeuw na Chr. de kleinere stammen zich tot groote volksgroepen aaneensloten. + +</p> +<p>De Romeinsche overheersching heeft tallooze offers gevergd en harden strijd. Vooral in het tegenwoordige België werden geheele +stammen uitgemoord en de bodem gedrenkt met stroomen bloeds. Tevergeefs poogden ook de Friezen en Bataven het Romeinsche juk +af te werpen. Maar toch moet men erkennen, dat in vele opzichten Romeʼs heerschappij onze landen ten zegen gestrekt heeft. +Bij de komst der Romeinen waren onze voorvaderen nog zoo goed als natuurvolken, in schamele kleeding van ruw-bewerkte dierenhuiden +gehuld. Spoedig zou dit anders worden. Overal vertoont de bodem, bij opgravingen, sporen van Romeinsche beschaving, al bepalen +zich de kultuurvoorwerpen tot import: schalen, borden, kommetjes, potjes, urnen, flesschen enz. Het meest vermaard is wel +de zoogen, <i>terra sigillata</i>, rood, met het fabrieksmerk gestempeld vaatwerk. <a id="d0e906"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e906">10</a>]</span>Hiernaast wapenen, munten enz. Vooral de linker Rijnoever werd geromaniseerd. Weldra doorsneden tallooze grachten den bodem; +dijken werden opgeworpen en bruggen geslagen, vaste kasteelen verrezen, heirbanen werden aangelegd. Dit waren hoofdzakelijk +de volgende: + +</p> +<p>1. Van <i>Lugdunum Batavorum</i> over <i>Traiectum</i> en <i>Fectio</i> (Vechten) naar <i>Noviomagus</i>. Uit dit <i>Traiectum</i> met het voorzetsel <i>ût</i> (uit) ontstond <i>Utrecht</i>. <span class="smallcaps">J. W. Muller</span> vergelijkt <i>Ut-bremen</i> en het Westvlaamsche <i>Uutkerke</i>. De naam <i>Ultraiectum</i> voor <i>Ultratraiectum</i> is een verlatijnsching, eerst na de renaissance opgekomen. + +</p> +<p>2. Van <i>Lugdunum Batavorum</i> over <i>Forum Hadriani</i> langs den linker Waaloever naar <i>Noviomagus</i>. Dit <i>Forum Hadriani</i>, het tegenwoordige Voorburg, werd door keizer <span class="smallcaps">Hadrianus</span> gesticht niet ver van den Rijnmond. <i>Voor</i>- heeft hier dus met onze partikel <i>voor</i> niets te maken en kan slechts volksetymologisch er mee verbonden worden. + +</p> +<p>3. Van <i>Noviomagus</i> over <i>Cevelum</i> (Kuik?) en <i>Blaricum</i> (Blerik) naar <i>Pons Mosae</i> (Maastricht), ook wel <i>Traiectum (Mosae</i> of <i>ad Mosam</i>) geheeten. + +</p> +<p>4. Van <i>Noviomagus</i> over <i>Castra Vetera</i> (Fürstenberg, bij Xanten) naar <i>Colonia Agrippina</i> (Keulen). + +</p> +<p>5. De reeds genoemde weg van Boulogne naar Keulen. + +</p> +<p>Uit de vaste kasteelen aan deze heirbanen, van zoo reusachtige beteekenis voor het handelsverkeer, ontwikkelden zich belangrijke +plaatsen. Onnoodig te zeggen, in welke mate ook de ontwikkeling van landbouw, veeteelt en nijverheid hiermee gebaat was, men +denke slechts aan de tegelbakkerij. Ook de zeevaart bleef niet achter. Aken en Spa waren bekende badplaatsen. Overblijfselen +van Romeinsche <i>villaʼs</i> worden telkens weer opgedolven; en een merkwaardige getuige van den invloed der Romeinsche kultuur is wellicht de nader te +bespreken villabouw der boerenwoningen. + +</p> +<p>Sterker dan eenige andere taal heeft het Latijn op onze taal ingewerkt, ik noem slechts de leenwoorden: <i>keizer, kerker, wijn, pauw, venster, zegel, poort, tegel, kelk, brief</i> enz. + +</p> +<p>Na enkele eeuwen ging de Romeinsche beschaving hier te niet. <a id="d0e1014"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1014">11</a>]</span>Maar van blijvenden aard zou wezen het door Romeʼs invloed hier verspreide en gevestigde Christendom. + +</p> +<p>6. Het <b>Christendom</b> bracht inwendige beschaving en vernieuwing, en het heeft den drang der tijden doorstaan. Wellicht dagteekent het Christendom +in onze landen sporadisch reeds van vóor het jaar 400: Christelijke oudheden te Nijmegen, Wijk bij Duurstede en elders gevonden +wettigen eenigermate dit vermoeden. Maar in de V<sup>e</sup> eeuw deed het in alle geval voor goed zijn intrede in deze gewesten. Het vestigde zich eerst in het Zuiden en heeft zich +dan snel noordwaarts uitgebreid. Te Tongeren werd het Evangelie gepredikt door den heiligen <span class="smallcaps">Servatius</span>, die zijn bisschopszetel verplaatste naar Maastricht. Daar zetelde in de VI<sup>e</sup> eeuw de h. bisschop <span class="smallcaps">Monulfus</span>, in de VII<sup>e</sup> eeuw <span class="smallcaps">Amandus</span>, die het geloof predikte aan de Friezen. Terzelfder tijd predikten <span class="smallcaps">Eligius</span> en <span class="smallcaps">Weranfridus</span> onder de Franken en Friezen. Maar ook Vlaanderen werd door den h. <span class="smallcaps">Eligius</span> bezocht, waar reeds door <span class="smallcaps">Victricius</span> van Rouaan met vrucht aan de kerstening der bevolking was gearbeid. De hh. <span class="smallcaps">Lambertus</span> en <span class="smallcaps">Hubertus</span> waren de apostelen van Taxandrië en van de Ardennen. + +</p> +<p>Een kenmerkend feit voor de kerstening van Nederland is de stichting van het bisdom Utrecht door den h. <span class="smallcaps">Willebrordus</span> in de VIII<sup>e</sup> eeuw; onder hem was werkzaam de h. <span class="smallcaps">Bonifacius</span>, aartsbisschop der Friezen. Blijvend vestigde zich het Christendom in deze streken onder de Karolingers. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e1068"> +<h3 class="normal">II. Dorp en dorpsgebied.</h3> +<p>De nederzettingen der bevolking van Nederland in dorpen (gehuchten, vlekken) en steden moeten in verband met de natuurlijke +gesteldheid van den bodem en het karakter van den stam der nederzetting, zooveel mogelijk aan de hand der geschiedenis, worden +verklaard. Deze verklaring is onontbeerlijk voor het goed begrip van vele folkloristische verschijnselen. + +</p> +<p>Ten tijde van Caesar leefden de Germanen nog grootendeels van jacht en visscherij; ook met de veeteelt waren zij eenigermate +<a id="d0e1075"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1075">12</a>]</span>vertrouwd. Zij vormden nog een echt nomadenvolk, dat in groepen van een zeker aantal families of geslachten rondzwierf van +de eene plaats naar de andere. Met privaatbezit waren zij ten eenenmale onbekend. Gemeenschappelijk werd een ongedeeld stuk +grond in bezit genomen, een <i>marke</i>, d.i. grensland, een binnen bepaalde grenzen omsloten gebied, dat in Saksische streken nog voortleeft als “onverdeelde gronden, +aan een markgenootschap behoorende” en verwant is met het Oudsaksische <i>marka</i>, het Oudhoogduitsche <i>marcha</i> en het Latijnsche <i>margo</i> “rand”. Het verouderde Nederlandsche <i>mark, marke</i> leeft voort in <i>markgraaf</i> en <i>markies</i>. Zoodra dit stuk grond was uitgeput, werd het met een ander verwisseld. + +</p> +<p><span class="smallcaps">Tacitus</span> kent echter ook zulke nederzettingen, waarbij elk familiehoofd een bepaalde hoeveelheid land ter ontginning en bebouwing +kreeg. Wij vinden hier een overgangsvorm tot het privaatbezit, waarop wij nader zullen terugkomen. + +</p> +<p>Toen eindelijk het akkerland in privaatbezit was overgegaan, bleef toch weideland, heide, veen en bosschen in het bezit der +gemeenschap: <b>de allmende</b>. Ten slotte werd het recht hierop georganiseerd en alleen toegewezen aan de nakomelingen der oude bewoners, die daarop recht +bezaten. Zoo ontstonden de markvereenigingen of markgenootschappen, die meestal in de oorspronkelijk Saksische gedeelten van +ons land: Drente, Overijssel en Gelderland voorkwamen en eerst door de wet van 10 Mei 1886 grootendeels zijn verdwenen. Deze +wet toch machtigde ieder markgenoot de verdeeling der onverdeelde eigendommen te vorderen. In 1886 bestonden in Noord-Nederland +nog ± 36000 H.A. onverdeelde markegronden. Zie hierover en tevens voor de verdere behandeling van dit onderwerp <span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span>, Nederland en zijne bewoners (Amsterdam 1889–1892) III, blz. 248; Ontwikkeling van den grondeigendom in Nederland, in Vragen +van den Dag IV, bl. 98 vlg.; Studiën over nederzettingen in Nederland, in het Tijdschrift van het Koninkl. Nederl. Aardrijksk. +Genootschap 1902, XVIII, bl. 754 vlg. + +</p> +<p>Natuurlijk bleven de marken op de schrale gronden van het zand- <a id="d0e1112"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1112">13</a>]</span>en grintdiluvium langer bestaan, dan b.v. in de eertijds Frankische provincies. Daar verdwenen zij onder den invloed van het +leenstelsel, wat natuurlijk met de gesteldheid van den bodem samenhangt. In het Gooi, op de Veluwe, en nog elders, met name +in het Oosten van het land is het gemeenschappelijk grondbezit nog blijven voortbestaan. Soms in rudimentairen vorm; zoo b.v. +in den <i>stoppelgang.</i> + +</p> +<p>Wanneer n.l. het land na den oogst in de stoppels lag, keerde het gemeenschappelijk grondgebruik weer. Dan ontstond de <i>stoppelweide</i> of de <i>stoppelgang</i>, het recht om vee op den akker te drijven na afloop van den oogst. Men noemde dit ook <i>overal</i>, vanwaar het spreekwoord: “Na St. Gal loopen de schapen overal”. + +</p> +<p>Dit recht blijkt ook uit vele verboden en bepalingen. In een keure van het Land van Cuijk uit het jaar 1538 leest men: “En +als de half oogst voorbij is, mag men de schapen en beesten laten gaan, als van ouds gewoon is, ongeschut”; en in de landrechten +van Roermond; “Alle erfschap van akkerland, dat onbezaaid ligt, is den kerspelluiden met schapen en varkens te bedrijven gemeen, +tenzij dat het ware besloten, want geenen scheper of zwijn geoorloofd is, besloten kamp te openen en te bedrijven”. + +</p> +<p>Een eigenaardige uitzondering vinden wij in het landrecht van Drente: “Niemand zal op de gemeene esschen mogen weiden op de +stoppelen, zoolang in de groote buurtschappen en in de kleine twee verscheidene lieden nog koren op het land hebben, uitgezonderd +boekweit”. Immers boekweit, al was het reeds door de Kruisvaarders ingevoerd, werd als een nieuw gewas beschouwd. Ook bij +plakaat van Utrecht werd tijdens prins Maurits het drijven van vee en paarden op het stoppelland verboden. + +</p> +<p>In Vlaanderen, Zeeland, Holland en Friesland, dus in landen met betere gronden en levendiger verkeer, kwam het privaatbezit +reeds vóor Karel den Grooten tot stand.— + +</p> +<p>Bij de landelijke nederzetting onzer bevolking dient men twee hoofdgroepen te onderscheiden, n.l. de nederzettingen in dorpen, +en in afzonderlijke hoeven. +<a id="d0e1136"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1136">14</a>]</span></p> +<p>I. <b>Nederzettingen in dorpen</b>. Hierin heerscht bonte verscheidenheid. Een voorname afdeeling vormen de planloos geconcentreerde nederzettingen, die wij +<i>komdorpen</i> noemen en voor welke men in het Duitsch de benaming <i>Haufendorf</i> heeft. Elk huis heeft zijn eigen richting en ligt op zich zelf: het raakt de naburige huizen niet en rijgt zich met hen niet +tot éen reeks aaneen. Het wegennet van een komdorp is dan ook planloos, krom en hoekig. In Duitschland komt dit type oorspronkelijk +in Sleeswijk-Holstein, Oost-Hanover, Brunswijk, Hessen en Thüringen voor, om zich naderhand over het grootst gedeelte van +Middel- en Opper-Duitschland uit te breiden. + +</p> +<p>Tot de oudste Germaansche nederzettingen in Nederland kunnen gerekend worden de komdorpen op de Drentsche hoogvlakte, die +den naam van Hondsrug draagt. Zij vertoonen het tijpe der + +</p> +<p>1. <b>Eschdorpen</b> en liggen op hooge, droge gronden, waar het water aan het bouwen geen beletsel bood en waar men niet zuinig behoefde te zijn +met de ruimte. De Hondsrug was eertijds de natuurlijke brug, die de noordelijke kuststreken met de landstreken van het Bentheimsche +en Overijssel verbond. De Keltische bewoners, die zich daar hadden gevestigd, werden verdrongen door een Germaanschen stam, +die later wel met Franksische en Saksische stammen in aanraking kwam, maar toch zijn eigen aard wist te handhaven. Welke die +eigen aard was, is moeilijk te bepalen; in alle geval stond hij de Saksers nader dan de Franken. Wij denken met name aan de +dorpen Emmen, Borger, Rolde, Gieten, Grolloo, Zwinderen en Weerdinge. + +</p> +<p>Men vestigde zich steeds in de nabijheid van zachtoploopende heuvels, die goeden grond voor bouwland boden, zoodat in den +regel de dorpen gebouwd zijn op den rand der bouwlanden: <i>esschen</i> of <i>engen</i>. De grondverdeeling kan men zich ongeveer volgenderwijs voorstellen: + +</p> +<p>Elk der dorpelingen kreeg op dezen esch door ʼt lot—waaraan niet zelden hoogere beschikking werd toegekend—een strook gronds +ter bewerking, zooals b.v. bij het aardappelen rooien aan <a id="d0e1165"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1165">15</a>]</span>elk der arbeiders een strook wordt toegewezen. Later moest men weer andere stukken in bewerking nemen, en ook daar werkten +de dorpsgenooten in dezelfde volgorde en op gelijken afstand van elkaar. Heide, bosch, veen en weideland werd gemeenschappelijk +benut. + +</p> +<p>Het bouwland werd verdeeld in drie slagen, en wel om de vruchtbaarheid te bevorderen volgens het drieslagstelsel: éen gedeelte +werd bestemd voor wintergraan, het tweede voor zomergraan, het derde bleef braak liggen. Elk dezer drie hoofddeelen werd dan +in gelijke rechthoeken verdeeld, en in elk der slagen kreeg de dorpsgerechtigde een aandeel naar zijn recht. De scheiding +dezer rechthoeken was door voren, met den ploeg getrokken, en door zware grenskeien aangeduid. Van daar de naam <i>voorgenoten</i>, Nederduitsch <i>Vorgenaten</i>. + +</p> +<p>De oudste nederzettingen werden gevestigd aan den rand van een bosch; en hieraan herinnert een groot aantal Nederlandsche +dorpsnamen op—<i>woud,—holt,—loo,—horst,—rode,—rade</i> enz. Elke woning nam dan een open plek in het bosch in, en langzamerhand werd het bosch om en te midden van de woningen der +nederzetting meer en meer uitgeroeid, en vormden de afzonderlijke huisplaatsen een aaneengesloten geheel. + +</p> +<p>Maar op de open plekken tusschen de huizen, de <i>brinken</i><a id="d0e1184src" href="#d0e1184" class="noteref">1</a>, bleef het geboomte in stand, al werd elders het bosch gerooid. Daar vergaderden de bewoners in de schaduw der oude eiken +om naar de wijze der oude Germanen hun belangen te bespreken. Is ook menig oud gebruik verdwenen, nog heden zijn de brinken +een sieraad onzer dorpen en uit dorpen gegroeide steden (b.v. Laren, Blarikum, Bussum, Hilversum), en wijzen op een nauw met +het Saksisch element verwante herkomst. Ook vindt men bij vele boerenwoningen nog begroeide brinken, “een spoor”, zegt Dr. +Blink, “van den oorspronkelijken toestand, toen het geboomte elke woning overschaduwde”. + +</p> +<p>Welke die gemeenschappelijke belangen ter bespreking op den brink <a id="d0e1197"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1197">16</a>]</span>zijn konden, springt in het oog. Allen, die een zelfden slag bebouwden of bebouwd hadden, dienden een gemeenschappelijk overleg +te plegen voor het ploegen en oogsten, voor het gebruik der wegen, die naar het eene stuk liepen over het land van den ander, +en omgekeerd. Het gevolg dezer samenkomsten was het tot stand komen van gemeenschappelijke bepalingen, waaraan ieder zich +had te onderwerpen, van een soort <i>velddwang</i>. + +</p> +<p>Tot het tot stand komen en in stand blijven van gemeenschapszin, gemeenschappelijk overleg, gemeenschappelijke bepalingen +droeg ook in groote mate bij de gemeenschappelijke afkomst. Want doorgaans waren de leden eener zelfde nederzetting door familiebetrekkingen +verbonden, zoodat men inderdaad van een “vermaagschapt” dorp zou kunnen spreken, waarvoor men in het Duitsch de uitdrukkingen +<i>Sippendorf</i> kent. Ten gevolge der isoleering bleef de herinnering aan de gemeenschappelijke herkomst bestaan, ook toen de natuurlijke +betrekkingen steeds losser en losser werden. Oorspronkelijke verwantschapsverhoudingen spreken ook uit plaatsnamen, die b.v. +op—<i>ingen</i> en—<i>ongen</i> uitgaan, want hierdoor wordt meestal de afstamming van een bepaalden persoon uitgedrukt<a id="d0e1213src" href="#d0e1213" class="noteref">2</a>. Breidde het gezin door het huwelijk der kinderen zich uit, dan werd hierdoor de eenheid niet verbroken; het gezin bleef +zoo lang mogelijk op dezelfde hoeve, en de schoonzoon of schoondochter trad eenvoudig als nieuwe werkkracht naast de andere +kinderen bij de familie in. Allen arbeidden voor <i>de</i> familie, de zoons gingen met den boer naar het land, de dochters bezorgden met de boerin de huishouding. Nog heden treft +men in Drente 3 tot 4 generaties aan in één huis. Wie of in zulk een gezinskomplex den boventoon voert? Naar verluidt, wordt +het beslissend woord gesproken door “het oude mensch”, d.i. de oude boerin. + +</p> +<p>Zoo vormden dan de dorpelingen een zekeren clan, met een <i>buurtschap</i> als nauwere kern. Vooral wanneer in bepaalde omstandigheden des levens de hulpzame hand viel te bieden, waagde het <a id="d0e1227"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1227">17</a>]</span>niemand, zich aan enkele clan-bepalingen in den vorm van dienstbetoon te onttrekken: bij geboorte of overlijden, bij verhuizing, +bij het bewerken van vlas, bij het scheren der schapen, bij het oogsten, bij het bouwen eener woning enz. Hier vinden wij +ook de kiem van het soms op zoo eigenaardige wijze zich uitende dorpsindividualisme, hierin b.v. dat, wanneer een boerenzoon +naar de hand dingt van een meisje uit een naburig dorp, hem door de jongelieden van dat dorp allerlei zwarigheden in den weg +gelegd worden. + +</p> +<p>Nog lang riep de <i>boerhoorn</i> de Drentsche dorpsgenooten ter vergadering tot het gemeenschappelijk vaststellen van zaai- en oogsttijd en tot het bespreken +van onderwerpen van algemeen belang. Na het laatste signaal op den boerhoorn waagde geen maaier het meer, de zeis te haren,—wie +zich verzette, werd beboet. Den boer, die den dekstier hield, was dat jaar ook de boerhoorn toevertrouwd. Met trots sneed +hij er zijn naam in; met een gevoel van zelfwaarde blies hij ter waarschuwing of verzameling bij brand, dreigend onweer en +begrafenis. + +</p> +<p>Ook bij onze oostelijke naburen vertoont het volksleven van dezen oorspronkelijken toestand nog menig rudiment. In Anhalt +worden op derden Pinksterdag des namiddags de paarden en koeien schoongemaakt en de geiten gemolken; en zoodra de koeherder +op den boerhoorn blaast, verzamelen zich allen met hun vee vóor het dorp. In plechtigen stoet, de paarden voorop en de ganzen +het laatst, gaat het dan naar de pinkstweide, door den “Dorfknecht” afgezet en ieder weidt zijn vee. Bekranst keert het vee +huiswaarts en de koeherder krijgt van den boer, die dat jaar den bul houdt, het schoonste geschenk, een hals- of zakdoek en +een stuk koek. Veelal wordt elders in Nederduitschland de hoorn vervangen door de klok. + +</p> +<p>2. Een anderen vorm van het komdorp vertegenwoordigen de <b>terpdorpen</b> in Groningen en Friesland, en elders. + +</p> +<p>Terpen zijn kunstmatige kleiheuvels met zacht-oploopende hellingen, slechts enkele meters lang, en dienende als vluchtheuvels. +De hoogste dier terpen vond men te Midlum, Winsum, Dronrijp, Beetgum, <a id="d0e1243"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1243">18</a>]</span>Holwerda, Anjum. Enkele zijn weer geheel of gedeeltelijk afgegraven; “want thans wordt weder vernietigd”, schrijft Dr. Blink, +“wat voor eeuwen met veel moeite tot stand werd gebracht”: <i>Nederland en zijne bewoners</i> II, bl. 306; vgl. III, bl. 259. + +</p> +<p>De naam <i>terpen</i> geldt meest voor Friesland en Groningen. Hier spreekt men ook van <i>wierden</i>, in Zeeland van <i>killen</i> en <i>vliedbergen</i>; de Zeeuwsche hillen zijn over het algemeen kleiner dan de Friesche en Groningsche terpen. + +</p> +<p>Welnu, deze terpen hebben in overoude tijden tot het vestigen van nederzettingen gediend, n.l. op zeekleilanden, reeds bewoond +vóor er bedijking langs de zee had plaats gevonden. Deze nederzettingen zijn de kern onzer terpdorpen: Marsum, Kantens, Warfum, +Bafloo, dan ook Dokkum, Franeker, Leeuwarden enz. De kringvormige ligging wijst op hun herkomst. + +</p> +<p>In de geschiedenis der nederzettingen op terpen kunnen wij vier fazen onderscheiden.<a id="d0e1266src" href="#d0e1266" class="noteref">3</a> + +</p> +<p>In de eerste faze waren de bewoners nog arme visschers, die op de uiterste kust hun bedrijf uitoefenden. In het midden der +eerste eeuw na Christus beschrijft de Romeinsche natuurvorscher Plinius de vluchtheuvels met haar schamele hutten gedurende +dit tijdperk.<a id="d0e1274src" href="#d0e1274" class="noteref">4</a> Hij zelf heeft ze aanschouwd, in het Noorden, bij het volk der groote en kleine Cauchen, oprijzend te midden eener uitgestrekte +vlakte, die tweemaal des daags en des nachts door den oceaan wordt overstroomd. “Het armzalige volkje woont daar op hooge +heuvels of banken, met de hand opgeworpen tot op een hoogte, waar zij beschermd zijn tegen de hoogste vloeden en waarop zij +hutten bouwen, gelijk zeevarenden omringd door de wateren, gelijk schipbreukelingen, die op het droge gered zijn en bij hun +vlucht voor het water jagen op de visschen der zee”. Ook de terpen der tweede faze zijn nog niet hoog. Men vindt daarin lagen +mest, stroo en <a id="d0e1279"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1279">19</a>]</span>afval, afwisselend met kleilagen of daarmee aangevuld. Reeds zijn de bewoners veehouders geworden. De gevonden palen zijn +afkomstig van schuttingen, drinkwaterputten, palen waaraan het vee gebonden werd, misschien van leem- en stroohutten. Vermoedelijk +verbouwden zij ook zomervruchten, maar niet geregeld en slechts in geringe hoeveelheid. + +</p> +<p>Landbouwers in den engeren zin des woords worden zij eerst in de derde faze. In deze heeft een ophooging der terpen plaats +gehad door het aanbrengen van klei, en in deze ophooging wordt veel minder mest gevonden. De landbouwers achtten het noodzakelijk +een afzonderlijke kleilaag ten behoeve hunner behuizingen aan te brengen. + +</p> +<p>Gedurende de vierde faze verrijzen op de terpen dorpen met kerken en kloosters: men denke aan Warfum, Uskwerd, Rottum, Oldeklooster +in de Marne, Oldeklooster bij Appingedam, Mariëngaard te Hallum, O.L. Vrouw ten Dale te Lidlum, Klaarkamp bij Dokkum enz. + +</p> +<p>In den regel werden de terpen in de oudste tijden slechts door éene familie bewoond. Bij al te groote uitbreiding der familie +legde men dan in de nabijheid der oude hoeve een nieuwe aan. Later, onder de schutse der bedijking, waagde men het ook, nieuwe +nederzettingen te vestigen in het vlakke land. Zoo ontstonden huizengroepen van een vijftal of ook meer woningen met een kleine +gemeenschap, waaronder de eigenaar der oudste woning het familiehoofd en als het ware de landheer was<a id="d0e1287src" href="#d0e1287" class="noteref">5</a>. Daar, waar zulke nederzettingen op een kruispunt van land- of waterwegen lagen, waar een kerk, klooster of herberg stond, +ontwikkelde zich de nederzetting tot een dorp. + +</p> +<p>Toch waren op de grootere terpen reeds van meet af aan ook grootere nederzettingen gevestigd, die men terecht als oorspronkelijke +terpdorpen mag beschouwen.— + +</p> +<p>Andere groepen van dorpen zijn niet komvormig, maar reeks- of rijvormig gebouwd; het zijn de +<a id="d0e1302"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1302">20</a>]</span></p> +<p>3. <b>Streekdorpen</b> of <b>rijdorpen</b>, meestal twee rijen huizen langs wegen en kanalen; zijstraten zijn zoo goed als onbekend. Evenals in de komdorpen woont en +leeft men naast elkaar, maar ieder bewerkt zijn grond naar eigen goeddunken. De verre lengtewegen en de talrijke kanalen en +slooten—hoe noodzakelijk ook— verslinden veel terrein. + +</p> +<p>Natuurlijk ligt de reden van dezen bouwtrant in de gesteldheid van den bodem. Verlaat men het Drentsche diluviale hoog-plateau +en nadert men de veenranden, dan stoot men vrij plotseling op streekdorpen. Wie opmerkzaam door de verschillende nederzettingen +heentijgt, ziet de agrarische ontwikkeling van het land als een reuzenfilm voorbijtrekken. In elk dorp wandelen wij als het +ware door de ruïnen van den voortijd, ouder en merkwaardiger dan zoovele befaamde gedenkteekenen uit de Middeleeuwen, en de +staalkaart der bezittingen vertolkt ons de begrippen en bedoelingen der stichters. + +</p> +<p>Wij wijzen vooreerst op de <i>veendorpen</i>. Zij vertoonen alle een eigenaardig karakter en een systeem van grondverdeeling, dat in nauwe betrekking staat tot hun wording. +Het landschap is geenszins rijk aan afwisseling, veeleer eentonig. “Het poetische, schilderachtige landschapsbeeld der oude +zandgronden ontbreekt er geheel, ook al bieden enkele gedeelten door goede bebossching werkelijk natuurschoon aan. Stijf, +afgemeten als het landschap, is het karakter van de bevolking der [veen]kolonie; geen dichterlijke sagen leven er voort in +de volksverbeelding, en alleen de overleveringen van heksen en spoken, droog en dor als zij zijn, tendencieus als zij werken, +zijn hier niet zelden blijvend en inwerkend”: <span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span>, Studiën enz. in het Tijdschrift v. h. Koninkl. Nederl. Aardrijksk. Genootschap 1902, dl. XIX, bl. 66. + +</p> +<p>In sommige nederzettingen, als Ruinerwold, Giethoorn en Koekange, zijn de huizen als één vaste reeks gegroepeerd. Zij ontstonden +als vaste dorpen aanvankelijk midden in het afgeveend land, niet aan een rijweg. Daarentegen zijn b.v. Hoogeveen en Smilde +jonge <a id="d0e1323"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1323">21</a>]</span>nederzettingen in de venen, die zich tot een dubbelrijig lengtedorp hebben geformeerd. Hier is dus het dorp in twee rijen +gebouwd, aan weerszijde van den weg, welke de lange, smalle landerijen aan beide kanten rechthoekig snijdt. Zoo nog Wanneperveen, +Koldeveen en Veendijk. + +</p> +<p>Staphorst en Rouveen zijn verschoven veenkolonies. Hier volgde de nederzetting de afgraving van het veen, om ten slotte stabiel +te worden aan beide zijden van een geschikten verkeersweg. Beide dorpen hebben waarschijnlijk thans hun derde plaats. Terwijl +de andere tweereeksige veenkolonies meestal door een mengelmoes van velerlei herkomst bevolkt worden, wijzen deze beide dorpen +op een gemeenschappelijke, eenvormige afkomst. De bevolking heeft dan ook iets zeer typisch en oorspronkelijks. Zij houdt +weinig voeling met de buurtschap, terwijl aloude zeden en gewoonten veelal in eere bleven. + +</p> +<p>Nog niet zoo heel lang geleden had te Staphorst bijna geen huis een schoorsteen. Gaat de boer een nieuw huis bouwen, dan verzekert +hij zich eerst van de toestemming der buren, die dan weer ouder gewoonte de verplichting hebben, hem bij het transport van +het bouwmateriaal en anderszins behulpzaam te zijn. + +</p> +<p>De greppels tusschen de verschillende akkers worden nooit in orde gebracht of in rechte lijn doorgetrokken, maar kronkelen +zich in allerlei bochten en zigzaglijnen tusschen de akkers van twee buurlieden heen. + +</p> +<p>Elk Staphorster is boer. Een eigenlijke arbeidersbevolking ontbreekt. Wie op zijn land niet genoeg <span id="d0e1333" class="corr" title="Bron: werkt">werk</span> en verdienste vindt, helpt zijn beter gezeten nabuur. + +</p> +<p>Hoogst belangrijk is ook de ontwikkeling van den grondeigendom aldaar; zie hierover <span class="smallcaps">Dr. J. Frost</span>, <span lang="de">Agrarverfassung und Landwirtschaft</span>, bl. 143 vlg. Staphorst dankt zijn oorsprong aan een kleine nederzetting van Friesche monniken in de XIII<sup>e</sup> eeuw. + +</p> +<p>Tot de tweereeksige dorpen behooren ook de nederzettingen der veengravende boeren, die eigenlijk van meet af aan van de boerderij +<a id="d0e1349"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1349">22</a>]</span>hun hoofdbedrijf maakten. Zij liggen aan de veenranden, b.v. de Meeden, Kropswolde, Beerta, en de nederzettingen ten Oosten +der Hunze, als Wolfsbergen, Annerveen, Gieterveen enz. In de kern van het hoogveen verrezen mettertijd de veenkolonies Veendam +en Wildervank; het eerste nam een stedelijk karakter aan, terwijl het tweede meer het cachet van een dubbel streekdorp behouden +heeft. + +</p> +<p>Den vorm van een streekdorp vertoonen nog de veendorpen Helenaveen in Noord-Brabant en Griendtsveen (gemeente Horst) in Limburg. + +</p> +<p>Eenigermate het type der veendorpen vertoonen de Noord-Brabantsche <b>straatdorpen</b>, met name de dorpen in de Langstraat: Raamsdonk, Waspik, Kapelle, Besooien, Waalwijk, Baardwijk, Drunen en Nieuwkuik. Dit +kan niet bevreemden, als men weet, dat in 1396 een turfvaart van Den Bosch naar ʼs Gravenmoer werd gegraven, en dat in het +begin der XVI<sup>e</sup> eeuw de turfhandel van de Langstraat op Holland en Zeeland zeer aanzienlijk was. Toen het vervenen verliep, meent <span class="smallcaps">Blink</span>, zochten de arbeiders naar werk. De kleibodem was niet geschikt voor bouwland; daarentegen gaf het vele goede water uitstekend +gelegenheid tot leerlooierij, waartoe de veeteelt vele huiden, de bosschen op de zandgronden niet zeer verre de schors leverden. +Zoo ontwikkelde zich in de Langstraat de schoenen- en leerindustrie. + +</p> +<p>Meer nog vertoonen het karakter van veenkolonies ʼs Gravenmoer, Vrijhoeve, Kapelle en Sprang. Tot de straatdorpen behooren +ook de dorpen in de Streek tusschen Hoorn en Enkhuizen. + +</p> +<p>4. Veel overeenkomst met de streekdorpen vertoonen de <b>dijkdorpen,</b> nederzettingen gevestigd langs een dijk. Zij zijn veelvuldig op kleigronden en laagveenlanden, waar de bodem meestal door +dijken tegen overstrooming moet beschermd worden. Zij liggen op den oever van groote rivieren, maar ook aan de kleinere waterwegen. +Wij noemen de dorpen in de Haarlemmermeer en de Beemster; in Zuid-Holland: Kinderdijk, Alblasserdam, Ridderkerk, Papendrecht, +Sliedrecht, Giessendam. + +</p> +<p>5. De <b>duindorpen</b> en de dorpen op de geestgronden onderscheiden <a id="d0e1376"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1376">23</a>]</span>zich door hun verstrooide, onregelmatige of centrale groepeering der huizen. + +</p> +<p>6. De <b>groepdorpen</b> zijn overheerschend in Noord-Brabant, Limburg en een gedeelte van Gelderland, maar ook in dat deel van België, waarover zich +ons onderzoek uitstrekt; m.a.w. in geheel ons zuidelijk volksgebied. Zij vertoonen het Frankische type. “Groepdorpen” noemen +wij deze, omdat zij doorgaans hun ontstaan danken aan den drang der bewoners, in grootere of kleinere groepen bij elkaar te +wonen, zonder dat die groep op verwantschap berust. De levendige, sociaal-aangelegde aard, het Frankisch karakter met zijn +Keltischen ondergrond, noopte hen zich te vereenigen in dorpen en dorpjes en gehuchten. Gehuchtsgewijze hebben oorspronkelijk +de talrijke verstrooide nederzettingen plaats gehad, die de Frankische gouwen overdekken. Op den voorgrond staat het begrip +van de vrije deelbaarheid van den bodem, welke zich in die streken reeds vroeg moet hebben ontwikkeld. Op kleine schaal heeft +het in bezit nemen van den bodem plaats gehad. De oudste nederzettingen vormden zich op smalle, groene strooken, vlak aan +het water, soms aan weerszijden van een beek. Nergens is de grond zoo versnipperd: hoekjes, kampjes, akkertjes liggen verstrooid +door elkaar; de verstrooide ligging van het grondbezit was nog willekeuriger en planloozer dan in de akkerdorpen. + +</p> +<p>Alles wijst op partikularisme, op ontginning van partikulieren, die onregelmatig en naar de omstandigheden hun kultuurland +uitbreidden; zie <span class="smallcaps">Blink</span>, Studiën enz., t.a.p., dl. XXI, bl. I vlg.; <span class="smallcaps">Frost</span>, Agrarverfassung und Landwirtschaft, bl. 129 vlg. + +</p> +<p>De bewoners waren buitenmate gehecht aan de plek hunner inwoning, en de landgewoonte wilde, dat de landbezittingen door de +ouders onder de kinderen werden verdeeld. Dit leidde er toe, dat ieder boer moest trachten het kultuurland uit te breiden; +maar dit gebeurde buiten de gemeenschap, het was overgelaten aan elks persoonlijk initiatief. + +</p> +<p>Versnippering van kultuurland en gemis aan aaneengesloten grondbezit <a id="d0e1395"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1395">24</a>]</span>vindt men ook, en wel in hooge mate, in de Graafschap Zutfen, ofschoon daar toch slechts een klein gedeelte der bevolking +in dorpskommen gevestigd is. De woningen staan er meestal over de velden verspreid. Zij vertoonen het type der: + +</p> +<p>II. <b>Afzonderlijke hoeven</b>. Geïsoleerd liggende te midden van de bijbehoorende landerijen dragen zij een Saksisch en Friesch karakter. Men vindt ze +dan ook in het Zuid-Oosten van Groningen, het Westerwolder kwartier, in het Oosten van Overijsel en Gelderland, in Twente +en den Gelderschen Achterhoek, in Friesland, Noorden Zuid-Holland en sporadisch op Frankischen bodem. Zoo treft men ze in +België, Nederland en Duitschland aan benoorden een lijn, die loopt van Bergen langs de Dyle naar Leuven, en vandaar langs +de Demer in de richting van Maastricht. Bij Maaseyk gaat zij volgens <span class="smallcaps">Meitzen</span>, <span lang="de">Siedelung und Agrarwesen I</span>, bl. 517, over de Maas, en loopt dan de Swalm opwaarts over Wegberg, Dahlen, Odenkirchen, Grefrath en Neuss naar den Rijn, +dien zij te Kaiserswerth kruist. Voor België zijn typeerende voorbeelden: Berghem bij Brussel, Meygem bij Gent en Ellicum +bij Maaseyk. In Nederlandsch Limburg begint dus het gebied der afzonderlijke hoeven benoorden Roermond en valt min of meer +samen met dat van het Frankisch-Keltische huis, waarover naderhand meer. Men treft echter weer afzonderlijke hoeven aan in +de zuidlimburgsche zijdalen: Geuldal, Geleendal enz. + +</p> +<p>De meening van <span class="smallcaps">Meitzen</span>, dat deze afzonderlijke hoeven niet van Germaanschen, maar van Keltischen oorsprong zouden zijn, vindt niet voldoende steun +in den woontrant der Gallische, Britsche en Iersche Kelten, terwijl zijne hypothese, die hiermee verband houdt, dat het Keltische +halle-huis als het type van het Nederlandsche woonhuis moet worden beschouwd, beslist onwaar blijkt. Afzonderlijke hoeven +liggen in echt kern-Germaansche streken, die nimmer door Kelten zijn bewoond, als in Noorwegen, noordelijk Zweden en op de +Westkust van Sleeswijk-Holstein. + +</p> +<p>Karakteristiek voor de nederzettingen in afzonderlijke hoeven is <a id="d0e1415"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1415">25</a>]</span>minder de bouwtrant der huizen, dan wel de eigenaardigheid, dat elk huis door de bijbehoorende landerijen omgeven is, en dat +deze bezittingen in <span class="letterspaced">kampen</span> zijn verdeeld, d.i. kwadraatvormig begrensde stukken bouwgrond of weiland, door afzonderlijke heggen of greppels omgeven. +Deze afgeslotenheid der afzonderlijke bezittingen heeft tot gevolg, dat zij geïsoleerd verspreid liggen over de geheele uitgestrektheid +van het dorpsgebied. Het kultuurland ligt versnipperd en verstrooid, omgeven door hagen en singels van hakhout. Iedere boer +woont op een afzonderlijk stuk gronds. Zóo is de gesteldheid van nederzetting en grondverdeeling b.v. te Terborg, Lichtenvoorde, +Varsseveld, Groenloo, Beltrum enz. Waar men hier dorpen of gehuchtvormige huizengroepen vindt, die kerk of markt omzoomen, +zijn deze hoofdzakelijk niet door landbouwers, maar door ambtenaren of neringdoenden bewoond. + +</p> +<p>Wat de verkeerswegen betreft: zij verbinden eigenlijk niet hoeve met hoeve, maar dorp met dorp en stad met stad. De hoeven +bereikt de wandelaar slechts op zijpaden, en de bewoners trachten langs allerlei zijweggetjes en dwarspaadjes, kriskras getrokken +over de kampen heen, kerk en markt te bereiken. Aan de hoofdstraat te wonen wordt heel niet als een voordeel beschouwd. + +</p> +<p>Deze vorm van nederzettingen, die ook in geheel West-Duitschland van Noord tot Zuid wordt aangetroffen, wortelt zeer zeker +ten deele in het stamkarakter, ten deele ook in oorspronkelijke familieverhoudingen: had de landbouwer geen maagschap, stond +hij met zijn familie geïsoleerd, dan zal hij vaak zelfstandige bodemkultuur verkozen hebben boven een zich-aaneensluiten met +niet-verwante personen. Maar de machtigste faktor was toch de gesteldheid van den bodem. Zoo was het b.v. in de vette greidstreken +van belang, het vee in de onmiddellijke nabijheid van het huis te laten weiden. Verder treffen wij de afzonderlijke hoeven +daar aan, waar de betere grondgesteldheid en verscheidenheid van den bodem aan een algemeene bebouwing der landerijen geen +hinderpalen in den weg stelde; terwijl de akkerdorpen bij al hun verruiming en <a id="d0e1424"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1424">26</a>]</span>uitbreiding toch steeds oasen in het dorre heideland gebleven zijn. Anderzijds duldde echter het feit, dat de bodem door watertjes +en rivier doorsneden was, geen inbezitneming van omvangrijke stukken. + +</p> +<p>Bij het erfrecht staat de ondeelbaarheid van hoeve en hoeveland op den voorgrond. Alles lag hier bij elkaar, en wel in voldoende +mate om de familie te onderhouden. Waartoe zou men deelen, terwijl elders nog zooveel gelegenheid tot nederzetting geboden +werd? Daarom werden jongere zoons en dochters, die de hoeve verlieten, met vee, huisraad enz. tevreden gesteld, terwijl de +boer zijn wensch kon vervullen: <span class="letterspaced">de hoeve voor de familie te behouden</span>. Zoo hoort men nog: “de hoeve moet bij het bloed blijven”, en “hoeve gaat boven kind”. + +</p> +<p>Het heden ten dage geldende erfrecht heeft deze in het kern-Saksische gedeelte van ons land ingewortelde rechtsbegrippen slechts +onbelangrijk kunnen wijzigen: in Twente, in den Achterhoek en elders is het erfrecht Oudsaksich gebleven. + +</p> +<p>Elk boerenerf draagt zijn eigen naam en oorspronkelijk zijn eigen huismerk: een eenvoudige, uit enkele lijnen samengestelde +figuur, later een monogram. De naam blijft aan het huis gehecht in weerwil van alle wisseling van bezitters. Het “heem” of +“heim” gaat boven het geslacht. De hoevenamen zijn ouder dan de famielienamen. + +</p> +<p>III. Meerdere dezer dorpen zijn uitgegroeid tot <b>steden</b> van den echt Germaanschen stempel. + +</p> +<p>Verscheidene faktoren hebben tot den Nederlandschen stedenbouw meegewerkt. De Kelten hadden steden als handelscentra; ik noemde +reeds Noviomagus, Batavodurum, Lugdunum Batavorum, Coriovallum. Om deze centra zelf zette zich een belangrijke laag Romeinsche +beschaving, zoo b.v. Nijmegen, een bij uitstek belangrijk strategisch, staatkundig en ook ekonomisch middelpunt, door <span class="smallcaps">Tacitus</span> de stad der Batavieren bij uitnemendheid genoemd: <i>Oppidum Batavorum</i> (Hist. V, 19). Andere steden van Romeinschen oorsprong vermeldde ik <a href="#d0e847">bl. 8</a>. Tot de allervoornaamste behoort zonder twijfel het oude <a id="d0e1451"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1451">27</a>]</span>Trecht, een plaats, door de natuurlijke ligging aangewezen als grensstation. Over het bestuur en burgerrecht dezer steden +zijn wij slecht ingelicht. + +</p> +<p>De steden nu van beslist Germaanschen oorsprong, zooals gezegd uit dorpen gegroeid, zijn te danken aan een geleidelijke ekonomische +ontwikkeling. De aanleiding, de stoot tot die ontwikkeling werd gegeven door het bouwen van een kerk, het stichten van een +klooster, het optrekken van een burcht, welks heer ten slotte de heer werd over de stad. Maar zeer juist zegt <span class="smallcaps">Prof. Brugmans</span> in zijn Oud Nederlandsche Steden in haar ontstaan, groei en ontwikkeling (Leiden 1912), dat deze oorzaken niet steeds afzonderlijk +werkten, maar te zamen en in vereeniging: “Niet alleen omdat er een kasteel, kerk, klooster of marke was ontstaan, vormde +zich daar een tot stad uitgegroeid dorp, maar omdat de plaats, waar dat kasteel, die kerk, dat klooster of die marke gelegen +was, gunstig was voor het ontstaan van een handelscentrum. Dezelfde oorzaken, die eerst het kasteel hebben doen ontstaan, +doen daarna de stad uitgroeien; beide zijn in hun soort, op eigene wijze, ekonomische middelpunten van den omtrek. Veelal +is de stedenformatie de resultante van een parallelogram van krachten. Groningen b.v. is tegelijk een marke en een markt, +een landbouwdorp en een handelscentrum” (bl. 4). + +</p> +<p>De ekonomische emancipatie ging de politieke vooraf. Het staatsgezag heeft hier niet scheppend, maar bevorderend en ten slotte +sanktioneerend gewerkt. Maar de voornaamste aanleidende oorzaak houdt op de stad haar stempel gedrukt. Bisschop <span class="smallcaps">Balderik</span> was de eigenlijke stichter van het Middeleeuwsche Utrecht: en zoo draagt deze stad in haar staatsrechtelijken en maatschappelijken +bouw en ontwikkeling alle eigenaardigheden van een bisschopsstad. Groningen is een gildestad. De Friesche steden Sneek, Bolsward, +Franeker, Dokkum, Leeuwarden blijven het karakter vertoonen van zuivere landsteden. Nijmegen is een keizersstad, Zutfen, met +haar talrijke dochtersteden, een grafelijke hofstad. Brugge, Gent, Yperen, Antwerpen, <a id="d0e1463"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1463">28</a>]</span>Amsterdam, Dordrecht, Vlaardingen en het jongere Rotterdam zijn op-ende-op handelssteden. Tot de min talrijke kategorie der +gestichte steden behoort ʼs Hertogenbosch. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e1465"> +<h3 class="normal">III. De Boerenwoningen.</h3> +<p>Bij de beschouwingen over dorp en dorpsgebied zijn wij eigenlijk slechts aan de oppervlakte van het volksbestaan gebleven. +De aard der verschillende nederzettingen vergunde ons geen diepen blik te slaan in het volksleven: het hart van dat leven, +de intieme haard van dat bestaan is <span class="letterspaced">het huis</span>. + +</p> +<p>Hoe heeft ons volk op Nederlandschen bodem zich zijn heemstede gebouwd, ter berging en ter schutse van zich en zijn gezin, +ter berging van veestapel en moeizaam verworven hooi- en vruchtenoogst? Hoe hebben onze vaderen dit heem geformeerd, ten einde +er hun welbehagen te vinden, zonder in strijd te komen met ekonomische vereischten? + +</p> +<p>“De landman die zijn huis bouwt”, aldus <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span> in zijn bekoorlijk-frissche boekje over De Landsche Woning in Vlaanderen (Amsterdam), “heeft iets van de begaafdheden die +eigen waren aan den middeleeuwschen bouwmeester. In alles gebruikt hij overleg en gezond verstand en hij streeft er naar om +met ʼt minste middelen, het grootst mogelijk uitwerksel te bekomen. Hij bekommert zich niet om pracht of praal—een huis dient +enkel om er in te wonen en alzoo ziet hij er niet naar of denkt er nooit aan dat zijn huis langs de straat moet staan... om +gezien te worden, maar als ʼt zoo gelegen komt, bouwt hij het met den achterkant naar de straat om ʼt met den voorkant naar +ʼt Oosten of ʼt Zuiden te keeren en alzoo licht en warmte op te vangen—twee dingen die hem van groote waarde zijn” (bl. 17, +18). + +</p> +<p>Ik spreek hier alweer over den bouwtrant der boerenwoningen, en niet der stadswoningen. Want in de boerenwoningen spreekt +zich meer het volkskarakter uit, komt het volkseigenaardige meer tot zijn recht, is het oorspronkelijke het best bewaard. +Daarom heeft tot <a id="d0e1482"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1482">29</a>]</span>nog toe de wetenschappelijke volkskunde dan ook zoo goed als uitsluitend oog gehad voor de landsche woning,—al zou het zeker +de moeite loonen na te gaan, hoe deze huistypen in de steden tot burgerwoningen werden vervormd. Vooral het Oudhollandsche +en Oudvlaamsche koopmanshuis met zijn smalle straatfaçade, en evenzeer de visscherswoning, die zich stellig niet tot de eilanden +beperkt, zijn nadere onderzoekingen in deze richting overwaard. Wat betreft de publikatie van Mr. <span class="smallcaps">S. Muller</span> en <span class="smallcaps">Prof. Dr. W. Vogelsang</span>: Het Oud-Hollandsche Huis (Utrecht 1909), deze ontwerpt een beeld van de Nederlandsche beschaving in de XVII<sup>e</sup> en XVIII<sup>e</sup> eeuw aan de hand der Nederlandsche poppenhuizen; zie aldaar over de indeeling en het gebruik van de Oudhollandsche patricische +huizen, bl. 26, 27. Vrijwel uitsluitend op historisch-architektonisch gebied liggen de belangrijke bijdragen over onze Oudgeldersche +gevels van <span class="smallcaps">C. L. van Balen</span>, gepubliceerd onder de rubriek “Oud-Limburg” in Limburgʼs Jaarboek XI, bl. 65, 153; XII, bl. 154; XIV, bl. 43. + +</p> +<p>Dan ook,—de industrie blijkt hier opnieuw de gezworen vijandin van het typische in den volksaard, zelfs in de landsche woning. +Dit kan weer niemand beter betoogen dan <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span>: “Waar de nijverheid ergens een landstreek binnendringt en de bevolking overweldigt, ziet men dien tooi en zorg aan de woningen +gauw vergaan. Waar de landsche lieden hun bestaan vinden in fabrieken of groote werkhuizen, zelfs waar de huisarbeid geoefend +wordt, ziet men die liefhebberij niet om de woning een lachend uitzicht te geven. Gevels worden niet meer gewit en de ramen +niet meer geschilderd, bloemen en boomen heeft men niet meer van doen en wat de huisbaas aan de woning niet wil verstellen, +laat de huurder maar vervallen. Daar heeft heel die streek en het landschap een ander uitzicht—iets als de kleurlooze verlatenheid +van onbewoonde huizen, grauw, vaal als een achterbuurt en ʼt geheel heeft het aanzien van armoede en lustelooze slordigheid” +(De Landsche Woning, bl. 30). + +</p> +<p>Buiten beschouwing blijft hier ook het dorpshuis, niet hoeve tevens, <a id="d0e1506"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1506">30</a>]</span>dat meestal in zijn tegenwoordigen vorm van jongen datum is, afhankelijk van de gemeentelijke verordeningen. Wat de kleine +arbeiderswoning betreft, somtijds volgt zij op kleinere schaal het type van het boerenhuis der streek. Maar de latere arbeiderswoning +vertoont meestal denzelfden droevigen internationalen stijl, dien men ook in de kleine huizen der steden aantreft. Daarentegen +gaat de mijnwerkerswoning in Limburg, dank zij vooral de goede zorgen der maatschappij “Ons Limburg”, een aesthetisch en architektonisch +beslist beteren weg op. + +</p> +<p>De boer is in de wijze, waarop hij zijn woning bouwt, uitermate konservatief. Gelijk zijn vaderen voor eeuwen hun hoeve ingericht +hadden, zoo doet hij het nog heden. Een treffend voorbeeld van dit konservatisme geeft <span class="smallcaps">Prof. Gallée</span>: “In de laatste vijf en twintig jaren hebben groninger boeren aangevangen de heidevelden aan de Dedemsvaart te ontginnen. +Zij hebben hunne huizen en schuren daar naast die van den overijsselschen landbouwer gevestigd. Men zou verwachten, dat zij +hun bedrijf zoo inrichtten als de sinds eeuwen en eeuwen daar gezeten boer; maar neen. Terwijl deze op dezelfde wijze als +zijn stamgenooten aan Regge of IJssel zijn huis en hof heeft ingericht, volgt de groninger boer daar aan de vaart geheel het +friesche type, waaraan hij in zijn groningsche land gewoon was.” Zie het verslag van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap +1907, bl. 12. + +</p> +<p>De verschillende typen van de Germaansche woning—en hiertoe behooren de boerenwoningen van Groot-Nederland—zijn het voorwerp +van nauwgezet en scherpzinning onderzoek geweest bij onze oostelijke naburen. Ik wensch hier slechts te wijzen op <span class="smallcaps">Rudolf Henning</span>, Das Deutsche Haus in seiner historischen Entwicklung, Quellen und Forschungen XLVII; Die Deutschen Haustypen, Quellen und +Forschungen LV, 2; <span class="smallcaps">Otto Lasius</span>, Das Friesische Bauernhaus in seiner Entwicklung während der letzten vier Jahrhunderte, Quellen und Forschungen LV, I; vooral: +<span class="smallcaps">August <a id="d0e1523"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1523">31</a>]</span>Meitzen</span>, <span lang="de">Das Deutsche Haus in seinen volkstümlichen Formen (Berlin 1882)</span> en: <span lang="de">Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen enz. (Berlin 1895)</span>, waar hij den Germaanschen woningbouw in de breede omlijsting van het agrarische recht en de landbouwekonomie behandelt. +Nu is op het werk van Meitzen wel eens scherpe kritiek uitgeoefend, met name door <span class="smallcaps">Karl Rhamm</span> in Globus 1897, bl. 169 vlg., zóo scherp, dat hij zelfs “<span lang="de">in den bezüglichen Ausführungen Meitzens, wenigstens was die Endergebnisse anbelangt, keinen Fortschritt gegen die Henningsche +Ära erblicken kann.</span>” Toch houdt het kloeke werk van Meitzen in deze materie groote waarde en gezag,—al moeten wij Rhamm toegeven, dat b.v. de +theorie van den Keltischen oorsprong van het Saksische huis verre van steekhoudend is (zie <span lang="de">Siedelung und Agrarwesen I</span>, bl. 184, 620; II, bl. 91 vlg.; III, bl. 126 vlg.). + +</p> +<p>De Nederlandsche bouwtrant is hoofdzakelijk onderzocht door wijlen <span class="smallcaps">Prof. J. H. Gallée</span>: Het Boerenhuis in Nederland en zijne bewoners (Utrecht 1908), waaraan ik in de volgende uiteenzettingen dankbaar meerdere +gegevens en beschouwingen ontleen. Van de hand van denzelfden geleerde verscheen een verhandeling in <span lang="fr">Les Pays-Bas (Cercle des Journalistes étrangers)</span>, bl. 501 vlg., getiteld: <span lang="fr">Moeurs et Coutumes</span>; zie ook zijn rede gehouden in het Provinciaal Utrechtsch Genootschap, medegedeeld in het Verslag van 5 Juni 1907. + +</p> +<p>Wij onderscheiden in ons land <span class="letterspaced">vier hoofdtypen</span>: het Saksische, het Friesche, het Frankisch-Keltische en het Frankisch-Romeinsche type. Gallée noemt het Saksische type liever +het halle-huis, omdat het toch ook bij anderen dan Saksen gevonden wordt; en het Frankisch-Keltische huis noemt hij liever +het langgevel-type, of het huis met den breeden, horizontalen voorgevel. Dit is ongetwijfeld juist. Maar ik verkies uit praktisch +oogpunt de benamingen, die in verhouding staan tot de drie hoofdstammen, welke de bevolking van Groot-Nederland uitmaken. + +</p> +<p>I. Het <b>Saksische type</b> vertoont éen groote halle met hoog dak, waaronder mensch en vee zonder eenige afscheiding huizen. Nu <a id="d0e1562"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1562">32</a>]</span>vertegenwoordigt deze huisvorm echter niet alleen het alleroudste Germaansche type, maar is in wezen met het oudste Indogermaansche +type identiek. Dit toch had den vorm van een vierkante hut, uit balken en leem, rijshout en ruwe steenen, met of zonder mortel +verbonden opgetrokken. Wij onderscheiden twee lange en twee smalle zijden met hoog en schuin dak. Driedeelig, met langwerpig +grondvlak, vereenigt het onder deze hellende afdakking woning, schuur en stalling. + +</p> +<p>Wijd en zijd vinden wij dit type verspreid. “<span lang="de">Ueber die Anlage und die Dimensionen des alt-europäischen viereckigen Hauses sind wir durch sorgfältig ausgeführte Untersuchungen +der Ueberreste von Ansiedlungen im Erdboden an vielen Stellen Europas genau unterrichtet</span>,” schrijft <span class="smallcaps">Sigmund Feist</span>, <span lang="de">Kultur, Ausbreitung und Herkunft der Indogermanen (Berlin 1913)</span>. “<span lang="de">Demnach ist der Urtypus dieses germanischen, slavischen und griechischen Hauses ein Viereck, mit deutlich unterschiedener +Giebel und Langseite, der Herd steht ungefähr in der Mitte und eine offene (oder spater geschlossene) Vorhalle von geringer +Tiefe liegt vor dem Hauptgebäude. Dieser Haustypus erstreckt sich von Norwegen durch Norddeutschland, Polen und die Karpathenländer +bis nach Griechenland und Kleinasien</span> (bl. 128, 129). + +</p> +<p>Maar dit type is toch vooral Saksisch. Hoe treffend b.v. de grenzen van het Oudsaksische taaleigen en van “het huis met de +lange deel” elkaar dekken—behoudens enkele goed-verklaarbare afwijkingen—blijkt wel het best uit <span class="smallcaps">Willi Pesslerʼs</span> opstel over de “<span lang="de">Ethno-geographische Wellen des Sachsentums</span>” met bijgaande Is-ethnenkaart in het tijdschrift <span lang="de">Wörter und Sachen</span> I, bl. 49 vlg.<a id="d0e1589src" href="#d0e1589" class="noteref">6</a> + +</p> +<p>In het Saksische boerenhuis in zijn meest oorspronkelijken vorm koncentreert zich alles om de deel. Aan de eene gevelzijde +van het huis woont de boer, de andere omspant een reuzenpoort, die naar de deel leidt; aan weerszijde van het huis zijn de +huisdieren ondergebracht; hierbij valt op te merken, dat de koeien op de mest <a id="d0e1599"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1599">33</a>]</span>met de koppen naar de deel gekeerd staan, waar de voedergoot is. + +</p> +<p>In de oudste huizen ontbreekt hier zoo goed als elke scheidsmuur of schutting. Tegenover de groote schuurdeur, aan het andere +eind van de deel, bevindt zich de haard, waar de boerin den maaltijd bereidt en waaromheen het gezin zich verzamelt. Deze +open, vrij-liggende vuurstede behoort mèt het omsloten-zijn van woning, stalling en schuur in éen enkele ongescheiden ruimte +tot de meest karakteristieke kenteekenen van het Oudsaksische type en getuigt tevens van hooge oudheid. + +</p> +<p>In de groote, ruime halle heeft de boer heel zijn have en goed, heel zijn bezittingen onder de oogen, in zijn onmiddellijke +nabijheid. Zij wordt begrensd door twee rijen van zuilen of stijlen. Boven deel en stalling en woongedeelte verheft zich het +hooge dak, dat als bergplaats dient, en welks nok van voren naar achteren in éene onafgebroken lijn doorloopt. + +</p> +<p>De ontwikkeling is tweeërlei richting gevolgd. Eenerzijds streefde en streeft men er naar, den haard uit het midden naar den +zijkant te verdringen, uit de vrije, aloude woonruimte naar een engere keuken, en hem een soort van hulphaard toe te voegen +ter verwarming van een meer moderne woonruimte, n.l. de kachel. Anderzijds tracht men woning, stalling en schuur te scheiden, +aanvankelijk nog onder éen dak, dan over verschillende gebouwen verdeeld. + +</p> +<p><i>a</i>. In Twente en in het Oosten der Graafschap vindt men nog het “lösse hoes”, de hoeve met éen enkele ruimte voor mensch en +vee. Als ingang tot de deel dient de groote <i>bansdeure</i> en <i>niendeure</i>, die onder het eerste <i>gebint</i> staan, terwijl het dak oversteekt. Deze oversteek heet de <i>oos</i> of de <i>onderschûr</i><a id="d0e1625src" href="#d0e1625" class="noteref">7</a>. + +</p> +<p>Daarnaast vindt men niet zelden rechts en links afhangende dakvakken, waaronder veelal rechts de paardenstal is. De woonruimte +is soms met tegeltjes geplaveid. Aan den wand bij de voordeur is de <i>götte</i> of ʼt waschhok; aan de andere zijde zijn de bedsteden. <a id="d0e1636"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1636">34</a>]</span>In sommige huizen vindt men achter de bedsteden een kleine kamer voor “de deerns”. + +</p> +<p>De stijlen, waarop het dak rust, worden twee aan twee door <i>bakke</i> verbonden, die een <i>gebint</i> vormen; het meerendeel der huizen heeft vier gebinten. Op de stijlen worden de sporen gesteld, die zich boven de dakspar +vereenigen en een eind onder de dakspar door de <i>hanenbalken</i> samengehouden worden. Onderling zijn de balken verbonden door de <i>balkensleete</i>, dunnere boomen, die de deel dekken; hierop wordt het koren of hooi gevlijd. De groote opening, waardoor het hooi wordt opgestoken, +heet het <i>balkenslob</i> (<span class="smallcaps">Gallée</span>, het Boerenhuis, bl. 45, 48). + +</p> +<p>Het Saksische boerenhuis munt uit door zijn ekonomische eenheid en overzichtelijkheid. Bij den <i>haard</i> is de zitplaats der boerin, die van daaruit haar oog laat gaan door de geheele ruimte, om het doen en laten, het komen en +gaan, het rustelooze beweeglijke leven van mensch en vee gade te slaan. Als op een open schouwtooneel speelt het zich vóor +den haard af. De arbeidsgemeenschap van daarbuiten wordt in het inwendige des huizes voortgezet: nergens grijpt het veelzijdige +arbeidsleven zóo vastsluitend ineen, nergens is het samenleven van familie en gezin zóo innig als onder het ruime Oudsaksische +dak, om den gezelligen Oudsaksischen haard. + +</p> +<p>Die haard, het middelpunt van dit oorkonservatieve familieleven, de aan alle zijden vrijliggende <i>heerd</i>, de <i>raakkûle,</i> is eigenlijk en oorspronkelijk niets dan een rond gat in den bodem, omgeven door steentjes. Hierop wordt het vuur van turf +of <i>schadden</i> en hout ontstoken. Aan de eene zijde ligt het brandhout: dit is <i>den stòkhôk</i>. + +</p> +<p>Het vuur vlamt op en walmt op en hult somwijlen de heele ruimte in dikke rookwolken, opkronkelend langs de stijlen en binten, +een uitweg zoekend langs het <i>balkenslop</i>, door de <i>walmgaten</i>, ja door de voegen en naden van het stroodak, alles beroetend en besmeurend. Op den haard wordt het vuur smeulende gehouden +in de asch, en eerst wanneer gloed noodig is, word het tot nieuw leven opgewekt. Zoo wordt naar aloude zede bewaard het <span class="letterspaced">eeuwige</span> haardvuur. +<a id="d0e1688"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1688">35</a>]</span></p> +<p>Vóor den haard, op de deel, worden de feestgelagen gehouden; daar wordt het bruiloftsmaal gevierd; daar wordt lustig gedanst +op het oogstfeest; ... daar, in de gemeenschap van mensch en vee, op het tooneel van het roerige, bonte alledaagsch-leven, +wordt ook het lijk ter schouw gelegd. Maar de gewichtigste en schoonste handeling van het privaatleven, de blijde inkomst +der bruid, het binnenleiden der jonge huisvrouw in haar nieuwe huisgenootschap en het tooneel harer huiselijke bezigheid,—die +plechtigheid wordt bij den haard zelf gevierd. Zij is van groote kultuur-historische beteekenis er in haar bleef voortleven +een der schoonste en zinrijkste handelingen van het Indogermaansche bruiloftsritueel. De bruid—naderhand de meid—wordt om +den haard geleid ten teeken, dat zij daarvan bezit neemt; zij wordt <i>gehaald</i>. Op dit gebruik kom ik in het Derde hoofdstuk (Privaatleven) nader terug. Hierbij spelen ook de haal en de haalketting een +voorname rol, die aan de <i>wendezûle</i>, een zware, rechtopstaande stijl met dwarsbalk, hangt. Aan de haal, die hooger en lager kan gesteld worden, hangt de ketelhaak +met den grooten ketel. + +</p> +<p>Bij de groote, eigenlijke hoeve bevinden zich veelal binnen een omwalde of omheinde ruimte nog een hooischuur, meestal van +hout, met riet gedekt, dan een wagenschuur, een korenschuur (<i>het spîker</i>), kalverstallen, bergplaatsen, varkenskotten, bijenschuur, waschhuis, bakhuis enz. + +</p> +<p>Over een reusachtige uitgestrektheid van de Germaansche laaglanden is dit type verspreid, omvattend de Saksische gouwen benoorden +een lijn, die van af de Maas—naar het heet nabij Venloo—in oostelijke richting loopt en haar weg vervolgt over het Rothaargebergte. +In Nederland—en op Nederland past het boven beschreven type in de eerste plaats—vindt men dezen huisvorm in het Oosten van +Groningen, in Oost-Drente, Overijsel, Gelderland, Utrecht, een groot deel van Zuid-Holland en Limburg. Het zuiverste en meest +archaïeke type vindt men in Twente en den Achterhoek van Gelderland, Drente en Westerwolde; elders <a id="d0e1704"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1704">36</a>]</span>komen verschillende varianten voor, ten deele onder te bespreken. + +</p> +<p>Een eigenaardig type treft men te Staphorst en Rouveen aan (<a href="#d0e1323">bl. 21</a>). <span class="smallcaps">Gallée</span> beschrijft dit type (Het Boerenhuis bl. 39 vlg.), dat ook beoosten de Boorne, in een deel van Friesland gevonden wordt, als +een gemengd-Friesch type, en geeft het den naam van “Zuiderzee-type”. Zeker vallen hier Friesche bestanddeelen waar te nemen. +Maar op beslist Saksisch karakter wijst toch de vrijliggende haard, de lange, ruime deel en de <i>banderdeur</i>. Thans is de woning veelal van de schuur gescheiden door een <i>middelschot</i> met <i>middeldeure</i> of <i>milldeure</i>. + +</p> +<p>Men vindt dezen bouwtrant ook nog in het Gooi, bij Bussum, Hilversum, Laren, Blaricum, Soest, de Vuursche. Volgens <span class="smallcaps">J. Claerhout</span>, Biekorf XXIV, bl. 312 komt de Oudsaksische bouworde mede in de Kempen voor. + +</p> +<p><i>b</i>. Voor Twente vormt de Regge de westgrens van het zuivere, onvermengde type. Westelijk van de Regge heeft men al vroeg een +scheidsmuur tusschen dorschvloer en woning, tusschen den koestal en de bewoners opgericht. Op dezen scheidsmuur rust dan soms +een zeer lage zoldering boven het woonvertrek. Het hooi wordt hier geborgen in afzonderlijke hooischuren of <b>hooibergen</b>. Deze bestaan uit vier of vijf zware palen, de <i>bergroeden</i>, welke door een vierkant of vijfkant dak steken, verplaatsbaar, van hout gemaakt en met riet gedekt. + +</p> +<p>De haard wordt verlegd naar den scheidsmuur of naar de keuken. De ingang tot de keuken is nu eens in een gang, die van de +voordeur tot de deeldeur doorloopt, dan weer door een klein portaal. Aan de eene zijde van de keuken is de opkamer, aan de +andere een slaapplaats voor de volwassen dochters. + +</p> +<p>Dit type komt met belangrijke wijzigingen hier en daar ook in Noord-Brabant voor, b.v. in het land van Heusden en in de Langstraat. + +</p> +<p><i>c</i>. “Ook in het noorden van Limburg, beoosten de Peel en ten noorden van Tegelen, wordt een huistype gevonden, dat hiermede +<a id="d0e1749"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1749">37</a>]</span>overeenkomt ..., nergens echter met een hooiberg, noch met een dorschvloer in dezelfde schuur met de koeien. Schijnbaar is +er volkomen overeenkomst, doch de langdeel ontbreekt en in de plaats daarvan heeft men een koestand met mestvaalt en een gang +voor den koestand langs den zijmuur. De groote schuurdeur in den achtergrond geeft toegang tot de mestvaalt en geeft gelegenheid +om in te rijden met hooiwagens ten einde het hooi boven de koeien te bergen. In een schuur achter het woonhuis is de dorschvloer +en daarboven de bergplaats voor koren, hooi en andere gewassen ...” Aldus <span class="smallcaps">Gallée</span>, Het Boerenhuis, bl. 57, 58. + +</p> +<p>De uitdrukking “in het noorden van Limburg, beoosten de Peel en ten noorden van Tegelen” kan ik niet beamen. Ik ontken niet +het bestaan van enkele hoeven, die dezen vorm vertoonen, benoorden Tegelen b.v. te Well, Bergen, Gennep enz. Maar dit is een +groote zeldzaamheid. Uit autopsie weet ik, dat de gewone huisvorm in de omstreken van Venloo, te Velden, Grubbenvorst, Horst, +Arcen, Well, Wellerlooy, Bergen, Afferden, Heijen enz. de Keltisch-Frankische is, reden, waarom ik hierbij afzonderlijk een +grondplan geef der boerenwoning van Venloo en omstreken. Gallée geeft ook slechts één voorbeeld, n.l. een huis te Gennep (pl. +XIX, 3—5, pl. XXII, 8, 9). + +</p> +<p>Bij <span class="smallcaps">Willi Pessler</span>, <span lang="de">Das altsächsische Bauernhaus in seiner geographischen Verbreitung</span> (Braunschweig 1906), vind ik overeenstemmend met mijne bevindingen bl. 137: “<span lang="de">Jenseits der Maas in der holländischen Provinz Limburg bei Venloo und Roermond finden sich keinerlei Anklänge, sondern nur +langgestreckte Wohnbauten, in denen Stuben, Viehstall, Diele von einem Giebel bis zum anderen aneinander gereiht sind</span>”. Dan stelt hij zich de vraag, bij welk Duitsch dorp beoosten Venloo de huisgrens dan wel eigenlijk begint? Hij komt tot +de slotsom, dat wij “<span lang="de">Gladbach, Hinsbeck und Leuth (alle Kreis Geldern) getrost mit dem Zeichen des ausgestorbenen sächsischen Bauernhauses bezeichnen +können</span>”. Ik geloof, dat wij voor de dorpen benoorden Venloo tot een zelfde <a id="d0e1770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1770">38</a>]</span>konklusie kunnen komen. Wij bevinden ons hier in een Saksisch menggebied, zooals de taalgrenzen uitwijzen; hierop kom ik nader +terug. Maar de Saksische bouwtrant mag men in deze streek grootendeels als <span class="letterspaced">uitgestorven</span> beschouwen. + +</p> +<p><i>d</i>. Een laatste type is het <span class="letterspaced">T-huis</span> of <span class="letterspaced">dwarshuis</span>, in Noord-Brabant <i>krukhuis</i> genoemd. Hier is de schuur, die wat inrichting der stijlen en van het dak, verdeeling der stalruimte en plaatsing van deur +betreft, met het hallehuis groote overeenkomst vertoont, in een zijgevel ondergebracht, waarvan de dakspar met die van het +woonhuis een hoek van 90 graden vormt. Men vindt deze huizen langs Rijn, IJssel en Vecht. In de Betuwe is het de meest voorkomende +vorm; vrij veelvuldig is hij ook in het land van Maas en Waal en in de Langstraat. + +</p> +<p>2. Het <b>Friesche type</b>. + +</p> +<p><i>a</i>. De Friezen beschouwen als het voornaamste gedeelte hunner hoeve de bewaarplaats van het hooi. Daar veeteelt en zuivelbereiding +het hoofdmiddel van hun bestaan uitmaken, is ruime hooiberging op de allereerste plaats noodzakelijk. De hooiberg vormt dus +het middelpunt, waaromheen zich stalling, dorschvloer en melkerij groepeeren. + +</p> +<p>Hij verheft zich in het midden van een vrijwel kwadraatvormig grondplan. Tusschen vier zware kapstijlen wordt het hooi hoog +tot in den nok opgetast, zoodat de lage, vierkante onderbouw door een hoog rieten- of pannendak in den vorm eener pyramide +wordt bekroond. + +</p> +<p>Dit viervakkig dak is het <i>stelpdak</i>, vanwaar de benaming: <span class="letterspaced">stelphoeve</span>. + +</p> +<p>Waar de landbouw wordt uitgeoefend, die ruime berging van veldvruchten en ruime dorschvloeren vereischt, daar neemt de schuur +zeer groote afmetingen aan. Aldus in Groningen en Friesland. Maar overal vindt men hetzelfde grondbeginsel: de stapel, hooi +of veldvruchten, vormt het vierkant, waaromheen alles gelegen is. + +</p> +<p>De stijlen, <i>stenders</i> of <i>zûlen,</i> worden twee aan twee verbonden door balken en onderling door twee dwarsleggers. Elk samenstel <a id="d0e1817"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1817">39</a>]</span>van twee stijlen met een balk wordt een <i>bint</i> genoemd. De ruimte binnen vier van zulke stijlen heet het <i>vierkant</i> of <i>vak</i>, in Friesland en oostelijk <i>de golf</i>, in Noord-Holland <i>de tas</i>. Is éen vierkant niet voldoende, dan worden de vakken vermeerderd en de schuur krijgt een langwerpig uiterlijk (<span class="smallcaps">Gallée</span>, Het Boerenhuis, bl. 17, 18). + +</p> +<p>Men heeft wel eens beweerd, dat het Friesche type zich uit het Saksische heeft ontwikkeld, en wel door de deel met oogstgaven +(hooi, vruchten) te vullen en van wege het grootere brandgevaar huis en schuur scherper te scheiden. Wat hiervan zij, dit +eene staat vast, dat beide typen in vroegere tijden veel dichter bij elkaar stonden. Bij het Friesche type mist de boer het +overzicht over het geheel, maar bij de hoogopgevoerde ekonomische eischen is althans schijnbaar de vorm van het éen-huis gered. + +</p> +<p>Dit type wordt aangetroffen in geheel Oost-Friesland, in Groningerland en Noord-Holland tot even ten zuiden van Amsterdam. +Verder in het zuiden van Zuid-Holland (Alblasserwaard, IJselmonde, Beierland, Voorne, het Dortsche eiland) en in den Zevenbergschenhoek +in Brabant. Enkele, en wel vrij oude vormen van dezen bouwtrant, vindt men in Zeeland. + +</p> +<p>Wat de stalling betreft dient te worden opgemerkt, dat het vee met den kop naar den muur staat—dus omgekeerd als op de Saksische +hoeve—en met de achterzijde naar de stalgang. Elke koe, of elk paar koeien, heeft een door planken of balken gescheiden stand. +Het licht valt door kleine venstertjes, veelal van gordijntjes voorzien. De zindelijkheid is overal bepaald voorbeeldig te +noemen. De meeste boerderijen hebben een reusachtigen melkkelder, thans zoo goed als overbodig, daar de bewerking der melk +meestal in de centrifuges plaats heeft. + +</p> +<p>De dorschvloer heet in Noord-Holland de <i>darsch</i>. Aan de keuken, waar de groote schouw is, geeft men in Friesland den naam van <i>pîzel</i>: eigenlijk was dit de naam van de groote hang of schouw zelf, Latijn <i>pensile.</i> Bij den Frieschen huisvorm in Duitschland beduidt <i>pêsel</i> de woonkamer of feestzaal. +<a id="d0e1857"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1857">40</a>]</span></p> +<p>Voor België vind ik hieromtrent bij <span class="smallcaps">Claerhout</span>, Biekorf XXIV, bl. 313 na de beschrijving van het Friesche type het volgende: “Zulke Friesche hofsteden zijn er in Westvlaanderen +niet te vinden, maar de Westvlaamsche bergschuur, hier en daar nog te zien, namelijk te Leffinghe, te Snaeskerke, te Steenkerke, +te Heyst en te Ramskapelle en wellicht elders, moet ook door Friezen gebouwd zijn, want zij vertoont de gedaante eener Friesche +hofstede; ʼt en is maar de woning van den boer die er in te kort is.” Een grondig onderzoek in deze is m.i. noodzakelijk en +kan tot hoogst belangrijke resultaten leiden. + +</p> +<p><i>b</i>. Terwijl het type der eigenlijke Stelphoeve vrij zuiver in Noord-Holland, met name in de Streek, wordt aangetroffen, vindt +men in Friesland en Groningen meestal het gewijzigde type van “de hoeve met de lange schuur”. Hier is het vierkant tot een +rechthoek verlengd, terwijl woning en schuur niet onder één dak zijn vereenigd. Het woonhuis is daar met de schuur door een +smal dwarshuis verbonden, dat zich uit de verbindingsgang heeft ontwikkeld, of de woning is dwars vóor de schuur gebouwd. + +</p> +<p>Van de eilanden heeft Terschelling het Friesche type. Ameland is daarentegen geheel afwijkend; óok in taal en kleeding komen +de bewoners het meest met die van Holland om Amsterdam overeen. + +</p> +<p>3. Het <b>Frankisch-Keltische of langgevel-type.</b> + +</p> +<p>Hoofdbeginsel is hier, dat de afzonderlijke deelen van het huis <span class="letterspaced">naast</span> elkaar liggen. Bij den voorgevel begint het woonhuis; dan komt de voorstal, de koestal, de deel (veelal <i>den</i> geheeten), de schuur of bergplaats voor hooi en stroo, en de <i>schop</i> of bergplaats voor gereedschap en brandhout: dit alles achter elkaar zich aaneenrijend, en gescheiden door wanden, die loodrecht +op den langgevel staan. + +</p> +<p>Gewoonlijk is de hoofdingang een kleine deur, die even om den hoek in den langgevel is aangebracht. Maar men vindt ze toch +ook in den gevel der smalle zijde. Hierdoor komt men in de keuken of voorhuis, veelal ook kortweg <i>het huis</i> of <i>de heerd</i> genoemd. <a id="d0e1893"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1893">41</a>]</span>Hier is de stookplaats onder de groote schouw, waaraan de draaiboom met den haalketting is. Hieraan grenzen opkamer, kelder, +waschhok (<i>stort</i>) enz. Van het voorhuis komt men in een smalle gang, den zoogenaamden <i>voorstal</i>, in welks muur aan de stalzijde een soort venster is aangebracht, waardoor de koeien gevoederd worden. De zich hier aansluitende +koestal is diepliggend en niet geplaveid. Woning, stal, deel enz. hebben alle afzonderlijke, meest groen geverfde deuren, +naast elkaar in den langgevel gelegen. Het groot aantal deuren in den langgevel is reeds, van verre gezien, een duidelijk +kenteeken. De ligging der verschillende lokaliteiten is in ekonomisch opzicht hoogst onpraktisch en werkt vooral storend bij +groot bedrijf. Ook laat de zindelijkheid vaak te wenschen over. + +</p> +<p>Huizen met dit grondbeginsel en deze rangschikking vindt men bezuiden Maas en Waal door geheel Limburg en Brabant, behalve +in den Zevenbergschen hoek. In het Zuiden van Limburg heeft een ander type de overhand, zooals wij zien zullen. Dan treft +men het sporadisch aan langs de zeekust: te Loosduinen, Wassenaar, Noordwijk, Castricum enz. Noordelijk van de Waal vindt +men het, volgens <span class="smallcaps">Gallée</span>, Het Boerenhuis, bl. 63, hier en daar in de Betuwe, benoorden den Rijn langs den Veluwezoom, verder bij Amerongen, Bunnik, +Utrecht, Harmelen, Woerden. Dan nog verspreid in het Gooi, bij Amersfoort en eindelijk bij Harderwijk, Nunspeet en op de Veluwe, +o.a. bij Kootwijk. Bij de westelijke vertegenwoordigers van dit type is somwijlen een groote of kleine schuur bijgebouwd, +waarin dorschvloer en wagenbergplaats en varkenskotten. + +</p> +<p><i>b</i>. Bij het Zeeuwsche type (Zeeland en het eiland Flakkée) zijn haast overal huis en schuur gescheiden. De woonhuizen hebben +nagenoeg alle den ingang in den vlakken gevel. De schuren zijn van hout en vrij groot. De schuurruimte bestaat uit eenige +<i>winkels</i> of <i>tassen</i> voor de veldvruchten. Daartusschen zijn de dorschvloeren, en vlak hierbij de koe- en paardenstallen. + +</p> +<p>Het dak komt in konstruktie veel met het Brabantsche overeen: ook hier wordt de daknaald door de sporen gedragen. +<a id="d0e1918"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1918">42</a>]</span></p> +<p>Hoogstwaarschijnlijk is deze bouwtrant van Keltischen oorsprong. Het type sluit zich in plan en konstruktie van den opstand +aan bij huisvormen, die men in Frankrijk en ook in Engeland, Schotland en Ierland vindt. In België heeft dit type onbetwistbaar +de bovenhand, men vindt het in Vlaanderen, Antwerpen en Brabant, maar vooral in Belgisch Limburg. + +</p> +<p>Het is dan ook geenszins te verwonderen, dat deze huisvorm in Noord-Nederland juist in die streken wordt aangetroffen, waar +wij de Keltische grondlaag der bevolking hebben aangetoond, met name in Zeeland, Brabant, Limburg, in de Betuwe en op de Veluwe. +Ook de taal vertoont hier Keltischen inslag. + +</p> +<p>4. Het <b>Frankisch-Romeinsche type</b>, of de “Zuidlimburgsche hoeve” begint in Hollandsch Limburg bezuiden Venloo. + +</p> +<p>De rangschikking der gebouwen is als volgt: de hoeve in haar geheel is steeds omgeven door een muur met een ingang en enkele +vensters aan de zijde van den grooten weg. De gebouwen liggen om een rechthoekige, ongedekte mestvaalt. Vlak om deze loopt +de <i>luif</i> (vgl. luifel), d.i. de gang, die zich onder het overhangend dak, de eigenlijke <i>luif</i> bevindt. Rechts van de opvaart of oprit ligt meestal het woonhuis; dan volgen de stallen. De achterzijde dient als schuur, +de linkerzijde als stal en bergplaats. De weg van den ingang naar de schuur loopt voor de oogstkar dwars over de mestvaalt. + +</p> +<p>Het geheel is opgetrokken in steen; veelal is de bovenbouw van houten vakwerk met steenen er tusschen. Somtijds bestaan de +muren uit vakwerk met vlechtwerk van takken en leem aangevuld. De meeste kamers zien op de binnenplaats en zijn zeer eenvoudig; +een enkele pronkkamer heeft ramen aan de straat. + +</p> +<p>Het ruimst treft men dit type aan bij de groote boerenhoeven, de zoogenaamde “pachthoeven”. De kleinere hoeven daarentegen +behelpen zich vaak met de beide dwarsgebouwen en begrenzen de mestvaalt door een <i>schop</i>. + +</p> +<p>Ook in Belgisch Limburg is dit type sterk verspreid; volgens <span class="smallcaps">Claerhout</span>, Biekorf XXIV, bl. 312, wordt het verder aangetroffen <a id="d0e1948"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1948">43</a>]</span>in Oostvlaanderen, Brabant, Henegouwen, Luik en Namen. Voor het Zuiden van Westvlaanderen, b.v. Kortrijk, vind ik hiervan +de bevestiging bij <span class="smallcaps">Johan Winkler</span>, Oud Nederland (ʼs-Gravenhage 1888), bl. 112. + +</p> +<p>Het uitzicht dezer hoeven lijkt <span class="smallcaps">Herm. van der Kloot Meyburg</span>, Onze Oude Boerenhuizen (Rotterdam 1912), veelal onvriendelijk, “de binnenplaats daarentegen is, ondanks haar onzindelijkheid, +zeer aantrekkelijk. De gevels zijn hier zeer afwisselend samengesteld; niet alleen, dat zij van vele raam- en deuropeningen +zijn voorzien, doch ook de aard hunner constructie is zeer gemengd. Vakwerkbouw en massief muurwerk van bak- of groepsteen +werden gelijktijdig toegepast, waardoor het schilderachtig karakter ten zeerste wordt verhoogd. Bovendien strekt het dak, +dat op zware karbeels rust, ver over.... De muren zijn geheel of gedeeltelijk gepleisterd en doorgaans lichtblauw getint; +overigens zijn de kleuren weinig sprekend” (bl. XXII). + +</p> +<p>Deze bouworde is sterk verspreid in Midden- en Zuid-Duitschland en strekt zich uit van den Midden-Rijn tot in Silezië en Zevenburgen. +Of de Romenische villa hier als model gediend heeft? Een treffende overeenkomst is zeer zeker niet te ontkennen: de gebouwen +zijn gerangschikt om de mestvaalt evenals bij de Romeinen om het <i>compluvium</i>. Verder is het merkwaardig, dat juist in Zuid-Limburg verscheidene Romenische <i>villaʼs</i> zijn opgegraven, zoo b.v. in 1870 door <span class="smallcaps">Habets</span> op het plateau “op den Billich” ten Zuiden van Haasdal, gemeente Schimmert, en door <span class="smallcaps">Dr. W. Goossens</span> en <span class="smallcaps">Dr. J. H. Holwerda</span> bij den Heihof en bij het Ravenbosch bij Valkenburg. Van de inrichting dezer laatste hoeve geven genoemde geleerden in de +Oudheidkundige Mededeelingen van het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden II (1908), bl. 34 het volgende zeer duidelijke overzicht: +“Door de smalle vestibule den geplaveiden hoofdingang binnentredende staat men in den noordwesthoek van een hof, die links +en rechts door zijvertrekken begrensd wordt, terwijl het geheel door eene breede achtergalerij <a id="d0e1975"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1975">44</a>]</span>wordt afgesloten; deze laatste staat dan nog in verbinding met een klein bijgebouwtje. In den hof zelf heeft men onmiddellijk +links een afdak en daarop volgend eene afgeschoten ruimte in den noord-oosthoek; vóor dat afdak ligt de mestvaalt en daarachter +bevindt zich nog een afsluitingsmuurtje. Recht achter den ingang ziet men den toren, en daarachter toont nog een smal plaveiseltje +door de achtergalerij de plaats van een achteruitgang van het gebouw” (bl. 34, 35). Zeer onlangs, van 1911–ʼ13, werden door +dezelfde oudheidkundigen opgegraven en onderzocht de overblijfselen der villa Vlengendaal, gemeente Bocholz. + +</p> +<p>Over het grondtype der Romeinsche <i>villae</i> vindt men een uitvoerige beschrijving van de hand van <span class="smallcaps">Dr. J. H. Holwerda</span> in Elzeviers Maandschrift 1907. + +</p> +<p>In weerwil van de vele punten van overeenkomst is het niet onmogelijk, dat andere faktoren op den bouwtrant der Zuidlimburgsche +hoeven hun invloed hebben doen gelden. Zulke faktoren kunnen volgens <span class="smallcaps">Dr. Goossens</span> geweest zijn: de wijze van exploitatie van een groot domein door lijfeigenen, vrijheids- en veiligheidsoverwegingen, en vooral +de konstruktie der Lombardische kloosters. + +</p> +<p>De inrichting van de huizen, de versiering der gevels, de aesthetische waarde der verschillende bouwvormen enz. bespreken +wij in het Vijfde Hoofdstuk, dat gewijd is aan de Volkskunst. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e1992"> +<h3 class="normal">IV. Volkstypen en Kleederdrachten.</h3> +<div class="div3" id="d0e1995"> +<h4>1. Het somatische volkstype.</h4> +<p>Het spreekt wel van zelf, dat men het type der oorspronkelijke bewoners het zuiverst ten platten lande aantreft. De vermenging +met vreemd bloed is het sterkst geweest en is dit nog in de groote steden. Ook zijn historische momenten in deze van grooten +invloed geweest; laat ik slechts wijzen op Spanje,—al is de bewering onjuist, dat de Zeeuwsche bevolking haar donker uiterlijk +aan een <a id="d0e2000"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2000">45</a>]</span>vermenging met Spaansch bloed te danken zou hebben—“<span lang="fr">mariage de la neige et du soleil</span>”—en op de Fransche uitgeweken Protestanten. Somatisch en maatschappelijk nemen ook de Israëlieten, ofschoon sinds lang staatsrechtelijk +en burgerrechtelijk met de overige ingezetenen van de Nederlanden volkomen gelijkgesteld, nog steeds een eenigszins afgezonderde +positie in. + +</p> +<p>Zooals wij hebben aangetoond, behoort de bevolking van Nederland voor het meerendeel tot het Teutonische of Germaansche en +tot het Alpine of Keltische ras. + +</p> +<p>Het Teutonische ras is langhoofdig (dolichocephaal), lichtblond van haar, grijs-blauw van oog en rijzig van gestalte. Het +Alpine ras is korthoofdig of rondschedelig (brachycephaal), donkerblond tot zwart van haar, bruinoogig, en meer middelmatig +van lichaamsbouw: over het algemeen is dit ras sterker gepigmenteerd. Daar nu juist de pigmentatie zich het best van de drie +kenmerken tot een globaal overzicht bij een rassenonderzoek leent, heeft <span class="smallcaps">Prof. Bolk</span> te dezen einde in de verschillende provincies van Nederland gegevens verzameld omtrent het voorkomen der onderscheiden oog- +en haarkleuren. Zijne resultaten heeft hij neergelegd in de Verslagen der Koninkl. Akad. van Wetenschappen te Amsterdam, 5 +Mei 1904, en in <span class="smallcaps">Galléeʼs</span> meermalen aangehaald werk over het Boerenhuis in Nederland, Bijlage III, bl. 12 vlg. Wij ontleenen hieraan het volgende. + +</p> +<p>Het lichte oog is in het Noorden van ons land het talrijkst, en naar het Zuiden toe ziet men dit allengs minder talrijk worden, +om in de beide meest zuidelijke provinciën—Limburg en Zeeland— het minimum te bereiken. Hand in hand daarmede neemt in zuidelijke +richting de bruinoogigheid toe. Ten opzichte van dit verschijnsel kan men het land in drie zònen verdeelen. De vier noordelijkste +provinciën hebben gezamenlijk 79.1 procent lichtoogigen, de vier provinciën, die de middelzône innemen, 69.9, en de drie zuidelijke +provincies gezamenlijk gemiddeld 60.5. Vergelijkt men met deze cijfers de vermindering der blondharigen, dan blijkt het, dat +deze beide verschijnselen vrijwel evenwijdig verloopende <a id="d0e2017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2017">46</a>]</span>reeksen vormen, n.l. de noordelijke zône staat bovenaan met 80 procent blondharigen, dan volgt de middelste met 72.2, dan +de zuidelijke met 64.2. Duidelijkheidshalve zij nog vermeld, dat de noordelijke zône omvat de provincies Groningen, Friesland, +Drente en Overijssel; de middelzône Gelderland, Utrecht en Holland; de zuidelijke Limburg, Brabant en Zeeland. De totale vermindering +aan lichtoogigen bedraagt dus 18.6%, aan blondharigen 15.7%. + +</p> +<p>Ter vergelijking volge hier een staatje, waaruit blijkt, hoe ook in Duitschland het blonde type van het Noorden naar het Zuiden +afneemt. De pigmentatie van haar, oog en huid is hier gezamenlijk genomen. + + +</p> +<div class="table"> +<table width="100%"> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Noord-Duitschland </td> +<td valign="top">43–33% blondinen, </td> +<td valign="top">12–7% brunetten + +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Middel-Duitschland </td> +<td valign="top">32.5–30% blondinen, </td> +<td valign="top">18–13% brunetten + +</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Zuid-Duitschland </td> +<td valign="top">24.5–18.4% blondinen, </td> +<td valign="top">12–7% brunetten</td> +</tr> +</table> +</div><p> + + +</p> +<p>Uit het hooge percentage aan brunetten in de zuidelijke zone van ons land blijkt ook weer, dat de bewoners van Noord-Brabant, +Limburg, zuidoostelijk Gelderland en Zeeland een eenheid vormen, welke geen andere is dan de eenheid van het Alpine ras. Deze +bevolking zet zich ook in België voort tot op het plateau der Ardennen. + +</p> +<p>Nu zou men verwachten, dat met het brunettengehalte ook de brachycephalie in zuidelijke richting zou toenemen; immers het +Teutonische ras is lang-, het Alpine rondhoofdig. Maar de verandering in den <i>index cephalicus</i> (die de verhouding aangeeft van de lengte tot de breedte van het hoofd) blijkt bijna geheel onafhankelijk van de veranderingen +in het brunettenpercentage; terwijl het brunettengehalte in zuidelijke richting toeneemt, neemt de brachycephalie toe in oostelijke +richting. Deze toestand is dus niet primair: de noordelijke, blonde bevolking is rondhoofdig, en de donkere rondhoofdige bevolking +van de zuidelijke gewesten is meer langhoofdig geworden. <span class="smallcaps">Prof. Bolk</span>, De Bevolking van Nederland t.a.p. bl. 182 vlg. verklaart dit zóo, “dat een uit het Oosten afkomstig volkstype, dat blond +en rondhoofdig is, zich gemengd heeft met de oorspronkelijke langhoofdige bevolking onzer Noordelijke provinciën, en de geschiedenis +leert ons, dat deze volksstam de zoogenaamde Saksen <a id="d0e2065"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2065">47</a>]</span>waren.” Wat nu deze Saksen betreft, “een ding kan men wel als vaststaand beschouwen, dat zij anthropologisch niet als zuivere +Teutonen of Germanen zijn te beschouwen. M.i. komt eene verwantschap met de Slavische bevolking van het westelijke en middelste +gedeelte der Noord-Duitsche laagvlakte veel meer in aanmerking” (bl. 185, 186). + +</p> +<p>Dat de tegenwoordige bevolking van Zeeland langhoofdig is geworden, is te danken aan de vermenging van het alpine type met +het Teutonische, nl. met de Friezen. De fusie is echter eerst na 1500 tot stand gekomen. “Deze kruising mag vooral door de +kombinatie van het bruine oog met het lang ovale aangezicht een zeer gelukkige genoemd worden. De Zeeuwsche bevolking geldt +met recht als een der schoonste van Europa”. + +</p> +<p>Laat ik hier ten slotte nog aanstippen, dat volgens <span class="smallcaps">Prof. Bolk</span> het Germaansche type het zuiverst bewaard is gebleven in de dorpen Katwijk en Noordwijk, misschien in ʼt algemeen in de visschersbevolking +van onze Hollandsche Noordzeekust, en het Alpinetype in de omstreken van Venlo. Het wil mij echter voorkomen, dat de frekwentie +van het brunette type in Zuid-Limburg veel grooter is. Wellicht komt hier echter de invloed der Romaniseering in het spel. + +</p> +<p>Ook in België neemt volgens <span class="smallcaps">Léon Vanderkindere</span>, <span lang="fr">Recherches sur lʼEthnologie de la Belgique (Bruxelles 1872)</span>, het brunette type van het Noorden naar het Zuiden aanmerkelijk toe. Het hoogste percentage aan lichtoogigen en blondharigen +heeft de provincie Antwerpen. + +</p> +<p>Wat den lichaamsbouw betreft kan men België in drie zônen verdeelen. De eerste omvat West- en Oostvlaanderen; de tweede Antwerpen, +Limburg, Brabant en Henegouwen; de derde Namen en Luxemburg. Het percentage der personen met rijzige gestalte neemt regelmatig +toe van Noord naar Zuid. + + +</p> +</div> +<div class="div3" id="d0e2084"> +<h4>2. Het psychische volkstype.</h4> +<p>De hoofdkaraktertrek van het Noordnederlandsche volk is wel het flegmatische, het bedaarde. Dit begrip van bedaard “lost zich +op in de termen: bedachtzaam in het overleggen, langzaam in het <a id="d0e2089"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2089">48</a>]</span>handelen, koel in voorspoed, geduldig in tegenspoed, volhardend bij weerstand, niet hartstochtelijk in het ongeluk, niet druk +onder het genot”: <span class="smallcaps">R. Fruin</span> en <span class="smallcaps">S. L. Vissering</span>, Het Karakter van het Nederlandsche volk (zie Algemeene Statistiek van Nederland II, 3), bl. 7, 8. + +</p> +<p>Deze eigenschappen hebben aan het Nederlandsche volk den roep bezorgd van betrouwbaarheid, bezadigdheid en deege degelijkheid. +Maar ontaarden zij tot gebreken en ondeugden, dan slaan zij licht over tot traagheid, stroefheid, stijf- en stijfhoofdigheid, +of ook tot flauwheid en Jan-Salie-geest. + +</p> +<p>De Noord-Nederlander is bedachtzaam, zelden gehaast, meer man van ernst dan van fantasie; tot doortastende maatregelen is +hij niet dan in den uitersten nood bereid. Het kost hem moeite zich over partikularisme en provincialisme heen te zetten. +Ondernemingsgeest is hem niet vreemd—de geschiedenis getuigt het—maar hij gaat niet graag over ijs van éen nacht: van grootsche +plannen is hij huiverig, en volgen is hem liever dan voorgaan. In alles toont hij nuchterheid, zuinigheid en overleg; en dit +bezadigd overleg, deze koele berekening, al voert zij somswijlen tot trekschuit-sympathieën, geeft hem doorgaans taaie vasthoudendheid +en vooral zelfvertrouwen en zelfstandigheid. Vandaar zijn sterk ontwikkelde praktische, persoonlijke vrijheidszin, die zich +liefst zoo min mogelijk om wet of regel bekreunt, en daarom niet zelden in bandeloosheid ontaardt. + +</p> +<p>Eenvoud van zeden, godsdienstzin en huiselijkheid kenmerken over het algemeen de Nederlandsche natie. De zindelijkheid in +het beheer van woning en huisraad heeft wel vooral haar grond in de vochtigheid van het klimaat, dat die zorg noodig maakt; +bodem en luchtgesteldheid nopen tot het leven in besloten kring en kweeken zin voor huiselijkheid. De vele behoeften, door +het leven geschapen, eischen voortdurende inspanning en zijn drijvende prikkels tot gestadige werkzaamheid. + +</p> +<p>De hoofdscheidslijn in karakter en volksaard ligt tusschen <span class="letterspaced">Noord</span> <a id="d0e2108"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2108">49</a>]</span>en <span class="letterspaced">Zuid</span>, en hiermee bedoel ik niet alleen België, maar ook de zuidelijke gedeelten van Nederland. Ook hier openbaart zich krachtig +de eenheid van stam, met haar Keltisch-Frankischen ondergrond of inslag. Bedachtzaamheid en bezadigdheid ruimen hier de plaats +voor luchthartige zorgeloosheid, die vaak tot laksheid en lichtzinnigheid overslaat. In het Zuiden vindt men meer geestdrift +en bezieling, meer durf en ondernemingsgeest, maar ook meer vermetelheid, wispelturigheid en ras getogen zelfvergenoegdheid. +Het leven is er meer expansief, de gastvrijheid ruimer, het verkeer gemoedelijker, de toon inniger, de vreugde luidruchtiger, +niet zelden leidend tot uitgelatenheid en buitensporig genot. Wij zochten de diepliggende oorzaak van dit verschil in het +stamkarakter; daarbij mag men echter ekonomische, historische en religieuze invloeden niet uit het oog verliezen. Handel en +nijverheid geven het volkskarakter een scherpe plooi; het zeemanswezen noopt zoo niet tot doortastendheid, dan toch tot degelijkheid +en energie, terwijl de landbouw—lokaal bedrijf bij uitstek—behoudlievende gezindheid schenkt en gehechtheid aan oude gewoonten, +zeden en overleveringen. De nederzetting in afzonderlijke hoeven kweekt zelfs niet alleen aanhankelijkheid aan eigen bodem, +maar leidt in tegenstelling met het krachtig-uitbottend gemeenschapsgevoel der akkerdorpen, tot verregaand partikularisme. +Op het kweeken van den eigenaardigen zelfstandigheids- en vrijheidszin met name in de Hollandsche, Zeeuwsche en Vlaamsche +gewesten is ook wel van invloed geweest de vroegtijdige ontwikkeling der vrije steden met haar zelfstandig bestuur. De inwerking +der religie blijkt b.v. uit de tegenstelling der min of meer sombere levensopvatting van den streng-Calvinistischen Veluwenaar +met de blijde levenslust van den katholieken Limburger of Brabander. Zoo is ook de bevolking van het streng-protestantsche +Marken ernstig en stug, die van het katholieke Volendam jolig, opgewekt en vroolijk. + +</p> +<p>Maar ook elke stam, hoezeer vermengd, behoudt zijn eigenaardig cachet, stamkarakter, dat spreekt uit het gelaatstype. <a id="d0e2115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2115">50</a>]</span>Weinig sprekend—het is waar—is over het algemeen het Friesche gelaatstype; maar de gedecideerde trek om den ietwat breeden +mond en het terugwijkende van de breede kin verraadt toch vrij sterk die beslistheid, die vastheid en vastberadenheid, welke, +tot stugheid en onbuigzaamheid aangescherpt, spreekwoordelijk werd. + +</p> +<p>De Sakser is meer terughoudend, ook stroever en hoekiger, en hoekigheid van gelaatsvorm is dan ook kenmerkend voor het type. +Daarbij geven de sterk ontwikkelde beenderen en het naar verhouding breede bovenhoofd den indruk van wilskracht en van zelfbeheersching, +die zich ook in soberheid van woorden uit. Sober, terughoudend, berekend, eenigszins wantrouwend en wantrouwen wekkend is +de Tucker bovenal. De somberheid en geslotenheid van het halle-huis heeft zonder twijfel zijn invloed op de bewoners doen +gelden, maar niet minder de huiselijke innigheid, die deze woningsvorm kweekt en openbaart. Want moge het Saksisch karakter +weinig rimpeling vertoonen aan de oppervlakte, het meet groote diepte en bergt een schat van zonnewarmte.—In de plaatselijke +nuances weerspiegelt zich de verscheidenheid van het landschap: guller, goedhartiger, meer open is het karakter van den Graafschapper, +stoerer dat van den Twentenaar, stijf en afgemeten de bevolking der Drentsche veendorpen; daarentegen stoelt de levendige +en beweeglijke aard der kolonisten ten oosten van den Hondsrug op grooter internationaliteit van herkomst. Harmonie tusschen +landschap en bewoners vindt men ook bij de sobere, stemmig, bij voorkeur donker gekleede, kalme Veluwenaars te midden van +hun schrale heidevelden, en dat bij al de rasvermenging, waarvan de Veluwe getuige was. Zie ook de karakterschets van den +Veluwenaar door <span class="smallcaps">Mr. C. A. Nairac</span>, in zijn aantrekkelijk boekje: Een oud hoekje der Veluwe (Barneveld 1878), bl. 88 vlg. + +</p> +<p>Sterk gedifferentieerd is vooral het Frankisch karakter. Wat ik van het Noordnederlandsche karakter in het algemeen gezegd +heb, is voor het meerendeel meer in het bijzonder op het Hollandsch-Frankische <a id="d0e2124"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2124">51</a>]</span>type toepasselijk, en dit laatste heeft zich tengevolge van het staatkundige en godsdienstige overwicht van Holland—zij het +ook maar officiëel—min of meer op de geheele natie afgedrukt. In Zeeland teelde de kruising van het blondine met het brunette +type innigheid van temperament tot dolle hartstochtelijkheid toe, maar bezonken tot duurzaamheid van affektie. Spreekwoordelijk +is ook Zeeuwsche rondheid, en niet ten onrechte. Konservatisme gaat gepaard met frisschen ondernemingsgeest, terwijl het stille +element durf en ondernemingsgeest schonk. De Zeeuwen vormen als het ware de schakel tusschen Westvlamingen en Hollanders, +en bij het zien van deze en dergelijke karakterketens, wier schakels door een som van overeenkomsten worden verbonden, denkt +men onwillekeurig aan <span class="smallcaps">Joh. Schmidtʼs</span> golf-theorie. + +</p> +<p>Zoo vormen ook weer de Noord- en Zuidbrabantsche Franken den middelterm tusschen de Frankische kustbewoners en de Limburgsche, +Ripuarische Franken. Gemoedelijkheid voert bij hen den boventoon, de volksaard is losser, levendiger, in het Zuiden mogen +wij zeggen rumoeriger. Met het Brabantsche type worden de Franken meer gemoedsmenschen, breekt het sanguïnisch temperament +door. In afzonderlijke hoeven voelen zij zich dan ook niet thuis; steeds scholen zij in dorpen en dorpjes samen op hun uiterst +versnipperd grondgebied. De familiezin is sterk ontwikkeld, groot de eerbied voor het gezag, de godsdienst omsluit hen als +een hechte band. Zelden verlaten zij hun dorp, want, vertelde eens een boer uit Wijk, zij beschouwen het als een groot verlies, +ook maar éen dag den klokketoon van hun kerktoren te moeten missen. + +</p> +<p>Ik kom eindelijk tot Oost-Brabant, Belgisch en Hollandsch Limburg, de Lijmers, de Overbetuwe. De Oostbrabanders typeert <span class="smallcaps">Dr. Van Ginneken</span> in zijn Handboek der Nederlandsche taal (Nijmegen 1913) I, bl. 170 met den geur hunner boekweitvelden: in de verdrukking +ietwat dof geworden zielsparfum.—Maar met dat zielsparfum gaat heel wat welgedaanheid en een voortreffelijke lichaamskultuur +gepaard. Aan vroolijkheid geen gebrek, evenmin als in het Land van Maas-en-Waal <a id="d0e2136"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2136">52</a>]</span>en in de Overbetuwe. Zijn kulminatiepunt bereikt dit zuidoostelijk karakter bij de Limburgers, van wie genoemde taal-psycholoog +t.a.p. deze fraaie schets geeft: “De Limburgers zoowel Zuid als Noord, West als Oost, zijn de Italianen van ons land. Juist +als hun oude stamgenooten bij Keulen aan den Rijn, zijn zij lichthartiger en vroolijker, veel beweeglijker, veel veranderlijker, +maar ook veel rijker van geest dan de Hollanders niet alleen, maar dan de Noord-Brabanders, Vlamingen en Antwerpenaars bovendien. +Zij hebben veel meer met de Luiker Walen gemeen, die even wisselend en vol zijn als zij, met evenveel lust in feesten en optochten, +gaarne opgewonden praten bij een glas zwaar rinsch bier: Lambiek of Maastrichtsch. Daarbij hoort en komt een levendige, dolle +verbeelding, zich uitsprekend in allerlei vertellingen en sagen, en soms ook wel eens in tamelijk avontuurlijke daden. Veel +aanleg voor zang en muziek. Velen kunnen het den Rijnlander Rückert nazeggen: + + +</p> +<div class="poem" lang="de"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Ein denkendes Gefühl, ein innerlicher Sang +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ist alles was ich bin, was mir zu sein gelang.”</span></p> +</div> +</div> +<p>Toch zijn ze verre van oppervlakkig en gewoonlijk veel scherpzinniger en geestiger dan hun Noordelijke taalbroeders, die ze, +fijne menschenkenners als ze zijn, o zoo graag beetnemen, en bij wie ze dan wel eens niet zonder reden den indruk van sluwe +geslepenheid wekken, die ze zelf liever als voorzichtige wijsheid betitelen. Veel geleerden van grooten naam zijn in Limburg +geboren en getogen. In Limburgsche kloosters bloeien mystieke rozen. Ietwat neiging tot chauvinisne en opvliegende woede ontsieren +dezen schoonen aanleg. + +</p> +<p>Kortom tegenover de perseveratie of secundaire functie der Hollanders, wordt het temperament der Limburgers heel en al gedomineerd +door de primaire functie: d.w.z. den oogenblikkelijken indruk. Bovendien zijn zij óók emotioneel, hoewel ietwat minder dan +de Vlamingen, die mede door hun vlugger bewegelijker activiteit, evenals zij, scherp bij de kalme Hollanders afsteken”. + + +<a id="d0e2147"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2147">53</a>]</span></p> +</div> +<div class="div3" id="d0e2148"> +<h4>3. Kleederdracht en versierselen.</h4> +<p>Op de Tentoonstelling van Nationale Kleerderdrachten in 1878 te Amsterdam gehouden vond men een merkwaardige verzameling van +hetgeen aan eigenaardige karateristieke kleedij in Nederland nog voorhanden is. In het Rijksmuseum te Amsterdam zijn de voornaamste +stukken dezer verzameling ondergebracht. Voor de studie van dit onderwerp verwijzen wij vooral naar <span class="smallcaps">Prof. J. H. Gallée</span>, Het Boerenhuis, bl. 76 vlg (met Atlas); <span class="smallcaps">Johan Winkler</span>, Oud Nederland (ʼs Gravenhage 1888), bl. 105 vlg., 263 vlg.; <span class="smallcaps">Dr. J. C. De Kan</span>, Zeeuwsche Kleederdrachten. Herinnering aan het bezoek van Hare Majesteit de Koningin en Hare Majesteit de Koningin-Regentes +aan het eiland Walcheren (Middelburg 1894); en <span class="smallcaps">Albert Dubois</span>, <span lang="fr">Types et Costumes (Bruxelles 1887)</span>. Over het algemeen geldt de opmerking, dat de oude, nationale kleederdrachten hoe langer hoe meer verdwijnen. + +</p> +<p><i>a</i>. In Friesland ziet men de korte jas en de korte broek alleen nog bij volksfeesten. De vrouw uit het volk draagt over hemd +en borstrok <i>het onderst</i>, in Noord-Holland, om de Zuiderzee en in Drente <i>de kroplap</i> genoemd: een vierkante lap, met een gat om het hoofd door te steken, terwijl op de borst een opening is aan den hals, die +met knoop en lus gesloten wordt. Eigenaardig is de hoofdbedekking. Over de haren draagt de vrouw een wit mutsje, dan de zwartsatijnen +muts, en hierover het oorijzer. Over het oorijzer ging de groote floddermuts. De lange floddermuts vindt men nog op de Zuidhollandsche +eilanden; in Friesland, Groningen en Noord-Holland is zij korter en korter geworden. Bewesten Utrecht vindt men de Noordhollandsche +muts met opgeslagen punten. + +</p> +<p>Het Friesche <b>oorijzer</b> was oorspronkelijk een ring, zooals nog de Zeeuwsche benaming “beugel” of “hoepel” getuigt. Inderdaad leeft in de Friesche +oorijzers nog voort de Oudgermaansche hoofdband of diadeem; dit is bepaaldelijk betoogd door den Frieschen oudheidkundige +J. H. <span class="smallcaps">Halbertsma</span> in zijn opstel over Den Ring <a id="d0e2186"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2186">54</a>]</span>van Epe, Overijsselsche Almanak 1849. De oudste vorm der oorijzers was dan ook de volle ongebroken ringvorm. Deze vorm was +wellicht in 1600 nog niet geheel buiten gebruik gekomen; althans op een afbeelding van Waterlandsch landvolk uit het jaar +1611 draagt een boerenmeisje nog zulk een hoofdring onbedekt over haar en voorhoofd; zie L. <span class="smallcaps">Splitgerber</span>, Boerenkleeding omstreeks 1600, in De Oude Tijd 1874. Volgens <span class="smallcaps">Winkler</span> is deze hoofdring tusschen 1000 en 1500 doorgesneden, opengebogen, waardoor hij werd tot een veerenden, steeds passenden +hoofdbeugel. + +</p> +<p>Een hoofdring, gevonden bij een grooten <i>cairn</i> in de gemeente Lumphanan (Aberdeenshire) loopt, zooals <span class="smallcaps">Halbertsma</span> in een tweede opstel: Ringmutsen en Oorijzers t.a.p. 1853, bl. 283 vlg. meedeelt, in twee geplatte vlakken uit, bestemd om +op het voorhoofd te rusten. Deze uiteinden konden kruisend in elkander haken en versierden aldus het voorhoofd. Maar toen +de mutsen zoo diep daalden, dat zij het boven-voorhoofd niet meer vrij lieten, moesten deze vlakken of knoppen ruimte maken. +Men deed dit op tweeërlei wijze. Of wel men liet den hoofdring zijn volle lengte houden, maar hing de uiteinden bij de ooren +schuins naar beneden om: van hier de naam “oorijzer”. Deze wijze was wel de oorspronkelijke; zij karakteriseert het oorijzer +van Groningen en Friesland, en ook in Holland waren blijkens de afbeeldingen in de XVII<sup>e</sup> eeuw nog de smalle oorijzers met omgebogen punt in gebruik. Thans worden ze nog gedragen door de weezen in het Burger-Weeshuis +van Amsterdam en in het Weeshuis van Delft. Maar men kon ook—en dit was de latere Hollandsche behandeling—den hoofdband, tevens +verbreed, in een rechte strook laten doorloopen, maar den geheelen beugel zooveel inkorten, dat de knoppen niet verder dan +de hoeken der oogholten reikten, waardoor het voorhoofd vrij en onbedekt bleef. In Noord-Holland worden de eenmaal omgebogen +gedeelten, vierkant en plat, aan het breede oorijzer geklonken. Deze vierkante stukken heeten in Holland <i>boeken</i> of <i>pooten</i>, in haakvorm <i>token</i>. Men gaf ze allerlei vormen, allerlei versierselen, als dierenkoppen, <a id="d0e2214"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2214">55</a>]</span>bloemvazen enz. In Groningen en Drente spreekt men van <i>stiften</i>, in Friesland van <i>knoppen</i>, in Zeeland van <i>stikken</i>. Daar, waar men de uiteinden omboog, liet niet zelden de weelde zich gelden, de haken al grooter en grooter te nemen en al +meer en meer in te krullen: vandaar de kegelvormige spiralen, die men aantreft in Zeeland, op de Zuidhollandsche eilanden +en in de streken om de Zuiderzee. + +</p> +<p>De naam van het oorijzer schijnt vast verbonden aan den naam van het metaal, waaruit de oudste ringen vervaardigd werden: +het ijzer. Men hoort ook “hoofdijzer”, of kortweg “ijzer”. Maar in werkelijkheid worden ijzeren oorijzers nergens meer gedragen. +Thans zijn ze van koper, verguld koper, zilver of goud. + +</p> +<p>Het verspreidingsgebied van het oorijzer is vrij groot. Behalve bij de eigenlijke Friesche bevolking vindt men het in Zeeland, +om de Zuiderzee, en ook in Drente, waarschijnlijk van wege de Friesche dracht der marktcentra Groningen en Meppel. In België +wordt het aangetroffen daar, waar men Frieschen inslag vindt, nl. in noordelijk Oost-Vlaanderen (in het Land van Waas en het +Meetjesland), en in het grootste deel van West-Vlaanderen. + +</p> +<p>Bij het oorijzer hoort de <span class="letterspaced">naald</span>, oorspronkelijk even veelvuldig als de haarring; thans wordt ze steeds zeldzamer. Om de Zuiderzee is ze onbekend. Zij wordt +ingestoken en heeft de gedaante van een halven ring, die om het halve hoofd sluit, hooger dan het oorijzer: smal aan het achtereinde, +dat onder de muts en onder de bladen van het oorijzer gestoken wordt, breed en plat aan het vooreinde, dat op het vooreinde +uitkomt. Zij is van goud en vaak met edelsteenen bezet. De naald mag in Noord-Holland en Friesland slechts door gehuwden worden +gedragen. De boerin draagt ze slechts in vol ornaat. Andere, kleinere naalden worden terzijde van het voorhoofd gedragen. + +</p> +<p>Eigenaardig is vooral de Friesche dracht op het eiland Marken. Tot het zesde levensjaar is er geen verschil in de kleeding +van jongens en meisjes: zij dragen beiden de bonte kleeding der vrouw. <a id="d0e2236"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2236">56</a>]</span>Marken heeft een voorliefde voor bonte, sterk sprekende kleuren, evenals het oude Hindeloopen. Een jongen is slechts kenbaar +aan de cirkelvormige vlak achter op het mutsje. Het meisje houdt dezelfde kleeding. Maar is zij grooter geworden en zijn haar +eigen haren niet lang genoeg, dan hangt zij zich twee lange blonde krullen over de ooren. Voorliefde voor het bonte vindt +men ook in de zuiver Friesche bevolking van Spakenburg en Bunschoten (Vgl. <span class="smallcaps">Gallée</span>, het Boerenhuis bl. 82). + +</p> +<p><i>b</i>. In Zeeland is de vroegere kuitbroek nagenoeg verdwenen: voorheen droeg men ook zilveren gespen op de knie en op de schoenen. +Aan het bovenlijf draagt de Zeeuw een gekleurden borstrok met twee rijen zilveren knoopen, aan den hals gesloten door twee +gouden knoopen. Ook bleven bewaard twee of vier zilveren broekplaten, die men <i>broekstrikken</i> noemt. Het hoofd wordt gedekt met een hoogen, eenigszins spits toeloopenden vilten hoed met kleinen omgeslagen rand. Onmisbaar +is het mes met zilveren heft in de lederen scheede en de sierlijk gemonteerde houten pijpekast, die uit den broekzak steekt. + +</p> +<p>De <b>Zeeuwsche knoop</b> en gordel- of broekplaat gaan terug tot den primitieven doorn, dien de oude Germanen voor spang bezigden. Toen deze doorn +vervangen werd door een metalen spang, ging men deze spoedig versieren, zooals de spangen, in de Friesche terpen gevonden, +getuigen; zie <span class="smallcaps">Mr. P. Boeles</span> in de Vrije Fries XX, bl. 431 vlg. De groote vorm dient om mantel of gordel vast te houden, de kleinere om lichte kleedingstukken +te verbinden of op te sieren: de knoop. De knoopen vindt men in Zeeland en elders in het Friesche stamgebied; de gordelplaten +slechts in Zeeland, om de Zuiderzee, op Urk en Marken en in Volendam. Deze versierselen vertoonen een spiraalbasis met ringen +en knoppen van gevlochten draad. Een ander soort knoopen en platen hebben den vorm van halfronde bollen van plaatgoud, van +boven belegd met knopjes in geometrische vormen of bol uitgeslagen. De aldus bewerkte knoopen worden aangetroffen in Zeeland, +Zuid-Holland en om de Zuiderzee; <a id="d0e2256"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2256">57</a>]</span>de broekplaten in Zeeland, Staphorst en Rouveen en op Urk. + +</p> +<p>De vrouwenkleeding is specifiek Friesch; het “onderst” heet in Zeeland <i>de beuk</i>: hierover draagt men een gekleurden omslagdoek met zijden rand. De haarbedekking bestaat uit ondermuts, oorijzer en bovenmuts. +Het smalle oorijzer wordt hier <i>de beugel</i> of <i>hoepel</i> genoemd. De gebogen gouden uiteinden noemt men de <i>krullen</i> en zij hebben dan ook den vorm van een krul, van een spiraal of kurkentrekker; aan deze krullen hangen de gouden plaatjes, +die men <i>strikken</i> noemt, ronde, gouden plaatjes, plat, niet bol. Ook de naald ontbreekt niet. + +</p> +<p>De ondermuts, hagelwit en van gebloemd katoen, met kantjes er aan, sluit netjes om de slapen, maar komt van voren een goed +stuk uit de bovenmuts uit. Deze heet gewoonlijk <i>de langet muts</i>, ook in Zuid-Holland en in Groningen. Op Walcheren haalt men ze van achter met een lintje bij, reden waarom ze <i>trekmuts</i> heet. Daarover draagt men aldaar een geelstrooien <i>kaphoed</i>, aan de achterzijde met een smaakvolle waaiervormige garneering van gekleurd zijden lint, en aan de voorzijde met loshangende +linten van dezelfde stof. Zuid-Beveland onderscheidt zich door zijn zwierige bovenmuts. Zij is van terzijde, rond, breed-uitstaande, +met een steunsel van karkas, bij het achterhoofd vierkant. De muts is bij de roomsch-katholieke vrouwen veel grooter en het +onderste gedeelte van naar achteren afhangende kant; bij de protestanten loopt de muts in een boog door naar voren. In westelijk +Zeeuwsch-Vlaanderen (Cadzant, Aardenburg enz.) draagt men een karkasmuts met breeden, gelaat en kin omplooienden rand; zij +is van kant of tule, en het achterstuk, het rabatje, heet kortweg <i>de kant</i>. Van beugel, strikken of krullen hier geen spoor. + +</p> +<p>Zeer eigenaardig zijn in het land van Axel de hooge pofmouwen, eigenlijk ontstaan door het eigenaardig plooien van den doek. +Hulst onderscheidt zich door den Vlaamschen klepmantel en de muts, die althans wat de slippen betreft, veel op de Brabantsche +lijkt. Deze overeenkomst is weer opmerkelijk, maar kan goed op <a id="d0e2291"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2291">58</a>]</span>ontleening berusten. De min of meer kostbare kant, met <i>het pasje</i> er aan, daalt langs de schouders naar beneden; maar van achteren komen die slippen eenvoudig tot den hals bij elkander en +niet met een lange strook langs den rug, zooals bij het Thoolsche model. Vgl. <span class="smallcaps">Dr. J. C. De Man</span>, Zeeuwsche kleederdrachten, bl. 11, 21, 36, 50, 57 enz. + +</p> +<p>In België vindt men het oorijzer vooral noord- en oostwaarts van Brugge en langs de Noordnederlandsche grenzen, in het stadje +Damme en in de dorpen Lapscheure, Oostkamp, Moerkerke, Dudzele, Heyst enz. Verder, zooals gezegd, in noordelijk Oost-Vlaanderen, +in het Land van Waas en in het Meetjesland. In de eerste helft van verleden eeuw werd het nog gedragen door geheel het noordelijk +en middendeel van Vlaanderen, tot Kortrijk en Poperinghe toe. + +</p> +<p><i>c</i>. Bepaalde eigenaardigheden vinden wij in het Zuiderzeegebied met zijn gemengde bevolking. Vooral in de omstreken van Kampen, +Elburg, Harderwijk enz. vindt men de krullen en spiralen aan het oorijzer, die wij leerden kennen in Zeeland en op de Zuidhollandsche +eilanden. In dit gebied kent men verder, alweer evenals in Zeeland, de groote gordel- en broekplaten, en eindelijk den eigenaardiggevormden +Zeeuwschen knoop, waarvan bl. 56, 57 sprake was. Het oorijzer is hier nauwelijks twee of drie vingers breed; de vorm van Staphorst +en Rouveen kan als model gelden. + +</p> +<p>In het Gooi en op de Veluwe tusschen Nijkerk en Nunspeet, daar waar de Keltisch-Frankische inslag wellicht het aanzienlijkst +is, hebben de sloten der halskettingen een vierkanten vorm, en wel vooral bij de bevolking met donkere pigmentatie en met +het Keltisch-Frankische huis. Meestal zijn dan negen knoppen in het vierkant aangebracht, omgeven door bladwerk, dat verbonden +is door spiraalwerk. Een vierkanten vorm, maar met late motieven, vindt men ook van Twente tot in het Westland. Meestal zijn +de sloten echter rond. + +</p> +<p>Overigens komt de kleederdracht van dit gebied vrijwel overeen met die der andere bewoners om het bekken der Zuiderzee, die +<a id="d0e2309"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2309">59</a>]</span>nog de oude dracht hebben bewaard. Tot het vierde jaar hebben de jongens en meisjes de dracht der vrouw, de jongens onderscheiden +door een zilveren knoop onder de mouw, de meisjes door een rood koorden afzetsel aan de muts. + +</p> +<p><i>d</i>. Wij maakten reeds de opmerking, dat Drente de Friesche kleederdracht heeft aangenomen. Daarentegen heerscht in Overijssel +en Gelderland de Saksische dracht. Ook hier is de korte broek verdwenen. Maar typisch is de <i>pijjekker</i> of lange jas, die over het vest met dubbele rij knoopen gedragen wordt en tot ver over de grenzen te vinden is. De hoofdbedekking +is de pet, eertijds was het de hooge hoed, die thans nog alleen voor staatsie dient. + +</p> +<p>Het meisje draagt in de eerste jaren <i>de bonnet</i>, een zwarte, zijden muts. Daarna bestaat de hoofdtooi uit een ondermuts, wit of zwart, waarover de bovenmuts gaat. De witte +bovenmuts of <i>knipmuts</i> heeft van voren een geplooide, door karkas strak en uitstaande strook. Vroeger was die “streppel” heel breed, zegt <span class="smallcaps">W. H. Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven (Zutphen 1909), bl. 338, zoodat het hoofd als in een huifwagen wegdook; thans is hij smal en meestal +zonder karkas. Achter hangt de kant in den nek af, vroeger kort, thans lang, vaak tot over de schouders. De muts zelf was +vroeger met bloemen geborduurd. Bij feestelijke gelegenheden of bij kerkgang wordt hierover dan nog een stroohoed gedragen, +waaraan twee linten met zilveren haak. Maar meestal draagt men thans over de muts een modernen hoed, en eveneens een modern +kleed in plaats van het van voren laag uitgesneden wollen of linnen lijfje, dat op zijde werd vastgemaakt. Nog thans draagt +men in het Overveldsche op de Veluwe over het jak een geplooiden wollen omslagdoek, die elders op den duur door de knoopdoekjes +werd verdrongen. + +</p> +<p><i>e</i>. In het Frankische gebied zijn de mannen gekleed als in Gelderland. Bezuiden Roermond vindt men echter voor mannen- en vrouwenkleeding +bijna overal de dracht der groote magazijnen. De blauwe kiel bij de mannen, zoowel in Nederland als in België, en de omslagdoek +en het manteltje bij de vrouwen geven soms aan <a id="d0e2333"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2333">60</a>]</span>de kleedij nog iets eigenaardigs. Het witte mutsje met een gekleurd bloempje, dat de vrouw om het hoofd draagt, heet <i>het pläkske</i>. De mannen dragen veelal knevel, of knevel en baard, in tegenstelling met het gladgeschoren gelaat, waaraan men gewoon is +in het Noorden. + +</p> +<p>Terwijl het Land van Heusden wat betreft de vrouwenmuts meegaat met de Betuwe en Veluwe, waar immers de knipmuts domineert, +is de gewone dracht in Brabant en Noord-Limburg de Brabantsche “groote muts”, de zoogenaamde <i>huifmuts</i>. Over de gladgestreken haren gaat eerst de zwarte ondermuts. Dan komt de eigenlijke huifmuts, van tule, en hierop wordt de +groote tuil bloemen en linten gelegd, dien men <i>de poffer</i> noemt; de geheele dracht is zeer kostbaar. Daarnaast heeft men nog een groote zwarte muts. In sommige plaatsen, b.v. te Bergen-op-Zoom, +Ossendrecht enz., draagt men reeds de zwierige Vlaamsche muts met haar losplooiende, wuivende slippen, die wij ten deele ook +in Zeeland hebben aangetroffen. Zie <span class="smallcaps">H. Hymans</span> in <span lang="fr">Patria Belgica (Bruxelles 1875) III</span>, bl. 755. + +</p> +<p>Naast de Vlaamsche muts heeft men nog den Vlaamschen stroohoed met zijn eigenaardigen kapvorm en zijn linten versierselen +en ontelbare spelden, door de landmeisjes óok in de omstreken van Antwerpen veel gedragen. Men treft hem verder nog aan op +de grens, b.v. te Clinge, Stoppeldijk, Hontenisse enz. Elders, rond Brussel b.v., en wel in heel Zuid-Brabant, plooit men +een doekje om het hoofd, dat onder de kin wordt vastgeknoopt. Algemeen vindt men den <i>neuzik</i> of <i>neusdoek</i>, een vierkanten omslagdoek, gebloemd of gekleurd, die om de schouders gedragen wordt. + +</p> +<p>Er resten nog twee vrouwelijke kleedingstukken te vermelden, die voor het meerendeel in België gedragen worden, slechts sporadisch +in Nederland. Dat is vooreerst de falie, een kleedingstuk van zwarte zijde, met een rand van franje, waarmee men het hoofd +omhult, terwijl de van voren elkaar kruisende slippen een soort van boezelaar vormen. Bij Bergen-op-Zoom en in de Langstraat +wordt zij o.a. gedragen bij kerkgang; ook in Limburg is zij nog bekend. Bij <a id="d0e2362"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2362">61</a>]</span>kerkgang in engeren zin, d.i. wanneer volgens katholiek gebruik de kraamvrouwen kerkwaarts togen ter zegening van moeder en +kind, droeg men tot voor enkele jaren in Limburg de bonte Schotsche shawl. De falie is niet onwaarschijnlijk van Spaansche +herkomst en herinnert aan de artistiek gedrapeerde mantilla. De Vlaamsche huik, kap, of klepmantel, is een soort cloak van +vrij dikke stof, die men ʼs winters en ʼs zomers bij regenweer draagt. De kap slaat men over muts en hoed. Voorheen werd zij +ook in geheel Staats-Vlaanderen gedragen, thans nog slechts in het Land van Hulst. + +</p> +<p>Eindelijk in Brabant, Limburg, de Lijmers, het Rijk van Nijmegen en in Zeeland, dus over de geheele uitgebreidheid van het +Keltisch-Frankische gebied, worden hangers gedragen. Zij zijn vooral bij de katholieken in zwang om het kruis te dragen en +bestaan doorgaans uit bladgoud met spiralen aan metalen kettinkjes. De hartvormige hanger heet <i>de schoef</i>. Merkwaardiger wijs vinden wij dezen hanger met eenigszins gewijzigden vorm ook weer in het Zuiderzeegebied (met het Gooi). +Nauwer hangt dit gebied weer met Zeeland samen door een breeden platten ring met spiraalwerk van blaadjes. Daarentegen vindt +men uitsluitend in Brabant en Limburg een eigenaardigen gouden of zilveren mantelhaak, die uit verschillende stukken is samengesteld. + + +<a id="d0e2369"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2369">62</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1184" href="#d0e1184src" class="noteref">1</a></span> <i>Brink</i>, Middelnederlandsch <i>brinc</i>, beteekent “begroeide zoom, begroeide ruimte, plein”. Wellicht is het woord etymologisch verwant met het besproken <i>mark</i>. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1213" href="#d0e1213src" class="noteref">2</a></span> Elard Hugo Meyer, <i>Deutsche Volkskunde</i> (Strassburg 1898), bl. 6. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1266" href="#d0e1266src" class="noteref">3</a></span> Zie Prof. J. M. van Bemmelen, Beschouwingen over het tegenwoordige standpunt onzer kennis van de Nederlandsche Terpen, in +de <i>Oudheidkundige Mededeelingen v.h. Rijksmuseum v. Oudheden te Leiden</i> II (1908), bl. 51 vlg. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1274" href="#d0e1274src" class="noteref">4</a></span> <i>Historia naturalis</i> XVI, 1 Vert. van Bemmelen. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1287" href="#d0e1287src" class="noteref">5</a></span> Dr. J. Frost, <i lang="de">Agrarverfassung und Landwirtschaft in den Niederlanden</i> (Berlin 1906), bl. 137; vgl. P. J. de Boer, De friesche kleiboer, in het <i>Tweemaandel. Tijdschrift</i> 1897, afl. 1 en 2. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1589" href="#d0e1589src" class="noteref">6</a></span> <i>Is-ethnen</i> zijn lijnen, die de uiterste geografische punten verbinden, waar gelijke volksaard tot uiting komt; vgl. <i>iso-glossen, iso-psychen</i> enz. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1625" href="#d0e1625src" class="noteref">7</a></span> Ook <span class="smallcaps">Galléeʼs</span> klanknoteering is voor de benaming der onderdeelen overgenomen. +</p> +</div> +</div> +<div id="d0e2370" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De Volksreligie.</h2> +<div class="div2" id="d0e2373"> +<h3 class="normal">I. Volksreligie en Geestenwereld.</h3> +<p>Het kan niet in mijn bedoeling liggen hier het godsdienstig leven der bewoners van Groot-Nederland in zijn veelvuldige uitingen +te schetsen. Hoe vreemd het bij den eersten oogopslag ook schijnen moge: “religie des volks” en “volksreligie” zijn niet synoniem. +Deze laatste toch is spontaan uit het volk opgegroeid onder den invloed van christelijke, maar ook van heidensche voorstellingen +en begrippen. Het religieuze denken en leven des volks vormt een machtig stuk van zijn kultuurbezit, terwijl de volksreligie, +die alleen tot het domein der Volkskunde behoort, hiervan substraat of bezinksel is, vervorming, uitvloeisel of uitbreiding, +ressorteerend onder het gebied der onderkultuur. Vandaar dat beide begrippen zich slechts dekken bij de natuurvolken: de volksgoddienst +is <span class="letterspaced">heel</span> hùn godsdienst. + +</p> +<p>In de volksreligie zullen wij dus aantreffen een sterk uitgesproken synkretisme, een intensieve wisselwerking van heidensche +en christelijke begrippen. Atributen van heidensche goden werden door het volk op Christen-heiligen overgebracht, heidensche +legenden werden met christelijke persoonlijkheden verbonden. Anderzijds putte het kerkelijk geloof uit het volksgeloof, of +steunde daarop, waar het gold heidensche gebruiken te kerstenen of met volksgebruiken haar feestkring en liturgie te verrijken. +Waar het volksgeloof met het kerkelijk geloof in botsing komt, dus strikt-populair <span class="letterspaced">blijft</span>, daar draagt het den naam van bijgeloof. Het ligt derhalve op onzen weg, dit bijgeloof nader te onderzoeken, alsmede den +volksfeestkring, <a id="d0e2386"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2386">63</a>]</span>waar de wisselwerking tusschen de verschillende bestanddeelen der volksreligie het meest treffend tot uiting komt. + +</p> +<p>Ik zeg: “waar het volksgeloof strikt-populair blijft”, en bedoel hiermee: waar het een tegenstelling vormt niet het kerkelijk +geloof. Maar zoo vaak loopen volksreligie en kultuurreligie parallel, kabbelt het beekje der religieuze volksopvatting en +volksvereering rustig naast den stroom der kerkreligie voort, om niet zelden daarin uit te monden. Frissche, naïeve, dichterlijke +opvattingen ontmoeten wij hier in groote getale, opvattingen, die innige vroomheid ademen en diepen godsdienstzin. Andermaal +is een historisch-heidensche of animistische voorstelling dermate verzwakt, dat slechts een onschuldig residuum van naïeve +volksverbeelding overblijft. Wie zal de volksvoorstelling laken, dat Sinterklaas bij het gieren en loeien van den Decemberwind +op zijn schimmel heen rijdt over de daken, of het volksgebruik van het bekransen der laatste schoof of van den palmpaasch? +Eindelijk, waar velen animisme speuren, zie ik niets dan dichterlijke uitdrukking, dichterlijke persoonsverbeelding, met name +verpersoonlijking der natuur, waarvan elk animistisch begrip of elke animistische nuance verre blijft. + +</p> +<p>In de volksreligie onderscheid ik in aansluiting met het bovengezegde een <b>natuurlijke</b> en een <b>historische laag</b>. + +</p> +<p>I. Op den bodem der <b>menschelijke natuur</b> liggen de begrippen van Godsbestaan, vergelding, voortleven der ziel e.a. Men vindt ze niet alleen bij de kultuurvolken, +maar—zij het ook in de grilligste vormen gehuld—insgelijks bij de minst beschaafde stammen. + +</p> +<p>Daarenboven bevat het hedenclaagsche folklore de voortbrengselen eener steeds werkzame, rusteloos arbeidende, mythenvormende +aandrift des volks, die eertijds zich voortbewoog op de dwaalwegen en kronkelpaden van het polytheïsme, die het hare bijdroeg +tot het tot stand komen van menige mythische formatie van voorheen, maar die ook voor het heden nog een overvloedige bron +is van volksreligie en magie. Vooral <span class="smallcaps">Wilh. Mannhardt</span> heeft op dit bestanddeel de aandacht gevestigd in zijn <span lang="de">Baumkultus der Germanen <a id="d0e2410"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2410">64</a>]</span>und ihrer Nachbarstämme</span> (Berlin 1877). Bij alle Noordeuropeesche volkeren, met name bij de Germanen, neemt hij een uitgebreiden daemonkultus aan +in een voorhistorisch tijdperk. Deze kultus veronderstelt de primitieve wereldbeschouwing van het <b>animisme</b>: het toekennen van een ziel aan alle dingen, bewerktuigd en onbewerktuigd, gesproten uit een geestestoestand, waarin de mensch +geen scherpe scheidslijn weet te trekken tusschen hem zelf en de hem omringende natuur. De kloof tusschen mensch, dier, plant, +mineraal is bij zulke wereldbeschouwing overbrugd, er is geen plaats meer voor het wonderbaarlijke; het meest ongelooflijke +lijkt niet meer dan natuurlijk. Menschen kunnen evengoed in boomen en rotsen veranderen als omgekeerd. Zie hierover verder +mijne Essays en Studiën in vergelijkende godsdienstgeschiedenis, mythologie en foklore (Venloo 1910), bl. 51, 52. + +</p> +<p>Uit het beschouwen van den plantengroei, zegt Mannhardt, heeft de mensch eertijds het besluit getrokken eener wezenlijke overeenkomst +tusschen de plant en hem. Aan de plant schreef hij een ziel toe, gelijkvormig aan de zijne, en uit haar ontwikkelde zich de +<i lang="de">Vegetationsdämon</i>, die in de Germaansche boomvereering zulk een gewichtige rol speelt. Van daar het gebruik, een boom te planten bij de geboorte +van een kind; vandaar de gebruiken, die samenhangen met laatste schoof, meiboom, levensroede enz. Zij houden verband met een +voortsluimerende, hoewel onbewuste vereering van den geest der vruchtbaarheid, die naar men eertijds geloofde in die voorwerpen +zijn verblijf hield. Verlaat echter de boomziel haar gewone verblijfplaats, dan schenkt zij het aanzijn aan Wildemannen, Witte +en Groene Juffers en dergelijke. + +</p> +<p>Nu hoede men zich in deze voor overdrijving of generaliseering. Het animisme, òok het thans nog onbewust voorttierende, is +ten slotte een primitief-wijsgeerige wereldbeschouwing, uit gebrekkige waarneming met nog gebrekkiger oordeel afgeleid. Maar +bespiegelende wijsbegeerte is nog geen godsdienst, en dus gaat het niet aan van een werkelijken volkskultus te spreken, wanneer +geen <a id="d0e2423"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2423">65</a>]</span>hooger bestanddeel aanwezig is. Men denke daarenboven, zooals reeds gezegd, aan de mogelijkheid eener figuurlijke opvatting, +eener poëtische persoonsverbeelding, die m.i. in vele gevallen stellig aanwezig is. Moge b.v. met het gebruik van den meiboom, +in zijn verschillende vormen, nog in zekere mate een vaag begrip van “boomziel” gemoeid zijn,—een “boomdienst” is dit stellig +niet meer. Ook weten wij, dat parallel met het Christendom onder den vorm van bijgeloof een zeker volksgeloof aan de huisgeesten +bleef voortwoekeren, nu eens welig uitbottend, dan weer door gezonder leer besnoeid. Maar men zal mij moeten toegeven, dat +de vorm van dit volksgeloof in de vereering—zoo daarvan sprake kan zijn—van het gemoedelijk volkje der aardmannetjes en kaboutermannetjes +op vaderlandsche bodem al bizonder onschadelijk is. + +</p> +<p>II. Volgens het zooeven gezegde zullen wij in de <b>Germaansche Mythologie,</b> die in zoo nauwe betrekking staat tot het hedendaagsche folklore, een tweevoudig bestanddeel moeten onderscheiden: een lagere +en een hoogere mythologie. Naast animisme in engeren zin, d.i. zielengeloof en zielenvereering, voor een groot deel veroorzaakt +door den drang om het levensbeginsel, bij den dood geweken, weder te vinden in de omringende natuur, bloeide een uitgebreide +daemonkultus; deze stoelde eveneens op genoemde primitief-wijsgeerige wereldbeschouwing, maar werd als kultus voor een groot +deel door erkenning van het hoogere in de natuurkrachten te weeg gebracht. Aldus werden geboren de wind- en berggeesten, aldus +de woud- en watergodheden der Oude Germanen. + +</p> +<p>Ziedaar den oorsprong van menige formatie in onze volksreligie. Zielengeloof verklaart op de beste en eenvoudigste wijze het +verwijlen van koningen en andere lievelingen des volks in rotsen en bergspelonken: men denke slechts aan Barbarossa, Hendrik +den Vogelaar, Karel V, Karel den Grooten in Duitschland, koning Artur in Engeland, koning Olaf in Zweden, maar ook aan de +Venus- en Hollebergen, waar de zielen huizen onder den schepter der doodsgodin. Want Holle, de vrouwe in het wit, is de doodsgodin. +Tusschen <a id="d0e2432"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2432">66</a>]</span>het dorp Elspeet en de buurtschap Uddel (G.) bevindt zich een hoogte, bekend onder den naam van <i>de hulde</i> of <i>het hul</i>, verdeeld in een kleine en groote hul. Men heeft getracht deze benaming te verklaren als verbastering van het Engelsche <i>hill</i> “heuvel”. Evenwel, “daar de legende zich ook aan deze plaats heeft vastgeknoopt en zegt, dat een reus daar eens het overtollige +zand uit zijn klompen heeft geschud; daar het bovendien vreemd zou zijn, dat juist die éene heuvel een Engelschen naam ontving, +moet men aan eene andere afleiding denken”: <span class="smallcaps">Dr. L. Knappert</span>, De Beteekenis van de wetenschap van het Folklore voor de Godsdienstgeschiedenis (Amsterdam 1887), bl. 157. Ik ga met schrijver +akkoord, wanneer hij hier aan Holdavereering denkt. + +</p> +<p>Want Vrouw Holle is de koningin der <b>elfen</b>: deze toch, de lievelingen der volksfantasie en der dichtkunst, zijn zielen der afgestorvenen, zijn dus van animistischen +oorsprong in engeren zin. Troepsgewijze wonen zij bij elkaar, niet slechts in de bergen, maar ook in bosschen en rivieren. +Zij komen uit Elfenheim of Engelland. Ook hun eigen koning hebben ze, den <i>Alfen-, Ellen</i>- of <i>Erlen</i>-koning, in het Fransch <i lang="fr">roi des aunes</i>. Het woord <i>elf</i>, Middelnederl. <i>elf</i> of <i>alf</i>, Angelsaks. <i>aelf</i>, is verwant met het Oudindische <i>rbhu</i> “geest, ziel van een afgestorvene”. In onze Middelnederlandsche letterkunde zijn zij uitermate bekend, maar slechts in de +ongunstige beteekenis van kwelgeesten of bedrieglijke schijnbeelden, zoo b.v. in de Sotternije van Lippijn 105: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-1500"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wat duvel heeft God die werelt gheplaecht +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met alven ende met elvinnen.</span></p> +</div> +</div> +<p>En aldaar 146: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-1500"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wat! ben ic dronken van den biere +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ochte vlieghen dalve achter straten?</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie over dit onderwerp vooral de verhandeling van <span class="smallcaps">Dr. L. Knappert</span> in De(n) Tijdspiegel 1898 II, bl. 353 vlg., III, bl. 29. + +</p> +<p>Vele trekken van Holda en haar stoet zijn overgegaan op de <a id="d0e2494"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2494">67</a>]</span><b>Witte Vrouwen</b> met haar sterk animistischen grondtoon. Men kent ze in Engeland, Duitschland en Oostenrijk, maar ook in ons land. <span class="smallcaps">Kiliaen</span> neemt ze in zijn woordenboek op; de Teutonist noemt ze <i>guede holden</i> en <i>belewitten</i>, dit laatste oorspronkelijk benaming van goede geesten, later van tooverheksen: zie hierover het opstel van <span class="smallcaps">Prof. J. W. Muller</span> in Volkskunde XIX, bl. 8 vlg. De predikant <span class="smallcaps">Jan Picardt</span> geloofde vast aan haar en spreekt het anathema uit over allen, “die door ignorantie van oude dingen voor fabeltjes houden +al wat van deze witte wijven verhaalt wert.” Vooral in het Oosten van ons land zijn de <i>Witte Wiêven</i> bekend, met name in Gelderland en Overijssel. Op de Lochemsche bergen kent men een Witte-wijvenkuil. <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span> beweert in zijn Kritisch Woordenboek op bl. 361, dat zij bekend zijn “in N.-Brabant, Gelderland, Overijssel, Drenthe, Groningen, +Friesland en het dus genoemde West-Friesland of N.-Holland”, en, naar hij, meent, ook in Zeeland. “In het eigenlijke Holland +en Utrecht” heeft hij daarvan geen sporen aangetroffen. Zij wonen in heuvelen, <i>wiêvenbelter</i> geheeten, meestal drie bij elkaar, soms talrijker, zeldzaam éene afzonderlijk; zoo wonen zij te Buurse (O.) in den <i>Langenbelt</i>, en daar worden nog eigenaardig-gevormde pijpjes gevonden, waaruit zij rookten. Te Vriezenveen (O.) huisden zij op de <i>Jöst</i>. Niet zelden klopten zij ʼs avonds aan en vroegen dan om een <i>balkenhaze</i> (kat); bij weigerend antwoord oefenden ze wraak, drongen met gloeiende breinaalden in het varkenshok en doodden de zwijnen. +Zelfs door het riemsgaatje konden zij binnenkomen: Driem. Bladen I, bl. 66, 101, 103; II, bl. 1. Eens is het gebeurd, toen +een boer bij maneschijn over de eenzame Groot Driener heide reed (O.), dat in een oogwenk drie witte vrouwen uit haar geheimzinnige +verblijfplaatsen verrezen. De boer, goed geluimd, sprak haar toe: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Witte wiêven wit! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Wol oe wal broan, maar hebbe geen spit; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En um daʼk neet hebbe en spit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Roop ik moar: witte wiêven wit!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e2540"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2540">68</a>]</span><p>Hierop antwoordden de geesten: “Wacht tot daʼ we deene schoband to eknupt en doareʼ to erukt hebt”. Maar de boer was zoo verstandig, +niet te wachten, anders was het hem slecht gegaan. Aldus <span class="smallcaps">Halbertsma</span>, Overijss. Alman. 1837, bl. 242. + +</p> +<p>Elders worden zij <i>Witte Juffers</i> genoemd. <span class="smallcaps">Dr. L. Jansen</span> heeft verhaald over “de witte Juffer van Monferland”, een berg, rond en begroeid, gelegen aan den weg van Doesburg naar ʼs +Heerenberg (G.), zie Geldersche Volksalm. 1842, bl. 192 vlg. Volksverhalen van Witte Juffers zijn ook in Limburg niet schaarsch. +Zij vertoonen zich graag bij warmen zonneschijn en helder maanlicht aan jonge schaapherders en koewachters, kammen het lange +haar, kloppen vlas, hekelen, spinnen, en wijzen, stampend met den voet, de plekken aan, waar een schat bedolven ligt. De Limburgsche +volkskundige <span class="smallcaps">H. Welters</span> verhaalt in zijn Limburgsche Legenden, Sagen, Sprookjes en Volksverhalen (Venloo) I, bl. 213 van de Witte Juffer van het +“Gebroken Slot” bij Grubbenvorst; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven (Leeuwarden 1895) I, bl. 120 van het Juffershout ten noorden van Sint Anna-Parochie, en van de +Juffersbrug te Harlingen. + +</p> +<p>Tot de elfen behooren ook de <b>dwergen</b> of <b>aardmannetjes</b>, in Noord- en Zuid-Nederland overbekend. In de volksfantasie leven of leefden zij voort als oude mannetjes, klein van gestalte, +met langen, grijzen baard en in het grijs gekleed: immers, evenals alle elfen ontleenen zij het kostuum aan hun omgeving. +Zij huizen in de bergen en wellicht wijst de kap, waardoor zij zich onzichtbaar kunnen maken, op den nevel, die de bergen +aan het oog onttrekt. + +</p> +<p>Overdag korten zij den tijd met spel en zang in hun ondergrondsch verblijf; het is een jolig, snaaksch, doch tevens listig, +sluw, bedreven volkje. In Belgisch Limburg bewoonden zij de konijnenpijpen, vooral in den Alverberg bij Diepenbeek; in Hollandsch +Limburg de zoogenaamde <i>haagten</i>, d.i. onderaardsche gangen. Zulke bestonden o.a. te Geleen, Stein, Echt, Reuver, Brunsum en Hoensbroek, waar men nog een +Auverberg en een Auvermoerbeek heeft. Ook huisden zij op den Krekelsberg te Roggel, op den Pijpenberg te Haelen, en op <a id="d0e2573"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2573">69</a>]</span>den Spekberg te Steijl. Te Venloo vertelde men vroeger, dat de aardmannetjes te middernacht op het fort Beerendonk uit den +grond kwamen en dansten. Want slechts des nachts wagen zij zich buiten, zij schuwen het daglicht, en zoo wordt de animistische +grondtrek van hun karakter weer duidelijk zichtbaar. Een Alverberge bestaat in Zuid-Brabant o.a. te Bekkevoort en te Lubbeek. + +</p> +<p>Over het algemeen zijn zij hulpvaardig en dankbaar voor bewezen diensten. In Vlaanderen wasschen zij al het linnen op éen +nacht, in Belgisch en Hollandsch Limburg schuren zij het koper- en tinwerk blank. Nog weet men rond Hasselt te verhalen, dat +huisvrouwen en meiden potten en pannen naar een bepaalde plaats brachten, en daar ter vergoeding eenige centimes en een zakje +tabak neerlegden: want zij rookten uit kleine, typische pijpjes. Ook in Antwerpen, en Brabant zijn zij bekend, b.v. te Mechelen, +Leuven, Aerschot, Turnhout, Ghyseghem, Tremeloo en Herselt, waar sommige hunner ook wel in bosschen woonden. Dit geldt ook +voor de Veluwe; in het Soerensche bosch b.v. droeg een plaats den naam van <i>Aardmanshegge</i>. + +</p> +<p>De aardmannetjes heetten ook <i>alvermannekes, auvermannekes, laplanders, klablers, roodmutsjes, Jan met de roode muts, bergmannetjes, heuvelmannetjes</i> enz.; een vrij volledige lijst geeft <span class="smallcaps">De Cock</span> in zijn Brabantsch Sagenboek I, bl. 183. Te Groningen noemt men ze de <i>ʼAimpies</i>, in Vlaanderen ook <i>de Alven</i>. Vandaar de uitdrukking: “gij zult door dʼAlven geleid worden”, d.i. door de geesten, die iemand het spoor doen bijster worden. +Misleiding wordt ook toegeschreven aan <i>den Dalf</i> in het land van Aalst en aan <i>den Als</i> in de buurt van Dendermonde. Volgens <span class="smallcaps">Lenaerts</span>, De verdwijning der Alvermannetjes (Antwerpen 1898), bl. 136, moet <i>den Alf</i>, geest, die ʼs nachts de reizigers misleidt, wel degelijk van de Aardmannetjes gescheiden worden. Zie nog Ons Volksleven +I, bl. 66, VIII, bl. 213, IX, bl. 160; Volk en Taal III, bl. 89; IV, bl. 57, 123; <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl. Sagen, n<sup>o</sup>. 3 474, 475, 476, 479. + +</p> +<p>Eigenlijk verschillen van deze groep de <b>kaboutermannetjes</b>, ook wel <i>boezemannen</i> en <i>kobolden</i> geheeten. Zij zijn aan het huis gebonden <a id="d0e2623"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2623">70</a>]</span>en vertoeven meestal in de daksparren. Hulpvaardig staan zij den boer in het ploegen van het land, den molenaar, den timmerman +enz. in al hun bezigheden ter zijde. Hun intiem, huiselijk karakter spreekt sterk uit de opvatting, die men in Noord-Holland +(Zuiderwoude, Koog aan de Zaan, Tessel, enz.), luidens de mededeeling van <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span>, van de <i>klabouters</i> of <i>nachtwerkertjes</i> had. Veelal werd ter vergelding voor de goede bewezen diensten eten neergezet. Dit bestond in een schoteltje met melk, en +men plaatste het in een blindvenster, dat is: het terzijde van den schoorsteen in de tegels gemetselde nisje; zie Volkskunde +XXI, bl. 221 vlg. + +</p> +<p>Eertijds, bij het hooren van de echo, meende men de stem der aardmannetjes te vernemen. Thans zijn zij grootendeels verdwenen, +het volk zegt, omdat zij het luiden der klokken niet konden verdragen.— Vgl. <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl. Sagen, n<sup>os</sup> 206—211, 477, 478; <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span>, Woordenb. 120; <span class="smallcaps">Gittée</span>, Nederl. Museum II, 2 bl. 352; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 25; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studiën, bl. 59. + +</p> +<p>De watergeesten bij uitstek zijn wel de nixen en <b>meerminnen</b>. Zij bezitten de proteusnatuur en de gave der voorspelling. Wandelt men ʼs avonds langs het water, dan hoort men veelal haar +stem. Vaak ook weerklinkt haar verlokkend gezang in het stille van den nacht en trachten zij de menschen in het verderf te +storten. De beleedigde waternix vooral weet zich te wreken. Haar wezen is identiek met dat der oude Sirenen. + +</p> +<p>Wellicht wijst op dit volksgeloof de naam van een bosch in de nabijheid van O.L. Vrouw-Waver, nl. “de Meermin”; zie Volkskunde +XXII, bl. 68. Volgens een oude overlevering zou ook Muiden eens met een meermin hebben kennis gemaakt, die, uit de Zuiderzee +opgedoken, dezen vloek over de stad zou hebben uitgesproken: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-1400"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Muden sal Muden bliven +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Muden en sal noit bekliven.</span></p> +</div> +</div> +<p>Naar men weet, heeft Muiden als wapen een blauwen paal op zilveren schild, vastgehouden door twee meerminnen.—In de groote +<a id="d0e2668"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2668">71</a>]</span>kerk te Edam op een der beschilderde glazen achter den preekstoel is een meermin afgebeeld; terwijl de Purmerpoort aldaar +een konterfeitsel vertoonde van het “groene wijf”, met dit bijschrift: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-1400"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dit beeld hier opgericht tot een gedachtenis +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat in het Purmer-meyr voorheen gevangen is. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Anno 1403.</span></p> +</div> +</div> +<p>Immers, volgens de legende werd in dat jaar in de Zuiderzee een monster gevangen met de gedaante eener vrouw, geheel met groen +mos begroeid. Naar Edam gebracht, leefde zij nog eenige jaren. Zie <span class="smallcaps">F. W. Drijver</span>, Mozaïek (Groningen 1906), 3<sup>e</sup> druk, bl. 202. + +</p> +<p>Belangrijker is het stellig na te gaan, wat van dit volksgeloof aan watergeesten nog rest. Spoken bant men in Belgisch Limburg +naar de <i>weiers</i> (vijvers), wat wijst op hun karakter en herkomst. Ook kent men de <i>Grijze Meer</i>. Kinderen maakt men bang met den <i>waterwolf</i>, om het spelen aan het water tegen te gaan. In Vlaanderen dragen de watergeesten den naam van <i>nekkers</i>. Ook in Overijssel worden of werden nog voor betrekkelijk korten tijd geesten geacht in vijvers hun verblijf te houden, zoo +b.v. te Zwolle de <i>watersnaak</i>. + +</p> +<p>Wat betreft de in België niet onbekende <b>boschnimfen</b>, die in Duitschland de typische benamingen van <i>Moosfräulein, Wald-weiblein, Selige Fräulein</i> e.a. hebben, deze behooren tot de windgeesten. In Noord-Bohemen heeft de boschnimf de gedaante van een stokoud moedertje, +met sneeuwwit, wild rondfladderend haar en bloote voeten. Zij steunt op een knoestigen stok en schenkt gele blâren, die in +goud veranderen. Wanneer in de lente en in den herfst ijle nevelgedaanten uit het gebergte opstijgen, wanneer “<span lang="de">der Wald raucht</span>”, dan pleegt men te zeggen: “<span lang="de">Das Buschweibchen kocht</span>”. + +</p> +<p>ʼs Winters, als de stormwind over onze lage landen heenvaart en door ʼt geboomte huilt en fluitend over de daken en om de +schoorsteenen giert, dan stormt het geestenheir door het luchtruim. Het is de <b>Wilde Jacht,</b> die in de volksverbeelding een zoo voorname plaats inneemt. De voorstelling is ooroud en ook niet uitsluitend <a id="d0e2721"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2721">72</a>]</span>Germaansch. In de hymnen van den Rig-Veda vinden wij als aanvoerder den windgod Vâyu-Indra aan het hoofd van zijne <i>Maruts</i>. In de Germaansche landen voerde Wôdan op zijn schimmel <i>Sleipnir</i> het geestenheir aan. In den loop der tijden hebben vele persoonlijkheden aan Wôdan deze eereplaats betwist: in Engeland koning +Artur, in Skandinavië koning Waldemar, in Sleeswijk koning Abel. Frankrijk heeft de Germaansche voorstelling overgenomen en +op Karel den Grooten en Karel V toegepast; volgens een Bourgondisch gedicht uit de XVII<sup>e</sup> eeuw rijdt Charlemagne aan de spits van het geestenheir, terwijl Roland het vaandel draagt. + +</p> +<p>Over geheel Duitschland is de sage van een vervloekten jager verspreid, die, wegens het schenden van den Zondag, gedoemd werd, +met zijn honden achter zich, door het luchtruim te jagen tot den jongsten dag. Hij draagt den naam van <i>Hackelberg</i>, uit <i>hackel bärend</i> “mantel dragend”. Het Limburgsche folklore kent deze figuur onder de benaming van “Henske met de hond”; “Henske” wordt ook +als duivelsnaam gebezigd. In Gelderland spreekt men plaatselijk van de <i>Berndekesjacht</i>, en wordt als voorrijder genoemd <i>Dirk met den beer</i>. Men meent te onderscheiden het gekrijsch van vogels en verwijderd hondengeblaf. Wanneer op een hoeve “dʼn bòvenste neendure” +ʼs avonds wat laat open blijft, vliegt de Wilde Jacht wel eens daarbinnen om uit te rusten. Ook hier leeft nog de legende, +dat het de jachtstoet is van een tot eeuwigdurig jagen gedoemden Zondagsschender; vergel. Driem. Bladen III, bl. 3. + +</p> +<p>Somtijds, zooals plaatselijk in Hollandsch Limburg, is van een aanvoerder volstrekt geen sprake, en dan openbaart zich de +volksmythe in haar ruimsten, wellicht ook in haar oudsten vorm. Veelal bestaat het geestenheir uit de zielen van ongedoopte +kinderen, of wel uit dronkaards en allerlei soort misdadigers, zooals de <i>Aasgaardsreia</i> in Noorwegen. In Belgisch Limburg spreekt men van <i>Helsche Jacht</i> of <i>Helsche Wagel</i>, ook wel van <i>Turkusjacht, Kluppeljacht, Tieltjesjacht</i> (Hageland) en, evenals rond Leuven, <i>Tilkesjacht</i>: wonderschoone muziek, maar als men slechts een woord spreekt, houdt ze op. Naar <a id="d0e2763"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2763">73</a>]</span>men weet, verbreekt de menschelijke stem in het volksgeloof den ban van de geestenwereld, van het bovennatuurlijke: vandaar, +dat volstrekt stilzwijgen gevorderd wordt bij het schatgraven, waterscheppen, oudtijds bij het offeren enz. In Vlaanderen +verklaart men het geheimzinnige gerucht als de muziek van heksen of vrijmetselaars, die zich naar hun vergaderplaats begeven. +In Drente en Groningen geloofde men aan een “vurigen” of “gloeienden” wagen, met vier of zes honden bespannen,; en insgelijks +sprak men van een “ijzeren” wagen, onder vreeselijk geraas gemend door een voerman van ontzettende gedaante, rijdend tusschen +Nijkerk en Letterbert. In de Overbetuwe kende men den <i>Helwagen</i>, te Zwartewaal in Zuid-Holland den <i>Oogstwagen</i> met overeenkomstige beteekenis. Zie verder Ons Volksleven II, bl. 9; ʼt Daghet in den Oosten II, bl. 167, 191. + +</p> +<p>Een animistisch karakter vertoont ook de <b>weerwolf</b>, letterlijk “manwolf”, immers het eerste gedeelte komt overeen met het Gotische <i>wair</i> en het Latijnsche <i lang="la">vir</i>, dat wij ook nog hebben in ons “weergeld” d.i. “man-geld.” De term “Lykanthropie” is van het overeenkomstige Grieksche woord +afgeleid. + +</p> +<p>De weerwolf-mythen hebben alle Indogermaansche volken gemeen; vooral vindt men ze in grooten getale bij de Slaven, waar zij +nauwverwante trekken met onze heksen en vuurmannen vertoonen; zie b.v. <span class="smallcaps">Fr. Kraus</span>, <span lang="de">Volksglaube und religiöser Brauch der Südslaven</span> (Munster 1890), bl. 112. Den Slavischen weerwolf slacht vrijwel diens naamgenoot op de massale dijken langs Lek en Waal. +De Betuwsche weerwolf, zegt <span class="smallcaps">Marie Ramondt</span> in Volkskunde XXIII, bl. 161, heeft niets menschelijks meer; hij is niet de “man-wolf van onze andere landouwen, hij is een +hond met gloeiende oogen en een vurige tong, zooals Kludde uit de Brabantsche sagenwereld, en evenals deze loopt hij op zijn +achterpooten en rammelt met een ketting.—Deze <i>Kludde</i>, die, naar het schijnt, benoorden Brussel, en bezuiden Brussel onder den naam van <i>Lodder</i>, de plaats van den weerwolf inneemt, houdt eigenlijk het midden tusschen weerwolf en vuurman. Te Aalst en omstreken heet +hij <i>Kledden</i>, te Brecht <i>Klodde <a id="d0e2804"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2804">74</a>]</span>met zijn bellen</i>. Van bedriegers, die als weerwolf rondloopen, zegt men dat zij “Kledden-loopen.” Ook komt hij wel overeen met den grappigen +Gelderschen <i>Stoep</i>, die den verschrikten wandelaar voortdurend op den rug springt. Zie <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Brabantsch Sagenboek (Gent 1909) I, bl. 82 vlg.; Ons Volksleven V, bl. 147; X, bl. 142. + +</p> +<p>Het volk houdt zich vast overtuigd van de waarheid, dat sommige personen de gave bezitten zich op bepaalde tijden, meest omstreeks +Kerstmis of St. Jan, in wolven te veranderen: de wolf is een mythisch, daemonisch wind- of neveldier, zooals uit exotische +gegevens voldoende blijkt. De verandering in een wolf heeft plaats door het aanleggen van de wolfshuid of den wolfsgordel—men +vergelijke het aanleggen van het zwanenhemd—, in de volkstaal kortweg “het vel” geheeten; vgl. de uitdrukking “uit zijn vel +springen”, waarover <span class="smallcaps">Prof. Verdam</span>, Sporen van volksgeloof in onze taal en letterkunde, in de Handel, van de Maatsch. d. Nederl. Letterk. te Leiden 1897—98, +bl. 46. + +</p> +<p>Ons folklore is rijk aan verhalen, waarin op het middernachtelijk uur het wolfsvel uit den schoorsteen op het vuur valt. Het +verbranden van de huid brengt de verlossing. Deze en dergelijke sagen zijn wijd en zijd verspreid; in België, vooral in Vlaanderen +en Limburg, ten deele in Brabant, met name te Aerschot, Liedekerke, Hoogstraten, Hubertingen en Maaseik; in de sagen van Belgisch +en Hollandsch Limburg is de weerwolf niet onkwetsbaar. Te Ohe en Laak b.v. bracht een jager hem een zware wonde toe, en, het +bloedspoor volgend, vond hij in een hut een man liggen, die in de zijde doodelijk getroffen was. In Nederland kent men den +weerwolf in de provincies Limburg, Noord-Brabant, Friesland, in de Graafschap, Salland enz. Van de zeven na elkaar uit hetzelfde +huwelijk geboren zoons of dochters is de zevende een weerwolf. Men erkent hem o.a. aan eenige vezeltjes doek, die hij steeds +tusschen de tanden heeft. Ter bezwering trekke men met den voet een streep over den weg, zeggende: “Als ge van God komt, dan +nader; als ge van den duivel zijt, dan blijf vóor de streep.” Hij toont zich <a id="d0e2820"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2820">75</a>]</span>ook dankbaar voor bewezen weldaden; zie Volk en Taal I, bl. 48; verder III, bl. 209, IV, bl. 5. Vergel, ook <span class="smallcaps">H. Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 38 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 93; <span class="smallcaps">Panken</span>, Noordbrab. Sagen (Brecht 1893), n<sup>o</sup> 42 vlg.; Rond den Heerd IV, bl. 2. + +</p> +<p>Nauwverwant is de <b>mare</b> of nachtmerrie. Het Middelnederl. <i>mâre</i>, nog in Hollandsch Limburg en Zuid-Nederland gebruikelijk, is verwant met het Oudhoogduitsche en Oudnoorsche <i>mara</i> en beteekent “nachtspook, nachtbelemmering”; in Noord-Brabant spreekt men dan ook van <i>nachtmaar</i>. Het woord is waarschijnlijk afkomstig van een wortel, die zoowel in ons <i>meren</i> “vastleggen, binden”, als in <i>marren</i> “talmen, dralen” steekt. Met ons woord <i>alfdruk</i> vergelijke men het Fransche <i lang="fr">cauchemar: cauche</i> is afkomstig van het Latijnsche <i lang="la">calcare</i> “drukken”. + +</p> +<p>Wat bewoog het volk, de termen <i>nachtmare</i> en <i>merrie</i> in verband te brengen? De ziekelijke verbeelding van den slapende of droomende stelt zich den drukkenden, haast tastbaren +last, die zijn borst beklemt en zijn adem belemmert, onder allerlei dierlijke en menschelijke gestalten voor, doorgaans van +het vrouwelijk geslacht. Meestal is het een paard, een <i>merrie</i>, die den slapende <i>berijdt</i>, vandaar de uitdrukking: <i>marenrit</i>. Bij ons te lande hoort men de verwensching: “Ik wou, dat je de maar reed”. Taalkundig hebben wij hier dus te doen met een +geval van zoogenaamde volksetymologie: het volk verbindt <i>mare</i> met het niet vermaagschapte <i>merrie</i>; godsdiensthistorisch met den slaap en droom als mythologischen faktor, waarop het eerst door <span class="smallcaps">Laistner</span> gewezen is. + +</p> +<p>Deze nachtelijke kwelling wordt veelal aan heksen of aan den duivel toegeschreven, maar oorspronkelijk aan luchtelfen. Zij +plagen niet slechts de menschen, maar ook het vee, met name de paarden. Zijn de paarden ʼs nachts door de <i>maar</i> gereden, dan vindt men ze ʼs morgens nat bezweet en met gevlochten manen en staart op stal staan. Het kan gebeuren, dat men +de <i>maar</i> in den stal verrast; dan zit ze onder de krib, te Heerlen onder het paard <a id="d0e2897"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2897">76</a>]</span>zelf, in de gedaante van een oud wijf, dat bezig is, met het haar te kammen. + +</p> +<p>Afweermiddelen zijn de volgende: men laat een kaars branden, of plaatst een mes op de borst, met de punt omhoog, of men zet +de schoenen omgekeerd voor het bed. Op de Veluwe raadt men een vrouw, bij het naar bed gaan den stoel te verzetten, waarop +haar kleeren liggen. Daar en in Overijssel bevestigt men ook als afweermiddel een paardekop boven den stal, op welks beteekenis +ik nader terugkom. Men beveiligt de paarden ook, door ze te bestrooien met garst; dan is de kwelgeest den volgenden dag in +de schuur achter de wan te vangen. In België nam men een handvol zand en strooide dat in het vertrek rond; dan moest de nachtmerrie +verschijnen. <span class="smallcaps">Teenstra</span>, Volksverhalen bl. 52 verhaalt ook, dat men een pannekoek bakte: was er een nachtmerrie in huis, dan kon die koek niet gaar +worden en kwam geschonden uit de pan. + +</p> +<p>Ook marentakken (<i lang="la">viscum album</i>) houden de nachtmerrie uit den stal. Berust dit op het algemeene beginsel der sympathie, in dit geval taalkundige overeenkomst +tusschen afweermiddel en te bannen voorwerp? Of heeft de misteltwijg zijn naam ontvangen, òmdat hij de mare afweert, of omdat +zij op zijn bladeren uitrust—als op de korenhalmen of de hop,—of dewijl hij den boom drukt evenals de mare den mensch? Wij +komen op dit punt nader terug bij het behandelen der Plantlore. + +</p> +<p>Gaat de mare uit rijden, dan verlaat ze het lichaam als een bij, kever, vlinder enz., en keert ook weer in deze gedaante terug. +Te Vilvoorde vertoonde zich de mare eens onder de gedaante van een klein diertje, een vinger lang en zeldzaam gevormd, dat +van verre kwam aanloopen en een slapende vrouw in den mond kroop. Men ziet, hoe luidens de volksopvatting de ziel het lichaam +verlaat, althans kàn verlaten gedurende den slaap. Dit geloof is wijd en zijd verbreid. Soedaneezen zagen eens uit den mond +van een slapende iets kruipen ter grootte van een krekel, zich op weg begeven naar een <a id="d0e2911"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2911">77</a>]</span>sadagoristruik en weer den neus binnensluipen; zie <span class="smallcaps">Wilken</span>, Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel (Leiden 1885), bl. 16. Vaak neemt de ziel ook de gedaante eener muis +aan: de zielen der bannelingen vervolgen Hatto van Bingen als muizen; als muizen verdwijnen de kinderen, door den rattenvanger +van Hamelen gelokt. Vergel. mijne Essays en Studiën, bl. 83, 90 en een artikel in Volkskunde XIV, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederl. Sagen nos. 249, 253, 254, 515, 563; Ons Volksleven XI, bl. 132; Biekorf V, bl. 301. + +</p> +<p>De woordafleiding en de mythische oorsprong der spookachtige wezens, die men <b>heksen</b> heet, ligt vrijwel in het duister. Slechts mag men—hoe sterk het heksengeloof ook met Christelijke bestanddeelen is vermengd—als +zeker aannemen, dat zij haar oorsprong in het heidendom hebben, vooral door hare betrekkingen tot den duivel; en verder, dat +zij van animistischen oorsprong zijn en deel uitmaken van het geestenheir, dat rondvaart bij het woeden der elementen. De +Zuid-Slaven gelooven, dat in elke heks een booze, helsche geest huist, die bij nacht het lichaam verlaat, en zich dan in een +vlinder, kip, kraai, maar het liefst in een pad verandert. + +</p> +<p>Wij hebben oorspronkelijk te doen met boosaardige spooksels, met kwalijk-gezinde zielen van afgestorvenen. Het feest valt +dan ook samen met dat der ziele-geesten in het midden van den winter. Zooals bekend is, gold het tooveren bij de oude Germanen +als bizondere gave der vrouwen. Na den dood zetten zij haar werkzaamheid voort. Maar bij sommige vrouwen scheidt zich de ziel +reeds tijdens het leven van het lichaam, en neemt deel aan het joelen der zielegeesten. Van deze moeten zij hare kunst leeren, +en zoo ontstond het volksgeloof aan de samenkomst van aardsche vrouwen met de geesten. Immers, telkens valt er in de verhalen +de nadruk op, dat de aardsche heksen op bepaalde dagen, waarop vooral de geesten hun spel drijven, de macht bezitten, door +de lucht te rijden—op ʼn bok, bezemsteel enz.—en aan de vergadering der geesten deel te nemen. Zoo ontstond dus het geloof +aan de levende, menschelijke <a id="d0e2926"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2926">78</a>]</span>heksen, dat door de bekende heksenprocessen een kultuurhistorische beteekenis kreeg. + +</p> +<p>Haar animistischen oorsprong verraden de heksen door haar Proteus-natuur. Zij komen binnen door het sleutelgat en kunnen de +gedaante aannemen van hagedissen,—waarschijnlijk wortelverwant met het woord <i>heks</i>—van uilen, honden en vooral van padden, hazen en katten. De kat immers is een nachtdier en heeft, door den lichtglans harer +oogen in het duister, door haar onhoorbaren gang en nachtelijk gejank, inderdaad iets daemonisch over zich: ook de duivel +verandert zich in een kat of kater, men denke aan <i>duvekater</i> en <i>drommekater</i>. Maar juist als nachtdier is zij ook onweêrs- of neveldier, en zoo komt het, dat zoovele weêrregels met de kat in verband +staan: als de kat zich poetst, wordt het weêr goed; likt zij zich tegen het haar in, dan komt er regen: regent het in de wasch, +dan heeft men de kat niet goed verzorgd; zie vooral <span class="smallcaps">Sloet</span>, De dieren in het Germaansche volksgeloof en volksgebruik (ʼs-Gravenhage 1827), bl. 1 vlg.—De verhouding van heks tot duivel +blijkt ook nog uit de parallelle der spreekwoorden: “Als het regent en de zon schijnt, bakt elke heks pannekoeken”;—“Als het +regent en de zon schijnt, is het kermis in de hel”. + +</p> +<p>De heksen berokkenen steeds schade: zij melken de koeien des nachts, veroorzaken veepest en muizenplaag, beheksen de kinderen, +leggen de kwade hand en veroorzaken daardoor allerlei ziekten, beoefenen het nestelknoopen, door onder den echtelijken zegen +een slot toe te knippen en in het water te werpen (hierover nader), bederven het graan en verwekken hagel, wind en storm. +Ook kunnen zij iemand op een bepaalde plaats vast tooveren, vanwaar het Limb. <i lang="nl-dia">heksenscheut</i>, Hoogd. <i lang="de">Hexenschuss</i>. Grooten invloed hebben zij ook op het karnen van de boter. Is de koe werkelijk “behekst”, dan mag de boerin karnen, zooveel +zij wil: boter komt er niet; terwijl de heks slechts met een stokje in de sloot heeft te roeren, om alle boter te krijgen. +Eindelijk, zij verdorren het gras, vanwaar de heksenkringen. Het is geraden, eierschalen te vergruizelen, want daarin verbergen +zich de heksen. +<a id="d0e2950"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2950">79</a>]</span></p> +<p>Vindt men kroontjes in de bedkussens, dan zijn ook deze <i lang="nl-dia">betsjoend</i>, zooals het in Friesland luidt. Hiertegen beveiligt een <i lang="nl-dia">kruuske-kaai</i>, d.i. een sleutel met een kruis in het benedeneinde. Maar men kan die verdachte voorwerpen ook in een ketel met kokend water +werpen en laten koken, dan moet de heks binnenkomen. Vrijwel hetzelfde effekt verkrijgt men door een arend en zwarten haan +in een ketel boven het vuur te hangen. Een eigenaardig sympathetisch toovermiddel is nog het volgende: men maakt een ploegijzer +gloeiend en spreekt dan plechtig den naam der vermeende heks uit; deze zal dan de hevigste smart voelen. Van een heks mag +men geen koffie of brandewijn aannemen, dan komt men in haar macht, en evenmin mag men hare vragen driemaal achtereen met +“ja” beantwoorden. Vrouwen, die zich in heksen kunnen veranderen, zijn dan ook wel buiten genoemde toovermiddelen kenbaar. +Zij hebben vergroeide wenkbrauwen, druipoogen en platvoeten. Iemand vlak in het gelaat zien is haar niet mogelijk, en ook +kunnen zij over geen bezemsteel heenstappen, of over een kruis of kruisvormig voorwerp, b.v. twee doodsbeenderen over elkaar. + +</p> +<p>Vooral beveiligt een <span class="letterspaced">hoefijzer</span> boven den stal of elders aangebracht. Het hoefijzer is een algemeene talisman, het brengt geluk, maar vooral het heeft afwerende +kracht. Daarom wordt het ook op de masten van schepen gespijkerd. Ook behoort het tot de Wôdanssymbolen, heilig was met name +het hoefijzer van Wôdans ros. Maar ik houd dit voor sekondair, en breng de primaire beteekenis liever in verband met de paardeschedels, +in stallingen ingemetseld, en met de houten paardekoppen op den nok der huizen, vooral der Saksische boerenwoningen, in die +mate, dat men, in verband met andere gegevens, het paard als een Saksisch stamteeken kan beschouwen. Ter bescherming is het +dier zelf niet noodzakelijk; het wordt ten volle vertegenwoordigd door zijn exuviën, dus ook door het hoefijzer. + +</p> +<p>Na zich met heksenzalf bestreken te hebben, rijdt de heks door den schoorsteen ter vergadering, door den duivel voorgezeten +en geleid. Het geschiedt natuurlijk bij nacht, en wel na twaalven; <a id="d0e2966"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2966">80</a>]</span>immers: “Tusschen twaalf en een zijn alle heksen op de been”. Zij rijden ook weg op een spinnewiel, op bokken en kalveren +onder de spreuk: “Over haag en over heg, te Keulen (Spanje enz.) in den wijnkelder.” De heksenvaart wordt niet zelden begeleid +door wonderschoone muziek. De verzamelplaats der heksen is op weiden, heideplaatsen of galgenbergen. Zoo heeft men de <i>Hommelheide</i> nabij Susteren, waar men dan ook heksenkringen vindt, en de <i>Haar</i> bij Bunschoten; maar de groote verzamelplaats in Nederland is toch de beruchte Mookerheide. In Belgische sagen worden als +zoodanig b.v. genoemd de <i>Kemmelberg</i> bij Yperen en het <i>Galgenveld</i> bij Antwerpen. Worden heksen eenmaal verhinderd in haar heksendans, dan mogen zij gedurende zeven maal zeven jaren geen vergadering +meer bijwonen (Hageland). + +</p> +<p>Op den heksensabbath mag de naam Gods niet genoemd worden, noch ook de naam van het <span class="letterspaced">zout</span>. De geestenwerende kracht van het zout behoort wel tot de oudste lagen van het volksgeloof. Ook in de klassieke Oudheid gold +het niet slechts als zeer waardevol, maar ook als reinigend, van tooverij zuiverend: immers men meende, dat het de elementen +van water en vuur in zich vereenigde. Aldus begrijpt men de heiligheid der zoutbronnen en der bosschen, waarin deze zich bevonden, +bij onze Germaansche voorouders; wij danken dit bericht aan <span class="smallcaps">Tacitus</span>. De bereiding van het zout stond dan ook onder toezicht van priesteressen. Zoo begrijpen wij verder, waarom het morsen met +zout en het omstooten van het zoutvat ongeluk en tweedracht brengt; waarom het zout zulk een voorname rol speelt in de volksgeneeskunde; +waarom schatgravers brood en zout bij zich moeten hebben; waarom men plaatselijk, als men in België ter bedevaart tijgt, brood +en zout bij zich heeft; enz.—Ook de vlierstruik doet uitstekend tegen heksen dienst, waarover nader in de Plantlore. + +</p> +<p>Buitengemeen groot is het aantal volksverhalen, waarin een heks als kat, kraai enz. wordt gewond; den volgenden dag is dan +de verwonding bij de een of andere vrouw merkbaar. Personen, vooral <a id="d0e2990"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2990">81</a>]</span>kinderen, die onder den invloed van heksen geraken, worden <i>behekst</i>, en dienen door een heksenmeester of heksenbanner <i>belezen</i> te worden. Staan de paarden met verwarde manen en druipend van het zweet op stal, dan zijn ook deze waarschijnlijk behekst. +Zie vooral <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven II, bl. 158. Verder <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 65 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 7 vlg; Friesche Volksalm. 1865, bl. 17; Rond den heerd V, bl. 70; Ons Volksleven II, bl. 8; +VI, bl. 119; IX, bl. 201. + +</p> +<p>Een laatste animistische groep vormen de <b>dwaallichten</b>, eigenlijk de zielen als vlammen op graven of in hunne nabijheid. Zij worden beschouwd als de zieltjes van ongedoopte kinderen +en heeten plaatselijk: <i>divaal-, drog-, hip-, dwaas-, stallichten; drogfakkels; stalkaarsen; valsche lantarens</i>. De Friesche benaming <i>wylde lanteernen</i> geldt eigenlijk over het algemeen de afgestorvenen, die geen rust kunnen vinden in hun graf. Ook meent men, dat ter plaatse, +waar men vaak een dwaallichtje ziet, een schat begraven ligt; men noemt ze dan ook wel <i>blauwe vuurtjes</i>. Tot deze groep kan nog gerekend worden het <i>St. Elmsvuur</i>, dat op de masten der schepen verschijnt. + +</p> +<p>Aanvankelijk waren de dwaallichtjes boosaardig, trachtten zij den eenzamen wandelaar opzettelijk te misleiden. Maar het volk +heeft deze opvatting op eigenaardige en dichterlijke wijze gekerstend; het zijn nu de zielen der ongedoopte kinderen, die +op den reiziger toehuppelen en trachten hem naar een water of poel te leiden, om gedoopt te worden. Als men in Vlaanderen +en Noord-Brabant de <i>stalkeersen</i> wil doopen, een kruis over hen maakt en de doopformule uitspreekt, komen ze in ontzaglijken getale rondom u. Het best is +dan maar te zeggen: “Ik doop u allen” enz. + +</p> +<p>Nauw met hen verwant is de <b>vuurman</b>. In Drente zijn vuurmannen meestal landmeters, die, omgekocht als ze waren, hun taak niet eerlijk hebben verricht. Deze opvatting +geldt ook voor Zuid-Holland, Friesland, Groningen, de Overbetuwe. In geheel Drente is de vuurman <i>Lapöoge</i> bekend, de kwelgeest met zijn gloeienden meetketting. <i>Glende kerels</i> zweven ook als vlammende stroobossen langs de <a id="d0e3040"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3040">82</a>]</span>marke-scheidingen, b.v. te Havelte, Zuid-Laren, Borger, Rolde, Zeegze, Tijnaarloo enz. In Belgisch Limburg heeten ze <i>vierman, schoevert, schoeffer, sjoverik</i> (b.v. te Genk) enz.; in de Kempen ook wel <i>brandende schoof</i>. Men mag niet met den vinger naar den vuurman wijzen en ook niet fluiten of hem bespotten: dan komt hij op u af en, redt +u de vlugheid niet, dan zijt ge verloren,—òf ge moest bij u hebben een knipmes met houten hecht. Kunt ge het lemmer in den +grond steken, dan komt het licht daar op af, en ge zijt verlost. In Hollandsen Limburg wandelt hij o.a. tusschen Arcen en +Velden. Ook spookte eertijds een vuurman te Venloo in de nabijheid van den ondersten Houtmolen. De bewoners van den omtrek +moesten hem elk jaar een kar zand, een paar blikken schoenen en zeven en een halven stuiver geven. Eens kwam een knecht van +den bovensten Houtmolen ʼs avonds laat van de stad en zag op een hoogte een man staan, dien hij voor een zijner vrienden hield. +Hij riep hem dus toe: “Dikke, geef me eens wat vuur”, doch daar kwam de vuurman hem na. Zoo hard hij kon ging de knecht er +van door en was juist de schuur van den molen binnen, toen de vuurman op het punt stond hem in te halen. Den volgenden morgen +vond men op de schuurdeur een koolzwarte hand afgeteekend. Dit is trouwens het eensluidende slot van dergelijke geschiedenissen. + +</p> +<p>Over den Brabantschen <i>Kludde</i> is gesproken. Zulk overgangstype tusschen vuurman en weerwolf vindt men hier te lande in het <i>hêmanneken.</i> Te Hoogland b.v. wordt hij gezien bij ruw weêr en roept aldoor: “hêej, hêej.” Beantwoordt iemand dat geroep, dan springt +hij hem op den rug en verlaat hem niet, tot de woning bereikt is. Intusschen gluurt hij den drager voortdurend met “gleunige +ôogen” als een kat aan. Zie <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 31; Drentsche Volksalm. 1845, bl. 232; Nederl. Museum II 12, bl. 352; Volkskunde X, bl. 182, 206, +236 vlg.; XIV, bl. 161. + +</p> +<p>Waar de geestenwereld haar spel drijft, daar <b>spookt</b> het. “Spook” en “spoken” zijn dus generische uitdrukkingen. Weer is de etymologie <a id="d0e3064"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3064">83</a>]</span>van het Germaansche <i>spôka</i>- raadselachtig. Het spoken is gebonden aan bepaalde tijden en plaatsen, zooals wij reeds ten deele zagen. Vooral spookt het +op de <span class="letterspaced">kruiswegen</span>; daar drijven de geesten hun spel, daar kan men met hen in gemeenschap treden. Reeds de <span class="smallcaps">H. Eligius</span> en <span class="smallcaps">Burchard van Worms</span> ijveren tegen de bijgeloovige vereering der kruiswegen (VII<sup>e</sup> en XI<sup>e</sup> eeuw). Toch zwijgen de Oudgermaansche bronnen hierover, zoodat het niet onwaarschijnlijk is, dat dit volksgeloof zich onder +Romeinschen invloed ontwikkeld heeft. Anderzijds oefenen de kruiswegen ook weer geestwerende kracht uit en moeten de geesten +zich hierover laten heendragen; ter belooning werpen zij dan een goudstuk toe. + +</p> +<p>Ook de doode, die “terugkeert”, komt spoken en geeft stof tot vele spooksagen. Meestal zijn dit personen, die in hun graf +geen rust kunnen vinden, omdat zij tijdens hun leven hebben misdaan, of een gelofte—b.v. een bidweg—niet zijn nagekomen, of +wien de overlevenden de verschuldigde eerbewijzen niet hebben gebracht. Zij kunnen verzoend, “verlost” worden en vinden dan +eindelijk rust. Wie geld begraven heeft, moet zoolang tusschen hemel en aarde zweven, tot de schat gevonden is. + +</p> +<p>Maar het volksgeloof kent ook <b>spookdieren</b>. Wij zagen reeds herhaaldelijk, dat de ziel in diervorm het lichaam kan verlaten; in diervorm kan zij ook “terugkeeren” of +blijven voortleven. Zielen, die in diervorm rondspoken, kiezen daartoe bij voorkeur de gedaante van katten, hazen, wolven, +honden en paarden, storm- of onweêrsdieren. Vandaar, dat katten, hazen enz., die over den weg loopen, ongeluk beteekenen; +het is niet het dier, dat de mensch ontmoet, maar de ziel van een gestorvene. Vooral in den vroegen morgen is zulke ontmoeting +van belang, “het eerste gemoet”, zegt men te Brugge. Zoo komt het, dat de dieren ook de toekomst kunnen voorspellen; immers +de ziel van een overledene kan in de toekomst zien. Hierdoor verklaart men licht de beteekenis van het blaffen van honden, +het hinniken van paarden, het krassen van raven en uilen, het janken van katten. “Krast er een uil, breekt er een glas. Dan +<a id="d0e3091"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3091">84</a>]</span>sterft de meesteresse ras”, zegt men in Gelderland. Ook het huilen van honden bij nacht kondigt doorgaans een sterfgeval aan. +Vooral kraaien en raven zijn ongeluksvogels; men dient te weten, dat de raaf oorspronkelijk wit was en eerst na den zondvloed +zwart geworden is. Te Canne, bij Maastricht, zingt de jeugd: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De eksters en de kraaien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die zwaaien al over mijn hoofd +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En snakken al naar mijn dood; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die dood begint te naken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik zal het niet lang meer maken.</span></p> +</div> +</div> +<p>De zienersgave dezer zielevogels blijkt ook uit spreekwijzen als: “De kraaien zullen het uitbrengen”;—“Alles komt uit, al +moesten de kraaien (of raven) het uitbrengen”, en ook wellicht “Daar zal geen haan naar kraaien.” + +</p> +<p>Spookdieren zijn over het algemeen een kwaad voorteeken en verkondigen onheil; niet aldus de zwaluw, de ooievaar, de koekoek. +Hoe kan het anders? Het zijn alle drie lenteboden. Vandaar dan ook, dat het als een zegen wordt beschouwd, wanneer zwaluw +of ooievaar op een huis hun nest bouwen. “Zwaluwen in ʼt dak, guldens op zak;” en op de Veluwe: “Waar een zwaluw aan den stal +nestelt, daar sterven de kalveren niet.” Dit teekent meer onze praktische, nuchtere levensopvatting; poëtischer is de Duitsche +spreuk: “<span lang="de">Wo die Schwalbe nistet im Haus, Zieht der Segen niemals aus</span>”. Een zwaluwnest vernielen, brengt ongeluk. Ook het Westvlaamsche volk toont dichterlijken zin, als het de zwaluwen “de vogels +van O.L. Vrouw” noemt, dewijl zij omtrent Mei (Maand van Maria) aankomen en omstreeks Maria Geboorte (8 Sept.) weer vertrekken. +Een volksverhaal weet te vertellen, dat, waar O.L. Vrouw ook reisde of vluchtte, een zwaluw steeds met haar medevloog: Rond +den Heerd XXIV, bl. 115. + +</p> +<p>Ook de ooievaar brengt geluk en welvaart en lang leven. Waar <a id="d0e3113"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3113">85</a>]</span>hij nestelt, is het huis gevrijwaard tegen vuur en bliksem, en sterven geen kraamvrouwen. De kinderen zingen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ooievaar, lepelaar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met je lange bekke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wanneer zal je thuis kommen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als de muis piep zeit. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Piep zei de muis: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ooievaar komt tʼ avond thuis.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ooievaar brengt ook de kindertjes. “Als een stork over ʼt huis vliegt”, heet het te Almelo, “komt er gauw een kleine schreeuwer +in de wieg”. Hierop wijst o.m. het Geldersche rijmpje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Uiver, uiver, pielepoot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Breng een kindje in moeders schoot.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar de waarzegger bij uitstek is de koekoek. Het Belgisch rijmpje, dat zijn voorzeggingsgave inroept, luidt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Koekoek Steven (of even), +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoelang mag ik leven?</span></p> +</div> +</div> +<p>en vrijwel gelijkluidend hoort men in het Sassenland: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kukuk vom häven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wo lange sall ik leven?</span></p> +</div> +</div> +<p>en dan telt men: zooveel maal de koekoek roept, zooveel jaren blijven den vrager te leven over. Op de Veluwe bekransten de +jongens en meisjes zich bij den eersten koekoeksdeun en riepen dan: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Koekoek, bakkersknecht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zeg mij recht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zeg mij waar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoeveel jaar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik dit kransje nog dragen zal?</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Nederweert (L.) is hij ook weêrprofeet.—Maar het wordt tijd, tot onze spookdieren terug te keeren. Van spokende honden +weet men vooral in Groningen en in de Ommelanden veel te vertellen; <a id="d0e3164"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3164">86</a>]</span>verder in Friesland, Brabant, Zeeland en elders. Plaatselijk draagt de spookhond den naam van <i>stommelstaart, borries</i> of <i>helhond</i>. Het is een zwarte hond met vurige oogen, soms beladen met gloeiende ketenen.—Het spookpaard heet in het Oldambt <i>hommel-stommel</i>; ook waren veelal spokende veulens rond, en zonder kop. In België zijn de spookdieren doorgaans hazen en konijnen. Niet zelden +worden al deze spookdieren driebeenig en éenoogig gedacht. + +</p> +<p>Er bestaat nog een andere reden, waarom sommige dieren in ongunstigen roep staan, deze namelijk, dat zij uiteraard in nadere +betrekking traden tot de Germaansche godenwereld. Aldus het snelle ros (<i>Sleipnir</i>) tot Wôdan als Windgod; aldus de raven (<i>Hugin</i> en <i>Munin</i>: de Gedachte en Gedachtenis) en de wolven (<i>Geri</i> en <i>Freki</i>: de Gulzige en Vraatzuchtige) tot Wôdan als Wind- en Oorlogsgod. De kat was gewijd aan Frija, de huwelijksgodin en de godin +van den huiselijken arbeid. Daar nu de geloofsverkondigers de afgoden als duivels voorstelden, werden gemelde dieren ook satellieten +van den satan. Zelfs de koekoek, de blijde lentevogel, ontging niet volstrekt het lot van zijn heer, wien hij als waarzegvogel +heilig was: en zoo verklaart men het best de ongunstige beteekenis onzer zegswijzen: “Loop naar den koekoek” (d.i. naar den +drommel); “hale u de koekoek”, vgl. “hol dich der Kukuk und sein Küster”, en “le diable tʼemporte”;—“Dat wete de koekoek” +(d.i. dat mag Joost weten);—“Je bent een koekoekskind” (d.i. een satanskind). + +</p> +<p>Hierbij komt nog, dat sommige dieren, als katten en raven, ook <span class="letterspaced">rechtstreeks</span> tot duivel en heksen in betrekking gebracht werden; en eindelijk, dat de begrippen “gewijd, heilig” en “gevaarlijk, te vermijden” +in het volksgeloof veelal synoniem zijn. Maar dit geldt eigenlijk meer voor personen, dan ook voor zaken. + +</p> +<p>Voor zoover ik weet, is de specht alleen dezen dans ontsprongen. <span class="smallcaps">Plinius</span> gaf hem den bijnaam <i>Martius</i>, daar hij den god Mars was gewijd. Maar uit <i lang="la">Martis avis</i> is <i lang="la">Martini avis</i> gegroeid, zooals ook blijkt uit de variant van sommige handschriften: “Sant Martisvogel, Mertissvogelin.” Ik kom naderhand +op dezen vogel terug, maar <a id="d0e3211"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3211">87</a>]</span>wensch hier alleen de aandacht te vestigen op het feit, dat de specht, die toch óok gevaar van vermaledijding liep, aan dit +lot is ontsnapt, doordat het volk hem aan St. Maarten toevoegde. Zie <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span>, Kritisch Woordenboek, bl. 210; <span class="smallcaps">Sloet</span>, De Dieren in het Germaansche volksgeloof, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Een en ander over de folklore van dieren en planten, in de Handel. v. h. derde Vlaamsche Natuur-<span id="d0e3225" class="corr" title="Bron: ,"></span> en Geneeskundig Congres (1899), bl. 85 vlg.; Ons Volksleven XII, bl. 15; ʼt Daghet in den Oosten XIX, bl. 6; Limburgʼs Jaarboek +V, 3, bl. i vlg.; Volkskunde XXI, bl. 211 vlg.; XXII, bl. 33 vlg. + +</p> +<p>Verpersoonlijking der bandelooze elementen, der ruwe natuurkrachten is het geslacht der <b>reuzen</b>. Nu eens vertegenwoordigen zij den winter, dan weer den nacht of den stormwind. Zoo ver de mensch in lichaamskracht boven +den dwerg of kabouter staat, zoo ver blijft hij beneden de plompe dommekracht van den reus. Bekend uit de Noorsche mythologie +is de oorreus IJmir, uit wien de wereld geschapen werd: uit zijn vleesch vormden de goden de aarde, uit zijn bloed de zee, +uit zijn beenderen de bergen, uit zijn schedel het hemelgewelf. + +</p> +<p>Ook in ons volksgeloof zijn de reuzen niet onbekend. Een Overijsselsche sage verhaalt van een reus, die aarde in de slip van +zijn mantel droeg. Bij het overstappen van de Vecht ontviel hem de Bestemerberg, bij het gaan over de Regge de Lemelerberg, +eindelijk de Luttenberg. De rest niet meer dragenswaard achtend, had hij die langs Hellendoorn en verderop uitgeschud. Een +analogen oorsprong hebben twee heuvels bij Heelsum, een heuvel bij Valburg, de Woldbergen op de Veluwe. Ook West-Friesland +werd eertijds door reuzen en reuzinnen bewoond, van wie Lem, Dibbald, Walberich, Hillegond omstreeks Leiden, Haarlem en Rotterdam +gelokaliseerd worden. Deze Hillegond had eens een schortekleed zand van het zeestrand gehaald. Maar gekomen ter plaatse, waar +thans de kerk te Hillegersberg staat, brak de band van haar voorschoot, en het uitgestorte zand vormde een heuvel. Het is +wel onnoodig te zeggen, dat wij hier met natuurverklarende volksverhalen te doen hebben. +<a id="d0e3234"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3234">88</a>]</span></p> +<p>Dit is ook het geval met de sage der beide Rijn-gravende reuzen. Volle honderd jaren hadden zij dapper gedolven zonder een +woord te wisselen, toen de éen het stilzwijgen brak. De ander wordt hierop toornig, antwoordt, dat hij niet langer met zulk +een babbelaar wenscht samen te werken, en gaat de Waalbedding graven. In een Belgische sage van dezen aard, gelokaliseerd +te Hekelghem, is de reus reeds een duivel geworden. <span class="smallcaps">Em. Seipgens</span> verhaalt, dat het reuzengat te Echt (tusschen Echt, Montfort en Posterholt) eigenlijk een onvoltooid gebleven reuzenwoning +is. De koning der reuzen zou gaan trouwen en volgens ʼs lands wijs moest hij met de aanstaande koningin zijn eigen woning +in den grond delven; wegens het gepraat zijner aanstaande liet hij ten slotte het werk steken. “Daarom is de koning der reuzen +nooit getrouwd en de woning onafgewerkt gebleven. De reuzen volgden het voorbeeld van hun koning, omdat zij alle vrouwen snapsters +vonden, en zoo is het reuzengeslacht in Limburg uitgestorven.” (In <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden I, bl. 219). + +</p> +<p>Volgens een overoude sage hebben de reuzen een gedeelte van Brussel gesticht; vandaar natuurlijk ook de naam van Reuzenberg. +Eertijds gingen dan ook elf reuzen, met verschillende benamingen, in den vermaarden Brusselschen Ommegang, en wel achter de +Gilden en Ambachten; thans nog twee: Janneken en Mieke. Ook te Venloo werden van oudsher twee reusachtige poppen rondgedragen, +die de stichters van Venloo: “Valuas en zʼn vrouw” voorstelden, en wel door het akkermansgilde op Maandag vóor de zomerkermis. +Sedert eenige jaren is dit gebruik weer ingevoerd. Luidens een Venloosch archiefstuk werden in het begin der XVIII<sup>e</sup> eeuw deze beelden ook in de processie rondgedragen. Zooals te Brussel, worden ook te Geerardsbergen Janneken en Mieke rondgedragen; +te Hasselt kent men den Langen Man, te Antwerpen Druon Antigoon, te Wetteren den Reus en de Reuzin. + +</p> +<p>De reuzen hebben niet alleen rivieren gegraven en bergen opgestapeld, zij hebben ook de terpen en de hunebedden gebouwd. Hier +heeft verwisseling of liever vermenging der begrippen “reuzen” <a id="d0e3250"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3250">89</a>]</span>en “hunen” plaats. Ook is het begrip van den term <i>hunen</i> zelf niet homogeen: immers het woord <i>hûn</i>, een echt-Germaansch woord, beteekent “reus”, maar ook “Hun, Hongaar”; waarschijnlijk is de naam <i>Hûn</i> op verschillende volkeren toegepast. Misschien vertegenwoordigen zij, hetgeen ook wel van de Elfen beweerd wordt, het een +of ander uitgestorven Europeesch oorvolk. Wat hiervan zij: de Hunen vormden in het volksgeloof een met de reuzen nauw verwante, +maar toch zelfstandige, meer historische groep. Hun naam leeft voort in de Hunenbedden niet alleen, maar ook in den Overijsselschen +<i>Hunerborg</i>, in den <i>Hunerberg</i> en de <i>Hunerpoort</i> te Nijmegen en in den <i>Hunsberg</i> van Merchtem. (Z.B.) + +</p> +<p>De reuzen vormen als het ware den middelterm tusschen de lagere en de hoogere mythologie; van overgang geen sprake. Het reuzengeloof +wortelt in de omringende natuur, in de elementen, maar vertoont geen spoor van zielengeloof. De hoogere mythologie, volstrekt +zelfstandig ten overstaan der lagere, wordt vertegenwoordigd door de vereering van den machtigen god des hemels, den Indischen +<i>Dyâush</i>, den Griekschen <i>Zeus</i>, den Romeinschen <i>Jupiter</i>, die bij de Oude Germanen den naam droeg van <i>Ziu</i>. Alle Indogermaansche talen wijzen hier op een vereering van den “Stralenden Hemel” als hoogste godheid. Maar op den duur +veranderde het wezen van dezen hoogsten hemelsgod, óok van den Germaanschen <i>Ziu</i>; velerlei attributen zijn hem ontnomen, om aan afzonderlijke godheden te worden toevertrouwd. De weg loopt hier van de eenheid +of betrekkelijke eenheid naar de veelheid. Zóo ontstonden de Westgermaansche godheden: Wódan, Donar, Frija enz. + +</p> +<p>Van deze hoogere mythologie is <span class="letterspaced">bezinksel</span> in ons folklore achtergebleven, en niemand heeft dit beter aangetoond dan <span class="smallcaps">Jacob Grimm</span> in zijn standaardwerk “Deutsche Mythologie”. Al blijkt het, dat hij veel te eenzijdig is te werk gegaan, met volle recht +mag hij den titel dragen van “vader der Germaansche mythologie” als wetenschap; met behulp der kritiek wordt zijn werk de +rijkst mogelijke vindplaats. Wij zullen in de volgende bladzijden dan ook herhaaldelijk stooten op survivals van Wôdan en +zijn kring: <a id="d0e3298"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3298">90</a>]</span>een sekondaire mythologische vorming dus. Laat ik slechts wijzen op enkele uitdrukkingen. Wij lezen in een Nederlandsch hs. +van 1470: “Ende de poeten in heure fablen heetend ourse, dat is te segghene Woenswaghen”. Het sterrenbeeld van den Grooten +Beer werd dus als Wôdanswagen beschouwd. In Zuid-Limburg spreekt men nog van een “zielewagen”, die door de lucht rijdt. De +naam leeft ook voort in ons hedendaagsch <i>Woensdag</i>, dial. <i>Goonsdaag</i>, en in de plaatsnamen <i>Woensdrecht</i> = Wodani traiectum, <i>Woensel</i>, wellicht <i>Woenum</i> of <i>Wenum</i>. De herinnering aan Donar bewaart ons <i>Donderkruid</i> of <i>Donderbaard</i>, het <i>Sempervivum tectorum</i>, voorheen ook <i>Barba Jovis</i> genoemd, in Zwitserland nog <i>Joubarbe</i>. Bij de invoering van het Christendom droeg de volksfantasie vele attributen van goden en godinnen op Christus en de heiligen +over; vandaar dat het <i>Frigjargras</i> tot <i>Mariagras</i> werd; de aan Frija als godin der geboorte heilige <i>Asperula odorata</i>, waarvan een bundel bij zwangere vrouwen in bed gelegd werd, ontving den naam van <i>O.L. Vrouwenbedstroo</i>, het <i>Labrum Veneris</i> dien van <i>Mariadistel</i>; enz. Ook behoort het hoogst waarschijnlijk tot de sekondaire laag in ons folklore, wanneer de kat, het heilige dier van +Frija-Frigg, in zoo nauwe betrekking tot het huwelijk treedt. Wie op zijn trouwdag door goed weêr begunstigd wil worden, moet +de kat goed voeren, of de kat streelen (<i>kören</i>), zooals men te Ubach-over-Worms zegt. Wie geen katten lijden mag, meent men ook, krijgt geen mooie bruid. + +</p> +<p>2. <b>Romeinsche Mythologie</b>.—Dat de betrekkingen tusschen Romeinen en Germanen niet spoorloos voor de religie onzer vaderen voorbij gingen, ligt voor +de hand; met name met het oog op de hoogere Romeinsche kultuur. Laat ik terstond enkele voorbeelden geven. Romeinsch was het +gebruik, namen te geven aan de dagen der week, gewijd aan de Zon; de Maan; Things, resp. Tius: Mars; Wôdan: Mercurius; Donar: +Jupiter; Frija: Venus; en Saturnus, voor wien geen passende Germaansche interpretatie kon gevonden worden. Deze substitutie +had vermoedelijk in de III<sup>e</sup> of IV<sup>e</sup> eeuw <a id="d0e3365"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3365">91</a>]</span>n. Ch. plaats; zie <span class="smallcaps">Dr. Roesler</span>, Ueber die Namen der Wochentage (Berlin 1865), bl. 20 vlg.—Volledige ontleening had plaats met de namen Venus en Diana, men +denke aan de Venusbergen en het Venushaar. Verder hebben wij de votiefsteenen, door Germanen geplaatst, waarop men nu eens +een Romeinschen god, dan weer een Romeinschen god met Germaanschen bijnaam vindt. Zoo was b.v. in den muur der oude Romaansche +kerk te Horn bij Roermond een geloftesteen aan Mars en een aan Mercurius ingevoegd. + +</p> +<p>Trouwens het plaatsen van votiefsteenen op zich zelf is specifiek Romeinsch; zie hierover <span class="smallcaps">Karl Helm</span>, Altgerman. Religionsgeschichte (Heidelberg 1913) I, 345 vlg. Op twee votiefïnskripties wordt <i>Mars Thincsus</i> gezamenlijk met twee Germaansche godinnen genoemd. De vindplaats van beide inschriften ligt in Engeland te Housesteads, nabij +den Hadrianuswal; zij dagteekenen uit den tijd van Alexander Severus (222–235) en werden gesticht door een afdeeling Germaansche +ruiterij, die den naam van <i>Cuneus Frisorum</i>: “Friesche afdeeling” droeg. Hiermee is echter niet gezegd, dat het Friezen waren; waarschijnlijk Bataven, in alle geval +Twentenaren. Te vermelden valt nog de bijzonderheid, dat op een bij de altaren behoorend halfrond kapiteel in het midden een +gewapend krijger (Mars) met een vogel is voorgesteld, en aan weerszijden twee zwevende geniën; zie verder <span class="smallcaps">W. Pleyte</span>, Mededeel, d. Kon. Akad. van Wetensch. III, 2, bl. 110 vlg.—Van een onbekende godin <i>Vagdavercustis</i> spreekt een votiefsteen, gevonden in het riviertje de Linge bij Hemmen (G.). + +</p> +<p>Een vrij groote verspreiding had de vereering der godin <i>Hludana</i>, getuige o.a. een steen uit Beekgum (F.), verwant met de Noorsche godin Hlódyn en, wat meer zegt, met de besproken godin +Holda. Buitengewoon rijk is de monumentale overleving van de godin <i>Nehalennia</i>. Zij wordt vermeld op niet minder dan 26 votiefsteenen, die alle—met uitzondering van 2 te Deutz gevonden—bij Domburg op +Walcheren uit het duinzand zijn opgedolven. Tien ervan zijn geheel, acht ten deele door een brand der kerk te Domburg in <a id="d0e3395"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3395">92</a>]</span>1848 vernietigd; maar zij bleven voor ons weten behouden door de publikatie van <span class="smallcaps">L. J. F. Janssen</span>, De Romeinsche beelden en gedenksteenen van Zeeland (1845). Men noemt Nehalennia een Bataafsche godin, ofschoon voor haar +vereering eigenlijk eerder de zuidwestelijke buren der Bataven, n.l. de Marsaci en Sturii in aanmerking komen. Maar het Germaansche +karakter der godin is boven allen twijfel verheven. Zij schijnt beschermster van handel en scheepvaart te zijn en godin der +zee, en wordt voorgesteld, gezeten op een troon, of ook staande; naast haar een hond, aan weerszijden hoorns van overvloed. +Op drie steenen steunt zij met den linkervoet op den voorsteven van een schip. Wellicht behoort de hond bij het type der met +haar vereenzelvigde Egyptische godin Isis thuis. + +</p> +<p>Sporen van den Nehalennia-kultus vinden wij wellicht in een Middeleeuwsch gebruik, van kracht in Zuid-Nederland en in de Rijnprovincie: +een feestelijk opgetuigd en versierd schip op raderen werd van plaats tot plaats getrokken onder het feestgejubel der bevolking. +Zulk een optocht uit het jaar 1133 wordt uitvoerig beschreven in een klooster-kroniek van St. Truiden. Het schip kwam het +eerst naar Aken, dan naar Maastricht, waar het van mast en zeilen voorzien werd, dan naar Tongeren, Looz enz. Maar door toedoen +der geestelijkheid werd deze stoet door den Graaf van Leuven met kracht onderbroken en belet, en hiermee schijnt het gebruik +aldaar uitgeroeid te zijn. Waarschijnlijker echter dan met den Nehelennia-kultus bestaat samenhang met de karnavalsgebruiken +van Romeinsche herkomst. + +</p> +<p>Over het algemeen mogen wij besluiten tot een Germaansch-Romeinsch synkretisme, welks sporen in het hedendaagsche folklore +nog aanwezig zijn. + +</p> +<p>3. <b>Keltische Mythologie</b>.—Inwerking van den godsdienst der kultureel hoogstaande Kelten op de Germanen kon niet uitblijven. Op een bij Vechten (U.) +gevonden votiefsteen wordt een zekere godin <i>Viradecdis</i>, voor wie in het Germaansche domein geen aanknoopingspunt te vinden is, vereerd door de Batavi en Tungri. <a id="d0e3412"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3412">93</a>]</span>Maar verreweg het voornaamste verschijnsel is de Matronenvereering, die beslist aan de Kelten is ontleend. De Matronen zijn +plaatselijke schutsgodinnen, wellicht ook beschermgodinnen eener familie met haar bezittingen, en wier vereering bij de Keltische +volken inheemsch was. Wij ontmoeten ze hier te lande in een min of meer Kelto-Romaanschen vorm. Ik wijs b.v. op de inschriften, +die voor het bestaan van zulk een Matronendienst pleiten, bij de Marsaci aan den Scheldemond en bij hun naburen de Frisaevonen +(C. I. L. XIII 860, 8633). Meestal zijn de schutsgodinnen ten getale van drie.—Tot oudere Keltische lagen behoort de vereering +van den handelsgod <i>Lugus</i> of <i>Lug</i>. + +</p> +<p>III. Volstrekt eenig is de invloed op de volksreligie uitgeoefend door het <b>Christendom</b>, een invloed, die grootendeels nieuw-scheppend, somwijlen sparend en hervormend was. Waar opvattingen en gebruiken lijnrecht +in strijd waren met de nieuwe heilsleer, daar werd een onverzoenlijke strijd aangebonden en de oude volksreligie met kracht +onderdrukt. Maar dit verhinderde niet, dat echte “survivals” of overleefsels den strijd met de Christelijke ideeën bleven +voortzetten, verbod en prediking ten spijt; laat ik onmiddellijk wijzen op het taaie bijgeloof, dat zich in valsche heiligenvereering +en ongemotiveerd wondergeloof uitbundig uit. Op bedevaartsplaatsen b.v. ziet men bij het volk thans nog vaak een zeker synkretisme +van christendom en heidendom. Andermaal hooren wij in het huidige folklore onschuldige nagalmen uit den heidenschen voortijd +zachtkens voorttrillen. Eindelijk vond de Kerk aanleiding onderscheid te maken tusschen vorm en stof, tusschen schors en kern, +dan werd deze verworpen, maar gene niet zelden gered, dienstbaar gemaakt aan het Christelijk geloof en aldus gelouterd en +“gekerstend.” Het zou vreemd geweest zijn, wanneer de Kerk, die zich wenschte te verspreiden te midden der Graeco-Romeinsche +beschaving, een geheel nieuwe taal gebezigd had en systematisch alle vormen had versmaad, die tot dan toe dienst gedaan hadden +om aan de begrippen en gevoelens van godsvereering uiting te geven. Dit geldt <a id="d0e3425"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3425">94</a>]</span>natuurlijk ook voor de Germaansche beschaving. Laat ik nog slechts het psychologische dezer verkerstening in herinnering brengen. +“Naast onwankelbare eenheid der groote en heilige beginselen”, schrijft <span class="smallcaps">Dr. Gisb. Brom</span>, “een onuitputtelijke verscheidenheid en plooibaarheid van vormen. Zij [de Kerk] gebruikt niet een en denzelfden stijven +vorm, om dien met despotisch gezag aan al haar bekeerlingen, van welke natie ook, op te dringen en te drukken. Een Procustus-bed +bleef haar ten allen tijde vreemd. Maar zij voegt zich naar de natuurlijke geaardheid van ieder volk, zoowel als van elk individu.... +Hoe dit ééne met het andere samengaat? Omdat al wat de Kerk rein <i>natuurlijks</i> aantreft in de samenleving of in den individueelen mensch, zij dat niet tracht te vernietigen, maar het onder den leuterenden, +veredelenden en verheffenden invloed der genade laat voortbestaan.” + +</p> +<p>Aldus vinden wij wijding en veredeling van oorden, feestdagen, feestgebruiken, volksvoorstellingen enz. Kenschetsend en teekenend +is b.v. de geschiedenis onzer Nederlandsche <b>kerstputten</b> of kerstpoelen. Het meerendeel is van heidenschen oorsprong d.w.z. stond met een heidenschen kultus in verband. Maar doordat +in die bronnen gedoopt werd, zijn zij gekerstend en in dienst van Christus gesteld. Vandaar het groot aantal putten, die den +naam der heilige geloofsverkondigers <span class="smallcaps">Bonifacius</span> en <span class="smallcaps">Willebrordus</span> dragen. Te Dokkum vindt men b.v. drie Bonifaciusbronnen; Willebrordusputten treft men aan te Osch, Diessen, Deurne, Zoutlande, +Bakel, Asten, Maarhees, Geisteren, Venray, Stamproy, Wulpen en eertijds te Berchem bij Antwerpen. Natuurlijk werd ook een +groot aantal bronnen aan Maria gewijd. Verder zijn om meermalen vermelde reden verscheiden bronnen met den satan in verband +gebracht; vandaar de Duivelsput te Herdersen en te Hekelgem, het <i>Heintjes-börreken</i> te Meerbeke (men denke aan “Heintjepik”) en de Helleput te Dendermonde. + +</p> +<p>Wat deed intusschen de volksfantasie? Bij de intrede van het Christendom werd haar werkzaamheid niet gebroken; zij spon haar +<a id="d0e3449"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3449">95</a>]</span>draden en weefde haar weefsel voort, maar meestal met veranderd patroon. Wegens toevallige overeenkomst van hoedanigheid of +het samenvallen van den tijd der feestviering werden heidensche mythen op menigen heilige overgebracht, werden mythologische +trekken in hun legenden ingelascht; zoo trad Maria in meer dan één opzicht in de plaats van Frija, terwijl Sinterklaas de +figuur van Wôdan uitbeeldde. Maar afgescheiden hiervan dient men in de Christelijk-geaarde volksreligie in ruime mate rekening +te houden met de steeds levendige, steeds vruchtbare, dichterlijke, sagenscheppende aandrift des volks. Zoo is het b.v. gesteld +met de attributen en legenden der HH. Katharina, Lucia en Clara: met voldoende zekerheid mag men beweren, dat deze attributen +en legenden te danken zijn aan het feit, dat de drie heiligen etymologisch met het begrip “licht, reinheid, helderheid” in +nauw verband staan. Zie hierover mijne Essays en Studiën, bl. 68, 251. + +</p> +<p>Eindelijk, de goden werden vaak als duivels voorgesteld, en zoo is het gebeurd, dat menige heidensche overlevering op den +satan is overgedragen. Eenzelfde godheid kan dus nu eens in de volkslegende van een heilige, dan weer in die van den satan +opduiken. In plaats van “der goden minne” te drinken, d.i. een herinnerings- en offerdrank aan de goden te wijden, dronken +de bekeerde heidenen, met vermijding van het offerbegrip, voortaan de “minne” van St. Jan, St. Maarten, St. Steven enz. Maar +bij <span class="smallcaps">Luitprand</span> in zijn <i>De rebus gestis Ottonis</i> vindt men ook: “des duivels minne drinken.” + +</p> +<p>Zoo komen wij er als vanzelf toe, een enkel woord te zeggen over de volksdaemonologie: over den <b>duivel</b> in het volksgeloof. + +</p> +<p>Het begrip “duivel” als zoodanig was aan de heidensche godenleer vreemd. Het meest nabij kwam nog de Oudnoorsche Loki, die +bij het daemoniseeren dan ook het eerst zijn beurt kreeg. Slechts met het Christendom deden leer en voorstelling van een <span class="letterspaced">volstrekt</span> boosaardig wezen, dat de menschen kwelt, haar intrede in de Germaansche wereld; doch meer dan éene nadere bepaling ontleenden +zij in de volksopvatting aan de heerschende heidensche ideeën. +<a id="d0e3469"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3469">96</a>]</span></p> +<p>De Germaansche duivels vormen een soort van monarchie, maar de zinnelijke voorstelling van hun rijk komt geheel op rekening +van fantasie en tradioneele voorstellingswijze des volks. Er zijn Germaansche duivels, die eenige attributen van de kobolden +overnemen, evenals deze den mensch dienstbaar zijn. De duivel moet zich soms bepaald afsloven; hij bouwt molens, beploegt +steengronden en graaft rivierbeddingen, maar komt hij om zijn loon, dan is men veelal “den duivel te slim af.” De “bedrogen +duivel” of “domme duivel” is een geliefkoosde figuur van onze sagenwereld. Men laat den duivel wegen aanleggen, als te Ternath, +schuren bouwen, als te Galmaarde, Hamelgem, Vilvoorde, Kessel-Loo, Bierbeek enz. Maar door het hanengekraai na te bootsen +dwingt men hem, op de vlucht te slaan; het werk blijft dan, althans ten deele, onvoltooid. Immers de roode haan stelt den +bliksem voor, in zoover deze de onweêrswolken splijt en den dampkring zuivert. Het heldere weêr roept hij andermaal te voorschijn. +Zijn gekraai verdrijft ook het nachtelijk duister, de bonte, veelkleurige tinten van zijn vederdos zijn de weerglans der morgenschemering. +Bij het eerste hanengekraai is dan ook de hellemacht gebroken, de geesten slaan op de vlucht. “Men verhaalt”, zoo getuigde +eertijds de Romeinsche dichter <span class="smallcaps">Prudentius</span>, “dat de rondwarende duivels, die zich vermeien in het nachtelijk duister, bij het gekraai van den haan in verschillende +richtingen heenvluchten.” Uit deze aanhaling blijkt de algemeenheid van dit volksgeloof. + +</p> +<p>Ook wanneer de duivel kloosters of kathedralen wilde verpletteren, werd hij niet zelden misleid; dit getuigt b.v. de duivelsberg +bij Rolduc (L.). + +</p> +<p>Een enkele maal, wanneer de duivel de menschen wil plagen, bedriegt hij zich zelf; zoo b.v. toen hij het zaagblad kerfde en +aldus de getande zaag uitvond. + +</p> +<p>Natuurlijk speelt de duivel een groote rol in de volksuitdrukkingen; zoo b.v.: “Hij is een duivelskind;—hij vloekt alle duivels +uit de hel;—hij laat geen duivel op zijn hart barsten;—hij heeft den duivel in, of den duivel in den zak;—daar kan geen duivel +<a id="d0e3481"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3481">97</a>]</span>uit wijs worden;—hij is uit de hel gekropen, toen de duivel sliep;— ʼt is, of de duivel er in zit;—de duivel steekt zijn staart +op;— de duivel steekt er zijn staart tusschen;—hij is er op uit, als de duivel op een ziel;—hij is te gek, om met den duivel +te dansen;— den duivel een kaarsje aansteken;—dat dank je den duivel; enz. enz; zie b.v. <span class="smallcaps">J. A. Hoens</span> in Limburgʼs Jaarboek VIII, bl. 239. Ik kom hier nader op terug. Laat ik voor het oogenblik slechts opmerken, dat onze uitdrukking +de “de duivel is los” of “dan is de duivel los” niet specifiek Nederlandsch, zelfs niet specifiek Germaansch is. Het is waar, +ook van den god Loki geldt het: <i>Loki er or böndum:</i> “Loki is ontbonden.” Maar de “gebonden duivel” is ook elders bekend, b.v. bij <span class="smallcaps">Lactantius</span>, die beweert, dat de satan in boeien geklonken zal worden, wanneer het zoogenaamd millenarische rijk begint.—Verder is het +eigenaardig, dat in de folklore zoo vaak van ʼs duivels vrouw, moeder of grootmoeder sprake is; ik herinner aan het Venloosche +aftelrijmpje: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ter duvel zien vrouw ging wortele schrabbe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze wis neet woa ze ʼt mets meus pakke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze pagde ʼt hii, ze pagde ʼt doa, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze pagde ter duvel bii de hoar.</span></p> +</div> +</div> +<p>Waarschijnlijk hebben we met werkelijk heidensch bezinksel te doen; maar de grootmoeder is het oorspronkelijke. Immers wij +worden herinnerd aan het Noorsche verhaal, hoe Thórr en Týr bij den reus Hymir aan huis komen, en daar zijn negenhonderdhoofdige +grootmoeder aantreffen. Op een mythische verklaring van een natuurverschijnsel wijst onze zegswijze “de duivel slaat zijn +wijf”, als het regent en de zon schijnt. + +</p> +<p>Volksbenamingen zijn: <i>blikskater, boeman, bokspoot, de booze, deksel, duker, donder, droes, drommel, duivekater, hänsken, heintje, heintjepek, hinkepoot</i>, (men denke aan “kromme duivel”), <i>joost, koekoek, nikker, dʼolle, pikheintje, de zivarte, zwarte piet</i>. In Belgisch Limburg noemt men hem veelal kortweg <i>“het kwaad</i>.” +<a id="d0e3514"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3514">98</a>]</span></p> +<p>De duivel is pikzwart en draagt bokshoorns, bokspooten of paardenhoeven; men denke aan de betrekking van den bok tot de heksen +en aan de Zuidlimburgsche <i>bokkenrijders</i>. Ook vertoont hij zich als Italiaan, onberispelijk in het zwart gekleed, met zwarten baard. Hij bezit de gave, zich in dieren +te veranderen, en verschijnt als kat, zwarte hond met gespleten pooten, draak, spin, vlieg. In een oude Brabantsche sage komt +de duivel onder de gedaante eener reusachtige spin een kontrakt terugbrengen. Gaarne mengt hij zich ook ongekend onder de +menschen, vorscht hen uit, speelt met hen kaart, ziet of er niets voor hem te halen is; hij is uitnemend musicus en voortreffelijk +danser. Hij speelt valsch, drinkt en vloekt zwaar. Daar zijn menschen, die den duivel hun ziel verkoopen; menigeen, die plotseling, +zonder kenbare reden, rijk werd, heeft aldus zijn vermogen verworven. Is de termijn afgeloopen, dan haalt hem de duivel en +breekt hem den hals of draait hem den nek om. + +</p> +<p>Hij houdt er ook personeel op na. Te Utrecht werd eertijds een groote keisteen, scheiding tusschen twee buurten, steeds verplaatst. +Het heette, dat de duivel en zijn zwarte knechts met dien steen kaatsten van de Volderbrug naar de Geertebrug. + +</p> +<p>Zijn idenditeit met den voorrijder der “Wilde Jacht” blijkt wel uit een trek in het Geldersche folklore, waar hij wordt voorgesteld, +zich vertoonende in een windhoos. Hij huist veelal in de lucht; somwijlen langs den straatweg. Ook te Nederweert voert <i>Hänske</i> het joelende geestenheir aan. In Duitschland behoort deze voorstelling tot de meest gewone. Zie <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsche Sagen I, bl. 225 vlg.; Geldersche Volksalm. 1853, bl. 98; Limburgʼs Jaarboek VI, bl. 183; Volkskunde XXI, bl. +5; XXII, bl. 10; <span class="smallcaps">V. D. Bergh</span>, Kritisch Woordenboek, bl. 27. + +</p> +<p>De duivel is vooral bang voor het gelui der <b>klokken</b>. Het volk hecht iets specifiek-Christelijks aan het klokkengelui. En inderdaad: de klokken worden “gedoopt”, de klokken roepen +ter kerke, de klokken vermelden den huwelijkszegen, zij begeleiden ter laatste rustplaats. Zoo vaak voelt het volk zich door +het klokkengelui <a id="d0e3538"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3538">99</a>]</span>verheven boven het saaie, alledaagsche proza-leven. In de Goede Week reizen de klokken naar Rome, en wel op Goeden Donderdag +na het <i>Gloria</i>, om op Goeden Zaterdag terug te keeren; dan brengen zij de paascheieren mee. + +</p> +<p>Op ongedoopte, ongewijde klokken heeft de duivel natuurlijk vat. Zoo had men bij de stichting van het klooster Sint-Odolf +te Staveren vergeten de klokken te wijden. Honderd jaar later vloog <i>Joost</i> in woeste vaart naar den toren, haalde de klokken er uit en slingerde ze weg. Sedert hooren de visschers op de Fluessen en +de bewoners van Galamadammen (F.) soms des nachts een dof gebombam in de diepte: dan luidt de duivel de klokken van Sint-Odolf. +Hetzelfde wordt verhaald van de klokken van Driel en van Lochem. Deze wierp de duivel in twee kolken niet ver van den Berkel, +waar men ze nog in den Kerstnacht te twaalf ure kan hooren luiden. Vandaar dat deze twee plassen den naam van “duivelskolken” +dragen. Zoo dompelde de satan nog een klok van Horst in het zwarte, diepe water der Peel, en begroef te Hoensbroek een ongedoopte +klok in den waterplas tusschen de kerk en de Geleen-beek. Al deze klokken luiden op Kerstnacht; ook die van den <i>klokkekuil</i> te Swolgen: <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 71; <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 31. + +</p> +<p>Wanneer dus het volk heden ten dage zegt, dat de duivel vlucht bij het hooren van het klokkegelui, en dat de alvermannetjens +verdwenen zijn, omdat zij het klokkegelui niet konden verdragen, dan hecht het hieraan zonder den minsten twijfel een Christelijke +beteekenis. Toch ligt hieraan ten deele een heidensch begrip ten grondslag, nl. de geestenwerende en geestenbannende kracht +van het klokkengelui. Vandaar ook het klokkenluiden bij onweêr en sterfgeval,—niets dan een gekerstende volksopvatting. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e3559"> +<h3 class="normal">II. De Volksfeesten.</h3> +<p>Wanneer ik spreek van “volksfeesten”, dan bedoel ik hiermee het komplex van feestgebruiken, die bij het hedendaagsche volk +van <a id="d0e3564"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3564">100</a>]</span>de viering van Oudgermaansche of Christelijke feestgetijden zijn overgebleven. Immers de feestvreugde kleedde zich in tal +van overlevende blijheidsuitingen, die niet zelden, van het oorspronkelijk hoofdmotief losgetornd, ontaardden en oversloegen +tot uitspattingen en misbruik. + +</p> +<p>Deze volksfeesten droegen dus oorspronkelijk een <span class="letterspaced">religieus</span>, maar ook een <span class="letterspaced">huiselijk</span> karakter. Evenals in het oude Rome, wanneer ik deze analogie hier mag aanvoeren, was het huisgezin de kern, de cel, van waaruit +de georganiseerde vroolijkheid en blijheid zich in ruimer kring en op ruimer terrein verspreide; en in het gezin zelf werd +de feestviering, van geslacht tot geslacht overgeleverd, onder toezicht en leiding van den vader of van de moeder des gezins +voltrokken. Ik spreek hier dus niet over de <span class="letterspaced">volksvermakelijkheden</span>, als loopen, springen, klimmen, harddraven, wedrennen enz., en over de gezelschapsspelen evenmin; zie hierover desgewenscht +<span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken (Haarlem 1871), bl. 321–397 en 563–694. Immers deze hebben met religie en familiale organisatie niets gemeen +en dragen een dermate internationaal karakter, dat zij onmogelijk kunnen dienen om den volksaard nader te bepalen. Iets anders +is het, wanneer een bepaald spel door een bepaalde leeftijdsgroep op eigenaardige wijze wordt uitgevoerd of gevarieerd, waarover +nader. + +</p> +<p>De oude Germanen kenden eigenlijk geen feestdagen, maar wel feesttijden, <i>hoogtijden</i>, een benaming, die zich tot heden staande hield. Op voorname Christelijke feestdagen gaat in katholieke streken de eene familie +bij de andere nog “zalig hoogtijd” wenschen. + +</p> +<p>Men vierde eertijds waarschijnlijk vier offertijden, en om het offer groepeerden zich dan de overige feestelijkheden: twee +winterfeesten, het lente- en zomerfeest. Eigenlijk begon het eerste winterfeest (of herfstfeest), dat het Germaansche jaar +opende, met de nachtevening van September. Maar in den Juliaanschen kalender valt het begin van den winter op 10 November, +en zoo kreeg, door verschuiving der feestgebruiken van het Germaansche nieuwjaar, de Martinidag <a id="d0e3587"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3587">101</a>]</span>zijn beteekenis. Voeg hierbij, dat het kerkelijk jaar aanving met den Advent, die oorspronkelijk 5 weken omvatte (eerst Paus +Gregorius VII bracht hem op 4 weken), terwijl het Adventsvasten den 11<sup>den</sup> November, dus op Martinidag begon. Zoo vereenigde zich ook het eerste met het tweede, het groote winterfeest, dat ook den +naam draagt van Midwinterfeest of Joelfeest en welks gebruiken voor een groot deel op het Kerstfeest overgingen. Het <b>Joelfeest</b> immers, ontegenzeglijk het hoogste feest der Germanen, viel in de tweede helft van December en in de eerste van Januari. +Dit wordt het tijdperk der “Twaalf Nachten” genoemd; de Duitschers spreken van de <i lang="de">Zwölften, Unternächte, Rauchnachte</i> of <i lang="de">Losstage</i>. Dit feest, dat, naar zijn etymologie te oordeelen, zeer waarschijnlijk “het tooverrijke”, dan “het vroolijke” beteekende, +werd inderdaad gekenschetst, evenals trouwens het eerste winterfeest, door een uitgelaten vroolijkheid, veroorzaakt: 1<sup>o</sup> door het genieten der offergaven, die gedurende dien tijd aan de zielen der afgestorvenen en aan Wôdan, Holda en andere chthonische +en windgodheden werden gebracht; en 2<sup>o</sup>—reden van ekonomischen aard—door de twee groote slachttijden, die met de winterfeestviering samenvielen, wanneer deze niet +zelf de hoofdaanleiding tot de winterfeestviering gegeven hebben, zooals <span class="smallcaps">Alex. Tille</span> beweert in zijn boek over Die Geschichte der deutschen Weihnacht (Leipzig 1893), bl. 6. + +</p> +<p>Het was de heiligste tijd van het jaar. Dromsgewijze joelden en raasden de geesten door het luchtruim, door hun befaamden +voorrijder aangevoerd; lotsvoorspelling, droomverklaring en tooverij vierden hoogtij; heel de geestenwereld: heksen, weerwolven, +elfen, dwergen, waren los; men dronk de <i>minne</i>, d.i. de gedachtenis der afgestorvenen; men stelde de geesten onder allerlei vermommingen voor, die thans nog in min of meer +gekerstenden vorm voortbestaan. + +</p> +<p>Geofferd werd gedurende dit tijdperk aan de geesten en aan Wôdan, in zijne hoedanigheid van god der vruchtbaarheid, ter wille +der vruchtbaarheid van de akkers. Uit menig volksgebruik, dat wij te geschikter plaatse zullen bespreken, blijkt trouwens, +dat deze <a id="d0e3617"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3617">102</a>]</span>geheele periode een vruchtbaarheidskarakter draagt. Men beschouwde —en beschouwt nog thans, zonder zich duidelijk rekenschap +van deze voorstelling te geven—in den barren Joeltijd de aarde als sluimerend onder het mollig sneeuwkleed, nieuwe sappen +garend, om in de lente de natuur met bloemen te tooien en het wintergraan te doen gedijen. Met goed recht zou men derhalve +van een <span class="letterspaced">bevruchtingstijdperk</span> kunnen spreken, zooals ik in Volkskunde XII, bl. 89 vlg. voorstelde: het schieten in de boomen, het binden van stroobanden +om de boomen, het zweepen der boomen heeft stellig bevruchting ten doel. + +</p> +<p>Gegeven nu, dat het eerste winterfeest een vrij groote reeks van dagen in beslag nam, en dat het Joelfeest meestal tusschen +Kerstmis en Driekoningen, plaatselijk echter ook vroeger of later kon vallen, dan krijgen we een bijna aaneengesloten feesttijdperk, +dat zich van omstreeks het begin van November tot het midden van Januari uitstrekte. In dit tijdperk vallen vooral de Christelijke +feesten: St. Martinus (11 Nov.), St. Clemens (23 Nov.), St. Andreas (30 Nov., men denke vooral aan St. Andreasnacht), St. +Barbara (4 Dec.), St. Nikolaas (6 Dec.), St. Lucia (13 Dec.), St. Thomas (21 Dec.), Kerstmis (25 Dec.), St. Stefanus (26 Dec.), +Onnoozele Kinderen (28 Dec.), Besnijdenis (1 Jan.), Driekoningen (6 Jan.). Zie hierover mijn geschrift De H. Nikolaas in het +Folklore (Roermond, 1898), bl. 9, 10. + +</p> +<p>Het volksfeest stoelt dus op de religie. De godsvereering der Oude Germanen schonk haar adepten echter ook verpoozing van +den harden arbeid op akker of weideveld: de feestviering droeg een religieus, maar tevens een ekonomisch-maatschappelijk karakter, +wat des te meer in het oog valt, wanneer men bedenkt, dat onze voorouders veel meer dan heden leefden met de natuur, arbeidden +en rustten overeenkomstig de natuur. Ook hier is het Christendom met wijs beleid te werk gegaan, en heeft het niet willen +uitroeien, maar veredelen en verheffen of althans, in het geoorloofde, lijdelijk willen toezien. Terecht. Want indien er iets +bestaat, zegt <span class="smallcaps">Ozanam</span>, waaraan de menschen nog meer vasthouden dan aan den bodem, die <a id="d0e3629"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3629">103</a>]</span>hen voedt, dan zijn het de overleveringen, welke hun land in hun oogen verheffen, en de feesten of hoogtijden, die hen voor +een wijl aan de harde, eentonige zorgen des levens onttrekken. + +</p> +<p>Wij beginnen dus het feestelijk jaar in Groot-Nederland met <b>Sint Maartensdag</b> (11 November), gewijd aan de vereering van den grooten volksheilige, <span class="smallcaps">Martinus</span>, bisschop van Tours. Den apostel van Gallië, den grooten heilige der Franken, is ook in Nederland en België een ongemeen +hooge vereering te beurt gevallen; in Duitschland viert men hem vooral in Frankenland, en in het naburige Zwaben en Westfalen. +In België zijn honderden kerken hem toegewijd; in Nederland vereerde men hem als patroon te Utrecht, Groningen, Middelburg, +Sneek, Arnhem, Tiel, Bolsward, Venloo, Weert, Wijk-Maastricht, Dokkum, Bovenkarspel enz. enz. De dorpen St. Maarten, St. Maartensdijk, +Maartenshoek voeren zijn naam. Vooral het bisdom, de stad en de burgerij van Utrecht stonden onder zijn bescherming. Te Utrecht +stond zijn beeltenis op de torenspits zijner kerk, aan de hoeken der straten, in het voorportaal der kapittelzaal. Het prijkte +op het oude wapen der stad en op de bisschoppelijke banieren. Vandaar dan ook, dat de burgers van Utrecht eeuwen lang den +naam droegen van <i>Sint Maartens-mannen,</i> evenals die van Egmond <i>Sint Alberts-mannen</i> en de Leuvenaren <i>Sint Pieters-mannen</i> genoemd werden. Vielen de Hollanders de Stichtenaren aan onder het krijgsgeroep “Holland! Holland!”, deze beantwoordden het +met “Sint Martijn, Sint Martijn!” Zie o.a. <span class="smallcaps">Schotel</span>, Tilburgsche Avondstonden, bl. 36 vlg. + +</p> +<p>Ook kreeg de geheele periode van Sint Maarten tot Kerstmis—Adventstijd in den ruimsten zin—den naam van Sint Maartensvasten. +De H. Perpetuus, bisschop van Tours, die in de V<sup>e</sup> eeuw leefde, bepaalde nl., dat van af 11 November tot Kerstmis driemaal per week moest gevast worden; naar men weet, dagteekent +dit 3 maal vasten per week (Woensdag, Vrijdag en Zaterdag) reeds <a id="d0e3656"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3656">104</a>]</span>uit het einde der II<sup>e</sup> eeuw. Naderhand werd deze bepaling over heel Frankrijk uitgebreid. + +</p> +<p>Intusschen, hoe groot de vereering van den H. Martinus ook in onze landen mag geweest zijn, zij verklaart kwalijk een aantal +feestgebruiken als: het Sint-Maartensvuur, de Sint-Maartensdronk, -gans, -gaard enz. + +</p> +<p>Vooreerst dan het <span class="letterspaced">Sint-Maartensvuur</span>. De meeste feestvuren zijn niet van christelijken, maar van heidenschen oorsprong. Naderhand heeft men de Sint-Maartensvuren +aldus verklaard, dat zij oorspronkelijk uit vreugde over den val van het heidendom zouden ontstoken zijn. Dit is echter een +van de vele verklaringen, die de feiten zoekt aan te passen aan vooropgestelde theorieën. In waarheid hangen de feestvuren +samen met de Oudgermaansche <b>noodvuren</b>, Oudsaksisch <i>nôdfiur</i>, waarin <i>nôd</i>- verwant is met het Oudhoogduitsche werkwoord <i>nûan</i> “stukwrijven”. Immers het werd ontstoken, doordat men een stuk hout in de opening van een ander of van een wagenrad stak +en zoolang draaide, tot het hout vuur vatte. Het voedsel voor het nieuwe vuur, hout en stroo, moest door alle leden der gemeente +worden meegebracht. Brandde het vuur, dan moesten menschen en vee daar driemaal doorheen loopen. Na afloop nam ieder een verkoold +stuk hout mee naar huis: het was een voorbehoedmiddel tegen besmettelijke ziekte onder menschen en vee. + +</p> +<p>Merkwaardig is hetgeen <span class="smallcaps">Sebast Frank</span> in zijne <span lang="de">Wahrhaftige Beschreibunge aller Teile der Welt</span> (1567) over een dezer vuren meedeelt: “<span lang="de">Zu Mitterfasten flechten sie ein alt Wagenrad voller Stroh, tragens auf einen hohen, jähen Berg, haben darauf den ganzen Tag +einen guten Mut, mit vielerlei Kurzweil, singen, springen, dantzen, Geradigkeit und anderer Abenteuer, umb die Vesperzeit +zünden sie das Rad an, und lassens mit vollem Lauff ins Thal lauffen, das gleich anzusehen ist, als ob die Sonne vom Himmel +liefe</span>”. Dit noodvuur had het karakter van een zoenoffer aan de hoogere machten, het was een reinigings (en dus vruchtbaarheids-) +vuur, dan ook een offervuur aan de verpersoonlijkte vegetatie en vruchtbaarheidsgoden, <a id="d0e3691"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3691">105</a>]</span>wellicht met name aan Wôdan als zonnegod, wiens symbool het rad, het zonnerad was; vandaar, dat de <i lang="la">Indiculus superstitionum et paganiarum</i>, een opsomming van capitularia uit de VII<sup>e</sup> eeuw, waarschuwt tegen het heidensch gebruik van vuur door het wrijven van hout: <i lang="la">De igno fricato de ligno, id est nôd-fyr</i>. Oorspronkelijk stonden deze vuren met geen bepaalden tijd van het jaar in verband en werden ontstoken, telkens als men de +godheid iets te vragen had of ook haar dank wilde brengen. Maar mettertijd hebben zij zich bij de hoofdofferfeesten gevoegd, +en zoo krijgen wij dan onze Sint-Maartensvuren, Kerst- en Nieuwjaarsvuren, Vastenavond- en Paaschvuren, en St. Jans of Pinkstervuren, +die vrij wel met de vier genoemde groote ofifertijden der Germanen samenvallen. Als kriteriën van den heidenschen oorsprong +der nog bestaande vuren kan men met <span class="smallcaps">Grimm</span>, <span lang="de">Deutsche Mythologie I</span>, bl. 35 aannemen: “<span lang="de">das reiben der heiligen Flamme, laufen durch die brände, werfen von blumen in das feuer, backen und austheilen grosser brote +oder kuchen, und der reihentanz.</span>” Voegen wij hierbij het rondloopen met fakkels door de velden. + +</p> +<p>Talrijk zijn de dorpen, vooral in het Zuiden van ons land, waar de Sint-Maartensvuren nog opflikkeren; ook springt men nog +over het vuur heen. Daarentegen is het <i>fakkelen</i> veelal verdwenen, —in België bestaat het nog plaatselijk, b.v. te Hombeek, Hoeleden, enz., en ook in Hollandsen Limburg en +Brabant, vgl. Limburgʼs Jaarboek I, bl. 72: “Op Sint Maartensavond kan men door geheel Limburg en Brabant op de heuvelen langs +de Maas de Sint Maartensvuren in flikkerende vlam met rossen gloed zien opgaan.... Terwijl de stapel brandt, zwerven de knapen +met ontstoken fakkels door de velden.” Te Obbicht, Papenhoven enz. noemt men dit <i>flakkeren</i>. De toortsen zijn slechts in rudimentairen vorm overgebleven in de kaarsjes of gekleurde lampions of uitgeholde en tot lantaarns +vervormde rapen en pompoenen (pronk- of bronkappelen), waarmee thans de dorps- en veelal ook nog de stadsjeugd langs de huizen +trekt. Te Brugge en rond Maaseik loopen de kinderen met eindjes touw, bestreken met teer. De vuren vervangt men in de <a id="d0e3719"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3719">106</a>]</span>steden, b.v. te Venloo, door kaarsjes. Op Sint-Maartensavond vormen ouden en jongen een kring; dan wordt lustig in de rondte +gedanst en de kinderen springen herhaaldelijk over het vlammetje. Dit kinderlijk gebruik verbindt dus ons folklore niet alleen +met den grijzen voortijd, maar ook met de volksgebruiken der verre Donaulanden, van Meissen en Thüringen, waar men althans +bij de Sint-Jansvuren nog over den gloed heenspringt. + +</p> +<p>Bij den rondedans zingt men te Venloo het bekende: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sintermertes veugelke +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hêt ein roeëd keugelke +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ein blauw stertje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoepsa Sintermerte!</span></p> +</div> +</div> +<p>Appingedam: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sunte Meertens vogeltje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ziên kip kap kogeltje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ziên rooie rokje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ziên vleddern stokje.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ter vergelijking diene nog het door <span class="smallcaps">Halbertsma</span> meegedeelde: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sunte Maartens veugeltje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zat al op een heuveltje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met zijn rood rokje;</span></p> +</div> +</div> +<p>en verder het rijmpje, dat men hoort in de Altmark: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Märtiin Märtiins Vaegelken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mett siin verguit Snaevelken! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geft us watt un lat us gan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Datt wii hüüt noch wiier kamʼn.</span></p> +</div> +</div> +<p>In het leven van den heilige komt geen vogel voor, en toch ontmoet men den Martinusvogel reeds in de gedichten der Middeleeuwen. +Ook in Frankrijk kent men den “oiseau St. Martin” en in Spanje den “pajaro St. Martin.” + +</p> +<p>Over dezen Sint-Maartensvogel is heel wat geschreven, zie b.v. <span class="smallcaps">Dr. Knappert</span>, Wödan-St. Maarten in den Gron. Volksalmanak 1899, bl. 102; <span class="smallcaps">Dr. Knippenberg</span>, Sintermertesveugelke, in Limburgʼs <a id="d0e3776"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3776">107</a>]</span>Jaarboek 1911, bl. 75 enz. Persoonlijk heb ik deze kwestie onderzocht in mijn opstel, getiteld: Overblijfselen van den Wôdan-kultus +in Limburg, in Limburgʼs Jaarboek 1898, bl. 34 vlg. Mij dunkt thans, dat men de zaak als uitgemaakt kan beschouwen. De handschriften, +die “Sant Martisvogel, Mertissvogelin” geven, wekken het gegronde vermoeden, dat <i>Martini avis</i> uit <i>Martis avis</i> ontstaan is; in alle geval is de specht bedoeld, de bonte specht (<i>picus maior</i>), met zijn donkere, staalblauwe staartveêren en donkerrooden nek. Het woord “keugelke” is immers het Middelnederlandsche +<i>cogele</i> “halskraag, mantelkap”, men denke aan de zegswijze: “kat en kogel verliezen”, ontstaan uit “kap en kogel verliezen”, elders +“kap en keuvel”; vergel. ten overvloede het Veendamsche en Delfzijlsche rijmpje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kip, kap, kogel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sint Maartinsvogel.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zoo ook het Duinkerksche: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte-Martens veugeltje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kwam met zijn roo kapeugeltje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gestoven +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gevlogen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al over den Rijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waar dat vette verkens zijn! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Goede vrouwe, geeft ons wat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Alle hennen leggen wat!—</span></p> +</div> +</div> +<p>Ik keer nu terug tot den ronddans in de binnenkamer. Als tweede couplet zingt men een lied, dat aanvankelijk bij het inzamelen +van hout enz. aan de huizen gezongen werd, en thans nog gezongen wordt dáar, waar deze inzameling door de jeugd in typischen +lichtstoet nog gehouden wordt. Tot goed begrip dezer strofe dient men zich de legende van den H. Martinus te herinneren. Het +was in den strengen winter van het jaar 332, toen Martinus, nog krijgsman en katechumeen, een naakten en van koude schier +verkleumden bedelaar ontmoette bij een der poorten van Amiens. <a id="d0e3816"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3816">108</a>]</span>Terstond trekt hij zijn zwaard en deelt zijn krijgsmantel in tweeën, geeft de eene helft aan den arme, die in Christusʼ naam +een aalmoes vraagt, en bedekt zich zelf zoo goed mogelijk met de ander. Vandaar in het lied de uitdrukking “met zijn bloote +armen”. Denzelfden nacht zag hij in zijn slaap den Zaligmaker, met het deel van den mantel, dat hij den bedelaar gegeven had, +bedekt, zeggende: “Martinus, hoewel nog katechumeen (niet gedoopt), heeft mij met dit kleed gedekt.” De bedelaar heet in het +lied “Sinterkrukken”. + +</p> +<p>Vooraf nog een algemeene opmerking over volksrijmpjes, of volkspoëzie, zoo men wil. Een groot deel dezer gelegenheidsrijmpjes, +die van mond tot mond gaan, is verdorven en onverstaanbaar geworden. De volksfantasie varieert op alle mogelijke wijze, verbastert, +neemt allerlei bestanddeelen en restantjes van andere, vreemde liedjes op, enz. Maar bij de rekonstruktie moet men uiterst +voorzichtig zijn en vooral niet te veel logica verwachten. Niet slechts het eene idee, maar ook het eene rijm, de eene klank +roept den anderen op, vooral in de zoogen. <i>kettingrijmpjes</i>, en zoo wijkt men soms mijlen ver van het hoofdthema af. Ik geef hier enkel de stroofjes, die m.i. de meest voorkomende en +de minst verhaspelde zijn, en zooveel mogelijk ontdaan van hun dialektisme, voor zoover zij een algemeen karakter dragen. +Voor de volledige Vlaamsche liedjes zie <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 110 vlg.; voor Noord-Nederland vooral ook Driem. Bladen III, bl. 64; IV, bl. 113; VII, +bl. 80. + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vandaag is ʼt Sinter Marten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En morgen Sinter Krukken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij komen uit goeder harte +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hadden zoo gaarn een stuksken: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een houtjen of een turfjen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Sinter Martens kurfjen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En wij zullen van hier niet gaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Of wij hebben wat opgedaan.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e3843"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3843">109</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinter Marten is zoo koud, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef ʼm een turfjen of een hout, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om zich bij te warmen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met zijn bloote armen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef wat, houd wat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tegen ʼt jaar al weer wat.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of wel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Geef vuur, geef vuur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sinter Marten is zoo duur.</span></p> +</div> +</div> +<p>In de volkspoëzie vinden we ook metrische eigenaardigheden, en behalve sporen van stafrijm, allerlei verouderde rhythmische +vormen. Het hier volgende rijmpje herinnert aan het oude metrum, dat geregeld werd door het aantal heffingen in ieder vers, +en niet door het aantal lettergrepen; zie hierover <span class="smallcaps">G. J. Boekenoogen</span>, Onze Rijmen (Leiden 1893), bl. 32. + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Híer wóont een ríjk mán, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Díe véel géven kán. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Véel wíl hij gévén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Láng zál hij lévén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zálig zál hij stérvén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Den hémel zál hij érvén; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gód zál hem lóonén +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met hónderddúizend krónén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met hónderddúizend rókjes an, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dáar komt Sínter Márten áan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of wel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met hónderd dúizend líchtjes áan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dáar komt Sínt Martínus weer áan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Venloo volgt na den vierden regel ook wel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Honderd joar en einen daag +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zit det mêdje op die bank, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Loat det mêdje valle, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tröl, tröl +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Loat det mèdje valle (?).</span></p> +</div> +</div><a id="d0e3910"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3910">110</a>]</span><p>Ruim verspreid is verder: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sint Martinus bisschop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Roem van onze landen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat wij hier met lichtjes loopen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is voor ons geen schande. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>————————- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Martijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Turf in den murf [mond] in den maneschijn. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gooi in den most, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gooi in den wijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier woont Sinte Martijn. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Martijn had een schaartje, dat wou niet knippen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Martijn had een mesje, dat wou niet snijden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Martijn had een touwtje, dat wou niet knoopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef me een korfje of een houtje en laat me loopen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Alkmaar, Hoorn: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dʼr is brand al in de lantaren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de vonken, die vliegen dʼr uit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De meisjes loopen om garen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de jongens om beschuit. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>————————— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sinte, Sinte Marten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De kalveren dragen starten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De koeien dragen horens, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De kerken dragen torens, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De torens dragen klokken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De meisjes dragen rokken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De jongens dragen broeken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De wijven schorteldoeken.</span></p> +</div> +</div> +<p>West-Vlaanderen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Martens avond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De torre [lantaarn] gaat mee naar Gent, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En als mijn moeder wafels bakt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan ben ik daar geern omtrent.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e3982"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3982">111</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Stook vier, maak vier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sinte Maarten komt hier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>We zetten hem in een hoekje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>We geven hem daar een koekje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En we zetten hem onder de tafele, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En we geven hem daar een wafele.</span></p> +</div> +</div> +<p>Land van Waas: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De jongens van de dorpen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die waren hier al bijeen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het geldeken, dat wij ʼs jaren haên, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat is hier al verteerd. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij zullen gaan leeren hout rapen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Turf rapen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al op Sint Jans manieren! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vrolijk zullen wij vieren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gelijk wij ʼs jaren plachten. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een stuk van zijnen mantel +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al met zijn billekens bloot! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En wilde gij dat niet geven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zijde gij een groote jood! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een houtje of een turf ken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Sinte Maartens kurfken.</span></p> +</div> +</div> +<p>Krijgt men niets, dan wordt gezongen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier hangt een baksken met zemelen uit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En daar vliegt de gierige duivel uit.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of wel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Een bosje met zwavel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een bosje met kruit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier hangt de gierige duivel uit.</span></p> +</div> +</div> +<p>Reeds in de XIII<sup>e</sup> eeuw wordt de Sint-Maartensdag <i>Scuddecorfsdag</i> genoemd; niet zoozeer, omdat dan de broodkorf geschud <a id="d0e4053"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4053">112</a>]</span>werd, d.i. een algemeene uitdeeling onder de armen plaats had<a id="d0e4055src" href="#d0e4055" class="noteref">1</a> maar een korf met appelen, kastanjes, noten, mispelen enz. werd boven het vuur aanhoudend geschud, zoodat de inhoud naar +alle kanten vloog en door de grabbelende jeugd werd opgeraapt. De korf zelf verbrandde langzaam onder het schudden; vanwaar +in Duitschland het rijmpje: + + +</p> +<div class="poem" lang="de"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>O Marten, Marten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Der Korb muss verbrennet sein; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Das Geld aus den Taschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Der Wein in die Flaschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die Gans vom Spiess, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Da sauf und friss, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wer sich vollsaufen kann, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wird ein rechter Martensmann.—</span></p> +</div> +</div> +<p>In den Gelderschen Volksalmanak van 1837 leest men, hoe het Schuddekorfsfeest binnenshuis werd gevierd. Aan den zolder werden +papieren builen opgehangen met rozijnen, amandelen, kastanjes enz. Aan deze builen bevestigde men een langen papieren slinger. +De slinger wordt aangestoken, de vlam komt nader en nader, het laatste vonkje deelt zich mee aan ʼn kleine hoeveelheid buskruit, +die ontvlamt,—en de buil scheurt aan stukken. Nu regent het lekkernijen, en de grabbelende jeugd stoeit en strijdt, wie het +meest mag oprapen. + +</p> +<p>Veel meer karakteristiek is het uitdeelen van versnaperingen aan de kinderen in de zuidelijke provinciën. De avond vóor Sint +Maarten is de echte strooiavond; en de kinderen, ronddansend om het kaarsje en “Sinter Mertes veugelke” zingend, zien verlangend +naar den schoorsteen, want Sint Maarten rijdt, d.i. werpt zijn gaven door den schoorsteen. Sint Maarten is de kindervriend +en treedt herhaaldelijk voor Sinter Klaas in de plaats. Te Herdersem, te Aalst, <a id="d0e4079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4079">113</a>]</span>te Sint Nikolaas zetten de kinderen hun schoen op Sint Maartensavond. Men legt voor het paard van den heilige, die ʼs nachts +rondrijdt, hooi en wortelen in den schoen; te Ieperen hangen de kinderen op den vooravond hun met hooi gevulde kous in het +huis hunner ouders of grootouders op, in de hoop deze ʼs morgens met geschenken gevuld te vinden. Te Antwerpen is het strooiavond, +evenals te Venloo en in de Kempen; in bisschoppelijk ornaat verschijnt de heilige in de kinderkamer en beloont of tuchtigt +naar verdienste. + +</p> +<p>Immers, wij staan aan het begin van het Joeltijdperk, eertijds gewijd aan Wôdan, als god der vruchtbaarheid, maar ook aan +de schimmen der afgestorvenen, het tijdperk der vruchtbaarheid en der bevruchting, gedurende hetwelk genoten en gegeven wordt, +en nieuwe gaven worden verhoopt van de aarde, sluimerend en welhaast zich dekkend met het mollige, blanke dekkleed van sneeuw. +Onmiskenbaar heeft het Oudgermaansche Midwinterfeest een grooten invloed op onze hedendaagsche gebruiken uitgeoefend. Men +toonde zich dankbaar voor het genotene, men bracht het eerste winteroffer, maar genoot ook van de offergaven en vierde feest +met uitgelaten vroolijkheid. Martinidag was de eerste smuldag bij de intrede van den winter. De oogst is nu binnen gehaald, +ten volle kan men genieten van de rust na den arbeid en van den oogstzegen,—en de eerste groote slachttijd is daar. Zoo vindt +men in dit Joeltijdperk dan ook de meeste smuldagen en de meest verscheiden gebaksvormen; zoo worden dan in deze periode de +kinderen op allerlei snuisterijen onthaald, voorgesteld als hemelgaven, door de godheid verleend,—naderhand nemen Sint Maarten, +Sinterklaas, het Kerstkind, de Driekoningen enz. de plaats der chthonische godheden in: ekonomische en religieuze motieven +gaan hier hand in hand. Sint Maarten <i>rijdt</i> deze gaven, evenals Sinterklaas en de Engelen op Palmzondag; <i>rijden</i> is gelijkwaardig met “geschenken geven”, door welke synonimie het verband tusschen “wind” (rijden door de lucht) en “vruchtbaarheid” +in een helder daglicht treedt. “Veel wind, veel ooft”, zegt een spreekwoord. In Limburg kent men zelfs <a id="d0e4089"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4089">114</a>]</span>Sint Maarten in de funktie van den Wilden Jager (vgl. bl. 71), als aanvoerder van het geestenheir, begeleid door zijn knecht. + +</p> +<p>Aldus verklaart men ook de eigenaardige koeken, met Sint Maarten gebakken en <i>Sint Maartenshoorntjes</i> genoemd. Ook in het Freudental (Oostenr. Silezië) mogen de <i>Martinshörndl</i> niet ontbreken. Hiermee hangt samen het <span class="letterspaced">varkensslachten</span>, dat op Sint Maarten gebruikelijk is, zoodat men in Duitschland schertsend van <i>Speckmärten</i> spreekt. Vooral de kleine man slacht dan het zorgzaam gemeste dier: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op Sint Martijn +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slacht de arme het zwijn.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Hoogstade (België) zingt men: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Maarten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Koeken en taarten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Brood en wijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al voor Sinte Maartens zwijn!</span></p> +</div> +</div> +<p>Niet minder past bij de opening van dit tijdperk de <span class="letterspaced">Sint Maartensgans</span>. Zij is om dezen tijd het vetst en wordt dus als bijzondere lekkernij genoten; vroeger werd zij over het algemeen meer gegeten +dan thans, ik herinner slechts aan de markten, die nog haar naam dragen. Het gebruik der Sint Maartensgans is heinde en ver +verbreid en houdt met geen enkel goed vaststaand feit uit het leven van den heilige verband. Men denke er toch aan, dat het +volk niet met getaldatums, maar met heiligendagen rekende, zoodat men tegen Sint Maarten (d.i. 11 Nov.) de gans slachtte, +tegen Sint Andries (d.i. 30 Nov.) de pacht betaalde, tegen Sint Margriet (d.i. 10 Juni) omslag in het weer verwachtte enz., +enz.—Slechts in Engeland is de gans de oudvaderlijke schotel op Sint Michaëlis (29 Sept.), n.l. de <i lang="en">Michaelmass-goose,</i> terwijl den 11<sup>en</sup> November het <i lang="en">Martinmass-beef,</i> gerookt vleesch, op tafel prijkt. Ook in Friesland is het eten van ganzen meer omstreeks Sinterklaas en Kerstmis gebruikelijk. +<a id="d0e4135"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4135">115</a>]</span></p> +<p>Reeds sinds eeuwen werd de heilige met een gans afgebeeld; op Noorsche runenkalenders vindt men 11 Nov. door een gans aangeduid, +evenals op Tirolsche boerenkalenders. Luidens de legende zouden de ganzen den heilige door hun gesnater bij het preeken gestoord +hebben, waarom hij ze slachten en oppeuzelen liet! Anderen berichten, dat de ganzen zijn schuilplaats verrieden, toen hij +zich had verborgen, ten einde zich aan de bisschoppelijke waardigheid te onttrekken. Op het dak der Sint Maartenskerk teWorms +(XII<sup>e</sup> eeuw) is mede een gans geplaatst. + +</p> +<p>In Gelderland, Overijssel enz. werd de gans 4 weken te voren gekocht en dan gemest; befaamd waren de ganzenmarkten te Deventer +en Zwolle. Sommigen <i>pilden</i> de beestjes, d.i. duwden hun meel-ballen tot barstens toe in den gorgel. Te Deventer werd zelfs door de schooljeugd aan “Meester” +een malsche gans ten geschenke gegeven; deze gaf dan vakantie. Hier en ook nog in enkele andere plaatsen van Noord-Nederland +bleef na de Reformatie de “papistische grouwel” van het gans-eten voortbestaan.—Een deftig Deventersch hooggeleerde uit de +XVII<sup>e</sup> eeuw, <span class="smallcaps">Martinus Schoockiius</span> verhaalt, hoe de hoogstgewichtige vraag behandeld werd, of het geoorloofd was, op Sint Maarten een gans te eten, en meer +bepaaldelijk, of men een Sint Maartensgans mocht opdisschen aan de Deventersche studenten in de heilige godgeleerdheid, die +gezamenlijk het middagmaal gebruikten. De hooggeleerde is vrijzinnig genoeg, er geen bezwaar in te zien; zie <span class="smallcaps">Eelcoo Verwijs</span>, Nutsalmanak. 1868, bl. 151 vlg. + +</p> +<p>Eigenlijk behoort de St. Maartensgans thuis in de Saksische gewesten van ons land. Ik ben de meening toegedaan, dat men de +gans kan beschouwen als een Saksisch stamdier, waarop m.i. ook het liedje uit Westerwolde wijst: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Er kwam een gans uit Sassen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uit Sassen kwam die gans, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij was zoo wel gewassen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gewassen was die gans.—</span></p> +</div> +</div><a id="d0e4166"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4166">116</a>]</span><p>Voor een groot deel van ekonomischen aard is ook de <span class="letterspaced">Sint-Maartensdronk</span>. In de volksrijmpjes heet het: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sint Martijn, Sint Martijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tʼ avond most en morgen wijn.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men dronk nieuwen most en nieuwen wijn, want het feest valt omstreeks den tijd, dat de nieuwe wijnen worden gekelderd: het +valt samen met het einde van den wijnoogst. Van oudsher werden b.v. te Dordrecht, de stapelstad, de Fransche wijnen gekelderd +op Sint Maarten. Zoo komt het, dat in sommige Fransche kalenders een beker het attribuut van Sint Maarten is, en dat hij in +Frankrijk veelal als de patroon der wijnbouwers en hotelhouders geldt.—Uiteraard ontaardde dan ook het Sint Maartensfeest +niet zelden in een zwelgpartij, zooals dit b.v. op de bekende schilderij van den <span class="smallcaps">Boeren-Breughel</span> in het Museum van Antwerpen is voorgesteld. + +</p> +<p>De historische Martini-dronk, die den naam van <i>Sint Maartens minne</i> draagt, is oorspronkelijk een heidensche offerdronk. Hierover spreek ik nader bij het behandelen der Sint-Jansminne. + +</p> +<p>Eindelijk, Sint Maarten evenals Sinterklaas en andere persoonlijkheden, die geschenken uitdeelen, is gewapend met een roede +of <span class="letterspaced">gaarde</span>. Deze staat met het vruchtbaarheidsbegrip in verband, en elk begrip van tuchtroede is haar aanvankelijk vreemd. Het is een +oud Indogermaansch volksgeloof, dat het treffen van dier of plant met een roede, onder zekere plechtigheden, dat dier of die +plant vruchtbaar maakt. <span class="smallcaps">Mannhardt</span> vooral heeft over dit onderwerp in zijn Baumkultus onder den titel van: “Der Schlag mit der Lebensrute” een meesterlijk gedachte +en keurig uitgewerkte verhandeling geleverd. Den 10<sup>en</sup> November wordt de <i>Martinsgerte</i> door den Beierschen herder aan zijn meester ter hand gesteld: achter krib of staldeur gestoken, beschut zij gedurende den +winter het vee tegen alle onheil, en in de lente drijft men er de koeien mee naar de weide. Hierbij bedient men zich te Etzendorf +(Beieren) van de volgende spreuk: + +<a id="d0e4201"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4201">117</a>]</span></p> +<div class="poem" lang="de"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kommt der heilig St. Märten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mit seiner Gerten; +</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>Soviel Krawitbeeren</i>, +</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>Soviel Ochsen und Stiere!</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>Soviel Zweige, soviel Fuder Heu!</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Steekt sie hinter den Kühbarn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>So wird aufʼs Jahr keine Kuh verloren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Und steckt sie hinter der Stalltür, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Treibt sie aufʼs Jahr mit Freuden herfür.</span></p> +</div> +</div> +<p>Bij de kerstgebruiken kom ik op dit onderwerp terug. Laat ik nog slechts aanstippen, dat ook het slaan met riemen, hetwelk +de <i>Luperci</i> zich te Rome op het feest der <i>Lupercalia</i> veroorloofden, slechts in schijn een tuchtiging was. Zelfs versperden de vrouwen, volgens <span class="smallcaps">Juvenalis</span>, den <i>Lupercis</i> den weg, om zich in de vlakke hand te doen treffen: Nec prodest agili palmas praebere luperco: “En het baat niet den vluggen +Lupercus de vlakke hand te bieden” (<i>Sat.</i> II, 14). + +</p> +<p>Wij volgen nu verder den kalender, door de heiligenfeesten aangeduid: den waren <i>volks</i>kalender. + +</p> +<p><b>Sint Katharina (25 Nov.),</b> van Alexandrië, maagd en martelares. Door hare wijsheid beschaamde zij de heidensche wijsgeeren, van waar zij van oudsher +als patrones van de wijsgeeren en redenaars gold, en ook de Seminaries haar als zoodanig huldigen. Geen wonder, dat ook eenige +der oudste Belgische Rederijkerskamers haar als patrones verkozen, b.v. te Hasselt, Eecloo, Leuven en Aalst, waar de <i>Catharinisten</i> nog heden bestaan. De Romeinsche keizer <span class="smallcaps">Maximinus</span> veroordeelde haar na vele folteringen om geradbraakt te worden; maar op haar gebed werd het met scherpe punten beslagen wiel +verbrijzeld, waarna men haar onthoofde: zoo werden een gebroken rad, boek, palm en zwaard hare attributen, en verkozen haar +de wiel- en wagenmakers, pottebakkers en spinsters als patroonheilige. <a id="d0e4259"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4259">118</a>]</span>Evenals de namen der HH. Lucia en Clara, staat haar naam etymologisch met het begrip “licht, reinheid, helderheid” in verband. +Dit had tot gevolg, dat de Kathrijnedag tot <i>dies criticus</i> werd: beslissende dag voor het weêr. Herhaaldelijk komt hij in weêrregels voor. Men laat plaatselijk omtstreeks dezen datum +den winter een aanvang nemen, en zoo heet het dan: “St. Katharina komt in het wit gekleed”. In Westfalen zegt men: “Katharina +hett den winter innen Schraine”. Ook kent men bij ons het rijmpje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met Sint Katrijn +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moeten de koeien aan de lijn.</span></p> +</div> +</div> +<p>Na regen verleent zij zonneschijn. Dit blijkt o.a. uit het volgende, op vele plaatsen en met vele varianten (vooral aan het +slot) gezongen rijmpje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte-Katerijne (of Katelijne), +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat het zonneke schijnen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat den regen overgaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat de kinderkens naar school toe gaan! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zal hun leeren? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Onze lieven Heere. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zal ze trouwen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Onze lieve Vrouwe. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zal hun te eten geven? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sinte-Pieter, die goede man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die alle kinderen geeselen kan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wie zal de misse doen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Peetje met zijn gelapten schoen; enz. enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Sint-Kathrijnedag is ook een Schuddekorfsdag. De schoolkinderen gaan in Belgisch Limburg van deur tot deur en roepen: “Geeft +aan de jongens van St. Katrien!” Krijgen ze centen, appelen, noten enz., dan roepen ze nog eens: “Goê Sinte-Katrien!” Krijgen +ze niets, dan schreeuwen ze heel hard: “Kwâ Sinte-Katrien!” Eenige jaren geleden zong men nog: + +<a id="d0e4303"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4303">119</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij komen al rond op Sinte-Katriene, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij hadden zoo geerne wat boekweitbloem. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij zullen ze luisterlijk vieren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al op een zalige maniere.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Al op onze oude manieren.— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gelijk wij verleên jaar hebben gedaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Huis voor huis al afgegaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ter eere van Sinte-Katriene. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geeft wat +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Houdt wat +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tegen ʼt jaar nog wat.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie ʼt Daghet in den Oosten II, bl. 179; IX. bl. 95; XI. bl. 47; <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust IV, bl. 180 vlg., VII, bl. 174, 175; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, 259; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studiën, bl. 68, 251. + +</p> +<p><b>Sint Andries (30 Nov.)</b> is insgelijks een kritische dag: “Sint Andries brengt de vries”, ook weer niet zonder volksetymologischen bijsmaak. + +</p> +<p>Deze dag deelt verder in de St. Maartens- en Sinterklaasgebruiken. Het is hier of daar weer Schuddekorfsdag. Op Sint Andriesavond +gaan te St. Marie-Laathem de jongens rond om een <i>snik</i> (appel). Zij staan bij elk huis stil en roepen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼk Kom om mijnen snik!</span></p> +</div> +</div> +<p>Wie geeft, wordt bedankt; wie niet geeft, wordt onthaald op; + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wilde nie geên, ge meugt ʼet houwen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar ʼet zalder u wel berouwen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die niet en geeft, die es en beest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat es N.N. om te meest!</span></p> +</div> +</div> +<p>Sint Andries<i>nacht</i> speelt ook een voorname rol in de tooverwereld, al mogen wij niet vergeten, dat het rekenen met nachten wel het oorspronkelijke +was; vgl. Volk en Taal I, bl. 11, 12. +<a id="d0e4372"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4372">120</a>]</span></p> +<p><b>Sint Elooi (l Dec.).</b> De H. Eligius werd in 588 in het Westen van Frankrijk geboren en toonde reeds als knaap groote vaardigheid in de teeken- +en goudbewerkerskunst. De koningen <span class="smallcaps">Clotarius</span> en <span class="smallcaps">Dagobert</span> lieten hem kunstvoorwerpen voor zich vervaardigen, o.a. een gouden zetel. Naderhand stichtte hij een klooster en werd bisschop +van Noyon. De volkssage maakt hem tot een gewonen smid, vooral hoefsmid, en vereerde hem tevens het patroonschap over de paarden. +Vooral bekend, en ook vaak in lijn en beeld gebracht, is de legende, hoe de heilige een koppig paard, dat hij beslaan moest, +den poot afsneed, zonder het een druppel bloed te doen verliezen. Dan besloeg hij den hoef op het aanbeeld en zette de twee +stukken weer aan elkaar. + +</p> +<p>De feestdag van Sint-Elooi wordt op het Vlaamsche platteland door smeden, voerlieden en paardeboeren nog gevierd, o.a. te +Poeke, Vinkt, Vosselare, Burst, Herdersem, Grembergen en Tielrode. Wat betreft de zoogenaamde paardenprocessies ter eere van +den heilige, deze hebben thans meestal den 29<sup>sten</sup> Juni, dus op St. Petrus en Paulus plaats. De boeren leggen dan met hun rijdieren in vollen draf driemaal den grooten processieweg +af, vatten daarna post voor de kerkdeur, worden gezegend en rijden dan stapvoets driemaal om de kerk. + +</p> +<p>Te Mechelen hadden volgens <span class="smallcaps">V. Reinsberg-Düringsfeld</span>, Calendrier belge II, bl. 295, de leerjongens de gewoonte, dien dag van meester tot meester te gaan om een fooi te vragen +onder het zingen van bepaalde rijmpjes. + +</p> +<p><b>Sint Barbara (4 Dec.)</b> werd door haar heidenschen vader in een toren opgesloten; vandaar, dat de metselaars en timmerlieden haar tot patrones kozen. +Te Keulen is zij met haar geschenken de voorloopster van Sinterklaas. In Limburg snijdt men de zoogenaamde <i>Barbara-takken:</i> kersen- of berkentwijgen, die in water of in vochtige aarde gezet, op Kerstmis zullen bloeien,—treffende kerstening en symboliseering +van het vruchtbaarheidsidee. + +</p> +<p><b>Sint Nikolaas (6 Dec.).</b>. Een groote, krachtige gestalte te paard, <a id="d0e4404"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4404">121</a>]</span>den staf in de hand, den mijter op het hoofd, den ruim-geplooiden bisschopsmantel om de schouders geslagen,—zoo stelt zich +de kinderwereld den heiligen bisschop van Myra voor. Hij lijkt inderdaad veel op de figuur van Wôdan, het rijzige lichaam +in een wijden, donkeren mantel gehuld, waarin hij zijn beschermelingen door de lucht draagt, en gezeten op zijn trouwe schimmel +Sleipnir. + +</p> +<p>Na de overwinning van het Christendom in de IX<sup>e</sup> en X<sup>e</sup> eeuw, toen het werkelijk geloof aan Wôdan en zijn kring was verloren gegaan, was die schimmel een onbeheerde zaak, een <i lang="la">res derelicta primi occupantis,</i> slechts bereden door een half-goddelijke, half-daemonische schim, die zich nog hier of daar in het folklore vertoont (zie +bl. 72), maar welke het niet moeilijk viel voor edeler, meer reëele figuren te doen wijken. Op dien schimmel heeft het volk +in den loop der tijden aan allen, die het hoog hield, omdat zij een aanzienlijke rol gespeeld hadden in kerkelijke of staatkundige +geschiedenis of ook sage—heiligen, koningen, legerhoofden en anderen—een eereplaats gegund; en zoo heeft Sleipnir ook als +substraat gediend voor de vereering van Sint Nikolaas. + +</p> +<p>Het paard is voor den heilige het onmisbare vervoermiddel op zijn verre tochten. Soms is hij gedwongen, de reis te onderbreken +en zijn paard te laten beslaan; de smid wordt rijkelijk beloond. Het laat ook niet zelden een hoefindruk achter, evenals de +schimmel van <i>Karel Quinte</i>, als deze uit den <i>Gudinsberg (Wuodenesberg</i>) komt. Sinterklaas komt van verre, van het land van licht en zonneschijn, vanwaar hij appelen en kastanjes meebrengt. In +onze Sinterklaasliedjes is dit meestal Spanje, dan ook Condé: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Drie appelkens van Condé, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Breng mijn broerkens ook wat mee.</span></p> +</div> +</div> +<p>(West-Vlaanderen). + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Om appelkens van Condé, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Breng er mij een gʼheel schootjen mee!</span></p> +</div> +</div> +<p>(Oost-Vlaanderen). +<a id="d0e4439"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4439">122</a>]</span></p> +<p>Te Venloo laat men hem weer terugkeeren naar Picardië: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Gank oet rieje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Noa ʼt lendje van Picardië.</span></p> +</div> +</div> +<p>Tegen voetzeer schijnt het paard niet beveiligd: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinter Klaas zen peerdje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat häd een kranke poot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laten we doa voor bejen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat het beter weurdt.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Hasselt.—ʼt Daghet in den Oosten IV, bl. 121). + +</p> +<p>Beter lijkt me de Venloosche lezing: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En Sinterklaos zie(n) pêrd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Det hêt ʼn kwoaje voot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En as me doa veur bêjt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan wuurdt dê ouk weer good.</span></p> +</div> +</div> +<p>In ons land is Sinterklaas het voornaamste schenkingsfeest; hij <i>rijdt</i> geschenken, met name voor kinderen. De <i>pakjesavond</i> onzer noordelijke provinciën is een late, gladstrijkende en prozaïsche vervorming. Aan het vruchtbaarheidstijdperk herinnert +verder de peperkoek in zijn tal van grillige vormen en benamingen, waaraan oud en jong zich te goed doet. Men vergelijke hiermee +de <i>Klausenmannle</i> in Hohenzollern, de <i>Nicolaus-Lebkuchen</i> in Hessen-Nassau enz. + +</p> +<p>Evenals de Wilde Jager en Sint Maarten <i>rijdt</i> Sinterklaas door den schoorsteen. En inderdaad, de schoorsteen is de koker der geestenwereld, de verbindingsweg tusschen +de hoogere wezens en de gewone stervelingen,—de ruime, ouderwetsche schoorsteen boven den oorspronkelijk vrijliggenden haard, +de aloude offerstede, steeds het gezellige middelpunt van het intieme huiselijke leven. Is het wonder. dat de schoorsteen +een groote rol in de tooverwereld speelt? Dat men op Silvesteravond, in het hartje van den Joeltijd, in den schoorsteen ziet, +om de toekomst te doorschouwen? Dat toovermiddelen bij voorkeur in den schoorsteen worden opgehangen? Vooral de huisgeesten +dalen door den schoorsteen tot den huiselijken haard af. Bij <a id="d0e4490"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4490">123</a>]</span>het plaatsen van vulkachels en het aanleggen van centrale-verwarming nemen zij al schielijk de vlucht. + +</p> +<p>Onder den schoorsteen wordt de schoen gezet, vanwaar de uitdrukking “een schoen zetten bij iemand” synoniem is van “iemand +iets afbedelen.” Nu staat de schoen van Sinterklaas in het folklore niet alleen. Ook de Wilde Jager vult schoenen en laarzen, +en wel met goud. Op Kerst- en Silvesteravond, en ook wel op Thomasavond, werpen zich in Oostenrijk en Mecklenburg jongens +en meisjes een schoen over het hoofd, om te zien, wat hun te wachten staat. Maar hoofdzaak is, dat de schoen hier op de eerste +plaats dient om het voeder te bevatten “voor Sinterklaas zijn paard.” Plaatselijk in heel ons land, maar met name in de zuidelijke +provinciën en in België, wordt in schoen of klomp haver, hooi, wortelen enz. voor het dier gereed gezet. Vergelijkt men nu +hiermee het op vele plaatsen van Duitschland en Skandinavië, en ook nog in Twente bestaande oogstgebruik, eenige halmen op +den akker te laten staan, zooals het veelal uitdrukkelijk heet, “voor Wode en zijn paard,” dan dunkt me, dat ook hier weer +de oorsprong van een volksgebruik naar het land moet verlegd worden. Op dit hooioffer kom ik te gelegener plaatse nader terug; +hier volge slechts de slotsom, dat wij in het hooi voor het paard van den heilige hoogstwaarschijnlijk een schamel, overigens +onschuldig <i>survival</i> te zien hebben van een voormalig offer aan den god, of liever aan het paard van den god der vruchtbaarheid, en wel een offer +van hooi, dat immers reeds in de Oudnoorsche Edda <i>Sleipnis verdr</i>, “Sleipnirʼs spijs” genoemd werd. + +</p> +<p>Bij het schoenzetten behooren enkele liedjes, waarvan hier de voornaamste, meest algemeen verspreide lezing: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Niklaas, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nobele baas, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Breng iets in mijn schoentje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een appeltje of een citroentje (limoentje).</span></p> +</div> +</div><a id="d0e4511"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4511">124</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Niklaas kapoentje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rijd wat in mijn schoentje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een appeltje of een citroentje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een nootje om te kraken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het zal zoo lekker smaken!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinterklaas bisschop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zet uw hooge muts op, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Trek uw besten tabbaard aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rijd er mee naar Amsterdam, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Amsterdam naar Spanje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Appeltjes van Oranje!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinterklaas, goed heilig man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Trek uw besten tabbaard aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef de kleine kinderen wat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef de grooten een schop voor het gat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat ze daarmee loopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kousen en schoenen verkoopen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sint Niklaas, mijn goede man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wilt ge me wel wat geven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan dien ik u al mijn leven; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef je me niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan dien ik je niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan ben je mijn Sint-Niklaasje niet.</span></p> +</div> +</div> +<p>Sinterklaas rijdt rond met zijn knecht, in ons land meest Pieterman geheeten, in de Rijnprovincie <i>Hans Muff</i>, in den Elzas <i>Hans Trapp</i>, elders anders. In Noord-Duitschland verschijnt op Kerstavond een baardige, in pels en erwtenstroo gehulde figuur, die appelen, +noten enz. onder de jeugd rond deelt. Wij hebben hier stellig te doen met een elfische gedaante. Sinterklaas of Pieterman +dragen de roede, evenals Sint Maarten. In Zwitserland draagt St. Nikolaas plaatselijk een opgesmukt boompje, in Hamburg voorheen +een groene twijg. Over de beteekenis dezer roede is boven gesproken (<a href="#d0e4166">bl. 116</a>). Laat ik <a id="d0e4573"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4573">125</a>]</span>hier nog slechts bijvoegen, dat te Mähren (Oostenrijk) op den vooravond van Sinterklaas boerenknapen met zweepen de velden +doortrekken, om de groeikracht te bevorderen. Volgens TlLLE, Die Geschichte der deutschen Weihnacht, bl. 196, heeft het Protestantisme +de levens- en vruchtbaarheidsroede van onzen heilige tot strafinstrument en plak hervormd. + +</p> +<p>Sinterklaas, eindelijk, is ook de patroon der schippers, en dit attribuut heeft er zeker niet weinig toe bij gedragen, dat +zijn feest te Amsterdam zoo uitermate populair is. Het schipperliedje luidde: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij sullen ons scheepken wel stieren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al over die wilde see, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al op Sinterklaes manieren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Soo gaet er ons soetlief meê.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit patroonschap is zonder twijfel te danken aan het bekende verhaal, waarvolgens de heilige, op reis naar het H. Land, een +door hem voorspelden storm door zijn gebed deed bedaren. + +</p> +<p>Zie <span class="smallcaps">Eelco Verwijs</span>, Sinterklaas (ʼs Gravenhage 1863); <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, De H. Nikolaas in het Folklore (Roermond 1898); <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken, bl. 252 vlg. + +</p> +<p><b>Sint Lucia (13 Dec.)</b> is een echte volksheilige. Zij heeft tal van attributen van de godin Holda-Perchta overgenomen. In Nederland en België wordt +zij bij oogziekten aangeroepen, op grond der etymologie van haar naam (van <i>lux</i> “licht”). Vandaar, meent <span class="smallcaps">De Smedt</span>, de gewoonte, haar voor te stellen met twee oogen in de hand of op een schotel; en hiervandaan komt de legende, volgens welke +zij zich de oogen zou hebben uitgerukt, om zich aan de lagen van een door hare schoonheid betooverd jongeling te onttrekken. +Zie mijne Essays en Studiën, bl. 68, 251, 244.— + +</p> +<p>Den eersten der Quatertemperdagen in den Advent, dus Quatertemperwoensdag vóór het kerstfeest, wordt ter eere der H. Maria +een plechtige mis gezongen, die den naam draagt van <i>Guldenmis</i>: <a id="d0e4614"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4614">126</a>]</span>niet omdat zij vroeger met gulden letters in de missalen stond geschreven, of van wege de gulden pracht der misgewaden; maar +“gulden” beteekent hier “voortreffelijk”, “krachtig”. Zij wordt ook de <i>Rorate-mis</i> genoemd, omdat zij begint met de woorden <i>Rorate cocli</i>. In de noordelijke provinciën heet zij ook wel de <i>Schippersmis</i>. De Westvlaamsche naam is <i>Duvekedaals-messe,</i> omdat in het mysteriespel der Boodschap, dat eertijds in Vlaanderen met haar verbonden was, bij de woorden: “De H. Geest +zal over u nederdalen en de macht des Allerhoogsten zal u overschaduwen”, uit de hoogte een duif, door licht omgeven, over +Maria werd neergelaten. + +</p> +<p>Volgens <span class="smallcaps">V. Reinsberg-Düringsfeld</span>, Das festliche Jahr, bl. 424, is dit mysteriespel in sommige katholieke landen nog gebruikelijk. Zoodra de zegen gegeven +is, begint een knaap, die den engel voorstelt, welke de boodschap bracht, te zingen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ave Maria, gratia plena! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>(Wees gegroet Maria, vol van genade),</span></p> +</div> +</div> +<p>en het volk valt in en zingt verder: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Benedicta tu in mulieribus! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>(Gezegend zijt Gij onder de vrouwen).</span></p> +</div> +</div> +<p><b>St. Thomasdag (21 Dec.)</b> wordt beschouwd als de inleiding tot het tijdperk der <i>Twaalf Nachten</i>. De geesten drijven hun spel, tooverij en bijgeloof vieren hoogtij. Deze dag is een lotsdag, geschikt om de toekomst te doorschouwen. +In Bohemen meent men, dat Sint Thomas op een vurigen wagen door de lucht rijdt,—een bijzonder aspekt van het volksgeloof aan +de Wilde Jacht en haar voorrijder. In Oostenrijk en Mecklenburg is op Thomasavond het schoenwerpen (<a href="#d0e4490">bl. 123</a>) nog meer gebruikelijk dan op Nikolaas- of Sylvesteravond. + +</p> +<p>Het is de kortste dag van het jaar en daarom geldt het als een schande, op dezen dag lang te slapen. Evenals in Westfalen +eertijds <a id="d0e4657"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4657">127</a>]</span>degene, die ʼs morgens dien dag het laatst ter school kwam, door de kinderen <i>Domesesel</i> (Thomasezel) genoemd werd, zoo noemt men in Hollandsch Limburg nog thans den langslaper <i>Thomas</i>; analoog is het gebruik, waarvolgens jaren geleden in Noord-Brabant de jongen, die op den laatsten dag van het jaar, Sint +Silvester, het laatst ter school kwam, <i>Paus Silvester</i> geheeten werd. En <span class="smallcaps">K. de Gheldere</span>, Dietsce Rime (Brugge 1896), bl. 148 vermeldt: “Die op dezen dag [St. Silvester] in ʼt een of ander de laatste bevonden wordt, +heet <i>Silvester</i> en moet beschenken.” Het is een straf voor de lang-slapers en telaat-komers, die eveneens den <i>Luilak</i> treft, die den eersten meidag verslaapt. Ook de <i>Pinksterbruid</i> is een langslaapster, waarover nader. Natuurlijk heeft men dit gebruik in verband gebracht met het Evangelieverhaal van den +H. Thomas, die “te laat kwam”, toen de anderen reeds vergaderd waren. In Rond den Heerd IV, bl. 130 wordt nog vermeld: “De +Maandag na Palmen-zondag hiet te Brugge over oude tijden Kalfdag; die op Kalfdag laatst in schole of te huis kwam was kalf, +wierd kalf gescholden, en, in die hoedanigheid, geplaagd en gezeerd.” Op Palmzondag begint het tijdperk van het eigenlijke +Lentefeest. + +</p> +<p>Het begrip “ʼs morgens te laat komen” trad meer en meer op den voorgrond; en zoo komt het, dat men heden ten dage hier vader +en moeder, ginder den onderwijzer buitensluit. Men noemt dit te Brugge iemand <i>thomassen</i>. Het feest heet “Sluiterkensavond”, “Sluiterkensdag”, “Buitensluit”, enz. Het te laat komen wordt op de eene of andere wijze +afgekocht. Merkwaardig zijn nog de Sluitertjensdagen vóor Aschwoensdag (dus in het begin der lente) in West-Vlaanderen. Den +eersten dag sluit men de moeder uit: ʼt is Wijvekenszaterdag; den tweeden den vader: ʼt is Mannetjeszondag; den derden de +dochters: ʼt is Meisjesmaandag; den vierden de zoons: ʼt is Knechtjesdijsendag. Te Waasmunster worden op Zaterdag vóor Nieuwjaar, +en Maandag en Dinsdag daarna de vrouwen (Zaterdag), de meisjes (Dinsdag) en de jongens (Maandag) buitengesloten. Te Velthoven +wordt de meester op den feestdag <a id="d0e4685"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4685">128</a>]</span>der Onnoozele Kinderen buitengesloten, bewijs te meer, dat dit gebruik niets met den dag, en nog minder met het feest heeft +uitstaan. Zie <span class="smallcaps">De Bo</span>, West-Vlaamsch Idioticon; zie ook <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 152, 252; Volkskunde XIV, bl. 111; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-Düringsfeld</span>, Calendrier belge II, bl. 319 vlg. + +</p> +<p>Eindelijk, de verwantschap van Midwinter- en Lentefeest blijkt o.a. ook nog hieruit, dat men te Venloo den 21<sup>sten</sup> December kinderen naar den Lichtenberg stuurt, om te gaan zien naar “het wijfje, dat daar peperkoek spint”. De overeenkomst +is hier sprekend met den 1<sup>en</sup> April: “Verzendekensdag,” waarover nader. + +</p> +<p><b>Kerstmis (25 Dec.)</b>. Den 25<sup>sten</sup> December begon het groote Germaansche Midwinterfeest ter eere der chthonische godheden, het groote zielenfeest of Joelfeest, +dat het tijdperk der <i>Twaalf Nachten</i> opende. Ook hier heeft de groote vroolijkheid, waarmee de feestenreeks werd gevierd, hoofdzakelijk haar oorsprong in het +genieten der gaven voor het groote winteroffer, alsmede in redenen van ekonomischen aard: de groote slachttijd, die met de +winterfeestviering samenviel. Of dit feest ook een zonnefeest was, ter eere van het terugkeerende en groeiende zonnelicht—hetgeen +door <span class="smallcaps">Mogk</span> e.a. wordt betwist—laat ik buiten bespreking. Maar een feit is het, dat geofferd werd aan de geesten voor de vruchtbaarheid, +en dat in de kerstgebruiken van heden nog schuil gaat een zekere vereering van de groei- en teelkracht der natuur. De aarde +slaapt nu, nieuwe sappen garend, om in de lente de natuur met jeugdige, frissche kruiden en bloemen te tooien: wij bevinden +ons in waarheid in het <span class="letterspaced">bevruchtingstijdperk</span>. Zooals ik reeds zeide, heeft het schieten in de lucht en in de boomen, het luiden met klok en bel rechtstreeks reiniging, +zuivering van kwade geesten en andere schadelijke invloeden (evenals het berooken), en daardoor vruchtbaarheid ten doel ook. +Ook met het binden van stroobanden om de boomen en met het slaan der boomen op kerstnacht wordt bevruchting beoogd. Gerucht, +in welken vorm dan ook, is een probaat middel <a id="d0e4723"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4723">129</a>]</span>om de geesten te verdrijven: het lossen van geweerschoten, in het Noorden van ons land en in Zuid-Brabant nog veelal gebruikelijk, +is hiervan slechts een moderne vorm. Op kerstavond loopen op vele plaatsen van Duitschland knapen met riemen vol koebellen +door de dorpen. Over de Barbara-takken is reeds gesproken. De Westvlaming zet op St. Luciadag een kersen- of appeltakje in +water, en beweert, dat het in den kerstnacht zal uitbotten. Meestal echter snijdt men een twijgje in den kerstnacht af, dat, +in water gezet, op O.L. Vrouwe Lichtmis zal bloeien. Als men dien nacht den tak van een vruchtboom in water zet, meent men +in Limburg, zal een goed fruitjaar niet uitblijven. + +</p> +<p>Nu is het geenszins te verwonderen, dat, toen het feest van de geboorte van Christus op 25 December in de IV<sup>e</sup> eeuw door de Kerk werd ingevoerd, aldra de gekerstende volksfantasie gebruiken en volksvoorstellingen ten deele in christelijken +zin herschiep. De christelijk feestmystiek is ten deele volksmystiek; en vooral de volksmystiek van het Kerstfeest bergt menig +Oudgermaansch overleefsel. + +</p> +<p>Een voorbeeld. In Limburg vindt men nog kwijnende het gebruik, op kerstavond een plant in water te zetten, die den naam van +<i>Roos van Jericho</i> draagt. Tegen middernacht spreiden de korte vertakkingen der plant zich uit en vertoont ze een bloeivorm als van een roos. +Hetzelfde gebruik is in zwang in het Zuid-Zwitsersche <i>Val di Poschiavo</i>. Terwijl men op de ontplooing der bloem wacht, worden kerstliederen gezongen, of men brengt den tijd in gebed en overweging +door. Ook in Duitschland is de <i>Roos van Jericho</i> geen onbekende. De berichten over dit gebruik klimmen op tot het begin der XVII<sup>e</sup> eeuw. + +</p> +<p>De hygroskopisciteit der plant, het sluiten en vrij plotseling heropenen harer bladeren, haar vluchtig herleven werd steeds +als iets wonderbaars beschouwd en zoo kreeg zij een eereplaats tusschen de tooverplanten en speelt ze een voorname rol in +de waarzeggerij, in de droomverklaring vooral. Maar tevens is zij de plant der dichtkunst, van het volksgeloof en van de legende. +Wonderbare nevelen spreidden <a id="d0e4746"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4746">130</a>]</span>zich als een zilveren waas geheimzinnig om stengel en knop. Men beschouwde haar als het zinnebeeld der opstanding, vanwaar +haar naam: <i>Anastatica</i>. Volgens de sage ontlook de eerste bloem bij de geboorte van Christus; zij sloot zich bij de kruisiging en ontlook ten tweeden +male bij ʼs Heeren Verrijzenis. Bij de vlucht naar Egypte ontsproot zij in de woestijn op de plaatsen, die Maria met haar +voet had aangeraakt. + +</p> +<p>Op de vraag: “Waarom wordt deze plant in den kerstnacht in water gezet?” dient m.i. een drieledig antwoord. De <i>Roos van Jericho</i> is het zinnebeeld van de geboorte van Christus; men denke slechts aan het treffende Oudduitsche kerklied: “Es ist ein ros +entsprungen—aus einer wurzel zart” enz. Ook deed de vrome christelijke volksverbeelding de geheele natuur deel hebben aan +de vreugde, die den mensch bij de geboorte des Heeren doortintelt: “DʼErd grünet und bringet rössle,—der Heyland kompt von +Himmel” enz. Dan, op kerstavond bereikt het volksgeloof aan de groei- en bloeikracht der natuur haar toppunt: deze tijd is +immers het kulminatiepunt van het vruchtbaarheidstijdperk. Maar dit geloof is hier op eigenaardige wijze door het volk gekerstend. +Ook de mystieke beteekenis blijft niet uit: Christus is de boom des levens. “Hij staat in het midden der Kerk”, zegt <span class="smallcaps">Hugo van St. Viktor</span>, “zooals de levensboom stond in het midden van het paradijs”. Tot de uitverkoren gewassen, die in den kerstnacht in bloei +raken, behoort ook nog de doornstruik en het <i lang="de">Allräunchen;</i> in Tirol bloeit zelfs het varenkruid. In Overijssel zegt men, dat dan de vlierboom uitbot: immers het kruis was van vlierhout. +Volgens een oude Bruggesche overlevering openen alle bloemen hare kelken en knoppen. + +</p> +<p>Eindelijk, de kerstnacht is vermaard in de tooverwereld. Te middernacht wordt alle water wijn. De bijen gaan aan ʼt gonzen +en zingen kerstliedekens; in West-Vlaanderen spreken de paarden, en de schapen zitten geknield; in Limburg staan de koeien +op stal te praten; te Moelingen (B.-L.) roept de haan: “ʼt Kindeke Jezus is <a id="d0e4764"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4764">131</a>]</span>geboren,” waarop de duif vraagt: “Moe, moe?” (waar, waar?), en het lammetje antwoordt: “Te Bêthlehêm”. In Brabant richten +de schapen hun oogen naar de ster uit het Oosten, en te Brugge richt het vee zich op, om het kindeke te groeten. Te Heel, +Beek en elders in Limburg wordt het veevoeder buitengezet, dat het gezegend worde; nog elders is dit gebruik in zwang. Het +schoenwerpen wordt toegepast. In de Graafschap bergen de boeren alle gereedschap op, omdat zij meenen, dat dit anders beschadigd +wordt door <i>Derk met den Beer</i>—een soort voorrijder van de Wilde Jacht. Vuurbollen vliegen rond. Klokgelui stijgt op uit de diepte van vijvers en bronnen. + +</p> +<p>De vereering van de teelkracht der natuur treedt ook sterk op den voorgrond bij de gebruiken van het kerstblok en den kerstboom. +Het <span class="letterspaced">kerstblok</span> of de <span class="letterspaced">kersttobbe</span>, Duitsch <i>Julblock, Weihnachtsblock</i> enz., herinnert aan de offervuren; maar daarenboven vertegenwoordigt het een algemeen verspreide, immers Indogermaansclie +symboliek: het nieuwe leven, door den wederkeerenden zonnegloed de vegetatiewereld ingestort. In dezen zin kan het Kerstfeest +toch ook een zonnefeest genoemd worden, al was de zon niet het hoofdobjekt der vereering. Dat het kerstblok eertijds in Limburg +bekend was, blijkt o.m. uit eene uitspraak der schepenen van Susteren in een charter van 1264. Hierdoor wordt bepaald: “dat +elk der ingezetenen een dooden boom uit het bosch mocht halen, om tegen kerstmis in zijn huis te verbranden.” Heden nog worden +o.a. te Belfeld, Echt, Weert, Heithuizen enz. de beste stukken hout voor kerstmis bewaard. In andere deelen van ons land spreekt +men van <i>kerststokjes</i>. Ook in de oostelijke provincies wordt hier of daar de kersttobbe nog op den haard gelegd. Overblijfsels van het verkoolde +blok hebben onheil-afwerende en vruchtbaarheidschenkende kracht: zij worden op den akker gestrooid. Wat den <span class="letterspaced">kerstboom</span> betreft, deze is in ons land nog van verschen datum en komt uit Duitschland. Hij heeft vele trekken met den meiboom gemeen. +De kerstboom vervangt dan Sinterklaas.—In sommige <a id="d0e4786"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4786">132</a>]</span>deelen van Vlaanderen, waar geen kerstboom bekend is, “rijden” de engeltjes op kerstnacht; de kinderen vinden ʼs morgens den +<i>engeltjeskoek</i> op hun peluw. + +</p> +<p>In verband hiermee zingen de kinderen te Veurne op kerstavond: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Engeltjen, engeltjen Gabrieël, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Woont zooverre van mijn kasteel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op mijn kasteel alleene! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bak mij een koekjen kleene +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En een koekjen groot, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Om te leggen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op Moeder Mariaatjes schoot!</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Gent noemt men dezen koek <i>engelbewaarderskoek</i>. Gaan de Belgische kinderen op kerstdag “Zalig Hoogtij” wenschen, dan zingen zij: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Heerderkens van buiten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Spoedt u op de been, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met trommelkens en met fluiten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Recht naar Bethleëm; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want daar is geboren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Den God van al, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die ons het leven +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heeft gegeven +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In den stal.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb hier nog drie eieren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Warm uit den nest; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb hier nog een kalfken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat is vet gemest; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb hier nog wat vlaaikens +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In mijn korfken staan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om te vereeren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het kindeken teere, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat ons gaan!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e4851"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4851">133</a>]</span><p>Als zij nog heel klein zijn: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met den tikkenhaan in de hand +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Komen wij den herder groeten; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met den tikkenhaan in de hand +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Groeten den herder van het land. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tik, tik, tik, tikkeliere, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Groeten den herder van het land.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het vruchtbaarheidsbegrip uit zich in vele <span class="letterspaced">gebaksvormen</span>, ik noem slechts de in ons land zoo bekende kerstbrooden, kerstkransen, en de Vlaamsch-Brabantsche kerstkoeken, van welke +reeds <span class="smallcaps">Kiliaan</span> vele benamingen geeft; de kerst-wikken, kerst-stoeten enz. De Noordhollandsche benaming is <i>deuvekater</i>; in Delft en Schieland <i>kersttimp</i>. Een bijzondere vermelding verdient het kerstbroodje van Geleen (L.). Dit werd op kerstdag na de Vespers door den koster +uit den kerktoren aan de verzamelde jeugd van Geleen, Lutterade en Krawinkel toegeworpen, nadat hij het gedurende zes weken +in den oven had laten hard worden; tot loon voor zijn moeite mocht hij in elk huis der parochie een brood ophalen. Het behalen +van dit kerstbrood werd met moed en vuur betwist, terwijl de overwinnaar, na reusachtige inspanning daarvan meester geworden, +het boven zijn hoofd verhief en uitriep: “Kerstbrood, mijn brood”, en den titel van “broodjeskoning” ontving. Dit gebruik +is in 1842 afgeschaft; zie <span class="smallcaps">Jos. Russel</span>, De heerlijkheid Geleen, bl. 73. + +</p> +<p>Het ekonomisch karakter (Kerstmis als slachttijd) uit zich o.a. in het eten van zwijnskop, waarbij dan b.v. te Zelhem gezongen +werd: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kärsöaventjen, Kärsöaventjen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan hebben we volop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan slacht miên vader ʼn verksken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En dan krieg ik de kop.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie <span class="smallcaps">A. Tille</span>, Die Geschichte der Deutschen Weihnacht, <i>passim</i>: <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studiën, bl. 237 en Volkskunde XVII, bl. 161; <span class="smallcaps">Aug. Gittée</span>, Nederlandsche Kerstgebruiken, in Vragen <a id="d0e4909"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4909">134</a>]</span>van den Dag XI, bl. 52; <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 224 vlg.; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-Düringsfeld</span>, Calendrier belge, bl. 319; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, 229. + +</p> +<p><b>St. Stefanusdag (26 Dec.)</b> heeft ook zijn vruchtbaarheidsuitingen. Te Merkelbeek, Brunsum, Oirsbeek (L.) gaan dan de kinderen het dorp rond en roepen +“heio”, waarop hun appelen en noten worden toegeworpen. Te Neeroeteren (B.L.) halen alle kinderen een broodje bij den molenaar. +Voorheen at men op Stefanusdag in den Eifel tweërlei brood, het eene zuur, het andere zoet, zooals nog thans in de Rijnlanden. + +</p> +<p>Deze dag, waarop eertijds de Sint Stefanus Minne werd gedronken, is ook, mèt Sint Elooi, de paardendag. Dan werd eertijds +hooi en haver voor de paarden gewijd; maar vooral worden op dezen dag omritten te paard gehouden om huis en dorpsgebied, ten +einde de landerijen tegen schadelijke invloeden te bewaren en hare vruchtbaarheid te verzekeren. Zulke omgangen ten behoeve +der vruchtbaarheid zijn overoud, men denke slechts aan het Romeinsche <i>pro frugibus lustrare agros</i>: de akkers rondtrekken voor het gedijen der veldvruchten. Zoo kwam het hoogst waarschijnlijk, dat Sint Stefanus beschermheilige +der paarden werd, al is het niet te ontkennen, dat hij ook enkele trekken van een of ander Germaanschen god heeft aangenomen,—zonder +daarom een “verkapte god” te zijn, zooals schijngeleerdheid wel eens betoogt. In zekere zegenspreuk heelt Michaël (Wôdan?) +het paard van Stefanus (Baldr?); zie <span class="smallcaps">Grimm</span>, Deutsche Mythologie II, bl. 1033, vgl. 1030. + +</p> +<p>Het rondrijden met de paarden, den <i>Stephanusrit</i>, vindt men in Zweden, Holstein, Engeland, Estland, Finland enz. In het Oosten van ons land noemen de boerenjongens het “Sint-Steffen +rieën” of “Sinte-Steffen jagen.”— + +</p> +<p>Arme kinderen geven dezen dag een stukje brood of een topje hooi aan de koeien en zeggen tegen de boeren: “Ik steffen jôe +kôe”, en bij arbeiders, die geen koe hebben,: “Ik steffen jôe.” Te Borger (D.) ziet men vroeg in den morgen kleine jongens +rondloopen met een <a id="d0e4939"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4939">135</a>]</span>bosje hooi onder den arm. Zij gaan van ʼt eene huis naar het andere, het eerst naar de deel om de koeien te steffen (stèffenen), +al zingende: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hum, kôe, hum. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sint Steffen is gekomen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hard geloopen; duur verkoopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Honderd gulden veur dieë kôe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En een dikke stoetbruggʼ toe.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Oosterhesselen komt hier nog bij: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met dikke boter, die mag ik, en die mag elk, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan gef de kôe ook botter en melk.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dan legt de knaap een weinig hooi voor elke koe, gaat naar de keuken en zegt: “Ik heb jôe kôenen steft”; waarop hij door de +boerin wordt onthaald. + +</p> +<p><b>Sint Jan Evangelist (27 Dec.)</b>. Een eigenaardig gebruik op dezen dag, dat dreigt welhaast te zullen verdwijnen, bestaat of bestond nog kortelings in sommige +plaatsen van Hollandsch Limburg, met name te Simpelveld, Mechelen, Vijlen, Munstergeleen en Oirsbeek. Het volk drinkt dan +ter kerke uit een beker met gewijden wijn, onder de formule: “<i>bibe amorem sancti Johannis, in nomine patris</i> etc.”: “drink St. Jans Minne, in den naam des Vaders enz.” Hetzelfde gebruik leeft nog op verscheidene plaatsen in Duitschland, +vooral in Zwaben. + +</p> +<p>Evenals de St. Geerten Minne, St. Michaëls Minne, St. Martinus Minne en St. Stefanus Minne is de St. Jans Minne oorspronkelijk +een herinneringsdronk, een offerdronk, aan de goden gewijd. Immers, het woord “minne” heeft met “genegenheid, liefde” niets +gemeen, maar wordt slechts volksetymologisch hiermee verbonden; vandaar het Duitsche <i>St.-Johannisliebe</i>, vandaar de term <i>amor</i> in de Limburgsche formule: <i>bibe amorem sancti Johannis</i> enz. Het woord is afkomstig van den Indogermaanschen wortel <i>men</i>, met de beteekenis <a id="d0e4982"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4982">136</a>]</span>“denken, overdenken, zich herinneren”; slechts in het Westgermaansch ontwikkelde zich de beteekenis van “beminnen.” + +</p> +<p>Men dronk eertijds de “minne” der goden, vooral van Wôdan-Odhin; hij toch was de doodengod, en ook aan de afgestorvenen werd +deze offerdronk gebracht: reden, waarom het tijdperk der Twaalf Nachten daartoe bij uitstek geschikt mocht heeten. Na hun +bekeering wijdden de Germanen dezen dronk aan Christus en de heiligen, doch niet meer als offerdronk, maar als herinneringsdronk. +De volksfantasie kan met volle recht het vaderschap van de verkerstening dezer minnedronken voor zich opeischen. Voor het +meerendeel bleven zij volksgebruiken in den engeren zin des woords; slechts van de St. Jans Minne weten wij, dat zij althans +sedert de XV<sup>e</sup> eeuw, toen de christelijke tint de oorspronkelijke beteekenis geheel gedekt had, den kerkelijken drempel overschreed. + +</p> +<p>Ter verklaring van het kwalijk begrepen gebruik werd naderhand de legende uitgedacht, als zou een zekere afgodendienaar, Aristodemus +genaamd, den H. Johannes vergiftigden wijn hebben aangeboden, met de verklaring, christen te willen worden, wanneer de heilige +den beker zonder letsel zou ledigen. Deze dronk vervolgens den giftbeker, zonder dat hem eenig nadeel overkwam. Volgens een +andere lezing zou de lieveling des Heeren den wijn gezegend hebben, waarop het vergif uit den beker spatte in de gedaante +eener slang. St. Jan wordt daarom veeltijds met een beker en een slang daar boven afgebeeld. + +</p> +<p>Waarom de offer- en herinneringsdronk van het Joeltijdperk nu juist op den H. Johannes is overdragen, is wel hieraan te danken, +dat hij—evenals St. Stefanus, St. Maarten, St. Michaël—een zeer geliefde volksheilige is. Den 29<sup>sten</sup> December dronk men eertijds in Brabant nog St. Davids-minne. Maar een gewichtige faktor was ook de term <i>minne</i> zelf. Was het niet natuurlijk, dat der goden <i>minna</i>, door het Latijnsche <i>amor</i> weergegeven, bij voorkeur op den apostel der liefde overging? Ook vindt men <i>dilectio</i> en <i>potus caritatis</i>. Zoo verklaart men tevens m.i. het best, dat de St. Jans Minne naderhand <a id="d0e5011"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5011">137</a>]</span>ook verzoeningsdronk werd; zie mijne Essays en Studiën, bl. 221 vlg. + +</p> +<p><b>Allerkinderen (28 Dec.)</b> vertoont een beslist christelijk karakter en herinnert aan de vermoording der Onnoozele Kinderen te Bethlehem. Dan viert +men in de weeshuizen feest. In de families zijn de kinderen baas, of eigenlijk het jongste kind, dat dan mag zeggen, wat dien +dag gegeten wordt: de kinderen voeren het huiskommando. In Zuid-Nederland, Noord-Brabant en Limburg leeft nog het gebruik, +dat de kinderen dan, in het pak hunner ouders gestoken, als “vader en moeder” over straat loopen en zich bij hun familieleden +laten zien. Plaatselijk is dit gebruik in een bedelpartij ontaard; zoo b.v. in het Land van Waas, waar men zingt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is vandaag Onnoozele-Kinderdag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geeft de moerkens en de vaarkens wat! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Geeft wat, houdt wat, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>ʼt Naaste jaar nog wat! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik weet daar nog een goede vrouw. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die mij zoo geern wat geven zou. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zij zal mij wel wat geven; +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Hoelang mag zij leven? +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Honderd jaar en éenen dag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoolang als ze kaas en brookes mag.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men vergelijke hiermee de liedjes op Schuddekorfsdag, b.v. bl. 108 vlg. + +</p> +<p>Verder dient vermeld het Middeleeuwsch gebruik van den “Kinderbisschop”, ook in de noordelijke provinciën bekend, b.v. te +Oldenzaal, Utrecht, Dordrecht enz. Een kind beneden de twaalf jaar fungeerde dien dag in de kerk als bisschop en zat met myter +en staf op den bisschoppelijken troon. Hij ontving den staf in de eerste Vespers bij de woorden van het <i>Magnificat</i>: “Hij heeft heerschers van tronen neergehaald en geringen verheven”, en behield hem tot de tweede Vespers. Reeds in 1304 +komt in de stadsrekening van Brugge een post voor: <i>Item</i> den biscop van <a id="d0e5048"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5048">138</a>]</span>den scoelkinderen van Sint Donaas ... XVIJ schellinghen”; en eveneens wordt in 1363 een gift vermeld voor de Dordsche “scoelnaars +ende horen biscop”. Hij draagt dan ook den naam van “Bisschop van de scholieren”, “Bisschop van de koorknapen”, enz. Ook in +andere landen was de kinderbisschop bekend. Het gebruik klimt tot de oudste tijden op en is m.i. evenzeer van christelijken +oorsprong. Men bedenke ook, dat het feest der Onnoozele Kinderen op 28 December reeds op den oudsten kalender der kerk van +Karthago voorkomt en in het Westen overal deze plaats handhaaft. + +</p> +<p>Daarentegen leven hier en daar nog enkele typische Midwintergebruiken, b.v. het geven van geschenken en het slaan met roede +en zweep als tuchtiging voor de langslapers; zie Rond den Heerd I, bl. 26. Eindelijk op enkele plaatsen, b.v. te Herdersem +(O.-V.), wordt deze dag gevierd als St. Gregoriusdag, waarover nader. + +</p> +<p><b>Oudejaarsavond</b> en <b>Nieuwjaarsdag (31 Dec. en 1 Jan.)</b>. + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik wensch U al te gaar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een zalig Nieuwe Jaar; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In voorspoed en verdriet +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vergeet den Schepper niet!</span></p> +</div> +</div> +<p>klonk het op nieuwjaarsnacht door de straten, toen de klepperman nog het nachtelijk uur aankondigde. + +</p> +<p>Eertijds was het nieuwjaar-zingen over geheel Nederland sterk verspreid. Maar sedert kerkeraad en regeering hiertegen, als +zijnde “onnutte superstitiën” of “ongeregelheden”, te velde trokken, zijn er in Noord-Nederland nog slechts schamele resten +van overgebleven; zoo verzekert b.v. de Drentsche Volksalmanak van 1842, dat men daar nog “aan datzelfde euvel mank ging”. +Het is heden ten dage vooral nog in België gebruikelijk; men raadplege de rijke verzameling van nieuwjaarsliedjes bij <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 7 vlg. Slechts een enkel wensch ik hieraan te ontleenen. +<a id="d0e5078"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5078">139</a>]</span></p> +<p>Herdersem: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op eenen nieuwjaarsavond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zullen wij vroolijk zijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met een geboren maged +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En een klein kindeken klein.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wie zal dat kindeken dragen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De dochter al van Jeroen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De klokken zullen luien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Den kerkweg zullen wij doen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als wij op ʼt kerkhof kwamen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zagen wij daar staan? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jezus van Nazarenen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Aan ʼt kruis genageld staan.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met eenen doornenkroone +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op Jezus hoofd gedaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vol rozen en roo nelen (<i>leeljen</i>) +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om naar den hemel te gaan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Echte kinderrijmjes vindt men in de Kempen. Zoo b.v. + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Maria was gezeten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ʼt kindjen op den schoot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om pappeken te laten eten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gekookt met wittebrood. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zat een ratteke +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Aan Jezus pappeke! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maria maak het klaar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met deze zalige nieuwjaar.</span></p> +</div> +</div> +<p>Van geheel anderen aard is het zeer verspreide: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op eenen nieuwe jare +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sloeg een bakker zijn wijf, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met eenen eiken kluppel +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo deerlijk op haar lijf!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e5150"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5150">140</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De vrouw begon te kermen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Ach bakker ʼt doet mij zoo zeer!” +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De bakker zonder ontfermen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sloeg nog wel tienmaal meer.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De vrouw kroop onder den oven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De bakker van achternaar! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar kwamen zij uitgestoven [bestoven?], +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met dezen nieuwe jaar.</span></p> +</div> +</div> +<p>Al zingende gaan de kinderen rond bij de inwoners van het dorp. Zij ontvangen noten, appelen, krakelingen enz., maar ook nieuwjaarskoeken, +in West-Vlaanderen <i>lukken, liefkoeken</i>, in Oost-Vlaanderen <i>nieuwjaarkes</i> geheeten: kleine wafeltjes, in een bijzonder wafelijzer gebakken. Eene bijzondere vermelding verdienen de <i>nijjaorskôken</i> en <i>kniêpertiês</i>, de <i>spekkendikken</i>, spekpannekoeken, vetkrabben, oliekrabben en <i>juffertiês</i> uit den Achterhoek, verorberd op oudejaarsavond of <i>täofeltiêsaovend</i> (Raalte, Ommen, Collendoorn enz.), wanneer meiden en knechts, ja het heele gezin uitgaat <i>hen kôken</i> of <i>hen taofelen</i>. Op een ijzeren plaat brandt er vuur, en in het front prijkt de <i>kôokstomp</i>, tot dit doel reeds in den zomer uitgezocht en gedroogd. Hierop komt te rusten het <i>kôokiêzer</i> of <i>nijjaorsiêzer</i>. Elders begint de smulpartij met een <i>poddik</i> (pudding), dan volgt rijst en daarna ʼt <i>beestenvleesch</i>, de hoofdschotel. + +</p> +<p>De koekijzers zijn versierd met kunstig graveerwerk en inschriften, wier spiegelschrift door den nieuwjaarskoek leesbaar wordt +weergegeven; zoo b.v.: “Segt niemand U Geheim nog U geheime gedachte. Die heden Is U Friend Sal morgen U verachten” (Twente). +Ook elders bakt men <i>vollaards</i>, <i>prauwels</i> en <i>ijzerkoekjes</i>, te Groningen <i>olde wieven</i>, te Velthoven (N.-B.) <i>towten</i>. + +</p> +<p>Men ziet het, wij zijn volop in het vruchtbaarheidstijdperk. Dit blijkt ook hieruit, dat te Roosteren (L.) de kinderen hun +“heio” roepende op nieuwjaarsdag rond gaan, te Echt, Einighausen, Nunhem, <a id="d0e5232"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5232">141</a>]</span>Buggenum, Beegden (L.) enz. op Silvesteravond. Dan zingt men het eeuwenoude liedje: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ich kwaam al aangeloupe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ich sêg ʼt see rouke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ich sêg wal aan den oave wis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat er get gebakken is. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Isser niks gebakke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan gèft ene korf vol appele, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is de korf te klein of te groot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan gèft mig ene volle schoot.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Soerendonk (N.-B.) luidt dan het Schuddekorfslied: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrouwke, vrouwke, nieuwjaar geven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ge zult verdienen het eeuwig leven. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het eeuwig leven is bitter gewonnen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Voor een gulden een draad gesponnen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kijk eens in je korfje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar liggen drie appeltjes in, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Even groot, kralo, vrouwke lo, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef wat, houd wat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Volgend jaar weer wat.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men noemt dit b.v. te Buggenum <i>ringzingen</i> (ring=soort krakeling); na het zingen volgt het <i>grabbelen</i>, Maasbree: <i>griebelen</i>. Meestal krijgen de kinderen <i>ringen</i>, maar ook ander snoepgoed. Te Koedijk (N.-H.) gaat in den nieuwjaarsnacht de plaatsvervanger van Sinterklaas, “de gouden +[goede?] engel” rond, om de kinderen wat lekkers te rijden. + +</p> +<p>Eindelijk, met het vruchtbaarheidsbegrip staat, naar men weet, ook in verband het schieten in den nieuwjaarsnacht, veelal +verboden, maar in het zuidelijk volksgebied nog doorgaans gebruikelijk. Ook elders, te Deventer b.v., schiet men nog “van +het olde in ʼt nije”, of men “schieët het olde uut”. Dit schieten wordt thans nog slechts als vreugdeteeken beschouwd. +<a id="d0e5288"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5288">142</a>]</span></p> +<p>Het “nieuwjaar afwinnen” is nog steeds in zwang. Bij het nieuwjaarsbezoek worden veelal (Staphorst enz.) koeken opgedischt, +te Venloo een bepaalde soort moppen, die dan ook <i>nieuwjaarsmoppen</i> heeten. + +</p> +<p>Eén eigenaardigen gebaksnaam liet ik nog onbesproken, n.l. het Westvlaamsche <i>strijne</i> of <i>strene</i> (rondom Veurne), dat door het Fransche <i>étrennes</i> op het Latijnsche <i>strenae</i> teruggaat: zoo heetten de kleine, maar aangename geschenken, die men elkaar in het oude Rome op Nieuwjaarsdag vereerde. Immers +bij de gebruiken der jaarswisseling dient men niet alleen rekening te houden met de Christelijke en Germaansche bestanddeelen, +maar ook met den invloed, uitgeoefend door de Romeinsche kalenderviering, die den god Janus golden. Zie Driem. Bladen VIII, +bl. 62; V, bl. 80; II, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten, Zeden, Gebruiken en Spreekwoorden in Limburg, bl. 13; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 109. + +</p> +<p><b>Driekoningendag (6 Jan.)</b>. De kinderschaar, die langs de huizen trekt en daar om brandhout of versnaperingen vraagt, somtijds nog met den ouden <i>rommelpot</i> of <i>foekepot</i>, neemt op Driekoningendag een geheel bijzonderen vorm aan door een sterkere vermenging met het Christelijk element: ik bedoel +het bekende <i>sterzingen</i>, op het oogenblik tot België en sommige plaatsen in de zuidelijke provinciën beperkt. Drie jongens, als koningen verkleed—en +éen hunner is met roet zwart gemaakt—, gaan van huis tot huis en dragen aan een staak een ster, uit papier gesneden, en met +goud en zilver versierd. Trekken ze aan een koord, dan draait de ster als een molen. Zij dragen de namen der H.H. Driekoningen: +Caspar, Melchior en Balthasar. + +</p> +<p>Eenmaal kende men de sterdragers in alle steden en gewesten van Groot-Nederland. Het lied, dat zij zongen, en dat nòg gezongen +wordt, is in tallooze varianten overgeleverd, maar kan althans in hoofdtrekken worden gerekonstrueerd. Het is subliem van +roerenden eenvoud. Treffend vooral is het sterk op den voorgrond zich dringende lyrisch-dramatische karakter: en inderdaad, +uit de dramatische <a id="d0e5329"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5329">143</a>]</span>voorstelling der Aanbidding van de Drie Koningen is het ontstaan, heeft het zich gevormd en vervormd. Oorspronkelijk krijgen +wij dan buiten het kerkgebouw een rondgang van koorknapen en scholieren, later van de jeugd in het algemeen. Te Weert bestond +in 1840 nog het gebruik, dat op Driekoningenavond drie <span class="letterspaced">misdienaars</span> in hun koorgewaad met ster, lantaarn en proviandkorf van huis tot huis trokken. + +</p> +<p>Het lied, dat in de Zaanstreek en langs de Noordzee het zuiverst bewaard bleef, moet oorspronkelijk ongeveer geluid hebben +als volgt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij komen getreden met onze sterre, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij zoeken Heer Jezus, wij komen van verre. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>(wij hadden Hem gaerne).</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij kwamen al voor Herodes zijn deur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Herodes, de koning, kwam zelvers veur.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Herodes, die sprak met valscher hart: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Hoe ziet er de jongste van drieën zoo zwart?”—</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Hij ziet er wel zwart, maar hij is welbekend, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Het is er de Koning van Oriënt.”</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij kwamen den hoogen berg opgegaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zag men de starre stille staan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ja stille staan.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Pauze.) + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Och starre, jij moet er niet stille staan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Je moet er met ons tot Bethlehem gaan.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tot Bethlehem, in die schoone stad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar Maria met haar klein kindeke zat.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hoe kleiner kind, hoe grooter God: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een zalig Nieuwjaar verleen ons God.</span></p> +</div> +</div> +<p>Noordwijk: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar al de Joden mee hebben gespot.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e5387"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5387">144</a>]</span><p>Dit lied is nauw verwant met een ander, dat opgeteekend staat in +<i>Het Hofken der geestelijcker Liedekens</i> (Loven 1577), bl. 28; het begint: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het quamen drij Coninghen uut verre landen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nu wiegen, nu wieghen wij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>om Gode te doen een offerande. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Des waren sij vro. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alle mijnen troost, mijn toeverlaet +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>is Maria soon.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sij quamen van Ooste, sij quamen van verre, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nu wiegen, nu wieghen wij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al bijt verlichten van eender sterre. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Des waren sij vro. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alle mijnen troost, enz.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Maer doen sij binnen Jerusalem quamen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nu wiegen, nu wieghen wij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die claerheyt der sterre sij niet en vernamen. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Des waren zij droef. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alle mijnen troost, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, Het Oude Nederl. Lied, bl. 2042. <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> wijst er zeer terecht op, hoe het refrein aantoont, dat het lied ook gezongen is bij het wiegen van het Kerstkindje in de +kerk; zie het Jubelnummer van Volkskunde, bl. 24 vlg., waar hij ook op voortreffelijke wijze de verschillende parodieën van +het sterrelied behandelt; vergel. nog <span class="smallcaps">Knuttel</span>, Het Geestelijke Lied enz., bl. 106. + +</p> +<p>De rondgaande kinderen zongen en zingen ook veelal het lied van Maria Magdalena (eveneens met talrijke varianten): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op eenen Driekoningenavond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op eenen Driekoningendag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen zat Maria Magdalena +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al op Heer Jezusʼ graf.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e5450"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5450">145</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sta op, Maria Magdalena, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sta op van den bitteren dood! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uw zondekens zijn u vergeven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al waren zij nog zoo groot.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een meer volledige, juister wellicht meer uitgewerkte lezing van dit lied vindt men in Volk en Taal I, bl. 53; in bedelliedjes +werd het herhaaldelijk geparodieerd. + +</p> +<p>Aan de nieuwjaarsvuren herinnert het <span class="letterspaced">kaarsjespringen</span>; immers de engere Joeltijdperiode, die den 6<sup>den</sup> Januari eindigt, is het eigenlijke nieuwjaarstijdperk. Als besluit van dit tijdperk wordt Driekoningendag in Vlaanderen dan +ook plaatselijk <i>Dertiendag</i> of <i>Dertiennacht</i> genoemd; ook in oude Nederlandsche kalenders wordt hij nog aangehaald als <i lang="nl-1500">Dertiendagh</i>. Te Zwolle was het kaarsjespringen dan ook op oudejaarsavond gebruikelijk: naar men ziet, hangt het noch met den H. Martinus, +noch met de Driekoningen samen, maar is het een rudimentaire vorm van de aloude feest- en offervuren. Op Driekoningendag kent +men het nog te Breda, Huissen enz.; eertijds was het algemeen in het Noorden van ons land. De <i>koningskaarsjes</i> waren, volgens <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 177, kaarsen met drie armen, waarvan de middelste zwart geverfd was en “het Moorken” of <i>Melckert</i> (d.i. Melchior) heette. Zóo was het gebruik eenigermate gekerstend. In de Middeleeuwen noemde men deze kaarsjes zelfs de +<i>gebenedijde</i> of <i>heylighe keerskens</i>. Bij het dansen zong men: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kaarsies, kaarsies, drie aan een, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Springen wij er over heen heen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al wie daar niet over kan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die en weet er nou niemendal van.</span></p> +</div> +</div> +<p>In België verdwijnt het gebruik of is het verdwenen. Te Sint Truiden zong men: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Keerske, keerske over het keersbeenke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En al wie daar niet over en kan, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die weet er niet van!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e5512"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5512">146</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En al wie daar niet over en kan, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die blijft er van, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die blijft er van! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Keerske, keerske over het keersbeenke!</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie ʼt Daghet in den Oosten II, bl. 115. + + +</p> +<p>In Noord-Brabant, Antwerpen, Belgisch Limburg en West-Vlaanderen kent men ten slotte nog het volgende rijmpje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Drie koningen, drie koningen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef mij een nieuwen hoed. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn oude is versleten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn moeder mag ʼt niet weten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft het geld +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op den rooster geteld.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of wel (Noord-Brabant): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vader mag het niet weten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moeder is niet thuis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Piep zegt de muis +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In ʼt zomerhuis (in ʼt voorhuis).</span></p> +</div> +</div> +<p>Driekoningen werd in de Middeleeuwen niet alleen in de kerk, maar ook daarbuiten in ruimen kring luisterrijk gevierd. Op Driekoningenavond +heerschte vreugde alom, in de paleizen, maar ook in de schamele woningen der armen. De steden gaven aan de kloosters, en de +kloosters verstrekten aan de arme lieden brood en bier tot “hun Coninxfeeste”. Dat dit ook naderhand nog voortduurde, ergerde +den ouden <span class="smallcaps">Walich Sieuwertsz</span> zeer, en hij beklaagde zich dan ook, dat nog in ʼt begin der XVII<sup>e</sup> eeuw voorname en officiëele personen zich niet schaamden, “op Derthienden avent Coningsken te spelen, en haer voor Godt en +de menschen niet en schamen dit naer te volgen ende te onderhouden.” + +</p> +<p>“ʼt Was wel de moeite waard”, schrijft <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, “zich over <a id="d0e5563"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5563">147</a>]</span>zooʼn onschuldig huiselijk vermaak zoo te ergeren! En nog langen, zeer langen tijd, nadat Walich en zijn boek reeds lang vergeten +waren, speelden dan ook de Hollanders nog even vrolijk koninkje als weleer. De bakker leverde, of de huismoeder bakte zelve, +een brood, waarin een boon verborgen was; bij de boeren heette ʼt “de bonekoek”, in de steden “ʼt coninxbrood”; en de boon +was het, die “het lot van conig te sijn” besliste.” (Volksvermaken, bl. 175). Het <i>Driekoningenbrood</i> is nog niet in onbruik. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Boonenkoek</span> en <span class="letterspaced">koningsbrieven</span>, die verkocht of getrokken worden, en waardoor de rollen van koning, koningin, hofnar, asschepoester, Zwarte Piet (herinnering +aan den zwarten koning?) enz. verdeeld worden, zijn in Noord-Brabant en Limburg nog veelal gebruikelijk. Te Antwerpen worden +op den vooravond de koningsbrieven door de kinderen op straat gevent; dan hoort men aanhoudend: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Koningsbrieven en kroon en kroon! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Koningsbrieven en kroon!</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 235 bericht hierover nader: “Op slechts enkele plaatsen van het Vlaamsche Land (in Brabant en West-Vlaanderen) +is de boonkoek nog bekend. Daarnaast bestaat echter een andere manier om den koning aan te duiden, n.l. door het trekken van +de “keuningsprentjes of -briefkens”, reeds in 1469 in de gemeenterekeningen van Veurne vermeld, en, wat meer zegt, in een +oude kroniek van Doornik in 1281 al een oud gebruik geheeten. Dit wordt nog heden in verscheiden steden en dorpen van de beide +Vlaanderen aangetroffen. Een volledig stel gedrukte koningsbriefjes bevat afbeeldingen voor zestien personages, n.l. den koning +met zijn hovelingen en bedienden: raadsman, sekretaris, rent- en hofmeester, schenker, voorsnijder, biechtvader, medecijn, +portier, bode, zanger, speelman, zot en kok,—elk voorzien van een passend vierregelig versje, dat min of meer de rol aangeeft, +die men te vervullen krijgt. In de dorpen, waar gedrukte koningsbriefjes <a id="d0e5584"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5584">148</a>]</span>doorgaans ontbreken, worden deze eenvoudig geschreven, vaak in een zeer populairen, boertigen vorm. Na trekking der briefjes +zijn de rollen verdeeld; de koning moet zijn onderdanen te drinken geven en drinkt zelf de eerste teug: thans gewoonlijk gesuikerde +jenever met een lepel uit een kom geschept en hieruit opgeslurpt. Op dat oogenblik dienden de hovelingen te roepen: ““De koning +drinkt.”” De zot zag toe, of niemand daaraan te kort schoot en de nalatige werd met een koolstreep in ʼt aangezicht gemerkt.” +Zie verder zijne Spreekwoorden en zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden<a id="d0e5586src" href="#d0e5586" class="noteref">2</a> (Gent 1908), bl. 171. Men denke ook aan de doeken van <span class="smallcaps">Jordaens</span>: “De koning drinkt.” + +</p> +<p>De koningskoek komt nog elders voor. In Engeland vooral bakt men koningskoeken van allerlei grootte en vorm, als een waardig +besluit van het Vruchtbaarheidstijdperk. + +</p> +<p>Het “koninkje spelen” is waarschijnlijk een Romeinsch bestanddeel, een overblijfsel van de heidensche <i>Saturnalia</i>, dat door den Driekoningendag een christelijk vernisje kreeg. Dan toch vierde men te Rome de zegeningen van den gulden voortijd: +toen de god Saturnus onder de menschen leefde en overal vrijheid en gelijkheid bloeide. Vooral de slaven hadden het dien dag +goed, werden door de meesters als huns gelijken of zelfs als meerderen behandeld en door hen aan tafel bediend. Feestgelagen +waren in dezen tijd aan de orde van den dag, en veelal liet men bij deze dan het lot beslissen, wie koning der tafel werd, +feestkoning, tevens ceremoniemeester. Trouwens het koningsspel was te Rome overoud; <span class="smallcaps">Suetonius</span> noemt dit “het spel om gezag en heerschappij”. Het verloten geschiedde meestal door middel van boonen, die een sakrale beteekenis +hadden. + +</p> +<p>Wellicht berust op de gebruiken gedurende de <i>Saturnalia</i>-feesten ook nog het geven van geschenken op <b>St. Pontianus en St. Agnesdag (14 en 21 Jan.)</b>, het “Ponsen en Angen” of “Ponsen en Nieten”, vroeger in Nederland en België gebruikelijk; mogelijk stoelen de gebruiken +dezer dagen ook op het feestelijk overbrengen der relikwiëen van de H.H. Pontianus en <a id="d0e5609"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5609">149</a>]</span>Agnes. Eigenlijk gaven de mannen op 21 Januari geschenken aan de vrouwen en meisjes, terwijl zij op 14 Januari een tegengeschenk +ontvingen van de door hen op Koppermaandag begiftigde vrouwen. + +</p> +<p><b>Vrouwkensavond (19 Jan.)</b>, te Brussel gevierd, naar verluidt ter herinnering aan den 19<sup>den</sup> Januari 1101, toen de Brusselaren, aan het zwaard der Saracenen ontkomen, onverhoopt naar huis terugkeerden. Telken jare +luiden nog heden des avonds alle klokken van Brussel een half uur lang. De vrouwen zijn uitsluitend baas, en na ʼt avondmaal +trachten zij zelve hun echtgenooten naar bed te dragen. + +</p> +<p><b>Koppermaandag</b> heet de Maandag na Driekoningen: <i>kopperkensdagh, kopperkensmaendagh.</i> Men verklaart dezen naam aldus, dat deze Maandag ongeschikt werd geacht om koppen te zetten, zoodat de koppers vrijaf hadden. +Wellicht is het juister van het oude <i>kopperen</i> “smullen, drinken, pret maken” uit te gaan, dat van <i>kop</i> “beker” kan komen. Een volksetymologische vervorming is <i>koppeltjesmaandag</i>, wegens het bijeenkomen van het gemeene volk, evenals <i>koperen maandag</i>, naar de kopermunt, die dan als fooi gegeven wordt. Andere namen zijn: <i>gekke maandag, raasmaandag, kopjesmaandag</i> (Groningen), <i>verloren-, verzworen-, verkoren</i>-, ja <i>Flora-maandag</i>. Te Diest zegt men nog <i>blijde maandag</i>. “Verloren” Maandag werd verklaard door het daags te voren gelezen evangelie van het “verloren” kind Jezus, of omdat deze +dag van wege de feestelijkheden van de eedsaflegging der lagere ambtenaren toch verloren was. Deze laatste verklaring is zeer +zeker te verkiezen, wanneer men tevens in het oog houdt, dat “verloren” weer volksetymologisch verbasterd is uit “versworen”, +de benaming, die in de oudste dokumenten voorkomt en op genoemde eedsaflegging betrekking heeft. Men doet goed dezen Maandag +te beschouwen als den heksluiter van het nieuwjaarstijdperk, wat dan ook het best strookt met de ambtsaanvaarding der beambten. +In sommige deelen van Vlaanderen zegt men: <i>Egyptische Maandag</i>, omdat men daar een omgang hield, en ten deele nog houdt, die de vlucht naar Egypte voorstelde. +<a id="d0e5652"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5652">150</a>]</span></p> +<p>Te Amsterdam had eertijds op dezen dag een optocht der leprozen plaats, te Utrecht en elders liep men gemaskerd door de straten. +In Gelderland en Limburg werd koppermaandag nog niet lang geleden luidruchtig met ganstrekken en katknuppelen gevierd. Merkwaardig +is het zeker, dat dan te Haltert, Oosterzeele en andere dorpen van Oost-Vlaanderen de schoolmeester door de leerlingen wordt +gebonden, hetgeen aan de gebruiken op St. Thomasdag herinnert (bl. 126). In Nederland, waar de dag voorheen door alle gilden +gevierd werd, blijft heden hoofdzakelijk nog de viering door zetters en boekdrukkers over. Wel trekken nog in enkele Friesche +dorpen de kinderen geruchtmakend en met ketens rammelend door de straten. Te Holwerd zingt men hierbij: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kopermoandei, blikken tiisdei [Dinsdag], +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Noch in dei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan is kopermoandei wei [weg].</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 167. + +</p> +<p><b>Antonius-abt (17 Jan.)</b> behoort in België tot de meest populaire heiligen. Vele broederschappen of gilden van Sint Antonius drinken dien dag haar +halve ton gildebier. Zijn attribuut is het varken, omdat de duivel in varkensgedaante hem bekoorde. Vandaar, dat de heilige +naderhand algemeen als patroon van het vee werd beschouwd, en als zoodanig door boeren, vleeschhouwers en spekslagers vereerd. +In de Middeleeuwen hadden de Sint Antoniusgilden het recht, een zwijn, dat als herkenningsteeken een klokje aan den hals droeg, +overal vrij te laten weiden; zelfs in de steden zag men dit <i>Antoniuszwijn</i> ongehinderd rondloopen. In België, de Rijnprovincie en, tot voor eenige jaren, in Limburg (Vaals, Hoensbroek enz.) wordt +den I7<sup>en</sup> Januari varkensvleesch geofferd en na de kerkelijke diensten onder de armen verdeeld. + +</p> +<p><b>Sint-Sebastianus (20 Jan.),</b> de met pijlen doorschoten martelaar, wordt door de schuttersgilden, wier patroon hij is, plechtig gevierd. De schuttersgilden +bloeien nog in België en in de zuidelijke gewesten <a id="d0e5681"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5681">151</a>]</span>van Nederland. Vaak luisteren zij de processies of religieuze ommegangen met haar vaandels, trom, fluit, wapens en versierselen +op. Hun “koning” is met zilveren platen omhangen. Eén plaat, met zilveren vogel, is het teeken, dat hij op het gildefeest +den vogel met zijn boog heeft afgeschoten, vanwaar de uitdrukking: “Hij heeft den vogel af.” Vooral des zomers worden door +de handboogschutterijen druk bezochte prijskampen gehouden; op dit onderwerp kom ik naderhand terug. + +</p> +<p><b>Pauli Bekeering (25 Jan.).</b> Ook deze dag is een <i>dies criticus</i>. een beslissende dag voor het weêr. Hier geldt natuurlijk alleen de datum, het tijdstip, niet de geschiedenis van den heilige, +niet zijne attributen, niet de volksetymologie van zijn naam, zooals dit b.v. het geval is met de H.H. Clara, Lucia, Andries, +Mathijs en Katharina. De Tirolers verzekeren van den 25<sup>sten</sup> Januari: + + +</p> +<div class="poem" lang="de"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Paul bekehrʼ, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Der halbe Winter hin, der halbe Winter her.</span></p> +</div> +</div> +<p>V<span class="smallcaps">. Reinsberg-Düringsfeld</span> verhaalt nog, dat de Belgische wijnbouwers dezen dag beschouwen als beslissend voor den wijnoogst: “<span lang="fr">ils sont contents sʼil est clair, mais très tristes si le contraire a lieu</span><span id="d0e5705" class="corr" title="Bron: ">”</span> (<span lang="fr">Calendrier belge</span> I, bl. 76). + +</p> +<p>De heilige wordt ook gestraft, als hij niet voor goed weêr zorgt. Wij hebben hier een sprekend geval van het mishandelen of +straffen van heiligen, door hun beeltenissen te onteeren of te kastijden: typisch, onvervalscht fetissisme. Immers <span class="smallcaps">Schotel</span> vermeldt in zijn Tilburgsche Avondstonden, bl. 12, dat men “elders een strooien Paulus aan den haard plaatste, terwijl de +vrouw koeken bakte. Was het goed weêr, dan wierp zij een pan met boter over hem heen, of sloeg hem met een geboterden koek +in het aangezigt. Was het weer slecht, dan wierp zij hem in het vuur”. Ter vergelijking diene het bericht, dat in het begin +der XVI<sup>e</sup> eeuw de inwoners eener kleine Duitsche stad gewoon waren op St. Maartensdag het beeld van den heilige openlijk langs de straten +rond te dragen. Geschiedde <a id="d0e5719"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5719">152</a>]</span>zulks bij helder weêr, dan begoten zij het met wijn; maar regende het, dan wierpen zij het met slijk en modder. + +</p> +<p>Zoo valt licht op een gebruik, dat te Jutfaas (Utrecht) vroeger en wellicht thans nog bij de boerenbewoners heerschende is. +Op Pauli Bekeeringsdag placht men bij vrienden en kennissen een <i>Paulus</i> of <i>Paulusje</i> in huis te brengen, “binnen te brengen”. Dit was een grootere of kleinere pop, die men in een hoek van het vertrek plaatste. +Gebeurde zulks, zonder dat de brenger nat werd gegooid, dan moest de vrouw des huizes ʼs avonds koeken bakken, enz. + +</p> +<p>Zooals uit het bovenstaande blijkt, gold dit koeken bakken, dit met water gooien oorspronkelijk den heilige, of liever de +pop, die den heilige voorstelde. Wellicht is deze wijze van mishandelen ontleend aan een vaak terugkeerend vruchtbaarheidsgebruik, +dat de Duitsche folkloristen <i>Regenzauber</i> noemen, waarover nader. Zie over Pauli Bekeering mijn opstel in het Jubelnummer van Volkskundc, bl. 21 vlg. + +</p> +<p><b>Maria Lichtmis</b> (<i>2 Febr.</i>). Dat dit feest voor een heidensch in de plaats trad, waarom en hoe, leert Paus <span class="smallcaps">Innocentius III</span> in een preek op Maria-Zuivering: “De heidenen hadden de maand Februari aan de goden der onderwereld toegewijd, omdat, naar +zij ten onrechte meenden, in het begin dier maand Proserpina door Pluto geroofd was; men geloofde, dat hare moeder Ceres haar +den ganschen nacht in Sicilië had gezocht met brandende fakkels. Ter gedachtenis daaraan hielden zij [de heidenen] in het +begin der maand een ommegang door de stad met brandende fakkels. Daarom werd dit feest <i>Amburbale</i> genoemd. Maar wijl onze heilige voorouders deze gewoonte niet geheel en al konden uitroeien, hebben zij bepaald, dat men +ter eere der H. Maagd Maria brandende kaarsen dragen zou. En zoo geschiedt thans ter eere der H. Maagd, wat vroeger plaats +had ter eere Van Ceres. En wat eerst gebeurde ter eere van Proserpina, wordt thans gedaan tot lof van Maria.” + +</p> +<p>Naar <span class="smallcaps">De Cock</span> vermeldt, bestaat in België plaatselijk het gebruik, <a id="d0e5752"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5752">153</a>]</span>de op 2 Februari gewijde lichtkaars te ontsteken vóor het kisten van het lijk en dan enkele droppels in de kist te laten leken; +soms laat men op dezelfde wijze, bij de bereiding van het zaaigraan, wat smeltend was tusschcn de korrels afdruipen; zie Volkskunde, +bl. 237. + +</p> +<p>Vroeger verlieten of verwisselden de dienstboden op dezen dag hun dienst. Dit was wel een der oorzaken van de baldadigheden +en verkwistingen op Lichtmisdag in Holland en Vlaanderen. Zoo kreeg het woord “lichtmis” de beteekenis van “losbol”. Hierop +wijst ook de Westvlaamsche benaming: O.L. Vrouw-<i>Schud-de-panne.</i> + +</p> +<p>Deze dag is vermaard in de volksweêrkunde. “Wanneer op O.L. Vrouw Lichtmis de zon op het misboek schijnt”, zegt men in Limburg, +“dan kruipt de vos nog zes weken in zijn hol<span id="d0e5761" class="corr" title="Bron: ">.</span>” En verder: “Op Lichtmisdag ziet de boer liever den wolf in zijn schaapstal dan de zon”.—“Lichtmis donker, maakt den boer +tot jonker”; enz. enz. Wij komen hierop terug in het hoofdstuk over de Volksweêrkunde.— + +</p> +<p>Een Duitsch rijmpje zegt: + + +</p> +<div class="poem" lang="de"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wenn die Tage langen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kommt der Winter gegangen,</span></p> +</div> +</div> +<p>en, inderdaad, ook in ons land begint na Nieuwjaar, als het toenemen der dagen merkbaar is, de eigenlijke periode der volksspelen +en wintervermakelijkheden. Zoo had b.v. te Elburg ouder gewoonte tusschen Nieuwjaar en Vrouwendag het <span class="letterspaced">klootschieten</span> plaats. Elk speler krijgt een houten kloot, d.i. een platte, ronde schijf, terwijl de wal als speelterrein dient. Men dient +nu in het minst aantal worpen den wal in het vierkant om te schieten, te beginnen aan een der vier poorten. Aan hem, die in +het minst aantal worpen den stadsmuur heeft rondgeschoten, wordt de prijs toegekend. + +</p> +<p>Het klootschieten is wel een onmiddellijke afstammeling van het Oudgcrmaansche steenwerpen. Ook te Ootmarsum en Oldenzaal +heeft het lang stand gehouden. De Hollanders en Gooiers waren <a id="d0e5778"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5778">154</a>]</span>eveneens groote minnaars van dit spel, in de Zuidhollandsche dorpen <i>schietklooten</i> genoemd; zie vooral <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 322 vlg. + +</p> +<p><b>Sint Blasius (3 Febr.).</b> De volksetymologïe heeft bewerkt, dat de H. Blasius in Vlaanderen wordt aangeroepen als patroon tegen zweren of huidontstekingen, +die “blazen”, d.i. blaren, genoemd worden. In Denemarken beschermt hij tegen den blazenden wind, op welk verband door de Vlaamsche +spreekwijze: “Blasius blaast”, als het omstreeks 3 Februari sterk waait, een helder licht valt. Zoo wordt ook de H. Lambertus +door het volk aangeroepen tegen de lamheid en de H. Rosa tegen de roos. <span class="smallcaps">Henri Estienne</span> geeft over dit verschijnsel de voor zijn tijd merkwaardige opmerking: “<span lang="fr">A quelques saincts on a assigné les offices suivant leurs noms, comme (pour exemple) quant aux saincts médecins, on a avisé +que tel sainct guariroit de la maladie, qui avait un nom approchant du sien.</span>” Zie vooral <span class="smallcaps">Gittée</span>ʼs belangrijk artikel: “<span lang="de">Scherzhaft gebildete und angewendete Eigennamen im Niederländischen</span>”, in de <span lang="de">Zeitschrift des Vereins für Volkskunde III</span>, bl. 415 vlg. + +</p> +<p><b>Vastenavond</b> bestaat uit de drie “vette” dagen (Zondag, Maandag en Dinsdag), die de groote Veertigdaagsche Vasten voorafgaan. De Kerkvergadering +van Leptines in 743 veroordeelde de <i>Spurcalia in Februario</i>, waarmee zeer waarschijnlijk de uitspattingen van den Vastenavond bedoeld werden; dat echter de term <i>spurcalia</i> het aanzijn zou geschonken hebben aan onzen vorm <i>sprokkelmaand</i>, Middelnederl. <i>sporkelmaent</i>, is niet geloofwaardig. Men vindt ook reeds vroeg Vaste<i>l</i>avond, met de bekende variatie van <i>n</i> en <i>l</i>, die ook in <i>vasteldag</i> en <i>schrikkeljaar</i>, en in het Middelnederl. <i>werkeldach</i> worden aangetroffen. + +</p> +<p>Wij moeten m.i. drie bestanddeelen onderscheiden, die tot het ontstaan der vastenavondfeestviering hebben bijgedragen. Vooreerst +een lente-vóorfeest, zooals ook uit menig vruchtbaarheidsgebruik in binnen- en buitenland blijkt; en ik geloof, dat <span class="smallcaps">Julius Lippert</span>, <span lang="de">Christenthum, Volksglaube und Volksbrauch (Berlin 1882)</span>, bl. 598 <a id="d0e5847"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5847">155</a>]</span>het ware treft, wanneer hij in de kern der feestviering een <i>Romeinsch</i> lentefeest ziet, in onze streken geïmporteerd, en dat zich naderhand van het Westen naar het Oosten uitbreidde. Maar dit +feest trof in de Germaansche landen de resten van een specifiek-Germaansche feestviering, een feestperiode, die zich door +offervuren en offermaaltijden kenmerkte. <span class="smallcaps">Mogk</span> houdt deze periode voor een feest der wederkeerende zon, vooral ook, omdat dan het wagenrad als symbool der zon een rol speelt. +Niet onbelangrijk zijn in dit opzicht de woorden van <span class="smallcaps">Sebast. Franck</span>, die ik bl. 104 bij het bespreken der noodvuren heb aangehaald. + +</p> +<p>Maar het Christendom heeft deze feestviering voor het meerendeel teruggedrongen tot vóór het begin van zijn veertigdaagschen +Vastentijd, met het gevolg, dat nog slechts enkele overblijfsels aan bepaalde dagen in de Vasten bleven vastgehecht, met name +aan Halfvasten: “ʼt Is een feest der Brabantsche en Antwerpsche kinderen, dat met het St. Niklaasfeest kan vergeleken worden.— +De kinderen zetten in de schouw hunnen schoen of een korfken met hooi, dit laatste voor het paard van den Greef, die ʼs nachts +zijne ronde doet en iets lekkers voor de goede, eene roede voor de slechte kinderen achterlaat”; aldus <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 71.—Zoo kreeg ook het geheel der Vastenavondfeestviering een eenigszins christelijke tint. +Wat betreft het woord <i>Carnaval</i>, dit is afkomstig van het Toskaansche <i>carnevale</i>. dat waarschijnlijk eenigszins haplologisch voor <i>carnelevale</i> staat; en deze vorm zelf is door progressieve assimilatie uit <i>carnelevare</i> ontstaan: “het opruimen van het vleesch.” Hierbij dient echter vermeld, dat Romanisten van naam nog de voorkeur blijven geven +aan de bekende verklaring als “vleesch, vaarwel!”: <i>carne</i> + <i>vale</i>. Zij zien hierin een volkshumoristische uitdrukking der kloostertaal. —De Romaansche benamingen van den Vastenavond werden +voortreffelijk behandeld door <span class="smallcaps">Merlo</span> in <span lang="de">Wörter und Sachen III</span>, 1, bl. 88 vlg.; vergel. III, 2, bl. 196. + +</p> +<p>In de Middeleeuwen bereikte de vastenavondpret haar hoogtepunt. <a id="d0e5893"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5893">156</a>]</span>Ik herinner slechts aan de vertooningen der vastenavondkluchten door de Rederijkers, aan de grootsche optochten en aan de +dolle uitgelatendheid der feestvierenden in zotskleedij, zoo meesterlijk door <span class="smallcaps">Pieter Breughel den Ouden</span> gepenseeld. In het protestantsche Noorden is de Vastenavond zoo goed als uitgestorven; niet aldus in het Zuiden, men denke +nog, behalve België, aan Den Bosch en Maastricht. In het Rijnland is vooral vermaard de vastenavondpret te Keulen en Maintz. + +</p> +<p>1. Iets zeer eigenaardigs is de <span class="letterspaced">maskerade</span>, het vermomd over straat loopen. “Zot loopen” was de gangbare uitdrukking; wij spreken nog heden van “Vastenavondgekken”.Maar +“de tegenwoordige maskeraden zijn slechts de schaduw van de vroegere”, zegt <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 239; “de straat geeft ons al niet veel meer te aanschouwen dan piepjonge, schreeuwerige gekken, vaak in +poovere, afschuwelijke zotsplunje gestoken, wel eens groepsgewijze met een paar trompetters in een gewoon rijtuig zittend, +en links en rechts den wandelaar, vooral de jonge meisjes, een varkensblaas op den rug slaande, of handvollen confettiʼs in +het gelaat gooiend: een tooneel, dat veeleer walging- dan lachwekkend mag heeten”. Dit vermommings-gebruik is stellig uit +Rome afkomstig, uit de volksfeestviering, die aan “den goeden ouden tijd” herinnerde, misschien wel een overblijfsel van de +<i>Saturnalia</i> (bl. 148) of van het Romeinsche “Narrenfeest” (<i>feriae stultorum</i>) op den 17<sup>den</sup> Februari. Hierbij zij opgemerkt, dat inderdaad in sommige streken in het buitenland de Vastenavond beschouwd wordt als een +verlengstuk van het Joeltijdperk, en de periode tusschen Driekoningen en Aschwoensdag vult. Te Berg en Terblijt (L.) heeten +nog de Donderdagen tusschen O.L. Vrouw-Lichtmis en Vastenavond de “Vette Donderdagen”, omdat aardappelen met spek dan de hoofdschotel +is. + +</p> +<p>2. <span class="letterspaced">Overvloed van spijs en drank</span>, veelal ontaardend in overdaad, heeft te allen tijde de vastenavondfeestviering gekenmerkt; drinkgelagen en smulpartijen +zijn dan aan de orde en stijgen op <i>Vetten Dinsdag</i> ten top: in waarheid een vruchtbaarheidsfeestviering. <a id="d0e5923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5923">157</a>]</span>Befaamd zijn de <i>vastenavondkoeken</i>, verschillend van naam en van vorm (vastenavondtaart, pannekoek, spekkoek, groenkoek, wafels, geknepe-pletskes, poffertjes +enz.), die voor de koekepan een eereplaats in onzen spreekwoordenschat veroverden. In België hoort men: “Zij vliegen meer +als de heetekoekpan op Vastenavond”; in Limburg heeft men het somwijlen “zoo druk als de pan op Vastenavond”. Ook in Engeland +is Vastenavond-Dinsdag de groote <i>Pancake-dag</i>. Die dagen gaan in Brabant en Limburg de arme kinderen onder het zingen van vastenavondliedjes aan de deuren pannekoek bedelen: +“Spek en eier en braadworst is goeie vastenavondkost”, meent men te Bree (B.L.). Te Reek (N.-B.) worden dan bij partikulieren +wel eens worsten, eieren en spek weggehaald, wat doorgaans niet kwalijk genomen wordt. Vroeger werden te Afferden worsten +bijeengehaald en aan lange houten gaffels over straat gedragen. + +</p> +<p>3. Worst is een onmisbaar bestanddeel van het vastenavondmenu. Dit blijkt ook uit de <span class="letterspaced">vastenavondliedjes</span>, die eigenlijk rommelpotliedjes zijn, d.i. gezongen met begeleiding van den rommelpot of foekepot (bl. 142). Vandaar, dat +op de Veluwe de Vastenavond plaatselijk <i>foekedag</i> wordt genoemd. De foekepot is een aarden pot, half vol water, waarover een varkensblaas is gespannen; in het midden hiervan +is een rietstokje bevestigd, dat door den duim en twee nat gemaakte vingers of door de geheele hand wordt gewreven en dan +een dof-rommelend geluid veroorzaakt. Ook in het Noorden van ons land is dit instrument bekend en luidt het zeer zeker meest +gangbare deuntje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb al zoo lang met den rommelpot geloopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb geen geld om brood te koopen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rommelpotterij, rommelpotterij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef mij een oortje, dan ga ik voorbij.</span></p> +</div> +</div> +<p>De rommelpot heet te Dalen, Zweeloo, Weerdinge, Eext, Zuidlaren, Rolde en Norg (D.) <i>hotfot</i> of <i>hottefot</i>, te Diever <i>fortelpot</i>, te <a id="d0e5959"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5959">158</a>]</span>Zoutkamp <i>pooverpot</i>, in Noord-Holland veelal <i>rompot</i>. Men bezigt hem ook omstreeks Paschen, Kerstmis en Nieuwjaar; zie Driem, Bladen II, bl. 115. + +</p> +<p>De rommelpotliedjes, die zelf niet van dit instrument gewagen, worden gekenmerkt door het refrein: “ho, man, ho!” Zoo b.v.: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De Schout van Leiden heeft een bult, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Ho, man, ho! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die is met ouwe lappen gevuld, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Ho, man, ho! enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>En zoo bezat ook het meest bekende en meest verspreide vastenavondliedje oorspronkelijk dit refrein: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrouw, ʼt is Vastenavond, ho, man, ho! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Kom niet thuis voor tʼavond, ho, man, ho! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Kom niet thuis voor morgenvroeg, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan is het nog wel tijds genoeg, ho, man, ho!</span></p> +</div> +</div> +<p>Een zeer merkwaardige en volledige lezing gewerd mij uit Rosmalen (N.-B.); ik laat ze hier, behoudens enkele termen, in algemeen-Nederlandsche +transskriptie volgen, omdat het liedje beslist algemeen-Nederlandsch is: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrouw, ʼt is Vastenavond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik kom niet thuis voor te avond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Te avond in den maneschijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als vader en moeder naar bed toe zijn. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gekke Griet, vertel het niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want onze Jan is dronken. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dronken Piet is onze gebuur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Schriks tegen ons over. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vat ʼn stoel en zit bij ʼt vuur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De prutselpot hangt over. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Boven in de schouwe, +<a id="d0e6014"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6014">159</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar hangen de worsten aan touwen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vrouw geef mij een lange, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En laat de korte maar hangen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snij maar diep, snij maar diep, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snij maar in mijn vinger niet. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Heb gezongen en niets gehad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef me een stuk van ʼt varken zʼn gat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Koekebakkerij, koekebakkerij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef me een cent, dan ga ik voorbij.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vrij overeenkomstig hoort men dit liedje te Schijndel, Maashees, (N.-B.), Merselo, Heer, Beegden, Buggenum (L.) enz. Te Deventer +luidt regel 3—7: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik kom nieët in huus veur margen vrŏg, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is dat nieët vrŏg genŏg? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vrouw, geef mien dit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vrouw, geef mien dat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef mien een stuk van de varkenssta(r)t.</span></p> +</div> +</div> +<p>Veelal vormen, als te Buggenum, deze regels, die men ook bij menig ander kalenderliedje aantreft, het besluit: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrouw gêftj, det jer lang lêftj, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Det jer riek en zalig werdj.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar worden de zangers met ledige handen weggezonden, dan luidt de laatste regel wel eens: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Det uch ʼt humme aan ʼt gaat klêftj.</span></p> +</div> +</div> +<p>Verder kent men nog: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Foeke, foeke, langesjtaaf, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gêftj mich ei sjtök van ʼt vräkesgaat; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ich höb al zoo lang mitte foekepot geloupe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ich höb gei gellj òm brood te koupe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dei, dei, dikje dikje dei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gêftj mich ei centje, dan goa ik voorbij.—</span></p> +</div> +</div><a id="d0e6073"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6073">160</a>]</span><p>Een ander zeer verspreid vastenavondliedje heeft ongeveer dezen vorm: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vastenavond, die komt aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als de meisjes vroeg op staan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan staan zij in den spiegel: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moeder, staat mijn mutsken knap? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn lief zal tʼavond komen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Komt hij dezen avond niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan komt hij den halven vastenavond niet. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zet het mesken al langs de bank, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snijd het spek drie ellen lank, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat het mesken zinken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tot op de witte schinken; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Bree). + +</p> +<p>Te Mill en Wanroy volgt op de zeven eerste regels: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jobbik, Jobbik Janssen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De gek, die moet dansen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik en de gek +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En een goed stuk spek. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snij maar diep, snij maar diep, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snij maar in uwe vinger niet! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Boven in die horste, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar hangen die lange worsten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als de lange gegeten zijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zullen de korte wel beter zijn.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vergelijk hiermee het Zutfensche: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vastelavond, die komt aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als de meisjes vroeg opstaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan gaan ze voor den spiegel staan: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moeder, zit mijn kapje wel? +<a id="d0e6135"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6135">161</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar komt Floris Janssen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die zal op den foekepot spelen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de gek zal dansen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Volge nu een noordelijke en een zuidelijke lezing van een ander bekend rommelpotliedje. + +</p> +<p>Te Eenrum (G.) en omstreken zingt men: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Foeke, foeke, rommelpot +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hestoe nog gein man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb ʼn broaden houndertien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat zal der tʼoavend an. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als ik mien houndertien broaden zal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan wordt mien potje voel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als ik mien potje schrabben zal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan kittelt (kippert) mie de doem. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan goan wie noar de smid, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dei moakt ons potje wit; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan goan wie noar de heeren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En loaten ons poddien smeren.— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zet hier een stoul, zet doar een stoul, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op ieder stoul een kussen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En doar een mooi meissien tusschen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vanaf den vijfden regel luidt een zeer eigenaardige variant te Groningen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Schippien van drei weken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Loat heur zailtien streken. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Boven in de hangeltop +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doar hangt ʼn dikke metworst. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snie wat braid, snie wat snel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snie joe den moar nijt in ʼt vel. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snie wat braid, snie wat roem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snie joe den moar nijt in doem.</span></p> +</div> +</div> +<p>De zuidelijke lezing is bekend te Turnhout en omstreken en in <a id="d0e6198"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6198">162</a>]</span>een groot deel van Noord-Brabant, met name in het zuidoostelijk gedeelte: Eersel, Velthoven enz. Ook Druten en omstreken heeft +voor het meerendeel gelijkluidend: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vastenavond, goede gebuur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb nog geenen man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb nog een klein hoentje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat moet er tʼ avond an. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En als ik mijn hoentje braden wil, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan is mijn panneken vuil, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En als ik mijn panneken schuren wil, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan tintelt mijnen duim. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan loop ik naar de geburen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar laat ik mijn panneken schuren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan loop ik naar de Franschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar laat ik mijn potteken dansen.</span></p> +</div> +</div> +<p>De laatste regels van de noordelijke lezing bevatten een motief uit een ander vastenavondliedje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vastenavond, die komt aan +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Klinken op de bussen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier eene stoel en daar eene stoel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op iedere stoel een kussen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Meisje [Vrouwtje], hou je kinnebak toe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Of ik sla er een pannekoek tusschen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Barneveld vervolgt men: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tusschen de neus en de kin, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar kan nog wel een pannekoek in. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ho, man, ho!</span></p> +</div> +</div> +<p>“Klinken op de bussen” is wel synoniem van “in de bus blazen, geld uit geven”: Driem. Bladen I, bl. 77, III, bl. 26. Deze +uitdrukking komt ook voor in het Zwolsche: + +<a id="d0e6251"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6251">163</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is van oavend Vastenoavend, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Klink moar op de bussen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Alle mooie meissies kriegt een man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Behalve ik en mien zusse.</span></p> +</div> +</div> +<p>4. Op sommige plaatsen behoort tot het vastenavondvermaak het <span class="letterspaced">haanslaan</span> (of haansmijten) en het <span class="letterspaced">gansrijden</span> (gansjagen, -sabelen, -trekken, -slaan, -knuppelen), ook wel <i>gent</i> of <i>voejagen</i> genoemd. Een opzettelijk daartoe gemeste gans wordt tusschen twee palen of boomen aan een lijn met den kop naar beneden opgehangen. +In vollen draf rijden nu de ruiters (voorheen de leden van het gansrijdersgild) onder de gans door en trachten het dier den +kop af te rukken. Ook de jongens van 12—17 jaar jagen “de voe”; zij zijn gezeten op stokpaarden, dragen een chapeau-claque +van bordpapier, versierd met vederbos en klatergoud, en draven op hun stokpaarden onder de lijn door. + +</p> +<p>Op de meeste plaatsen is dit gebruik thans in onbruik geraakt; te Guttecoven (L.), Rijkevoort (N.-B.) en elders heeft het +zich weten te handhaven. Te Guttecoven wordt de vogel aan een boom gehangen en ieder slaat er naar met een sikkel. Wie het +dier den kop af slaat, is koning of koningin; want ook meisjes doen mee. Koning of koningin worden getooid en met hen trekt +men nu langs de huizen, bedelend om spek, eieren en worst: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vasteloavend, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sjtokvastoavend, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hiê ene sjtool en doa ene sjtool, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op jede sjtool ei kösse, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En doa ein broadwoosj tössche; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op jede sjtool ene pannekook, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Det deit de jong meitjes good.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar al werd het gansjagen afgeschaft, op tal van plaatsen gaat nog de worstenkar rond, of trekt althans nog de jeugd, om +spek, worst en eieren bedelend, door de straten. Aldus te Afferden, <a id="d0e6294"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6294">164</a>]</span>Buggenum, Swalmen, Tegelen, Boxmeer enz. Men noemt dit gebruik <i>fooien-jagen,</i> een (volksetymologische?) vervorming van <i>voejagen.</i> Bij dezen rondgang zongen vroeger de jongens in Twente: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Boven in de hörste +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doar hange de spiele mit wörste: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doo mi eenen langen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moar loat dee kleine mer hangen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men vergelijke hiermee bl. 158 en 160. In Engeland is het haanslaan nog zeer verbreid, met name in Essex en Suffolk. + +</p> +<p>5. Voor de <span class="letterspaced">vastenavondvuren</span> wordt natuurlijk inzameling van brandstof gehouden. Wij treffen dus weer motieven aan uit wat wij het“schuddekorfslied” noemden +(bl. 108 vlg). In de Limburgsche dorpen op de Duitsche grens zingt de jeugd in verschillend dialekt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Een kluitjen en een kooltjen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een vonkelhoutjen, een! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier woont een rijk man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die ons nog iets geven kan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geeft ons iets en laat ons gaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat ons niet zoo lang hier staan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij moeten nog zoo wijd gaan!</span></p> +</div> +</div> +<p>Deze rondgang heeft te Sint Pieter (L.) op Donderdag vóor Vastenavond plaats onder het zingen van: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Heije, meije klötsje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoe dik es ên hötsje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoe dik es ên boen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat us God loent! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hei woent nog êne rieke maan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dee us nog get geve kaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kaan heer us niks geve, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zalleveer neet lang mie leve.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e6352"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6352">165</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span><i>Den hoegen hiemel is opgedoon</i>, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gef us get en loat us goon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Loat us neet lang stèlstoan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gef get, spaart get, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Ander joar alweer get. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dit joar êne sjèlling +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Ander joar êne pèling, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eeder sjèlling woag ê poond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar de vrouw blijf hei gezoond. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snijt oan de lange, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Loat de korte hange, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gef get!</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie de rijmpjes op bl. 158, 160 en 164. + +</p> +<p>Met den negenden regel: “Den hoegen hiemel is opgedoon” vergelijke men dezen passus van een rommelpotslied uit Slochteren +(G.): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De hemel, de hemel wordt opengedoan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar komen wie arme zondoartjes an +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mit ain strooband, mit twei strooband;</span></p> +</div> +</div> +<p>en uit Winschoten: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De hemel wordt opengedaan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zullen wij arme zondaars ingaan +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met een stroobant, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar gaan wij mee naar ʼt ander land.</span></p> +</div> +</div> +<p>In Zeeland luidt de tweede strofe van het rommelpotslied op Sint Silvester: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb er den hemel al opengedaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zag ik twee arme zondaars staan; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met oogen als vuur en een strooband, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo rijden zij naar dat andere land.</span></p> +</div> +</div> +<p>De beteekenis van den strooband is mij niet helder. + +</p> +<p>6. De vastenavondviering in de zeedorpen van het eiland <a id="d0e6417"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6417">166</a>]</span>Schouwen bestaat eigenlijk in het zoogenaamde strand- of stra-rijden (“de stra”). Dit is niets anders, dan dat men te paard +naar het strand en vervolgens een eindje de zee inrijdt. Tegen tien uur wordt een trein gevormd, waarbij een ruiter als voorrijder +dienst doet en de flinkste en best opgetuigde paarden voorafgaan.—Blijkbaar moet dit gebruik ingeschakeld worden in de reeks +der vastenavondoptochten, en hebben wij te doen met een reinigings- en vruchtbaarheidsritus; zie <span class="smallcaps">C. V. D. Graft</span>, Volkskunde XVII, bl. 31. Over vastenavondliedjes en -gebruiken vergel. <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 187; <span class="smallcaps">G. Kalff</span>, Het Lied in de Middeleeuwen (Leiden 1883), bl. 518; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten enz., bl. 24; <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 56; v. <span class="smallcaps">Reinsberg-Düringsfeld</span>), Calendrier belge, bl. 127; <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 58 en Driem. Bladen I, bl. 53, 111, 119; IV, 114; Volk en Taal II, bl. 154; ʼt Daghet in den Oosten IV, +bl. 124; X, bl. 190 enz. + +</p> +<p><b>Aschwoensdag</b> stelt paal en perk aan de vastenavondpret. Te Blitterswijk (L.) hield men in den voormiddag den <i>doodendans</i>, d.i. nog driemaal werd op de viool gekrast en nog driemaal lustig rondgesprongen; dàn eerst was het “Vasten”. Men noemt +hem ook <i>kruiskensdag</i>, omdat de katholieken dien dag ter kerke een asschen kruisje op het voorhoofd ontvangen ter herinnering aan de vergankelijkheid +van het lichaam in stof en ter opwekking tot boetvaardigheid. “Wie zijn kruisje houdt tot Paschen”, zegt het volk, “krijgt +een nieuw kleed.” Na den dienst wordt niet zelden “het kruisken verdronken”, door den voormiddag in de herberg te slijten. + +</p> +<p>Op enkele plaatsen wordt dien dag ook nog na den kerkdienst de <i>haring gebeten</i> of <i>gereden</i>, b.v. te Maaseyck; te Posterholt (L.) heette het <i>haringspringen</i>. Een haring, aan een koord opgehangen, moet de kop worden afgebeten. Haring met witte boonen vormen het hoofdgerecht. + +</p> +<p><b>Fakkelzondag</b> (<i>Invocabit</i>) is de eerste Zondag in de Vasten. “Als men op dezen dag met een brandende fakkel onder de boomen waait, zal veel fruit groeien”, +zeggen de boeren in Limburg. Wij hebben hier dus te doen met het reinigings-, en bijgevolg vruchtbaarheidsbegrip. <a id="d0e6471"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6471">167</a>]</span>Het branden, walmen, berooken enz. diende, zooals men weet, om de booze geesten te verdrijven (vgl. bl. 128). Dit blijkt ook +duidelijk uit het rijmpje, dat men te Simpelveld (L.) onder het walmen in de boomgaarden zingt: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vink vonk fakkel. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo menge vonk, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo menge appel.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Epen en Wittem (L.) wordt dien dag vuurtje gestookt, <i>de burk</i> genaamd, en om brandstof rondgaande zingt de jeugd: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bötje, bötje, burkstreuë +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Annemerjan, sjottelepan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Haste niks veur de burk te breeënne.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Ieperen heet deze Zondag <i>Borelle-Zondag;</i> ook te Denderwindeke, Aspelare, Aalst, Denderleeuw enz. is het <i>walmen</i> of <i>fakkels branden</i> bekend; zie <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 66. Men noemt dezen dag in Vlaanderen ook <i>brood- en kaaszondag,</i> omdat men meent alsdan zevenderlei brood te moeten eten: te dien einde bezoekt men zeven bevriende gezinnen; ook in Duitschland +kent men den naam <i>Brot-und Kässontag</i>. In Voralberg, Tirol, Beieren en Zwaben trekt men dan voorzien van bussels brandend hooi over de bergen, de zoogenaamde <i lang="de">Fackellauf</i>, die gesymboliseerd wordt als de gevangenneming vau Christus. Vandaar de benaming <i lang="de">Funkentag</i>, fr. <i lang="fr">dimanche des brandons</i>. Dit fakkelloopen dient als een aanhangsel der vastenavondvuren te worden beschouwd. + +</p> +<p>Een eigenaardig gebruik heeft plaats te Geeraardsbergen, het eerst, voor zoover mij bekend, beschreven door <span class="smallcaps">P. van Duyse</span> in het Belgisch Museum 1837, bl. 176 vlg. Daar trekken onder de tonen der muziek “de regeering met andere ontzachbare heeren +en de geestelijkheid met den pastoor aan het hoofd, al deftig uitgedoscht” naar een naburige kapel, waar den pastoor een feestbeker +met een levend vischje gereikt wordt, dat hij mee moet doorslikken. Daarna regent het mastellen en haring. Dit gebruik wordt +met de tweede <a id="d0e6529"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6529">168</a>]</span>belegering van Geeraardsbergen door <span class="smallcaps">Walther van Edinghen</span> in 1381 in verband gebracht, òf men laat het opklimmen tot het midden der XI<sup>e</sup> eeuw, toen <span class="smallcaps">Geeraard van Hunneghem</span> zijn kasteel aan <span class="smallcaps">Boudewijn VI</span>, den stichter der stad, verkocht. <span class="smallcaps">V. Fris</span>, Volkskunde XVIII, bl. 136, ziet hierin een overleefsel van Keltisch-Frankische bronvereering; naar de opvatting van <span class="smallcaps">Dr. Höfler</span>, Volkskunde XVIII, bl. 236, heeft men hier te doen met een geval van Bacchanalische omophagie: ʼt verorberen van levend, +lillend rauw vleesch. Geen dezer verklaringen lijkt mij afdoende. Trouwens, zou met het oog op het haringeten van het volk +de verklaring niet wat minder ingewikkeld kunnen zijn?— + +</p> +<p>Het feest van Fakkelzondag wordt op Maandag voortgezet, de echte <i>blauwe Maandag</i>, welke benaming later op alle andere Maandagen is overgegaan. Vandaar dat “blauwe Maandag houden” de beteekenis gekregen +heeft van “leegloopen en feestdag houden”. “Blauw” beduidt hier “onbeduidend” (men denke aan <i>blauwe boodschap</i>), zoodat de oorspronkelijke beteekenis was: Maandag, die als werkdag niet meetelt; vgl. <span class="smallcaps">Stoett</span>, Spreekwoorden, n<sup>o</sup> 212. + +</p> +<p><b>Kwenezondag</b> (<i>Oculi</i>), den derden Zondag in de Vasten, liepen te Ieperen de kinderen rond met een korf, waarin een pop verborgen zat, terwijl +zij zongen: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Oude kwene, babbelboone! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is se oud, sʼen is niet schoone! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gheeft se doch een ey, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daer me looptse wey!</span></p> +</div> +</div> +<p>Volgens <span class="smallcaps">De Bo</span> heet men echter <i>kwenen</i> de kinderen, die op Passiezondag van deur tot deur gaan. + +</p> +<p>Op dezen Zondag verbrandt men den winter (<i>Pier Vrieze</i>), den dood, den vastenavond enz. onder de gedaante van een aangekleede stroopop; plaatselijk survival hiervan is het verbranden +van een haan. Ook wordt “de winter” wel begraven of in het water geworpen. Waarschijnlijk is hier het begraven ouder dan het +verbranden, <a id="d0e6592"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6592">169</a>]</span>en is “de winter” de vegetatie-daemon, de in den winter gedoode groeikracht; zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 418. In het buitenland heeft dit winterverbranden meestal plaats op + +</p> +<p><b>Laetare</b> of Halfvasten. In België herleeft weer de vastenavondpret, gemaskerden trekken door de straten, feestgelagen worden aangericht. +Maar de groote folkloristische beteekenis van dezen dag ligt toch in de aankomst van de Lente (of van den Zomer; immers het +volk kent eigenlijk slechts twee jaargetijden: zomer en winter). Worden gedurende het vruchtbaarheidstijdperk nieuwe gaven +van de sluimerende aarde verwacht (zie bl. 102, 113) en treden dan Sint-Maarten, Sinterklaas en het Kerstkind op als uitdeelers +der hemelgeschenken, thans verschijnen als vertegenwoordigers van den lentezegen: op Laetare de <i>Greef van Halfvasten,</i> en op Palmzondag de Engeltjes. De Brabantsche en Antwerpsche kinderen zetten hun schoen of korfje met hooi onder den schoorsteen, +dit laatste voor het paard van den Greef, die ʼs nachts de rondte doet op zijn schimmel, de brave kinderen bedeelend met lekkers, +maar de ondeugende met een roe. Vroeger reed de Greef als een andere Sinterklaas op zijn schimmel plechtig door de straten +van Antwerpen. “De arme huisvader uit de Antwerpsche volkswijken schenkt gewoonlijk aan elk kind slechts een massepeinen scheepje,” +schrijft <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 240; “soms enkel een tikkenhaantje, uit brooddeeg gebakken, met een pluimpje op den kop, wat voor het kind +niet veel beteekent; vandaar bij den Sinjoor [Antwerpenaar] het nog steeds populaire spreekwoord: Liever geen Grèèf dan zooʼn +tikkenhaantje.” + +</p> +<p>Te Turnhout zingt men: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kinderkens, hangt uw korfkens uit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb wat nieuws vernomen: +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Dat de Greef, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Uwe neef, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die zal morgen komen.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e6620"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6620">170</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wat heeft de Greef al meegebracht? +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Vijgen en rozijnen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Koek en tes, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Scheer en mes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Haantjens op een steksken!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Maar als gij dan niet wijzer zijt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zal ik mʼer niet mee moeien; +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Dan zal de Greef, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Uwe neef, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Brengen een dikke roeie!</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook in Noord-Brabant en Limburg bestaat iets dergelijks. Te Geldrop krijgen de kinderen op Halfvasten een haan van taai-taai, +aan den staart versierd. Te Munstergeleen en te Sittard worden dan krombroodjes onder de kinderen geworpen, te Sittard bij +de zeven kapelletjes langs den weg naar den Kollenberg. Het Christelijk symbolisme ziet hierin een herinnering aan het evangelieverhaal +van dien dag over de wonderbare spijziging der 5000 Galileeërs. Te Schaesberg (L.) wordt op Laetare gefakkeld, waarbij men +zingt (vgl. bl. 167) + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vink, vonk, fakkel. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo menge vonk, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo menge appel.</span></p> +</div> +</div> +<p><b>Sint Pieter-in-den-Winter</b> (<i>Cathedra Petri</i>, 22 Februari) is een lotsdag, een <i>dies criticus</i>, eertijds als het begin van de lente beschouwd. Vandaar zijn voorname rol in de volksweêrkunde. Vriest het den nacht vóor +dezen feestdag, dan duurt de kou veertig dagen; is het zacht weer, dan vriest het niet in Mei. + +</p> +<p>Het volk viert dan een lente-vóorfeest, vooral de schippers en herders, en wel over geheel het Germaansche en Slavische gebied. +Op dezen dag moet men beginnen de landerijen te bewerken; bouwlanden worden meest verhuurd, om ze te aanvaarden op Sint-Pieter. +<a id="d0e6664"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6664">171</a>]</span>Te Grouw (F.) viert mee dan een kinderfeest; en evenals men den 5<sup>den</sup> December Sinterklaas-avond noemt, zoo noemt men te Grouw den 21<sup>sten</sup> Februari Sint Pieter-avond. + +</p> +<p>Ook het balslaan, dat vroeger op verscheidene plaatsen in Friesland voorkwam, is een typisch lentegebruik en heeft natuurlijk +met St. Petrus niets te maken. In Duitschland heeft het meestal op Paaschdag plaats; ook schijnt het met het Paaschvuur samen +te hangen. Te Dantumadeel sloegen de kinderen ballen uit, waaronder éen met loovers versierd; daarmee begon de wedloop, om +den mooien Sint-Petersbal te bemachtigen. Een andere manier van “bal uitslaan”, eveneens in de Dokkumer Wouden, was een vermakelijkheid, +die uitging van een jong paar, dat op trouwen stond, ter wille van hun vrienden en vriendinnen, altijd op Sint Pietersdag; +zie hierover <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 168. + +</p> +<p>Te Gees (D.) trekt na 12 uur de geheele schooljeugd zingend door het dorp en brengt een ovatie aan wie in ʼt afgeloopen jaar +zijn getrouwd: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier komen wij knechtjes en meisjes aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al om Sint Pieter den bal te slaan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waren wij niet in de gilde gegaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan hoefden we Sint Pieter den bal niet te slaan. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Slaan, slaan, slaan, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Het liedje, dat is gedaan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dan worden pepernoten en andere versnaperingen gestrooid en de kinderen grabbelen; vgl. <span class="smallcaps">J. Bergsma</span>, Driem. Bladen XII, bl. 117; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 113. + +</p> +<p><b>l Maart</b> treden veelal de knechten en meiden in dienst. Zoo zegt men te Esch (N.-B.): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op den eersten Mert +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moeten de booien zijn op den herd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Anders zijn ze de kost niet werd.</span></p> +</div> +</div> +<p>Elders is de datum half Maart, weer elders de 1<sup>e</sup> Mei. De boer <a id="d0e6716"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6716">172</a>]</span>zelf haalt de nieuwe meid of knecht op den <i>kistenwagen</i> af. Bij het verhuren ontvangen zij den gods- of goospenning, oorspronkelijk het geld, dat men bij het aangaan van de huur +den arme “om Godswille” gaf; vergelijk hiermede den trouwpenning, waarover nader. + +</p> +<p><b>Gregoriusdag</b> (12 Maart) was voorheen in geheel Brabant, Vlaanderen en Antwerpen het groote schoolfeest: prijsuitdeeling, Gregoorkes-mis, +en naderhand het <i>Gregoria-zingen,</i> een rondgang van de jeugd langs de huizen, zingend en bedelend om eieren en geld. + +</p> +<p><b>Sint Geertrui</b> (17 Maart). De dochter van Pepijn van Landen is een zeer bekende volksheilige. Volgens de legende stuitte zij eens een muizenplaag; +feitelijk wordt zij door het volk als patrones tegen de muizen aangeroepen, o.a. te Ternath, Appelterre, Wichelen en Baasroode-Vlassenbroek +rond Aalst en Dendermonde. Ook vindt men haar vaak met een muis voorgesteld, o.a. in de Gertrudiskerk te Leuven en in de Groote +Kerk te Breda; de reden is wel deze, dat de H. Gertrudis eenige trekken van de Germaansche doodsgodin heeft overgenomen; immers +in de volksvoorstelling neemt de ziel vaak de gedaante eener muis aan. Zoo verklaart men ook het voormalig gebruik der <i>Sint Geerten Minne</i> of <i>Schaal van Nivelles</i>: want even als de Sint Jans Minne was dit oorspronkelijk een herinneringsdronk aan de afgestorvenen gewijd; zie mijne Essays +en Studiën, bl. 226 vlg.— + +</p> +<p>Wij komen nu tot de eigenlijke periode van het <span class="letterspaced">Lentefeest</span> (of begin-Zomerfeest), dat zich tot na Pinksteren uitstrekt; en in het midden der feestviering staat het symbool van den +genius der groeikracht, van het nu welig-uitbottende jonge leven: de Meiboom in zijn verscheidenheid van vormen en eenheid +van beteekenis. Op den 1<sup>sten</sup> Mei, met Pinksteren of op den avond van den 23<sup>sten</sup> Juni heeft in Duitschland, Engeland, Frankrijk en in de Westslavische landen het inhalen en planten van den meiboom plaats. +In Nederland kwam hij in ʼt begin der vorige eeuw nog slechts sporadisch voor en thans is hij, tenminste in zijn volstrekt-oorspronkelijken +vorm, geheel <a id="d0e6749"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6749">173</a>]</span>verdwenen. De eenige bekende afbeelding van den Nederlandschen meiboom komt voor bij <span class="smallcaps">J. Cats</span>, Spiegel van den Ouden en den Nievven Tijdt (Den Haag 1632). + +</p> +<p>De groote meiboom werd geplant midden op den markt of het dorpsplein. Niet zelden was de stam tot aan de bladerkroon van takken +beroofd en afgeschild, terwijl alleen de top prijkte met vollen bladerdos. Maar steeds was—en is dit nog, waar in het buitenland +het gebruik heerscht in zijn oorspronkelijken vorm—de mei met linten, kransen en klatergoud gesierd, met koek en vruchten +en vooral met eieren—symbool der vruchtbaarheid—behangen. En dat wij hier werkelijk te doen hebben met de verpersoonlijking +der levenverwekkende natuurkracht, kan blijken uit een Poolsch lied, dat te Lacza in Opper-Silezië gezongen wordt, wanneer +het volk, na eerst een stroopop in het water te hebben geworpen, geld en eieren verzamelend met den Mei het dorp binnenkomt +(vgl. <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 181): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij droegen de pest uit het dorp, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij brengen <i>de spruit</i> (of zomer) in het dorp. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ons boompje is groen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Schoon opgesierd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op ons Meiboompje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zijn geverfde eieren, enz.—</span></p> +</div> +</div> +<p>Eindelijk, de meiboom wordt doorgaans gekroond door een weèrhaan, rechtstreeks afweervogel van booze invloeden, en daardoor +onrechtstreeks ook weer vruchtbaarheidssymbool. + +</p> +<p>Deze meiboom is het oortype van den <i>oogstmei</i>, die de laatste voer hooi siert, wanneer de oogst wordt binnengehaald; van den <i>richtmei,</i> die op het dak gezet wordt, als men “gericht” d.i. het huis onder de kap gebracht heeft,—in het Noorden van ons land is dit +dichterlijk en sprekend gebruik verdwenen en kent men slechts een versiering met de vlag; van den <i>liefdemei</i> vóor het huis of op het dak van de aangebedene, waarover nader; van den <i>bruidsmei</i>, <a id="d0e6791"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6791">174</a>]</span>den levensboom, op den bruidswagen gestoken, of vóor het huis van het jonge paar geplant; van den <i>schutsmei</i>: jonge berken- of dennenboompjes, door de dorpsjeugd op den 1<sup>sten</sup> Mei uit het bosch gehaald en vóor de huisdeur, den veestal, of op den nok geplant, dat zij het huis mogen beschermen, het +vee vruchtbaar maken en alle kwade invloeden verdrijven,—hiermee gaat vaak een inzameling van eieren, brood, spek en geld +gepaard; eindelijk van den <i>palmpaasch</i>, zooals door <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 246 wordt betoogd. Op deze verwantschap vestigde ik reeds voor een vijftiental jaren de aandacht door deze +regelen: “De palmpaasch is in laatste analyse slechts een rudimentaire meiboom, zoo men wil een christelijke loot van den +heidenschen stam, een schamele rest, evenals het Sint Maartens-kaarsje in de binnenkamer niets dan een zwakke weerschijn is +van het Sint Maartens-vuur daarbuiten” (Volkskunde XIII, bl. 108). Hij vindt zijn plaats op + +</p> +<p><b>Palmzondag</b>, reeds in de IV<sup>de</sup> eeuw door de Kerk gevierd ter gedachtenis van Jezusʼ intocht te Jeruzalem. Van deze feestviering bezitten wij eene nauwgezette +beschrijving in een voor de liturgie hoogst belangrijk reisverhaal eener non uit Provence (Arles?), die in de IV<sup>e</sup> eeuw een reis naar het H. Land ondernam en in haar nagelaten aanteekeningen de hoogoude ceremoniën der Kerk te Jeruzalem +beschrijft: de <i>Peregrinatio Aetheriae</i>: “Tegen vijf uur in den namiddag wordt de plaats uit het evangelie gelezen, waar de kinderen met olijftwijgen of palmtakken +den Heer tegemoet gaan, roepende: Gezegend, Die komt in den naam des Heeren. Dan staat de bisschop en het heele volk onverwijld +op en trekken van den top van den Olijfberg te voet naar beneden: heel het volk gaat hem voor onder het gezang van hymnen +en antifonen, waarop telkens geantwoord wordt met de woorden: Gezegend, Die komt in den naam des Heeren. Alle kinderen uit +deze plaatsen, zelfs zij, die te klein zijn om te kunnen loopen en gedragen moeten worden, hebben, hetzij palmtakken, hetzij +olijftwijgen in de hand; en zoo begeleidt men den bisschop naar de wijze, waarop toen Christus begeleid werd” (c. XXXI, 2, +3). +<a id="d0e6818"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6818">175</a>]</span></p> +<p>Wij hebben hier dus een plechtige processie met palmtwijgen op Palmzondag; vanaf de VII<sup>e</sup> eeuw werd deze ook in de Westersche Kerk gehouden. De palmzegening is iets jonger en dagteekent waarschijnlijk uit de VIII<sup>e</sup> of IX<sup>e</sup> eeuw. In de Middeleeuwen nam deze omgang in vertoon en luister toe; hij kreeg een geheel dramatisch karakter, overeenkomstig +de liturgisch-didaktische praktijken van dien tijd. De persoon, die Christus uitbeeldde, reed op een ezel. Maar somwijlen +stelde men zich met een houten Christusbeeld tevreden, gezeten op een houten ezel. Deze werd gedragen of getrokken. Vandaar, +dat Palmzondag door de Vlamingen vroeger wel eens het “Ezelsfeest” werd genoemd. Te Utrecht trok deze stoet van de Domkerk +naar de vlak bijgelegen Pieterskerk. Te Amsterdam had hij aanvankelijk alleen aan de Oude Zijde plaats, d.i. uit Jeruzalem +(een kapel naast de St.-Olofs- of Oudezijdskapel) naar de Oude Kerk; doch sedert 1498 kreeg de Nieuwe Zijde om ʼt andere jaar +ook haar beurt. De houten ezel wordt op enkele plaatsen in het buitenland thans nog rondgevoerd. + +</p> +<p>Nu weten wij, dat voorheen de palmboomen of -boompjes, in deze processie rondgedragen, niet zelden met koekjes, vruchten en +andere versnaperingen waren behangen. Dit is ons niet alleen bekend uit een bericht over de Moskousche palmprocessie in de +XVII<sup>e</sup> eeuw; maar de Calendrier belge I, bl. 212 weet te verhalen, hoe te Thienen de kinderen gedurende den stoet den palmtak poogden +te plunderen, dien het Christusbeeld droeg: immers hij hing vol vijgen, druiven en wafeltjes. De verklaring is deze, dat hier +wederom een synkretisme, een vermenging van heterogene bestanddeelen, van twee verschillende gebruiken heeft plaats gehad: +palmprocessie en meiboom, christendom en (onbewuste) natuurreligie. Want de Palmzondag viel samen met den aanvang van het +lentefeest, en zoo drong de langzamerhand verkleinde, maar steeds met rijke gaven behangen meiboom de palmprocessie binnen. +Op den duur werd hij nog kleiner, zoodat ieder kind een exemplaar erlangde. Als gever dezer goede gaven trad nu de Zaligmaker +op, of liever de Zaligmaker <a id="d0e6835"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6835">176</a>]</span>met behulp der Engeltjes (b.v. te ʼs Hertogenbosch, Roermond, Venloo enz.). Deze organiseeren des nachts een soort van Wilde +Jacht door de lucht, als Sinterklaas en Sintermaarten, en “rijden” den overvloed van goede gaven op den palmpaasch, te Venloo +voor de grooteren op een bord. Maar behalve de “rijdende” engeltjes heeft het Christendom <i>de palmen</i> aan den palmpaasch afgestaan.—In België vindt men geen spoor van den palmpaasch; de kinderbedeeling heeft daar, zooals reeds +vermeld, door den Greef op Halfvasten plaats. Kerkelijk verband tusschen palmpaasch en liturgie bestaat b.v. nog te Venloo, +in zoover daar de kinderen met het <i>palmhoutje</i> ter kerk tijgen en zich onder de geloovigen opstellen, die palmtakjes en palmbundels (<i>buxus sempervirens</i>) laten zegenen. Ook te Basel laat ieder knaap zijn palmboompje ter kerke zegenen; dit bestaat uit een rijk met linten en +appelen versierd dennenboompje, welks kruin met een schat van steekpalmen—liefst met roode bessen—prijkt. En dat de palm en +de wijding niet tot het wezen van den verkleinden meiboom behooren, blijkt o.a. uit het feit, dat zonder de minste religieuze +betrekking te Stockholm, volgens getuigenis van <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, telken jare den 22<sup>sten</sup> juni een formeele markt “mit Laubzweigen und <i>kleinen Maistangen für Kinder</i>” gehouden wordt, voor welke de heele omtrek de handelsartikelen levert (Baumkultus, bl. 152). Een herinnering aan de palmprocessie +is wellicht ook het <i>Hei, koerei</i> of <i>Eikoerei</i> van het meest gebruikelijke palmpaaschrijmpje; dit is waarschijnlijk de verbastering van <i>Kyrie eleison</i>: “Heer ontferm U onzer” uit het litaniegebed. Bedoeld rijmpje, gebruikelijk bij het rondtrekken met den palmpaasch, luidt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Palm, palmpaschen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hei, koerei! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Over eenen Zondag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan krijgen wij een ei. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eén ei is geen ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee ei is een half ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drie ei is een paaschei!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e6879"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6879">177</a>]</span><p>Of ook: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Palm palmpaschen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De koetjes die gaan grazen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De schaapjes in de wei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als het Paasch is krijgen wij een ei!</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Dwingeloo en Ruinerwold luidt het: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Haentien op ʼn stokkien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Biet moar van mien brokkien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Biet moar van mien stukkien brood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Morgen is mien haentien dood.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vrij schaars komt de palmpaasch voor in Zeeland, Groningen, Friesland, Zuid-Holland, Noord-Brabant en Limburg. Het ware palmpaaschgebied +is Gelderland, Drente en Overijssel. Behalve <i>palmpaasch</i> en <i>palmpaschen</i>, vindt men de benamingen <i>palmstok, palmpaascheistok, palmpaaschtak, palmpaaschstok, palmtak, pikhaan, weitenhennetje, zwaantje, palmhoutje, palmebessem, +krakeling, haantje, haantjepik, eendje, kukelehaantje</i> enz. <span class="smallcaps">Dr. C. V. D. Graft</span> onderscheidt twee hoofdtypen: 1<sup>e</sup> De lange stok, die allerlei lekkernijen doorboort, het Friesche type; en 2<sup>e</sup> De vlechtvormige hoofdkrans, gewoonlijk “krakeling”, maar ook wel “rad” of “wiel” genoemd: het Saksische type. Wat hiervan +zij,—indien het waar is, dat men de palmpaasch als een kleinen meiboom dient te beschouwen, dan moet zij ook, althans oorspronkelijk, +de drie hoofdbestanddeelen van den meiboom vertoond hebben, te weten: <i>stam</i> (stok), <i>krans</i> en <i>haan</i>. De krans is nagebootst in koekdeeg—ten onrechte spreekt <span class="smallcaps">Höfler</span> van “haaroffer in deegvorm”,—terwijl de haan, in zijn nagebootsten vorm onkenbaar geworden, vaak door andere vogels vervangen +is. De roode haan stelt den bliksem voor, in zoover deze de onweerswolken splijt en den dampkring zuivert. Het heldere weêr +roept hij andermaal te voorschijn. Zijn gekraai verdrijft immers ook, zooals gezegd (bl. 96), het nachtelijk duister, bij +het eerste hanengekraai is de hellemacht gebroken. Daarom troont ook een haan op den nok van vele Westfaalsche <a id="d0e6934"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6934">178</a>]</span>huizen en doet daar, ter bescherming tegen onweêr en andere rampen, denzelfden dienst, dien een paardenkop elders in Duitschland +verricht; want ook het paard, als stormdier, weert onheil af.— Aldus verklaart men de gewoonte, den top van sommige boomen +in haanvorm te knippen; zoo verklaart men ook het haantje op den toren, naderhand met de verloochening van Petrus in verband +gebracht, of ook uitgelegd als symbool der waakzaamheid en der verrijzenis. Maar haan en paard waren Saksische stamdieren, +terwijl in Friesche (en Vlaamsche) streken de zwaan als zoodanig de gevelversiering vormt. Het is dus zeer waarschijnlijk, +dat de zwaan, als Friesch stamdier, op Frieschen bodem den haan op de Palmpaasch verdrongen heeft. Een Frankisch palmpaasch-type +bestaat niet. + +</p> +<p>Op het eiland Schouwen (Zierikzee enz.) kent men zoogenaamde <i>aeremstokjes</i>, d.i. ruitertjes te paard van brooddeeg, die op een stokje door de kinderen worden rondgedragen, óok op Palmzondag, en dan +zijn er palmtakjes in gestoken. Daarbij wordt gezongen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Aerem stokje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Turf in je rokje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Turf in je staart, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Aerem stokje is geen oortje meer waard.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een lentegebruik, ten deele christelijk gekleurd, leeft ten slotte nog in het steken van gewijde en niet-gewijde palmtakjes +achter de daksparren, in de schuur, in het woonvertrek, in den akker enz., en dat gebruik is over geheel Nederland en België +verspreid. In België, Noord-Brabant en Limburg steekt men een palmtakje op de vier hoeken van den akker ter bevordering der +vruchtbaarheid, veelal onder het lezen van ʼt Sint Jans evangelie. + +</p> +<p>Zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 160 vlg., 246 vlg.; vooral ook Volkskunde XII, bl. 229, waar <span class="smallcaps">Dr. A. Beets</span> een oproep richtte tot de lezers, om nadere berichten over de palmpaasch te ontvangen. Aan dezen oproep werd vlijtig gehoor +verleend; <span class="smallcaps">Beets</span> gaf ook den stoot tot de palmpaaschtentoonstelling te Utrecht in 1906. Verder: Volkskunde <a id="d0e6963"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6963">179</a>]</span>XIII, bl. 52, 81, 104; XIV, bl. 117, 221; XVII, bl. 1; XVIII, bl. 40; XX, bl. 157, 205; Driem. Bladen II, bl. 95; VI, bl. +40; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 241; <span class="smallcaps">V. D. Graft</span>, Palmpaasch; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 202. + +</p> +<p>Over <b>Kalfdag</b>, den dag na Palmzondag, werd reeds bl. 127 een woord gezegd. Het wijst stellig op een lentegebruik, wanneer te Brugge en +elders de leerling, die dien dag het laatst in school of thuis kwam, geplaagd en uitgelachen werd; hij werd “kalf” genoemd. +Men vergelijke verder de gebruiken op den 1<sup>sten</sup> Meidag.— + +</p> +<p>Met dezen dag is de <i>Goede Week</i> begonnen, ook wel de <i>Heilige-, Pilatus-, Judas-, Duivelsweek</i>, in protestantsche streken de <i>Stille Week</i> genoemd. Het weêr is in deze week meestal slecht, meent het volk. + +</p> +<p><b>Witte of Groene Donderdag</b> dankt zijn naam waarschijnlijk aan de witte misgewaden, die de priester dien dag aanlegt. In de omstreken van Weert en Thorn +(L.) eet men dien dag soep van twaalfderlei groenten. Men noemt ze <i>discipelen</i>- of <i>apostelensoep</i>. Hij, die het eerst den lepel in den schotel steekt, wordt Judas genoemd. In Vlaanderen at men dien dag <i>weitene weggen</i> of wittebrood met <i>mede</i>; dit heette <i>soppen</i>, vanwaar <i>Soppendonderdag</i>. + +</p> +<p>Als bijzondere eigenaardigheid dient nog vermeld het <i>apostelbrokken-rapen</i> te Rupelmonde, vlak onder de vensters van ʼt stadhuis; zie Volkskunde XX, bl. 163. + +</p> +<p>Na de Gloria zwijgt in de kerken klok, orgel en bel. Dan gaan de klokken naar Rome, zeggen de kinderen, om door den paus te +worden gezegend. + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op Witte Donderdag +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gaan de klokken naar Roomen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al over hagen en boomen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En Paaschavond komen ze thuis.</span></p> +</div> +</div> +<p>Aldus een Vlaamsch rijmpje; de Westvlaamsche speldenwerksters tellen: + +<a id="d0e7033"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7033">180</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Den Donderdag is ʼt soppedoppe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Den Vrijdag zoo kruipt men, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Den Zaterdag klopt men de Vasten uit.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit “kruipt men” heeft betrekking op de kruisvereeniging van + +</p> +<p><b>Goeden Vrijdag</b>. Dan rust het werk, met name de timmerlieden en smeden staken den arbeid, ter gedachtenis aan de kruisiging des Heeren. De +visschers steken niet in zee, want de vischvangst zou niet slagen. Eigenaardige kracht wordt dien dag aan bloemen en gewassen +toegekend, die eenigermate den kerstnacht in herinnering roept: fruitboomen, dan begoten, schenken veel ooft; wie violier +zaait, zal dubbele bloemen hebben. Eieren, op Goeden Vrijdag gelegd, beschermen tegen den bliksem en, in het zaadkoren gemengd, +zijn ze een voorbehoedmiddel tegen het “zwart.” + +</p> +<p><b>Goeden</b> of <b>Stillen Zaterdag</b> keeren vóor de Gloria de klokken uit Rome terug en brengen de paascheieren mee. De kinderen worden naar buiten gestuurd, +om de voorschooten op te houden en de eieren, die wel eens uit de lucht vallen, op te vangen. + +</p> +<p><b>Paaschdag</b> worden de eieren achter struiken of allerlei voorwerpen verborgen, en de kinderen gaan ze zoeken. De klokken hebben ze meegebracht, +of de paaschvogel of de paaschhaas (deze is eigenlijk meer een oostelijk import). Het is een blijde dag voor de kinderen, +maar evenzeer voor de volwassenen, die zich steken in hun “paaschbest” pak. Ook de natuur werkt mee: immers, op Paaschdag +“danst het zonneke van blijdschap.” Wat wonder, dat aan het water dien dag een bijzondere geneeskracht wordt toegeschreven, +waar reeds in overoude tijden het water, op heilige tijden geput, het <i>heilawâc</i>, voor zoo bijzonder geneeskrachtig gold? + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Om middernacht is alle water wijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als onze Heer Jezus zal verrezen zijn,</span></p> +</div> +</div> +<p>luidt het te Erembodegem. Water, op paaschmorgen <i>zwijgend</i> geput, kan niet bederven. Koud water, op dezen dag gedronken, sterkt de gezondheid. +<a id="d0e7071"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7071">181</a>]</span></p> +<p>Het gebruik der <span class="letterspaced">paascheieren</span> was vroeger algemeen en is thans nog in het Zuiden van Groot-Nederland overheerschend. Ook in Friesland bestaat plaatselijk +thans nog het maal op Paaschdag zoo goed als uitsluitend uit een schotel gekookte eieren. Veelal worden de eieren gekleurd, +geel, oranje, rood, paars enz. Verder placht men vroeger in Limburg sommige eieren te laten zegenen, om ze dan na de hoogmis +ten geschenke te geven. Nog heden bestaat de gewoonte van het eieren <i>tikken</i> of <i>kippen</i> in de gezinnen, plaatselijk ook in ʼt openbaar, b.v. te Venloo op de markt. Eertijds gebeurde dit te Arnhem op de Praast, +te Wageningen en Nunspeet op den Paaschberg, te Tiel op de Hooge Weide, te Deventer op de Worp, te Zwolle op en bij den Spoolderberg, +te Lochem op den Paaschberg, te Winterswijk op de Weme, te Ootmarsum op den Paaschkamp, te Dwingeloo op het Dwingelerzand, +—maar meestal toch op Paaschmaandag. Te Nes op Ameland gaan op Paaschdinsdag de kinderen naar de Paaschduin eiersmijten of +eierrollen. De eieren worden tot dit doel hard gekookt in koffie, in water met uienschillen, of in andere kleurstoffen. Het +spel bestaat hoofdzakelijk in het laten afrollen van hardgekookte eieren langs de hellingen der duinen; breekt er een, dit +wordt terstond opgegeten. Op Walcheren was eertijds het <i>eiergaren</i> een geliefkoosdspel; ook den <i>eierdans</i> kende men. + +</p> +<p>Wat het eieren-kippen betreft, hierbij wint hij het, die het sterkste ei heeft; houdt elk der partijen bij het kippen éen +kant—spits of bot—onbeschadigd, dan blijft het pleit onbeslist. Bij het kippen behoort eigenlijk het rijmpje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>1. Eén ei is geen ei +</span></p> +<p class="line" style=""><span>2. Twee ei is een half ei +</span></p> +<p class="line" style=""><span>3. Drie ei is een paaschei.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit rijmpje wordt zoo goed als over het geheele land gezongen met tallooze varianten, waarvan wel de voornaamste zijn: + +</p> +<p>Borkeloo, Almen enz.: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>2. Twee ei paaschei.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e7105"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7105">182</a>]</span><p>Venloo: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>3. Drie ei is een ei +</span></p> +<p class="line" style=""><span>4. Vier ei is een paaschei.</span></p> +</div> +</div> +<p>In vele streken heerscht nog het gebruik—in België, Limburg en Noord-Brabant op de dorpen zoo goed als algemeen—eieren in +te zamelen voor pastoor en koster, vroeger ook voor den onderwijzer. Plaatselijk, b.v. te Simpelveld (L.), doen dit de misdienaars; +maar veelal heeft de inzameling reeds op Witten Donderdag of op Goeden Zaterdag plaats. Te Welle gaat nog telken jare de klokluider-doodgraver +om eieren rond. Op het klokkenluiden ten teeken van dezen rondgang wijst het lied: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bimbambeieren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De koster lust geen eieren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat lust hij dan? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Spek in de pan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met een roggen boterham.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook gaan de kinderen wel voor hen zelf om eieren rond, en zingen dan: + +</p> +<p>Antwerpen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrouw, vrouw geeft ons een ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die de zwarte hinne lei! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zijn ze zwart of zijn ze rood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daarom leggen zij te nood; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Haaren (N.-B.): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrouwke, vrouwke, doe uw best, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Haal de eikes uit het nest +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van die witte hennen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>God zal ze kennen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een ei is geen ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De tweede is een half ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De driede is een paaschei. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van die wit en van die zwart, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef van elk henneke wat.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e7160"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7160">183</a>]</span><p>Het paaschei is het zinnebeeld van het jeugdig-ontkiemende leven, het symbool van de vruchtbaarheid, zooals uit de vergelijking +met andere volksgebruiken, zoo b.v. het ei aan den Meiboom en de Laatste Schoof duidelijk blijkt. Daarom vindt men het ei +ook wel in graven; zoo werden b.v. in 1892 geverfde eieren gevonden bij Worms in een steenen graf, dat een meisjesskelet en +munten uit 320 v. Chr. bevatte. Maar het ei heeft christelijke beteekenis erlangd en werd beschouwd als het symbool der Verrijzenis, +vanwaar het zegenen van eieren, dat reeds voor de IV<sup>e</sup> eeuw bewijsbaar is. Hierbij komt de groote ekonomische beteekenis der eieren als voedingsmiddel voor een eenvoudig gezin +voor dezen tijd van het jaar, waarop het inzamelen van eieren, dat vroeger zeer zeker meer algemeen was, schijnt te wijzen. + +</p> +<p>Te vermelden vallen nog de <span class="letterspaced">paaschvuren</span>, waarbij de teerton plaatselijk onmisbaar schijnt: lentevuren, die vruchtbaarheid brengen over de velden en stallen, en die +vreugdevuren werden of ook zuiveringsvuren in christelijken zin, want het volk spreekt dichterlijk van het “doornenkroon verbranden”. +Van Geldersche, Limburgsche en Brabantsche dorpen, waar men paaschvuren brandt, noem ik b.v. Reek, Beers, Velp, Ewijk, Afferden. +Ook in het Zutfensche, op de Veluwe, in Overijssel en Drente zijn de overoude paaschvuren nog in eere, Te Dwftigeloo wordt +bij het ophalen der brandstof gezongen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Heb ie ook ʼen olde mande, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die wie tot Paeschen brande? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heb ie ook ʼen bossien riet? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Oare hebben wie veur ʼt paaschvuur niet.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Gorssel zingt men bij het paaschvuur dit rijmpje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hei in de Mei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de muts op zij! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van linksum +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van rechtsum, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En keer oe weer um.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e7193"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7193">184</a>]</span><p>Op Texel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hooi, heb-je geen strooi, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heb-je geen oude manden? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die zullen in de meierblits branden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hekken en stekken, joten en palen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als je niet komt, dan zullen we je halen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Boer, wil-je het laten staan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hekken en stekken an enden slaan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Laat ik nog met name de plaatsen Lochem, Barchem, Zwiep en Vorden vermelden. Ook te Nes op Ameland, bij de katholieke kerk, +wordt het paaschvuur gebrand. Van het Vordensche geeft <span class="smallcaps">Prof. Gallée</span> ons in de Driem. Bladen I, bl. 24 ongeveer de volgende beschrijving. In een weide was een groote stapel takkeboomen gevlijd +op dikke blokken, met een paal in het midden. Boven op den paal was een rad, met een palmpaasch. De takkebossen werden aangestoken +met een brandend stuk hout, dat uit den haard was gehaald. Als de stapel brandde, werd een groote rondedans hand aan hand +om het vuur gehouden, drie maal rechtsom en driemaal linksom. Hierbij werden liederen gezongen als: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hei Koerei, hei Koerei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eén ei is geen ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee ei is ʼn halfei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drie ei is ʼn paaschei.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dan: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Lange, lange riêge, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twintig is en stiège, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dartig is en rozenkrans, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Veertig is de poppendans; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Na den reidans kreeg ieder een brandend stuk hout in de hand en al zingend liep men met het hout in de rechterhand, die naar +het vuur gekeerd was, en daarna omgekeerd in de linkerhand, om het vuur heen. Daarna werden de stukken hout op den hoop geworpen. +<a id="d0e7238"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7238">185</a>]</span>Was alles verbrand, dan kreeg ieder, die maar wilde, een stuk verkoold hout. Dit is natuurlijk onheilwerend en vruchtbaarheidverleenend. + +</p> +<p>Wij hebben hier het lentevuur in een zeer oorspronkelijken vorm; vooral de rondedans om het vuur, waarbij eigenlijk nog behoort +een reinigend <i>springen</i> over het vuur, vgl. <a href="#d0e3691">bl. 105</a>. Het brandend <i>rad</i>, dat elders bij de lentevuren een zoo voorname rol speelt, zou men met <span class="smallcaps">Mogk</span> als een zonnesymbool kunnen beschouwen; het <i>Hei Koerei</i> of <i>Eikoerei</i> herinnert, zooals gezegd (<a href="#d0e6835">bl. 176</a>), aan de verbinding van volksgebruik en eeredienst. Dit wordt bevestigd door een oud Amsterdamsch paaschavonddeuntje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De dommele metten [donkere metten] +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Vaste is uyt! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Kyrie eleison! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Te Paschen zullen wij eieren eten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Soo is de Vaste al vergeten. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Kyrie eleison!</span></p> +</div> +</div> +<p>Met deze paaschvuren hangen als herinneringen aan overoude offermaaltijden samen de <i>paaschbrooden, paaschmikken</i> (Den Bosch), <i>paaschlammetjes</i> enz. In België is het paaschbrood meestal in onbruik geraakt, terwijl dit in het Noorden van ons volksgebied juist tot de +schaarsche overblijfsels der voormalige feestviering behoort. Groote verscheidenheid van paaschkoeken kent men te Roesselare: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼt Zit ʼnen Allelujakoeke in den oven! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Elk ʼne zalige Paaschen!</span></p> +</div> +</div> +<p>Er rest mij, de aandacht te vestigen op de eigenaardige wijze, waarop het paaschfeest te Ootmarsum (O.) wordt gevierd. Op +Paaschzondag komen vroeg in den morgen eenige mannen en jongens op de markt bijeen en heffen daar het oude paaschlied aan, +waarvan de eerste strofe luidt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al van de Joden hun handen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dus willen we allen vroolijk zijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Christus zal onze verlosser zijn. Halleluja.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e7300"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7300">186</a>]</span><p>Over dit lied meer bij <span class="smallcaps">Dr. J. G. R. Acquoy</span> in het Archief van Nederl. Kerkgeschiedenis I, bl. i vlg., en <span class="smallcaps">Dr. C. V. D. Graft</span> in Volkskunde XXII, bl. 45 vlg. Ook elders in Overijssel wordt dit lied nog gezongen en wel bij het paaschvuur. Zingend trekken +de Ootmarsummers de straten door, keeren op het marktplein terug en gaan ter kerke. In den namiddag wordt dit gezang herhaald +en besloten door den middagdienst. Tegen vier uur wordt nogmaals gezongen bij het paaschvuur. Dan trekt men naar de stad terug; +bij den ingang geven mannen, vrouwen, jongens, meisjes, kinderen elkaar de hand, en nu gaat het in lange rijen zingend over +de straten en door de huizen, tot eindelijk op de markt de slotplechtigheid plaats heeft. Dit gebruik, dat <i lang="nl-dia">vlöggelen</i> (vleugelen) heet, wordt op Paaschmaandag herhaald. Het pleit weer voor den samenhang van liturgie en volksgebruiken en herinnert +aan den Middeleeuwschen dramatischen kerkdienst en de paaschprocessie, of althans aan den vasten processiegang omstreeks den +paaschtijd. + +</p> +<p>Zie nog <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 78; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden, bl. 131; <span class="smallcaps">J. F. Willems</span>, in het Belgisch Museum 1843, VII; <span class="smallcaps">Pol de Mont</span>, in het Nederl. Museum 1888, I, bl. 181; Loquela 1886, bl. 25; Noordbrabantsche Volksalm. 1843, bl. 55; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 205. J. H. <span class="smallcaps">Maronier</span>, Het Paaschfeest (Arnhem 1894), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">J. Lippert</span>, <span lang="de">Christenthum, Volksglaube und Volksbrauch</span>, bl. 602; <span class="smallcaps">R. Andree</span>, <span lang="de">Braunschweiger Volkskunde</span>, bl. 337, 340; Driem. Bladen XIII, bl. 43; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 173. + +</p> +<p><b>Paaschmaandag</b>. Behalve de reeds besproken viering op de verschillende plaatsen, herinner ik aan de <i>begankenis</i> van Hakendover, door <span class="smallcaps">Frans van Leemputte</span> op doek gebracht. De processie wordt door honderden ruiters vergezeld, die, evenals de nieuwsgierigen, dwars door de velden +draven op hunne met groen en bloemen versierde paarden en de vruchten vertrappen, zonder eenig verzet vanwege den eigenaar. +Integendeel, want deze ommegang <a id="d0e7363"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7363">187</a>]</span>schenkt hem akkerzegen. Deze processie is een overleefsel van den lente-intocht.—n Drente heeft bij het paaschvuur en het +fakkelen der jeugd het eiertikken plaats; maar meer bekend nog is het notenschieten; zie <span class="smallcaps">H. Tiesing</span>, Vragen van den Dag XXII, bl. 865. + +</p> +<p>Op <b>Beloken Paschen</b> (<i lang="la">Dominica in albis, sc. depositis</i>) worden de laatste paascheieren gegeten, maar strikt genomen geen gekleurde. De volksetymologie maakt van deze benaming in +Limburg plaatselijk <i>Broake-Poaschen.</i> + +</p> +<p><b>Natte Paschen</b>, Tweede Zondag na Paschen, worden de nieuwe knechten en meiden, die dien dag na de Vespers in dienst treden, te Ziewent en +andere plaatsen van den Achterhoek door de huisgenooten en vooral door de reeds in dienst zijnde knechts en meiden nat gemaakt, +totdat zij bij den haard zijn genaderd en het haal hebben vastgegrepen. Waarschijnlijk is dit geen <i lang="de">Regenzauber</i>—een sympathetisch vruchtbaarheidsgebruik, vergel. <a href="#d0e5719">bl. 152</a>—maar slechts een overgangsgebruik; zie <span class="smallcaps">Paul Sartori</span>, <span lang="de">Sitte und Brauch II (Leipzig 1911)</span>, bl. 92, 61. + +</p> +<p><b>l April</b>. + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op den eersten April +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Stuurt men de gekken waar men wil</span></p> +</div> +</div> +<p>luidt een bekend rijmpje en, evenals in onze landen, pleegt men dien dag in Engeland (<i lang="en">all fools day</i>), Duitschland, Denemarken, Frankrijk (<i lang="fr">poissons dʼavril</i>) enz. elkaar beet te nemen door het verzinnen eener looze of onmogelijke boodschap. Uit deze algemeenheid blijkt, dat het +niet aangaat, de Aprilgrappen met een historisch feit in verband te brengen. De Vlaamsche benaming is <i>verzendekensdag</i>. + +</p> +<p>Ik sprak <a href="#d0e4685">bl. 128</a> reeds over de overeenkomst tusschen Verzendekensdag en St. Thomasdag. Neemt men over het algemeen aan, dat de gekken (<i>stulti</i>) de <i>langslapers</i> en <i>telaatkomers</i> zijn, dan wordt het begrijpelijk, waarom men juist in den aanvang van het lentefeest—evenals op de laatste dagen van het +jaar—met de sukkelaars in het algemeen zijn spel drijft. Het is dan een opeenhooping <a id="d0e7429"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7429">188</a>]</span>van grappen en aardigheden, die anders slechts bij vaste gelegenheden plaats hebben. B.v. bij het slachten stuurt men om een +worstpatroon, een penshaak, een bloedboor (te Gieten, Tinaarloo, Westervelde); bij het hooien om een <i>heuischarm</i> (Assen); bij het stoelmatten om de stoelschaar. Zoo kent men ook een balkenschaar, hooischaar, plafondschaar (België) enz.; +zie vooral <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en zeden, bl. 176; verder Driem. Bladen XI, bl. 6. Op 1 April stuurt +men om muggenvet, Aprilzaad enz. Ter vergelijking diene nog, dat men op den laatsten dag van het jaar kinderen en sukkelaars +naar de markt stuurt, om den man te gaan zien, die zooveel neuzen heeft, als er (nog) dagen in ʼt jaar zijn. + +</p> +<p><b>Meidag</b>. De eerste Mei geldt als de heerlijkste dag van het lentetijdperk, als het begin van den voorzomer. <a href="#d0e6716">Bl. 172</a> sprak ik reeds van den <span class="letterspaced">meiboom</span>. Het was oorspronkelijk een groote, levende boom en het planten droeg een officieel, gemeenschappelijk karakter. Maar op +den duur trad de overheid tegen dit gebruik op, en zóo ontstond de boom, dien wij nog sporadisch aantreffen: een hooge staak +met schamele versiering van loovertjes, linten en klatergoud. Wellicht is het nog een overblijfsel van de gewoonte, den meiboom +uit het bosch te halen, dat men in den Achterhoek, en ook te Ede, Bennekom enz., bij het omhakken van akkermaalshout telkens +éen recht stammetje laat staan; zie Driem. Bladen VI, bl. 32, 44. + +</p> +<p>Daarentegen is het aloude meiboomplanten nog vrij goed bewaard gebleven in enkele Limburgsche dorpen: Valkenburg, Berg en +Terblijt (hier althans nog voor enkele jaren), Afferden, Kerkrade: “Daar wordt de Mei-den nog geplant, dien de jeugd voor +dit doel, met of zonder toestemming van den eigenaar, in het bosch heeft geveld. De mooiste, hoogste boom wordt gekozen; en +opgesierd met bonte papieren en slingers rijdt men hem rond het dorp”: Volkskunde, XXIII, bl. 122; zie nog vooral <span class="smallcaps">De Cock</span>ʼs Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en zeden, bl. 181 vlg. +<a id="d0e7452"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7452">189</a>]</span></p> +<p>Intusschen speelt het meer bescheiden, spichtiger meiboompje en eveneens de kleine, sobere meitak en meidoorn nog een voorname +rol overal, waar natuurpoëzie en gevoel voor natuurschoon nog niet door banale alledaagschheid werd gedoofd. Den eersten dag +van Wonne- of Bloeimaand siert men plaatselijk nog de huizen met meitakken of <i>meien</i>. Dan tijgt het Venloosche volk, onder de schetterende tonen der “Fanfare”, naar het kapelletje Genooi en tooit zich bij het +terugkeeren met groenende twijgen. “Straks keeren de muzikanten opgetogen huiswaarts”; schrijft <span class="smallcaps">Dr. Knippenberg</span>, “de hoeden omkranst met het jonge loof van den heerlijken Mei” (Limburgʼs Jaarboek XVIII, bl. 160). Maar vooral ook plant +men in het zuidelijk volksgebied den <i>liefdemei</i> voor de deur of steekt hem op het dak. Dit gebruik moet zeer oud zijn, hetgeen o.a. hieruit blijkt, dat de uitdrukking “den +coelen mey planten” ten minste reeds in de XV<sup>e</sup> eeuw voorkomt in eene overdrachtelijke beteekenis, die voor de hand ligt; zie <span class="smallcaps">G. Kalff</span>, Het lied in de Middeleeuwen (Leiden 1883), bl. 302. + +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van het <span class="letterspaced">meitaksteken</span> is zeer groot; vertrouwbare berichten gewerden mij hieromtrent o.a. uit Sittard, Buggenum, Heeze, Soerendonk, Valkenburg, +Berg en Terblijt, Hooge Mierse, Reusel, Mierde, Hunsel, Waalre, Velthoven enz. Men steekt doorgaans meitakken op het huis +der geliefde; maar ook worden de huwbare meisjes over het algemeen bedacht, en de takken spreken een voor ieder verstaanbare +taal. Fijne mast duidt goedheid aan; dennentak (steeds groen): gestadige liefde; berkentak: goed en schoon. Deze takken spreken +echter niet alleen lof, maar ook blaam; zoo b.v. kersentak (waaraan ieder plukt): veranderlijk; hagedoorn: stekelig, een katje, +niet zonder handschoen aan te vatten; rusch (bieschbosje): houdt het met elken vrijer.—De meisjes staan op den 1<sup>sten</sup> Mei vroeg op, benieuwd, welke meitak haar deel zal zijn. Den fijnen mast laten zij zoo lang mogelijk staan prijken. + +</p> +<p>Op Ameland maakten vroeger de kinderen op den eersten Mei een kroon in den vorm van een hoepel of ring, geheel omvlochten +<a id="d0e7480"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7480">190</a>]</span>met madeliefjes, die op het eiland meibloempjes (elders meizoentjes) worden genoemd. Met meitakken in de hand, gaan thans +nog in Vlaanderen de kinderen op den vooravond van deur tot deur en vereeren hem met een twijg, die eieren of versnaperingen +schenkt. In het Gentsche noemt men dit “den Mei gaan zingen”; want meiliedjes zingend, trekken de kleinen rond. Te Hansbeke +heeft het meilied dezen verkorten vorm: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mei, Mei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik plante mijne mei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ʼk krake mijn ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de dorre [dooier] viel uit mijn schale; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bazinneke, wilde mij een eitje geven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk En zal uw dochterken niet halen!</span></p> +</div> +</div> +<p>In Oost-Vlaanderen, op de Nederlandsche grens, luidt een verrukkelijk meiliedje aldus: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De koude winter is nu verdwenen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Den zoeten zomer die komt er al aan; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan ziet gij al de bottekens en boomen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Te bloeien staan.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Onze lieve Vrouw, die weerdige bruid, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij liet haar vallen al op het kruid, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Alle de bloemekens, die sproten daar uit: +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De dobbele pioene, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Die staat er al zoo groene! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ai! wie heeft er de mei van doene? +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De vischkens in het watere, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De vogelkens in de wei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al die zingen te zamen de groene mei.</span></p> +</div> +</div> +<p>Van de Noordnederlandsche meiliedjes is stellig het meest bekende en meest verspreide, hetgeen wij thans nog slechts als parodie +hebben behouden: + +<a id="d0e7527"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7527">191</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar ging een patertje langs den kant,</span></p> +</div> +</div> +<p>met het refrein: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hei ʼt was in de Mei, Mei, Mei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hei ʼt was in de Mei.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een ander meiliedje heeft betrekking op het snijden van fluitjes uit wilgenhout, dat den eersten meidag begint. In Gelderland, +Overijssel en Drente—ik noem hier b.v. Geesteren, Ootmarsum, Ochten, Avereest, Koekange, Elspeet, Oldemarkt, Druten—snijden +de jongens een wilgentak af, maken dien nat, en kloppen dan met het hecht van het mes zacht in de rondte, waardoor de bast +loslaat. Het kloppen geschiedt op maat van liedjes als dit: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sap, sap, siêpe +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wanneer zinst doe riêpe? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Mei, in Mei +</span></p> +<p class="line" style=""><span>As alle veugelkens ʼen eiken legt. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Woar legt ze dan? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In ʼt spinvat, doar kan ze nummes nich vinden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>As doe dan nich of wis +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zaʼk diê met ʼt mesken den hals afsniêën</span></p> +</div> +</div> +<p>Aldus te Geesteren; en te Barneveld: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sieppe, sappe, sieppe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wanneer zuj-je pieppe? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Te Mei, te Mei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan leggen alle voegeltjes een ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Behalve de kwartel en de griet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die leggen in de meimaand niet. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heel of, hallef of, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sniêt ten boer de kop mer of.</span></p> +</div> +</div> +<p>Met de bedreiging in den laatsten regel der beide rijmpjes vergelijke men den aanvang van het fluitjesliedje, dat de jongens +in Holstein en Karinthië zingen. Het fluitjessnijden draagt den naam van <i>maien</i>: + +<a id="d0e7581"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7581">192</a>]</span></p> +<div class="poem" lang="de"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Pfeifel, Pfeifel, ich maiʼ dich, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Oder ich zerschneide dich.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vele rijmpjes gewagen ook van “de booze hesse (hekse)”, die met een scherp mes het katje den kop afsnijdt. Eenigszins afwijkend +luidt een meifluitjes-deuntje te Horst (L.): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Rieke, tieke, taken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik wil een fluitje maken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van wilgen of van esschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Welke zijn de beste? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heel af, half af, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Snijdt de koe den staart af, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maakt er zeven jongen van, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zeven jongen in eenen nest.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie Limburgʼs Jaarboek I, bl. 68; <span class="smallcaps">Dr. Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 84 vlg.; verder Driem. bladen I, bl. 17, 50, 87, 92; II, bl. 80; III, bl. 30, 35, 90; IV, bl. +48; VII, bl. 55. + +</p> +<p>Stroomend water is vooral heilzaam en geneeskrachtig op den eersten meidag. In sommige streken van ons land is het de gewoonte, +alsdan in stroomend water te baden; dit beveiligt vooral tegen huidziekte. In Oldemarkt drijft men ʼs nachts de schapen door +het water: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Meimaand trekt men de schapen door de vaart, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan blijven ze van de schurft bewaard.</span></p> +</div> +</div> +<p>De kinderen loopen in den meiregen, die immers zoo groeizaam is: “Meiregen, Meizegen”. Op Texel ontsteekt men den vooravond +een lentevuur, de zoogenaamde <i>meierblits</i>; vergel. <a href="#d0e7193">bl. 184</a> en Volkskunde XIX, bl. 123. + +</p> +<p>In Oost-Vlaanderen—vooral rond Aalst en Dendermonde—bestaan nog <span class="letterspaced">meigilden</span> met hun graven of dekens, oorspronkelijk om den meiboom te planten. Deze Meigraaf kiest zijn bruid en maakt haar tot Meigravin. +Iets dergelijks vinden wij in Limburg te Beek, Geleen, Oirsbeek, Klimmen, Merkelbeek, Schinnen, Epen, <a id="d0e7631"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7631">193</a>]</span>Wylre, Gulpen, Slenaken, Valkenburg, Mechelen, Vylen, Vaals, Simpelveld, Ubachsberg, Eis, Bingelrade, Heer, Berg en Terblijt +enz. Daar wordt—of werd nog zeer kort geleden—de <i>meileeste</i> (Meiliefste) uitgeroepen, en wel door den kapitein van de “jonkheid”. Op den 1<sup>sten</sup> Mei, of wel op den eersten Zondag in Mei, worden de huwbare meisjes door de jongelieden onder elkaar verdeeld of, zooals +te Berg en Terblijt, bij hoogste bod aan de jongens toegewezen. Het verdeelen hangt nog met den meiboom samen, in zoover als +de lijst, waarop de paren voorkomen, veelal op den meiboom ter bekendmaking wordt geplakt, onverminderd het officieële uitroepen. +De Meiliefste wordt natuurlijk in de herberg onthaald. Dit gebruik is vooral bekend door de novelle van <span class="smallcaps">Ecrivisse</span>: Het Meilief van Geleen. In Hessen, Westfalen en Rijnland spreekt men van het <i>Mailehen</i> (= Meiliefste); in de Romaansche landen en in Engeland heeft een overeenkomstig gebruik plaats op Valentijnsdag (14 Febr.), +op welken dag het volk meent, dat de vogels paren; men spreekt daar van <i>Valentines</i>. + +</p> +<p>De Meigraaf is in wezen identiek met den <i>Laubkönig, Graskönig, Pfingstlümmel</i> enz., en beeldt uit de groeikracht der natuur; zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 341, 355, 376. + +</p> +<p>Te Genemuiden (O.) gaan op den 1<sup>sten</sup> of 2<sup>den</sup> Mei de kinderen met een versierde ladder rond, waarop een jongen of meisje met een vlaggetje in de hand zit, al zingende: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Luie motte, luie zotte, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Op gaan staan! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die moet naar bed toe gaan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie Driem. Bladen VIII, bl. 33; men vergelijke de Luilakliedjes op bl. 194, 196 en 197, alwaar de verklaring. + +</p> +<p><b>Hemelvaartsdag.</b> ʼs Morgens vroeg ging men voorheen in Holland <i>hemelvaren,</i> d.i. naar buiten, in het vrije veld, om van den heerlijken meimorgen te genieten. Plaatselijk bestaan nog overblijfsels van +dit gebruik, dat ook <i>dauwtrappen</i> of <i>dauwtreden</i> wordt genoemd en <a id="d0e7686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7686">194</a>]</span>ook wel op pinkstermorgen plaats heeft. De eigenaardige viering van Hemelvaartsdag te Hengelo en Zutfen (Mulderskermis) behoort +tot het verleden; men vindt ze beschreven in den Gelderschen Volksalmanak van 1844, bl. 54. + +</p> +<p><b>Luilak</b> is de Zaterdag vóor Pinksteren, maar oorspronkelijk degene, die dien Zaterdag, dien schoonen meidag, te lang slaapt. Te Amsterdam +moesten alle laatkomers trakteeren: de ambachtsgezel, die ʼt laatst in de werkplaats, de groenteboer, die ʼt laatst aan de +markt, de schooljongen, die ʼt laatst op school kwam. Thans nog zijn de Luilak-gebruiken te Amsterdam en elders niet uitgestorven; +zij zijn in geheel Noord-Holland in zwang. Te Zaandam moet de laatkomer de overigen onthalen op warme bollen en stroop. Op +Luilakmorgen gaan de kinderen voor dag en dauw met de <i>korrie</i>, een laag wagentje aan een lang touw, uit naar de naburige dorpen; zij hebben daarbij groene takken en brandnetels bij zich, +en terwijl deze—ook <i>luilak</i> of <i>looielak</i> genoemd—worden rondgedragen, zingt men: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De looie lak, de slaperige zak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vanmorgen niet vroeg op ʼestaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Je ken wel weer naar bed toe gaan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Elders: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Luilak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slaapzak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Beddejak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kermispop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Staat om negen uren op.</span></p> +</div> +</div> +<p>Verveelt hun dit spel, dan wordt de looielak te water gegooid, onder het zingen van: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Van eenen, van tweeën, van drieën, van vieren, van vijven, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Gooi dien looielak maar te drijven.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men vergelijke de gebruiken op 1 April en op Sint-Thomasdag. De luilak is natuurlijk weer identiek met den Meigraaf, <i>Laubkönig</i> enz., zie <a href="#d0e7631">bl. 193</a>; eveneens met de Pinksterbloem, waarover nader. Zeer <a id="d0e7736"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7736">195</a>]</span>merkwaardig is het te water gooien; ook de <i>groene George</i> wordt bij de Slovenen in Krain en Karinthië te water geworpen. Bij ons heet hij de <i>groene man</i> of ook, zooals te Haarlem, <i>klisseboer,</i> omdat hij geheel met klissen overdekt is. Hier hebben wij in werkelijkheid den <i>Regenzauber:</i> een sympathetischen vruchtbaarheids-ritus, om door indompeling den onontbeerlijken voorjaarsregen te erlangen. Zie hierover +<span class="smallcaps">Mannhardt</span>, <span lang="de">Baumkultus</span>, bl. 313, 327 vlg.; over het Luilakvieren <span class="smallcaps">Dr. G. J. Boekenoogen</span>, De Zaansche Volkstaal (Leiden 1897), bl. 590; Onze Rijmen, bl. 59; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 221.—Deze dag brengt ook de <i>luilakbollen</i>. + +</p> +<p><b>Pinksteren.</b> Mei- en Pinkstergebruiken vallen vrijwel samen; aan het Meilief beantwoordt de <i>Pinksterbloem</i> of <i>Pinksterbruid</i>. Ook zij is een verpersoonlijking van den genius der groeikracht, wat o.a. uit haar bloemkroon en loofversiering blijkt. +Te Sittard heeft zij hoofd, leest en armen omwonden met kransen van roode kollen en blauwe korenbloemen. + +</p> +<p>Het schoonste meisje van het dorp werd eertijds met bloemen getooid en als koningin door haar speelgenootjes onder gezang +en gejuich rondgeleid; maar naderhand ontaardde het gebruik in een bedelpartij. Te Schermerhorn, den Beemster, Purmerend en +elders ging een weesmeisje in het wit gekleed, met bloemen getooid en met een bekransten beker in de hand rond, met een weesjongen +als geleider, die een met bloemen omwonden stok in de hand droeg. Ook te Molkwerum fungeerden meisjes van 12 tot 15 jaar als +Pinksterbloem; te Franeker, Bolsward en Makkum was het een kleine jongen, die in een zoogenaamden tempel liep, een soort bijenkorf, +samengesteld uit hoepels en stokken en met groen behangen. Te Vriezenveen werden op 2<sup>en</sup> Pinksterdag de kleinste meisjes met groen behangen en onder een groot schort van huis tot huis geleid. Thans is dit gebruik, +dat in de XVII<sup>e</sup> eeuw nog te Amsterdam, Utrecht, Deventer, Arnhem, Enkhuizen en in het Kennemerland plaats had, zooals uit de verordeningen +blijkt, vrijwel uitgestorven, en wel, als zoo vaak, in zuidelijke richting. Te Ubbergen hielden nog kort geleden drie <a id="d0e7783"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7783">196</a>]</span>meisjes uit de mindere volksklasse haar omgang, van wie de middelste de Pinksterbloem voorstelde; zie hierover <span class="smallcaps">Mr. W. V. D. Poll</span>, in den Gelderschen Volksalm. 1897, bl. 185 + +</p> +<p>In Limburg en Noord-Brabant bestaat de Pinksterbloem nog, eveneens in sommige plaatsen van Vlaanderen; ik noem Horn, Amby, +waar zij insgelijks in een “huisje” met groen zit, Schinnen, Doenrade, Cuyk, Blitterswijk, Guttecoven, Afferden. Het lied, +dat bij het rondgaan gezongen wordt, is hoofdzakelijk van tweeërlei aard. + +</p> +<p>Cuyk (N.-B.): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vierge, vierge Pinksterbloem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar komt zij aangegangen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met een krans al om haar hoofd +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En twee gebloemde wangen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vrouwtje, als gij niet deugen wilt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zullen wij u gaan verkoopen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan gaan wij naar het groene woud, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zingen de vogeltjes jong en oud, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Keert u es om, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Draait u es om, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vierge, vierge Pinksterblom.</span></p> +</div> +</div> +<p>Einighausen (L.): + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Pinksterbroed, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>De wien is oet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie lengen weer de dagen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eine mei, eine mei, eine liebesmei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eine mei van groene blaren.</span></p> +</div> +</div> +<p>Wie doet nu eigenlijk dienst als Pinksterbloem? Wie verbeeldt den vruchtbaarheidsgenius? Welken eigenaardigen vorm neemt het +vegetatiegebruik op Pinksterdag aan? + +</p> +<p>Het antwoord geeft ons o.a. een pinksterrijmpje uit Horn (L.): + +<a id="d0e7832"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7832">197</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Pinksterbloem, slechte roem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gij hebt zoolang geslapen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hadt gij vroeger opgestaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan waart ge mijn kameraadje!</span></p> +</div> +</div> +<p>De Pinksterbruid of de Pinkstlummel is dus de <span class="letterspaced">langslaper</span>; want de taak, als vegetatiegenius te fungeeren, was aanvankelijk allesbehalve een huldiging van den persoon, maar slechts +van den genius; en daarom alleen zette men haar of hem de kroon op het hoofd. Het was een zekere tuchtiging van den telaatkomer, +van den luiaard, die een heerlijken meimorgen versliep. <span class="smallcaps">Mannhardt</span> daarentegen meent de verklaring van het feit, dat voor Pinksterbruid de laatst-ontwaakte genomen wordt, hierin te moeten +zoeken, dat de Pinksterbloem de uit den slaap ontwaakte lentedaemon is. Deze verklaring komt mij te zeer gekunsteld voor en +niet in overeenstemming met alle feiten. Veeleer moet de luiaard zich in loof laten steken, dienst doen als vegetatiegeest, +zij het tegen wil en dank. Op vele plaatsen wordt hij dan ook met een kroon van stroo of brandnetels getooid, hij wordt met +brandnetels gegeeseld (dit slaan heeft natuurlijk weer betrekking op de vruchtbaarheid, vgl. <a href="#d0e3617">bl. 102</a>), men <i>drijft</i> hem of haar voor zich uit, en zingt in Westfalen: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Pinksterblome, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>fûle sûge (Sau)! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>harstu êr uppestaun, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>harr et di kîn leid edaun.</span></p> +</div> +</div> +<p>Van daar ook de benamingen <i>Pfingstlümmel, Pfingstschläfer, Wasservogel</i> (dewijl men hem in het water werpt) enz. + +</p> +<p>Zeer nauw hiermee verwant is het Drentsche <span class="letterspaced">nustekook-gebruik</span>. “<i>Nust</i>koek” hangt met “nusselen”, d.i. talmen, samen. + +</p> +<p>Op Pinkstermaandag spoeden zich, volgens de mededeeling van <span class="smallcaps">Dr. Bergsma</span> in den Nieuwen Drentschen Volksalm. 1900, bl. 104, de koejongens voor dag en dauw met de koeien naar de weiden. <a id="d0e7883"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7883">198</a>]</span>Die ʼt laatst met zijn koeien “op den diek” verschijnt, d.i. op den gemeenschappelijken weg, die naar de verschillende weiden +voert, heet <i>nustekook</i>. Zijn terugkomst wordt door de andere koejongens vóor op den dijk afgewacht; zij zetten hem een van russchen gevlochten steek +op, slaan hem met brandnetels om hoofd en handen en trekken daarna zingend door het dorp; het opgehaalde geld wordt gemeenschappelijk +verteerd. Aldus te Zuidlaren, Gasselte enz. Tegenwoordig versieren zich te Zuidlaren bijna alle kinderen met een russchen +hoed en vragen geld aan de deuren. Te Zeegze is het gebruik afgeschaft.—Een eigenaardigen vorm, ook in het buitenland bekend, +vertoont het gebruik te Borger. Daar wordt de <i>nustekook</i> geslagen, en een ander, een arme jongen, in bloeiende brem gestoken, wordt als <i>Pinksterbroed</i> het middelpunt van den optocht. Waar een <i>Pinksterbroed</i> is, is ook een <i>broedsleider</i>. Te Gees heet hij broedegom, te Zweeloo heeten ze broedhen en broedhaan. Te Gees is de Pinksterbruid het geheele jaar de +versukkeling. + +</p> +<p>De kinderen verzamelen zich te Koevorden aan den ingang van de weide en letten op, welk beest het laatste van den stal gekomen +is en de weide binnentreedt. Die koe is dan ʼt voorwerp van het feest der kinderen, ʼs Namiddags plukken zij bloeiende braamtwijgen +of ander groen, omhangen de koe daarmee en leiden ze onder schaterend gejuich de stad binnen, al zingende: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Pinksterbloed (of Pinksterbroed) +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Oranjezoet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe zit je zoo diep in de veeren? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Had je <i>wat eerder opgestaan</i>, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan had je geen nood gekregen.</span></p> +</div> +</div> +<p>In Neder-Duitschland heet deze koe of os, die met bloemen getooid en bekroond wordt: <i>Pingstkaue, Pingstosse</i>. Vandaar het spreekwoord: “opgedirkt als een pingstos.” Men vergelijke met bovenstaand rijmpje het volgende, dat te Zuidlaren +wordt gezongen van den <i>nustkoek</i> of langslaper: + +<a id="d0e7924"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7924">199</a>]</span></p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Nustkoek, nustkoek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zits dou zoo diep in de vaerren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kanst het geroup niet heurren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hast dou geen oogies van kiekerdekiek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Komst ja te laat met de koeʼn op den diek.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het kind, dat de koeien het eerst in de weide dreef, heet <i>vroegrijp</i>, het tweede <i>dauwworm</i>, het derde <i>midden-in-de-ton.</i> + +</p> +<p>En nu weer een schoolgebruik, treffend door zijn overeenkomst. <span class="smallcaps">Dr. R. de Gheldere</span>, Dietsce Rime (Brugge 1896), bl. 148 beweert, dat men het meisje, dat op Pinksteravond te laat in school komt, <i>Sinksenbruid</i> noemt en dat haar wordt toegezongen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinksenbruid, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De loegaard uit! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hadt je <i>eerder opgestaan</i>, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gij hadt ook eerder naar school gegaan!</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Bergues, in Fransch-Vlaanderen, werd den leerling, die daags vóór de kermis te laat op school kwam, een biezenkroon op +het hoofd gezet; zoo werd hij naar huis gejaagd en de schooljeugd achtervolgde hem zingende. Ik sprak reeds <a href="#d0e7686">bl. 194</a> over de overeenkomst met de gebruiken op Sint Thomasdag. Ook plachten te Sint Truiden de kinderen op Sint Thomasdag papieren +kronen op te zetten.— + +</p> +<p>Elders wordt de groeikracht gehuldigd in den vorm van bloemen, pinksterbloemen. Ik wensch hier echter nogmaals de opmerking +te maken, dat wij in deze bloemen met een symbool te doen hebben, dat tot zuiver, niet-kultisch symbool geworden is. In Biekorf +VI, bl. 366, leest men: “Den Vrijdag voor Cinxenhoogdag worden hoven, weiden en velden doorloopen van de kinders der vlaamsche +bewaarschool der blauwe zusters binnen Veurne, die geheele panders blommen naar huis brengen. De hoogstgeschatte zijn de ““Cinxebruids”” +(beuterblomme, <i>butterflower, jaunet</i>). ʼs Avonds, met moeders <a id="d0e7977"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7977">200</a>]</span>hulpe, maken de kinders eenen hoepel van wijdauw, daarrond vlechten zij hunne geluwe “Cinxenbruids.” Zoo ook te Zutfen, waar +de kinderen op de Pinksterdagen kronen uit hoepels maken (of kortelings nog maakten), die ze met groen en bloemen versieren +en aan touwen ophangen. Te Hattem werd hierbij gezongen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Rosa [rozen], Rosa, Rosa bloeien op mijn hoed. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Alles geld is alles goed; +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Kies, wie gij wilt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de schoonste, die gij vindt; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Over de stroopop op Pinksternacht spreek ik in het volgende hoofdstuk, II: Liefde en Huwelijk. + +</p> +<p><b>Tweede Pinksterdag</b> is ten deele reeds besproken. Te Anderlecht (Z.-B.) hebben dan de bekende paarden-ommegangen plaats, evenals te Mechelen +en te Werchter. De deelnemers rijden op hun getooide paarden eerst driemaal om de kerk, wonen daarna den dienst bij, en gaan +dan nog driemaal om het hoogaltaar en het beeld van St. Gwijde (Guido). Men vergelijke dit gebruik met <i>Sunte Steffenjagen</i> (bl. 134). In Duitschland spreekt men van den meirit, <i>das Maireiten,</i> hetwelk <span class="smallcaps">Mannhardt</span> behandelt in zijn Baumkultus, bl. 347 vlg. De Pinkstruiters, d.i. de <i>Pfingstl</i> met zijn gevolg, rijden om de akkers ter bevordering der vruchtbaarheid. In Beneden-Beieren heeft dit op Pinkstermaandag, +elders op Hemelvaartsdag of Paaschdag plaats. Ook b.v. in Zwaben heeft deze rit een kerkelijk karakter aangenomen: op de vier +hoeken van den akker wordt daar het Evangelie gelezen, terwijl bij het <i>Königsreiten</i> in Oostenrijksch Silezië, waar alle notabelen aan dezen akkerrit deelnemen, gedurenden den ommegang vrome liederen gezongen +worden ter afwering van onweêr en hagelslag. + +</p> +<p>Op dezen dag worden veelal de schuttersfeesten der gilden gevierd, een aloud gebruik, dat den naam van <i>Pinxtergilden</i> voor sommige schuttersgilden rechtvaardigt. De gilden, waarover reeds <a href="#d0e7581">bl. 192</a> gesproken werd en nog verder sprake zal zijn, vertoonen, <a id="d0e8017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8017">201</a>]</span>evenals de Germaansche gilden over het algemeen, een gekerstenden vorm van de Oudgermaansche bloedsbroederschappen. Plicht +was het eertijds, den kultus der afgestorven leden te behartigen door een lijkmaal, plicht bleef het later, het gildemaal +te houden op het feest van den patroonheilige. Het schieten is dan wel een erfstuk der Oudgermaansche volksweerbaarheid. Wat +den term betreft, hangt het woord <i>gilde</i> (vgl. <i>geld</i>), Middelnederl. <i>ghilde,</i> met het Oudnoorsche <i>gildi</i> samen, dat de beteekenissen van “inleg” en “gelag” in zich vereenigt; zie verder mijne Essays en Studiën, bl. 115. + +</p> +<p>De schuttersgilden, die men vindt in steden en dorpen, waren vroeger in Nederland volstrekt algemeen. Maar door het ijveren +der predikanten werden vele gilden ontbonden, zoodat b.v. in Holland in de XVII<sup>e</sup> eeuw de meeste te gronde gingen. Zij bloeien nog in Limburg, Gelderland, Noord-Brabant en België. + +</p> +<p>Bij deze gilden heeft het vogelschieten echter meestal plaats op den feestdag van den patroonheilige of op kermis-Maandag; +hierover nader in het volgende hoofdstuk, III: Huiselijk Verkeer. Over het gildewezen zie <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Gilden (Amsterdam 1866); De Volksvermaken, bl. 502; Volkskunde XVII, bl. 121; over de Pinksterviering <span class="smallcaps">J. H. Maronier</span>, Het Pinksterfeest (Arnhem 1894), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 247; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken, bl. 221 vlg.; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-Düringsfeld</span>, <span lang="de">Das Festliche Jahr</span>, bl. 191; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 183; De Navorscher II, bl. 186; Drentsche Volksalm. XLIV, bl. 120; Biekorf XIII, bl. 161 +vlg., 177 vlg. + +</p> +<p><b>Sint Jan de Dooper</b> (24 Juni) is de groote dag van het Midzomerfeest met zijn offervuren en offermaaltijden, en speelt daarom in het Germaansche +volksleven een voorname rol. Reeds vroeg trad het geboortefeest van dezen heilige in verband met het Midzomer-, of Zonnestilstandsfeest, +en dit verband werd nauwer, naarmate men meer innerlijke betrekking tusschen beide feesten meende te kunnen waarnemen. Zoo +schrijft de H. <span class="smallcaps">Augustinus</span> (<i>Sermo</i> 289): “Opdat <a id="d0e8072"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8072">202</a>]</span>de mensch mocht vernederd worden, is heden geboren Johannes, nu de dagen beginnen af te nemen; opdat God verheven worde, is +Christus geboren op dien dag, waarop de dagen beginnen te groeien.” Zoo werd dan ook b.v. het gebruik, dezen dag in stroomend +water te baden (vgl. <a href="#d0e7581">bl. 192</a>), aldus gekerstend, dat men het gebruik bijhield ter eere van ʼs Heeren doopsel in den Jordaan. Zeer heilzaam is ook de Sint +Jansdauw, het dauwtrappen op Sint Jansdag. Planten, dien dag geplukt, bezitten groote tooverkracht. Maar vooral de <i>Sint Janstak</i> pleit voor de overeenkomst tusschen het Midzomerfeest en de Meiviering, hetgeen elders uit de oprichting van een meiboom +op Sint Jansdag blijkt. Het is een krans van groen en bloemen, dien men buiten tegen den muur van het woonhuis hangt, waar +hij blijft hangen, tot hij verdord is. Dit gebruik bestaat o.a. te Vortum, Beers, Afferden, Waalre. Hij beschermt tegen onweêr +en moet bestaan uit korenbloemen, notenblaren en Sint Janskruid: de noteboom is een bekend vruchtbaarheidssymbool, en het +Sint Janskruid (<i lang="la">sedum purpureum</i>), ook <i>Jaag den duivel</i> genoemd, heeft het vermogen, booze geesten te verdrijven. Te Duiven worden de huizen met noten- en rozentwijgen versierd. + +</p> +<p>Op Sint Jansnacht drijven, evenals op de Walpurgisnacht, de geesten hun spel: het is een der geheimzinnige toovernachten. +Dan snijdt men de wichelroede, dan plukt men Sint Janskruid, dan durft de schipper niet uitvaren op het Haringvliet. Dan legt +men doeken buiten, om den Sint Jansdauw op te vangen, en deze dauw geneest voortreffelijk bij oogziekte (Vortum). Herhaaldelijk +komt Sint Jan ook voor in de volksweêrkunde. Als de koekoek roept na Sint Jan, komt duurte.—Vóor Sint Jan bidt om regen, na +Sint Jan komt hij ongelegen.—Regent het na Sint Jan, dan <i>kort</i> (korrelt) het graan slecht, zegt men in Limburg. + +</p> +<p>Op enkele plaatsen bestaan nog de oude Sint Jansvuren, <i>survivals</i> van het groote Zomeroffer; ook vertoonen zij vaak het karakter der noodvuren (<a href="#d0e3656">bl. 104</a>). Daags vóor Sint Jan gaan b.v. te Wichelen (O.-V.) de kinderen om brandhout rond, al zingende: + +<a id="d0e8099"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8099">203</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hout, hout, timmerhout, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij komen om Sint Janshout; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geeft een beetjen en houdt een beetjen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tot op Sint Peetersavond.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men vergelijke de uitdrukking in het Sint Maartenslied: “op Sint Jans manieren”, <a href="#d0e3982">bl. 111</a>. + +</p> +<p>De meeste Sint Jansvuren zijn echter overgegaan op: + +</p> +<p><b>Petrus en Paulusdag</b> (29 Juni), die ten deele nog in Limburg, maar vooral in België gevierd wordt, waar men om het vuur danst, zingende: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Peeter, komt alhier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In ons ronde van plezier.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op vele plaatsen, waar vroeger het geheele volk aan de feestviering deel nam, is deze thans beperkt tot de kinderen. Aldus +te Herdersem, Eename, Aspelare (O.-V.) enz., alsmede in vele dorpen van West-Vlaanderen; zie ook Rond den Heerd IX, bl. 257; +Loquela III, bl. 10. + +</p> +<p>Wat gebeurde met het Sint Maartensvuur, heeft ook met de Sint Pietersvuren plaats gehad: de feestviering werd veelal beperkt +tot den rondedans om een kaarsje; aldus te Kruibeke, waar men zingt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter mee zijn bloote armen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die zou hem gêren komen warmen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men vergelijke het Sint Maartenslied, <a href="#d0e3843">bl. 109</a>. + +</p> +<p>In geheel Oost-Vlaanderen en West-Brabant bestaat verder het gebruik van den <i>rozenhoed</i>. Het is een meigebruik, dat wij <a href="#d0e7977">bl. 200</a> te Zutfen en elders op Pinksterdag vonden. Enkele met bloemen en groen omwonden hoepels vormen een kroon, en deze hangt men +aan een over de straat gespannen koord op. ʼs Avonds wordt hieronder gedanst en gezongen; zoo b.v. te Lokeren: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter, die is goed +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al voor onzen (<i>bis</i>)</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"><a id="d0e8156"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8156">204</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter, die is goed +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al voor onzen rozenhoed.</span></p> +</div> +</div> +</div> +</div> +</div> +</div> +<p>Te Wetteren plaatst men onder den rozenhoed een tafeltje met brandende kaarsjes, en daaromheen dansen de kinderen, zingende: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>St. Pieter is onze Patroon! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij zullen hem gaan vieren; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij maken hem een kroon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Te midden van onzʼ plezieren! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bom la la, bom la la, bom la la sa sa! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En daar heeft niemand iets aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Troe la la, troe la la! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En daar heeft niemand iets aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Troe la la sa sa.</span></p> +</div> +</div> +<p>Wij herinneren er aan, met het oog op dit kaarsje-ronddansen onder de kroon, dat het oudtijds de gewoonte was, bloemen, kransen +en kruiden in het zuiverend offervuur te werpen, waar men omheen danste en overheen sprong. Vooral notenblaren worden plaatselijk +in de Sint Jansvuren geworpen; vgl. <a href="#d0e8072">bl. 202</a> en de steeds fundamentale behandeling van het Sint Jansvuur bij <span class="smallcaps">Grimm</span>, Deutsche Mythologie I, bl. 513. Dat het gebruik van den rozenhoed eertijds ook elders met vuurstoken gepaard ging, blijkt +uit een liedje uit het land van Waas: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Stokvier, maakt stokvier! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sinte Pieter is alhier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om zijn bloote armen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nog wat te warmen; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Ter-Alfene vindt men nog het algemeen-Germaansche, sterksprekende vruchtbaarheidsgebruik, dat jongelieden dien dag met +de zweepen klappend rondloopen. Zoo ook te Wambeek (Z.-B.); te Roesbrugge-Haringe (W.-V.) gebeurt dit op Sint Elooi. + +</p> +<p>Mettertijd heeft men den rozenhoed in verband gebracht met de <a id="d0e8204"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8204">205</a>]</span>pauselijke tiaar. Een ander Christianisme is de visschersprocessie te Rumpst. + +</p> +<p><b>Sint Marten-in-den-Zomer (4 Juli),</b> ook de “Warme Marten” genoemd, draagt in West-Vlaanderen den naam van <i>Schuddekorfdag</i>, ofschoon van geen schuddekorfgebruik sprake is. Hoogstwaarschijnlijk is deze benaming aan Sint Maarten-in-den-Winter ontleend. + +</p> +<p><b>Maria Hemelvaart (15 Aug.)</b>, ook genoemd <i>Maria-Kruidwisch,</i> of <i>O.L. Vrouw Kruidwijn</i> (=wijding), wordt vooral in Limburg gevierd; hier is de feestviering uit Duitschland, waar zij algemeen is, ingevoerd. Weken +te voren reeds worden door de kinderen allerhande kruiden en bloemen verzameld, en op den feestdag wordt een reusachtige ruiker +ter kerke gebracht, waarin de geheele midzomerflora vertegenwoordigd is, maar toch vooral de koningskaars of hemelbrand prijkt, +de Limburgsche kruidwisch bij uitnemendheid. Deze gewijde bloemen dienen—ongeveer als de palm—als behoedmiddel tegen onweßr, +ziekten enz. Als het onweêrt, worden zij onder het bidden van den <i>huiszegen</i> verbrand. + +</p> +<p>Aan den Rijn moeten deze kruiden Donderdags te voren (volksetymologisch verband met “donder”?) bij zonsopgang met de hand +geplukt worden. Deze omstandigheid doet vermoeden, dat het gebruik wellicht van Oudgermaansche afkomst is en oorspronkelijk +op natuurvereering berustte, of de een of andere Germaansche godheid gold. Wat hiervan zij, de treffende legende, waarvolgens +de Apostelen in het graf van Maria in stede van haar lichaam een weelde van geurige bloemen en kruiden vonden, schenkt aan +dit gebruik een onmiskenbaar christelijk karakter.— + +</p> +<p>De zomermaanden zijn ook het tijdperk der <span class="letterspaced">bedevaarten</span> of processies naar befaamde bedevaartsplaatsen, uiteraard meerendeels in het Zuiden van het volksgebied. Voor Noord-Nederland +noem ik Heiloo, den Briel, voor de zuidelijke provincies Kevelaer, Roermond, Scherpenheuvel (kaarsjesprocessie) en Brugge +(H. Bloed). Van plaatselijke ommegangen dient de Boetprocessie te Veurne en de zevenjarige jubileum-processie te Hasselt (<i>Virga Jesse</i>) te worden vermeld. <a id="d0e8236"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8236">206</a>]</span>De straten der plaats, waar de processie gehouden wordt, zijn feestelijk getooid; bloemen, groen en papierknipsels zijn gestrooid +over den te volgen weg. Het volksgeloof wil, dat dit processiestrooisel beschermende macht bezit tegen ratten en muizen, en +tegen onweêr; ook legt men het tusschen het graan, want het waarborgt een overvloedigen oogst en weert “het zwart” uit de +tarwe. + +</p> +<p>Sommige dezer processies zijn zeer oud en met het volksleven samengegroeid, zoodat zij als tijdsbepaling dienst doen, of in +dagelijksche zegswijzen zijn binnengedrongen. Zoo hoort men b.v. te Venloo, dat de bramen rijpen, “als de processie naar Kevelaer +gaat”, en dat “als de processie van Kevelaer terugkomt, geen oud wijfje aan het spinnewiel blijft”. Zijn de straten doodsch +en verlaten, dan “lijkt het wel, of de processie naar Kevelaer is”; enz. + +</p> +<p>Te Blitterswijk zingt men: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik zeug zo gêr no Kêvele goan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wen er mar gene grune wolf zaat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Joa, joa, do zit er ene, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nie der zit er gene.</span></p> +</div> +</div> +<p>Over de karakteristieke processievaantjes spreek ik nader in het Vijfde Hoofdstuk: Volkskunst. Bij gelegenheid der Hasseltsche +processie bestaat het eigenaardig gebruik, aan het volk erwtensoep met stukjes spek uit te deelen; dit doen de leden van de +Broederschap onder feestelijk beiaardspel. Zie <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VII, bl. 92 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde, bl. 253; <span class="smallcaps">V. Reinsberg-Díringsfeld</span>, Das festliche Jahr, bl. 288, 297. + +</p> +<p><b>Maria-Geboorte</b> (8 Sept.) wordt ter onderscheiding van het feest op 15 Aug. de “Kleine Lieve Vrouw” genoemd. In sommige streken van Vlaanderen +was het bekend onder den naam van <i>zwaluwen-afscheidsdag.</i> In den avond van den 7<sup>den</sup> September liet men in zekere Westvlaamsche dorpen nooit na, te drinken op de gelukkige afreis der zwaluwen van Onze Lieve +Vrouw. Volgens een bekoorlijke legende vroeg Maria, in een arme vrouw verkleed, eens een voerman <a id="d0e8275"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8275">207</a>]</span>te drinken en reikte hem, om den drank op te vangen, den blanken kelk der haagwinde. Vandaar, zegt de Brugsche Zondagsbode, +dat in eenige dorpen van Vlaanderen de meisjes op O.L. Vrouw-Geboorte “tikken” en drinken uit zulke bloembekertjes, in de +rondte dansen en zingen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Aan Ons Lieve Vrouwen geboort +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gaan de lieve zwaluwen voort.</span></p> +</div> +</div> +<p><b>Michielsdag</b> (29 Sept.) kan worden beschouwd als het einde van den zomer en het begin van den voorwinter, of der herfstperiode: zooals +gezegd, kenden onze voorouders, en ten deele het volk heden nog, slechts zomer en winter. Nu wordt de ploeg geborgen. Wij +krijgen reeds een voorspel van de herfst- en wintergaven in de Vlaamsche <i>vollerte</i>, een bijzonder soort wittebrood, dat men ʼs nachts ter sluik de kinderen onder het hoofdkussen legt, om bij het ontwaken +gevonden te worden. Voorheen dronk men dezen dag de <i>Michaëls-minne,</i> zie mijne Essays en Studiën, bl. 234. + +</p> +<p>Deze dag is een kritische dag, van belang in de volksweêrkunde. Bekend is ook de <i>Sint Michielszomer</i>, waarop wel betrekking heeft het Vlaamsche paailiedje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Draaie, draaie, wielke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>tʼ Avond komt Machielke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Komt Machielke tʼ avond niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij en komt van gʼheel de weke niet.</span></p> +</div> +</div> +<p>En de kinderen op den Vlaamschen Steenweg te Brussel zingen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Sinte-Michiel +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Draait zijn wiel +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mee zijnen blooten erremen.</span></p> +</div> +</div> +<p>De verwantschap van Sint Michiels- met Sint Maartensdag blijkt ook nog uit de Drentsche <i>Sint Michielsjacht</i>. + +</p> +<p><b>Allerheiligen</b> (1 Nov.) brengt somwijlen den Allerheiligen-zomer, <a id="d0e8324"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8324">208</a>]</span>ook wel door het volk “Oudewijven-zomer” genoemd.—Reeds in den namiddag begint in de katholieke streken het bezoek der graven, +immers het is de vooravond van + +</p> +<p><b>Allerzielen</b> (2 Nov.). Als de stormwind begon te huilen door de ontbladerde boomen, dan stormde het dooden-, het geestenheir door het +luchtruim, en in den aanvang van dit tijdperk vierden de oude Germanen hun doodendag. Na de invoering van het Christendom +werd deze private feestviering gekerstend en steunde voortaan op het geloof aan de “gemeenschap der heiligen”, terwijl ook +de min of meer animistische gebruiken, als het bezoeken der graven, het branden van kaarsen, het brengen van bloemen of spijsoffers, +òf officieel werden afgeschaft, òf in christelijken zin werden hervormd; hetgeen natuurlijk niet belette, dat nog heel wat +animistische voorstellingen en gebruiken bij het volk bleven voortbestaan. Als het stormt, spreekt men thans nog van den <i>zielewagen</i>, en rond Scherpenheuvel heet het: “dit zijn zielkes uit het vagevuur, die vragen verlost te worden”. Op meerdere plaatsen +heerscht het volksgeloof, dat de “geloovige zielen” gedurende de twee eerste Novemberdagen het vagevuur mogen verlaten en +haar vroegere woonsteden bezoeken. Natuurlijk geeft dit rondwaren der zielen aanleiding tot menige bijgeloovige vrees. Kerkelijk +werd de 2<sup>de</sup> November aan de nagedachtenis der geloovige zielen gewijd, het eerst door <span class="smallcaps">Odilo</span>, abt van Cluny, in 998; later werd dit gebruik door verscheidene diocesen gevolgd, het eerst door Luik, waar bisschop <span class="smallcaps">Notker</span> het in het begin der XI<sup>e</sup> eeuw invoerde. Zie <span class="smallcaps">H. Kellner</span>, Heortologie³ (Freiburg i/B. 1911), bl. 242, 248. + +</p> +<p>Op tal van plaatsen in Vlaanderen bakt men <i>zielebroodjes</i> of <i>zieltjeskoeken</i>, een bijzonderen vorm van koeken, en deze laat men ʼs nachts “voor de arme zielen” staan; hieruit spreekt duidelijk de animistische +voorstelling van het stoffelijk voortbestaan der ziel in of nabij het graf. Of ook, de zieltjeskoek wordt in de asch geworpen +of zelf genuttigd, waarbij dan de grondstelling geldt: “hoe meer men eet, hoe meer zieltjes men verlost.” Ik herinner <a id="d0e8356"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8356">209</a>]</span>hier aan de zieltjesbroodjes van Dixmuiden, Nieuwpoort, Veurne, Aalst en Yperen. Ter vergelijking diene, dat in Karinthi, +bij het toebereiden der spijzen “voor de arme zielen”, iets in het vuur wordt geworpen, terwijl men in Tirol het overgeblevene +van het avondeten op tafel laat staan met de woorden: “Das gehört den armen Seelen.” Vgl. <span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde XIV, bl. 140; H. <span class="smallcaps">Coninckx</span>, Mechelsche gebruiken I, bl. 21. + +</p> +<p>Met deze zielebroodjes hangt allicht samen het gebruik, op <b>Sint Hubertusdag</b> (3 Nov.) zoogenaamde <i>Hubertusbroodjes</i> te laten wijden, zooals in Vlaanderen en Limburg geschiedt. Volgens de legende was de H. <span class="smallcaps">Hubertus</span>, eerste bisschop van Luik, een hartstochtelijk jager. Vandaar, dat hij als patroon der jagers geldt en tegen de hondsdolheid +wordt aangeroepen. In België zijn onder het volk bezweringsformules gangbaar als deze, om de dolle honden af te weren: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik kwam al over Sint-Huibrecht zijn graf, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zonder stok of zonder staf; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kwaden hond, sta stille: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het is Sint-Huibrechts wille.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e8384"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8384">210</a>]</span></div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e4055" href="#d0e4055src" class="noteref">1</a></span> Te Utrecht werd jaarlijks met klokgeklep aangekondigd, “dattet die arme luden weten moegen”, dat van stadswege elk “arme mensche, +die daer coemt, enen Hollandsen penninc of een Hollantsch penninckbrood” kon ontvangen. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e5586" href="#d0e5586src" class="noteref">2</a></span> +</p> +</div> +</div> +<div id="d0e8385" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Het Privaatleven.</h2> +<div class="div2" id="d0e8388"> +<h3 class="normal">I. Geboorte, doop, kindsheid.</h3> +<p>De <b>geboorte</b> van het kind is met gulden sprookjesdraden omsponnen. De ooievaar brengt ze, de heilige vogel, die volgens zijn naam zelf +“met geluk komt”, de <i>heil-över,</i> zooals hij in den Achterhoek heet. Hij haalt ze met zijn snavel uit den vijver, evenals op de weilanden de spartelende kikkertjes +uit de slooten: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Eibert, eibert, langebeen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waarom is je poot zoo kleen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waarom is je bek zoo lang?— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Omdat ʼk altied kikkers vang.</span></p> +</div> +</div> +<p>Daar bij zijn komst in het land de groei- en teelkracht in de natuur zich openbaren, verwacht men dan ook de geboorte van +het jonge menschenleven: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ooievaar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lepelaar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Takkedief, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ooievaar heeft de kindertjes lief.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Kuilenburg zingt men: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ooievare klep, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met je langen bek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met je lange pooten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ga je over slooten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ga je over ʼt huis: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Breng me een broertje of een zusje thuis.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e8434"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8434">211</a>]</span><p>De ooievaar brengt heil en zegen. Waar hij op het huis zetelt, woont geluk; wie een ooievaarsnest op zijn dak heeft, wordt +benijd en een misdaad is het, zulk een nest uit te halen. Niet alleen in Westfalen en de Rijnprovincie, ook in Nederland is +hij populair, is hij haast een nationale vogel geworden, vooral in het waterrijke Noorden. Hij brengt voor broertjes en zusjes +de “muisjes” mee. Vergel, <a href="#d0e3113">bl. 85</a>. + +</p> +<p>Maar de kinderen komen ook uit bronnen, putten, vijvers of uit den watermolen, en wel volgens een Oudgermaansche opvatting, +dat nl. het leven uit de bronnen komt en na den dood ook weer tot bronnen en vijvers terugkeert. Wij ontmoeten hier den bronnenkultus, +zoo populair bij de Franken, Saksen en Friezen; hij verklaart tevens de verhouding, waarin Holda als godin der geboorte en +des doods tot de bronnen staat. In zijn diepste wezen berust hij op wijding en symboliseering der animale vruchtbaarheid en +levenskracht. Te Deventer komen de kleinen uit den Hoenderput, te Almeloo uit den Kloosterput, in de stad Groningen uit de +<i>Woalpudde</i>, de pomp in ʼt wijde van de Heerestraat; in de Zaansche dorpen uit de watermolens, in het Oldambt van Groningen uit den Dollard. +Elders vinden wij sporen van het oude volksgeloof, dat de bewoners van het zielenrijk over water in een schip het land der +levenden bereiken. Zoo komen in sommige deelen van Friesland de kinderen uit de Wouden, en de kraamvrouw doet een Woudreis +om ze te halen in een scheepje met een wit zeiltje en een paar witte zwaantjes er voor. Te Amsterdam komen zij overgevaren +uit de Volewijk, in de Beemster worden zij met een schuitje uit den rietschoot gehaald. Te Hekelgem (Z.B.) gaan de kinderen +kijken in het Kluizeputteken van O.L. Vrouw-ter-kluis om te zien, of er geen kindje in ligt. Of wel ze leggen zich met het +oor op den rand van den put en denken dan soms kindergeschrei te hooren. + +</p> +<p>Eindelijk, ook de vegetatie openbaart jeugdige levenskracht, en daarom komen de kinderen uit holle boomen, groeien in de boomen, +komen uit de kool en andere planten. In de Friesche Wouden en <a id="d0e8447"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8447">212</a>]</span>vooral ook in Noord-Holland groeien zij in de boomen als appelen en roepen dan: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Pluk mijn! pluk mijn! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Zal alle dagen zoet zijn.</span></p> +</div> +</div> +<p>De holle boomen zijn kinderen-telend in sommige gedeelten van Noord-Holland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen en +Friesland. Te Utrecht werden de kinderen uit den Munnekenboom geschud, een zeer ouden lindenboom in den tuin van het vroegere +Karthuizerklooster aan de Vecht buiten de Weerdpoort. In België laat het volksgeloof ze veelal groeien aan rosmarijnstruiken. +Waarom juist aan rosmarijnstruiken? Zeker is het niet toevallig, dat het jeugdige echtpaar bij voorkeur met rosmarijn is getooid +en dat “de slag met de levensroede”, die, zooals wij zagen, vruchtbaarheid beoogt, veelal met rozemarijnstengels wordt toegediend.—Wellicht +moeten de holle boomen echter anders beoordeeld worden dan de gewone boomen, en zag men in hen slechts een toegang tot de +geheimzinnige onderaardsche wereld. + +</p> +<p>Laat ik hier ten slotte aan toevoegen, dat de kinderen ook door dokter of vroedvrouw gebracht worden, of door de ouders worden +gekocht, b.v. in missielanden. Zie hierover vooral <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Volkskunde XXII, bl. 18, 143, 193; XXIII, bl. 29; <span class="smallcaps">Knappert</span>, Folklore, bl. 188 vlg.; Utrechtsche Volksalmanak, 1853, bl. 2 vlg. + +</p> +<p>Vrouwen in gezegenden staat ondervinden een bijzondere oplettendheid van den kant der buurvrouwen en vriendinnen. Zij mogen +geen leelijke of vreemde dingen zien en moeten den aanblik van kreupelen en roodharigen vermijden. Wordt het kind geboren +met hazenlip of ander gebrek, dan is dit hoofdzakelijk te wijten aan de onvoorzichtigheid der moeder tijdens haar zwangerschap. +Tot haar omgeving staat zij in sympathetisch verband: een boom, die voor het eerst vruchten draagt, zal overvloediger dragen, +als een vrouw in den tijd der verwachting van de vruchten eet. Verder is het een algemeen verbreide meening, dat het zeer +verkeerd is gedurende <a id="d0e8466"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8466">213</a>]</span>de zwangerschap waschgoed op te hangen, onder een drooglijn door te loopen, met de armen boven het hoofd te slapen. Over deze +en dergelijke volksopvattingen zie vooral <span class="smallcaps">M. A. van Andel</span>, Volksgeneeskunde in Nederland (Utrecht 1909), bl. 105 vlg. + +</p> +<p>De vertraging der geboorte en het verstrijken van den barenstijd, naar berekening, wordt veelal toegeschreven aan den invloed +der maan: “Zij zal de nieuwe maan, het eerste kwartier afwachten”, ineenen de buurvrouwen. + +</p> +<p>Wordt het kind met een stuk der vliezen over het hoofd geboren, met “den helm”, dan is het <i>beeldwit</i> (blijkbaar een verbastering van het Middelnederl. <i>belewitte</i>, zie <a href="#d0e2494">bl. 67</a>): zoo iemand kan voorspellingen doen omtrent sterfgevallen, branden en het vergaan van schepen. Sommigen, die met den helm +geboren zijn, moeten ʼs nachts opstaan, om de hekken te openen voor een lijkwagen. De helm en navelstreng spelen ook als toovermiddel +in onze landen zoowel als elders een niet onbeduidende rol in het volksgeloof; zie vooral <span class="smallcaps">M. Sabbe</span> in Volkskunde XXIII, bl. 91 vlg.; en <span class="smallcaps">R. Meringer</span> in <span lang="de">Wörter und Sachen</span>, V, bl. 43 vlg. Ook Zondags- en Kerstkinderen kunnen in de toekomst zien; het zijn gelukskinderen, evenals de Woensdagskinderen; +Vrijdagskinderen sterven spoedig. Kinderen met een dubbele kruin worden knap of koppig. De roodharigen zijn “van God geteekend” +en staan aan plagerij en bespotting bloot: “Rood haar en elzenhout groeien op slechten grond”, meent het volk. Zie <span class="smallcaps">Prof. J. W. Muller</span>, Volkskunde XIX, bl. 8; <span class="smallcaps">Prof. Verdam</span>, Handel. en Mededeel. v. d. Maatschappij der Nederl. Letterkunde te Leiden 1897—98; <span class="smallcaps">H. Heuvel</span>, Driem. Bladen II, bl. 8. + +</p> +<p>Terstond na de geboorte ontvangt in katholieke streken het kind den vaderlijken zegen. De baker geeft het eerste bad en met +dit badwater worden in Duitschland jonge boompjes begoten: zóo, als het boompje groeit, zal ook het kind groeien en gedijen. +Dit hangt samen met de opvatting, dat het leven van den mensch als het ware een dubbelganger heeft in het vegetatieve leven +van een boom, die al zijn lotsbeschikkingen deelt of zelfs bepaalt: een <a id="d0e8504"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8504">214</a>]</span>opvatting, die stoelt op de animistische voorstelling eener wezenlijke overeenkomst tusschen de plant en den mensch. Vandaar +het planten van den <span class="letterspaced">levensboom</span> bij de geboorte, een gebruik, vooral bij de Zuid-Slaven in zwang en door <span class="smallcaps">Fr. Krauss</span> in zijn <span lang="de">Volksglaube und religiöser Brauch der Südslaven</span> (Munster 1890), bl. 32 vlg. zoo treffend geschetst. Ook bij de huwelijksgebruiken speelt deze levensboom een rol. In het +Limburgsche is dit veelal een eik, beuk of vruchtboom, al dreigt het gebruik thans uit te sterven; en ook in menig Vlaamsch +dorp kent men nog het geboorteboompje, doorgaans door den vader in den tuin geplant, als zijn vrouw hem een telg schenkt: +dit boompje zal mèt het kind, als zijn evenbeeld, opgroeien en bloeien, om eenmaal te verdorren. Voor jongens kiest men een +noten- of appelboom, voor meisjes een pereboom. Is het een goed noten- of appeljaar, dan worden veel jongens geboren; zijn +de peren overvloedig, dan komen veel meisjes ter wereld. Ik herinner nog aan de treffende spreekwijze: “zijn levensboom verdort.” +Zie <span class="smallcaps">Is. Teirlinck</span>, De Plant—een levend, bezield, handelend wezen (Gent 1892); Bloeiende Reuzen (Rousselare 1886). De vroedvrouw (<i>wiezemoêr, wiesvrouiv</i>), die den geneesheer vervangt, is ook meestal zeer bedreven in de lotsvoorspelling van den pas geborene. De baker laat het +kind kijken en strijkt daarvoor de gebruikelijke fooien op.—En nu, voorzichtig! De kleine mag niet op de linker zij worden +gelegd, anders wordt hij linksch; men mag niet over de wieg heen reiken, waar hij slaapt; men mag niet met een ledige wieg +wiegen, dat verijdelt de nachtrust, òf het kind sterft. Het mag niet gemeten worden, anders meet men zijn doodkistje. Houdt +het zijn vuistjes gesloten, dan wordt het gierig; houdt het ze open, dan wordt het vrijgevig. Van een stuurschen, onwilligen +jongen zegt men in Limburg; “hij is overkops gewiegd”. Ook moet de moeder de nagels van den jonggeborene afbijten, anders +leert hij stelen. Het afknippen der nagels en der haren, het baden, enz., hetgeen bij de natuurvolken dikwijls als ritueele +handeling beschouwd wordt, behoort tot de zoogenaamde <span class="letterspaced">scheidingsgebruiken</span>, <a id="d0e8524"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8524">215</a>]</span>die ten doel hebben, ook een inwendige scheiding te bewerkstelligen; zie hierover vooral <span class="smallcaps">A. Van Gennep</span>, Les rites de passage (Paris 1909), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Paul Sartori</span>, Sitte und Brauch 1 (Leipzig 1910), bl. 18. De scheidingsgebruiken vormen mèt de opname-gebruiken in hoofdzaak de groep der +<span class="letterspaced">overgangsgebruiken</span>, die den overgang van den eenen toestand tot den anderen, van de eene sociale groep tot de andere, plegen te kenmerken; bij +de volken met lagere kultuur zijn zij meestal in magisch-religieuze vormen gehuld. + +</p> +<p>Wanneer ik nu zeg, dat tot onze <span class="letterspaced">opname-gebruiken</span> in de allereerste plaats <b>het doopsel</b> en de naamgeving behooren, bedoel ik allerminst, hierin een criterium voor lagere kultuur te ontdekken. Integendeel! Immers +het lagere ligt niet in het religieuze, maar in het magico-religieuze,—het <i>lagere</i>, zonder dat hierdoor iets ten gunste van de prioriteit dezer kultuurlaag wordt beslist. Peter en meter worden doorgaans genomen +uit de naaste bloedverwanten. Veelal geeft de peter aan het kind zijn naam en beschouwt dit als zijn recht; geeft men het +kind den naam der ouders, dan sterft het vóor de ouders. Het erft de hoedanigheden van peter en meter; ook neemt de doodstrijd +van iemand, wiens meter nog leeft, geen einde, zoolang deze niet aan het ziekbed verschijnt. Bij den doop van den eersten +zoon is gewoonlijk de mansvader peter, bij den doop van het eerste meisje de vrouwsmoeder meter. + +</p> +<p>Ongedoopte kinderen zwerven na hun dood als dwaaltochten rond boven de moerassen of vormen een deel van de Wilde Jacht. Kinderen, +die, gedoopt zijnde, sterven, worden engeltjes: in Duitschland kent men den <i>Engelgarten</i>, de begraafplaats van gedoopte kinderen. + +</p> +<p>Kinderzegen beschouwt men in Groot-Nederland, althans op het platte land, grootendeels nog als geluk en als eere, al is het +treffende Boheemsche spreekwoord onbekend: “Zooveel kinderen de vrouw heeft, zooveel sporten komt zij den hemel nader”. + +</p> +<p>Het doopkleed wordt in vele families zorgvuldig bewaard. Nog bestaan kanten doopkleeden van groote waarde in sommige families, +waarin vijf geslachten ten doop gedragen werden. Peter en meter <a id="d0e8558"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8558">216</a>]</span>plachten eertijds aan hun petekind een <i>pillegift</i> te schenken, een woord, dat nog voortleeft in het Westvlaamsche <i>villegift</i>: een gouden penning, zilveren lepel, of iets dergelijks. + +</p> +<p>Natuurlijk gaan geboorte en doopsel ook met de noodige feestelijkheden gepaard, “ʼt Kind verdrinken”, noemde men voorheen +het feest voor de buurvrouwen. Ook het <i>doopmaal</i> was vast gebruik. In België wordt na den doop de noodige <i>kindersuiker</i> gekocht, om deze aan de buurtjeugd uit te deelen; en ook in Noord-Nederland worden buren, vrienden, magen, die “het kindje +komen kijken”, plaatselijk nog op <i>suikerdebol</i> onthaald. Te Weert eet men een soort wittebroodsbollen, <i>lommerten</i> genaamd. “Het kindje gaan zien” is op menig Limburgsch dorp synomien geworden van: een glaasje gaan drinken in een herberg +zonder vergunning. Het gewoon onthaal bestaat echter in koffie, wittebrood en beschuit, bestrooid met suikerkorrels: <i>sòkerkörkes</i> of <i>muisjes</i>, wit en rood, wat nog met de sekse in verband wordt gebracht. De Friesche term is <i>poppebak</i>, en men vertelt, dat de <i>lytse pop</i> (het kraamkind) zulke <i>bakken</i> heeft meegebracht. Of wij hierin een overleefsel van offergaven moeten zien, durf ik niet uitmaken. + +</p> +<p>Een ander gebruik is dit, dat gedurende negen dagen, die de bevalling volgen en waarin de kraamvrouw het bed moet houden, +de buurvrouwen en vriendinnen, veelal gezamenlijk, haar komen bezoeken en het een of ander ten geschenke meebrengen; dit heet +in Limburg: <i>met den eierschoot gaan</i>, in Noord-Brabant: <i>met den krommen arm</i> of <i>de kromme slip gaan</i>. Ook in het noordelijk gebied kent men <i>kraamschudden</i>; het geschenk bestaat gewoonlijk in krentebrood. Te Brugge heet dit gebruik <i>prijken</i>, elders <i>paanderen</i>, ook <i>te paanderinge</i> of <i>te pronkinge gaan</i>. + +</p> +<p>Na een bepaalden dag houdt dan de moeder den <span class="letterspaced">kerkgang</span>, en wel in navolging van Maria, die het voorschrift der Joodsche wet nakwam, waarvolgens de vrouwen, veertig dagen na de +geboorte van een zoon, zich tempelwaarts moesten begeven ter reiniging en om het kind aan den Heer op te dragen. De kraamvrouw +wordt <a id="d0e8626"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8626">217</a>]</span>op dezen gang door de buurvrouwen vergezeld; na afloop van de plechtigheid heeft in katholieke streken dan voorgoed de traktatie +op koffie en stoete, en brandewijn met rozijnen of kraamanijs plaats, die den naam van <i>kindjeskermis</i> of <i>kindjeskoffie</i> draagt, en beantwoordt aan het Drentsche <i lang="nl-dia">wievemoal</i> en de Friesche <i lang="fy">wievedei</i>. De Westvlamingen heeten dit de <i>koffiebale</i>. Met jonge vrouwen, nog niet moeder, wordt bij die gelegenheid wel eens wat gesold; men geeft ze schijnbaar een eereplaats +en zij krijgt den kleine op den schoot. In Friesland nam dit gekscheren enkele malen een ruwen vorm aan; zie <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 222. Deze traktatie wordt ook wel <i>kinderbier</i> genoemd; hierin heeft <i>bier</i> natuurlijk een algemeene beteekenis, die wij nog herhaaldelijk zullen ontmoeten. + +</p> +<p>De <span class="letterspaced">ziekten</span> van het kind gedurende de eerste levensjaren worden vaak aan beheksen toegeschreven: stuipen, mazelen, kinkhoest, Oude Man +(<i>rachitis</i>) enz. Maar het volk weet raad en heeft voor al die kwalen geneesmiddelen, waarop ik bij de behandeling der Volksgeneeskunde +terug kom. Over het algemeen maakt men een veelvuldig gebruik van amuletten, b.v. een snoer pioenzaden, een rozenkoortje (rood +katoenen koordje), een kettinkje van lijsterbessen enz. tegen stuipen en moeilijke doorbraak der tanden. Eigenaardig is in +België de vereering van <i>Sint Jan den Grijzer</i> of <i>Krijter</i> (Sint Jan in den Olie) en van <i>O.L. Vrouwe ter Ruste</i> tegen het schreien en woelen der kinderen (sympathie). + +</p> +<p>Een heuglijke gebeurtenis is het doorbreken van den eersten tand. Op meer gevorderden leeftijd werpt het kind doorbrekende +melktanden of ook andere tanden over het hoofd en zingt daarbij: + +</p> +<p>Zuid-Holland: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Onze Lieve Heertje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar hebt U een oude tand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef me weer een nieuwe tand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die er vaster in staat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En er niet meer uit gaat.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e8684"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8684">218</a>]</span><p>Sluis: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Vleremuis +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kom ʼt avond tʼhuis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Breng mijn nieuwen tand tʼhuis. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Mijn oude is versleten, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Mijn moeder mag ʼt niet weten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft geen geld, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heeft het al op hoopen gesteld.</span></p> +</div> +</div> +<p>Tiel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Muis, muis, gimme een tand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die der noot meer uit kan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vlaanderen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Muize—muize—manneken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef mij een ander tanneken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Liever ʼnen tand van been, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als eenen van steen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dat de muis, het knaagdier, hier als sympathetisch tooverdier geldt, is duidelijk. Als merkwaardigheid zij vermeld, dat soortgelijke +formules, waarin de muis voorkomt, in gebruik zijn in Brandenburg, de Rijnprovincie, Tirol, Würtemberg, Hessen, Baden, Pruisen, +Bohemen, Galicië, Bukowina en Rusland. Zie <span class="smallcaps">Van Andel</span>, Volksgeneeskunst, bl. 142 vlg. + +</p> +<p>Nu meene men echter niet, dat alleen tooverij en bijgeloof hun schepter zwaaien over de prille dagen der kindsheid. Het is +waar, geen tijdperk wellicht in het menschelijk leven wordt zóo door traditioneele vormen en leefregels beheerscht, die wortelen +in het meest primitieve volksgeloof. Maar den boventoon voert toch koesterende moederliefde en blijde vadertrots, aldoor geprikkeld +en gevoed door de hulpbehoevendheid van den kleinen lieveling. Wie in deze eerste dagen de gezellige huiskamer met haar gulden +innigheid, haar guitig wiegje, welhaast haar drukken kinderstoel, van zonneglans en zonnewarmte doet tintelen,—het is de kleine +dwingeland in het hagelwitte <a id="d0e8727"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8727">219</a>]</span>linnen, waarin hij reeds zoo lang werd verbeid en dat de Hollandsche en de Vlaamsche moeder in de blijde dagen harer verwachting +met moederweelde en vreugde-kloppend hart heeft toebereid. Hoe teekenend en hoe innig, hoe berekend voor de luistergrage oortjes, +die naïeve <b>wiegeliedjes</b>, met hun beperkte notenbeweging en hun rijkdom aan klankgehalte, waarin de rythmische wiegbeweging, maar ook moederlijke +bezorgdheid en liefde zoo duidelijk hoorbaar doorklinken: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Slaap, kindje, slaap! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar buiten loopt een schaap, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het heeft vier witte voetjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het drinkt zijn melk zoo zoetjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slaap, kindje slaap!</span></p> +</div> +</div> +<p>Of: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het heeft zooʼn witte wol +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ʼt drinkt zijn buikje vol.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit ver verspreid wiegeliedje vinden wij met talrijke varianten in de verschillende dialekten; zoo b.v. in het Limburgsch: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sloap, kieneke, sloap! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die vader heuit et schoap, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dien moder heuit de bonte koe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kieneke, maak dien eugskes toe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sloap, kieneke, sloap!</span></p> +</div> +</div> +<p>Een enkel maal behelst het een ontboezeming: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Suja, poppedeine, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Kindje is nog kleine, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Wou, dat ʼt kindje grooter was, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat kwam moeder wel te pas.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een in Twente en op de Veluwe zeer bekend deuntje luidt: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Suja, suja, kindje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Papje steet in ʼt spintjen, +<a id="d0e8781"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8781">220</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Melkje van de bonte koe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kindje, doe je oogjes toe.</span></p> +</div> +</div> +<p>Hoeveel naïeve moederzorg ligt niet in ʼt Twentsche: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Suja, suja, lutke wicht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sloape zeute, eugskes dicht. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hunnewiêve, ʼk zal diê sloan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kumst du biê de huja stoan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Tot de meest gewone Vlaamsche wiegeliedjes behoort wel: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Do, do, kinneken, do, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Slaap en doet uw oogskes toe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hebde geen vaak, ge moet nie slapen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hebde geen honger, ge moet nie gapen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Do, do, kinneken, do.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar de wiegeliedjes zullen spoedig verdwijnen, nu de bovenkultuur het wiegen onhygiënisch verklaart. En zal het met de groeiende +beschaving ook niet spoedig verdwijnen, het heerlijk-innige, over geheel West-Europa verspreide, kindergebed? + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼs Avonds als ik slapen ga, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Volgen mij veertien engeltjes na: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn hoofdeind, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn voeteneind, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn linkerzij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee aan mijn rechterzij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee die mij dekken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee die mij wekken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee die mij wijzen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar ʼs hemels paradijzen.</span></p> +</div> +</div> +<p>In een spreukenverzameling uit de XV<sup>e</sup> eeuw wordt het reeds als oud gebed betiteld; zie hierover o.a. <span class="smallcaps">Karl Wehrhan</span>, Kinderlied und Kinderspiel (Leipzig 1907), bl. 72. +<a id="d0e8841"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8841">221</a>]</span></p> +<p>De moeder leert aldra het kind <span class="letterspaced">loopen</span> en <span class="letterspaced">spreken</span>. De leiband is, evenals de loopwagen of loopkorf, in de laatste jaren in onbruik geraakt. Wat het leeren spreken betreft, +dient opgemerkt, dat dit voor een groot deel onbewust geschiedt, maar ten deele toch ook opzettelijk en volgens bepaalde beginselen: +het vaak laten herhalen van dezelfde klanken of lettergrepen, het vermijden van moeilijke woorden of klankgroepen, het opzettelijk +vervormen van woorden, het zich aanpassen aan den lettervoorraad van het kind, enz. Zoo kan men spreken van een voedstertaal, +die de volwassenen vormen in navolging der stamelwoorden van de kinderen. De eigenlijke kindertaal is psychologisch hoogst +belangrijk en heeft het tijdstip van de ontplooiing der verstandelijke vermogens als grens. Reeds de taal der kinderkamer +is zeer merkwaardig en vormt een opmerkelijke groeptaal, al is de sociale groep der kinderen op dien leeftijd nog betrekkelijk +onvast. Van bijzonder belang zijn de stamelwoorden, oorspronkelijk zonder beteekenis, maar waaraan door de volwassenen uit +de omgeving een beteekenis wordt gehecht, als <i>ada</i>, <i>tata, toetoe</i> enz., meestal geredupliceerde vormen, alsmede de bestanddeelen der algemeene taal, die in den kindermond een eigenaardige +verandering ondergaan: <i>opoe, botam</i>, (boterham), <i>mek</i> (melk). Buitenmate rijk is deze periode tot het maken van opmerkingen van <span id="d0e8862" class="corr" title="Bron: pychologisch-maatschappelijke">psychologisch-maatschappelijke</span> aard. Het meest treffend is wel, dat de kinderen het best en het vlugst van elkander leeren. Zie mijn rede over de Sociale +klassieke Taalkunde (Amsterdam 1912), bl. 14, 15. De kinderrijmpjes bespreek ik afzonderlijk in het Vijfde Hoofdstuk. + +</p> +<p>Wordt het kindje grooter, dan neemt moeder het op haar schoot, en nu mag de kleine huppelen en hossen op de maat van het schootliedje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Hop, Marianneke +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Pop, Marianneke +</span></p> +<p class="line" style=""><span>[of: Stroop in het kanneke] +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Laat de poppekes dansen, +<a id="d0e8876"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8876">222</a>]</span></span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Een goeie man, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Een brave man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een man van complaisance. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij roert de pap, hij wiegt het kind +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En laat zijn vrouwke [hondje] dansen.</span></p> +</div> +</div> +<p>En dan, welk verrukkelijk genot, paardje te mogen rijden op vaders of grootvaders knie; in het vlugge rythme hoort men het +galoppeeren van het paard: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Húp páardje óp een dráf +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mórgen ís het Zóndág. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dán kómen de héerén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mét de bónte kléerén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dán kómen de vróuwén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mét de bónte móuwén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dán kómt de ákkermán +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mét zijn páardje áchterán.</span></p> +</div> +</div> +<p>Elders luidt het: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hup, paardje, meulen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De koster zit op ʼt veulen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Pastoor zit op de bonte koe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die rijden naar de meulen toe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om een zakje haver, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat zal dat paardje draven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om een zakje mikken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat zal dat paardje slikken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ja, ja, paardje, draf, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Morgen is het Zondag.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vaak ook bezoekt men te paard de plaatsen in den omtrek; men lette op de afwisseling van drie en vier heffingen: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jóe, jóe, jóe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar Hóorn óm een kóe, +<a id="d0e8936"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8936">223</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar Álkmaar óm een várkén. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo ríjden wíj naar Márkén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar Márken óm een wágén. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo ríjden wíj naar Schágén, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar Schágen óm een sjées. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo ríjden wij náar de Bée(t)s, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ván de Bée(t)s naar Ákkerslóot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Óm een schóotje wíttebróod.</span></p> +</div> +</div> +<p>Nu vergelijke hiermee het Vlaamsche: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Juite, ko, mijn peerdje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar Iper om e steertje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wilt da peerdje nie zeeʼder loopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Zal ʼt e vatje met haver koopen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is er tʼ Iper geene, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Ga van da na Meene; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is ze te Meene goeie koop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Koope der tien of twaalf stoop.</span></p> +</div> +</div> +<p>Rupelmonde: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Juttekave ronde! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Gent noar Derremonde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Derremonde noar Bevere, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om e vat jenevere; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Bevere noar Kalloo, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doar eten de pêrekens hoo(i).</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust IV, bl. 229 (Wiegeliedjes), 250 (Paai- en Koozeliedjes), 291 (Kniedeuntjes); <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 35 vlg., <span class="smallcaps">Dr. J. Van Vloten</span>, Nederlandsche Baker- en Kinderrijmen (Leiden 1894), bl. 12 vlg. + +</p> +<p>Thans begint het eerste onderricht: voorwerpen der naaste omgeving, personen, lichaamsdeelen vooral krijgen de beurt, en schertsend +heet het: + +<a id="d0e9003"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9003">224</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kinnetje knap, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mondje hap, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Neusje snuit.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar vooral wordt aanschouwelijk en verhalend gewezen op het onderscheid der verschillende vingers: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span><i>Duimeling</i> heeft een koe gekocht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>Fikflak</i> heeft hem thuis gebracht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>Langeman</i> heeft hem geslacht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>Ringeling</i> heeft de worst gemaakt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En <i>Klein Schelmpje</i> [met tallooze varianten] +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>heeft alles opgegeten!</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Ieperen kent men den korteren vorm: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dumeloot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kattepoot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Langerake, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Korteknape, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Klein petietje.</span></p> +</div> +</div> +<p>Soms wordt de volgorde omgekeerd; aldus in het Hollandsche: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Pinkie, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Goûrinkie, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Langeliereboom, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Potteschrapper, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ketellapper.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie hierover Volkskunde XVII, bl. 88 vlg. + +</p> +<p>Het kindje wordt grooter, de gezichtskring verruimt zich, het verstand ontluikt, naar alle richtingen steekt het zijn voelhoorns +uit, de sociale groep wordt omvangrijker en bestendiger, en uit den dreumes groeit een jongen of een meisje. Het onderwijs +op school wordt voortgezet,—machtige, nu eens voortstuwende, dan weer stremmende faktor in de volksontwikkeling van het kind. +De taal <a id="d0e9067"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9067">225</a>]</span>is in hooge mate aan de inwerking van dien faktor bloot gesteld, zij worden tweetalig, terwijl hun kaste-geest zich treffend +in de vele geheime taaltjes en alfabetten openbaart. Ook de speeldrift komt in haar algeheele volheid tot uiting in <b>kinderspel</b> en kinderlust. + +</p> +<p>Een enkel woord over het kinderspeeltuig der eerste periode. Natuurlijk verandert dit volgens de landstreek en zijn b.v. molentjes, +scheepjes en boeiers in het noordelijk volksgebied heel wat veelvuldiger. Maar meer nog houdt het speelgoed gelijken tred +met sociale en ekonomische ontwikkeling, met dit gevolg, dat het goedkoope, eenvoudige speelgoed van vroeger door steeds duurder—maar +niet duurzamer!—en ingewikkelder speelgoed vervangen wordt, waarbij dan tevens de gedachte voorzit, vooral leerzaam speelgoed +te bieden. Men zou haast kunnen zeggen, dat de kinderen vroeger meer speelden om te spelen, thans meer spelen om te leeren. +Poppen en bouwdoozen hebben zich doorgaans weten te handhaven, maar vertoonen toch meer raffinement; poppen in nationale kleederdracht +worden zeldzamer. Den boventoon voeren, althans in de steden, miniatuurspoortreinen, stoommachines, autoʼs, luchtschepen enz. +Tollen, ballen en hoepels behooren tot de kinderspelen der tweede periode, tot de jongens- en meisjesspelen. De 183 nummers +speelgoed in het Museum van Folklore te Antwerpen (Catalogus, bl. 23 vlg.) zijn in dit opzicht zeer belangrijk en leerzaam. + +</p> +<p>Het heeft den schijn, alsof in de eerste periode meer met het kind gespeeld wordt, dan dat het zelf speelt. Deze opvatting +is onjuist: het kind speelt intensief lang vóor het niet alleen hoepel en tol, maar zelfs pop en hobbelpaard heeft leeren +kennen. Daar bestaat een periode van het <i>hoorspel</i>, waarin de kleine in de wieg luistergraag let op den rammelaar, op het kloppen, tikken, spreken, fluiten, zingen, rammelen +van sleutels enz. Spoedig begint dan het kakelen en schreeuwen, een schreeuwen zonder smartgevoel, alleen om den speellust +te bevredigen. Ook brengt het kind geluiden voort met papier, sleutels, klapt in de handjes, werpt alle voorwerpen op den +grond om het speelgenot, ze te hooren rollen. Later maakt dit <a id="d0e9079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9079">226</a>]</span>pleizier in geraas en getier voor welbehagen aan welluidendheid, voor een fijner hoorspel plaats. Daarnaast het <i>gezichtspel</i>. Behalve het “licht”—en laat de moeder haar kind niet allereerst naar de “lichtjes” zien?—neemt het slechts bewegingen waar. +Daarna speelt het met den slinger van de klok, met den damp, die opwalmt uit den ketel, met den kronkelenden rook der sigaar, +met de hoekige arm- en beenbewegingen van den hansworst; en al spoedig wordt dit passieve spel in een aktief omgezet. Eindelijk +het <i>gevoelspel</i>, dat men ook bewegingsspel zou kunnen noemen. Lachen, schreeuwen, kakelen schenkt den kleine een behaaglijk gevoel, terwijl +de organen worden geoefend en in het bijzonder de spraakwerktuigen smijdig worden gemaakt. Allerlei voorwerpen worden betast +en beknabbeld, als pennehouders, gummi, rammelaars. Hiertoe behoort ook het trappen op- en afklimmen, kruipen, glijden enz. + +</p> +<p>Aldus uit en ontwikkelt zich de vroeg ontwaakte, spoedig werkzame, zich-zelf vormende en leidende speeldrift. Zij verwekt +gevoelens van lust en welbehagen, die de volwassene met zijn nuchter verstand niet meer koesteren, zelfs veelal niet meer +bevatten kan. Het kind leeft als in een droomwereld, in een tooverland van fantasie, waarin ook het stugste en meest bekrompen +kind een rijkdom van begrippen, van spraakvormen, van mimiek en pantomimiek vertoont, die vaak verwondering wekken. Een groote +faktor is de navolgingslust, die de geheele maatschappij, in het klein, in miniatuurvorm, tracht weer te geven: soldaatjespelen, +schoolspelen, moedertjespelen—waarbij dikwijls zulke fijnzinnige verschuiving der voorstellingen plaats vindt—ja zelfs begrafenisspelen +behoort tot de geliefkoosde themaʼs (zie beneden). De voornaamste spelen zijn van socialen aard en worden door de gemeenschap +uitgevoerd, die al vrij dikwijls òf de jongens, òf de meisjes afscheidt: zoo vindt ook reeds in het spel de neiging tot differentiatie +haar uiting, en met name de tegenstelling der beide geslachten wordt met het jaar scherper. + +</p> +<p>De grootste tijdsruimte der jeugd wordt ingenomen door het <a id="d0e9091"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9091">227</a>]</span>spel. Het is veelsoortig, omdat ook de latere menschelijke werkzaamheid zoo veelsoortig is. Het spelen van het kind is reeds +berekend op het handelen van den man: het is een voorschool van het leven. + +</p> +<p>Over den oorsprong van de spelen kan ik kort zijn. Men heeft dien in Indië, in Griekenland, te Rome en waar al niet gezocht. +Het bikkelspel vindt men vermeld bij <span class="smallcaps">Homerus</span> (Ilias XXIII, 88); het kiskassen,—waarbij gladde, platte steentjes, tusschen duim en voorsten vinger gevat, beurtelings strijkend +en opspringend over een watervlakte vliegen—wordt merkwaardig overeenstemmend beschreven in het <i>Onomasticon</i> van <span class="smallcaps">Julius Pollux</span> en in den <i>Octavius</i> van <span class="smallcaps">Minucius Felix</span>. Maar hier is geen sprake van navolging of gemeenschap van oorsprong, tenzij men als zoodanig de algemeene kinderlijke speeldrift +wenscht te beschouwen. Dit neemt niet weg, dat enkele kinderspelen van elders komen, of op eigen bodem, gedurende eeuwen, +van geslacht op geslacht zijn overgegaan, zoodat zij nog maatschappelijke vormen bewaren, welke de maatschappij der volwassenen +reeds lang heeft afgelegd. Ook in de bijbehoorende rijmpjes kan menig overleefsel besloten liggen. Zoo is in vele aftelrijmen +sprake van “Engelland”, “naar Engelland varen”: hiermee wordt bedoeld het zielenrijk, het Oudgermaansche hemelsche lichtland. + +</p> +<p>Niemand heeft grondiger en vollediger, en tevens met meer toewijding de kinderspelen onderzocht dan <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirtinck</span> in hun standaardwerk: Kinderspel en Kinderlust, 8 dl. (Gent 1902–1908); zie verder <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, De Volksvermaken, bl. 28 vlg.; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 412 vlg.; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 225 vlg. Kinderspelen, die met speelliedjes gepaard gaan, bespreek ik in het Vijfde Hoofdstuk. + +</p> +<p>Men heeft dikwijls de meening geuit, dat de verschillende spelen geregeld en op gezette tijden in de verschillende jaargetijden +terugkeeren. Dit blijkt slechts ten deele juist. Een groot aantal spelen is noch aan maanden, noch aan jaargetijden gebonden. +Met <a id="d0e9129"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9129">228</a>]</span>de auteurs van Kinderspel en Kinderlust nemen wij bij de rangschikking als grondslag den aard van het spel zelf. En zoo onderscheiden +wij, vrijwel in overeenstemming met hun indeeling: loopspelen, springspelen, dansspelen, werpspelen, ambachtspelen, raadspelen, +schommelspelen, knikkerspelen, tolspelen, hoepel- en vliegerspelen, sneeuw- en ijsspelen. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Loopspelen</span>. Het <i>steltloopen</i> was reeds bij de Grieken en Romeinen bekend. Vroeger hadden op verscheidene plaatsen gevechten op stelten plaats; thans verbindt +men hier of daar nog het soldaatjespelen met het stelten loopen. In Vlaanderen spreekt men van <i>schaatsen</i> en <i>krikken</i>.—Zeer algemeen is het <i>krijgertje-spelen</i>, op de eilanden van Zuid-Holland ook wel <i>Jaagje-spelen</i>, elders <i>haarvaartje-spelen</i>, Limb. <i>naloopertje-spelen</i>, België meestal <i>katje-jagen</i> geheeten.—Overoud is het <i>boompje-verwisselen</i> of <i>stuivertje-wisselen</i>, in België meestal <i>vierhoeken</i> genoemd. Van de vijf spelers houden vier een hoek, een boom, een paal b.v. bezet, terwijl bij het wisselen de vijfde moet +trachten, een der vrij komende plaatsen in te nemen. Te Zaandijk roept men, als men met een ander van plaats wil verwisselen: +“Wip hem, soldaatje.” In Limburg: “Eeder van zien alt-alt iêzer aaf.” Vergelijk hiermee het Brunswijksche: “<i>Iser</i>männeken, hat kein stänneken, kann kein stänneken finnen.” Laat ik verder noemen het <i>haasje</i>- en <i>blindemannetje-spelen</i>, wat dikwijls met rijmpjes gepaard gaat. Overal bekend, en een echt jongensspel is het <i>baarspel</i>; de speelplaats is door twee lijnen of <i>baren</i> in twee kampen, met een gevechtsterrein daartusschen in, verdeeld. Wie geraakt (<i>getakt</i>) wordt, is krijgsgevangene; hij moet op de baar staan, maar kan door zijn partijgenooten verlost worden. Het <i>verstoppertje-spelen</i> heeft tallooze varianten; ik vermeld slechts het Limburgsch <i>bergermuuske-speulen</i>, het Zaansche <i>honk-uit</i>, het Geldersche <i>piepverstoppen</i>. De <i>honk</i> is de vrijplaats, die bij deze spelen gewoonlijk wordt afgebakend of aangewezen. Een mythologischen ondergrond meent <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> (Navorscher 1891, bl. 107 vlg.) te kunnen waarnemen bij het spel van <i>den wolf en liet schaaf</i>, in Friesland <i>de zwarte leider</i> of <i>de <a id="d0e9212"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9212">229</a>]</span>ruige wolven</i> genoemd. Aan de Zaan luidt de tweespraak tusschen den leider en den wolf als volgt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wolf.—Herder, laat je schaapjes gaan! + +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Herder.—Ik durf niet. + +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wolf.—Waarom niet? + +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Herder.—Van den ruigen wolf niet. + +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wolf.—De ruige wolf is gevangen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Tusschen twee ijzeren tangen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Tusschen zon en maan, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Herder laat je schaapjes gaan!</span></p> +</div> +</div> +<p>De dikke, ruige wolf, gevangen tusschen zon en maan, zou Fenrir, de zoon van Loki zijn, die in wolfsgestalte de Asen vervolgde +en eindelijk gevangen en tusschen twee rotsen werd vastgeklemd. Waarschijnlijker gaat dit spel rechtstreeks op een sprookje +terug; maar heeft dit sprookje zelf geen mythologischen grondslag? + +</p> +<p><span class="letterspaced">Springspelen</span>. Bij het <i>haasje-over</i> springen tracht elk speler op beurt over al de andere, die voorovergebogen staan met de handen op de knie, heen te springen; +bij het <i>bok-sta-vast</i> staat een jongen met den rug tegen een muur, een tweede legt het hoofd in diens gevouwen handen in gebogen houding en een +derde, een vierde enz. staan, den rug biedend, tegen hem aan. De beste springer wipt nu over hem heen, zoo ver hij kan, dan +volgen de anderen. Het <i>hinkspel</i> wordt meer door meisjes dan door jongens gespeeld. Op den grond trekt men een bepaalde figuur met verscheidene vakken en +de speler moeten nu het hinkhout van het eene vak naar het andere voortschoppen. Het voorlaatste vak heet in België meestal +<i>helle</i> of <i>halve hemel</i>, het laatste <i>hemel</i>; in Baden heet het voorlaatste <i lang="de">Ruhe,</i> het laatste <i lang="de">Himmel</i>. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Dansspelen</span>. Zoowel bij het eenvoudige dansen, als bij het <i>ronde-dansen</i>, het <i>reidansen</i> en het <i>touwtjespringen</i> wordt een groote verscheidenheid van speelliedjes gezongen, te behandelen in het Vijfde Hoofdstuk. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Werpspelen</span>. Het kiskassen kwam reeds ter sprake; andere <a id="d0e9279"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9279">230</a>]</span>benamingen zijn: <i>stipstappen, botjes-schieten, briezelen, dopperen, keilen, kietelen, schiffelen (schievelen</i>) enz. Insgelijk zeer oud schijnt het <i>boeren (boer-pas-op</i>), waarbij een kleine steen, de <i>boer</i>, volgens bepaalde regels, van een grooteren moet afgeworpen worden. Het Friesche <i>tipelen</i> geschiedt niet een kort stokje, dat aldus op een steen wordt gelegd, dat men het kan doen opspringen, door er met een langer +stok op te slaan. Of wel, het korte stokje wordt over een kuiltje gelegd en met den langen weggeslingerd; de tegenpartij tracht +dan het vliegend stokje op te vangen. Ook in Groningen kent men dit spel, zie Driem. Bladen IX, bl. 63. Aan de Zaan heet het +<i>puntelen</i> of <i>priegelen</i>, in Hollandsch en Belgisch Limburg <i>pinkelen</i>, terwijl de algemeene Belgische benaming <i>anjelus-spelen</i> is. Veel varianten biedt ook het <i>op-de-streep-gooien</i> met centen of knoopen, van de <i>meet</i> af naar een andere lijn, de <i>schreef</i>; België: <i>overschieten</i>, Limburg: <i>steken</i>, Zaan: <i>botten</i>, Friesland: <i>opsmijten</i>, Gelderland: <i>pleien</i>. Maar merkwaardiger is het overal bekende <i>kruis-of-munt-spelen</i>, vooral wegens de verschillende benamingen der beide zijden van het muntstuk; zoo b.v. Zuid-Limburg: <i>haan</i> of <i>plaat</i>; Antwerpen en Vlaanderen: <i>kop</i> of <i>letter</i>; Leeuwarden: <i>kop</i> of <i>luw</i>; Gelderland: <i>menneken</i> of <i>letterken</i>; Vriezenveen: <i>meunte</i> of <i>misse</i>; enz. Het Vlaamsche <i>teppeke-schieten</i> heet in Limburg <i>stöpke-schieten,</i> en aan de Zaan <i>tukkelen</i>. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Balspelen</span>. De <i>kaatsbal</i> is in Noord-Brabant onder den naam van <i>kwatsbal</i>, in Hollandsch Limburg onder dien van <i>prikkebal</i>, in de Kempen als <i>pakkebal</i> bekend. Bij het gewone kaatsspel staan gemeenlijk vijf spelers in elk kamp; de bal wordt opgeslagen en de tegenpartij tracht +hem te keeren.—Ook maakt men vaak zooveel kuiltjes als er spelers zijn. Elk speler tracht een bal in een der kuiltjes te werpen; +en nu is het de taak van den speler, in wiens putje de bal terecht komt, den bal te grijpen en een der wegvluchtende spelers +te treffen. Hij, die geraakt wordt, krijgt een steentje in zijn kuiltje, en eveneens als de achtervolgende speler met werpen +mist. In plaats van kuiltjes bezigt men dikwijls een <a id="d0e9387"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9387">231</a>]</span>hoed of pet, hetgeen invloed heeft op de benaming. De gewone straf is, dat men door de <i>roffel</i> (de <i>brits</i>, de <i>spitsroe</i>, de <i>kordons</i>, de <i>stommeling</i>) loopen moet.—Een zeer aangenaam spel, met veel afwisseling, maar dat zelden meer gespeeld wordt, is het <i>beerhoeden,</i> waarbij een der spelers een grooten bal in het grootste kuiltje tracht te drijven, hetgeen de andere spelers, die hun kleiner +kuiltjes hoeden, met hun stok trachten te beletten. In Noord-Brabant noemt men dit balspel <i>killen</i>, in België doorgaans <i>zogdrijven</i> of <i>zogspelen</i>, zoo ook plaatselijk in het Oosten van ons land en in Limburg, b.v. te Doenrade, waar evenals in België de <i>zogput</i> bekend is. <i>Raket-</i> en <i>kolfspel</i> zijn voldoende bekend. + +</p> +<p>In het <i>bikkel</i>- of <i>pikkelspel</i> kan men twee spelen onderscheiden: een meisjesspel, het eigenlijke <i>bikkelen</i>, en een jongensspel, ook wel <i>kooten</i> geheeten. Het speeltuig verschilt insgelijks: dat der meisjes is de schaapskoot, terwijl de jongens bij hun spel de kooten +der koeien gebruiken. Er bestaat een groot aantal benamingen, en wel voor den bikkel zelf, alsmede voor de vier verschillende +zijden. Terwijl nu bij het meisjesspel tijdens het opspringen van den stuiter of bal de bikkels moeten omgekeerd of opgenomen +worden, wordt bij het kooten—een specifiek Noord-Hollandsch spel—door de spelers met een koot (of <i>klauw</i>) naar een rij knikkers gegooid; zie <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, De Zaansche Volkstaal, <i>sub verbo</i>; <span class="smallcaps">Terwey</span>, Taal en Letteren III, bl. 47. + +</p> +<p>Al deze spelen dreigen verdrongen te worden door het uitheemsche <i>voetbal-, korfbal-, lawn-tennis-, cricket</i>- en <i>croquet</i>spel. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Balspelen</span>. Het bekende <i>kegelen</i> noemt <span class="smallcaps">Ter Gouw</span> “den aanval op een <i>bataillon carré</i>, met den bevelhebber in ʼt midden, wien men voorkeur poogt te treffen.” Vroeger was het ook in Holland vrij algemeen; thans +wordt het meestal in Vlaanderen, Noord- en Zuid-Brabant en Zuid-Limburg gespeeld. De <i>koning</i> heet te Brussel <i>de dame</i>, elders <i>de paap, de pee, de zot</i> enz. Het <i>beugelspel</i> is in Noord-Brabant en Noord-Limburg inheemsch, een zeer hygiënische oefening, die bij goede spelers heel wat vaardigheid +<a id="d0e9484"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9484">232</a>]</span>en kombinatiegave vereischt. Soms dagen enkele beugelbazen de spelers van een ander dorp uit. Na bepaald te hebben, wie de +strijders zijn, en hoeveel partijen zullen gespeeld worden, begint de wedstrijd. Winnen de uitdagers, dan worden de <i>slagers</i> der tegenpartij meegenomen en men spreekt af, wanneer de verliezers revanche zullen nemen. + +</p> +<p>De <span class="letterspaced">ambachtspelen</span> berusten hoofdzakelijk op den besproken socialen lust ter navolging of nabootsing. Ik vermeld het bakker-, kleermaker-, schoenmaker-, +weverspelen; paardenbeslaan- en koetsierspelen; kruiwagen-rijen; huisjes en ovens bouwen in het zand; tuintjes-aanleggen; +<i>zage-zage-menneke</i>, met bijbehoorend speelliedje; botermelk-verkoopen; winkeltje-spelen; schoolspelen; altaarprocessie- en kerkhofspelen; soldaatje-, +muzikant-, rechtbank-spelen. Dikwijls zijn verscheidene bedrijven in éen spel verbonden en spreekt uit handeling en dialoog +heel wat dramatische kracht. Meisjes spelen graag moedertje met de pop; over het bruidje-spelen zie ʼt Daghet in den Oosten +XIX, bl. 42. Zeer typisch is ook de neiging om gebreken na te doen, vooral scheel-kijken en mankepoot-spelen. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Raadspelen</span>. De eenvoudigste vorm is deze, dat een kind éen of meer knikkers (centen enz.) in de dichtgeknepen hand houdt, deze vooruit +steekt en laat raden: <i>paar of onpaar?</i> Raadt men juist, dan zijn knikkers of centen verbeurd; anders ontvangt het kind evenveel van zijn speelgenoot. In West-Vlaanderen +vraagt men: <i>effen of ontjes</i> (oneffentjes); in Friesland: <i>even of on</i>; Amstelland: <i>onkes of evekes</i>; Zaanstreek: <i>onk of eef</i>; Limburg: <i>paar of omp</i>; Gelderland en Overijssel<i>: paar of ompert</i>. Als algemeen Nederlandsch geldt: <i>even of oneven</i>. Het <i>omsteken</i> is meer algemeen, n.l. door het vooruitsteken van de hand en het raden naar den inhoud bepalen, wie van de twee spelers iets +hebben zal, wie met iets beginnen mag enz. + +</p> +<p>Van andere spelen vormt het raden een belangrijk bestanddeel, b.v. van <i>Hansje-mijn-knecht</i> (Groningen, Deventer, Friesland), dat vrijwel met het Vlaamsche <i>goud-verkoopen</i> en <i>koleuren-geven</i> overeenkomt. <a id="d0e9539"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9539">233</a>]</span>Eén fungeert als heer, verkooper enz., éen of twee zijn dienstbaar (knecht, engel enz.), de andere kinderen krijgen een bepaalde +kleur, of verbeelden een voorwerp, als: gouden halsband, zilveren kurk, juweelen ring. De dienaar moet kleur of voorwerp raden +en mag het kind dan meenemen. Zijn er twee dienaren, dan vormen zich twee kampen, en het spel eindigt met <i>lijntrekken</i>, dat ook bij andere spelen als finale dient: de partij, die over de lijn getrokken wordt, verliest. Het Vlaamsche kleurenspel +is typisch dramatisch; het beeldt uit den strijd om de ziel tusschen engel en duivel in het Laatste Oordeel. + +</p> +<p>Van de zoekspelen is het <i>slofje-onder</i> wel het meest bekend. Hierbij wordt een slof onder de kniëen van de spelers doorgeschoven, die in een kring op den grond +zitten. Te Zaandijk roept degene, die de slof heeft, terwijl hij daarmee op den grond klopt, om den zoeker (die “er aan” is) +te waarschuwen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Herrie, herrie, herrie! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slof-slof-slof.</span></p> +</div> +</div> +<p>Elders heet het <i>schoentje-schuiven</i>, te Antwerpen <i>schoentje-lap</i>; in het buitenland is dit spel eveneens zeer verspreid (<i>jeu de la savate. Pantoffel sunchen</i>). + +</p> +<p>Ook de orakelspelen kunnen bij deze groep gerangschikt worden. Zal ik trouwen en met wie? Dat wordt op een strengetje koralen +afgeteld: edelman—bedelman—dokter—burgemeester—koning—generaal enz.—Hoe ben ik in het bezit van jas of vest gekomen? Dat wordt +op de knoopen afgeteld: geholen—gestolen—gevonden— gekocht (Limburg); gekocht—gevonden—gestolen—gʼhad (Vlaanderen); enz.—Waar +zal ik na den dood belanden? Weer doen de knoopen dienst: hemel—hel—vagevuur. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Schommelspelen</span>. De eenvoudigste schommel is een boomtak, bij voorkeur een buigzame wilgetak. De knaap tracht hem te grijpen, laat er zich +aan hangen en een makker brengt hem in een schommelende beweging. Een andere natuurlijke schommel is de wipplank; <a id="d0e9571"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9571">234</a>]</span>het spel heet in de Kempen <i>kwikkwakken</i>, in het Geldersch-Overijsselsche <i>wibbelen</i>, op de Veluwe <i>wipperwappen</i>, algemeen <i>wippen</i>. Het eigenlijke schommelspel veronderstelt een koord, met of zonder zitplank. De Noord-Brabantsche benaming, die ten deele +ook voor Antwerpen en Brabant geldt, is <i>sturen</i>; in Limburg heet het spel <i>schokken, schokkelen, sjokkelen, joekelen</i> (Kessel), <i>varen</i> (Venloo); elders <i>bijzen</i> (Geeraardsbergen enz.), <i>rennen</i> (Brugge), <i>rijtakken</i> (Kempen), <i>roesjen</i> (Ninove enz.), <i>ruilen</i> (Deventer), <i>talteren</i> en <i>tiltalteren</i> (Noord-Nederland) enz. Maar hierover nader bij de speelliedjes. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Knikkerspelen</span> behooren tot de meest geliefde jongensspelen. Men heeft drie soorten van knikkers: 1. De gewone zuiver-ronde, grijs-blauwe +knikker, uit een soort kalksteen vervaardigd: <i>knikker, marbel</i> (België), <i>estrik</i> (Overijssel), <i>huuf</i> (Zuid-Limburg), <i>kuls</i> (Noord-Limburg), <i>knar</i> (Zaanstreek). 2. De “knikker” (in Noord-Nederland maakt men geen verschil) uit gebakken potaarde en geelbruin van kleur; +hiervoor is de gewone Belgische benaming <i>knikker</i>, verder: <i>klits</i> (Zuid-Limburg), <i>gepotsiemelde</i> (Venloo enz.), <i>pottebakker</i> (Noord-Nederland). 3. De grootere, schoonere knikker, insgelijks gebakken en zeer hard: de <i>stuiter</i> of <i>stuitknikker</i>; met tallooze plaatselijke benamingen, b.v. <i>bolket, bonket</i> (Vlaanderen), <i>kalebas, alikas</i> (Westzaan, Assendelft, Waterland, Vlaardingen), <i>lavoor</i> (Aalst) enz. + +</p> +<p>Het knikkerspel is niet alleen in Europa, maar over de geheele wereld verspreid. In het Oosten is het algemeen. Men mag het +ook als praehistorisch beschouwen, daar men de kleine, bontgeverfde steentjes, in de Oostfriesche urnen gevonden, gereedelijk +als knikkers beschouwen kan; zie <span class="smallcaps">R. Andree</span>, <span lang="de">Ethnographische Paralellen und Vergleiche (N.F. Leipzig 1889)</span>, bl. 92 vlg. + +</p> +<p>Men heeft vooreerst knikkerspelen, waarin <i>geschoten</i> wordt. Het schieten is niet iedermans werk. Een goed schieter klemt den knikker tusschen den top van den wijsvinger en het +eerste lid van den duim, terwijl slechte schieters hem tusschen den nagel van den duim en het derde lid van den wijsvinger +klemmen. Ook mag men de hand niet vooruitsteken op het oogenblik, dat men den knikker <a id="d0e9674"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9674">235</a>]</span>wil loslaten: een goed schieter houdt de hand onbeweeglijk, en alleen de duim ageert. In vele spelen moet de knikker van den +speler den anderen raken; in andere niet: dan wint de speler, als hij den afstand tusschen de twee knikkers kan <i>overspannen</i> of <i>overpalmen.</i> Het schieten gebeurt of wel achtereen, of men schiet ingezette knikkers uit een kring; of er wordt kuiltje-geschoten (<i>putje, poet</i>).—In een andere groep van spelen wordt geworpen: de speler werpt met éen knikker, meestal een stuiter; ook wordt deze wel +eens langs den grond voortgerold.—In een derde soort wordt met de knikkers tegen een muur gestuit, <i>gebot</i> of <i>gebotst</i>: de knikker van den tweeden speler moet, na den muur geraakt te hebben, den knikker van den eersten speler raken of zoo dicht +bij hem liggen, dat hij hem kan spannen. Verder worden de knikkers soms gerold: het bekende <i>kuiltje-rollen.</i> Rolt de speler een paar getal in het kuiltje, dan zijn de knikkers zijn eigendom, anders zijn zij de winst van de tegenpartij. +De knikkers worden ook veelal in het kuiltje <i>gestuikt</i>. Voor het overgroot aantal benamingen en alle verdere bijzonderheden verwijs ik nogmaals naar het werk van <span class="smallcaps">De Cock</span> en <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust; over dialektische uitdrukkingen in het Venloosche knikkerspel, zie Limburgʼs Jaarboekje XX, bl. +161. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Tolspelen</span>. De meest gebruikelijk Hollandsche benaming is <i>tol</i>, België <i>top</i>, een woord, dat ook in Holland, Drente en Friesland gevonden wordt. Hiernaast komt voor: <i>priktol</i> in Nederland, <i>pindop</i> in België, <i>dop</i> in Nederland en België. Het woord <i>drieftol</i> vindt men in Nederland benoorden het Noordlimburgsche Afferden; de Zuidlimburgsche benaming voor den drijftol is <i>kokerel</i>, met talrijke varianten. De gewone wijze van tollen met den werptol is deze: de speler neemt den tol in de linkerhand, legt +het dunnere uiteinde der koord eerst om de pin, draait dan de koord spiraalvormig om het hout, klemt het dikkere uiteinde +tusschen pink en ringvinger, heft de hand boven het hoofd en trekt af. De tol komt op den grond terecht en draait om zijn +as; men kan hem nu op de hand wippen en laten doordraaien. De <a id="d0e9728"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9728">236</a>]</span>drijftol wordt aan het draaien gebracht of gehouden door een zweep. Van de verschillende samengestelde tol-spelen vermeld +ik het <i>potje-tollen,</i> Friesch: <i>top-dikeljen,</i> Belgisch: <i>oken-kappen.</i> Men trekt op de speelplaats een kring. Een der spelers zet uit, d.i. laat zijn tol binnen den kring ronddraaien. Nu tracht +een ander dezen tol met den zijnen zoo te treffen, dat beide ver weg spatten. Gelukt dit, en geraakt daarbij de treffer van +het gaan af, dan is de eigenaar verplicht, zijn tol binnen den kring te leggen. Deze wordt nu het mikpunt van alle anderen +en alle tollen, die hierbij van het gaan af raken, moeten binnen den kring gelegd worden. Zie <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 234. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Hoepel- en vliegerspelen</span>. De <i>hoepel</i> is van hout of van ijzer en wordt door middel van een stok voortgedreven. Hij heet <i>bandel</i> van af het Noordlimburgsche Afferden tot in Gelderland en Overijssel, <i>bendel</i> in Noord-Brabant, <i>reep</i> in Antwerpen, Noord- en Zuid-Brabant en Oost-Vlaanderen, <i>reip</i> in Hollandsch en Belgisch Limburg, <i>band</i> in Oost- en West-Vlaanderen. + +</p> +<p>De <i>vlieger</i> moet meer lang dan breed zijn, b.v. 70 centim. lengte op 40 centim. breedte; ook dienen de twee vleugels even zwaar te wegen. +Eerst maakt men het geraamte: lat en stokje, met koord bespannen en met papier overtrokken. Dan bevestigt men het lange touw, +waarmee de vlieger wordt opgelaten, en hecht aan het onderste deel van den vlieger den staart. Dan gaat het naar buiten, waar +het waait, maar niet te hevig mag de wind zijn. Men ontrolt een deel van het touw en loopt terzelfder tijd tegen den wind +in. Dan zweeft de <i>vlieger</i> omhoog, als een <i>vogel</i>, zegt men in Hollandsch en Belgisch Limburg, als een <i>draak</i>, meent men in Friesland en Vlaanderen, als een <i>ballon</i>, heet het in Kempen. Men kan hem een brief nasturen, door op het koord doorboorde papierschijfjes te steken: deze worden +dan door den wind omhoog gevoerd. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Sneeuw- en ijsspelen</span>. Het <i>glijden</i> is een geliefkoosd winterspel: <i>baantje-slieren,</i> zegt men in het Land van Waas, <i>rijzen</i> in Brabant, <i>slabrikken, slidderen, slibberen</i> in Hollandsch en Belgisch <a id="d0e9797"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9797">237</a>]</span>Limburg en in Antwerpen. Hierbij kan men den eenen voet achter den anderen zetten, of beiden naast elkaar; ook kan men zich +onder het glijden op de hurken zetten of andere kunststukjes vertoonen. Het <i>schaatsenrijden</i> is veeleer mannen-, dan kinderspel. Het Vlaamsche woord voor schaats is <i>schaverdijne</i>, het Brabantsche (en ten deele Belgisch Limburgsche) <i>schrikschoen</i>, d.i. loopschoen, vlg. het Middelnederl. <i>scricken</i> “met groote passen loopen”, <i>schrikkeljaar</i> “springjaar”. Zooals bekend, onderscheidt men hard- en kunstrijders. Op éen been rijden en ʼt lichaam naar die zijde sterk +doen overhellen, heet <i>de buitensnee trekken</i> of <i>buitenbeens</i> rijden; beurtelings de beenen overeen leggen, noemt men <i>overleggen</i>. Het voornaamste voertuig op het ijs is de <i>slede</i>. De gewone slee wordt voortgetrokken, terwijl de <i>prikslee</i> met prikstokken wordt voortgestooten en beantwoordt aan den Belgischen <i>ijsstoel</i>. Tot de groep der baksleeën behoort de Venloosche <i>boonebak</i>.—Van de sneeuwspelen noem ik nog het met sneeuwballen werpen en het sneeuwmannen maken. Dit laatste werd eertijds zelfs door +de kunstbroeders van St. Lukas beoefend. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Toevoegsel</span>. 1. De laatst besproken spelen behooren tot die groep, welke een nadere betrekking aanduidt van het kind tot de natuur. Hiertoe +behoort ook een eigenaardig vuurspelletje, waaraan ik ten slotte een enkel woord wil wijden. Weinig spelletjes zijn zoo algemeen +verspreid als ons <i>Lutje (Jutje) leeft nog</i>: een glimmende lucifer of spaan gaat van hand tot hand; hij, in wiens hand de laatste vonk uitsterft, verliest, en moet pand +geven of “op Lutjes welvaart drinken”. In België heet het spel: <i>Djilleke leeft nog</i>, of <i>Gilleke leeft nog</i>, te Denderbelle <i>Zielke leeft langst</i>, in Limburg <i>Vonkje leeft nog</i>, vgl. het Duitsche <i lang="de">Der kleine lebt noch</i> of <i lang="de">Stirbt der Fuchs, so gilt der Balg.</i> Het Brunswijksche <i lang="de">Lütche funke lêwet noch</i> herinnert aan de Noordnederlandsche uitdrukking. In het Fransch luidt de spreuk: <i lang="fr">Petit bonhomme vit encore</i>, in het Provençaalsch <i lang="fr">Monnet-viou:</i> zie Mélusine I, bl. 170; II, bl. 429. Het spel is ook in Spanje en in Engeland bekend, ja heeft een variant in Siberië: daar +gaat een <a id="d0e9869"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9869">238</a>]</span>brandend hout van hand tot hand; wie het laat uitgaan, moet als boete voor de anderen een dans uitvoeren. + +</p> +<p>2. In hun spelen en spelend met elkaar omgaan bezigen de kinderen niet zelden formules en spreekwijzen, die herinneren aan +oude, uitgestorven rechtsbegrippen en rechtshandelingen; <span class="smallcaps">Gaidoz</span> en <span class="smallcaps">Rolland</span> noemen dit: “<span lang="fr">le folklore juridique des enfants</span>”. Het vindingsrecht is bij hen nog volop in zwang. Te Hamme (Z.-B.) vraagt de vinder: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wie is er iets verloren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van achter op den toren? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie is er iets kwijt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van achter op den dijk?</span></p> +</div> +</div> +<p>En antwoordt een der kinderen “ik”, dan dient hij het voorwerp wel degelijk nauwkeurig te beschrijven, om het verlorene terug +te krijgen. Wordt het niet opgeëischt, dan grondt de vinder zijn recht op de spreuk: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Die vindt, die houdt.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vinden twee kinderen een voorwerp te gelijk, dan is het zaak, het eerst de geijkte formule uit te spreken, om het eigendomsrecht +te erlangen; ook dient de formule onder het oprapen te worden uitgesproken.— + +</p> +<p>Het schenkingsrecht heeft als hoofdbeginsel: “eens gegeven, blijft gegeven”. Ook het ruilrecht doet zich gelden, in zoover +elke ruilhandeling vergezeld gaat van een rijmpje of formulier, dat ze bekrachtigt en onherroepelijk maakt. De ruiler wordt +met de hel bedreigd, als hij zijn woord breekt: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kuutje-buutje [ruilen] snel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dreimoal deur de hel; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op trap, trap neer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Elk zien ijgen goud [goed] weer.</span></p> +</div> +</div> +<p>Aldus in de Groningsche volkstaal: <span class="smallcaps">Molema</span>, <span lang="de">Wörterbuch der Groningschen Mundart (Norden u. Leipzig 1888)</span>, bl. 232. Zie verder <a id="d0e9917"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9917">239</a>]</span><span class="smallcaps">De Cock</span>, Volkskunde XV, bl. 193; XVI, 54, 151, waar nog uitvoerig de kindereed besproken wordt: “Mijn kop af”; enz. + +</p> +<p>De eerste <b>schooldag</b> is een gewichtig moment in het leven van het kind. De kinderen verheugen zich op dezen dag, want in en buiten school wordt +hun de eerste schrede op den weg der kennis en wetenschap niet zelden in den letterlijken zin des woords verzoet. Over de +schoolfeesten, met name over den Gregoriusdag en het feest der Onnoozele Kinderen, werd reeds gesproken. Feestdag was voorheen, +en wellicht nog hier of daar te platten lande, de verjaardag van “Mijnheer”; maar de dagen, waarop bij die gelegenheid een +schoolklucht gegeven werd met menigen raken zet, behooren overal reeds lang tot het verleden. + +</p> +<p>Over het algemeen heeft het gemoedelijke der oude scholen, toen de meester meer vaderlijk met de kinderen omging, voor het +meer saai-officieele de plaats geruimd; dit hangt natuurlijk met den vooruitgang der maatschappelijke en wetenschappelijke +ontwikkeling, maar toch ook wel met begripswijziging over de vorming van het kind samen. Prijsuitdeelingen, waar ouders en +kinderen zich in plechtgewaad heen begaven, zijn nog slechts uitzonderingen. De nieuwjaarsbrief wordt veelal nog op school +opgesteld. + +</p> +<p>Aan het slot dezer periode (van 6–12) stond nog kort geleden de plechtige <b>eerste-Kommuniedag</b> voor de katholieken; in het noordelijk volksgebied spreekt men meestal van het <i>aannemen</i>, overeenkomstig de uitdrukkingen, gebezigd in de protestantsche kerken. Het <i>aangenomen worden, lidmaat worden</i> of <i>belijdenis doen</i> bij de protestanten, een toelating tot het genot van het heilige avondmaal en besluit van het katechetisch onderwijs, heeft +echter in den regel eerst op den leeftijd van om en bij de twintig jaar plaats. In katholieke streken was de Eerste-Kommuniedag +een familiefeest in den goeden zin van het woord. Eenige dagen te voren ging in de Oostvlaamsche dorpen de “eerste-kommunikant” +aan peter en meter een “kruisken vragen”; en algemeen was de <a id="d0e9942"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9942">240</a>]</span>gewoonte, onmiddellijk vóor de plechtigheid de ouders om hun zegen te vragen en om vergiffenis. In feeststoet togen dan de +kinderen, de jongens in stemmig zwart, de meisjes als bruidjes in het wit en met een bloemkrans getooid, onder de begeleidende +tonen der muziek kerkwaarts. Op enkele plaatsen in Limburg, b.v. te Venloo, droegen de kommuniekinderen <i>pelmkes</i>, d.i. oleander-, laurier- of hulsttakjes, met goud- of zilverblad belegd, al naar gelang de sekse. Meestal had ieder zijn +<i>paar</i>. Een familiemaal, afzonderlijk of “paarsgewijze” gehouden, besloot dezen merkwaardigen dag, voor de meesten een blijde herinneringsdag. + +</p> +<p>Nu zijn jongens en meisjes kind-af; immers “zij hebben de kinderschoenen uitgetrokken en aan de kerkdeur laten staan”. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e9952"> +<h3 class="normal">II. Liefde en huwelijk.</h3> +<p><b>Minnen en werven</b>. Het woord <i>minnen</i> is niet aan de volkstaal ontleend. Deze kent noch (<i>be</i>)<i>minnen,</i> noch een stamverwant, woord van het Hoogduitsche <i lang="de">lieben</i>, maar slechts slappe omschrijvingen als: <i>goed mogen lijden, liefhebben</i> of <i>hebben, gaarne sien</i> enz. Daarentegen is aan woorden en wendingen, die het begrip “vrijen”, of ook een ruweren vorm van minnen en liefkoozen uitdrukken, +geen gebrek. + +</p> +<p>Bij verscheidene gelegenheden trachten de jonge meisjes door liefdesorakels den sluier der toekomst op te lichten, met name +op Sint-Thomas-, Sylvester- en Paaschdag; over het <i>schoenwerpen</i> is reeds gesproken (bl. <a href="#d0e4490">123</a>); op Nieuwjaarsnacht ziet men den geliefde in den spiegel. Van de Middeleeuwsche minnedrankjes en sympathetische toovermiddelen +zijn nog slechts zwakke overleefsels overgebleven, allereerst de zegswijze: “een minnedrankje ingenomen hebben”. Van de thans +nog bestaande liefdeverwekkende middelen vormen de haren, nagelknipsel, zweet en bloed de hoofdbestanddeelen. Naar men weet, +vindt men overeenkomstige gebruiken bij de volken met lage kultuur. Ook bezigt men te dezen einde valeriaan en wilde alsem, +in den zak of op het lijf gedragen; zie Volkskunde XI, bl. 242; XII, bl. 62, 136, 242; XXIV, bl. 51. Daarentegen dient het +<a id="d0e9985"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9985">241</a>]</span>leggen van <i>nestelknoopen</i>, knoopen in een riem of veter, om andermans huwelijksgeluk te bederven. Het is een overoud sympathetisch toovermiddel, waaraan +dezelfde volksvoorstelling ten grondslag ligt, als aan de voorzorg, gedurende de trouwplechtigheden geen knoopen in de kleederen +te hebben.—Ook versmaadt men niet, bij waarzegsters en kaartlegsters te rade te gaan; en eindelijk, het bloemenorakel speelt +nog steeds een voorname rol. + +</p> +<p>Droomt men van een huwelijk, van een bruiloft, dan heeft men een doode te wachten. Men kan dit volksgeloof door de algemeene +“droomverklaring door omkeering” uitleggen en vergelijken met het droomen over geld, hetgeen armoede, over omhelzing, hetgeen +verraad beduidt. Deze verklaring wordt ons aan de hand gedaan door <span class="smallcaps">Tylor</span>, die bij de Zoeloeʼs zulke droomverklaringen waarnam, verwekt door een streven, zich tegen dwaling te beveiligen; want de +Zoeloeʼs hadden vaak ondervonden, dat hun droomen zich niet verwezenlijkten. Nochtans geloof ik hier nog een anderen faktor +te zien. Telkens en telkens weer openbaart zich in het volksgeloof de schrijnende tragiek van het leven met zijn gedurige +wisseling van lief en leed. Een verdere overeenkomst tusschen de huwelijks- en begrafenisgebruiken is deze, dat beide in betrekking +staan tot de zielen der afgestorvenen, vooral van de voorvaderen. + +</p> +<p>Men moet zijn dochters vroegtijdig uithuwelijken; “dochters en doode brasems moet men niet lang bewaren,” meent het volk, +en trouwens “wie dochters heeft, is altijd herder,” en “een huis vol dochters is een kelder vol zuur bier.” Heeft de jonge +dochter drie kruisjes achter den rug, dan komt zij “op Sint-Annaʼs schapraai” (Limburg: <i>schaap</i>), of -bankske, of -kapelleke. In Vlaanderen kent men nog “het schipken van Sint-Annuit”, wat waarschijnlijk op een verwarring +berust. Dan zegt men, dat “Hein-van-pas maar niet wil komen,” of “dat haar vent te Wachtebeke woont.” Intusschen gebeurt dit +op het land vrij zelden, immers “daar is geen potje zoo scheef, of er past wel een dekseltje op,” en ook is “geen schip zoo +oud, of ʼt doet nog wel eens een reisje.” Algemeen wordt het gelaakt, <a id="d0e10000"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10000">242</a>]</span>wanneer slechts “het geld getrouwd wordt”; niet zelden trouwt men echter in de familie, “opdat het geld bij elkaar blijve.” + +</p> +<p>Oudtijds kende men <i>vrijstermarkten</i>, en vooral die van Schermerhorn was bekend. Boerenzoons, die graag een meisje wilden kiezen, bestelden “koopdag” in <i>De Valk</i>, en lieten dit door den dorpsomroeper bekend maken. De trouwlustige meisjes togen dan naar de herberg, waar de koop gehouden +werd. Een andere soort van vrijstermarkt was slechts voor ʼt kermishouden ingesteld, al had deze dan ook meermalen een huwelijk +ten gevolge; en hiertoe behoorde de Schagermarkt. Veel overeenkomst hiermee vertoont het gebruik op eenige dorpen van Noord-Holland, +dat de meisjes zich des Zondags na kerktijd neerzetten op het muurtje van het kerkhof, wachtende tot er een gezel komt, die +haar zal uitnoodigen, om te zamen ter herberg te gaan; en eveneens de <i>Maartekeur</i> te Lochem en te Borculo op een marktdag in Maart, met het oog op de aanstaande Meimarkt. Dan staan de boerinnetjes in een +lange rij over de geheele lengte van het plein en worden met rood of wit krijt op den rug gemerkt. Zie hierover vooral <span class="smallcaps">J. H. Scheltema</span>, Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen en trouwen (Utrecht 1832), bl. 65 en <span class="smallcaps">Mr. N. de Roever</span>, Van Vrijen en Trouwen (Haarlem 1891), bl. 81 vlg. + +</p> +<p>De gewone en betere wijze is echter een bezoek ten huize, immers “de beste koeien worden op stal verkocht”. Hierbij is het +verstandig, zich eerst van de genegenheid der moeder te vergewissen; want “wie eerst de dochter en dan de moeder vangt, vat +het varken bij de ooren”. Ook wordt het terrein wel eens verkend door een huwelijksmakelaar, soms <i>heiligmaker</i>, in West-Vlaanderen <i>handknecht</i> genoemd. Dit <i>heiligmaker</i> is een volksetymologische vervorming van <i>heilikmaker</i>, d.i. huwelijksmaker, van het Middelnederl. <i lang="nl-1400">hîlijc</i>. Aan de Zaan bestond zijn belooning in geld of in een pak nieuwe kleeren: <span class="smallcaps">Schotel</span>, Zeden en Gebruiken aan de Zaanstreek (Haarlem 1874), bl. 43. Ook de koek, voor het meisje meegebracht, heet <i>hijlikmaker</i>. De verouderde Zaansche benaming <a id="d0e10042"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10042">243</a>]</span>is <i>zelschappen</i>; de meer gebruikelijke benaming voor uit vrijen gaan is ten platten lande <i>uit meiden gaan</i>. Hiervoor is de Woensdag- en Zondagavond het meest geschikt; de Donderdag is meer voor weduwnaars; Zaterdagavond is ook niet +ongeschikt, maar “Zaterdagavondloopers zijn koopers”, zegt het spreekwoord. In de meeste streken moet de vrijer klokke acht +bij het meisje aan huis zijn; in alle geval: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrijers, die ʼt meenen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Komen vóor tienen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En gaan niet voor eenen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een uitzondering hierop maakt wel Hennaarderadeel (F.); daar zegt men: “Die na achten komen, kunnen vóor negenen weer gaan.” + +</p> +<p>Uit de wijze van ontvangst kan de vrijer al spoedig bemerken, of zijn komst en aanzoek welkom is. Blijft het meisje zitten +en laat ze het stoelzetten aan een der huisgenooten over; neemt de Friesche schoone haar oorijzer van het hoofd en klaagt +over hoofdpijn, dan weet de vrijer, hoe laat het is en kan hij zijn matjes oprollen. Maar wordt hem op de vraag: “mag ik mijn +pijp, mijn sigaar even aansteken”, bescheid gedaan, biedt het meisje hem een lucifer, haalt ze hem een stoel, brengt ze hem +een pijp, dan nemen de zaken een gunstigen keer. Nog beter staan de kansen, als hij door de vrijster bij zijn vertrek tot +aan de buitendeur wordt gevolgd; dat heet rond Aalst <i>een voois krijgen</i>. Wordt de vrijer afgewezen, dan <i>loopt hij een blauwe scheen</i>, of <i>loopt hij een blauwtje</i>. Deze uitdrukking wordt door <span class="smallcaps">Dr. Stoett</span>, Nederlandsche Spreekwoorden, n° 214, zeer zeker het eenvoudigst aldus verklaard: “zijn scheen stooten, er tegen loopen; +vandaar: niet slagen.” Een andere uitdrukking is: <i>een korf krijgen, door de mand vallen</i>. <span class="smallcaps">Prof. Verdam</span> beschouwt deze uitdrukking als eene herinnering aan de oude strafoefening, waarbij de schuldige in een schandkorf boven het +water te pronk werd gesteld (Handel. v. d. Maatschappij d. Nederl. Letterk. te Leiden 1901).—M.i. hebben wij hier stellig +met het overleefsel eener oude strafoefening te doen, maar niet met de boven bedoelde. Ter <a id="d0e10079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10079">244</a>]</span>vergelijking diene het gebruik uit den Eifel, waar de minnaar, die een blauwtje geloopen heeft, door de meisjes gekorfd wordt: +ze werpen hem een bodemloozen korf over het hoofd en trekken hem er door heen. In Brunswijk zet men den afgewezene een ouden +korf op het dak. Oorspronkelijk wordt de <i>ontrouw</i> bij wijze van volksrechtspraak aldus gestraft, dan ook de <i>onvruchtbaarheid</i> bespot; ik spreek hier over aanstonds nader, bij de behandeling van den <i>dorhoed</i>. + +</p> +<p>Voorts dient nog vermeld een zonderling gebruik, dat op Texel en Vlieland is blijven voortleven, maar vroeger ook op Wieringen +en Terschelling en in vele Noord-Hollandsche dorpen bestond: <i>het kweesten</i> of nachtvrijen; eertijds bestond het in geheel Duitschland, ja men mag zeggen over geheel Europa. Dit is een vorm van vrijen, +terwijl deuren of vensters openstaan, en de minnaar op de deken zit, waaronder zijn beminde rust. Mocht soms de vrijer het +wagen, niet in eer en deugd te kweesten, dan volgde, voorheen althans, steeds de volksjustitie bij wijze van ketelmuziek. +Laat ik hier tevens nog vermelden het <i>strunen</i>, het opzettelijk storen der vrijpartijtjes, dat, naar het schijnt, in Friesland aan de orde was. Zie <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 196 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen over de vrouwen, de liefde en het huwelijk (Gent 1911), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Virginie Loveling</span>, Volkskunde XV, bl. 152. + +</p> +<p>Te lange verkeering is over het algemeen niet gewild. “Lange vrijage is zelden mariage”. + +</p> +<p><b>Dorhoed</b> is de Noordhollandsche naam, waarmee ik eenige algemeen verspreide liefde- en verkeeringsgebruiken wensch samen te vatten. +Volgens den Gelderschen Volksalm. van 1837, bl. 106 plaatsten de jongelieden op Pinksterdag een strooman, potsierlijk uitgedost, +op een kar en reden het dorp rond. ʼs Nachts krijgen de meisjes, “die zich zoo taai als leêr houden, of van vrijers veranderen +als van handschoenen”, dien strooman op het dak; soms wordt hij ook aan den hooiberg bevestigd. In Zuid-Limburg strooit men +kaf op de stoep van meisjes, die meer dan éen vrijer hebben. <a id="d0e10116"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10116">245</a>]</span>Wij vinden hier het gebruik in zijn oorspronkelijken, justitiëelen vorm; de strooman is de tegenhanger van den groenen Pinksterman, +den vruchtbaarheidsgenius; de dorhoed: pop, korf, mand, dorre tak, zelfs kaf alleen, symboliseert onvruchtbaarheid. De dorhoed +vormt een tegenstelling met den liefdemei. + +</p> +<p>In Drente is de zoogenaamde <i>zoore paal</i> (dorre paal) het geschenk voor een vrijer of vrijster, wiens (of wier) vroegere beminde in het huwelijk treedt: een dorre +tak, zonder bladeren, gebonden aan de deur van het huis. Ook wordt op vele plaatsen de weg tusschen de huizen van de(n) ondertrouwde +en de(n) verlaten beminde door het strooien van kaf, haksel van stroo, zaagmeel enz. gemerkt, of wordt de verlatene daarmee +bestrooid. In sommige Vlaamsche dorpen worden dan lemen (vlasscheven) gestrooid; hetzelfde gebruik is in Zuid-Duitschland +en in den Eifel bekend: het bespottingsbegrip, dat in de straf lag opgesloten, heeft zich zelfstandig ontwikkeld. + +</p> +<p>Het Noordhollandsch gebruik is nauwkeurig beschreven en toegelicht door <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> in Volkskunde XIII, bl. 65 vlg.; XVII, bl. 112 vlg. Het is een versierde stroopop, die men de verlaten vrijster of den verlaten +vrijer vereert; dit is meestal het werk der naaste buurgezellen. Het gebruik schijnt voor het oogenblik echter alleen nog +in Waterland en het aangrenzende deel van West-Friesland te bestaan. De dorhoed wordt vergezeld van een dorhoedsbrief, waarin +verzen voorkomen als deze: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wilt dit beeltenis aanschouwen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want het zal uw wel berouwen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat zij nu zal trouwen gaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En gij moet nu agter staan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Evenals men nu een pinkst<i>kroon</i> kent (bl. 199), kent men ook een strooien, dorre kroon, en aan deze soort van bruidskroon herinnert nog de benaming <i>dorhoed</i>, later op de stroopop overgebracht. Zoo werd in het Zutfensche den vrijer, wien zijn meisje ontvrijd was, een hoepel met +stroo om den hals geworpen. Ook <a id="d0e10145"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10145">246</a>]</span><span class="smallcaps">Berkhey</span> spreekt van een “kroon van gekapt stroo”. Het gebruik is insgelijks in Noord-Brabant bekend. + +</p> +<p>Zooals gezegd, is de dorhoed de oorspronkelijke vorm van bestraffing, door het volk den verleider of de verleidster toegediend. +Ook wordt zij wel eens toegepast op het paar, dat al te veel in jaren verschilt; zie hierover <span class="smallcaps">Scheltema</span>, Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen en trouwen, bl. 125. + +</p> +<p>Op een groot aantal plaatsen is de stroopop een onmisbaar element bij de <b>ketelmuziek</b>, een anderen zeer gewonen en gebruikelijken vorm van volksrechtspraak over al degenen, die openbare ergernis gegeven hebben. +Hoofdzakelijk is het een serenade met ketel- en ketengerammel, belgerinkel, hoorngetoeter, zweepgeklets enz. voor de woning +van de(n) schuldige of beschuldigde, waarbij een oorverdoovend geschreeuw wordt aangeheven. + +</p> +<p>In België zijn de meest gebruikelijke benamingen: <i>scherminkelen, de beest jagen</i> en <i>den hond branden</i>. Hier beteekenen <i>scherminkel, beest</i> en <i>hond</i> de stroopop. In Noord-Brabant spreekt men van <i>tafelen</i>, in Noord-Limburg van <i>varen</i>, in Zuid-Limburg van <i>varen, toeten, rammelen</i> of <i>huulen</i>, in Midden-Limburg en verder plaatselijk van <i>den ezel (aan)drijven</i>. Deze laatste uitdrukking heeft misschien betrekking op den Middeleeuwschen ezelrit, maar in alle geval wijst het meerendeel +der uitdrukkingen op een rondrijden met de stroopop, de(n) schuldige voorstellend, onder geraas en getier. Het gebeurt bij +alle laakbare handelingen, of ook handelingen, die het volk als zoodanig beschouwt, b.v. bij een huwelijk met groot verschil +van leeftijd, of bij het hertrouwen van weduwnaar of weduwe; en eindelijk in Limburg ook wel bij andere huwelijken in verband +met het <i>huulbeer</i>, waarover nader. <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden, bl. 362 vlg., betoogt, dat de ketelmuziek oorspronkelijk +bij gevallen van hertrouwen plaats heeft en wel om de booze geesten te weren, met name den geest van de(n) eerste(n) echtgenoot(e), +die uit nijd de(n) hertrouwde zou komen kwellen; vgl. <span class="smallcaps">Weinhold</span>, <span lang="de">Zeitschrift des Vereins für <a id="d0e10199"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10199">247</a>]</span>Volkskunde X</span>, bl. 206. Maar deze meening lijkt mij onhoudbaar: 1. dewijl bijna geregeld de ketelmuziek met het onvruchtbaarheidssymbool +verbonden wordt; en 2, daar dan de ketelmuziek aanvankelijk een gunstige beteekenis zou gehad hebben, terwijl toch, zooals +<span class="smallcaps">De Cock</span> zelf op bl. 372 uitvoerig betoogt, sinds de oudste tijden het tweede huwelijk bij het volk in kwaden geur stond. Ik houd +de ketelmuziek dus voor een vorm der <b>volksrechtspraak</b>, waarmee wij boven reeds kennis maakten, en die, zooals gezegd, op Middeleeuwsche rechtsvormen, maar in haar diepste wezen +op voldoening van gekrenkte gemeenschapseer berust. In zuidoostelijk Noord-Brabant kent men nog andere wijzen om een weerspannig +of slecht befaamd lid der gemeenschap te treffen: <i>de buurt</i> oefent haar vernielzucht uit op een kar van den betrokkene. Typisch is ook het <i>voor den ploeg spannen</i> van een lastigen echtgenoot, en wel krachtens een besluit van <i>de buurt</i>, somtijds alleen van de buurvrouwen. Deze brengen dan zelf ook het besluit ten uitvoer en drijven den voor den ploeg gespannen +echtgenoot met haar zweepen en stokken voort. Aldus nog een dertig jaar geleden te Turnhout, Hoogstraaten, Bladel, Postel +enz. Eenigen tijd geleden was dit gebruik ook in Noord-Brabant, o.a. te Reusel, nog heerschende. Het is dus meer recent, dan +door <span class="smallcaps">V. D. Poll</span> in den Gelderschen Volksalm. 1887, bl. 161 vlg. vermoed werd. + +</p> +<p>Van den <span class="letterspaced">liefdemei</span> was reeds sprake (bl. <a href="#d0e7452">189</a>, <a href="#d0e10116">245</a>). Laat ik hier bijvoegen, dat te Contich en omstreken de schuchtere minnaar gaarne de gelegenheid te baat neemt, zijn liefde +te verklaren, door heimelijk een mei te plaatsen vóor de slaapkamer zijner beminde. Antwerpsche huwbare dochters krijgen <i>Greefs</i> van hun minnaar, d.i. ruiters van spekulatie of marsepein, die den Greef van Halfvasten voorstellen (bl. <a href="#d0e6592">169</a>). + +</p> +<p>Met <b>verloving</b> wordt bedoeld “vaste verkeering”, daar de min of meer plechtige verloving bij de gewone volksklasse zoo goed als onbekend +is. Men geve den beminde nooit een mesje of schaar ten geschenke, want dit breekt de verkeering af (sympathie). Wanneer in +Vlaanderen een der partijen <i>beelt</i>, d.i. het gegeven woord breekt, <a id="d0e10245"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10245">248</a>]</span>dan heet het ontworpen huwelijk <i>uitgebrand</i>, in ʼt Westvlaamsch <i>een beel</i>.—Het geven van een ring is een gebruik, dat van de Romeinen tot ons gekomen is; en evenals de ring te Rome eertijds het koopkontrakt +bevestigde, zoo verving in onze landen de ring het huwelijksgeld of handgeld, dat met den handslag de verloving voltrok. Over +de trouwpenningen zie <span class="smallcaps">De Roever</span>, Van Vrijen en Trouwen, bl. 113 vlg.; <span class="smallcaps">Aug. Sassen</span>, Noordbrabantsche Volksalm. 1889, bl. 61. De ring behoort te worden gedragen aan den ringvinger, omdat, volgens het volksgeloof, +van daaruit een zenuw loopt naar het hart. Op het land is de ring niet gebruikelijk; noodzakelijk was ook de trouwpenning +niet, want deze kon zeer geschikt vervangen worden door een ander voorwerp: vingerhoed, zakdoek, een paar hazelnoten, ja zelfs +een stuk koek. Eigenaardig was vroeger in Friesland de <i>knottedoek</i>, waarin de jonge man eenig geld knoopte, om een en ander het meisje aan te bieden, met wie hij zich wenschte te verloven. +Trok zij den knoop toe, en nam zij dus het geschenk aan, dan was de verloving gesloten. + +</p> +<p>Op vele plaatsen zijn bruidsgeschenken, de zoogenaamde <i>bruidstukken</i>, gebruikelijk. De bruid vervaardigt, althans plaatselijk in Limburg—en eveneens in Zwaben, Westfalen enz.—de hemden, die +beiden op den trouwdag zullen dragen, alsmede de slaaplakens voor het huwelijksbed. Het bruiloftshemd dient ook als doodshemd +en de lakens als doodsmantel. Daarentegen wordt in Gelderland in de dagen vóor het huwlijk het doodshemd met muts en laken +afzonderlijk vervaardigd en door de bruid met zwart lint gezoomd of met zwart garen gemerkt. In het Oosten van ons land maakt +men hier en daar zelfs de planken voor de doodkist gereed: hier vloeien huwelijks- en begrafenisgebruiken ineen; vgl. bl. +<a href="#d0e9985">241</a>. + +</p> +<p>Te Stamproy (L.) en omliggende plaatsen moet de bruidegom enkel de schoenen aan zijn toekomstige echtgenoote verschaffen; +bed met toebehoor komt ten laste der bruid. De schoen speelt in de huwelijksgebruiken van alle volken een groote rol, en volgens +<span class="smallcaps">Ernst Samter</span>, Geburt, Hochzeit und Tod (Leipzig und Berlin <a id="d0e10275"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10275">249</a>]</span>1911), bl. 195, moet hier de schoen als een offer worden beschouwd; zie ook <span class="smallcaps">Zachariae</span>, Zum altindischen Hochzeitsritual, in de Wiener Zeitschrift f.d. Kunde des Morgenlandes XVII, bl. 135. Maar ik geloof eerder, +dat wij hier met een bepaalde gave te doen hebben, die voor den doode bestemd is, evenals het doodshemd. Het gebruik, den +doode een paar schoenen in de kist mee te geven, is overoud en was eertijds bij alle Indogermaansche volken in zwang: de schoen +heeft natuurlijk de bestemming, den tocht naar het verre land aan gene zijde van het graf te vergemakkelijken. + +</p> +<p>Straks hebben de kerkelijke afkondigingen of <i>roepen</i> plaats, de verloofden “rollen van den preekstoel”, zooals het in katholieke streken heet, of ook “zij worden van den preekstoel +naar beneden geworpen”; en na den besloten tijd volgt dan meestal het huwelijk. + +</p> +<p>Bij den ondertrouw wordt in Noord-Brabant alreeds <i>de heug</i> gevierd, en doet men zich te goed aan wittebrood met koffie; ook begint dan alreeds het schieten, waarover nader. <i>Heug</i>, verg. <i>heugelijk</i>, komt van het Middelnederl. <i>hôghe, hö̂ghe</i> en beteekent “vroolijkheid”. + +</p> +<p><b>Huwelijksdag</b>. Het skelet der huwelijksgebruiken is nog steeds Oudgermaansch en vertoont niet zelden Indogermaansch karakter; maar meer +en meer hebben Christelijke en ook moderne elementen er zich aan vastgehecht. + +</p> +<p>De huwelijksdag draagt in het Duitsch terecht den naam van <i lang="de">Hochzeit</i>, het eerst bij <span class="smallcaps">Wolfram v. Eschenbach</span>, nog met de toevoeging: “<span lang="de">der brûdloufte hochgezît</span>”. Immers deze dag is niet alleen het voornaamste familiefeest, als zijnde het kulminatiepunt van twee menschenlevens, maar +hij is tevens een feest voor de gemeente. Naar men weet, was <i>hoogtijd</i> eertijds de benaming van alle hooge kerkelijke en wereldlijke feesten (bl. 100). De namen <i>huwelijk</i> en <i>bruiloft</i> drukken een bepaald deel der plechtigheid uit: <i>huwelijk</i>, vergel. het Gotische <i>laiks</i> “dans”, wijst op den dans, waaronder bij onze Germaansche voorouders het huwelijk voltrokken werd; <i>bruiloft</i>, d.i. “bruidloop”, beteekende oorspronkelijk den optocht, <a id="d0e10332"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10332">250</a>]</span>waarmee de jonggehuwden naar hunne woning werden begeleid; later werd deze benaming op het heele huwelijksfeest toegepast. +Zie o.a. <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span>, Tijdschrift v. Nederl. Taal en Letterk. XI, bl. 14; <span class="smallcaps">Dr. J. W. Muller</span>, Woordenb. d. Nederl. Taal, <i>sub verbo</i>. + +</p> +<p>Daar is wellicht geen feest, waardoor èn de familie èn de gemeenschapszin in zoo hooge mate worden versterkt, als door de +huwelijksviering. Men gedenkt zelfs de afgestorven leden der gemeenschap, vanwaar het treffende gebruik, de graven te bezoeken +op den huwelijksdag. + +</p> +<p>Aan <span class="smallcaps">Bachofen</span> komt de eer toe, het eerst gewezen te hebben op het belangrijke en vérstrekkende ethnologisch-folkloristische verschijnsel +van het <span class="letterspaced">matriarchaat</span>. In zijn opzienbarend boek: Das Mutterrecht (Stuttgart 1864), werd een rijk materiaal door hem bijeengebracht om te bewijzen, +dat vóor den tijd der patriarchale familie-inrichting, krachtens welke de man in allen deele het hoofd is van het gezin, het +menschdom een periode van vrouwenregeering doorleefd zou hebben, een tijdperk dus, waarin het “zwakkere geslacht” den schepter +zwaaide en den man slechts een ondergeschikte rol was toegedacht: volgens hem gaat de matriarchale gezinsvorm den patriarchalen +vooraf. Deze theorie steunt in hoofdzaak op het feit, dat tal van stammen met lage kultuur, over de geheele aarde verspreid, +het matriarchaat huldigen, en dat de diepste folkloristische lagen van bijna alle volken overleefsels te over bieden, om een +karakteriseeren der matriarchale familie-inrichting als de primitieve te rechtvaardigen. + +</p> +<p>Sommige ethnologen meenden zelfs, dat de folkloristische gegevens hun veroorloofden, nog veel omvangrijker konklusies te trekken. +Men achtte zich in staat tot het ontwerpen eener <b>ontwikkelingsgeschiedenis van het huwelijk</b>. De verschillende, opeenvolgende stadia dezer geschiedenis zouden zijn: promiskuïteit, groepenhuwelijk, polyandrie in verscheidene +nuancen, polygamie (monandrie), monogamie. Het instituut, dat, volgens de meest gangbare <a id="d0e10358"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10358">251</a>]</span>opvatting, van lieverlede den weg effende tot een geregelde familieverhouding, tot de monogamie en met deze tot het patriarchaat, +is het <span class="letterspaced">roofhuwelijk</span>. Op een hoogere sport van ontwikkeling trad voor de ruwe schaking de <span class="letterspaced">vrouwenkoop</span> in de plaats: een losprijs, aan den beleedigden stam betaald, om weerwraak te voorkomen, een soort internationaal huwelijkskontrakt. +Hier vertoont zich het oorspronkelijk karakter van den <span class="letterspaced">bruidschat</span>. Meer en meer trad het begrip van beleediging op den achtergrond, terwijl de zoengave gaandeweg geheel en al de beteekenis +kreeg van een koopsom der vrouw. + +</p> +<p>Verkocht werd echter alleen de vrouw, niet de kinderen. Deze behoorden en bleven behooren aan de moeder en hadden in den oom +van moederszijde hun natuurlijken voogd en beschermer. Maar steeds sterker ontwaakt in de vaderborst de liefde tot <i>zijn</i> kroost, <i>zijne</i> kinderen, wier hulp hij trouwens bij het bebouwen van zijn akker niet langer meer kan ontberen, en deze sympathie is het, +die een erfrecht te hunnen gunste tracht in het leven te roepen: motieven van ekonomisch-juridischen aard komen in het spel. +Een hardnekkige strijd wordt aangebonden, waarvan de inzet is het eigendomsrecht over het kind, en het einde de volkomen zegepraal +des vaders en van het agnatische systeem. + +</p> +<p>Nu is welhaast de familie gegrondvest, de huwelijksband gestrengeld. Om den vaderlijken haard staat het vereende gezin, de +vader aan het hoofd; want hij is voortaan niet slechts de meerdere over zijn kinderen, maar door den losprijs acht hij zich +op den duur ook gerechtigd, de vrouw, die hem als koopwaar werd overgeleverd, als zijn volle eigendom te beschouwen. + +</p> +<p>De fout van dit systeem, op het oog zoo onberispelijk-nauwsluitend, ligt in te oppervlakkige waarneming en te groote generaliseering +in de gevolgtrekkingen. Men stelt zich niet tevreden met te beweren, dat het matriarchaat een ver verspreid ethnologisch verschijnsel +is en was,—een feit, dat niet valt te loochenen; maar het moet en zal de volstrekt-primitieve familie-inrichting geweest <a id="d0e10381"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10381">252</a>]</span>zijn; het heet de eenig mogelijke: terwijl de huwelijkstheorie niet weergeeft het proces, dat zich bij verschillende volkeren +ten deele heeft afgespeeld of nog voortduurt, maar aanspraak maakt op den titel van <i>de</i> theorie van <i>het</i> menschelijk huwelijk. Ik zeg “ten deele”; want een andere fout is deze, dat in dit systeem verschillende fragmenten, op verschillende +punten van den aardbodem verzameld, met een vrij ruime dosis apriorisme tot een geheel worden aaneengevoegd. + +</p> +<p>Vooral bij het beoordeelen en benuttigen der folkloristische gegevens moet men uiterst voorzichtig zijn. Juist de huwelijksgebruiken +en huwelijksvormen bij de verschillende volken heeft men herhaaldelijk als sterk-pleitende overleefsels beschouwd; maar gesteld, +dat zij matriarchale trekken vertoonen, wijzen zij dan juist daarom op een primairen toestand? Kan hieraan geen meer volmaakter +vorm zijn voorafgegaan? “<span lang="de">Im Völkerleben gelten die selben Gesetze der Entwickelung wie im Leben der Individuen</span>”, zegt <span class="smallcaps">Paul de Lagarde</span>, “<span lang="de">und im Leben der Individuen ist ein Sinken überall da festzustellen, wo nicht ein Steigen stattfindet.</span>” + +</p> +<p>Wat betreft de beoordeeling der afzonderlijke gevallen, een enkel voorbeeld. Wellicht verwijst de Romeinsche huwelijksvorm +der <i lang="la">coemptio</i> naar een tijd, waarin de <i lang="la">manus</i>, d.i. het volle recht van den echtgenoot over de vrouw, niet in schijn, maar in volle werkelijkheid werd gekocht. Maar volgt +hieruit logisch, dat de koopsom de losprijs was, <i>voor de geschaakte bruid betaald</i>? Tusschen het huwelijk als koopkontrakt en het roofhuwelijk gaapt toch nog een diepe kloof.—Verder behoort tot het bruiloftsritueel +het bekende gebruik, dat de bruid uit de armen der moeder wordt ontvoerd, om dan in feeststoet geleid te worden naar het huis +van den bruidegom. Hierbij komt op tal van plaatsen een schijnvlucht, en zoo goed als algemeen, dat de bruid zich verzet of +uitbundig weent. Men noemt dit het <i>roofsymbool</i>, en het is zeer wel mogelijk, dat in enkele gevallen dergelijke gebruiken een voormaligen rooftoestand ten grondslag hebben. +Maar zou hier een meer natuurlijke verklaring niet veelal te verkiezen zijn? Juist in de laatste jaren zijn dergelijke <a id="d0e10414"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10414">253</a>]</span>gebruiken herhaaldelijk als <span class="letterspaced">scheidingsgebruiken</span> beschouwd, vooral in het reeds aangehaalde boek van <span class="smallcaps">A. Van Gennep</span>, <span lang="fr">Les rites de passage</span>, bl. 165 vlg. Zie ook mijne Essays en Studiën, bl. 162 vlg. + +</p> +<p>Na deze, tot het goed begrip der gebruiken m.i. noodzakelijke voorafgaande bespreking, vat ik den draad mijner uiteenzetting +weer op. Wat betreft de <span class="letterspaced">bruidsgaven</span>, dient men nog op te merken, dat in alle geval niet als sporen van een alouden koopprijs die gaven kunnen beschouwd worden, +welke de beteekenis eener nauwere vereeniging dragen, zoo b.v. linnen, halsdoek, wederzijds gegeven luxe-voorwerpen enz. Bruid +en bruidegom treden hierdoor in een nauwere zedelijke betrekking, evenals de gast tot den gastheer—en omgekeerd—door het geven +van het gastgeschenk: aldus in de Oudheid Glaukos en Diomedes door het wisselen hunner wapenen. + +</p> +<p>Wat betreft den huwelijksdag, houdt het volksgeloof er weer een eigenaardige zienswijze op na. Liefst trouwt men op Dinsdag +en Donderdag, niet op Woensdag of Vrijdag; en vooral met wassende maan (sympathie). De meimaand is ook zeer ongeschikt: “Wat +in de meimaand trouwt, daar is geen goed haar aan”; zie <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen over de vrouwen enz., bl. 161. Een bruid mag zich niet <i>vóor</i> den bruiloftsdag in het bruidskleed vertoonen. Om op den huwelijksdag goed weêr te hebben, dient men de kat goed te voeren +(zie bl. 86, 90). Een droeve bruid maakt een blijde vrouw en omgekeerd een blijde bruid een droeve vrouw; want “een bruidsgewaad +is wel eens met rouwgoed gevoerd”. Weent de bruid op den trouwdag niet, dan vloeien de tranen in het huwelijk. + +</p> +<p>Het <b>noodigen ter bruiloft</b> vindt men nog slechts op enkele plaatsen in het Oosten van ons land in zijn voormaligen plechtigen vorm; en ook in Drente +hebben de <i>wasschupsneugers</i> veel van hun vertoon en beteekenis verloren. <i>Wasschup</i> is identiek met <i>waardschap</i> en beteekent “gastmaal, feestmaal”; over deze <i>neugers</i> zie <span class="smallcaps">H. Tiesing</span>, in de Vragen van den Dag XVIII, bl. 155; vgl. <a id="d0e10458"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10458">254</a>]</span>Driem. Bladen IX, bl. 77. Het noodigen gaat van de buurt uit en wordt als <i>noaberplicht</i> beschouwd. Te Borkulo doen twee jongezellen uit de buurt als <i>broedlachtneugers</i> dienst; zij trekken er op uit met bontversierden hoed en stok en vangen aldus aan: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Goen dag! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier stoa ik op mienen staf, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En weet niet, wat ik zeggen mag ... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nou weet ik, wat ik zeggen mag; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Meestal noodigt het bruidspaar zelf de gasten tot het feest, dat ook ten huize der bruid zal plaats hebben. Veelal wordt een +voorbruiloft gehouden, in het Friesch <i lang="fy">gearjift</i>, vergel. de Noord-Brabantsche <i>heug</i> (bl. 249): het is een scheidingsgebruik zoowel voor de bruid als voor den bruidegom. Het Friesche woord wijst nog op de vroegere +gewoonte, bij deze gelegenheid giften samen te brengen. Maar nog steeds wordt door de buren en buurmeisjes geld opgehaald +om de onkosten te bestrijden van het sieren, schieten enz. + +</p> +<p>Zoo is dan de huwelijksdag aangebroken. De buurmeisjes hebben den <i>neuzik</i> vastgespeld; ook de bruidskroon is klaar, eertijds door de vriendinnen gevlochten. Zij is, evenals de ring, van Romeinschen +oorsprong en door de Kerk in onze zeden ingevoerd. Hetzelfde geldt van de bruidskaars, die een gekerstende vervorming is der +Romeinsche huwelijksfakkel, welke dienst deed bij het heemgeleide. De buurt is feestelijk uitgedost en prijkt met festoenen +en eerebogen met toepasselijke opschriften. Veelal wordt nog een <span class="letterspaced">huwelijksmei</span> geplant vóor het huis: lotsboompje, waarmee het huwelijksgeluk van het jonge paar verbonden is, vergel. den <i>levensboom</i> op bl. 214. Van alle huizen wappert de driekleur en in feeststoet keeren bruidegom en bruid met getuigen, bruidsmeisjes, +familieleden, vrienden en bekenden uit de kerk huiswaarts. Het burgerlijk huwelijk heeft veelal reeds daags te voren plaats +gehad. + +</p> +<p>Nu wordt het paar feestelijk ingehaald. De meeste hierbij gebruikelijke vormen zijn ontleend aan den alouden feeststoet, waarbij +de <a id="d0e10496"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10496">255</a>]</span>bruidswagen een hoofdrol speelt, en dien men nog betrekkelijk zuiver in Drente en in den Achterhoek weervindt. Wij bedoelen +het <b>heemgeleide</b>, dat nu eens in afzonderlijke bedrijven, dan weer op verschillende dagen plaats vindt. Doorgaans werd deze stoet gehouden +vóor den bruiloftsdag. + +</p> +<p>De bruidegom komt dan met een groot aantal open boerenwagens vol jongens en meisjes aanrijden. Deuren en vensters van het +huis der bruid zijn dicht. Maar éen der jongelui treedt vooruit en verklaart in gebonden of ongebonden taal, dat hij de bruid +komt <span class="letterspaced">opeischen</span>, waarna de banderdeur zich opent en de geheele schare binnenlaat. Nu gaat op de deel de kom met brandewijn rond, er wordt +gefeest, gegeten, gedronken en gedanst, en eindelijk rijdt de bruidegom met de bruid op den versierden bruidswagen huiswaarts. +Deze wagen, of de volgende, zijn bepakt met beddegoed, stoelen, melkstel, spinnewiel enz. Soms staat ook de bezem op den wagen, +in Westfalen bindt men er een haan boven op. Bezem en haan moeten de booze geesten verjagen (bl. 96). Ook het schieten, dat +thans nog zoo goed als over de geheele uitgestrektheid van ons volksgebied gebruikelijk is, en nu uitsluitend het karakter +van vreugde en huldebetoon aanneemt, moest eertijds de geesten verdrijven, om aldus zegen en vruchtbaarheid voor het huwelijk +te verwerven (vgl. bl. 102, 128). Hier of daar komt wellicht, ouder gewoonte, nog de bruidskoe achteraan. Te Rijssen (O.) +werd of wordt (?) die koe gesierd en op stal gezet onder een deel van de zoldering, dat uit geschaafde eikenplanken bestond; +zie Driem. Bladen III, bl. 11. + +</p> +<p>Herhaaldelijk op weg naar de nieuwe woning wordt de bruid <span class="letterspaced">geschut</span>. Een rest hiervan is zelfs het Vlaamsche gebruik, dat arme vrouwen en kinderen de bruid bij het verlaten van het kerkportaal +<i>de schoenen vegen</i>, natuurlijk om een fooitje te krijgen. Verderop wordt de weg door een koord versperd, en ook hier dient de doortocht te worden +gekocht: in Vlaanderen heet dit, rond Aalst, <i>afspannen</i>, en westwaarts <i>stroppen</i>. In Nederland vindt het paar den weg door een balk of versierde lijn versperd; in Baden en Tirol hakt men <a id="d0e10520"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10520">256</a>]</span>het koord tegen losgeld met een sabel door. Aldus wordt de bruid uit hare gemeenschap, vooral uit de buurtgemeenschap, afgekocht +en in de nieuwe ingekocht: het is een scheidings- en opname-ritus. Volgens <span class="smallcaps">Samter</span>, Geburt, Hochzeit, Tod, bl. 162 vlg., wordt eigenlijk niet aan het bruidspaar, maar aan de kwade geesten de weg versperd. +Bij deze verklaring steunt hij vooral op het Indisch gebruik, fijne blauwe en roode draden over den bruidsweg te spannen. +Hiervoor zou ook pleiten de vroeger in ons land heerschende gewoonte, door een bezem den weg te versperren; immers volgens +een wijd en zijd verspreid volksgeloof kan men zich juist door het keren zeer doeltreffend van de geesten ontdoen; vergel. +den bezem op den bruidswagen en het keren in het sterfhuis. + +</p> +<p>Onderweg strooit de bruid geldstukjes, appelen, noten en andere versnaperingen. + +</p> +<p>De woning der bruid is versierd, de zetels van het jonge paar zijn omkranst, kinderen strooien bloemen, buurmeisjes bieden +den eerewijn aan en zeggen gedichtjes op, den bruidegom wordt een versierde pijp aangeboden enz. Ook wordt wel eens de geheele +stoet in alle bevriende huizen, waar hij voorbij trekt, <i>beschonken</i>, d.i. op brandewijn met suiker, wijn en knapkoek onthaald. Maar dit zijn alle moderne vormen van weinig waarde. Belangrijker +zijn enkele gebruiken, die ten platten lande nog hebben stand gehouden, wanneer bruid en bruidegom de woning betreden. Zij +zijn overoud en behooren tot het Indogermaansche bruiloftsritueel, vormen een gedeelte van den oorspronkelijken <i>bruidloop</i> naar de echtelijke woning. + +</p> +<p>Op enkele plaatsen moet de bruid over den <span class="letterspaced">drempel</span> worden gedragen (Driem. Bladen IV, bl. 4), een overgangsgebruik, maar dat met een afweergebruik samenhangt; het is zoo goed +als over de geheele wereld verspreid, in China zoowel, als eertijds in het oud Rome. Te Hooge Mierse (N.-B.) legt men op den +drempel een stok met een <i>rood</i> doek. Te Reusel (N.-B.) wordt het paar onder een krans naar de nieuwe woning geleid. De krans wordt tegen de deurstijlen +gevlijd en het paar <i>springt</i> naar binnen. Dat wij hier met <a id="d0e10546"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10546">257</a>]</span>een overleefsel van den vrouwenroof te doen zouden hebben (<span class="smallcaps">Rossbach, V. Schröder, Lubbock, Jevons</span>), lijkt mij onaannemelijk; immers de bruid wordt niet door den bruidegom, maar door een ander willekeurig persoon gedragen, +of ook springt over den drempel, en trouwens in beide hoogst vertrouwbare mededeelingen uit Noord-Brabant wordt van bruid +èn bruidegom gesproken. Ook komt men niet verder met de verklaring, dat het stooten tegen den drempel een slecht voorteeken +zijn zou; waarom juist tegen den drempel? De verklaring is wel deze, dat de drempel de verblijfplaats der zielen is, wat uit +tal van volksgebruiken blijkt; wellicht werden zij bij voorkeur vóor den drempel begraven. Het roode doek—rood is de tooverkleur +en heeft in geheel het Indogermaansche folklore geestenwerende kracht—heeft dan ten doel, kwaadwillige geesten den toegang +te beletten, terwijl het paar zich over den drempel laat heen dragen of er overheen springt, om de geesten niet te storen +en te vertoornen. + +</p> +<p>Dan volgt, veelal op den avond van den huwelijksdag, het <b>haalleiden</b> of <b>halen</b>, een Indogermaansch gebruik, dat men bij de Osseten weervindt. De bruidegom geleidt de bruid driemaal om den haard en om +het haardvuur, waarna zij in de gemeenschap van het water en vuur wordt opgenomen. Ook wordt de bruid op verscheidene plaatsen +om den ketelhaak of <i>haal</i> gevoerd (zie <a href="#d0e1688">bl. 35</a>), vanwaar de benamingen <i>haalleiden, hieëlen, hölen, heelen</i> enz. De haal wordt altijd blinkend geschuurd, dit is het laatste werk, waaraan de meeste zorg wordt besteed; vandaar de spreekwijze: +“Op den haal na, is alles gepoetst.” + +</p> +<p>Natuurlijk wordt voor het oorspronkelijke om-den-haard-leiden een geheel vrijliggende haard verondersteld. Toen nu de haard +tegen den zijwand gelegd werd, moest men voor den haard een ekwivalent zoeken, en als zoodanig nam men de haal of ketelhaak. +Deze werd naar voren getrokken of midden in het vertrek aan een balk gehangen, en de bruid werd om haal en ketel geleid, ofwel +de ketting werd haar omgeslagen. Naarmate de haard vervangen werd <a id="d0e10570"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10570">258</a>]</span>door de kachel, of aan beteekenis verloor door het plaatsen van een kachel in een der bij vertrekken, is ook het haalgebruik +op den achtergrond geraakt. Verder werd het veralgemeend en ook op den man en op de meid, ja zelfs bij verhuizing toegepast: +uit den gedachtengang “de bruid betreedt de nieuwe woning” heeft zich het laatste begrip losgemaakt en zelfstandig ontwikkeld. + +</p> +<p>In Nederduitschland is dit gebruik nog op vele plaatsen in zwang; van onze grensplaatsen noem ik Heinsberg, waar men de bruid +<i>hielt, haalt</i> of <i>helt</i>. In Midden- en Opper-Duitschland vindt men geen spoor. Het gebruik schijnt alleen in de Saksische landen behouden te zijn +gebleven, zoozeer, dat b.v. de bewoners van het Saterland, een Friesch taal- en volkseiland, dit gebruik mèt den bouwtrant—natuurlijk +ten gevolge van klimaat en grondgesteldheid—van de omwonende Saksen hebben overgenomen. Waar <span class="smallcaps">Siebs</span> echter meent, dat het overreiken van den kooklepel of <i>sleef</i> een specifiek Saterlandsch gebruik is, vergist hij zich. Ook in Hollandsch Limburg bestaat dit gebruik, b.v. te Grubbenvorst. + +</p> +<p>Want, vreemd inderdaad, terwijl men dit gebruik het eerst in de zône der hoeven van zuiver-Saksischen bouwtrant zou zoeken, +is het juist daar uitgestorven en leeft nog slechts in de streek der uitgestorven Saksische hoeven en in die der Nederfrankische +(dus ook lang niet uitsluitend in ʼt Schependom van Nijmegen). Het Nijmeegsche <i lang="nl-dia">hoalleien</i> staat beschreven in den Gelderschen Volksalm. van 1840, bl. 9 vlg.; maar het gebruik blijkt reeds verbasterd en dient nog +slechts om een nieuwen buurman te installeeren. + +</p> +<p>Daarentegen voert dit gebruik een krachtiger leven zuidelijk en zuidwestelijk van Nijmegen. Men kan zeggen, dat het <i>halen</i> nog in zwang is, of althans voor enkele jaren nog in zwang was, in geheel Limburg tot aan de grens van den villabouw en in +een groot deel van Noord-Brabant. Het best bleef het bewaard in de omstreken van Venray. Met name heb ik kunnen konstateeren, +dat het in vrij oorspronkelijken, of ook in meer gewijzigden vorm, <a id="d0e10596"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10596">259</a>]</span>optreedt of kortelings nog optrad te: Venray, Swolgen, Meerlo, Oirloo, Leunen, Merselo, Afferden, Maashees, Deurne, Wellerlooi, +Beugen, Horst, Oploo, Wanroy, Mill, Heeze, Mierde, Velp (N.-B.), Zeeland (N.-B.), Stiphout, Escharen, Reek, Reusel, Aalst, +Maasbree, Arcen, Belfeld; de benamingen zijn hier <i>hö̂len, hoalen, hoalleien</i>.— Verder rond Roermond, Sittard en Weert, nl. te Melik, Beegden, Asenray, Guttecoven, Limbricht, Buchten, Dieteren, Einighausen, +Posterholt, Weert, Neeritter, Helden, Panningen, Heel, Obbicht, Papenhoven, Grevenbicht, Kessel: <i>heelen, hieëlen.</i> Het zuidelijkste spoor vond ik te Schinnen (zuidoostelijk van Sittard). Het zal den lezer niet moeilijk vallen, aan de hand +van deze opsomming zelf de is-ethne te trekken (<a href="#d0e1562">bl. 32</a>). + +</p> +<p>Somtijds is vrijwel alleen nog de naam overgebleven en verdwijnt het ceremoniëel in een kleurloos trakteeren. Elders, en dit +is zelfs zeer vaak het geval, wordt de bruid door de meid vervangen, of is het gebruik op den knecht overgebracht. Dikwijls +worden bruid of meid onder den schoorsteen geplaatst. Terwijl men haar nu om de haal leidt, of den haalketting, die thans +doorgaans de haal vervangt, om de schouders slaat of driemaal boven het hoofd zwaait, luidt de spreuk: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik haal u in den naam des Heeren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat ge niet kent, zullen wij [voor de bruid] u wel leeren.</span></p> +</div> +</div> +<p>of: [op dezelfde regels als vervolg speuk] + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wat ge niet kent,—zal de vrouw [voor de meid] u wel leeren. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wat ge niet kent,—zal de baas [voor den knecht] u wel leeren. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat is voor u [eerste maal], dat is voor ons [tweede maal], +</span></p> +<p class="line" style=""><span>dat is voor de gansche kompanij [derde maal], +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Voor een liter foezel zijt ge vrij.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik haal u als meid en niet als knecht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een liter foezel is uw recht.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e10644"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10644">260</a>]</span><p>Of ook: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik haal u in den naam des Heeren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In dit huis zult ge verkeeren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Niet als meid, maar als vrouw, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En wees uw man getrouw.</span></p> +</div> +</div> +<p>Haard en haal zijn plaatselijk door verschillende andere voorwerpen vervangen: de tafel, de karn, de melkkan, den koffiemolen, +den koffiepot, den ketel, den melkstoel, voor den boer door schop op zaaikorf. Gebeurt dit, met den haalketting om de schouders +geslagen, dan mag het nog tot het haalleiden gerekend worden. Anders behoort het tot de groep van inhuldigingsgebruiken, waarbij +de vrouw door omleiding of bloote aanwijzing in het bezit of gebruik van het een of ander voorwerp gesteld wordt, b.v. “dit +is het bed”;—“dit is de kast”;—“dit is de klok”; ook leidt men haar door de keuken, de schuur, de stallen, naar het vee, de +bijenkorven enz. Wel wordt de haalketting somtijds nog vervangen door den ketelwisch, d.i. een gedraaide strooien ring, aldus +b.v. te Heeze, Aalst en Stiphout. Ook te Veldhoven wordt de meid aan een stroowisch in alle vertrekken, op den stal en door +de schuur rondgeleid. Bij den knecht bezigt men aldus het haam. Te Mill worden emmer, bezem enz. in <i lang="nl-dia">den hêrd</i> gelegd, de meid gaat er bij staan, en nu danst men er om heen. Elders gaat de jonge vrouw, of ook de meid, op den melkstoel +zitten, en zingend trekt de schare rond. + +</p> +<p>Nog dien ik een zeer eigenaardigen vorm van het haalgebruik te vermelden, zooals die in eenige dorpen noordwestelijk van Sittard, +nl. te Guttecoven, Obbicht, Papenhoven, Grevenbicht, Limbricht en Dieteren gevonden wordt. Daar moet de bruid, of ook bruidegom +en bruid, met een versierde bijl in een versierd blok kappen. Gewoonlijk verbergt zich de bruidegom, maar het baat niet; hij +wordt door de buurvrouwen achtervolgd en moet er aan gelooven.—Dit gebruik doet mij veronderstellen, dat wij bij het haalleiden +niet alleen met een symbool, met een zuiveren opname-ritus te doen hebben, zooals <a id="d0e10663"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10663">261</a>]</span>dit met het gewone rondleiden en omleiden om de huiselijke voorwerpen het geval is. Zeer zeker, de bruid wordt ingeleid in +het huiswezen, en hierop wijst o.m. het Duitsche gebruik, dat de jonge vrouw in den schoorsteen moet zien, om er mee vertrouwd +te raken. Maar het kappen in het blok wijst op een oorspronkelijk-religieuze handeling, op een houtoffer aan de schutsgeesten +des huizes: naar men weet, was de haard de heiligste plaats van het huis, omdat het de oude offerplaats was (bl. 35). En dat +dit offer tevens een reinigings- of afweer-ritus omsluit, blijkt uit het gebruik, dat de bruid <i>over het blok moet heen springen</i>: dit was natuurlijk oorspronkelijk een springen over den vrijliggenden haard. Zoo herinnert men zich te Reusel dan ook nog, +dat de bruid moest <i>springen over een kooltje vuur</i>, dat in een vooraf geteekenden kring gelegd werd. Springen over vuur beduidt zuivering en vruchtbaarheid (bl. 105). Het vruchtbaarheidsidee +treedt dan ook bij het Dietersche blokhouwen op den voorgrond. Blijft de bijl stevig in het blok zitten, dan beduidt dit een +<i lang="nl-dia">krolköpke</i>; anders blijft het huwelijk onvruchtbaar. + +</p> +<p>Een anderen vorm van inhuldiging van het nieuwe personeel, in Twente in zwang op Natte Paschen (Natten Zondag), vindt men +bl. 187 beschreven. Ook hierbij speelt de haard en het haal een rol: door het vast te grijpen, stellen de dienstboden zich +als het ware onder de bescherming van de heilige haardstede, beveiligen zij zich tegen geweldpleging. Te Brunswijk nam eertijds +de kooper een huis in bezit door het aanraken van den ketelhaak. + +</p> +<p>Een belangrijk <i lang="en">survival</i> vindt men te Oldenzaal, Ootmarsum en omstreken. Daar heerscht of heerschte nog kortelings het gebruik, dat na afloop der +bruiloft de bruid weer naar haar ouderlijk huis terugkeerde. Den volgenden dag ging de jonge man naar het ouderlijk huis der +getrouwde bruid en vroeg: “Is hier soms een vrouwspersoon aangekomen, die gisteren mijn vrouw geworden is?” Dan kwam de bruid +aangeloopen en antwoordde: “Hier ben ik al”, en nu ging zij voorgoed mèt het huisraad naar de nieuwe woonsteê. + +</p> +<p>Wij hebben hier een vorm van het <span class="letterspaced">zich verbergen</span> der bruid, <a id="d0e10686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10686">262</a>]</span>zij laat zich zoeken en geeft zich ten slotte gevangen. <span class="smallcaps">R. Reichhardt</span>, <span lang="de">Geburt, Hochzeit und Tod (Jena 1913)</span>, zegt dus te onrechte, dat dit “<span lang="de">heute wohl nirgends mehr nachweisbar</span>” is (bl. 92). De bruid trachtte nl. vroeger, volgens vrij algemeen gebruik, na het huwelijk te ontvluchten en zich te verbergen, +waarop de bruidegom haar moest zoeken. Men zou hier een overleefsel van het roofhuwelijk kunnen zien; klaarblijkelijk is het +echter slechts een overoud scheidingsgebruik. + +</p> +<p>Van het oude Groningsche <i lang="nl-dia">brüdegamslah</i>en, het slaan van den bruidegom ter bevordering der vruchtbaarheid (zie <span class="smallcaps">Dr. Knappert</span>, Groningsche Volksalm. 1902) is, voor zoo ver mij bekend, niets overgebleven. Het was een “slag met de levensroede”, vgl. +bl. 116. Bij de Slavische volken vindt men het nog herhaaldelijk. + +</p> +<p>Het <b>bruiloftsmaal</b> heeft weinig karakteristieks meer behouden: eten, drinken en dansen is de boodschap. Den eeredans heeft het jonge paar, of +wel de bruid met den bruidsknecht, of de bruidegom met het bruidsmeisje. Te Grubbenvorst, Helden enz. (L.) beginnen de gasten +midden onder het maal met de messen en vorken op de glazen te tikken, totdat de bruid opstaat en zich door een zwager het +huis laat rondleiden, onder het geroep van: “de broed mot droet”. Glazen worden voor de deur stuk gegooid, en na afloop trekken +de buurvrouwen onder groot lawaai met pannen en deksels rondom het huis. Het zal wel onnoodig zijn op te merken, dat wij hier +met een geestenwerend lawaai te doen hebben; vruchtbaarheid werd hiervan voorheen het onrechtstreeksche, maar hoofdzakelijk +bedoelde gevolg geacht. Zoo werden nog voor eenigen tijd in Friesland op den avond der bruiloft de glazen in den voorgevel +stuk geschoten, en de vader der bruid achtte zich hierdoor vereerd. Van iemand, die knappe dochters had, zei men: “Die zullen +hem wat glazen kosten!” + +</p> +<p>ʼs Avonds brengen de jongelieden te Helden, Nunhem, Swalmen, Beesel enz. aan het bruidspaar een eigenaardige serenade. Zij +huilen en kermen over de slechte tijden. Op de vraag, wat ze dan eigenlijk willen, antwoordt de persoon, die <span class="letterspaced">Aartje</span> voorstelt, dat <a id="d0e10715"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10715">263</a>]</span>zijn talrijk kroost toch òok gaarne iets van de bruiloft had. Hierna worden zij onthaald. + +</p> +<p>Men dient deze vertooning als een scheidingsgebruik op te vatten, evenals het <b>huilbier</b> (<i>huulbeer</i>), Hoogduitsch <i lang="de">Heulbier</i>. De gedachte is wel deze, dat de bruid tot het tijdstip van haar huwelijk aan de geheele gemeente behoort, en dus de jonge +man ze moet afkoopen door geschenken. Ook verbeeldt het wel een afscheid van den jongen man aan zijn gezellen. Dit gelag heeft +plaats vóor of na het huwelijk, en komt dus vrij wel overeen met het Achterhoeksche <i>boksenbier</i>, waarop de bruid haar <i>bruidstranen</i> (brandewijn met suiker) schenkt. Komt deze naam van het schieten met de <i>bokse</i>? Of van de gewoonte, dat de bruidegom door zijn vrienden schertsenderwijze van de broek ontdaan werd, hetzij om hem daarna +in het bed te stoppen, hetzij om hem in de gelegenheid te stellen, het echtelijk gezag, aldus symbolisch hem ontnomen, weer +te koopen? Meer hierover vindt men bij <span class="smallcaps">Scheltema</span>, Volksgebruiken der Nederlanders bij het vrijen en trouwen, bl. 270, Driem. Bladen II, bl. 25, 27; 93 vlg. + +</p> +<p>Volgens <span class="smallcaps">Reichhardt</span> is de naam eigenlijk <i>heilbier</i>, en hij vergelijkt het Middelhoogduitsche <i lang="de">heilwîn</i>. Ik meen echter, zooals gezegd (bl. 246), aan de benaming van <i>huilbier</i> te moeten vasthouden, en vind het gebruik in zijn <i>oorspronkelijken</i> toestand in die plaatsen (b.v. Sittard, Beegden, Epen), waar het huilbier gegeven wordt door den weduwnaar, die met een jong +meisje huwt, of door den jongen man, die met een weduwe trouwt: zij kunnen zich van het <i>huulen</i> afkoopen door een vrijgelag. Is deze opvatting juist, dan heeft zich het gebruik eerst naderhand tot scheidingsgebruik ontwikkeld. + +</p> +<p>In Drente kende men eertijds het <i>hanenbier</i>. Door de buren werd aan de jonggehuwden een hanenmaal aangeboden. Men kocht een haan en deze werd gebraden en in zijn natuurlijke +houding, op drie pennen, in een grooten schotel op tafel gezet. Uit de ontvangen fooien werden de onkosten van het hanenbier +bestreden; zie Drentsche Volksalm. 1842, bl. 125. + +</p> +<p>Na de bruiloft beginnen voor het paar de <i>wittebroodsweken</i>, of <a id="d0e10770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10770">264</a>]</span>ook de <i>zoetemelksweken</i>. Dan komt het jonge paar nog pas “van Zoetendaal”; het slijt den zaligen tijd der eerste, jonge liefde; “de korstjes kraken +nog.” + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e10775"> +<h3 class="normal">III. Huiselijk Verkeer.</h3> +<p>Maar de liefde rijpt, en een nieuw, rijk en vruchtbaar leven: het huiselijk verkeersleven, neemt een aanvang. Zijn de jonge +lieden bij de oude lui ingetrouwd, dan worden door deze voorwaarden gesteld; vooral de Drentsche boer staat niet graag zijn +hoeve af, gedachtig aan het spreekwoord: “Men moet zich niet uitkleeden, voor men naar bed gaat.” Dat dit <i>introuwen</i> niet altijd in peis en vree verloopt, getuigt het Limburgsche spreekwoord, dat “de bliksem en de introuw nog niet beschreven +zijn.” + +</p> +<p>Wordt de echt gezegend en moeten vader en moeder zich reppen om hongerige mondjes te vullen, dan ontplooit zich het bedrijvige +huiselijke leven in zijn vollen omvang. Het vrome echtpaar stelt prijs op Gods zegen, die het huis moge schutten, het onheil +afwere en den arbeid doe gedijen. In katholieke streken wordt het huis ingezegend, het kruisbeeld prijkt boven den schoorsteenmantel, +en daarop of op de kast staan enkele heiligen-beeldjes. Naast de deur—meestal van de slaapkamer—hangt een wijwatervaatje met +gewijde palm; en in den kersttijd vindt men veelal nog een Stalletje van Bethlehem en in de meimaand een versierd Mariabeeld, +waarbij gebeden en gezongen wordt. Aan den wand hangen ingelijste woorden, als “God ziet mij” en “Hier vloekt men niet”; en +tegen de binnenzijde van de kastdeur is veelal een gekleurde plaat bevestigd, de <i>Huiszegen</i>, waarop een gebed bij tijden van onweêr: dan wordt ook de gewijde kaars ontstoken, die tevens als doodenkaars dienst doet. +De wandkaarten bij de protestanten bevatten meestal korte teksten uit den Bijbel. Op de scheurkalenders vindt men een tekst +uit de H. Schrift met een korte verklaring ervan op de voorzijde, tegelijk met een opgave van het gedeelte der H. Schrift +en een psalm- of gezangvers, dat ʼs morgens of ʼs avonds gelezen kan worden. Aan de achterzijde vindt men <a id="d0e10788"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10788">265</a>]</span>meestal korte verhaaltjes, aan het Christelijk leven, of geschiedenissen, aan de Zending ontleend; terwijl op roomsche scheurkalenders +naast Schriftuurteksten veelal citaten uit kerkelijke schrijvers of korte verhalen uit de levens der heiligen voorkomen. + +</p> +<p>Het Christelijk gezin begint en eindigt den dag met <b>gebed</b>; en hier wordt “gezin” genomen in ruimsten omvang, want, zitten nog slechts op het platte land veelal de knechts en meiden +mee aan den disch, bij de gebedsstonden pleegt ook elders de vrome huisvader de onderhoorigen met de andere huisgenooten te +vergaderen. Des avonds wordt in vele katholieke gezinnen gezamenlijk de Rozenkrans gebeden, onverminderd het gewone avondgebed; +ook laat men zelden na, des avonds te bidden voor de “geloovige zielen”, met name van de afgestorven bloedverwanten. Bij de +vrome protestanten is het regel, dat dagelijks de Bijbel gelezen wordt. In sommige families geschiedt dit eenmaal daags, vóor +of na het ontbijt, in andere tweemaal, nl. ook des avonds vóor het naar bed gaan, in weer andere driemaal, nl. ook na het +middageten. Bij velen wordt, nadat een kapittel uit de H. Schrift of een gedeelte daarvan gelezen is, ook nog een stuk uit +een Christelijk dagboek gelezen. Soms, als men een huisorgel bezit, wordt er een psalmvers of een gezangvers bij gezongen. + +</p> +<p>Vóor elken maaltijd wordt gebeden, na elken maaltijd gedankt, waarbij allen de handen vouwen en de oogen sluiten. Treffend +heeft <span class="smallcaps">Karel de Groux</span> het familiale gebed vóor het eten afgebeeld in zijn <i>Bénédicité.</i> In katholieke gezinnen bidt men na het kruisteeken een Onze Vader en een Wees Gegroet: de vader of het jongste kind bidt +voor, en allen antwoorden met luider stem. Waar in protestantsche gezinnen de huisvader hard op bidt en dankt, is het gebed +een zoogenaamd vrij gebed, dat in sommige gezinnen zelfs zeer lang kan zijn, of er wordt een formuliergebed gebruikt. Meestal +spreken de jonge kinderen dan nog een klein gebed, b.v. “Heere, zegen deze spijs en drank, Amen”, of “Heere, wij danken U +voor deze spijs en drank, Amen”.— +<a id="d0e10803"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10803">266</a>]</span> +Van zulk een hoofdmaaltijd—tegen het middaguur—vormt de brij of pap op het land een voornaam bestanddeel. Des avonds is brood +met pap en aardappels zelfs het eenige <b>voedsel</b>. Verdere gerechten zijn appelenpap, weggenmelk (van gedroogd wittebrood), spek, pannekoek enz. De middagpot bestaat veelal +uit boonen- of erwtensoep, aardappelen met groenten, of ook met kool, boonen enz. vermengd tot <i>stamp</i> of <i>potage</i>, en vaak een stukje spek of vleesch. Uit een gemeenschappelijken schotel wordt nog veelal gegeten, als het aardappelen geldt +met saus. Dan plaatst men midden op tafel de kom met aardappelen en een bakje saus. Met stalen vorken worden nu de aardappelen +geprikt en in de saus gedompeld. Ook pap wordt veelal uit éen schotel gegeten; een tafellaken is ten platten lande onbekend.—Van +ouds het voornaamste voedsel is het <span class="letterspaced">brood</span>, en wel het bruine roggebrood, zoozeer, dat b.v. in Limburg slechts dit “brood” genoemd wordt, terwijl het wittebrood “mik” +heet. Het brood wordt door het volk dankbaar geëerd als de goede gave Gods. Daarom drukt de boerin met den vinger een kruisje +in het deeg; daarom maakt zij met het mes een kruis op de onderzijde van het brood, vóor zij het aansnijdt; daarom leert zij +de kinderen, nooit een kruimel te laten verloren gaan. Want, gaat de vader zijn kroost voor in noeste werkzaamheid en voedt +hij het op tot karaktervastheid en plichtsbetrachting, de moeder vooral kweekt vroomheid en godsdienstzin, en tempert de strengheid +van het vaderlijk gezag met zacht beleid en trouwhartige, zorgzame liefde. + +</p> +<p>Na het middagmaal of <i>de noon</i> volgt in den zomer de rusttijd, de <i>ungere</i> (Limburg). Het koffie-uurtje heet dan de <i lang="nl-dia">achterungere</i>. Maar worden de dagen korter, dan vervallen beide: “Sint Mecheel (Michiel) verbuut den ungere en den achterungere”.—Nog dient +opgemerkt, dat bij het maal ook de <span class="letterspaced">ambachtslui</span> aanzitten, als de boer die aan huis heeft, vooral de kleermaker of <i>snieder</i>. Vroeger vooral was het ambacht op de dorpen niet in tel. “De snieder is ene mins,” zegt een Limburgsche spreekwijze, “as +hê mit de andere minse oet <a id="d0e10834"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10834">267</a>]</span>de kerk kump.” Lager nog stond de wever: in de herberg kreeg hij nimmer een gaaf glas. Werd aan een ander bij geval zulk een +glas gebracht, dan luidde de verontwaardigde vraag: “Ben ik soms een wever?” Het laagst stond de vilder: hij mocht de herberg +niet binnenkomen, maar bleef in de gang staan, waar hem het bier gebracht werd. + +</p> +<p>Voor eentonigheid en kleurloosheid wordt het gezinsleven behoed door het <b>familiefeest</b>. Oorspronkelijk en op de allereerste plaats was dit het naam- of patroonfeest van de ouders, later in Noord-Nederland door +de verjaardagen vervangen; dan ook het naamfeest en de verjaardagen der kinderen. Nu doet de <i>mei</i> weer dienst, en steekt men een groene twijg, later een ruiker, in een koek, dien men de(n) feestvierende vereert; vandaar +de uitdrukking: “iemand <i>besteken</i>.” Zoo noemde men het eertijds nog “een meisje besteken,” wanneer men ring of klopper van haar huisdeur met groen versierde. + +</p> +<p>Op den vooravond van het patroonfeest worden plechtig de geschenken aangeboden onder het zingen van: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Van avond is ʼt den avond +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En morgen is ʼt den dag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat men Sint-N. besteken mag.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vandaar, dat in Midden- en Zuid-Limburg de term <i>mei</i> de benaming is van het geschenk op den vooravond, en van het naamfeest zelf. + +</p> +<p>De viering van den verjaardag mist doorgaans alle kleur. Maar plaatselijk is het <i>besteken</i> veranderd in het <i>bestrikken</i> der jarige kinderen, d.i. “kinderen op hun verjaardag een stuk koek enz. met linten op den arm vastbinden” (<span class="smallcaps">Molema</span>, <span lang="de">Wörterb. d. Groningschen Mundart</span>, bl. 32). Maar oorspronkelijk kwamen er groen en kransen bij te pas, zooals nog blijkt uit een door <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> aangehaald versje: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik kom u versieren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met kransen en laurieren; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik bind u met hemelsch lof; enz.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e10885"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10885">268</a>]</span><p>In wezen een familiefeest, met een kerkelijk feest eng verbonden, is ook de <b>kermis</b>. Het is een gedenkfeest der kerkwijding; immers het Middelnederlandsche <i>keremisse</i> beteekent “mis bij ʼt feest van de kerkwijding”, dan ook “viering van dit feest”, en verder “jaarmarkt”, men denke aan de +<i>Leipziger Messe</i>. Deze dag toch wordt tot aandenken aan de stichting der kerk of van haar patroonfeest door een plechtige hoogmis opgeluisterd. +Tevens wordt in het zuidelijk volksgebied de groote H. Sakraments-processie of <i>bronk</i> gehouden; meien worden geplant langs den geheelen weg, dien de processie nemen zal. + +</p> +<p>Vele oude kermissen herinneren nog heden ten dage aan den dag van de oprichting der gemeente als parochie en van de inwijding +der kerk. Den 7<sup>den</sup> Mei 1777 verordenden de Generale Staten, dat in hun gebied, in de landen van Overmaas, alle kermissen op Zondag na Sint-Martinus +(11 Nov.) zouden plaats hebben en niet langer dan drie dagen zouden duren. Vandaar ontstond in Limburg de zoogenaamde <i>Hollandsche kermis</i>, nog heden bewaard te Heerlen, Meersen, Bunde, Geulle, Beek, Voerendaal, Itteren, Hulsberg, Klimmen, Margraten, Ubagsberg +enz. + +</p> +<p>De kerkmis trok bezoekers uit de naburige dorpen en van elders; de toevloed van vreemden bracht markt en handel mee, en zoo +trad het wereldlijk element naast het kerkelijke, om dit ten slotte verre te overvleugelen. In de groote steden met haar hoogere +kuituur is de kermis zelfs dermate ontaard in formaliteiten en losbandigheden, dat men ze op verscheidene plaatsen wijselijk +heeft afgeschaft. + +</p> +<p>Maar in de kleine steden en dorpen, van ons zuidelijk gebied vooral, daar viert zij nog hoogtij; daar kan men zeggen: geen +plaats zonder kermis, ja sommige plaatsen hebben er twee. De wereldsche feestviering bestaat uit een groot komplex van overgeleverde +gebruiken, genietingen en vermakelijkheden, van welke de familiale feestviering de kern vormt: wordt deze door het verslappen +der gemeenschapsbanden of het verflauwen van den <a id="d0e10912"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10912">269</a>]</span>familiezin aangetast, dan ontaardt de rest en valt spoedig uiteen. Verwante of bevriende gezinnen, uren ver van elkaar verwijderd, +vinden op kermisdag de gelegenheid, de familie- en vriendschapsbanden nauwer aan te halen. Ten bewijze, dat twee gezinnen +met elkaar bevriend zijn, zegt men dan ook, “dat zij bij elkaar op de kermis komen.” Hierbij komt, dat in een groot aantal +gevallen de gedachtenisviering der kerkwijding zich met gebruiken uit het oogstfeest verbonden heeft, dat, zooals wij weten, +een bij uitstek intiem karakter droeg. Vandaar ook wellicht de overvloed van gerechten: taart, knapkoek, krentenmik, rijstepap +enz.; het kermisgerecht bij uitstek is echter de Limburgsche en Brabantsche <i>flaai</i> (<i>vla</i>). Het kermismaal is een gebeurtenis van gewicht voor het geheele gezin, en voor de zorgzame huisvrouw in het bijzonder: met +het oog hierop wordt het heele huis van onder tot boven geschrobd, geschuurd, geboend, en wat al niet meer.— + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vandaag is ʼt kermisavond +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Morgen is ʼt kermisdag, dag, dag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Da bierken, da gebrouwen es, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Da ich wel drinken mag, mag, mag,</span></p> +</div> +</div> +<p>zingen de kinderen te Hasselt op den vooravond van den lang verbeiden dag. En inderdaad, de kermis is ook een kinderfeest: +de markt is dan dicht bezet met kramen en tenten, en vooral de mallemolen—tegenwoordig veelal door vermakelijkheden van hooger +volmaaktheid of kultuur vervangen—mag niet ontbreken; in Vlaanderen verlangen de kinderen naar hun <i>molens van plezier</i>. Maar laat ik ook <i>Jan Klaassen</i> niet vergeten, en evenmin het bekende <i>koekslaan</i>, o.a. te Venloo met een stok, elders met een bijltje, vanwaar de benaming: <i>koekhakken</i>. + +</p> +<p>Tot de oude kermisvermakelijkheden voor de volwassenen behoort, of behoorde, het ringsteken, het afkeurenswaardige dassenbijten +door gedresseerde honden, het ganstrekken of gansrijden, het katknuppelen, haanslaan, mastklimmen, kaatsen, schijfschieten +enz. Aldus <a id="d0e10945"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10945">270</a>]</span>werd “kermis” synoniem van allerlei pret en vermaak, met het gevolg, dat menig andere ontspanning en feestelijkheid den naam +van “kermis” kreeg. Zoo b.v. de Geldersche <i>öskeskermis</i> in November, ten huize, waar een koe of os geslacht is, vgl. den Gelderschen Volksalm. XXXVI, bl. 45; de Veluwsche <i>schaapskermis</i>, beschreven in den Gelderschen Volksalm. 1862, bl. 151; de <i>Mulderskermis</i>; de <i>Haagsche Boschkermis</i>; ja, men spreekt zelfs van een kermis op het ijs. Minder bekend is de Noord-Brabantsche schaapskermis. Als te Reusel de schapen +geschoren worder, verzoekt men de kinderen uit de buurt en van de gezinnen, op wier stoppelland de schaapherder zijn kudde +drijven mag. De kinderen komen helpen bij het scheren, door “een pootje vast te houden.” + +</p> +<p>Sedert eeuwen was de kermis onafscheidelijk verbonden met processie en ommegang. Van deze ommegangen verdienen een afzonderlijke +vermelding de Reuzen-stoeten van Brussel, Leuven, Antwerpen, Mechelen, Brugge, met hun <i>Antigoon, Janneken</i> en <i>Mieken, GrandʼPapa, Op-Sinjoorken,</i> de <i>Groote Turk</i> enz. Nòg verschijnt te Hasselt de <i>Lange Man (Don Christoffel</i>) en te Venloo <i>Valuas</i> en zijn vrouw. Deze trekken op met het akkermansgilde en voeren ten slotte een dans uit. Immers de kermis is het groote gilde-feest. + +</p> +<p>Met name de <b>schuttersgilden</b> (vgl. bl. 200) trekken dan uit, zwakke resten van de aloude schuttersgilden met hun heerlijke landjuweelen. Toch schuilt +nog heel wat kleur en poëzie, overgeërfde wapentrots en zelfstandigheidsgevoel in het optrekken der Limburgsche en Brabantsche +<i>jonkheden</i> met hun kapitein en andere gezagvoerders, zoowel in als buiten de processie. Te Eysden (L.) trekken de jonkheden van alle +gehuchten met haar vaandels in de groote processie, elk achter haar beschermheilige, mee. Des Maandags en Dinsdags worden +zielmissen gecelebreerd voor de overleden leden. Daarna heeft een plechtige uittocht plaats naar het kasteel, waar een reidans, +de <i>cramignon</i>, wordt uitgevoerd: de leden der jonkheid houden elkaar bij de hand vast en vormen, met den kapitein <a id="d0e10987"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10987">271</a>]</span>aan de spits, een lange rij, die zich op de maat der muziek in allerlei slingeringen en bochten wringt. Merkwaardig is het +nog, dat door de oude geweerschutterij van het gehucht Oost op Kermismaandag na de zielmis op de graven der afgestorven leden +en eereleden geweersalvoʼs worden gelost. + +</p> +<p>Op Kermismaandag, Pinkstermaandag of op het patroonfeest van het gilde wordt meestal de <span class="letterspaced">vogel geschoten</span>. In plechtigen stoet trekt de schutterij naar het feestterrein, waar de houten vogel op den mast staat. Maar plaatselijk +wordt die vogel ook den dag te voren door de dorpsmeisjes <i>gepeeld</i> (opgesierd), zoo b.v. te Sint Anthonis, gemeente Oploo (N.-B.); in dit geval wordt hij in den stoet mee gedragen en ter plaatse +op de <i>wip</i>, d.i. den mast, den schutsboom, geplaatst. Bij raak schieten wordt de trom geroerd. De koning krijgt een premie, maar moet +trakteeren, evenals zijn vrouw of aanstaande, die tot koningin verheven wordt. Hij wordt nu bekleed met de versierselen: zilveren +halsketen met platen, ruitersabel of staf met zilveren knop, en generaalshoed of kroon. Deze platen, met inskriptie, worden +door den koning gegeven en vormen, aaneengeregen, <i>het zilver,</i> het hoofdinsigne van het koningschap. Geflankeerd door zijn adjudanten, keert hij triomfeerend huiswaarts, ʼs Avonds wordt +gedanst; vooral de carré-dans staat in eere. + +</p> +<p>Bij het uittrekken der schuttersgilden wordt een bijzondere vaardigheid vereischt van den vaandrig bij het <i>vaandel</i>- of <i>vendeldraaien,</i> dat vóor de kerkdeur en vóor het huis der plaatselijke autoriteiten geschiedt. Vandaar de Vlaamsche uitdrukking “kwalijk +het vendel met iemand kunnen draaien”, d.i. het met iemand niet goed kunnen vinden. Ook wordt bij de intrede in het gilde +het nieuwe lid <i>ingevendeld</i>, d.i. het vaandel hem om het hoofd gezwaaid. Elders heeft een soort van doopsel voor de nieuwe leden plaats. Een groote oneer +is het, als lid geschrapt te worden. Te Waalre (N.-B.) wordt een onwaardig lid uit het gild (of <i>guld</i>) “getrommeld”: een geldstukje wordt op het trommelvel gelegd, en dan wordt zoo lang getrommeld, tot het er van afspringt. +<a id="d0e11017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11017">272</a>]</span></p> +<p>Vroeger werd te Heer (L.) bij gelegenheid der kermis het zoogenaamde <i lang="nl-dia">vreisjpeel</i> gehouden. Na de hoogmis brachten de jongelui de meisjes van ʼt kerkplein naar een herberg, waar gedanst en gedronken werd. +Te midden van den carré-dans maakte men halt, en onder muziek werd een rondgang gehouden door een jongen man met twee schotels, +geflankeerd door twee jongelui, elk met een brandende kaars. Gedroeg iemand zich niet ordelijk, dan werd hij door den kapitein +gestraft. Deze gaf namelijk order, den schuldige midden in het vertrek neergehurkt en met de handen op den vloer, te <i>britsen</i>, d.i. met een vierkante lat, in dunne latjes gespleten, te tuchtigen. Nog dient vermeld het <span class="letterspaced">draaksteken</span> te Heel en te Beesel (L.). Vroeger was de ridder met den draak in de optochten en processies een onmisbaar element. <span class="smallcaps">Albrecht Dürer</span> zag hem te Antwerpen, terwijl de draak door een dame, die Sint Margriet voorstelde, aan een rood lint voortgetrokken werd. +Vooral op de dorpen vermaakten de schutters zich met het spel van Sint Joris-met-den-draak. De vertooningen in genoemde Limburgsche +dorpen zijn hiervan, voor zoover mij bekend, de eenige overblijfselen,—afgezien van de spreekwijze “met iemand den draak steken”. + +</p> +<p>Het monster is gemaakt van gevlochten teenen, met linnen overtrokken, en van geschubde huid en groote vleugels voorzien. Het +trekt met de schutterij mee en wordt door een lid van het gilde voortbewogen. De koning van het gilde stelt Sint Joris voor; +drie maal rijdt hij op den draak los, en den derden keer treft hij het monster, dat vuur en water braakt. Dan voert een meisje +in het wit het bedwongen ondier in triomf weg. + +</p> +<p>Op Kermisdinsdag wordt te Aalst, bij Eindhoven, <i>Machielke begraven:</i> een strooien pop wordt op de baar gelegd en op het marktveld onder den grond gestopt. Ook aan een lijkrede laat men het niet +ontbreken. In Zuid-Limburg (b.v. te Schinnen) wordt het <i lang="nl-dia">kermiskiendje</i> begraven. Men vergelijke “den winter begraven” enz., en den Blitterswijkschen <i>doodendans</i> (bl. 166). In Vlaanderen “begraaft” men den laatsten kermisdag, <i>kermis-kaluit</i> geheeten, “het hespebeen”; <a id="d0e11048"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11048">273</a>]</span>ook houdt men wel een verkoop van ledige beurzen. + +</p> +<p>Een huiselijk instituut, dat echter tot vele misbruiken aanleiding gaf, is ook de <b>spinning</b>, spinnerij, spinnejacht enz. Gedurende de lange wintermaanden—die in huiselijke gezinnen meestal door gezelschapsspelen als +ganzebord, domino-, kien-, dam- en kaartspel worden gekort—kwamen sinds overoude tijden de jonge meisjes en soms ook de vrouwen +uit de buurt met vlas en spinnewiel in het een of ander ruime vertrek te zamen. Deze spinningen waren het gevolg van het sterkontwikkelde +gemeenschaps- en buurtwezen. De jonge dochters werden verzocht, een handje te komen helpen, om door gemeenschappelijken arbeid +in éen dag zooveel vlas als mogelijk tot fijne draden te kunnen verwerken. Later trad het liedjes-zingen en sprookjes-vertellen +meer op den voorgrond. Naderhand werd eigenlijk weinig meer gesponnen—want het hoog-voorname spinnen raakte in oneere, en +een spinnewiel, in de salons te pronk gesteld, kan dit niet verhelpen,—maar des te meer gezongen en—gevrijd: want de spinmalen +waren de vrijpartijtjes bij uitstek. Zie Drentsche Volksalm. 1839; <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Volksvermaken, bl. 407 vlg. + +</p> +<p>Zij bestaan nog, en plaatselijk zelfs in vrij oorspronkelijken vorm, in het Oosten van het land, Brabant, Limburg en Vlaanderen. +Gesponnen wordt meestal in den nawinter, van Kerstmis tot Vastenavond. De meisjes spinnen of breien doorgaans van zes tot +negen; dan komen de jongens uit de buurt allerlei dwaze streken uithalen, en er wordt gekoosd, gevrijd, gezongen en gesprongen. +Ook kort men den tijd wel met gezelschapsspelletjes, maar van geheel anderen aard dan de bovengenoemde; het is <i>pandverbeuren, bezemjagen</i> in den Achterhoek, <i>buurt of slage</i> in Drente, <i>zökskes liggen</i> of <i>den rooden hoan jagen</i> in zuidoostelijk Noordbrabant: te Beers, Schayk, Haps enz. Bij <i>buurt of slage</i> moeten de jongelui het meisje, waar zij mee koozen, aan een ander afstaan, op straffe van met de plak geslagen te worden. +De beide Brabantsche spelletjes zijn zoekspelen, en slachten het beschreven <i>slofje onder</i>. + + +<a id="d0e11078"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11078">274</a>]</span></p> +</div> +<div class="div2" id="d0e11079"> +<h3 class="normal">IV. Landbouw en veeteelt.</h3> +<p>De <b>buurtschap</b> is van landelijken oorsprong. Boven is uiteengezet, hoe vooral in de eschdorpen gemeenschap van herkomst en van belangen +den gemeenschapszin kweekte, die tal van gemeenschappelijke bepalingen in het leven riep en gemeenschappelijke hulp waarborgde. +Aldus vormden de dorpelingen een zekeren clan, met een buurtschap als nauwere kern, die bleef voortbestaan, ook waar de dorpen +tot steden zijn uitgegroeid. De arbeidsgemeenschap was ook een strijd-, weer- en feestgemeenschap, en als feestgemeenschap +vooral openbaart zij zich naderhand in de steden. Daar ook ontwikkelden zich de buurten tot buurgilden, met bepaalde reglementen +en met een president aan het hoofd, “den Heer van de buurt”, zooals hij in de Hollandsche steden genoemd werd. Dat de buurdiensten +hoog gewaardeerd werden, blijkt uit ons goed Nederlandsch spreekwoord: “Een goede buur is beter dan een verre vriend”. + +</p> +<p>De buurt omvat doorgaans een zeker getal straten met een bepaald centrum, zoo b.v. te Roermond, waar de <i>put</i>—zoo heet daar de buurtgemeenschap—een pomp, waarop het beeld van den putheilige, als middelpunt heeft. Op het land is de +grens veelal een weg of een pad. + +</p> +<p>Eertijds had jaarlijks een gemeenschappelijk buurmaal plaats, waarvan de onkosten uit de buurtkas betaald werden; toen dit +afgeschaft was, trad het jaarlijksch potverteren in de plaats. Er heerschte ook een zekere hiërarchische rangorde: eerste +buur, tweede buur enz. De <i>noodnoabers</i> zijn de buren, tot wie men zich in geval van nood het allereerst wendt; en mèt de benaming is het instituut blijven voortleven. +Als buur geschrapt, “uitgedaan” worden, is een ontzettende schande. Nog steeds bewijst de buurt haar goede diensten in de +belangrijkste, zwaarste, heuglijkste en pijnlijkste oogenblikken van het leven. Bij geboorte, huwelijk en sterfgeval geschiedt +de aankondiging vaak door de buren; bij huwelijk worden buurt en huis versierd, alsmede de weg, dien het bruidspaar nemen +moet; <a id="d0e11097"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11097">275</a>]</span>bij het bouwen van een nieuw huis, het graven van een put, bij onderscheidingen, een lid der buurtgemeenschap te beurt gevallen, +bij oogsten, dorschen, rooien, bij brand of hagelslag,—steeds is het de buurt, die hare hulpvaardigheid en deelneming betoont. +Daar zijn andere minder gewichtige, maar toch ook sprekende momenten in het buurtleven. Heeft iemand geslacht, dan noodigt +hij niet zelden de buren, om te komen zien, als ʼt varken op de ladder hangt. Ieder zegt dan, zonder dat de keel droog wordt, +zijn meening over het gewicht: men noemt dit in Noord-Brabant “het varken prijzen”. + +</p> +<p>Vaste gebruiken kent men ook bij het <span class="letterspaced">verhuizen</span>. Op den bepaalden dag trekken de mannen en de meisjes uit de buurt met de noodige karren naar het dorp, dat de nieuwe buurman +metterwoon gaat verlaten. Een kar, waarop het nieuwe gezin plaats neemt, is feestelijk versierd: de huif is met kleurige papieren +bloemen getooid, en voorin hangt een bloemenkroon. Nu zet de vroolijke, joelende stoet zich in beweging, en in Noord-Brabant +wordt hierbij gezongen: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Te N. willen wij niet wonen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zijn de wijven te kwaad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar te N. willen wij wonen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zijn ze beter van aard.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of wel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Te N. willen wij niet wonen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar is ʼt een arrem land, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar te N. willen wij wonen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zijn rozen geplant.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of wel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dat gaat naar Den Bosch toe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoete lieve Gerritje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat gaat naar Den Bosch toe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoete lieve meid.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e11135"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11135">276</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wat zullen wij daar drinken enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Brandewijn met suiker enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zal dat betalen enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De boer, dien wij gaan halen enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waar zal hij dat halen enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al uit zijn linnen beursje enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat zullen wij daar eten enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rijstepap met suiker enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Deze rijmpjes worden doorgaans gevolgd door een langgerekt “kjoeuw”. + +</p> +<p>Intusschen is de nieuwe woning in orde gemaakt,—trouwens <i>elke</i> nieuwe woning wordt door de buurt in staat van bewoonbaarheid gebracht. Het heele huis is schoongemaakt: de vloeren geschrobd, +de muren gewit, alles gepoetst, gewasschen, gesierd; daarna is de mei of een kroon op het dak gezet en, ten teeken van volbrachten +arbeid, de bezem uit het dak gestoken; van daar de uitdrukking: “den bezem uitsteken.” Plaatselijk dansen de buurmeisjes dan +in de feestelijk uitgedoste woning. Zij hebben nu recht op een onthaal, in het Oosten van het land het <i>intrekkingsmoal</i> genoemd. In het zuidelijk gebied heeft dit onthaal geen afzonderlijken naam. Natuurlijk wordt koffie gedronken, waarbij krentenmik +gegeten wordt “en andere”; elders nuttigt men de onafscheidelijke stoete. De kroon, die de huifkar tooide, wordt in het nieuwe +heem opgehangen en blijft daar, tot ze verdord of versleten is. + +</p> +<p>Een oud gebruik, en waarschijnlijk oorspronkelijk wel bedoeld als een offer aan de huisgeesten, is het oostelijke <i>vuurbeuten</i>, d.i. het vuur aanleggen in de nieuwe woning door de buurvrouwen, plaatselijk—maar jonger—ook door de buurmeisjes; men vergelijke +hiermee het huisoffer bij het huwelijk, <a href="#d0e10663">bl. 261</a>. Ook in het Bentheimsche bestaat dit gebruik. In Oost-Vlaanderen loopt ʼs avonds de heele buurt samen, elk met een bosje +stroo, dat ter eere van den nieuwen buurman wordt gebrand; men noemt dit, de nieuwe buren <a id="d0e11171"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11171">277</a>]</span><i>inbranden</i>. Het onthaal draagt den naam van de <i>overhaalfeeste</i>; zie Loquela XII, bl. 69. + +</p> +<p>Overeenkomstig dit gebruik wordt een nieuwe herberg met meitakken gesierd; ook plant men vóor de deur wel eens een meiboompje. +Te Kessel (L.) brengen de buurtjongens den kastelein het uithangbord; het hierop volgend onthaal heet dan <i>schildverteren</i>. + +</p> +<p>Bij ziekte wordt door de buurt geneesheer en geestelijke gehaald, gewaakt, gebeden. Vooral na de berechting onderneemt in +katholieke streken de buurt een bidgang naar een nabijgelegen kapel. Treedt de dood in, dan zijn het weer de buren, die den +doode afleggen, overluiden, bewaken. Zij belasten zich met de toebereidselen tot de ter aarde bestelling, dragen het lijk, +delven den kuil, verrichten de begrafenis. Hoe treffend is niet de Limburgsche gewoonte, waarvolgens de buurmeisjes kransjes +vlechten voor de overleden kinderen en ongehuwden, en in den lijkstoet palmtakken dragen, die dan gestoken worden op het graf. + +</p> +<p>De gezellige bijeenkomsten dragen den naam van <i>buurting</i> of <i>buuravond</i>; het onthaal, dat billijkerwijs de bewezen diensten volgt, heet <i>bier</i> of <i>maal</i>, terwijl het plaatselijk een specifieke benaming mist. Dit <i>bier</i> is een echt Nederduitsch instituut; zie ook <span class="smallcaps">Winkler</span>, Oud Nederland, bl. 816. De naam van den drank, die het hoofdbestanddeel vormde, is op de feestelijke bijeenkomst zelf overgegaan +en bleef, ook toen deze drank geheel op den achtergrond raakte. Zoo kent men het <i>geboorte</i>- of <i>kinderbier</i>, Friesch <i>bernebjiar</i>, het <i>meibier, gildebier, vastelavondbier, schuttebier</i>, bij begrafenissen het <i>doodbier, leedbier, troostbier, droefheidbier, groevebier</i>, Friesch <i>leedbjiar</i> en <i>treastelbjiar</i>, ook wel <i>loofbier</i> genoemd, wanneer de doode geloofd wordt; bij verloving het <i>verlovingsbier</i>. Was men bij het bouwen van een huis in Friesland zoover gevorderd, dat men de daksparren met pannen dekte, dan gaf men het +<i>pannenbjiar</i>, vergel. de Zeeuwsche uitdrukking <i>te biere gaeë</i>, zie ook <span class="smallcaps">De Bo</span>, West-Vlaamsche Idioticon, bl. 127. Over het Limburgsche <i>huulbeer</i> is gesproken, zie bl. 263. Elders spreekt men van een <i>intrekkingsmaal</i> <a id="d0e11247"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11247">278</a>]</span>(bij verhuizen), een <i>steendermaal</i> (bij het aanbrengen van bouwmateriaal), een <i>richtemaal</i> (als de gebinten gericht zijn), een <i>mestmaal</i> enz. + +</p> +<p>Bij den landbouw en het akkermansleven openbaart zich een nauw betrekkingsgevoel tusschen den landbewoner en de omringende +natuur, en een gevoel van wisselwerking tevens. Verkondigt een dorre twijg den dood aan dengene, die hem het eerst waarnam, +omgekeerd kan men, door een stroopop in het water te werpen, de natuur tot regen dwingen (vergel. bl. 195). Dit is meer dan +poëzie en symboliek, dit is, hoewel onbewuste, sympathetische magie, die op een zekere animistische natuurbeschouwing en ten +deele op natuurvereering berust, in zoover hier althans van fetissisme spraak kan zijn. Maar naast en boven dit animisme of +dynamisme is in de akkergebruiken nog een andere faktor werkzaam: het religieuze bewustzijn van de voorzienigheid Gods en +Zijn heerschappij over de natuur.— + +</p> +<p>Reeds is voor het <b>zaaien</b> gezorgd door palmblaadjes tusschen het zaadkoren te leggen; dit bevordert de vruchtbaarheid. Maar deze maatregel is niet +voldoende; want het is lang niet onverschillig, wanneer gezaaid wordt. Vrijdag en Maandag zijn daartoe niet geschikt. Verder +meent de landbouwer, als vroorogge op Sint Pieter vóor den middag gezaaid wordt, dan schieten er aren in; niet aldus, wanneer +in den namiddag gezaaid wordt. De laatste volle week van September mag niet gezaaid worden; dit is de <i>springweek</i>, dan springt het zaad uit den grond op. Rogge moet ook gezaaid worden met wassende maan (sympathie), maar niet tusschen twaalf +en éen, en evenmin op Quatertemperdagen. Zoo mag men ook in de Kruisdagen geen boonen poten. In Vlaanderen en in den Achterhoek +acht men het verkeerd “bij twee lichten” te zaaien, d.i. als zon en maan aan den hemel staan; daarentegen zaait men in het +Rijnland juist bij twee lichten gaarne tarwe, dan wordt zij mooi wit (sympathie). + +</p> +<p>Zeer verspreid is de gewoonte, vóor het zaaien een kruis te slaan en ook de drie eerste worpen in kruisvorm te doen, en wel +onder <a id="d0e11270"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11270">279</a>]</span>een spreuk, waardoor Gods zegen wordt afgeroepen. Maar meer mag men niet spreken, opdat de vogels het niet merken. Het zaad +moet men hoog opwerpen, dan groeit het graan hoog op (weer sympathetische magie). Laat men des nachts ploeg of eg op het land +staan, dan zet men deze recht op in het veld, dat de heksen er onder kunnen vluchten (Limburg). + +</p> +<p>Intusschen schiet het graan welig op. Het is voor den landman een heilige tijd, een tijd van bange zorg en blijde hoop, als +de velden zich steeds rijker bekleeden met den zegen des hemels. Nu rijdt men om de akkers, dat de oogst moge gedijen; nu +bezigt men allerlei afweermiddelen tegen hagelslag, onweer, brand, vooral tegen de vratige vogels: de vogelverschrikkers hebben +niet slechts een praktisch doel, maar doen tevens eenigermate als fetis dienst. Op de Duitsche grens leest men plaatselijk +ʼt Sint Jans Evangelie tegen de musschen; tegen misgewas steekt men in Vlaanderen en Limburg een gewijd palmtakje op de vier +hoeken van den akker. Het is een belangrijke, hoog-ernstige tijd: dans en andere vermakelijkheden moeten nu rusten ... + +</p> +<p>Het omrijden der akkers en het rondtrekken om de graanvelden, wat ook eertijds te Rome in zwang was, heeft ten deele een gekerstenden +vorm aangenomen in de processies. Het is zeker niet toevallig, dat de <i>litania maior</i>, de voornaamste processie met litanie-gebed op Marcusdag (25 April), juist op denzelfden datum valt, waarop eertijds te Rome +het voornaamste <i>ambarvale</i> plaats had: ommegang, bedegang door en om de velden voor het gedijen der veldvruchten en het afweren van schadelijke invloeden. +Ook bij deze en dergelijke heidensche processies sprak men wisselgebeden in dialoogvorm. De heidensche processie op den 25<sup>sten</sup> Maart werd gehouden ter eere van <i>Robigo</i>, een godheid, aangeroepen ter afwending van ziekte in het graan of van den meeldauw. Met het feest van den H. Marcus heeft +de <i>litania maior</i> niets gemeen. + +</p> +<p>Maar reeds heeft de kwartel den oogst aangekondigd; en de landman weet het, als de kwartel slaat, dan korrelt het graan goed: +<a id="d0e11293"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11293">280</a>]</span></p> +<p>“zooveel maal als hij slaat, zooveel vat uit de vim”, zegt een Limburgsch spreekwoord. + +</p> +<p>Weldra, als de wind door de aren speelt en het graanveld doet golven, dan gaat de <span class="letterspaced">koorndaemon</span> door de halmen, evenals de boomgeest zich openbaart in het ruischen van het loof. “De roggehonde loopt er deur”, zegt men +dan in de Graafschap, of “de roggemeuje het de varkens oet.” Hier ontmoeten wij voor het eerst den genius der vruchtbaarheid +op het graanveld. Hij neemt nu eene menschelijke gedaante aan (<i>korenmoeder, roggemeisje</i>), dan weer die van een dier (hond, wolf, haan, haas, bok enz.). Kinderen, die het graan vertrappen, waarschuwt men voor het +korenwijf, de roggemoeder of den bok. De hond, haas enz. komt er bij de laatste schoof uit; dan moet een der binders met open +schort voor de halmen gaan zitten, om hem te vangen. Zoo komt het, dat elders de laatste schoof den vorm van een hond, haas +enz. aanneemt. Zie <span class="smallcaps">Sartori</span>, <span lang="de">Sitte und Brauch II</span>, bl. 87; <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, <span lang="de">Baumkultus</span>, bl. 611; <span lang="de">Roggenwolf und Roggenhund</span><sup>2</sup> (Danzig 1868), <i>passim</i>; <span lang="de">Die Korndämonen (Berlin 1867)</span>, <i>passim</i>. + +</p> +<p>Het is een weldoende toon in het volksleven, dat de <b>graanoogst</b>, het moeizaamste en gewichtigste werk van het geheele jaar, als een feest wordt opgevat. Op Jacobidag (25 Juli) pleegt hij +een aanvang te nemen. Het nijvere landvolk zweet en zwoegt, de buren bieden de helpende hand, maaien de halmen, binden de +schooven, stapelen op de oogstkar het kostbare loon van zooveel moeiten en zorgen, en bij het haren der zeisen en het zwaaien +der sikkels klinken vroolijke oogstliederen als deze: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De wumpel de strumpel de kanne met bier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die hebben we hier op ons pleizier! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zoetemelk met roome, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Jan Dirksen is mijn oome, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Peet Trijn, dat is mijn bestemoer, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zoo gaane we mee op het leste voer.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Noord-Holland). + +<a id="d0e11350"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11350">281</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het laatste voer is op de baan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat in den boer zijn schuur moet gaan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De luie boeren alleen hebben nog staan.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Oost-Vlaanderen). + +</p> +<p>En nog komt met <i>Sint Joapik</i> de boer handen te kort. Dit blijkt uit verscheidene zegswijzen. Als ʼt heeft geijzeld, en de boeren de hoefijzers der paarden +moeten laten scherpen, zegt men: “ʼt Hef glad iêzelt, de boer hef vandaag zienen Sint Joapik”, en zijn er veel huwelijken +na den gesloten tijd, dan hoort men wel eens: “Onze pastoor hef regtevoott zienen Sint Joapik”. + +</p> +<p>Eindelijk bindt men de <span class="letterspaced">laatste schoof</span>. Evenals in de lentegebruiken de vegetatiedaemon door den meiboom of door een omloofde menschenfiguur wordt voorgesteld, +aldus ook de koorngeest in de oogstgebruiken. Men beeldt hem uit in een schoof, met bonte linten en bloemen gesierd en veelal +gebonden in den vorm van een pop, en deze draagt benamingen als: <i>korenmoeder, roggewolf, roggehaan</i> enz.; immers, het dier, dat sprong door het golvende graan, heeft men gevangen in de laatste garve. Buiten onze grenzen wordt +ook wel de maaier in de laatste schoof gebonden en in water gedompeld. Zij wordt ook vaak met eetwaren als appelen, gebak, +eieren enz. gesierd en men danst er om heen, als om den meiboom. Een verdere overeenkomst met den meiboom is deze, dat b.v. +in Westfalen de laatste schoof wordt bekroond door een uit hout gesneden en op een stok bevestigden <span class="letterspaced">haan</span>, die met den haanvorm, waarin somtijds de laatste schoof gebonden wordt, niets gemeen heeft. Deze haan rust op den <span class="letterspaced">oogstkrans</span>, en troont dan veelal op den zoogenaamden <i>Harkelmai</i>, die zijn benaming aan de bijeengeharkte halmen dankt: de overeenkomst met den kleinen meiboom, dien wij palmpaasch noemen, +is weer bijzonder treffend. Na afloop der feestviering spijkert men den haan met den oogstkrans aan den gevel van het woonhuis, +waar hij tot het volgende jaar blijft prijken. Zoo verklaart men de gewoonte <a id="d0e11382"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11382">282</a>]</span>van het <span class="letterspaced">hanenslaan</span> in sommige streken na het oogstfeest—in den Elzas bindt men een levenden haan aan den oogstmei!—en evenzeer de Twentsche +benaming voor het oogstfeest: <i>stoppelhanen</i>. + +</p> +<p>De laatste schoof wordt ook de <i>geluksgarve</i> genoemd, omdat men van haar geluk en rijkdom verwacht voor het volgende jaar; want de genius van de groeikracht en den wasdom, +dien de oogstmei uitbeeldt in betrekking tot de graanhalmen, welke hij tooit, wordt ook beschouwd als de onafgebroken voortlevende +groeikracht der veldgewassen. Andere benamingen zijn: <i lang="nl-dia">de Olle, ʼt Olde Wief</i> enz., welke wellicht betrekking hebben op een Oudgermaansche goddelijkte verpersoonlijking der vruchtbaarheid. + +</p> +<p>Te Hengeloo, Steenderen, Zelhem, Ruurloo en andere dorpen van de Graafschap maken de binders, als de laatste halmen gemaaid +zijn, een bijzonder groote garf, die uit vijftien gewone garven bestaat. Deze wordt dan met groene takken en bloemen gesierd +en draagt den naam van <i lang="nl-dia">ʼt Olde Wief</i>. Straks komen de knechten met een langen staak, steken haar dien door ʼt lijf en dragen haar in optocht naar de woning van +den boer, waar ze voor de deur wordt neergezet. Met eenige plechtigheid wordt dan de feestgarve aan de vrouw, die inmiddels +naar buiten gekomen is, aangeboden. Ook draagt men de reuzenschoof wel eens naar binnen en dan wordt er om heen gedanst. + +</p> +<p>Ook elders bestaat een dergelijk gebruik. Te Neerbosch (G.) en omstreken, Heel, Geleen, Vlodrop, Reuver, Tegelen enz. (L.) +maakt men de laatste schoof dubbel zoo dik als naar gewoonte; zij wordt met groen en bloemen, met een <i>mei</i>, opgesmukt en dan op de kar geladen. Een joelende menigte van jongens en meisjes omstuwt het voertuig, en langs den grootst +mogelijken omweg begeeft de stoet zich huiswaarts. In het dorp zet men het feest tot laat in den avond voort, want rijkelijk +wordt de jeugd door den eigenaar op koffie, bier, brandewijn en vla onthaald. Te Nederweert vergast men zich op <i>Zichtezondag</i> aan bier en zoete melk. Elders wordt <a id="d0e11411"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11411">283</a>]</span>alleen de laatste kar <i>gemeid</i>. Te Schinveld maakt men nog een stroopop, waarmee gesold wordt. + +</p> +<p>In sommige Friesche woudstreken is het de gewoonte, dat op de laatste van het veld komende wagenvracht boekweit een meiboom +wordt geplaatst, en wel een tak van den lijsterbessenboom met de rijpe bessen er aan. Op het Bildt zaten voorheen op den laatsten +wagen boonschoven, die werden binnengehaald, twee jongens met een strooman. Zij zongen aldus: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Moer, moer, de pan over ʼt vuur! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier hê wij <i>de leste gerven</i> +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Boven in de bergen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Boven in de toppe. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wanneer selle wij soppe? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Soppe wij van avond niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan soppe wij ʼt heele jaar niet.</span></p> +</div> +</div> +<p>In Zuid-Limburg draagt het oogstfeest de eigenaardige benaming van <i>martelgaus</i> (of <i>-gans],</i> klaarblijkelijk een vervorming, zonder eenige betrekking tot den gansvogel; een afdoende verklaring werd tot nog toe niet +gegeven. Elders op Nederlandschen bodem biedt het oogstfeest weinig karakteristieks. In het Noorden heeft de vlag meestal +het meiboompje vervangen. In West-Vlaanderen draagt het oogstfeest, of liever de feestmaaltijd, den naam van <i>oogstfooie</i>, elders dien van <i>oogstkermis</i>. + +</p> +<p>Ten slotte zij nog vermeld, dat in Oldenburg, Brunswijk, Hannover enz. een stuk koren ongemaaid op den akker blijft staan: +het <i>Vergôdendêl,</i> dat kwalijk anders kan vertaald worden, dan als: “Frau Godens Anteil”, een hooioffer dus aan Wôdanʼs gemalin. Hiermee vergelijke +men het schamel overleefsel, dat ons rest in het hooi voor het paard van Sinterklaas (<a href="#d0e4490">bl. 123</a>). + +</p> +<p>Het <span class="letterspaced">arenlezen</span> is het recht der armen. Te Eibergen (G.) zingen de kinderen, als ze na het <i>pungelen</i> (aren lezen) huiswaarts keeren: + +<a id="d0e11466"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11466">284</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Moeder, moeder, ik heb moar eenen pungel epungeld, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Der was neet meer te kriêgen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want as der nog meer te kriêgen was, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan haʼk wal meer noa ʼt hoes ebrach; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Terstond na het ten einde brengen van den veldarbeid begint het <b>dorschen</b>: een zwaar, moeitevol werk, waar men gaarne reeds vroeg in den morgen mee aanvangt. Volijverig hanteeren de dorschers den +vlegel, en uit het rythme van den dorschvlegel groeit het dorschlied met zijn gespierde en toch zoo smijdige klankbeweging: + + +</p> +<div class="poem" lang="fy"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>It klitst, it klatst, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Giet juwn toa gest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op tzies in brea +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mey ʼt heale gea.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Friesland) + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>[Het klitst en klatst, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het gaat van avond te gast, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op kaas en brood +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met het halve dorp].</span></p> +</div> +</div> +<p>Zouden er geen liederen gezongen worden in den trant van <span class="smallcaps">Cremerʼs</span> Betuwsch dorschliedje? Wij geven het natuurlijk met het noodige voorbehoud: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Lange vlegel, wonderklop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sloa dʼr helder lochtig op +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vief en twintig duuzend slag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ielken korten wienterdag, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met verdrag. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vlêgel! klap ʼm, klep ʼm, klop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die ʼt niet gleuft op stuggen kop.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vooral het dorschlied steunt in zoo ruime mate de stelling van <a id="d0e11523"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11523">285</a>]</span><span class="smallcaps">Karl <span id="d0e11526" class="corr" title="Bron: Bücker">Bücher</span></span>, dat het arbeidslied zich ontwikkelde uit den rythmischen vorm, dien het volk aan inspannenden, eentonigen arbeid gaf, om +het eentonige te breken en de vermoeienis te doen vergeten. + +</p> +<p>Het gewichtigste oogenblik bij het uitdorschen is dat van den <span class="letterspaced">laatsten slag</span>. In ons zuidelijk volksgebied bestaat vrij algemeen het gebruik, dat bij het afdorschen van het laatste koren alle dorschers +tegelijk met de vlegels op den vloer slaan; in het Oosten van ons land heette dit de <i>drobbelslag</i>. Uit vergelijking met uitheemsche gebruiken blijkt, dat deze slag oorspronkelijk den koorndaemon gold, die immers mee in +de schuur gevlucht is. Tegenwoordig is het een teeken, dat de vrouw van den eigenaar moet komen, om de arbeiders te trakteeren. + +</p> +<p>De greidboer heeft geen bouwland, hij is enkel veehouder, hij kent alleen den <b>hooi-oogst.</b> Maar de gebruiken, hiermee verbonden, zijn over het algemeen veel minder ontwikkeld dan die van den graanoogst. Na afloop +volgt het hooimaal, een afscheidsmaal, dat de boer aan zijn werkvolk geeft; het bestond van ouds uit spekpannekoeken. De laatste +wagens worden op Ameland met vlaggen versierd. + +</p> +<p>Worden de groote schuurdeuren geopend, dan gebeurt het vaak, dat zwaluwen komen rondfladderen in de ledige ruimte der schuur. +Dan zingt de jeugd—en ook wel in het voorjaar bij den terugkeer,—het zwaluwgetjilp nabootsend: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Verleden jaar, toen ik hier was, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Was dit vak vol en dat vak vol, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En nu is alles weer verteerd, verteerd, verteerd.</span></p> +</div> +</div> +<p>Of wel: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Toen ik weg ging, waren alle kistjes en kastjes vol, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar toen ik weer kwam, was alles verslikkerd, verslekkerd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>verslierd, verslierd.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e11560"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11560">286</a>]</span><p>Men vergelijke het Brunswijksche: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>As ik weggung, as ik weggung, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Was dit fak vull, was dat fak vull, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>As ik wêʼerkam, as ik wêʼerkam, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Was alles verslickert, verslüert.</span></p> +</div> +</div> +<p>Laat ik nog vermelden den <span class="letterspaced">vlasoogst</span>, vroeger zoo belangrijk met het oog op het algemeen gebruikelijke, huiselijke spinnen; den <span class="letterspaced">hopoogst</span>, die eertijds aanleiding gaf tot het befaamde Geldersche hopmaal met zijn lekkere, gerezen pannekoeken; eindelijk den <span class="letterspaced">koolzaadoogst</span>, daarom niet onbelangrijk, dewijl de laatste zak door een groenen tak, een <i>mei</i> werd gesierd. Met de muzikanten voorop ging de stoet zingende naar het huis van den boer. Maar reeds in 1839 was, volgens +den Gelderschen Volksalmanak, dit feest kwijnende. + +</p> +<p>In Noord-Brabant, b.v. te Duizel, kent men nog de <i>aardappelfooi</i>, vroeger in de omstreken van Breda de <i>boekweitfooi</i>, vergel. de Antwerpsche <i>pataatfooi</i>, naast de Vlaamsche <i>oogst- vlas-</i> en <i>zaadfooi</i> (<a href="#d0e11411">bl. 283</a>). Het woord <i>fooi</i> heeft hier de beteekenis van “afscheidsmaal”, die ook het Middelnederl. <i>foy, voy</i> bezat. Een nog oudere beteekenis is “reis, weg”; immers het woord heeft zich ontwikkeld uit het Fransche <i>voie</i>: “reis, reispenning, teerpenning.” + +</p> +<p>Zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 190 vlg.; Driem. Bladen I, bl. II, bl. 70; <span class="smallcaps">Dr. De Vooys</span>, in Volkskunde XXIV, bl. 154; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, in Limburgʼs Jaarboek I, 3, bl. 25 vlg.; H. <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten enz.; bl. 50; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 312 vlg.; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 261. + +</p> +<p>De <i>veeteelt</i> is reeds elders ten deele besproken, zoo b.v. de stalling bij de verschillende huistypen en eveneens de afweermiddelen, die +ter bescherming van het vee tegen onheilvolle invloeden worden gebezigd. Ook de hooioogst behoort tot dit onderwerp. + +</p> +<p>Vooral de <span class="letterspaced">paarden</span> staan bloot aan betoovering en aan kwelling van de maar, die onontwarbare knoopen in de manen vlecht en de dieren in zweet +drijft. Hiertegen bestaan afzonderlijke bezweringsformules. <a id="d0e11645"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11645">287</a>]</span>Ook paardekoppen in den gevel oefenen beschermenden invloed uit. De <span class="letterspaced">koeien</span> en schapen worden op gezette tijden door de vaart gedreven, om ze vruchtbaar te maken en tegen ziekten te beveiligen. Op +een meidag drijft men de koeien in de weide en tegen Sint Katherijne komen zij weer op stal. In den omtrek van Bredevoort +en Aalten (G.) hebben de koewachters hun eigen deuntje, waarmee ze elkaar toeroepen: “Alleli, allo, Derk, Jan, enz., allo, +kom hier allo, gauw dan alio, alleli, allo”. Dit “Alio, alleli” dient ook om des avonds de koeien bijeen te roepen. + +</p> +<p>Bijzondere voorschriften gelden bij het melken, om te maken, dat de melk overvloedig is, niet blauw, dat zij niet onmiddellijk +stolt, dat zij niet botert; hiertegen beveiligt vooral de vlierstruik. Ook palm en kruidwisch worden in den stal aangebracht; +spinnewebben ziet men er graag. + +</p> +<p>Schapen, geiten en varkens spelen in het volksgeloof een ondergeschikte rol. Van meer belang zijn <span class="letterspaced">hond</span> en <span class="letterspaced">kat</span>, die vooral het weêr voorspellen, maar toch ook geluk of ongeluk aankondigen. De kat staat in betrekking tot het huwelijk +(bl. <a href="#d0e3298">90</a>, <a href="#d0e10414">253</a>), kondigt bezoek aan en ziet sterfgevallen vooruit. Van groot belang is, zooals wij zagen, de <span class="letterspaced">haan</span> bij de vruchtbaarheidsgebruiken, bij het oogstfeest enz. Hij beveiligt tegen schadelijke invoeden en is daarom wel vooral +symbool der vruchtbaarheid, zooals ik reeds op <a href="#d0e3469">bl. 96</a> en elders heb betoogd. Eindelijk, in hooge eere staan de <span class="letterspaced">bijen</span>, het eenige insekt, dat huisdier geworden is. Zij staan in nauwe betrekking tot het gezin van den iemker; zijn dood wordt +hun aangekondigd; met de naastbestaanden dragen zij rouw. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e11675"> +<h3 class="normal">V. Ziekte, dood, begrafenis.</h3> +<p>Na de genoegens van het leven komen <b>ziekte</b> en de dood. Menige zwakte en menig lijden slaat de landbouwer lager aan dan de stedeling met hooger kultuur, en het is zelfs +een bekend feit, dat hij eerder den veearts voor de stalbeesten zal ontbieden, dan den geneesheer voor zich zelf of voor de +leden van zijn gezin. En <a id="d0e11683"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11683">288</a>]</span>nog gaat hij dan bij voorkeur bij waterdokters en konsorten te rade. Daarentegen is hij voor kleine misvormingen zeer gevoelig, +getuige b.v. het heirleger van bezweringsformules tegen de wratten. Maar ik kom hier op het gebied der volksgeneeskunde, die +uitvoerig in het Zesde Hoofdstuk zal besproken worden.— + +</p> +<p>Intusschen wordt de kwaal erger en erger en nadert de <b>dood</b>. Reeds heeft men herhaaldelijk geheimzinnige lichten waargenomen, die onder den naam van <i>veurbuken</i>, (<i>veurbukes, veurbuksel</i> enz.) bekend zijn, althans in het zuidelijk volksgebied. Voortdurend krast de uil en de raaf, de waakhond slaat aan in het +holle van den nacht, de klok blijft stil staan of twee klokken slaan te gelijk, de katten bijten elkaar; nu eens springt een +glas, dan weer worden deuren plotseling dichtgeworpen, en voortdurend laat het houtwormpje zijn eentonig getik hooren. Hierbij +komt nog, dat de huisgenooten voortdurend droomen van huwelijk en bruiloft (vgl. bl. <a href="#d0e9985">241</a>), of den priester aan het altaar zien staan: geen twijfel meer mogelijk, spoedig zal de zieke “het gewaagd hebben”. “Hij +gaat de gard af”, fluisteren de vrienden en magen, “hij riekt naar de schup”. Bij kinderen klinkt de volksuitdrukking zachter, +gevoeliger: groote kinderoogen, luidt het, zijn “kerkhofbloemen”. + +</p> +<p>Men kan niet zeggen, dat de landman den dood meer vreest dan de stedeling, maar hij wordt er voortdurend aan herinnerd door +zijn intiem samenleven met de natuur, wier opvallende verschijnselen hij als voorboden beschouwt. Hierop wijst m.i. het meest +sprekend de volksverklaring van een ontijdigen bloei: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Een bloem buiten den tijd +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is een bruid of een lijk.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook hier weer de verwantschap van dood en huwelijk als het telkens wederkeerend refrein. + +</p> +<p>De dood wordt door het volk beschouwd als een overgang, niet als een einde: vandaar een heele reeks van <span class="letterspaced">scheidingsgebruiken</span> uit de wereld, die den mensch omringt, zoowel bij het sterven, <a id="d0e11713"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11713">289</a>]</span>als na den dood, tot hij veilig en wel geborgen is in het graf. Want, dat ieder mensch bestaat uit een tweevoudig ik, dat +er bij den dood een scheidingsproces plaats heeft, ten gevolge waarvan het onsterfelijke gedeelte overblijft, om een nieuw +leven te beginnen, was een overtuiging, door de Oude Germanen met alle andere volken en volkengroepen gedeeld. Deze overtuiging +is algemeen-menschelijk, en behoort tot de goudaderen in veelal waardeloos of minder waardevol erts. Tot dit soort van gebruiken +behoort het afknippen van nagels en haar, het omwerpen van de stoelen en banken, het openzetten der vensters, het rondgaan +om het kerkhof enz. Ook bij de geboorte hebben wij een dergelijken scheidingsritus ontmoet (bl. <a href="#d0e8504">214</a>, <a href="#d0e8524">215</a>); hier is hij op zijn eigen domein. Zelfs voor de overlevenden is hij van toepassing, ten einde scheiding te bewerkstelligen +van den doode en de doodsmachten en ter wederopneming in de wereld en in de gemeenschap der levenden. Natuurlijk vermengen +zich hiermee gevoelens van teedere piëteit met den dierbaren stervende of doode. + +</p> +<p>Na de berechting, in katholieke streken, wacht men met bange vrees en klimmende bezorgdheid het naderend einde af. Komt het +stervensuur en heeft men allen grond, te duchten, dat de zieke het spoedig zal hebben afgelegd, dan ontsteekt men de gewijde +doodenkaars—in Vlaanderen wordt dit <i>uitlichten</i> genoemd—en roept de familie om het sterfbed. Men tracht den stervende het verscheiden zoo licht mogelijk te maken. Hij mag +geen kleedingstuk aanhebben, waaraan op Zondag genaaid is, want daarin kan hij niet sterven, maar blijft voortdurend in doodstrijd. +Men vraagt hem gaarne, of hij niets meer “op zich heeft”, een laatsten wensch, maar ook wellicht een belofte, die men hem +dan afneemt. Bestellingen en beschikkingen van een stervende moet men volbrengen, anders kan hij geen rust vinden in het graf; +en evenmin vindt hij rust, als men de begrafenisgebruiken verwaarloost. Houdt men na den dood ter volbrenging eener belofte +van den overledene een bidweg, dan moet men een stok of regenscherm voor de deur zijner woning <a id="d0e11726"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11726">290</a>]</span>zetten en zeggen: “In den naam van God, ga voor, ik zal u volgen.” Blijkbaar wil men aldus den geest verschalken en alvast +voorop sturen; anders moet men hem dragen. + +</p> +<p>In dit beslissend tijdsgewricht ducht men vooral het twaalfde uur; immers dan “verzet” de tijd. + +</p> +<p>Heeft de stervende den <span class="letterspaced">laatsten snik</span> gegeven, heeft de ziel het lichaam verlaten, naar het volk meent als ademtocht, dan wordt de mond gesloten, de naaste verwanten +drukken de oogen dicht, en in katholieke streken omklemmen de saamgevouwen handen een kruis of rozenkrans. Eertijds werd de +stervende, naderhand ook de doode afgelegd, en kwam hij van het bed op het lijkstroo te liggen, in geheel België <i>reeuwstroo</i>, in Hollandsch Limburg <i>schoofstroo</i> genoemd; <i>reeuw</i>- beteeken “lijk”, vergel. het Gothische <i>hraiw</i>- in <i>hraiwadûbô</i> “tortelduif, lijkduif.” Het feit, dat de uitdrukking “op zijn reeuwstroo liggen” in heel Vlaamsch België en in de aangrenzende +gewesten mondgemeen is, bewijst voldoende, dat zij verband houdt met een algemeen verspreid gebruik. Het afleggen op stroo +mag als Pangermaansch, ja als algemeen Indogermaansch beschouwd worden. In België schijnt het sedert enkele tientallen van +jaren uitgestorven; ook in Westfalen (<i lang="de">Revestroh</i>) en Rijnland is het gebruik veel verminderd. In Nederland is het, voor zoover mij bekend, nog slechts in Friesland en in +Hollandsch Limburg in zwang: “Wanneer het gewasschen en in het doodshemd gekleed is,” schrijft <span class="smallcaps">Th. Dorren</span> in Limburgʼs Jaarboek XVI, bl. 13, “wordt het lijk—gewoonlijk op twee aan elkaar geschoven tafels—in de beste kamer <i>op schouf</i>, d.i. op stroo gelegd. De tijd, dat het lijk onbegraven daar ligt, heet het “<i>euver eerd</i> liggen.” Vandaar de uitdrukking: “Hij komt van het bed op het stroo,” d.i. van euvel tot euvel, zonder dat het er beter op +wordt. Oorspronkelijk werd het lijk van het bed op een plank gelegd, en deze, in Beieren het <i>Rebrett</i> genoemd, dient in ons land nog op tal van plaatsen, om den dood aan te kondigen. Zwart geverfd en met een doodshoofd, waaronder +de letters R.I.P., beschilderd, wordt het <i>liêkbreed</i> naast de deur van het sterfhuis geplaatst. +<a id="d0e11768"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11768">291</a>]</span></p> +<p>Het lijk wordt dus gewasschen, geschoren, en men legt een doekje onder de kin. Kinderen tooit men met een kransje, ook de +ongehuwden krijgen den bruidstooi, dien zij gedurende hun leven moesten ontberen: den mirten- of rosmarijnkrans. Dan vangt +het <i>verhennekleen</i> aan, d.i. het doodskleed of <i>hennekleed</i> wordt den doode aangedaan of liever over hem heen genaaid. De Friesche benaming is <i>hinnekleed</i>; in Oost-Groningen zegt men ook <i>reekleed</i>, en met volksetymologische vervorming <i>regenkleed</i>. Dit kleed is het eerste, wat de jonge vrouw voor zich en haar man spint. Het wordt oospronkelijk met éen draad en éene naald +om het lijk vastgenaaid. Deze naald is “heilig” en “gevaarlijk” tevens; beide begrippen raken elkaar (bl. 86). Zij wordt dus +doorgebroken en de stukken worden in de kist gedaan; ofwel men werpt ze in het vuur. Raakt men er een kies mee aan, dan zou +hij uitvallen; éen prik er mee geeft een ongeneeslijke wonde. Anderzijds brengt zij geluk bij het loten. + +</p> +<p>In Limburg wordt de vrouw met het hemd bekleed, dat zij den eersten huwelijksnacht en daarna nooit meer gedragen heeft. Elk +jaar wordt het gewasschen en dan zorgvuldig opgeborgen; wij ontmoeten hier wederom de verwantschap van dood en huwelijk in +het folklore (bl. 241). + +</p> +<p>Na den dood worden onmiddellijk deuren en vensters geopend in het sterfvertrek, althans op enkele plaatsen in Zuid-Limburg, +een scheidingsgebruik, dat de ziel er vrij uit kan <i>pfluderen</i> (fladderen), zooals men in Zwaben zegt. In de Graafschap, en in ʼt algemeen in ʼt Oosten van Nederland, wordt onder het bed, +of in de buurt ervan, een bak met water of met water en melk gezet; dit gebruik heerscht ook in Westfalen en andere streken +van Noord-Duitschland. In Groningen meent men, dat dit met een hygiënisch doel geschiedt, omdat dan alle vuiligheid op dit +water trekt; elders zegt men, dat anders alle water en de melk in huis onrein wordt. Waarschijnlijk was de oorpronkelijke +bedoeling, de ziel een bad in water en melk te schenken. In Oostenrijk keert men alle vaatwerk om, dat de ziel daar <a id="d0e11793"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11793">292</a>]</span>niet aan blijve hangen. In Friesland wilde het gebruik, drie handjes vol gerstekorrels rond den doode uit te strooien; het +strooien van gerst of zand heeft over het algemeen geestenwerende kracht; vgl. bl. 76. + +</p> +<p>Nu zet men de klok stil en omfloerst den spiegel of keert hem om, “omdat er anders spoedig een tweede sterfgeval in het huis +zou volgen”, meent men in Friesland. De verklaring hiervan is deze, dat het spiegelbeeld van den mensch met de ziel wordt +gelijk gesteld; het is dus te duchten, dat het spiegelbeeld van de overlevenden door den geest van den overledene worde meegevoerd. +Dit zelfde gebruik vindt men plaatselijk, buiten onze grenzen, ook bij geboorte en huwelijk; immers ook in deze gewichtige +levensmomenten wordt de mensch in hooge mate door de geesten bedreigd. + +</p> +<p>Naderhand worden deuren en vensters weer gesloten, eigenlijk en oorspronkelijk eerst na de begrafenis, om de ziel te verhinderen, +terug te keeren. Dit blijkt o.a. hieruit, dat men in Noord-Duitschland aan de achterzijde van het sterfhuis een brok muur +neerlegt, om zich voor het wederkeeren der ziel te vrijwaren. Wil men in Limburg uitdrukken, dat iemand reeds lang overleden +is, dan zegt men: “Hij komt al haast terug.” Het luiken der vensters werd later rouwsymbool, òok bij de naastbestaanden. + +</p> +<p>Een krachtig middel, om den terugkeer der schimmen te beletten, is ook het leggen van twee stroowisschen kruiselings over +elkaar op de kruiswegen, of in het algemeen tusschen woon- en begraafplaats op den weg, dien de lijkstoet volgde: want de +doode keert langs denzelfden weg terug, dien hij gekomen is. Inderdaad wordt het lijk-, schoof- of doodenstroo op verschillende +wijze behandeld. + +</p> +<p>1. Men verbrandt het, en dit is nog op tal van plaatsen in het zuidelijk volksgebied het geval. Immers, de geest van den doode +zou aan het stroo kunnen blijven hechten; dit is dus een reinigings- en scheidingsgebruik. In alle geval: + +</p> +<p>2. Men verwijdert het na den dood uit het huis, evenals de plank, waarop de doode gelegen heeft. Dit is natuurlijk weer een +reinigingsgebruik, evenals het keren van het huis en het verbranden <a id="d0e11805"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11805">293</a>]</span>van kleêren en andere voorwerpen, waar de dood mee in aanraking kwam. Vandaar het gebruik in Zeeland, Noord-Brabant, Gelderland, +Vlaanderen en enkele jaren terug ook in Limburg, na den dood bossen stroo aan de deur van het sterfhuis te leggen, met of +zonder rouwbanden; naar den ouderdom van den overledene neemt dit grootere afmetingen aan. In de Noordbrantsche buurten Loon-op-Zand, +Sprang, Capelle enz. wordt kort gesneden stroo onder drie naast elkaar liggende steenen gevlijd. Naderhand dienden lijkstroo +en lijkplank als teeken, dat iemand overleden was. + +</p> +<p>3. Het stroo wordt kruiselings voor de deur gelegd, of men maakt er wisschen van, die op de kruiswegen gelegd worden. Ook +wordt de kist op het reestroo geplaatst, en op den weg naar het kerkhof worden stroowisschen of enkele halmen van de kar op +den grond geworpen. Aldus in Antwerpen, Noord- en Zuid-Brabant en Limburg, Gelderland enz. Dit stroo dient om den geest het +terugkeeren te verhinderen. Zelfs legt men o.a. te Sittard twee stroohalmpjes kruiselings op hoofd, borst en voeten, om den +geest den lust te benemen, zich weer met het lichaam te vereenigen. Deze en dergelijke gebruiken heet men te Mechelen dan +ook zeer juist “den doode verloren spelen”; zie <span class="smallcaps">H. Coninckx</span>, Mechelsche gebruiken II, bl. 51. Naderhand werd het gebruik ten deele gekerstend en vroeg de stroowisch op kruiswegen om +een gebed voor de “geloovige zielen”. + +</p> +<p>Aldus verklaart men ook, waarom het stroo vóor het sterfhuis wordt verbrand, terwijl het stroo langs of op den lijkweg daar +moet blijven liggen, tot het verrot is. + +</p> +<p>Een aandoenlijke trek in het volksleven is het aanzeggen van den dood aan de huisdieren, die geacht worden in nauwer betrekking +te staan tot den huiselijken kring en hun deel te hebben aan het wel en wee van het gezin. Aan het vee, maar vooral aan de +bijen wordt de dood van den meester aangezegd. Het best is deze trek bewaard gebleven daar, waar de huisgemeenschap van menschen +en vee het innigst was, nl. op de Oudsaksische hoeve; aldus te <a id="d0e11816"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11816">294</a>]</span>Weerdinge en Emmen, dan ook eertijds te Meppel en Hoogeveen. Te Barneveld maakt men een zwarte streep op de linkerzijde van +elken korf als teeken van rouw; elders in het Oosten van het land worden de bijenkorven van rouwstrikjes voorzien; zie Driem. +Bladen XII, bl. 52, vergel. III, bl. 81. In Westfalen luidt de formule: + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Imme, Imme, din Heer is dood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nu bliw bi mi in mine Nood.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook in West-Vlaanderen, de Kempen en het Meetjesland klopt men op de korven en zegt: “Bietjes waakt, want de meester slaapt”, +of “de meester vertrekt.” + +</p> +<p>Het overlijden wordt aangezegd door de naaste buren of door de lijkbidders, en de buurt, vooral de <i>noodwakers,</i> komen, om bij het lijk te waken en te bidden. Wij hebben hier het overoud gebruik der <span class="letterspaced">lijkwake</span> of <span class="letterspaced">doodenwake</span>, een gekerstend afweergebruik, dat echter tegenwoordig, bij de protestanten althans, grootendeels in onbruik geraakt is. +Vroeger werden hierbij klaagliederen gezongen en een lijkmaal gehouden. Of hier of daar bij deze gelegenheid nog opzettelijk +geweeklaag wordt aangeheven, is mij niet bekend; maar in Twente en ook wel elders wordt die lijkwake nog etende en drinkende +doorgebracht. + +</p> +<p>Burenplicht is eigenlijk ook het <span class="letterspaced">overluiden</span>, waarbij natuurlijk <i>luibier</i> behoort. Het gebruik is vrij algemeen, en volgens den regel wordt driemaal geluid voor volwassenen en éenmaal voor kinderen, +of voor een volwassene wordt met de groote, voor een kind (ook wel voor een vrouw) met de kleine klok geluid. Dichterlijk +is de Duitsche uitdrukking: <i>das Heimläuten</i>; bij ons is behalve de term <i>overluiden</i> ook wel <i>uitluiden</i> gebruikelijk. Zooals uit vergelijking met tal van analoge gebruiken blijkt, had zoowel de luide doodenklacht als het overluiden +oorspronkelijk ten doel, de geesten af te weren, die zich van de scheidende ziel wenschten meester te maken. + +</p> +<p>ʼs Avonds vóor de begrafenis wordt het lijk gekist; voor de doodkist werden vroeger de planken opbewaard. Staat een doode +<a id="d0e11855"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11855">295</a>]</span>ʼs Zondags over, dan volgt binnen twee weken een tweede lijk. Ligt iemand “mooi” in de kist, dan is dit insgelijks een teeken, +dat weldra een nieuw sterfgeval in dezelfde familie zal plaats hebben: “hij is mooi bestoorn”, zeggen de Friezen. Nu weet +men, dat, volgens een zeer verspreide animistische opvatting, de ziel een min of meer stoffelijk leven leidt in of bij het +graf; vandaar, dat men den doode meegeeft al datgene, waaraan hij tijdens zijn leven bijzonder gehecht was. Vroeger waren +dit kleeren, wapens, mondvoorrraad, amuletten van allerlei aard,—in Zweden geeft men nog heden ten dage tabakspijpen en zelfs +gevulde brandewijn-flesschen mee. Gouden en zilveren kostbaarheden werden op den duur in geld omgezet en ten slotte vormde +nog slechts een kleine munt het rudimentaire en reeds meer symbolische overblijfsel. Den doode zulk een munt in de hand te +geven of in den mond te leggen is nog vrij algemeen in verschillende streken van Duitschland. Dit geschiedt hier te lande +niet meer. Wel geeft men nog den doode het scheermes mee, maar m.i. omdat dit door de aanraking, evenals de naald, waarmee +het doodskleed genaaid werd, “gevaarlijk” geworden is; dan ook rozenkrans en medailles ter vervanging der amuletten van eertijds; +aan vrouwen wordt nog wel eens schaar, vingerhoed e.d. toegevoegd. + +</p> +<p>Bij het kisten moet de doode met de voeten naar de deur gelegd worden, en zóo draagt men hem uit de woning, recht door de +<i>lijkdeur</i>, de hoofddeur van het huis, maar die anders niet geopend wordt, dan wanneer een lijk wordt uitgedragen of het bruidspaar +zijn intrede doet (bl. 241); aldus in Friesland, terwijl men ook op vele plaatsen in Noord-Holland in ouderwetsche huizen +nog de staat- en sterfdeur wijst, die alleen bij trouw- en begrafenisplechtigheden geopend werd; zie <span class="smallcaps">De Roever</span>, Van Vrijen en Trouwen, bl. 209. Uit vrees, dat de geest terug keert, zegt menig drager en menige draagster uit den omtrek +van Aalst, wanneer de lijkstoet zich in beweging zet: “Geest, ga voor, ik zal u volgen”; en als de deuren ʼs avonds gesloten +worden: “Geest, blijf buiten, en ik binnen.” + +</p> +<p>Zoo komen dan de naastbestaanden en buren ter <b>begrafenis</b>. <a id="d0e11870"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11870">296</a>]</span>In Brabant hebben de buurmeisjes den avond te voren in ʼt sterfhuis <i>gepeeld</i>, d.i. een kruis van groen en bloemen gemaakt, dat bij de begrafenis door kinderen wordt gedragen, gedurende den lijkdienst +op de kist ligt, en naderhand het graf zal tooien. De familie verschijnt in rouwkleeren, de vrouwen geheel in het zwart, zonder +gouden sieraden, en dragen somtijds den doek “met de krange kante buiten”, zooals men in het oostelijk volksgebied zegt. Te +Weert, Nederweert, Neerbosch, Lent enz. dragen de vrouwen dan nog de falie; te Lent dragen de mannen bij deze gelegenheid +mantels van een bepaald model, door den doodgraver bezorgd. Bij deze mantels behooren natuurlijk bepaalde hoeden, die plaatselijk +na afschaffing van de mantels gebleven zijn. Zoo komt het, dat b.v. te Neer de mannen bij den rondgang om het altaar, elders +gedurende de eerste helft der lijkmis, den hoogen hoed opzetten. Op Zuid-Beveland wil de gewoonte, dat ieder lijkganger den +breeden rand van den Zuidbevelandschen hoed naar omlaag buigt, waardoor een zoogenaamde <i>treurhoed</i> ontstaat. + +</p> +<p>Buiten ʼs huis wordt b.v. te Reusel de kist nog eens, en nu voor het laatst, geopend. De buren dragen het lijk, en zoo zet +zich dan de <span class="letterspaced">lijkstoet</span> in beweging, reeds door velen als <i>begangel</i>, d.i. in schijngestalte drie dagen te voren gezien, zelfs door paarden, schichtig voorbij rijdend langs het kerkhof. Ook +hebben reeds dagen te voren de hekkenopzetters de hekken geopend op den weg, dien de stoet moet volgen. + +</p> +<p>Na de begrafenisplechtigheden in de kerk, of ook wel terstond vanaf het sterfhuis, wordt de kist op kar of wagen gezet en +rijdt men ter laatste rustplaats. De naaste buurman moet het lijk rijden, en de regel geldt, dat wie den bruidswagen rijdt, +ook de dooden ter rustplaats moet brengen. De te volgen weg, die volgens oude gewoonte voor iedere buurt en hoeve vast staat, +is in Overijssel, Drente, Gelderland, Friesland algemeen de <i>lijkweg, noodweg</i> of <i>reeweg</i>; hij wordt uitsluitend genomen bij <span class="letterspaced">het doopsel, huwelijk</span> en <span class="letterspaced">begrafenis</span> (bl. 241). Veelal wil het gebruik, dat de stoet <a id="d0e11900"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11900">297</a>]</span>op bepaalde plaatsen, b.v. bij kruiswegen, grenzen, bruggen, kapelletjes, een oogenblik halt maakt, om dan na enkele gebeden +of ceremoniën den weg te vervolgen. Op de kar nemen twee of vier der naaste verwanten plaats, meestal vrouwen. Ja, in verscheidene +dorpen van Limburg, Friesland, Drente, Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant enz. zat de weduwe op de kist, en dit gebruik +is nog volstrekt niet geheel uitgestorven; wellicht hebben wij hier te doen met een afweergebruik. Achter den wagen volgen +verdere bloedverwanten, buren en vrienden, meestal ook vrouwen. “Opmerkelijk”, zegt <span class="smallcaps">De Cock</span>, “is nog het West-Vlaamsch gebruik, dat den ““boever”” oplegt, ʼs avonds te voren reeds in ʼt oor der paarden te gaan fluisteren: +““Morgen moet ge ʼnen doôn voeren””, anders zouden de dieren weigeren te trekken (Volkskunde, bl. 223). In de streek van Ootmarsum +droegen degenen, die het lijk volgden, palmtakken, versierd met bladgoud, die ze naderhand in de kist wierpen of daarop plantten. +Dit gebruik leeft ten deele nog in Noord-Brabant, Limburg en waarschijnlijk ook elders; te Vucht b.v. worden voor overleden +meisjes door meisjes palmtakken gedragen, voor overleden jongens door jongens hulstakken: wij ontmoeten hier het treffend +en dichterlijk gebruik van den <span class="letterspaced">graf</span>- of <span class="letterspaced">doodenmei</span>. + +</p> +<p>Het kerkhof ligt op de meeste dorpen van het zuidelijk volksgebied nog om de kerk. In sommige gemeenten van Friesland en Overijssel +heeft zich het gebruik staande gehouden, op het kerkhof gekomen, driemaal het pad om het kerkhof rond te gaan; ook volgens +het Oudindisch lijkritueel schreed men driemaal om het lijk, ten einde dit tegen invloeden van boozen aard te beveiligen. +Men vergelijke den rondgang om de akkers, die immers een afweer-, en bijgevolg, voor dat geval, een bevruchtingsritus is. +In de groeve wordt het lijk georiënteerd, d.i. met het gelaat naar het Oosten gericht, een gekerstend heidensch gebruik, dat +plaatselijk nog stand houdt; immers het Oosten was de lichtzijde, maar Christus is het Licht, in het Oosten is Christus verrezen, +in het Oosten ligt het Paradijs, <a id="d0e11913"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11913">298</a>]</span>in het Oosten zal Christus verschijnen ten oordeel.—Rust de kist in de groeve, dan werpt eerst een der familieleden, vervolgens +elk van de buren een schop aarde er op, een ver verspreid gebruik, dat b.v. ook in China bekend is. De bedoeling is, de ziel +te nopen, rust te houden binnen het graf. Gewoonlijk bedankt de naaste bloedverwant voor de bewezen eer. + +</p> +<p>Het graf wordt getooid met groen en bloemen. Een eigenaardig gebruik vind ik vermeld voor oostelijk Noord-Brabant, het eiland +Schouwen, en Staphorst en Rouveen; bij de begrafenis van een vrouw, die in kraambed gestorven is, wordt een witte doek op +de kist of op het graf gelegd. Te Veldhoven (N.-B.) wordt die doek op het graf aan de vier hoeken met een steen bezwaard en +blijft liggen, tot hij geheel verteerd is. + +</p> +<p>Tot het verleden behoort het gebruik, mondkost op de grafstede neer te leggen: een waar doodenoffer. Daarentegen is het aloude +doodenoffer in den vorm van een <span class="letterspaced">lijkmaal</span> plaatselijk in gewijzigden vorm of ook slechts als <i>survival</i> blijven voortbestaan. Het Oudgermaansche doodenmaal werd bij het graf zelf gehouden en in christelijke tijden herhaaldelijk +verboden; in de XI<sup>e</sup> eeuw ijvert o.a. <span class="smallcaps">Burchard van Worms</span> er tegen in een zijner dekreten.— Nog thans wordt in sommige streken van het buitenland de doode geacht, aan deze smulpartijen, +die echter ten sterfhuize gehouden worden, onzichtbaar deel te nemen; men laat zelfs een plaats voor hem open en de spijzen +worden opgediend, alsof hij tegenwoordig ware. + +</p> +<p>In ons land wordt het begrafenismaal vóor of na de begrafenis gehouden; bij welgestelde boeren neemt het wel eens den vorm +aan van een vollen maaltijd. Het draagt den naam van <i>groevemaal, lijkmaal, grafmaal</i>, alsook van <i>lijkbier, troostelbier, leedbier</i> enz. Een begrafenis zonder lijkmaal heet in de <i>Trijwâlden</i> (F.) een “begrafenis zonder leed”. Hoe meer hierbij gegeten en gedronken wordt, des te beter, want het komt den doode ten +goede; het verzuimen van een lijkmaal wordt beschouwd als een oneer, den doode aangedaan. + +</p> +<p>In België vindt men dit lijkmaal verder nog in gewijzigden vorm <a id="d0e11944"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11944">299</a>]</span>terug in de zoogenaamde <i>eten-uitvaart,</i> waarbij het <i>uitvaartbrood</i> aan den arme wordt uitgedeeld. Dit lijkt mij daarom zoo belangrijk, omdat de kerstening hier eenzelfden weg is ingeslagen, +als in de eerste eeuwen van het Christendom. Toen werd nl. de lijkmaaltijd vooral gekerstend, door de armen en ongelukkigen +daartoe uit te noodigen: de lijkmaaltijd werd liefdemaal of <i>agape</i>, en kreeg ekonomische beteekenis, trad in dienst der christelijke armenzorg. + +</p> +<p>In de omstreken van Kortrijk heet de rouwmaaltijd <i>molleprooi</i>, en aan dat maal deelnemen noemt men “naar de <i>molleprooi</i> gaan.” Deze uitdrukking zal wel zooveel beteekenen als op de <i>mollejacht</i> gaan, waarin het Bargoensche <i>mol</i> “dood” beteekent. + +</p> +<p>Men zou echter verkeerd doen, in dezen lijkmaaltijd uitsluitend het overleefsel van een offermaal te willen zien. De rouwtijd +is een tusschenperiode, een middentoestand, vooral de tijd tusschen het overlijden en de begrafenis. In dezen toestand treden +de nagelaten betrekkingen door scheidingsgebruiken, terwijl opnamegebruiken hen weer in de wereld der levenden terugroepen. +Tot deze wederopnamegebruiken behoort ook het lijkmaal, dat de overlevenden tegen de doodsmachten moet sterken. Zie <span class="smallcaps">V. Gennep</span>, Les rites de passage, bl. 211; <span class="smallcaps">Preuss</span>, in Globus LXXXVII, bl. 418. + +</p> +<p>Nog éen gebruik blijft ter vermelding en verklaring over. Bij het terugkeeren van de begrafenis wordt op enkele grensplaatsen +van Friesland en Drente een licht uitgeblazen, dat den ganschen tijd gebrand heeft, zoolang de doode boven aarde stond. Bedrieg +ik mij niet, dan hebben wij hier te doen met de ver verspreide volksvoorstelling van het <span class="letterspaced">levenslicht</span>. Na de begrafenis, als het lijk voor goed geborgen is in het graf, is de doode ook voor goed uit de gemeenschap der levenden +geweken: zijn levenslicht is voor goed uitgedoofd. Vandaar ook, dat elders een licht wordt aangestoken bij de geboorte van +een kind. + +</p> +<p>De rouwende familieleden, het werd reeds gezegd, vormen een soort afzonderlijke gemeenschap, die staat tusschen leven en dood. +De duur van den <span class="letterspaced">rouwtijd</span> wordt geregeld door de graden der <a id="d0e11987"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e11987">300</a>]</span>verwantschap. Ook de dienstboden dragen rouw. De rouwkleur is in den regel zwart, soms ook grijs, bruin, blauw en wit. + +</p> +<p>Op de graven rouwt de witte roos, opgegroeid uit de tranen van Maria Magdalena, de lelie en de rosmarijn, die de bruidskroon +tooide, rouwen de iep, de taxis en de cypres, door den guren winter nimmer van hun bladertooi beroofd, en daardoor troostbiedende +symbolen der onsterfelijkheid. + +</p> +<p>Zie <span class="smallcaps">Gallée</span>, Volkskunde XIII, 84, 122; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 404; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Spreekwoorden en Zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volkszeden, bl. 129, 217; <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 330; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studiën, bl. 78; Volkskunde XIV, bl. 101; XX, bl. 69; XXV, bl. 164; Limburgʼs Jaarboek I, bl. 181; XVI, bl. 13; +Rond den Heerd XXV, bl. 154. + + + + + +<a id="d0e12012"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12012">1</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="d0e12013" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De Volkstaal.</h2> +<p>De volkstaal wordt veelal gelijkgesteld met taaleigen of dialekt. Dit nu is onjuist. Tegenover het <span class="letterspaced">taaleigen</span> staat de <span class="letterspaced">algemeene taal</span>, of landstaal. Deze ontstaat meestal uit een tongval en is het gewrocht van ʼt staatkundig, maatschappelijk, kerkelijk en +letterkundig overwicht van zeker gewest, partij of richting. De Nederlandsche algemeene taal of landstaal ontstond in Limburg +en onderging achtereenvolgens den overheerschenden invloed van Vlaanderen, Brabant en vooral van Holland. Zoo werd ook eens +het dialekt van het Ile-de-France de Fransche omgangstaal, zoo werd in het Oude Griekenland het Attisch de algemeene taal +of Koine. + +</p> +<p>Maar tegenover de volkstaal of vulgaire taal staat de beschaafde—in de beteekenis van hooger beschaafde—taal of <span class="letterspaced">kultuurtaal</span>. “Algemeen” wijst op het opgaan van de verschillende tongvallen in een centraal dialekt; “beschaafd” wijst op het verschil +in spreken tusschen de hoogere en de lagere standen der maatschappij. De volkstaal is uiteraard en in de normale gevallen +slechts spreektaal, de kultuurtaal is beide: spreektaal en kultuurtaal. + +</p> +<p>Nu kan men wel zeggen, dat de algemeene taal hooger staat dan het taaleigen in sociale waarde of beschaving. Maar dit neemt +niet weg, dat ook het taaleigen zijn volks- en kultuurtaal heeft. In kultuurdialekt gestoken zijn niet alleen tallooze dicht- +en prozawerken van Westvlaamsche, Friesche, Limburgsche en Geldersche schrijvers; maar kultuurdialekt spreken ook de beschaafde +kringen van menige Nederlandsche stad, waar de algemeene taal, het “algemeen beschaafd”, wèl in openbare bijeenkomsten, maar +lang niet algemeen als omgangstaal zelfs in de meest gegoede families <a id="d0e12031"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12031">2</a>]</span>gebezigd wordt. Het algemeen beschaafd is dus niets anders dan een <span class="letterspaced">kultuurdialekt</span>, dat zich tot landstaal heeft weten op te werken. + +</p> +<p>De volkstaal is een realiteit, al vertoont zij tal van schakeeringen en afwijkingen. De kultuurtaal volgt wel een bepaalde +norm,—al is zij blootgesteld aan verschuiving bij verschuiving der maatschappelijke verhoudingen; maar voor duizenden is zij +toch een abstraktie, een maatstaf, die aangeeft, hoe in beschaafde kringen gesproken mòet worden. Zij is als een wetboek, +dat gewijzigd kan worden volgens de eischen van den tijd. Terwijl de volkstaal vrij is en ongebonden, is de kultuurtaal binnen +enge grenzen beperkt. + +</p> +<p>De volkstaal is doorgaans gedifferentieerd: zij houdt vast aan overleverde taal, aan plaatselijke vormen en uitdrukkingen, +aan zegswijzen, die in de kultuurtaal aldra voor verouderd gelden en dus zoo ongeveer voor minderwaardig. Deze is integreerend +van aard, streeft naar eenvormigheid, vermijdt het te individuëele, het ongewone, het platte, het onwelluidende. Het te bijzondere +lijkt haar tegenover sprekers uit andere kringen onheusch, het onkiesche stootend en hinderlijk. Zij heeft grootere sociale +waarde dan de volkstaal, die over het algemeen op hooger natuurlijke kunstwaarde kan bogen. + +</p> +<p>Immers, de volkstaal is kleurig en karakteristiek; daarentegen verliest de kultuurtaal vaak in expressieve kracht, wat zij +wint door polijsting in netheid en door vereenvoudiging in vaardigheid. + +</p> +<p>Maar welke de voortreffelijkheid der volkstaal ook zijn moge,—overal waar zij een ernstigen strijd te voeren heeft met de +kultuurtaal, moet zij de vlag strijken. Wij zien dan ook dagelijks de volkstaal terrein verliezen, elk onzer in zijn naaste +omgeving. En evenzeer moet de dialektische kultuurtaal onderdoen voor de algemeene kultuurtaal. Dit blijkt wel het duidelijkst +uit den taalstrijd in België. Het is mijn vaste overtuiging, dat de zoo rechtmatige eischen der Vlamingen in veel ruimere +mate zouden zijn ingewilligd, wanneer zij tegenover de Fransche kultuurtaal van meet af aan een algemeene Nederlandsche kultuurtaal +hadden gesteld. Hier <a id="d0e12044"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12044">3</a>]</span>kant zich weer het praktisch belang tegen de kunst. “De taal is de taal gelijk de sterren sterren zijn”, schreef <span class="smallcaps">Guido Gezelle</span>; en waar zijn verdediging wordt opgenomen door <span class="smallcaps">Hugo Verriest</span> schrijft deze: “Moet hij daarom als <span class="letterspaced">particularist</span> gedoemd worden, dan is elke vogel te bossche en te velde een <span class="letterspaced">particularist</span>, en de nachtehaal de grootste van allen”. Maar die betooverende verscheidenheid heeft met het oog op praktisch nut wellicht +te lang de noodige kultuurkrachtige eenheid tegengehouden. Ik weet zeer goed, dat heden ten dage de voornaamste Vlaamsche +voormannen vrij wel de algemeene Nederlandsche kultuurtaal bezigen. Ik zeg “vrij wel”, want het ligt in den aard der zaak, +dat de Vlamingen bij voorkeur zullen putten uit den rijkdom der Vlaamsche tongvallen, en dat hun spreken en schrijven de meerdere +expansieve kracht en soepelheid zal vertoonen, die het zuidelijk volksgebied met zijn Keltischen grondslag eigen is. Maar +toch ook zóo slechts vermogen zij een evenwaardige, in elk geval gelijkgeaarde taal te stellen tegen de algemeene kultuurtaal +der Waalsche provinciën. Niet zoozeer de vasthoudendheid aan de dialekten heeft de Vlamingen parten gespeeld, maar veeleer +de verkeerde, kortzichtige gevolgtrekkingen uit het feit, dat sommige dezer dialekten zich tot hoogstaande literaire kultuurdialekten +hadden ontwikkeld, getuige de taal van een <span class="smallcaps">Gezelle, Streuvels</span> en zoo vele anderen: deze nl., dat bedoelde tongvallen ook in voldoende mate kultuurkrachtig zouden blijken in den strijd +met het Fransch. En waar in België zelf ter aaneensluiting een kultureel centrum met voldoende overwicht ontbrak, daar bleef +het zich-aansluiten aan de Noordnederlandsche algemeene kultuurtaal de eenige aangewezen weg. Maar laten wij niet te streng +rechten. Het taaie vasthouden aan eigen idioom, óok waar het gemeenschappelijke belangen geldt, heeft iets licht-verklaarbaars, +ja iets groots, iets edels: het weerspiegelt de volksziel met haar trotsche zelfbewustzijn, dat ook de kleinste der kleinen +siert. Slechts vergete men niet, dat in dit zelfbewustzijn kracht en zwakheid liggen beide.— +<a id="d0e12061"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12061">4</a>]</span></p> +<p>Verder loopt de verdeeling in volkstaal en kultuurtaal niet evenwijdig met die in sociale groeptalen, welke berust op de maatschappelijke +struktuur van elke taalgemeenschap. Hiermee worden bedoeld de verschillende sociale groepen, die hare eigenaardige spreekvormen +en uitdrukkingen hebben, waardoor rimpeling en golving de effen gladheid van het taalniveau verbreekt. De afzonderlijke sociale +verhoudingen toch, zoo tastbaar en toch zoo onvoldoende onderzocht en in het oog gehouden, voeren tot zoogenaamde “<span lang="de">Sondersprachen</span>”, waardoor meer taalvariatie bedoeld wordt, dan een afzonderlijk dialekt. + +</p> +<p>Somtijds bestaan zij slechts uit een komplex van enkele woorden of woordgroepen, maar andere malen hebben wij te doen met +een uitgewerkt taalsysteem, dat door zelfstandige woord- en zinsvorming wordt gekenmerkt; zie verder mijne Rede over Sociale +Klassieke Taalkunde (Amsterdam 1912), bl. 12 vlg. De sociologische struktuur der Nederlandsche taal wordt voortreffelijk behandeld +in de twee eerste deelen van het Handboek der Nederlandsche Taal van <span class="smallcaps">Dr. J. Van Ginneken</span>. + +</p> +<p>Men mag zeggen, dat de verdeeling in volkstaal en kultuurtaal die in groeptalen snijdt. Bij den groei en de ontwikkeling der +taal is zij de latere. Immers, bij het voortschrijden der kultuur wordt de <span class="letterspaced">hoofd</span>groepeering der maatschappij zelf anders, en loopt de scheidslijn veeleer tusschen de spreekvormen der lagere maatschappelijke +klassen, en die van het meer beschaafde gedeelte der maatschappij. De sociale hervorming differentiëert dus de taal in volkstaal +en kultuurtaal. Dan volgt definitieve integratie in de algemeene kultuurtaal. + +</p> +<p>Nu ligt het echter voor de hand, dat het volksleven en volkswezen zich het trouwst weerspiegelt in de dialektische volkstaal. +Dáar komen het best de algemeene caracteristica der volkstaal tot hun recht; dáar geeft zich de man-uit-het-volk met heel +zijn eigenaardig begrips- en gevoelsleven, met zijn breedsprakigheid, zijn herhalingen van woorden of zinsneden, hetzij in +hun geheel, hetzij in verkorten vorm, zijn schijnbaar onlogische konstrukties, zijn emphatisch karakter, zijn voorliefde voor +spreekwoorden en zegswijzen, zijn volkswijsheid <a id="d0e12079"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12079">5</a>]</span>en volksredeneerkunde. In deze taal krijgen de sprookjes hun tooverglans. “<span lang="de">Jede Provinz</span>”, zegt <span class="smallcaps">Goethe</span>, “<span lang="de">liebt ihren Dialekt, denn er ist doch eigentlich das Element, in welchem die Seele ihren Athem schöpft</span>”. In de streektaal is de volksman op eigen terrein; daar groeit de volkstaal uit de gemeenschap; daar spreekt het volkswezen +het best, óok omdat de sociale bestanddeelen zich daar huwen aan momenten van ethnischen aard. Wij wenschen dus de volkstaal +vooreerst en hoofdzakelijk te leeren kennen in en uit het dialekt; een zuiver-taalkundige behandeling der dialekten ligt natuurlijk +buiten het bestek van dit werk. + + + +</p> +<div class="div2" id="d0e12090"> +<h3 class="normal">I. Het Taaleigen.</h3> +<p>Onze Nederlandsche tongvallen behooren tot de westelijke groep der Germaansche dialekten. Deze omvat nl., behalve de weinig +bekende taal der oude Longobarden, de dialekten der Germaansche veroveraars van Engeland: Angelen, Jutten en een deel der +Saksers; verder het Friesch, dat zich uitstrekte tusschen Schelde en Weser; het Saksisch van het vaste land; het Frankisch; +het Hessisch en Thuringisch; het Allemannisch en Beiersch, de voornaamste dialekten van het Opperduitsch. Overeenkomstig den +stam der volken, die opdrongen uit het Noorden en Oosten, om onze gewesten te bevolken, zijn onze Nederlandsche dialekten +van Friesche, Saksische en Frankische herkomst. Plaatselijk zijn ze met andere, met name Keltische bestanddeelen vermengd. + +</p> +<p>Ook heeft men gemeend Ooreuropeesche invloeden en bestanddeelen te kunnen waarnemen, zooveel als Ooreuropeesche fossielen<a id="d0e12097src" href="#d0e12097" class="noteref">1</a>: overeenstemming met Keltische en Slavische taalverschijnselen, die zou berusten op gemeenschappelijk Ooreuropeeschen grondslag. +Als zulk een fossiel beschouwt men b.v. de ratelende <i>z</i> (<i>zr, rz, rs</i>), <a id="d0e12133"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12133">6</a>]</span>die in Oost-Brabant, d.w.z. het grootste gedeelte van de Meijerij, met de landen van Cuyk en Ravensteyn, tot in het westelijke +deel van Maas en Waal in het Noorden en tot in Peel- en Kemperland in het Zuiden gehoord wordt in plaats van de gewone <i>r</i>, b.v. rooster: <i lang="nl-dia">rzeuster</i>; berispen: <i lang="nl-dia">berzispen</i>; kar: <i>karz</i>. Deze klank vertoont inderdaad groote overeenkomst met de Boheemsche <i>ř</i>. Maar fonetische overeenkomst behoeft niet noodzakelijk door gemeenschap van herkomst te worden verklaard. + +</p> +<p><b>1. Het Friesche taaleigen.</b> Friesch leven, taal en volkaard, wij zagen het reeds (<a href="#d0e807">I, bl. 6</a>), heerschte eertijds in de provincies Groningen en Friesland, in het Westen van Drente, Overijsel en Utrecht, in Holland +met uitzondering van Kennemerland, in Zeeland en het Vrije van Brugge. Thans is het Friesch gebied heel wat ineengekrompen. +Het <span class="letterspaced">Landfriesch</span>, zoo heet het zuiverste Friesche dialekt, wordt gesproken tusschen Vlie en Lauwers en omvat 1. de tongvallen der Waldjers +in het Noordoosten; 2. die der Klaikers in het Westen en 3. het Zuidhoeksch, dat grenst aan den Saksischen tongval van de +Stellingwerven. Verder behoort hiertoe 4. het taaleigen van West- en Oost-Terstelling. Te Midsland op Terschelling wordt tegenwoordig +hetzelfde Noordhollandsche dialekt gesproken als op Texel. + +</p> +<p>De Klaikers zijn de bewoners van de kleistreken, de Waldjers de bewoners van de Dokkumer woudstreken of zandgronden. Het is +zeker niet louter toevallig, dat hun dialekt eenigermate afwijkt, al wordt dit verschil thans met den dag geringer. Gesteldheid +van den bodem op de alleerste plaats, wellicht in samenwerking met het klimaat, heeft een sociologische differentiatie tot +stand gebracht, die niet zonder invloed op het dialekt gebleven is. Ook de lokale afwijkingen van visschersdorpen als Wierum +en Moddergat zijn sociologisch licht verklaarbaar; zie vooral <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon (ʼs Gravenhage 1874) I, bl. 428 vlg. Ligging en bedrijf hebben ongetwijfeld +ook hun invloed doen gelden op het afwijkend taaleigen van Schiermonnikoog en eveneens op het Hindeloopensch, dat over de +taal van Molkwerum meer de <a id="d0e12165"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12165">7</a>]</span>overige, boven genoemde dialekten nadert. Is Hindeloopen niet in alle opzichten uitermate karakteristiek, zoo in vorming als +in kleeding, zoo in volksvoorstellingen als in zeden en gebruiken? + +</p> +<p>Trouwens de gezamenlijke Friesche taal- en volksgroep draagt zoo heelemaal een eigenaardig cachet van vasthoudendheid en vastberadenheid, +tweelingstelg uit zijn huwelijk met de zee. <span class="smallcaps">Theod. Siebs</span> verklaart den naam <i>Fresa(n</i>) door verwantschap met het Oudhoogduitsche <i>freisôn</i> “in gevaar zweven”, waardoor bedoeld worden de gevaren der zee. De Friesche taal neemt onder de Germaansche talen dan ook +een geheel bijzondere plaats in: zij is een tak der Engelsch-Friesche taaleenheid, en het Angelsaksisch—met name het Northumbrisch—bestaat +haar het naast in den bloede. De Friezen behooren tot de weinigen, die thans nog wonen, waar zij zich in de oudste tijden +vestigden, zij het ook met belangrijke beperking van hun gebied. Het vokalisme is vrij eentonig; zoo b.v. schaap: <i>skieëp;</i> jaar: <i>jieër;</i> rijk: <i>riek</i>; voet: <i>foeët;</i> huis: <i>hoes</i>; deel: <i>deel;</i> steen: <i>stieën;</i> oog: <i>ee<sup>a</sup>g;</i> sturen: <i>stjoere;</i> hand: <i>haan</i>; oud: <i>aald;</i> vogel: <i>foegel;</i> hond: <i>hoen</i> enz.<a id="d0e12220src" href="#d0e12220" class="noteref">2</a> De drie persoonsuitgangen eindigen in het <span id="d0e12238" class="corr" title="Bron: meervood">meervoud</span> allen op een toonlooze <i>e</i>. De <i>n</i> wordt in de onbepaalde wijs en in de verbuigingsuitgangen na toonlooze <i>e</i> weggelaten. Het verleden deelwoord kent geen voorvoegsel. Een eigenlijk wederkeerig voornaamwoord ontbreekt. Ook het konsonantisme +streeft naar eenvormigheid. De groep <i>sk</i> blijft in ʼt begin, midden en einde der woorden: <i>skieëp, woskje, fisk</i>; <i>ch</i> wordt <i>ks</i>: <i>okse</i>, en niet <i>ss</i> als elders. Ook is zangerigheid aan het Friesche taaleigen vreemd,—zegt men niet: “Frisia non cantat”? + +</p> +<p>Dit <span class="letterspaced">Landfriesch</span> of <span class="letterspaced">Boerenfriesch</span> heeft zich weten te verheffen tot een rijk kultuurdialekt. Laat ik aan de hand van <span class="smallcaps">Winkler</span> hier de namen vermelden van <span class="smallcaps">Gysbert Japicx</span>, “den frieschen Vondel”; <a id="d0e12282"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12282">8</a>]</span><span class="smallcaps">Tjeerd Ritskeʼs Velstra</span>, “den frieschen Poot”; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, “den frieschen Fritz Reuter”. Verder de gebroeders <span class="smallcaps">Halbertsma, Rein Postumus</span>, die o.a. eenige werken van Shakespeare in het Friesch vertaalde, en <span class="smallcaps">Tiete Roelofʼs Dijkstra</span>, oprichter van het <span class="letterspaced">Selskip for frîske tael- end skriftekinnisse</span>. + + +</p> +<div class="div3" id="d0e12298"> +<h4>Friesch.</h4> +<p>(<i>Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door</i> <span class="smallcaps">F. U. Lourensz</span>). + + +</p> +<div class="blockquote" lang="fy"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">De klokken fen Sint-Odolf.</h2> +<p>It forneamde Kleaster Sint-Odolf te Starum, dat în ʼe earste helte fen ʼe <span id="d0e12317" class="corr" title="Bron: 19">9</span><sup>e</sup> ieuw bouwd wier, waerd letter troch de sé înslokt.—By in tîge lege sé în 1430 en in kear of whet letter, koe min de oerbljuwsels +van de Kleasterkapel op it hege tsjerkhôf sjen.—Dit plak în ʼe Sudersé wirdt troch de séljue nog altijd as “it tsjerkhôf fen +Ald-Starum” oanwîsd en hja komme as ʼt kin, der net tichte bij.— + +</p> +<p>Bij it bouwen oan it Kleaster Sint-Odolf, wier forgetten de ségen oer de klokken üt te sprekken; mar dat hie în ʼt bigjin +gjin neidélige gefolgen. + +</p> +<p>Hondert jier lang gong it goed. Mar do waer throch ien, dy it by oerlevering lîke te witen, de saek oan ʼe biskop fen Utert +forklapt;—dy, tîge lilk wier do ʼt er det hearde, en rîp: “Dan binne dy klokken des dîvels”.—Dat wier alheel whet for Joost. +Hy fleag nei de toer fen Sint-Odolf, helle de klokken der üt en slingere se foart, oan it doarp Himelum ta. Der sloegen se +in gat în ʼe groun, sa great, dat er wel in boeresküre în stean koe. Mar de âlde hellebaes wier meî dizze bût sa în ʼt snjit, +dat hy der mear plesier fen ha woe. In neef fen him wenne bij de Galamadammen, en die der saken mei in âlde tsjoenster, dy +ʼt in bulte kwea die. + +</p> +<p>Alle nachten bigounen Joost en sîn neef nou mei de beide klokken te keatsen. +<a id="d0e12328"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12328">9</a>]</span></p> +<p>Omke siet te Himelum en neef op ʼe Galamadammen; sa smieten se elkoar de klokken ta en sloegen se wherom, krekt as in keatsebal. +Dat gong in nacht of whet goed.—Mar do die de jonge dîvel in misset; hy wier net sa handig en bedreven as de âlde. Ien fen +ʼe klokken liet er în ʼt wetter fen ʼe Galamadammen truzzelje en de oare, in eintsje der ôf, în het mar de Fluessen. De swiere +metalen gedrochten, drongen throch de ierdkoarste hinne en kamen în ʼe onderwrâld torjuchte. + +</p> +<p>Sint dy tyd hearre de fiskers op ʼe Fluessen en de biwenners van de Galamadammen ʼs nachts soms in dof gebombam în ʼe djipte. + +</p> +<p>Dan liedt de dîvel de klokken fen Sint-Odolf. Men heart dit net altyd gelyke dûdlik; soms is it hast net to hearren en dan +ek wol wer is whet better. + +</p> +<p>Het lieden heart men it beste, as immen op in heel lot în ʼe Haagsche lotterij de hûndert tûzen trokken hat.—Dan is der blydskip +în ʼe hel. +</p> +</div> +</div> +</div><p> + + +</p> +<p><span class="letterspaced">Het Stadfriesch</span>, dat vooral te Leeuwarden, Harlingen, Dokkum, Franeker en Sneek, maar ook te Midsland op Terschelling en op Ameland gesproken +wordt, is eigenlijk een mengelmoes, waarvan men niet weet, of men het Saksisch-getint Friesch dan wel Friesch-getint Saksisch +moet noemen. Merkwaardig is het, hiervan na te gaan, welke dialektische bijzonderen de taaiste levenskracht vertoonen. Het +zijn: <i>sk</i> voor <i>sch</i>; de scherpe uitspraak van <i>v</i> en <i>z</i> als <i>f</i> en <i>s</i> in het begin der woorden; het ontbreken van het voorvoegsel der verleden deelwoorden en de omgekeerde volgorde van twee onbepaalde +wijzen, b.v.: “Dou hât dat wel laten kunnen” (Je hadt dat wel kunnen laten); eindelijk de uitspraak <i>bien, tien, breg, pet</i>, voor been, steen, brug en put. + +</p> +<p>Deze eigenaardigheden vindt men dan ook als overleefsels aan de overzijde der Zuiderzee, te beginnen met <span class="letterspaced">Strandhollandsch</span> (of <span class="letterspaced">Strandfriesch</span>), het taaleigen, gesproken in de visschersdorpen Egmond, Wijk aan Zee, Zandvoort, Noordwijk, Katwijk, <a id="d0e12371"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12371">10</a>]</span>Scheveningen. Hoe verschilt dit dialekt, dank zij ligging en bedrijf, van dat in het naburige Bloemendaal, Sassenheim, Rijnsburg +en Loosduinen! Men hoort hier ook nog de Engelsche <i>w</i> als beginletter. Dan volgt het <span class="letterspaced">Noordhollandsch</span> met de dialekten van Kennemerland, de Zaanstreek en Waterland. Wat Amsterdam betreft, het zeventiende-eeuwsch, ons uit de +kluchten van <span class="smallcaps">Bredero</span> bekend, komt in meer dan éen opzicht overeen met het dialekt, dat thans benoorden het IJ wordt gehoord. Het oorspronkelijkst +echter, en het minst door Hollandschen invloed gewijzigd, is de volkstaal van West-Friesland. Dit gewest bestaat uit twee +deelen: het eigenlijke West-Friesland, tusschen Alkmaar en den Helder, en het tusschen Hoorn, Enkhuizen en Medemblik gelegen +Drechterland. Hiertoe behooren ook de eilanden Texel en Wieringen. + + + +</p> +</div> +<div class="div3" id="d0e12382"> +<h4>Zaansch.</h4> +<p>(<i>Uit Leopold, Van de Schelde tot den Weichsel I, bl. 274</i>). + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Oitje met een Jachie.</h2> +<p lang="nl-1900">ʼt Volgend schetsje werd me aan de Zaan gedicteerd door een man uit het volk. + +</p> +<p lang="nl-1900">Oitje is een eigenaardige uitdrukking voor prettig uitstapje en onder <span class="letterspaced">jachie</span> of <span class="letterspaced">glaze jachie</span> verstaat men die kleine, vaak met verguld en gekleurd snijwerk versierde plezierjachten, die door één man geroeid worden +en in hunne overdekte en met veel raampjes voorziene ruimte plaats bieden aan vier tot zes personen. Vroeger bezat bijna ieder +der gegoede Zaansche familiën zulk een vaartuigje, dat vaak keurig net was ingericht. Men liet zich er mee ter kerk of familiebezoek +brengen. + +</p> +<p lang="nl-1900">Tegenwoordig wordt hun getal zeer klein. Hoofdzakelijk bij de kermissen ziet men ze nog op de Zaan. Zij dienen dan om een +of ander gezelschap, meest vrouwen, naar de plaats van pleizier te brengen. + +</p> +<p lang="nl-1900">Voor zulk een oitje wordt door de gezelschapjes vrouwen uit de nijvere volksklasse het geheele jaar door geld bijeen <a id="d0e12410"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12410">11</a>]</span>gelegd, en ik heb het aan de Zaan van menig huismoeder gehoord, dat ze geen grooter pleizier kende, dan zooʼn oitje met een +jachie op de Zaandammer- of Wormerveerder kermis. Wat het bijeenbrengen der gelden voor zulk een feestje betreft, ʼt gebeurt +wekelijks met de grootste stiptheid, ʼt Is trouwens merkwaardig, met hoeveel voorliefde er aan de Zaan “gepot” wordt voor +vele soort van zaken. + +</p> +<p lang="nl-1900">Men brengt wekelijks iets bijeen voor een leesgezelschap, voor een uitstapje in den zomer, ja, voor brandstof en andere zaken, +en velen bewaren alle <span class="letterspaced">dikke</span>-nieuwe-centen, om aan ʼt des jaars voor bijzondere uitgaven een apart sommetje te hebben. Verder laat ik het woord aan den +verteller. + +</p> +<p>ʼt Was Zaandamse kermis. Al een week had er een rumoer en gejoel e-weest, dat hoore en zien je vergong, en ʼt was ook wel +te begraipe. Op zooʼn kermis den rake die mensche, zooals olieslagers, pelders en andere, eres uit er dommelechaid eskud. +Voor heurloi is ʼt alle dage maar net hetzelfde: van daag begin je zoo en morge is ʼt nag zoo. Maar met zooʼn kermis, den +haal je je asem nag eres bai je reg op en je slane je vlerke nag eres oit as en veugeltje in de lucht. + +</p> +<p>Zóó dochte ook Griet en Train, Ma en Neel. Ze hadde een potje op-egaart; alle weke een stoiver, om deer veur met ʼet jachie +te kermis te gaan. Ook hadde ze ʼet esteld op Vraidag, dat was nag al een drokke dag; want hoe drokker, hoe liever. + +</p> +<p>Dus, ʼet jachie en die het roeie most, ware ʼehuurd voor Vraidag; den most het beure—weer of gien weer;—ze hadde er al goeie +lucht op. + +</p> +<p>Maar wie zou ʼet jachie oitreste? + +</p> +<p>Gien ien leek er eerst zin in te hewwe. Achterné zait Griet: “Nou, den zei ik ʼet wel doen. Ik bak een dikke-koek of twee;—wet +brood met vleesch, wet garreneel, sla met aiere, en, om niet te vergete, een avvekateborrel, en we binne klaar.” +<a id="d0e12427"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12427">12</a>]</span></p> +<p>“Goed”, zegge de are, “of-esproke”. + +</p> +<p>De Vraidag kwam. ʼt Was wel windig, maar toch aars goed weer. Nou aan ʼt klaar make. Griet dribbelde op er moile zonder hiele, +om toch de boel maar goed in orde te brenge en om het zoo netjes, as ze op heur menier kon, voor te zette. + +</p> +<p>De knecht kwam met ʼet jachie en nou wier de boel ʼelade. Wel man, ʼet zag er maar avvenant oit. + +</p> +<p>“Hè”, zai Griet, “ik ben der loof van. Deer is heel wet an te stunnike eer het zoo veer is, maar dat doet er niet toe. Ik +loof, dat we toch wel ket en norrie hewwe zelle. Deer mekeert het nooit an, asse we oit benne. De op-egaarde Zeeuwe zelle +der an geloove, al zoue we der ook voor in de mallemole gaan of ze aan bulleboissies versnoepe.” + +</p> +<p>De are drie kwamme nou ook en héel gauw gonge ze skeep. Elk had en nuwe jas an en de kap met drie naalde op. Ze keke allegaar +eve bloemzoet en meukel en ze kakelde as kippe, die pas een bietje garst ekrege hewwe. Wet zatte ze premantig achter de gerdaintjes +te glure, toe ze zoo langs de Zaan eroeit wiere as prinsesse. + +</p> +<p>Je konne wel zien, dat ze ʼet alle dage niet ewend ware om oit te gaan. Wet lachte ze, as een turfskipper veurbai voer, die +een pus met water skepte en derloi een mal woordje toeriep. Ja, ze gierde het bai taie oit om ʼt lekker oitje en dat ze nou +al zooʼn lol hadde. + +</p> +<p>Op iens zait Neel: “Groote groen in ʼt hoissie, weer is me knippie?”—Ze voelt in der zakke, maar vindt het niet. + +</p> +<p>“Wat,” vrage de are, “je hèt je knippie toch niet estrooid, Neel?” “Nee,” zegt deuze, maar daʼs nou toch nochter van me. Ik +bedenk me deer net. ʼk Heb het leete legge op ʼt bontje, vlak bij ʼt hoochie van den smoiger. Daʼs een malle boel.—Maar wacht +eres. ʼk Heb nag een buultje in me zak, deer ik dikke centen in opgaar. Deer ken ik het wel mee redde, om eres in een kaikspul +te gaan of in de rollebol te speule.” + +</p> +<p>“Nou,” zait Ma, die ook ereis in der zak voelt of ze wet vergete hèt, <a id="d0e12446"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12446">13</a>]</span>“je hewwe toch zeker meer noodig. Je wille toch zeker ook welderes bai een liedebord of Jan Klaasse-spul kaike, dat kost je +toch ook gauw een cent of wet, as je ten minste niet al te gierig bene.” + +</p> +<p>“Wet,” zait Neel, “ik gierig? Nee, ik durf van me arremoed of nag wel een cent te geve an een kerel mit ien arm of ien bien, +en hew ik hem niet, dan zou ik hem nag wel te lien kraige van deuze of giene.” + +</p> +<p>“Hou nou je groote babbelbek maar es dicht,” zait Griet. “Deer hê-je een avvekaatje.” + +</p> +<p>“Zoip, zwager, oome Jan is jarig!” + +</p> +<p>Meteen neme ze elk een ferme wup oit er glassie. Nou kwam er an ʼt kakele gien end. De ien wist dut, de aar dat. Die praatte +over der man, die over der lieve kind; de ien over der buurwaif en de are over de dure taid. Ze leke wel spraakwater in ekrege +te hewwe en zagge zoo rood as een haan. +</p> +</div> +</div> +</div><p> + + + +</p> +<p>Maar ik kom nog even terug op het <span class="letterspaced">Amsterdamsch</span> dialekt, dat van groot belang is voor de studie der volkstaal. Het behoort tot het Waterlandsch. Het is lang niet eenvormig +en valt uiteen in verschillende tongvallen, waarop door <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span> in zijn Dialecticon II, bl. 86 vlg. de aandacht gevestigd is. Wij hebben hier m.i. vooral te doen met de inwerking van het +<i>bedrijf</i> op de taal, waardoor afzonderlijke sociale taalgroepen geboren werden; somwijlen schuilt de oorzaak in scherp-omlijnde plaatselijke +afscheiding. Amsterdam staat hier trouwens niet alleen, maar het verschijnsel openbaart zich in meerdere of mindere mate in +alle groote steden, b.v. te Brussel. Daar spreekt men in het noordelijke deel der stad, en in de noordelijke voorsteden Schaarbeek, +St. Joos-ten-Oode enz., anders dan in het middelste deel der stad, rondom de groote markt, en ook weer anders dan in het westelijke +gedeelte van Brussel en dan in de westelijke voorsteden en dorpen, St. Janʼs Molenbeek enz. Ook te Gent verschilt de volkstaal +van de eene wijk tot de andere. Men heeft hier vooral twee onderscheiden <a id="d0e12468"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12468">14</a>]</span>tongvallen. De eene heet te Gent de Nieuwbrugsche, omdat hij vooral inheemsch is in de wijk der Nieuwe Brug of van de Neder-Schelde. +Hier wonen veel werklieden en fabriekarbeiders. De andere tongval geldt als het Gentsch bij uitstek, en wordt gesproken door +de eigenlijke kern der Gentsche bevolking, zelfs door de hoogste standen, wanneer deze hun moedertaal spreken. Ook in kleinere +steden verschilt wel eens het taaleigen der eene straat van dat der andere. <span class="smallcaps">J. Ter Gouw</span>, een volbloed Amsterdammer, kende niet minder dan negentien Amsterdamsche tongvallen, waarvan de meeste thans nog in leven +zijn. Ik schakel hier het <span class="letterspaced">Jodenhoeksch</span> uit, dat weer uiteen valt in het Amsterdamsch Joodsch, het Joodsch-Hollandsch en den tongval der Christenen, die in den Jodenhoek +wonen; en wel, omdat hier een vreemde faktor zijn inwerking doet gevoelen. Maar wij hebben verder vooral nog het <span class="letterspaced">Kattenburgsch</span>, het idioom van de voormalige Kattenburger scheepstimmerlui, mèt het bedrijf thans sterk in verval. De vraag b.v.: “moet +je ook geschoren worden” luidt in den Kattenburgschen tongval: “mój jók geskórre wórre”. Hiervan verschilde vroeger het <span class="letterspaced">Rapenburgsch</span> eenigermate, thans is geen verschil meer te hooren. Het <span class="letterspaced">Nieuwmarktsch</span> wordt gesproken van af de Nieuwmarkt tot de Oude Schans, en aan de andere zijde langs de Kloveniersburgwal en de Hoogstraat. +Het is ontstaan uit het beroep der kleerekramers en winkeliers in linnen, sajet en breikatoen. Bepaald klankrijk is het <span class="letterspaced">Bierkaaisch</span>, de tongval gesproken door de zeer afgescheiden en haast oorspronkelijke bevolking van het doolhof van steegjes en dwarssteegjes, +gelegen in den vierhoek tusschen Warmoesstraat, Oudekerksplein, Voorburgwal en Pijlsteeg. Het <span class="letterspaced">Komkommerbuurtsch</span> hoort men in de zoogenaamde Komkommerbuurt: ʼt Weesperplein, Roeterseiland, Varkenseiland en Weesperveld. Het <span class="letterspaced">Franschepadsch</span> werd vooral gesproken op de Goudsbloemgracht, in de Goudsbloemstraat en Palmstraat en in de dwarsstraten en stegen daartusschen, +en kenmerkte zich door zijn rijkdom van woorden en uitdrukkingen, <a id="d0e12494"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12494">15</a>]</span>aan de dieven- en bedelaarstaai ontleend. Laat ik ten slotte nog vermelden het <span class="letterspaced">Kalverstraatsch</span>, het <span class="letterspaced">Gebed-zonder-endsch</span>, een echte vischwijventongval, en last not least het sociologisch zoo merkwaardige <span class="letterspaced">Duvelshoeksch</span>, inheemsch in den Duvelshoek, een labyrinth van stegen tusschen de Reguliersbreestraat, Reguliersdwarsstraat en Vijzelstraat. +Het Duvelshoeksch is een taaltje van de platste platheid, “doormengd met tal van woorden uit de dieven- en bedelaarstaal, +uit het mofsch en koeterwaalsch der kermisgasten, <i>négociants, nomades, colporteurs, vagabonds, chevaliers dʼindustrie,</i> duitsche kwakzalvers, luikerwaalsche tooverlantaarn- en rarekiekvertooners, keulsche potten- en kannenwijven, fransche goochelaars, +rottevangers en ““verdrijvers van wandgedierten” ”, savooische lieremannen, orgeldraaiers en marmottejongens, italiaansche +schoorsteenvegers, tot verloopende en verwaaide duitsche en brabantsche studenten incluis, die er allen hun verblijf hielden +en er te zamen een duvelshoeksch <i>jargon</i> prevelden”: <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Dialecticon II, bl. 92. + +</p> +<p>Op de Heeren- en Keizersgracht spreekt men eigenlijk meer een daar gelokaliseerd kultuurdialekt. Een analoog verschijnsel +vindt men b.v. te Hasselt (Belgisch Limburg), waar de taal der hoogere en lagere standen vrij veel verschilt. De kultuurtaal +heet het eigenlijke <span class="letterspaced">Hasseltsch</span>, de volkstaal het <span class="letterspaced">Beeksch</span>, dewijl deze meestal door de minder gegoeden gesproken wordt, die “obbe Beek” wonen. Zie <span class="smallcaps">Gittée</span>, Nederlandsch Museum 1888, II. bl. 310. + +</p> +<p>2. <b>Het Saksische taaleigen</b>. Het zuiverste Saksisch wordt op Nederlandschen bodem gesproken in de Graafschap, Salland en Twente. Hierbij dient echter +opgemerkt, dat het Zutfensch zelf niet bij het Graafschapsch, maar met het Arnhemsen, Doetichemsch enz. bij het Zuidoostveluwsch +behoort, dat zich vooral onderscheidt door den deminutiefuitgang <i>-ien,</i> en door <i>lief, bier</i>. Het Oostdrentsch (Rolde, Grolloo, Norg enz.) wijkt belangrijk af; vooral dit is een kenmerkend teeken, dat de oorspronkelijke +korte, maar gerekte <i>a</i> in het Oostdrentsch den <i>oa-(ao</i>)klank heeft aangenomen, terwijl zij in het <a id="d0e12542"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12542">16</a>]</span>Twentsch den helderen <i>a</i>-klank bewaard heeft. Dus: Twentsch <i>dage, hane</i>, Drentsch <i>doage, hoane</i>. <span class="smallcaps">Prof. Te Winkel</span>, Inleiding tot de Geschiedenis der Nederl. Taal II, bl. 302, ziet in deze en andere eigenaardigheden het gevolg van mislukte +pogingen, door de oorspronkelijke Frankische Drenten gedaan, om zich het Saksisch volkomen meester te maken; vgl. ook Vragen +van den Dag XIV, bl. 117 vlg. Twente en de Graafschap, vormen inderdaad het Saksische kernland. Daar vindt men nog het “lösse +hoes”, de hoeve met éen enkele ruimte voor mensch en vee. Daar vindt men ook het zuiverst de Saksische kleederdracht. Met +het eigenaardig type der boerenwoningen, dat men te Staphorst en Rouveen aantreft—type, zooals wij zagen, met beslist Saksischen +grondtoon (I, bl. 36)—stemt overeen het feit, dat het dialekt dier dorpen verscheiden Friesche schakeeringen vertoont op een +Saksisch patroon. Naar men weet zijn Staphorst en Rouveen verschoven veenkolonies. + +</p> +<p>Het merkwaardigste kenmerk van het Saksische taaleigen is stellig de meervoudsvorming van den tegenwoordigen tijd: 1<sup>ste</sup>, 2<sup>e</sup> en 3<sup>e</sup> persoon gaan uit op <i>t</i>. Het verleden deelwoord wordt voorafgegaan door een toonlooze <i>e</i>: <i>estoan</i> (gestaan). De Sakser is gesloten, óok in zijn taal; het terughoudende en berekende vindt er zijn uitdrukking. Hij rondt zijn +woorden niet af, hij bijt ze veeleer af, laat de klanken niet in hun volheid komen over de omheining der tanden, zooal nog +blijkt uit het vervormen van den uitgang <i>en</i> tot een sonantische <i>n</i>: dus <i>hooren</i> wordt <i>heurn</i>. Verder zijn <i>î</i> en <i>û</i> niet gediphthongeerd en zegt men derhalve <i>mien, wien, huus(hoes), zoegn</i>. Konservatief betoont zich het Saksisch verder in behouden van <i>al</i> en <i>ol</i> voor een volgende <i>d</i> en <i>t</i>, b.v. <i>old</i> (oud) en <i>talter</i> (schommel). Maar vooral ook de woordvoorraad is belangrijk en werpt op het karakter der Saksische volkstaal het helderste +licht. Hier is het weer <span class="smallcaps">Gallée</span>, die zich het meest verdienstelijk maakte door zijn Woordenboek van het Geldersch-Overijselsch dialekt (Den Haag 1895). + +</p> +<p>Volgen nu twee dialektproeven uit het Saksische kernland, beide van folkloristischen aard, óok om hun inhoud. + +<a id="d0e12620"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12620">17</a>]</span></p> +</div> +<div class="div3" id="d0e12621"> +<h4>Achterhoeksch I.</h4> +<p>(<i>Uit Driem. Bladen I, bl. 80</i>). + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Ho ze knikkert in Eibarge.</h2> +<p>ʼn Klein zetjen eleden sloog ʼt half eene op ten Eibargschen toorn; ʼt warkvolk is allemaole noa ʼt hoes hen en de kindere +bunt oet de schoole; ze zölt wal haoste met ʼt etten edaone wèzen, want ze holt zich om ʼt zeggen: “Ellef uur den pot op ʼt +vuur, um twalef uur wat etten”. Op ten schoolplas is no nog nummes te zeene. Joa toch, doar kump net Batjen langs ʼt hekke +van den meister zînen hof hen en hé loert es of nog geen kameraods zut; zee daar heʼj den dikken Bennad, daor gens kump Lulefken +ok al andraven; doar kuj van op an, he hef zien grotmoder ok weer leelik veur den aap ehad, want zo vrog mag hé nooit het +hoes oet. Henne zal no ok wal gauw kommen, den kan zoo lomp gauw etten. Daor heʼj ʼm al. Oet de wîte smit ê al met ne sleiferkei +en he röp: “ik magge ʼt eerste oetsmîten watte? we doot toch knikkeren? Zonnen fijnen sleiferkei heʼj noo nog nooit ezeene; +ʼk heb ʼm evondene op de Grolsche grinte bie Hendrik van den Trekpot, kik es wat ʼn mooien!” “We doot kuultjen scheeten” zeg +Batjen, “Oa wat! weês toch wîzer, we doot oetsmîten, want van de meete is mie niks weerd; doar hek gisteren toch zoo mee verknold,” +zeg ten dikken Bennad. ,Vîve an, wée dut er mee?” schreeuwt Lulefken. “No, too dan moar,” zeg Batjen, “dan wil ik ʼt laatste +oetsmîten, heur!” “ʼk Heb ʼt anders al lange ezeg” schreeuwt Henne, “maorʼt kan mie ok neet schellen, ʼk komme toch wal bôven +alles!” Noo zet ze de knikkers fijn op een heupken, hoo meer köpkes, hoo mooier, dan heʼj ok nog meer kans dat ze melken mot. +“Hier zal de kip wezen,” zeg Batjen, en hé trök ne streepe adig kort bie de knikkers, zee daʼs ʼt kortste bie, daʼi meugt +liggen. “Ik zal wal ʼt eerste oetsmîten,” zeg Bennad. He geet achter ʼt pötjen staon en smit met den sleiferklei ʼn pas of +tine wît. Doar maakte êʼn streepken. “Daor gao ʼk boaven,” röp Henne, den altîd boven alles wil wèzen; moar al kan ê fijn +knikkeren, <a id="d0e12637"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12637">18</a>]</span>verspöllen deut ê toch op ten doer en manges is ê heelemaole bos. Kik ʼm es en onmundig ende smîten. Den steen rolt ok nog, +zoodat ê eiges röp: “Daʼs ok wît genog” en de andere lacht en zegt: “Henne wat buʼj toch ʼne onwîzen.” Lulefken smit tusschen +Henne en Bennad in. No mot Batjen oetsmîten. “Wacht” dech e, “ze könt ter wal es allemaole langs hen mikken en he röp “ʼk +gao op de kip, dar!” Zeezoo, no kan ʼt beginnen. Batjen geet ter achter staan en Henne smit: den steen sleifert fijn, ʼt geet +er goed op aan, joa, he raakt ze efkes, een paar köpkes valt ter of. “Melken, melken” röp e! En noo geet e der op de kneene +bie liggen en de anderen ok allemaole der ummehen, want ze wilt zeen of e ok jödden wil, maar dat deut e neet; he nemt zoovölle +van ʼt heupken af ase kan zonder dat er en köpken völt; met spieë mag neet, heb ze ezeg. “Noo, mîne vîve heʼk,” schreeuwt +Henne, too ʼt köpken völt, “no mot ie Lulef.” Lulef smit, maor raakt niks; he smit vlak langs Bennad zînen klomp; of e um +eraakt hef? “Ze hebt ʼm emeut Bennad,” röp e, “mozze motte weerumme.” “Dat leeg ie.” “Daʼs al.” “Ik zeg oe van neet.” “No,” +zeg Lulef, ik nemme mîne vîve”, en he löp ter asʼn haze hen. “Neet grîpen” schreeuwt Batjen en veur de sekurigheid grip e +eiges ʼt heele pötjen op; “dan mot Lulef moar översmîten.” Lulef smit maor raakt niks. “Onreg verdeelt zich,” schreeuwt Batjen. +“ʼt Is toch gemeen, hè had ʼt anders secuur edaone, leelekert,” röp Lulef, “Lig toch neet te schennebekken,” zeg Henne, “ie +mot smîten Bennad.” Kik ʼm es loeren en mikken, ʼt Geet er wal ne voot biehen en Batjen, den vlak bie de knikkers ligt, zet +ze net op ten kop en ze stoevet oet mekare. Moar wat grip e ze nèrig op, want he vertrouwt te anderen geenen cent. “Kom jongens, +noe nog ʼn pötjen,” rup Henne al weer, “der bunt er nog meer biêkommen, dat zal ʼne fijnen pot worden. Vîve an! Haroet, haroet!ʼ, + +</p> +<p>H. P. t. B.</p> +</div> +</div> +</div><p> + + +<a id="d0e12642"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12642">19</a>]</span></p> +</div> +<div class="div3" id="d0e12643"> +<h4>Achterhoeksch II.</h4> +<p>(<i>Uit Driem. Bladen VII, bl. 21.</i>) + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Hanenèfken en Hennenichjen.</h2> +<p>(En heel old spreuksken dêpe uut den Achterhook). + +</p> +<p>Doar wazzen es en Hanenèfken en Hennenichjen en die wonden bij mekāre en kokten samen de pot. Toe de beeste ʼs arfstens op +de spörrie etuurd wieren kä(r)nden ze zich en pötjen beste spörriebotter en zetten et in de kelder. “Zee, nichte,” zei Hanenèfken, +“doar zöw ons nog es an verslakken as de sneebluemkes vleêgt”. + +</p> +<p>Hanenèfken gong den volgenden margen uut hen krèien en pie(r)n vangen en Hennenichjen mos es effen goan kîeken of ʼt pötjen +der nog ston en prüven of de botter ok stark wier. ʼt Pötjen ston der nog en de botter smekte goed en was nêet stark. + +</p> +<p>En ʼs margens derop ging Hanenèfken weer uut en Hennenichjen gong hen kîeken en prüven. + +</p> +<p>En as Hanenèfken uut was ging Hennenichjen iederbots kîeken en prüven. + +</p> +<p>Zie, ij konnen nîet wetten, dat koʼj nêet. + +</p> +<p>ʼt Wier kolder en kolder en de botter was zoo an de krimp eraakt, dat Hennenichjen der van schrök. Zie krabde zich met den +poot langs de nebbe en wis nîet, wat ze zol anvangen. + +</p> +<p>Toe haalde ze de botter der uut, knèden het tönneken voel hôonderkötteltjes en leî der baoven en dun bäomken botter aover +hen. + +</p> +<p>Den volgenden margen vlaogen de sneebluemkes en Hanenèfken zegtegen Hennenichjen: “haalt mîn het pötjen met botter uut de +kelder.” + +</p> +<p>“Toe, Hennenichjen! pik ij der moar eerst niet”, zei Hanenèfken. “Nee, Hanenèfken, ij gaot veur!” Toe pikten Hanenèfken ʼt +eerste en hie hadde de heele nekke voel....höonderköttels. + +</p> +<p>Godsbarmelik, wat was e kwaod. Hî maakten zich zoo nîdig, dat e Hennenichjen ʼt vel aover de oorne trok. Hî hong et velleken +bij den puttenpos op den bézenbos um te dreugen. +<a id="d0e12679"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12679">20</a>]</span></p> +<p>Toe kwamen Grîsgrauwgruwweltjen en haalde Hennenichjes velleken weg. + +</p> +<p>Hanenèfken kwam buuten en ʼt velleken was weg, Hî maakten zich en kaore van en wortele, die höllen e uut en spannen der rattemoeze +veur. Toe ging et naor ʼt huus van Grîsgrauwgruwweltjen. Hî was weg en toe kwam um en osse in tegen. Die zei “Hanenèfken, +waor geet dat nao tôo?” + +</p> +<p>“Ik gao nao Grîsgrauwgruwweltjen en hale mîn Hennenichjes velleken weerumme.” + +</p> +<p>“Zaʼk moar met gaon?” + +</p> +<p>“Jao, sprink maor achter op de kaore.” + +</p> +<p>Veerder kump um en hane integen, die zei: + +</p> +<p>“Hanenèfken, waor moʼj nao töo?” + +</p> +<p>“Ik gao nao ʼt huus van Grîsgrauwgruwweltjen en hale mîn Hennenichjes velleken weerumme.” + +</p> +<p>“Zaʼk maor mee goan?” + +</p> +<p>“Jao, sprink maor achter op de kaore.” + +</p> +<p>En toe kwam der nog een hekkele, en spelde, en naolde, en ei en en slîpsteen en allemaole sprongen ze achter op de kaore. + +</p> +<p>Zoo kwammen ze bij ʼt huus van Grîsgrouwgruwweltjen. Maor...de deure was op de gruntele. + +</p> +<p>“Hoe dook der met,” zeg Hanenèfken. + +</p> +<p>“Ik witte raod”, zei de Hane, “ik zal deur ʼt hôondergat kroepen en de deure lös doen”. + +</p> +<p>Zoo ezeg, zoo edaon. De hane mîk de deure lös. Hî zöch de kaste nao en vund Hennenichtjes velleken in en deusken. + +</p> +<p>“Hoe doew der now met?” zeg Hanenèfken. + +</p> +<p>“Daor zölle wij wel veur zorgen” zekt die metereden bunt. + +</p> +<p>ʼt Ei geet in ʼt vuur liggen, de spelde en naolde kroept in de matte van den stool. + +</p> +<p>De hekkele geet met de rugge in ʼt bedde liggen; de osse geet in de stal staon en de hane achter in de koostal op ʼt rik. +De slîpsteen henk zich op baoven de deure. +<a id="d0e12718"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12718">21</a>]</span></p> +<p>ʼs Aovens kump Grîsgrauwgruwweltjen in huus. Hî wil de lampe anstekken, en “poef!” zeg et ei en vlug um in de oogen. “O! min +oogen” krouwt e en hî völt op den stool neer; maor, daor stekt um de spelde en de naolde: “O! mîn eers, mîn eers!” Van pîne +löt e zich in bedde vallen, waor de hekkele lig. “O! mîn rugge, mîn rugge!” + +</p> +<p>Van benauwdheid mot e uut de bokse. Hî löp nao den stal, maor de osse nump um op de haorne en kwakst um tegen de hilde. “Smît +um mîn maor boo”, schreeuwt de hane, “dan zaʼk um nog anders toetakelen!” + +</p> +<p>Van schrik wil e nao buuten en toen e de klinke van de deure wil lös doon, völt um de slipsteen op den kop. + +</p> +<p>En too wasse ha(r)dstikke dood. + +</p> +<p>G. J. Klokman.</p> +</div> +</div> +</div><p> + + + +</p> +<p>Ik besprak reeds het mengdialekt van Staphorst en Rouveen. Ook te Vollenhoven, Genemuiden, Zwartsluis, Kampen enz. wordt een +Saksisch mengdialekt gesproken. Maar de twee voornaamste Saksische mengdialekten, met Frieschen inslag, zijn het Groningsch +en het zoogenaamd Stellingwerfsch, dat weer in verscheiden kleinere idiomen uiteenvalt. + +</p> +<p>Het Groninger dialekt lijkt de Friezen hard en zwaar; bij het spreken wordt de mond breed geplooid. De voornaamste bijzonderheden +zijn wel: de uitgang <i>-en</i> van den 1<sup>sten</sup> en 3<sup>en</sup> persoon meervoud van den tegenwoordigen tijd; het ontbreken van de <i>e</i> vóor het verleden deelwoord; de voorliefde voor den <i>ai</i>-klank, tegenover de Saksische <i>ee</i> en <i>ei</i>. Wat het Stellingwerfsch betreft, dit wordt o.a. gekenmerkt door den 2<sup>den</sup> persoon meervoud <i>jimme</i>, en door <i>voet, boek</i> tegenover <i>voot</i> en <i>book</i>. + + +<a id="d0e12770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12770">22</a>]</span></p> +</div> +<div class="div3" id="d0e12771"> +<h4>Westerwoldsch.</h4> +<p>(<i>Uit Driem. Bladen XIII, bl. 67</i>). + + +</p> +<div class="blockquote" lang="fy-wwo"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Op Aovondproot.</h2> +<p>ʼt Was Dunderdagaovend. ʼt Vroor dat ʼt knapte. De lucht was helder van sterens en de grond zoo hard as ʼn bikkel. Snij lag +dʼr nich; ʼt weide ook nich en nò was ʼt zoo heur in de lucht, dat mʼ duudelk heuren kön, dat ʼt leeren oetkwöm. Men kön wol +heuren wel stevels en wel klompen aan aanhadʼn. + +</p> +<p>Zug, daor koomt drij jongs aan op klompen, man ijne hef twij stevels op de nakke hangen. Zij gaot deur de achterweg, waor +ʼt anders veul te modderg en te glidderg is, man nò keunt ze dʼr best langs. Ik wijt wol, waor ze hen wilt: zij gaot nao de +schounmaoker; dat dout ze alle Dunderdagaovond um ʼn beetkʼn te proten en ʼn kop koffie te drinken. IJn van heur hef altied +wol ʼn bösschop. + +</p> +<p>Ik gao dʼr ook hen; ʼk wil ijs heuren of mien schoune klaor bint; dan kan ʼk ijs wat mit proten over ʼt ies en ʼt weer en +wat ʼt ʼr meer veur ʼn dag komp. Wie gaot de bansterdeure in over de deele en bint dan vot in de keuken. + +</p> +<p>“Gaot man zitten jongs; trekt man ʼn stoele bie ʼt vuur. Och, Aoldien, doe steist door net bie de hörn, smiet nog ʼn kijnstobbe +op ʼt vuur, de ooren vrijst joe van de kop! Hinderk, geef doe mie de beentbessem ijs aan......” “Wacht man, baos, ik schal +de plaote wel even aanvegen.” + +</p> +<p>Bijter krig de tabaksduize oet de vessienbuze (vestzak) en zeg as he stopt hef: “wolt ook aansteken, Geert?” + +</p> +<p>“Nee,” zeg Geert, “ʼk heb ʼn kolle” (<i>pruim</i>). De duize knapt weer tou en geit weer op ʼt olle stee. “Geef mie de tange ijs Hinderk, doe bist ʼn de hörn kropen, magst +bedijnen van aovend”. De tange geit in ʼt vuur, komp ʼt ʼr mit ʼn koolkʼn vuur oet, dij in Pijter zien borstklopper geit. +“Hij! doe stichst brand, daor lig ʼn kole vuur bie dien klompe op de vlouer.” “O, wacht man, laot de tange man staon, ʼt geit +zoo wol”, en Pijter trekt de klompe oet en schept de kole vuur in de raokeldobbe. “Verbraanst dien zokke.” “Nee, <a id="d0e12800"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12800">23</a>]</span>ʼt schal wol gouw gaon. Hafʼ we Jan Tools zien hond hier man, dan höf we nooit ʼn kole vuur aanvegen.” “Wat dee dij hond dan?” +“Hest nooit van dij looze hond heurd?” zeg Pijter, as mʼ tegen dij hond zee: haol mie de tabak, dan göng vot nao ʼt kammenet +en kwam mit de punt in de bek weerum.” “O, dat kan onze boer zien hond ook wol.” “Ja, man Jan Tools zien hond dee dat ook +mit ʼn kole vuur. As ʼt ʼr ʼn kole oet ʼt heerdkʼn op de plaote völ, höf ie niks te zeggen as: Stroom, pak op! in dan kreeg +he de kole in de bek en smeet hum weer op ʼt vuur.” “Dat kön nooit, dan brandde zien bek ja!” “Ja, jong, man hij m..... de +kole eerst oet.” “Luchst allemaol; zeg mie man lijver, wat ʼr op dien piepkop steit, daor heb ʼk al zoo lank tegen aankeken.” +“Daor, kiek man ijs goud, ʼt kan best wezen, dat ʼt nog familie van die is.” “Wel kerel, jijzes man! nò man daor bin ik gijn +familie van—ik zij wel ʼt is—horens op de kop en bokspoten. Ik wijt nich, houst ʼr mit loopen duurst.” “Wat mijnst dan wel +ʼt is”, zeg Pijter. “De olle knecht, gijn ijne anders.” “Laot ijs zijn”, zeg Hinderk. “Verdold, Geert hef gliek, ʼt is hum.” +“Man, wat mot dij schaope dʼr toch bie,” zegt baos, dij ook nieuwsgierig worden is en mit ʼt hekke (bril) op de neuze de piepkop +bekik, “ʼk heb nooit heurd, dat de duvel op de schaope past. En ʼt is net of het zit te fluitspeulen.” “Dij schaope kan he +wol stolen hebben. Mien bier hef hum op de Hoge IJ ijs ʼn maol op ʼn aovond zijn, dou he achter drij Vrijsche schaopen aanzat.” +“Man hest hum zölf wijl ijs zijn?” Geert zee niks. Man opijns: “Um de waarheid te zeggen, jao. Ik heb hum zijn achter ʼt iemhok +van Janoom, en ik wil die vertellen, dat ik sʼ aovends daor nooit weer achter ʼt hoes langs gao.” “Hou zag he dʼr dan oet, +net as op mien piepkop?” Dat kön ʼk zoo nich zijn, man ʼk schal joe vertellen wat ʼk zijn heb. ʼt Was verleden jaar op Steffen. +Ik was met Berend Sips en Hiske van Muike bie Wubbe Lots west, man ik was net zoo nöchtern as op ʼt oogenblik. Bie de handwiezer +göng ik van de anderen of en um de houk bie Janooms hoes keek ik onwillekeurig nao ʼt iemhok, umdat mien boer mie ijs verteld +hef, <a id="d0e12802"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12802">24</a>]</span>dat Janoom zien vader doar ijs ʼn hijle nacht mit de duvel op de nakke rondzwabberd har. Dij har daor wat zijn achter ʼt iemhoes +en hij was zoo dom west um te kieken wat ʼt was. Um dʼr te komen mös he ʼt hekskʼn deur en dou was he van zien recht of. Op +ijns heurt he, ʼn geschatter en daor springt dʼ olle knecht hum op de pokkel... en de hijle nacht hef he dʼr mit um argewijerd; +in ʼt leste har he ʼt hekskʼn mit dʼ ijne hand pakt en dou mös de duvel hum weer löslaoten; hij was weer op zien recht.” Hef +dien boer die dat verteld?” zeg Pijter. “Jao en dij lug nich.” Geert har ʼn grenzeloos vertrouwen op zijn boer, de grootste +osse van hijl Westerwolde. “Zeg man aan dien boer, dat Janoom zien vaoder de nachtmerrie had hef.” “Ja, doe wolt niks leuven, +dat wij ʼk wol, man wat ik dʼr zölf zijn heb dat kaanst mie nich oet de zin proten. Ik zag op ijns ʼn kop boven ʼt iemhok +oet komen. Ik wör dʼr kei van, want ik dacht vot aan Janoom zien vaoder, wat dij dʼr beleefd har, ʼt was net op ʼk aan de +knijen tou deur ʼt zaand göng. Man ik keek nog ijs weer, en dou was ʼn dʼr twij koppen, ik dochte: jong, red di, het gijt +um dien zijle en ik ik op de rek (<i>aan de haal</i>). Dou ʼk veur onze valdeure kwöm, har ʼk aan ieder haor ʼn zwijtdrup. ʼk Bin boven over de underdeure hensprongen, ʼk heb +de deure dicht maakt en bin op bedde kropen.” “En dat is de duvel west?” “Wat mijnst doe dan? Doe möst dij grelle kop man +ijs zijn hebben.” “Och, kerel, ʼt was Steffen, daar hebt ʼn jong en ʼn wicht mit ʼn ander staon te vrijen. Schost dʼr man +gerust hen gaon wezen, meschijn har ʼt wicht die ook wol ʼn smok geven.” “Jawol, ik har ʼn smok kregen van ʼn hijl ander, +zukke smokken begeer ik nich. Man doe hest nö ʼn hijl woord, en ik wijt wol dat doe nich hijl bange oetvallen bist; ik mög +toch wol ijs zijn, dat he die tegen kwöm um ijs gewaar te worren hou hard doe loopen kaanst: de maorze schol die nich schimmeln.” +“Ik heb hum al ʼn maol zijn” zeg Pijter hijl dreuge. “Doe? Waarzoo? En wat hest dou daon?” “ʼk Heb hum de nakke umdreid”. +“Verrek um mie, nö heb ʼk genog van dien leugens: het rookt die boven de kop!” +<a id="d0e12807"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12807">25</a>]</span></p> +<p>“Wolt ʼt nich leuven jong, zegt Pijter terwiel he Geert in de knij knip, “ʼt is echt waor. Jong, Aoldienmeu, hei je dʼr nog +ʼn kopkʼn in, dan keer ʼk nich um.” “Jewol, jong, vertel man op.” + +</p> +<p>“Te wijt wol baos, dat ik vrouher dijnd heb bie Brug Engel. Zien dochter Geertruud, dij laoter nao de Opstreek trouwd is, +was dou nog in hoes en dan hadden ze ʼn meid oet de Pekel, Jantje. Hou ze wieder heit, wij ʼk nich meer; ʼk wijt wol dat ze +altied stom kwaod was, as wie tegen heur zeden van Jandien, dat wol ze nich wezen, want in de Pekel hijtte ze altied Jantje, +zee ze. ʼt Was ʼn viet ding, man ʼn beetkeʼn eelsk en ongemakkelk plaogerg oetvallen. Zij en Geetruud dij gijn haor beter +was, hebt mie vaok bedonderd, man ijnmaol hebt ze mie ʼn schrik aanjagd, dij ʼk heur nie gouw vergaf. + +</p> +<p>Ik kwöm ijs op ʼn aovond um tien uur ʼt loug (deel van ʼt dorp) oet um vot op bedde te gaon, en göng over de deele nao de +kougange, waor ik sluip. Ik trok mien overschrijter oet en dee de beddeure open,... en stönd stief van schrik: daor lag de +duvel mit zien gleude kop op mien bedde. Ik stende ʼt eerst oet van benauwdheid en ʼt göng mie net as Geert, ik wör kel as +is. Man ʼt duurde nich laank; ik kreeg mien kracht weerum en ʼk wör duvelsch. Ik zee: “satan, olle duivel, hest mie noch nich! +Ich bin nich bange veur die—koom man op, satan! en anders griep ik die....” en ik griep hum mit beide handen bie de strötte.... +en wat har ik te pakken? twij törven, dij aan ʼn ander bonden wadʼn. Oogen, neuze, en mond bestönden oet glimholt. Ik stön +verstomd. Man daor heurde ik in ʼt kaarnhoes ʼn verdacht gegnies en dou ʼk kieken wol, stoven dij beide vrouwluu in draf weg. +Ik was wol zoo vergreld, als ik ʼt ʼr ijne van pakt har, dan hak heur vijerkant in de kougroupe stopt. En dou ʼk dij meid +dʼ ander dag alleine achter ʼt hoes trof, zee ʼk tegen heur: as ʼk die ʼn raod schuldig bin, loop dan nich te dichte aan mie +langs, anders könst wol ijs ʼn schop kriegen, daorst genog aan hast. Dou keek ze raor op en ʼk heb laoter gijn last weer van +heur had. Man ik was laoter ook nich bange meer veur dʼolle, umda ʼk hum de nakke umdreid en de kop over de kougange mieterd +<a id="d0e12814"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12814">26</a>]</span>har.” “Jijzes, Pijter,” zee Geert, “wat bist doe ʼn kerel. Kiek, as mie ʼt overkomen was, ik was vot nao ʼt veurenne vlogen +en har de boer roupen.” “Ja, zoo geit ʼt jong, as mʼ de boudel nich underzöcht. ʼn Smid oet Wedde vertelde mie ijs, dat he +ʼs aovends van de Pekel komen was langs ʼn binnenpad over de heide. Op ijns heurd he daor veur zuk wat stemmen en daor kiekt +hum twij gleude oogen aan. Maar hij was ijne, dij ook nich gauw umliggen göng, hij geit ʼt ʼr op of en wat is ʼt? ʼn Lijk +schaopkʼn dat op de heide achter bleven was. As ik nò nich zoo goud döst har, zee he, dan was ik daor deur de heide posterd +en har overal verteld, dat ik de duvel zijn har. En daorum zeg ik die nog weer, Geert, as ʼt ʼr zoowat is, gao dʼr dan rustig +op of en underzuik ʼt en dan scholt zijn, dat ʼt allemaol ʼn natuurlijke oorzaak hef. Wat zegst doe, Hinderk!” Hinderk dij +nog niks zegd har, kik op de klokke. “Ketijer veur tiene? Dan wot ʼt mien tied. As ik nao tiene in hoes kom, verandert mien +ol mensch in ʼn saotan, daor al joen duvels kwajongs bie bint. Genaovendsaom.” + +</p> +<p>“Wacht,” zegt Geert, “ik gao mit, dan heb ʼk zoo wied gezelschop.” “Ja, ik gao ook mit,” zeg Pijter, “baos ik heb joe mien +stevels bie deure hen zet, kan ʼk dij Zaoterdag wol weerum haolen? Dʼr mout halve zolen en hakken under.” + +</p> +<p>“ʼt Schal wel gaon. Gòjenaovend.” + +</p> +<p>A. H. Smith.</p> +</div> +</div> +</div><p> + + + +</p> +<p>3. <b>Het Frankische taaleigen</b>. Hier en daar met Friesche en Saksische bestanddeelen vermengd, wordt het Frankisch gesproken in Vlaamsch België, Zeeland, +Noord-Brabant, Limburg, Utrecht en een gedeelte van Holland. Aan Maas en Rijn heeft het Frankisch element beslist de bovenhand. +Maar eng verbonden hiermee hebben wij reeds herhaaldelijk het Keltisch ontmoet. Kelten waren wellicht de vertegenwoordigers +der Klokkebeker-kultuur in Utrecht, Drente, Twente en op de Veluwe. Kelten waren stellig de Galliërs, die omstreeks 300 n.Chr. +de Hallstatt-kultuur brachten in onze zuidelijke provinciën. De algemeene Nederlandsche taal kent Keltische <a id="d0e12828"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12828">27</a>]</span>plaatsnamen en andere Keltische leenwoorden. Een hoeve-type, hoogstwaarschijnlijk van Keltischen oorsprong, het langgevel-type, +vinden wij hoofdzakelijk in België, Zeeland, Brabant, Limburg, in de Betuwe, op de Veluwe en in de duinstreek. De brunetten +zijn het sterkst vertegenwoordigd in Noord-Brabant, Limburg, zuidoostelijk Gelderland en Zeeland. Ook het emotioneele volkskarakter +stemt hiermee overeen, met uitzondering van de Veluwe. Maar op de Veluwe stooten de drie Nederlandsche hoofdstammen aan elkaar; +nergens trouwens is de invloed van het landschap,—hier: de schrale, sombere heidevelden—zóo merkbaar inwerkend op de geaardheid +des volks. “De bodem der N.-W.-Veluwe”, schrijft <span class="smallcaps">W. van Schothorst</span>, “is met uitzondering van de lage, waterrijke, en hier en daar veenachtige Westelijke helft, hoog, dor en onvruchtbaar. Slechts +dennen, sparren en eikenhout vindt men op den schralen grond, wanneer deze niet met heide is begroeid of uit stuifzanden bestaat. +Een onafzienbare heivlakte met golvenden bodem, aan den gezichtseinder begrensd door donkere bosschen en rijen witte zandheuvels, +als stoffage een enkel boerderijtje met wat armoedige boompjes, en op een verheffing van den bodem een kudde schapen door +haar eenzamen herder met zijn trouwen hond gehoed, ziedaar een typisch Veluwsch landschap!” (Het Dialect der Noord-West-Veluwe. +Utrecht 1904, bl. III). + +</p> +<p>Ook kleederdracht en versierselen wijzen op gemeenschappelijken Keltischen inslag. In Brabant, Limburg, de Lijmers, het Rijk +van Nijmegen en in Zeeland worden hangers gedragen. Met eenigszins gewijzigden vorm vinden wij den hartvormigen hanger, de +<i>schoef</i> genaamd, ook in het Zuiderzeegebied met het Gooi. Nauwer hangt dit gebied door een breeden, platten ring met spiraalwerk +van blaadjes weer met Zeeland samen. Eigenaardig-bewerkte knoopen, gordel- en broekplaten, halskettingen van bepaalden vierkanten +vorm treft men aan in Zeeland en op de Zuidhollandsche eilanden, in het Gooi en op de Veluwe om de Zuiderzee. + +</p> +<p>Wij krijgen aldus een uitgestrekt samenhangend gebied; en vergelijkt <a id="d0e12840"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e12840">28</a>]</span>men dit met het gebied, waar nakomelingen van Frankische stammen te vinden zijn (I, bl. 8), dan zal men tot de bevinding komen, +dat beide territoren elkaar nagenoeg dekken. Hierbij komt, dat de dialekten der bevolking, hoe uiteenloopend ook, een aantal +kenteekenen vertoonen, die men althans ten deele ook in de Keltische talen weervindt. Waar wij nu van een Keltisch-Frankisch +huis gesproken hebben, zal men het dus niet kunnen misbillijken, dat ook de benaming van <span class="letterspaced">Keltisch-Frankisch</span> dialekt door ons gebezigd wordt. Natuurlijk behoeft elke overeenkomst op-zich niet op gemeenschappelijke herkomst te berusten, +ik wijs slechts op het nasaleeren van een klinker vóor gedekte nasaal en het verwaarloozen der <i>h</i>, ook elders nawijsbaar, zie b.v. Groninger Volksalman. 1900, bl. 28. + +</p> +<p>Enkele der meest eigenaardige kenmerken van de Keltisch-Frankische dialektgroep laat ik hier volgen. + +</p> +<p>1. Het voorvoegsel <i>ge</i> bij het deelwoord. + +</p> +<p>2. Het wegvallen der <i>n</i> van den uitgang -<i>en</i>, behalve vóor klinkers, <i>h</i>, <i>b</i> en <i>d</i>. Vergelijk: d<i>e</i> groeët<i>en</i> boum, de<i>n</i> dȯmm<i>e</i> mins, d<i>e</i> groeët<i>e</i> minse (Venloosch taaleigen). Keltisch survival?—Het meervoud van den tegenwoordigen tijd gaat dus uit op <i>e</i> of <i>en</i>, <i>t</i>, <i>e</i> of <i>en</i>. + +</p> +<p>3. De <i>d</i> tusschen twee medeklinkers wordt <i>j</i> (<i>i</i>) of verdwijnt: <i>moede</i>, <i>moeje</i>, <i>moe</i>. De Nederlandsche kultuurtaal bevindt zich te dezen opzichte nog in een periode van weifelen, die zeer lang aanhoudt; men +denke b.v. aan <i>bloeden</i>: <i>bloejen</i>, zelfs <i>woedend</i>: <i>woejend</i>. + +</p> +<p>4. De groepen <i>al</i> en <i>ol</i> worden tot <i>au</i> en <i>ou</i> vóor <i>d</i> of <i>t</i>. Dus: <i>ald</i> en <i>gold</i> worden in zuiver Frankisch <i>oud</i> en <i>goud</i> of nauwverwante klanken. + +</p> +<p>5. Lange <i>î</i> en <i>û</i> zijn meestal tweeklanken geworden, dus: <i>mijn huis</i>, tegenover Saksisch <i>mien hoes</i>. Dit verschijnsel is van Keltischen oorsprong, zie <span class="smallcaps">Te Winkel</span>, Inleiding II. bl. 304 en <span class="smallcaps">N. van Wijk</span>, Taal en Letteren XII, bl. 36 vlg. + +</p> +<p>6. De tweeklank <i>au</i> wordt <i>oo</i>, b.v. <i>dood</i>, <i>oog</i>, tegenover Friesch <i>dee<sup>a</sup>d</i>, <i>ee<sup>a</sup>g</i>. + +</p> +<p>7. De groep <i>ft</i> gaat over in <i>cht</i>. Dus: <i>koopen</i>: <i>gekocht</i>; verder <i>lucht</i>, <i>gracht</i>, <i>hecht</i> enz. Slechts hier en daar bleef een sporadische <i>f</i> <a id="d0e13041"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13041">29</a>]</span>behouden, zoo te Tilburg en in Oost-Brabant: <i>zoft</i> (zacht); Sliedrecht: <i>zoft, gekoft</i> (gekocht); Veluwsch <i>koften</i> voor <i>kochten</i>. Ook wordt de <i>chs</i> geassimileerd tot <i>ss</i>, vgl. <i>Brussel: Bruxelles; Tessel: Texel</i>. Hier is eveneens Keltische invloed werkzaam geweest; zie <span class="smallcaps">Te Winkel</span>, Inleiding II, bl. 304; <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek I, bl. 87. + +</p> +<p>8. De Westgermaansche <i>â</i> wordt vertegenwoordigd door <i>â</i> en <i>oa</i>, b.v. <i>schaap, schoap</i>. Alleen in het Zeeuwsch en in het Zuidoost-Hollandsch hoort men <i>schaep</i>. + +</p> +<p>Nu meent <span class="smallcaps">Van Wijk</span>, Tijdschr. XXX, bl. 161 (vgl. Indogerm. Forsch. XXVI, bl. 275), dat deze <i>ae</i> een ouderen toestand vertegenwoordigt, dien wij ook voor het Noord-West-Veluwsch en voor het Nederbetuwsch kunnen rekonstrueeren. +Wij mogen dientengevolge met vrij veel waarschijnlijkheid een nauwere verwantschap veronderstellen voor een gebied, dat Zeeland +en een deel van Zuid-Holland, de Neder-Betuwe en een deel van de Veluwe omvatte. Ja wij kunnen ons dit gebied nog ruimer voorstellen, +zoodat het zich dekt met het terrein van hetgeen men zou kunnen noemen: de <span class="letterspaced">Hollandsch-Frankische</span> dialekten, d.i. West-Holland, Zuid-Holland, Utrecht, Neder-Betuwe, N.-W.-Veluwe, Zeeland en West-Vlaanderen, reikend van +Elberg tot Duinkerken. Zooals wij zagen, pleiten ook enkele bijzondere versierselen voor een nauweren samenhang juist van +deze gewesten. De geheele groep wordt nog gekenmerkt door het gebruik van de pronominaalvormen <i>jij</i> en <i>jou</i>. + +</p> +<p><span class="smallcaps">Te Winkel</span> noemt deze dialekten in zijn Charakteristik, bl. 12, met uitzondering van het Veluwsch en Nederbetuwsch, Friesch-Frankisch. +Het is zijn recht. Want inderdaad hebben zich Friesche invloeden hier doen gelden. Wij kunnen ze dus het best beschouwen als +Frankische dialekten met Keltischen ondergrond en met een Friesch vernis. Voor het Zeeuwsch vermoedt ook de Amsterdamsche +hoogleeraar Keltischen inslag. + +</p> +<p>Zou nu met dit uitgestrekt dialektgebied ook niet samenhangen het taaleigen van enkele streken om de Zuiderzee, en van enkele +eilanden, waar men ook in lichaamstooi en kleederdracht overeenkomstige <a id="d0e13110"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13110">30</a>]</span>versierselen vindt? Ik denk allereerst aan het Gooi (Hilversum, Laren, Blaricum, Huizen), maar ook aan Vlieland, Schokland, +Urk, Enkhuizen en aan een strook van den Overijsselschen zeekant: Vollenhoven, Genemuiden, de Kuinder enz., waar men een Friesch-Saksisch +mengdialekt spreekt. Ook deze dialekt-groep toch wordt door enkele bijzonderheden met de <i>ae</i>-groep verbonden; ik noem het wegvallen van de <i>h</i> en den Urker-Gooischen <i>ae</i>-klank in <i>schaep</i>. Onderling houdt zij verband door een eigenaardigen <i>i</i>- en <i>u</i>-klank. Zij vormt een overgang van het Frankisch naar het Friesch of van het Friesch naar het Frankisch en ten deele naar +het Saksisch; en de veronderstelling van <span class="smallcaps">Winkler</span> lijkt zeer aannemelijk, dat wij te doen hebben met de taalresten van een afzonderlijken, niet volbloed-Frieschen stam, die +in het eerste millennium onzer tijdrekening woonde op de oevers van het meer Flevo; zie Dialecticon II, bl. 52; vgl. II, bl. +20, I. bl. 381. Zou ook hier de Keltische grondslag niet kunnen dienen ter verdere oplossing van het ingewikkeld probleem? + +</p> +<p>Andere eigenaardigheden wijzen op nauweren samenhang van het Oost-Hollandsch met het Brabantsch en het Strand-Hollandsch; +vooral deze, dat de vierde naamval voor eigennamen en persoonsnamen zonder determinatief den vorm heeft aangenomen van den +tweeden naamval, b.v.: Ik heb et vaders gezeid; ik heb tantes nog gekend; ik ben bij Janne geweest. Zie hierover <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek I, bl. 94, 95. + + + +</p> +</div> +<div class="div3" id="d0e13138"> +<h4>Veluwsch.</h4> +<p>(Uit <i>Leopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519</i>). + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Minnebrief van en sniierknecht.</h2> +<p>Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak +mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen +mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luuj <a id="d0e13154"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13154">31</a>]</span>heb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver +epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe +ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen. + +</p> +<p>Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as +de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs +aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt +huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, +om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn +krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon. + +</p> +<p>Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um +duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! +Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon +onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus +en goeien wärkman onder stelt? + +</p> +<p>Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: +en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe +ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop +oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teutelt <a id="d0e13162"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13162">32</a>]</span>mit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; +waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, +dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um +saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et +oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende +ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden +dekaot. + +</p> +<p>Hadee, Mieke! tot zondag. S.</p> +</div> +</div> +</div><p> + + +</p> +</div> +<div class="div3" id="d0e13167"> +<h4>Ostendsch.</h4> +<p>(<i>Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Eerw. Heer Frank Baur, doct<sup>s</sup>, litt.</i>) + +</p> +<p><span class="letterspaced">De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het Schipperskwartier wordt verteld</span><a id="d0e13181src" href="#d0e13181" class="noteref">3</a>. + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<p>Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns. + +</p> +<p>Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! +De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” +De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat +et min mo riskieren!” + +</p> +<p>È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼt <a id="d0e13209"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13209">33</a>]</span>zeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, +smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk. + +</p> +<p>È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter +üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje +goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe +éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va +zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt +gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker! + +</p> +<p>Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; +ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...” + +</p> +<p>“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” +È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder! +</p> +</div> +</div> +</div><p> + + + +</p> +<p>Het <span class="letterspaced">Brabantsch</span> vormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch, +het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. +Maar slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij +immers ook zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve +de eigenaardigheid van de behandeling der finale <i>n</i>, <a id="d0e13226"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13226">34</a>]</span>de herhaling van het persoonlijk voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm: <i>ik-ekik</i> enz. En anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard, het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De +bonte staalkaart der Brabantsche dialekten—mag ik even wijzen op de voortreffelijke behandeling van het Aalstersch door <span class="smallcaps">Prof. Colinet</span> en van het Leuvensch door <span class="smallcaps">L. Goemans</span>?—is het reflex van hun sterk-uitgesproken gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de versnippering +van hun grondgebied. + + + +</p> +</div> +<div class="div3" id="d0e13237"> +<h4>Leuvensch.</h4> +<p>(<i>Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Heer Frans Smeesters, stud. litt.</i>) + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">De Koeisjieters.</h2> +<p>(Leuvensch Verhaal). + + +</p> +<p>In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep<a id="d0e13255src" href="#d0e13255" class="noteref">4</a>: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was +altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, +zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote +on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete. + +</p> +<p>Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, +woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries +stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren +bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete, +<a id="d0e13262"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13262">35</a>]</span>mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!” + +</p> +<p>Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet +af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van +den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie. + +</p> +<p>Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege +ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die +janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de +stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af! + +</p> +<p>Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte +Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete. + +</p> +<p>Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters g<sup>e</sup>iete! +</p> +</div> +</div> +</div><p> + + +</p> +</div> +<div class="div3" id="d0e13276"> +<h4>Bredasch.</h4> +<p>(<i>Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328).</i> + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Breeë wiele.</h2> +<p>(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda). + + +</p> +<p>A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?<a id="d0e13294src" href="#d0e13294" class="noteref">5</a> + +</p> +<p>B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte? + +</p> +<p>A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije. + +</p> +<p>B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachte <a id="d0e13303"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13303">36</a>]</span>kunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd? + +</p> +<p>A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee +dʼaandere möt ik er nog aon. + +</p> +<p>B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt. + +</p> +<p>A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het +spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge. + +</p> +<p>B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is. + +</p> +<p>A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan +zen azne dörsvloer. + +</p> +<p>B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen. + +</p> +<p>A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en +kuile mar zulle gemakt worre. + +</p> +<p>B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke. + +</p> +<p>A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal +nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar +doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon +gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote +vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe +vur ʼn goei ding, die breeë wiele. + +</p> +<p>B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg. +<a id="d0e13325"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13325">37</a>]</span></p> +<p>A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle +ze der wel over kontent zen. + +</p> +<p>B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.</p> +</div> +</div> +</div><p> + + + +</p> +<p>Zoo komen wij ten slotte tot de <span class="letterspaced">Limburgsche</span> dialekten. Het Frankisch in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving in twee groote helften gesplitst: +het Neder- en Opperfrankisch. De aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de golving zich voort, +om weg te sterven tusschen den 50<sup>sten</sup> en 52<sup>sten</sup> breedtegraad. De grenslijn draagt den naam van <i>Benrather linie</i>, omdat zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot +aan de Poolsche grens; westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg, en overschrijdt bij Geilenkirchen +het Nederlandsche grondgebied. Dit verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks Malmedy samen met de +scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken Frankisch +zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is. + +</p> +<p>Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch) eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door +de zoogenaamde <i>Uerdinger linie</i>, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving +breken: ik bedoel de verschuiving van <i>k</i> tot <i>ch</i> in de woordjes <i>ik</i> en <i>ook</i>. Benoorden en bewesten de linie, waar men dus <i>ik</i> en <i>ook</i> hoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende, Borkel en Schaft; en in België: Lommel, Baelen, Tessenderloo, +Sichem, Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar men <i>ich</i> en <i>auch</i> zegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen, Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in België: Achel, +Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en Vertrijk. Bautersem en Vertrijk, <a id="d0e13374"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13374">38</a>]</span>westelijk en oostelijk eindpunt der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het groote uitstralingspunt +der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een dier grensstrooken, +die door het Romaansch op het Germaansch veroverd zijn; zie <span class="smallcaps">God. Kurth</span>, <span lang="fr">La frontière linguistique en Belgique et dans le nord de la France (Bruxelles 1895—98) II</span>, bl. 526; III, bl. 4 vlg. + +</p> +<p>Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt, +onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie, evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo +daarenboven op een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich, is een Saksisch menggebied, maar waar +de Saksische bouwtrant vrij wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben hier te doen met een dier +zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie vinden wij +een dialekt, door <span class="smallcaps">Te Winkel</span> Saksisch-Frankisch genoemd, en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van Cuyk en Nijmegen, de Lijmers +(Eltenberg en omstreken), de Duffel en de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v. <i>ald</i> (<i>aald</i>) en <i>kiend</i>, en doorgaans <i>bleeëk, deeël, steeën, dooëd, pooët</i> (of <i>bleiëk, doeëd</i> enz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren van <i>î</i> en <i>û</i>, dus: <i>mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes</i>. In dit dialektgebied vertoont een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree, Velden, Grubtenvorst, Lom +en Arcen omvat, grootere overeenkomst met het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor Nederl. Taal +en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg. + +</p> +<p>De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men het <i>Mich-kwartier,</i> een benaming, die uit België schijnt afkomstig te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatieven <i>mich</i> en <i>dich</i> zijn bewaard gebleven. Ook hoort men hier <i>ich</i> en meestal <i>auch</i> (ook). <span class="smallcaps">Te Winkel</span> <a id="d0e13431"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13431">39</a>]</span>spreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch Limburg vormt +voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring +aanleiding geven. Verder is de Oudgermaansche <i>sk</i>, die in het Friesch haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier gepalataliseerd tot <i>sj</i>, dus Friesch: <i>skaap</i>, Hollandsch: <i>schaap</i>, Roermondsch: <i>sjoap</i>. Deze palataliseering vindt men ook op de Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond wijst. Maar daarenboven +is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze spirant <i>s</i> in de klankverbindingen <i>sp, st, sl, sm, sn</i> en <i>sw</i> tot <i>sj</i> geworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt +zij den linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschen +<span id="d0e13460" class="corr" title="Bron: Maaastricht">Maastricht</span> en Breust de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie noemde ik de <i>Panninger linie</i>. Het ruimere gebied der palataliseering van <i>sk</i> tot <i>sj</i> wordt begrensd door de <i>Panninger zijlinie</i>. Zie hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgsʼs Jaarboek +XIII, bl. 229; Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies van <span class="smallcaps">J. Houben</span>. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905); <span class="smallcaps">L. Grootaers</span>, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie van het Noordlimburgsch: <span class="smallcaps">H. Bruijel</span>, Het Dialect van Elten-Bergh (Utrecht 1901). + +</p> +<p>Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst +in de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal +gesproken. Aan differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie—tabaksbewerkers, +leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkers <a id="d0e13486"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13486">40</a>]</span>tuiniers<a id="d0e13488src" href="#d0e13488" class="noteref">6</a>—talrijke sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere psycho-ethnische verwantschap zich handhaven. + +</p> +<p>Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen +met die van het enkelvoud; b.v. <i>bal: bel; kop: köp; knoak: knök</i>; enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen +kunnen verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend, +en wel in veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs, wanneer een bewoner der zuidelijke provinciën +de algemeene kultuurtaal spreekt: men zegt dan “dat hij zingt”. Er is natuurlijk verschil tusschen vraag, uiting van verwondering +of andere gemoedsbeweging en simpele bewering,—een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden onderzocht. Eindelijk de +retrogressieve of terugwerkende assimilatie bij het zwakke praeteritum—veelal van palataliseering begeleid—, waar het algemeen +Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende assimilatie vertoont; b.v. pakte: <i>pagde</i> en <i>pagdʼe</i><a id="d0e13531src" href="#d0e13531" class="noteref">7</a>; danste: <i>danzde</i>. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel, dat allicht met het accent in betrekking staat. + +</p> +<p>Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het Frankisch-Romeinsche +type, maar ook door het doorgaans ontbreken van de afzonderlijke hoeven, geïsoleerd liggende te midden der afzonderlijk landerijen +(I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op <i>-têre: loupentêre, lachentêre</i> enz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen, Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid vindt. +<a id="d0e13545"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13545">41</a>]</span>Over het gebruik te Hasselt zie <span class="smallcaps">Gittée</span>, in het Nederl. Museum 1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in wezen en herkomst, en dient nader +te worden onderzocht. Zie verder de isethnenkaart. + + + +</p> +</div> +<div class="div3" id="d0e13550"> +<h4>Venloosch.</h4> +<p>(<i>Fragment uit “De Sage uit het Ven”, Limburgschʼs Jaarboek VIII, bl. 63, eenigszins gewijzigd</i>). + + +</p> +<div class="blockquote" lang="nl-dia"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Jan en Helmus oêt ʼt Ven.</h2> +<p>Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe +van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse +mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raa<i>g</i>de, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt +rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de +gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie? + +</p> +<p>Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in +eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend +heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit +zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, +die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge. + +</p> +<p>Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze ein <a id="d0e13573"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13573">42</a>]</span>ind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet +en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, +woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog. + +</p> +<p>Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. +Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur +proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al +ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk. + +</p> +<p>Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit +de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze den <i>Arenborg</i> en <i>Genroai</i> achter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De +mood za<i>g</i>den—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer +pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!” + +</p> +<p>“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.” + +</p> +<p>Doe ma<i>g</i>de ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, +woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de +schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door +de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?” + +</p> +<p>—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel. + +</p> +<p>“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujende <a id="d0e13599"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13599">43</a>]</span>wage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag. + +</p> +<p>“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.</p> +</div> +</div> +</div><p> + + + +</p> +<p>Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer +en flexie. Toch zijn ook <b>woordenschat</b> en <b>syntaxis</b> van het grootste belang, vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de kultuurtaal. Wij kunnen hier echter +onmogelijk diep op de zaak ingaan en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v. <span class="smallcaps">Gallée</span> voor het Geldersch-Overijselsch, <span class="smallcaps">Molema</span> voor het Groningsch, <span class="smallcaps">Bergsma</span> voor het Drentsch (onvoltooid), <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> en <span class="smallcaps">Buitenrust Hettema</span> voor het Friesch, <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> voor het Zaansch, <span class="smallcaps">Bouman</span> voor de volkstaal in Noord-Holland, <span class="smallcaps">Opprel</span> voor het Oudbeierlandsch, <span class="smallcaps">Van Schothorst</span> voor het N.W. Veluwsch, <span class="smallcaps">Van de Water</span> voor de volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard, <span class="smallcaps">Simons</span> voor het Roermondsch, <span class="smallcaps">Jongeneel</span> voor het Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland. +Wij kunnen hier wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon van <span class="smallcaps">Schuermans</span>, op het Westvlaamsche Idioticon van <span class="smallcaps">De Bo</span>, op het tot een Idioticon omgewerkte <span class="smallcaps">Gezelle</span>-tijdschrift Loquela. Verder maakte <span class="smallcaps">Cornelissen</span> en <span class="smallcaps">Vervliet</span> zich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van Antwerpen, <span class="smallcaps">Tuerlinckx</span> en <span class="smallcaps">Claes</span> voor het Hagelandsch, <span class="smallcaps">Rutten</span> voor het Haspengouwsch, <span class="smallcaps">Teirlinck</span> voor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche tongvallen; enz. + +</p> +<p>Hier liggen inderdaad “schatten van de volkstaal” opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de strooming +en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene +beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook weer koen-vooruitstrevende <a id="d0e13677"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13677">44</a>]</span>in het leven der taal. Archaïsmen, ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone populaire zinswendingen. +Zoo b.v. het Limburgsche “met bed en bult vertrekken”, waar <i>bult</i> nog <i>de</i> beteekenis heeft van het Middelnederlandsche <i>bulte, bult</i> “stroozak”; de uitdrukking “van het bed op het stroo komen” herinnert aan een overoud lijkgebruik (I, bl. 290). In het Sallandsche: +“hi kan lêzen en broodsnieën”, d.i. hij kan twee dingen tegelijk doen, heeft <i>lêzen</i> de oude beteekenis van “bidden”. De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als “van den hak op den tak”, waar +<i>hak</i> nog de oude beteekenis bezit van “krommen tak”;—“hij heeft kind noch kraai”, waar <i>kraai</i> “den kraaier” beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch samenhangt met het Latijnsche <i>canere</i> “zingen”;—in “kap en kogel verliezen” is <i>kogel</i> de halskraag;—in de zegswijze “wie het onderst uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus” is <i>het lid</i> de deksel. Naast deze archaïsmen staan echter ook weer neologismen, vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming. + +</p> +<p>De volkstaal beweegt zich in <span class="letterspaced">analytische richting</span>. Regelmatig worden de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men zegt dus niet: “vaders jas”, maar +“de jas van vader”, of “vader zijn jas”. In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap wordt somtijds het woord in +den stellenden trap herhaald: “het is droevig en droevig”; en zoo vervangt men ook het bijwoord: “het gaat beter en beter”, +d.w.z. steeds beter. Het woord <i>beter</i> wordt echter ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen komparatief <i>beterder</i>. Het meervoud, of liever het begrip “enkele”, vindt men niet zelden omschreven door “een of twee”, of door “een gas”, “een +koppel”. Potentieële vormen treft men zeldzamer aan, naar mate men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende +en onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een bijwoord als “misschien” of door een hulpwerkwoord. +Bij deze richting sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden tijd gaat in de volksvertelling <a id="d0e13717"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13717">45</a>]</span>hard achteruit. Meestal bezigt men het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor het plusquamperfectum: +“wij waren geweest, wij hadden gezien”, voor: “wij zijn geweest, wij hebben gezien”. Deze meer dan voltooid voltooide tijd +komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord +(zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is van het volkslied als praesens historicum. Het futurum +wordt dikwijls vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke en het mogelijke, van het verleden en +van de toekomst meer ineen dan in de kultuurtaal.—Daarentegen beweegt zich een tot indirekt reflexivum verzwakte dativus ethicus +weer in synthetische richting: “zich een pijp rooken, zich een glas drinken.” + +</p> +<p>Het terrein der werkwoorden <i>doen</i> en <i>laten</i> strekt zich in de volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is ook de <span class="letterspaced">woordvorming</span>, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid +en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie (natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoord <i>gaan</i> in de Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daar <i>goan</i>: gaan; <i>sjoksen</i>: loopen en in de knieeën zakken; <i>snoksen</i>: de voeten bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten; <i>gèspelen</i>: draven; <i>flearen</i>: het vlug en driftig loopen eener vrouw; <i>zobben</i>: op een draf loopen met zwaren gang; <i>bizzen</i>: vlug loopen; <i>bozzeken</i> en <i>foddeken</i>: vlug met kleine passen loopen; <i>sabelen</i>: vlug met groote stappen loopen; <i>schriêden:</i> stappen; <i>loopen; kuiern; hompelen</i>: gebrekkig loopen; <i>strompelen; geiselen</i>: zoo vlug mogelijk loopen; <i>drapsen</i>: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen; <i>striéken:</i> flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten; <i>steigern</i>: met den neus in den wind loopen; <i>tippeln</i>: licht loopen met vluggen tred; <i>krummeln</i>: langzaam met kleine passen loopen; <i>pladdeken</i>: met bloote voeten loopen. + +</p> +<p>Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvorming <a id="d0e13792"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13792">46</a>]</span>vooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt, behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen +voor <i>drinken</i> aanhalen, door <span class="smallcaps">De Cock</span> bijeengegaard (zie De Navorscher, XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130): <i>Bekeren; pimpelen; borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen; gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen; +tullen; pullen; avoezen; sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften; kiepen; spichteren; kwasten; +kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen; swijnswansen; swijnswollen; slampampen;</i> enz. enz.—Typisch is ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal; het is zoo goed als interprovinciaal. +Hoe roept de boer het vee? De jonge ganzekuikens met <i>wiede-wiede-wiede-wiede</i> (of <i>wiele</i> enz.); de eenden met <i>piele-piele-piele-piele;</i> de jonge kippetjes met <i>tik-tik-tik-tik-tikketikketik.</i> Het roepwoord wordt, naar men ziet, meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen: <i>tuut</i>; op de jonge katjes: <i>pie</i>; (het roepwoord voor oudere katten is <i>poes</i>); op de geit: <i>sik</i>; op de jonge schaapjes: <i>suuk</i>; op jonge kalveren: <i>kies</i>; op het veulen: <i>siesken</i>; op de koei: <i>hooi</i>. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt, die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij +zijn naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58. + +</p> +<p>Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen, die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen +geven, als: <i>ménschekinderen! héeremijntijd! wélallemáchies! kindergóads! jóngesjóngens!</i> dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning +op te heffen; men denke aan “niets niemendal”. De Maastrichtenaar kent twee bevestiginspartikels, éen gewone en éen beleefdere, +welke met <i>het</i> is samengesteld, dus <i>joa</i> en <i>joat</i>. + +</p> +<p>De <span class="letterspaced">woordvoorraad</span> en de <span class="letterspaced">semantiek</span> der volkstaal eischen verder onze volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit een paar duizend +woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippen <a id="d0e13861"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13861">47</a>]</span>uit het gemoeds- en geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het zelfs met de verklanking der gevoelens +van liefde en vriendschap gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke waarnemingen, met name van kleur en +reuk. Maar hier staat tegenover, dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een of andere handeling uit +te drukken, zooals wij dit zagen voor het begrip “loopen”. Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en soorten van +planten en dieren, van weêr en natuurverschijnselen in het algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz. +enz. + +</p> +<p>Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra +de tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal +verwerkt worden. Op tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het volk elken kleinen vogel een <i>musch</i>, evenals de Amsterdammer over een <i>finkie</i> spreekt. Wat is echter gebeurd? Het woord <i>musch</i>, hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het “vlieg” beteekende (<i>musca</i>), heeft een groote uitbreiding, een verwijding van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen als synoniem +van “kleine vogel”. Of liever, het heeft “vogel” in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen dan ook +geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te +Beesel <i>koarerakker</i>, te Lottum <i>koarevrêter,</i> te Blitterswijk <i>koarepikker</i> of <i>koarejietser</i> (Limburgsch <i>jietsen</i> is synoniem van <i>biesen</i>, d.i. “vlug loopen, vliegen, schieten”), te Swolgen <i>korepikker</i>, te Swalmen en Neer <i>guut</i> (guit), te Niftrik <i>huiskrits</i>, te Groesbeek <i>huusklets</i>, te Grubbenvorst <i>floets</i>, te Maasbree <i>schroep</i>, te Helden <i>hoeskets</i>. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke, vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje +voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitsche <i>Spatz</i>, een komische kortnaam voor <i>Sperling</i>. Hoe rijk <a id="d0e13922"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e13922">48</a>]</span>vertoont zich hier de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den trant van die van <span class="smallcaps">Gilliéron</span> een overzichtelijk en tevens verklarend beeld zullen kunnen geven. + +</p> +<p>Een ander voorbeeld. Voor “kikvorsch” kent het volk de benamingen <i>kikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak</i> (Panningen), maar ook <i>kikbil</i> (Wanroy) en <i>peddemoeëk</i>(Weert). “Êrst kuulkop zeen, êr men kwakkert wêrtj”, meent men te Beegden, en te Lottum gaat men hiermee akkoord: “Hê mint +enne kwekvôrsch te zien, en hên is nog genne pannestart.” + +</p> +<p>De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde moederkoren (<i>secale cornutum</i>), dat bij bevalling medische toepassing vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk bekend. Maar het heet +ook <i>wolfskoare</i> (Maashees), <i>wolvepitten</i> (Reusel), <i>wolfstand</i> (Nifkrik, Wanroy), <i>doevekoare</i> (Weert), <i>mössekoare</i> (Panningen), <i>pèrdentaand</i> (St. Anthonis, Deurne), <i>krog</i> (Berghem), <i>duvelsköre</i> (Swolgen), <i>brantj-in-ʼt koare</i> (Beegden, en met fonetische wijziging te Mheer). + +</p> +<p>Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer behooren wel de benamingen van den <i>vlinder</i> in de volkstaal. Men treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen met -<i>vogel</i> aan; zoo b.v. <i>zomervogel, roevogel, pannevogel, pennevogel, kapelvogel</i> (d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd tot <i>kapel, fenienvogel</i> (rupsvogel) enz.; elders komen namen als <i>kog</i>, en <i>snuffelter</i> voor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit het Romaansche taalgebied drong het woord <i>pepel</i> binnen, zooals onze isethnenkaart aanwijst. + +</p> +<p>In den <span class="letterspaced">zinsbouw</span> treft ons weer vooral de analytische richting, die zich hier uit in de <i>parataxe</i> of nevenschikking, waar wij in de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van: “Wil je zoo goed zijn, mij +dat boek te geven”, konstrueert de man-uit-het-volk: “Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven”, of: “Wil je zoo goed zijn +en geef mij dat boek”. Opvallend is ook de voorliefde <a id="d0e14001"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14001">49</a>]</span>voor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van den spreker inhouden, dàt hij spreekt, of de reden, waarom hij +spreekt: “Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik”. Hier speelt het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover +nader. In andere gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking, zoo b.v. in het boven aangehaalde: “<i>wie</i> het onderst uit de kan wil hebben, <i>die</i> valt het lid op den neus; —<i>die</i> eerst komt, <i>die</i> eerst maalt”. Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk +genoeg is, b.v. in de spreekwijze “hê geit heim” (Zuidlimb), voor “noa heim,” d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden +als “jaar” en “dag.” + +</p> +<p>Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is haar <span class="letterspaced">emphatisch</span>, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let op +zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoorden <i>alsdat, alswanneer</i>, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen +en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten, resumeerenden vorm: “Mijnheer, ik zeg, dat is niet +eerlijk; neen, dàt is het stellig niet”. Of ook: “Piet moet maar blij zijn; dàt moet-ie.” Ook het negatieve parallelisme is +den volksman niet vreemd. + +</p> +<p>Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt hij—nog afgezien van gebarenspel en mimiek—krachtige, ja pikante +uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het +gewone hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte +hebben aan ruimheid en vrijheid. + +</p> +<p>Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in de straatroepen: “Haal Zeeuwsche mossʼle, ze benne zoo fijn”, +—“leest burgers, leest”;—“kom nou, juffrouw, kom nou”;—<a id="d0e14027"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14027">50</a>]</span>“elft as zalm”;—“rapen as kinderhoofies.” De term “haal” is van ouds typisch in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan +den straatroep der vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: “En vier cent het pond, riep en rond.” De mosselenverkoopster +uit de Schietschijfstraat te St. Joos-ten-Oode roept: “Mosselen, álderschoónste mosselen!” + +</p> +<p>Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven +of de plaats ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door gezette studie nader onderzocht. Maar +reeds bovenstaande vluchtige schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe door archaïsmen en neologismen, +nuchtere en dichterlijke spreekwijzen, omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven van woorden +en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk +zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de hartslag zijn van elk levend taalorganisme. + + + +</p> +</div> +</div> +<div class="div2" id="d0e14031"> +<h3 class="normal">II. Onze plaatsnamen.</h3> +<h3 class="sub">(<i>Met inleidend overzicht over onze persoons- en geslachtsnamen</i>). +</h3> +<p>De namenkunde heeft zich in den laatsten tijd een belangrijke plaats in Volks- en Volkenkunde weten te veroveren. De reden +hiervan is het archaïeke karakter der verschillende benamingen. Plaats-, persoons- en geslachtsnamen zijn in staat ons een +menigte bijzonderheden te verhalen over dingen, die op geen andere wijze kunnen worden achterhaald; en zoo zullen zij ook +over den volksaard en zijn herkomst getuigenis kunnen afleggen voor tijden, waaromtrent de taal van zeden en gebruiken, van +volksopvattingen, volkskunst en volkswetenschap verstomt. Laat ik hier terloops aanstippen, hoe <span class="smallcaps">A. Fick</span> er in slaagde, door middel der plaatsnamen de eenheid te bewijzen van de oude bevolking van Klein-Azië, en van het Zuiden +<a id="d0e14044"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14044">51</a>]</span>van het Balkan-schiereiland en de eilanden in de Aegeïsche Zee vóor de volksverhuizing der Helleensche stammen; en vooral, +hoe de geniale onderzoekingen van <span class="smallcaps">Wilh. Schulze</span> over de Latijnsche eigennamen den diepgaanden invloed van Etrurië op Rome en de Romeinsche kultuur hebben aangetoond. De +stad Rome zelf en de Tiberstroom dragen Etruskische namen. + +</p> +<p>Toch ligt het in mijn bedoeling, alleen de plaatsnamen iets uitvoeriger te behandelen, zooals reeds uit het opschrift van +deze paragraaf blijkt. Reden is, dat de studie der Nederlandsche persoons- en geslachtsnamen eigenlijk meer behoort tot het +domein van de geschiedenis der Nederlandsche taal in het algemeen, dan van de Nederlandsche volkskunde. + +</p> +<p>1. De oude Germanen hadden slechts éen naam, die eigenlijk gelijkwaardig was met onzen doop- of voornaam. Zoo b.v. <i>Gerhard</i> “de sterke met de speer”, <i>Adelbrecht</i>, “de schitterende door adeldom”, <i>Everhard</i> “sterk als het everzwijn”, <i>Wigburga</i> “steun in den slag” enz. Van <i>Gerhard</i> (of <i>Hardger</i>) is dan <i>Gero</i> de verkleinnaam, de vleinaam (<i>epicoristicon</i>), streelnaam of kortnaam die, wat de funktie betreft, van Indogermaanschen oorsprong en ook Indogermaansch gemeengoed is. + +</p> +<p>Toch stelde men zich hiermee niet steeds tevreden en trachtte men ook de afstamming of verwantschap uit te drukken en wel +door alliteratie (<i>Heribrand</i>, <i>Hildebrand</i> en <i>Hadubrand</i>: grootvader, vader en zoon in het Hildebrandslied); of ook men maakte gebruik van een deel van den vaderlijken naam om den +naam van den zoon samen te stellen. + +</p> +<p>Oorspronkelijk hebben de ouders hun kind den naam gegeven als wensch, b.v. “hij moge sterk zijn als een beer”: <i>Berinhard</i>; maar later werd deze oorspronkelijke beteekenis niet meer gevoeld en was het doel uitsluitend, den drager van een bepaalden +naam van anderen te onderscheiden. Ook toen het Christendom zegevierend zijn intrede deed in onze Germaansche landen, kwam +in deze naamgeving weinig verandering. De Christelijke doopnamen <a id="d0e14093"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14093">52</a>]</span>drukken het heuglijk feit der wedergeboorte uit of wel den dag des doopsels; maar al dagteekenen deze uit de III<sup>e</sup> eeuw, in onze landen heeft de kerstening lang op zich laten wachten, en het heeft allen schijn, dat de Kerk—afgezien van +de namen, die een heidensche godheid aanduidden—ook hier een Oudgermaansch gebruik, waarin niets heidensch stak, liever niet +met geweld wilde keeren. Slechts enkele malen vinden wij een <i>Stephanus</i>, <i>Nicolaas</i>, <i>Johannes</i> of <i>Christianus</i>, tusschen de Germaansche benamingen als verdwaald. Deze blijven regel en ondergaan regelmatig de gewone verkorting, vanwaar +de namen <i>Otte</i>, <i>Huig</i> en <i>Koen</i> ontstonden. + +</p> +<p>Maar omstreeks de XIII<sup>e</sup> eeuw heeft een belangrijke verandering plaats gehad. In een register van de abdij van Egmond vinden wij de namen vermeld +van <i>Jacob</i>, <i>Katerine</i>, <i>Pieter</i>, <i>Clare</i> enz. naast <i>Garbrant</i>, <i>Dideric</i> en andere. Wij vinden dus specifiek-Christelijke namen, doch niet in den Latijnschen vorm, maar in dien, welken zij in de +Germaansche wereld hadden aangenomen. En zoo staat het ook met de namen, gedragen door heiligen van Germaansche afkomst: zij +zijn in hun Germaanschen vorm in gebruik gebleven; en eerst later zijn zij gelatiniseerd. Na de Hervorming zijn een groot +aantal Bijbelsche namen in zwang gekomen. Ook heeft de Renaissance haar invloed doen gevoelen. Zoo krijgen wij dan: + +</p> +<p><i>a</i>. Profane Germaansche voornamen, nog in gebruik. Men vindt deze het meest bij de Friezen, die trouwens het minst van de heiligennamen +der Martyrologiën hebben gebruik gemaakt. Dit geldt ook voor Noord-Holland met zijn doorslaand Frieschen aard; de naamlijsten +komen daar op treffende wijze met de Friesche overeen. Zoo luidde <i>Dieuwer</i> in zijn oorspronkelijken Frieschen vorm <i>Thiadewara</i>; <i>Guurtje</i> is waarschijnlijk uit <i>Gundrada</i> ontstaan; <i>Ermpje</i> is kortnaam van <i>Ermengaarde</i>. Men denke nog aan <i>Wendert</i> (<i>Windhard</i>), <i>Jelbout</i> (<i>Ethelbold</i>), <i>Nanning</i> enz. Over het groot aantal voornamen in Friesland zie <span class="smallcaps">R. Posthumus</span> in den Nieuwen Frieschen Almanak 1859, bl. 49. + +</p> +<p><i>b</i>. Door de heiligen van Germaanschen stam zijn tal van Germaansche <a id="d0e14186"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14186">53</a>]</span>namen bewaard gebleven, natuurlijk in verkorten vorm. Aldus <i>Wilbert</i>, <i>Willebrord</i>, <i>Wille</i>, <i>Wilfried</i>, <i>Huibert</i>, <i>Huib</i>, <i>Hille</i> (<i>Hildebert</i> en <i>Hildegundis</i>), <i>Siegfried</i> enz. + +</p> +<p><i>c</i>. Uitheemsche heiligennamen in Nederlandsche kleedij zijn o.m. <i>Pieter</i>, <i>Maarten</i>, <i>Trijne</i>, <i>Klaas</i>, <i>Aagje</i>, <i>Teunis</i>, <i>Nijs</i> (<i>Dijs</i>, <i>Denys</i>, van <i>Dionysius</i>), <i>Tijs</i>. Ook <i>Arie</i> en <i>Adriaan</i>, verkort tot <i>Janus</i>. In België vindt men o.a. <i>Janus</i>, <i>Baaf</i>, <i>Albrecht</i>, <i>Bert</i>, <i>Geertje</i> (<i>Geertrui</i>) en <i>Roelke</i> (<i>Rolendis</i>), die men vrij wel als nationale namen kan beschouwen. Vele Belgische namen vertoonen ook een Frieschen vorm en zijn dus +waarschijnlijk van Westvlaamsche herkomst. Een lijst van de meest gebruikelijke Zuidnederlandsche voornamen is uitgegeven +van wege de Koninklijke Vlaamsche Akademie (Gent 1902). + +</p> +<p>Merkwaardig is het feit, dat niet alleen elke streek, maar tot elke stad, ja elk dorp haar geliefkoosde voornamen heeft, die +zich natuurlijk plooien naar de eischen van het plaatselijk dialekt. Maar over het algemeen raken de zuiver-Germaansch klinkende +namen wel wat in de verdrukking. Terecht maakt hier <span class="smallcaps">J. J. Graaf</span> de opmerking in zijn voortreffelijk werkje over Nederlandsche Doopnamen (Bussum 1915): “Wij ... meenen maar altijd, dat we, +openlijk optredend, eerst dan naar behooren voor den dag komen, als we in het Latijn worden aangediend. En toch hebben we +in den taalschat onzer vaderen wel degelijk vaderlandsche namen, die, in goed Nederlandsen, waardige vormen zijn voor de Grieksche +of Latijnsche doopnamen. Maar ze zijn helaas, door onverstand in minachting geraakt, als waren zij ook slechts verbasteringen +van een alleen-fatsoenlijk Latijn” (bl. 16). + +</p> +<p>Zie verder <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Studiën in Nederlandsche Namenkunde (Haarlem 1900), bl. 171, 196, 225 vlg.; De Nederlandsche Geslachtsnamen in oorsprong, +geschiedenis en beteekenis (Haarlem 1885); Friesche Naamlijst (Leeuwarden 1898); <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in zijn Inleiding op de Zaansche Volkstaal, bl. LXXXIV vlg.; Onze Voornamen, in De Gids, Aug. 1890, bl. 448 vlg.; <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal<sup>3</sup>, bl. 124 vlg. +<a id="d0e14307"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14307">54</a>]</span></p> +<p>2. De persoonsnaam was aanvankelijk en gedurende langen tijd de eenige benaming onzer Germaansche voorouders, en hierin bleven +zij de Indogermaansche gewoonte trouw. Alleen de Romeinen bezaten een drievoudige benaming, bestaande uit persoons-, geslachts- +en bijnaam; maar wij weten, dat dit benamingssysteem van Etruskische herkomst is. + +</p> +<p>Langzamerhand kwam een tweede naam op, voortgesproten uit de wenschelijkheid, iemand van een ander met denzelfden naam te +onderscheiden, en ook uit de neiging tot het geven van bijnamen of spotnamen. Daar zijn ook in ons land bepaalde steden, die +hierin uitmunten, en hoe intiemer het samenleven, hoe krachtiger deze neiging zich uit. Maar toen de bevolking aangroeide +en deze aanwas de individuëele personen met heillooze verwarring bedreigde, werd een tweede naam haast noodzakelijk. Hiertoe +koos men den naam van den vader of van de moeder, van den echtgenoot, van het beroep, van de woonplaats, of hiertoe konden +ook de gemelde spotnamen dienst doen. <span class="letterspaced">Geslachtsnamen</span>, met hun kenmerk van vastheid en onveranderlijkheid, werden deze namen echter eerst in den aanvang der XIX<sup>e</sup> eeuw, toen zij met de invoering van den Burgelijken Stand een staatsrechtelijk karakter kregen. Trouwens ook heden ten dage +is het niet overal een vaste gewoonte, iemands geslachtsnaam te gebruiken, vooral ten platte lande. Men noemt iemand: “Jan +van Piet”, of “van Pieten”; “Klaas van Trijn”, of “van Trijntjes”; men spreekt van “Dirk den Schilder”, “Jan den Mulder”, +“Willem den Slager”; men heet iemand “Klaas van den Molen”, “Jan van de Brug”; en vooral in het Oosten en Zuiden van ons land +duidt men iemand gaarne aan door den naam der hoeve, waar hij geboren is: “Zandhof Willem”. “Kees van den Krom” is Kees, wonende +bij een kromming van den weg, en in “Mottige Willem” dient de spotnaam als herkenningsnaam en is op weg naar den geslachtsnaam. + +</p> +<p>Voor de vorming der geslachtsnamen maakte men vaak gebruik van het Germaansche achtervoegsel <i>-ing,</i> dat de beteekenis aannam van “behoorende tot het geslacht van.” Zoo ontstonden <a id="d0e14323"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14323">55</a>]</span>de namen der bekende koningsgeslachten bij de oude Franken: de Merov<i>ingen</i>, de Carol<i>ingen</i>, de Capet<i>ingen</i>. Maar zoo ontstonden ook onze Frankische geslachtsnamen <i>Benning</i> (zoon van Benno), <i>Nolting</i>, <i>Budding</i>; de Saksische <i>Geerdink</i>, <i>Abbink</i>, <i>Eggink</i>; de Friesche <i>Stallinga</i>, <i>Idsinga</i>, <i>Hattinga</i>. + +</p> +<p>De patronymica gaan uit op <i>-zoon</i> (<i>-sone</i>, <i>-soen</i>), <i>-son</i>, -<i>sen</i>, -<i>se</i>, <i>-s</i>: <i>Jansen</i>, <i>Harmsen</i>, <i>Japikse</i>, <i>Bartels</i>; maar ook op <i>-en</i>, den zwakken tweeden naamval enkelvoud, en op <i>-ens</i>, een jongere vorming; deze <i>-en</i> wordt als tweede naamval nog gehoord in het Strand-hollandsch, waar men spreekt van “Dirken waegen”, “Krijnen dochter.” Zóó +ontstonden de namen <i>Huijgens</i> en <i>Huijgen</i>. In namen als <i>Smaassen</i> (<i>Maas</i> ontstond uit <i>Thomas</i>) gaat de <i>s</i> aan den genitief van den naam vooraf. Vlaamsche vadersnamen hebben vaak het voorvoegsel <i>ser-</i> (<i>des heren</i>) en <i>ver-</i> (<i>der vrouwen</i>): <i>Serclaes</i>, <i>Vertruyen</i>. + +</p> +<p>Een belangrijke groep geslachtsnamen heeft <i>van</i> als voorvoegsel, gevolgd door een bijzonderen of algemeen aardrijkskundigen naam. Dus of: <i>Van Deventer</i>, <i>Van Vlijmen</i>, <i>Van Wamel</i>, <i>Van Schijndel</i> of: <i>Van Dijk</i>, <i>Van den Heuvel</i>, <i>Van den Berg</i>, <i>Van der Molen</i>, <i>Van der Heide</i>. In plaats van de praepositie <i>van</i> vindt men niet zelden <i>aan</i> en <i>in</i>, waardoor met plaatselijke dialektische vervorming de Limburgsche geslachtsnamen <i>Aangevoort</i>, <i>Aengenent</i>, <i>Ingendael</i> ontstonden. Omslachtige omschrijvingen als <i>Van den Eerenbeemt</i>, <i>Van de Cleemputte</i>, <i>Van de Crommenacker</i> enz. vindt men meestal in ons zuidelijk volksgebied. + +</p> +<p>Op lichamelijke eigenschappen wijzen de geslachtsnamen <i>De Lange</i>, <i>De Vette</i>, <i>De Jong</i>, <i>Mooi</i>, <i>Blauw</i>, <i>De Wit</i>, <i>De Bruin</i> enz., maar ook: <i>Langbeen</i>, <i>Spillebeen</i>, <i>Crombeen</i> e.a. Vele dezer familienamen vinden hun oorsprong in spotnamen. Eindelijk wordt een zeer groot aantal verklaard door ambacht +of uithangbord: <i>In de Swaen</i> (<i>De Swaen</i>, <i>Swaen</i>), <i>Van der Ploeg</i>, <i>Van de Wijnperse</i>, <i>Spillemaeckers</i>, <i>Brouwers</i>, <i>Smids</i> enz. + +</p> +<p>Het zuidelijk volksgebied had eenige jaren vroeger min of meer <a id="d0e14558"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14558">56</a>]</span>vaste geslachtsnamen dan het Noorden. Hierin is de verklaring te zoeken van het feit, dat er meer namen van zuidelijken oorsprong +te vinden zijn in de noordelijke gewesten, dan omgekeerd. + +</p> +<p>Laat ik ten slotte nog wijzen op enkele eigenaardigheden, die den volksstam kenschetsen. De Friesche patronymica gaan uit +op de tweede naamvals-suffixen <i>-inga</i> en <i>-a</i>; maar ook op <i>-ma,</i> d.i. <i>man</i>, met de beteekenis van “zoon, afstammeling, hoorige”; terwijl <i>-stra</i> dient om van bijzondere plaatsnamen Friesche geslachtsnamen te vormen, b.v. <i>Dijkstra</i>. Verder vertoonen sommige op algemeene wijze gevormde geslachtsnamen eigenaardige Friesche voornamen, als <i>Sikkes</i> en <i>Doedes</i>, andere zijn met typisch Friesche woorden samengesteld. Zoo beteekent <i>Soepboer</i>: karnemelkboer; <i>Bouwfeint</i>: knecht van een landbouwer; <i>Skriemer</i>: iemand die weent of schreit. + +</p> +<p>De Groninger namen zijn met de Friesche nauwverwant, vooral de geslachtsnamen op <i>-sema</i>: <i>Geertsema</i>, <i>Ilpsema</i>. Eigenaardig zijn de—trouwens ook Friesche—namen met den uitgang <i>-ker</i>, <i>-tjer</i>, die de herkomst uit de een of andere plaats of streek aanduiden: <i>Veenker</i>, <i>Woltjer</i> (woudbewoner). Buitenmate groot is het aantal namen, dat uitgaat op <i>-huis</i>; deze waren oorspronkelijk aan huizen, en niet aan personen eigen: <i>Bolhuis</i>, <i>Dijksterhuis</i>. Drente sluit zich bij Groningen en Friesland aan. De Saksische namen worden gekenmerkt door de patronymica op <i>-ink</i> en de voorzetsels <i>ten</i>, <i>ter</i>, <i>te</i>, antwoordend op de vraag: “Waar woont gij?” B.v. <i>Ten Bruggencate</i>. In Overijssel ontmoet men de namen op <i>-belt</i>, kleine hoogten in het veen, b.v. <i>Knottenbelt</i>. Ook Holland kent veel Friesche namen. Een eigenaardigheid der Noordhollandsche familienamen in het algemeen, en der Zaansche +in het bijzonder, is de kortheid, laat ik zeggen het monosyllabisme: <i>Top</i>, <i>Pot</i>, <i>Pan</i>, <i>Pont</i>, meestal wel teruggaande op een Frieschen voornaam in zeer verkorten vorm. De namen in Zeeland, Brabant, Limburg en Vlaanderen +vertoonen het Frankisch cachet. In Noord-Brabant zijn vooral talrijk de namen op <i>-mans</i>: <i>Heuvelmans</i>, <i>Mosmans</i>. De Westvlaamsche gaan vaak uit op <i>-inck</i>, <i>-ynck</i>, <i>-incx</i>, b.v. <i>Teirlinck</i>, <i>Hebbelynck</i>, <i>Warblinckx</i>. Op <a id="d0e14687"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14687">57</a>]</span>Frieschen inslag wijst weer het feit, dat wij zooveel Westvlaamsche geslachtsnamen in Friesland weervinden. + +</p> +<p>Natuurlijk wijzen ook namen als <i>De Smed</i> (smid) en <i>Temmerman</i> (timmerman) op Zuid-Nederland; en evenzeer <i>Zulver</i> (zilver) op Noord-Holland, <i>Groenewolt</i>, <i>Saverkoul</i>, <i>Eekholt</i> op het Oosten van het land, <i>DʼHaese</i>, <i>DʼHont</i> op België. Zie vooral het boven aangehaalde werk van <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span> over de <span id="d0e14718" class="corr" title="Bron: Nederlandsch">Nederlandsche</span> Geslachtsnamen; verder <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal, bl. 131; <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Zaansche Volkstaal CIII; Driem. Bladen I, bl. 29; V, bl. 101; XII, bl. 122. + +</p> +<p>3. Bij de studie onzer <span class="letterspaced">plaatsnamen</span> komen de oudste lagen van onzen volksaard weer aan het licht; maar moeizaam is het opdelven. Op bl. 5 van het Eerste Deel +gewaagde ik reeds van de <span class="letterspaced">Keltische</span> herkomst der benamingen van de steden Nijmegen, Wijk-bij-Duurstede (?), Arnhem, Batenburg (?), Loosduinen, Heerlen is het +oude <i>Coriovallum</i>, en onze drie groote rivieren: Rijn, Maas, Schelde dragen beslist Keltische namen, dus ook de talrijke plaatsnamen, die met +een dezer riviernamen zijn samengesteld. Over het algemeen steekt in deze soort plaatsnamen veel waardevol taalgoed. Maar +het onderzoek wordt hierdoor bemoeilijkt, dat sommige rivieren blijkbaar van naam verwisseld zijn, en anderzijds, dat rivieren +hun loop hebben gewijzigd. <span class="smallcaps">Försteman</span> beschouwt het in zijn Deutsche Ortsnamen als een der merkwaardigste uitkomsten zijner onderzoekingen, dat eertijds een Keltische +volkstam zich van het Noordoosten naar het Zuidwesten gericht heeft en ongeveer ter hoogte van Keulen den Rijn overschreed. +Den tak, die naar Nederland afboog, vinden wij deels aan den IJssel, deels in de Maasstreek: <i>Edana</i>, <i>Adanhe</i> (Först. 510); <i>Edesthorpa</i> (Först. 509); <i>Adingamore</i> (Först. 137), Antwerpen; verder <i>Carambunt</i>, <i>Adrichem</i> (Först. 138). Van Holland wijst de stroom naar Vlaanderen, waar de omstreken van Gent Keltische volksplantingen vertoonen, +b.v. <i>Pitelinghem</i>, <i>Addingahem</i>. Zie ook <span class="smallcaps">K. Kaiser</span>, <span lang="de">Die Kelten des Bardengaus</span> (Hannover—Berlin 1909), maar met omzichtigheid te gebruiken. <a id="d0e14771"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14771">58</a>]</span>In <span class="smallcaps">Holderʼs</span> <span lang="de">Altkeltischer Sprachschatz</span> vinden wij eveneens enkele Nederlandsche plaatsnamen als Keltisch verklaard; zie echter <span class="smallcaps">Cuvelier-Huijsmans</span>, Toponymische studie over de oudere en nieuwere plaatsnamen der gemeente Bilsen (Gent 1897), bl. 36 vlg. <span class="smallcaps">J. Claerhout</span>, Het Belfort 1896, 2, bl. 287 (vlg. 1897, 2, bl. 200) wijst op de plaatsnamen <i>Gennep</i>, <i>Epe</i> en <i>Velp</i>, die op het wellicht Keltische <i>apa</i> “water” berusten; en verder op <i>Thuine</i> bij Lingen, dat in ʼt jaar 1000 <i>Dune</i> heette. + +</p> +<p>Ook de invloed van de <span class="letterspaced">Romeinen</span> op volksaard en volkskultuur wordt door onze plaatsnamen betuigd; zie Deel I, bl. 10, waar de meeste plaatsen zijn aangegeven. +Ik voeg hier nog bij <i>Santpoort</i>: <i>Sancta Porta</i>; <i>Kestre</i>: <i>Castra</i>; en <i>Kemenade</i>: <i>Caminata</i>. Maar het overgroote meerendeel is toch van <span class="letterspaced">Germaanschen</span> oorsprong. Ik dien hier eigenlijk te beginnen met de <span class="letterspaced">huisnamen</span> welke, zooals wij zagen, vaak geslachtsnamen geworden zijn, maar anderzijds ook niet zelden uit persoons- en familienamen +ontstonden: <i>Stevenshuis</i>, <i>Hendriken</i>, <i>den Egberink</i>, <i>Wesselshuis</i>; en eveneens uit ambt, handwerk of bedrijf: de <i>Karsman</i>, de <i>Kistenmaker</i>, de <i>Roodververij</i>, <i>ter Meulen</i>, <i>Timmerije</i>, <i>Smitterije</i>. Het Limburgsche dorp <i>Reuver</i>, eigenlijk <i>Den Reuver</i>, ontleent zijn naam aan een hoeve, waarschijnlijk toebehoorende aan <i>Johan de Rover</i>. De <i>Enkevoort</i>, een hoeve onder Baarloo, is naar de <i>Enckevoorts</i> genoemd; zie Limburgʼs Jaarboek II, bl. 292. Een menigte boerenhoeven heeten ook naar den eigenaar, van wien men ze in pacht +heeft, b.v. <i>Sandershof</i>. + +</p> +<p>Een huis bij de oude landweren heette <i>Landweer</i>, en nabij de slagboomen en de verdedigingswallen vond men meestal den naam <i>Runneboom</i>. Een groot aantal huisnamen is ook ontleend aan de uithangteekens. Hiertoe behooren ten deele de diernamen, als <i>Nachtegaal</i>, <i>Koekoek</i>, <i>Snip</i>, <i>Pedde</i>; maar zij kunnen ook op persoonsnamen berusten, of wijzen op de omgeving, de ligging van het huis, wat vrij zeker lijkt van +namen als <i>Oelenhorst</i> en <i>Kraaienbelt</i>. Zoo ook <i>Valkenborg</i>, <i>Bijenhof</i>, <i>Voskamp</i>. Van omgeving en ligging vertellen ook <i>Lindeboom</i>, <i>Eikenhof</i>, <i>Sparrendaal</i>, <i>Hageveld</i>, <i>Muggebroek</i>, <a id="d0e14930"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e14930">59</a>]</span><i>Hulshof</i>, <i>Veenendaal</i>, <i>Lovendaal</i>, <i>Leemkuil</i>, <i>Stuivezand</i>; aan bepaalde gebeurtenissen herinnert wellicht een naam als <i>Jammerdaal</i>. + +</p> +<p>Volgen de benamingen van <span class="letterspaced">landerijen</span>. Dikwijls wordt de bestemming uitgedrukt, vanwaar namen als <i>Vaarzenweide</i>, <i>Schapenkamp</i>, <i>Schaapsdijk</i>, <i>Ossenland</i>, <i>Bulven</i> d.i. het stukje land, waarop de stier, de bul, alleen weidt, te Venloo volksetymologisch vervormd tot <i>Bultenven</i>. Andere stukken worden genoemd naar den eigenaar, waarbij valt op te merken, dat het stuk bij wisseling van eigenaar niet +altijd ook van naam verwisselt: <i>Heintjesven</i>, <i>Louwesakker</i>; weer andere stukken drukken de plaatselijke gesteldheid uit: <i>Steenkamp</i>, <i>Muizenven</i>, <i>Vlietsven</i>, <i>Ilpakker</i>, of worden bepaald door hun vorm: <i>Lange Stuk</i>, <i>Tweebeen</i>, <i>Splitkamp</i>; enkele namen zijn ook historisch, als <i>Galgeland</i>, <i>Schinderskuil</i>, <i>Paaschweide</i>, en eveneens <i>Spaarpot</i>, <i>Koekepan</i>, <i>Kibbelaar</i> of <i>Twistgrond</i>. Zie vooral <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Zaansche Volkstaal bl. CXXII, en <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 270 vlg. Eigenaardige namen dragen ook niet zelden de polders of sluizen; zoo b.v. <i>Achterklapspolder</i>, <i>Boerenverdriet</i> (waar de boeren met hun groenteschuiten lang moeten wachten), <i>Kijfhoek</i>, <i>Kostverloren</i> (als de aanleg onnoodig blijkt), <i>Pannekoek</i>, <i>Schuddebeurs</i> (die veel geld kostte), enz.; zie E. <span class="smallcaps">Laurillard</span>, Op Uw stoel door Uw Land (Arnhem-Nijmegen 1901), bl. 270. + +</p> +<p>Vrijwel dezelfde faktoren zien wij werkzaam bij het benoemen onzer <span class="letterspaced">dorpen</span> en <span class="letterspaced">steden</span>. Trouwens verscheiden plaatsnamen blijken zich uit benamingen van landerijen te hebben ontwikkeld, ik herinner slechts aan +<i>Barneveld</i>, <i>Meerveld</i>, <i>Pijnakker</i>, <i>Franeker</i>, d.i. Vroonakker. Andere wettigen althans gegronde vermoedens, als <i>ʼs Heerenhoek</i>, <i>Zandkoek</i>, <i>Zuidhorn</i>, <i>Plorn</i>, <i>Uithoorn</i>, waar <i>horn</i> de beteekenis heeft van “hoek”. + +</p> +<p><i>a</i>. Nederland is een waterland bij uitstek. Vooral het Noorden van ons land, door rivieren, grachten, kanalen doorsneden, wordt +geheel door de golven omspoeld en zoo heeft het dan een voortdurenden strijd te voeren tegen het vochtige element, bron van +welvaart en <a id="d0e15089"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15089">60</a>]</span>rampspoed, van trots, van blijheid, maar ook van duizend bange zorgen. Ligging en strijd met het water zullen in ruime mate +tot uiting moeten komen in de plaatsnamen. + +</p> +<p>-Dam: <i>Amsterdam</i>, <i>Zaandam</i> (uit <i>Zaanredam</i>), <i>Appingedam</i>; -dijk: <i>Odijk</i>, <i>Langendijk</i>, <i>Dijken</i>; -sluis: <i>Maassluis</i>, <i>Nieuwersluis</i>; -rak (strook lands langs het water gelegen): <i>Langerak</i>, <i>Gouderak</i>; -beek: <i>Oosterbeek</i>, <i>Bierbeek</i> (Zuid-Brabant), <i>Hilvarenbeek</i> (Noord-Brabant): in Brabant, met zijn door beekjes versnipperd grondgebied, zijn de benamingen met -beek buitenmate talrijk; +-meer: <i>Diemermeer</i>, <i>Meerkerk</i>, <i>Boxmeer</i>; -monde (Frankische vorm): <i>IJsselmonde</i>, <i>Rupelmonde</i>, <i>Roermond</i>, <i>Helmond</i>; -muiden (Saksisch-Friesche vorm): <i>IJsselmuiden</i>, <i>Cellemuiden</i>, <i>Genemuiden</i>, merkwaardig in het Zeeuwsche <i>Arnemuiden</i> en in het Westvlaamsche <i>Dixmuiden</i>; -broek: <i>Lutjebroek</i>, <i>Oldebroek</i>, <i>Bennebroek</i>, <i>Broekhuizen</i>; -ooi (weiland, aan het water gelegen en verwant met “ouwe” in Rijnouwe en landouw): <i>Renooi</i>, <i>Wadenooien</i>, <i>Genooi</i>; -waard, weerd, voord (ingedijkt land): <i>Zandvoort</i>, <i>Bekevoort</i> (Brabant), <i>Lichtevoorde</i>, <i>Amersfoort</i>, <i>Bolsward</i>, <i>Valkenswaard</i>, <i>Weert</i>, <i>Stevensweert</i>, <i>Bredevoort</i>, <i>Westervoort</i>. De namen op -voort vindt men vooral in de Lijmers en de Graafschap; bewesten het land van Maas en Waal beginnen de namen +op -waard, als <i>Heerewaarden</i>; -vliet: <i>Poortvliet</i>; -a (of aa, Oudgermaansch woord, dat “water” beteekent): <i>Breda</i>; -veen: <i>Rouveen</i>, <i>Venloo</i>, <i>Loven</i>, <i>Zutfen</i>; -zijl (sluis): <i>Delfzijl</i>, <i>Blokzijl</i>; -veer: <i>Wormerveer</i>; -polder: <i>Willemspolder</i>; -brug: <i>Brugge</i>, <i>Diemerbrug</i> enz. Onnoodig hier te gewagen van de plaatsnamen met riviernamen samengesteld, voor zoover de rivier de plaatsnamen karakteriseert. + +</p> +<p><i>b</i>. Maar Nederland is niet slechts een waterland. Lommer en koelte wuiven u tegemoet in bosschen en hagen, en de zegen der vruchtbaarheid +rust op akkers en velden: -woud (Frankische vorm): <i>Woudenberg</i>, <i>Berkenwoude</i>, <i>Katwoude</i>; -wolde (Saksische vorm) <i>Ruinerwolde</i>, <i>Finsterwolde</i>; -bosch: <i>ʼs Hertogenbosch</i>, <i>Oudenbosch</i>, <i>Neerbosch</i>; -haag: <i>ʼs Gravenhage</i>, <i>Prinsenhage</i>; -hout: (Frankische vorm): <a id="d0e15295"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15295">61</a>]</span><i>Voorhout</i>, <i>Aardenhout</i>, <i>Oosterhout</i>, <i>Turnhout</i>; -holt (Saksische vorm): <i>Posterholt</i>, <i>Engelanderholt</i>; -horst (dicht kreupelhout, struikgewas): <i>Horst</i>, <i>Nederhorst</i>, <i>Staphorst</i>; -veld: <i>Meerveld</i>, <i>Barneveld</i>; -akker: <i>Pijnakker</i>, <i>Franeker</i> (Vroonakker), <i>Oostakker</i>. + +</p> +<p><i>c</i>. Een kerkelijk karakter dragen natuurlijk op de eerste plaats de namen op -kerk: <i>Oudekerk</i>, <i>Lekkerkerk</i>, <i>Grijpskerke</i>;—maar ook de namen, samengesteld met het verwante -kerspel, -karspel (van kercspel, evenals kermis van kercmisse, met de +beteekenis van “kerkgebied”): <i>Bovenkarspel</i>, <i>Weesperkarspel</i>; -parochie: <i>Sint Annaparochie</i>, <i>Jacobiparochie</i>. Groot is het aantal plaatsnamen, die heiligennamen zijn, of althans hiermee samengesteld: <i>Sint Nicolaas</i>, <i>Sint Truiden</i>, <i>Sint Anne ter Muiden</i>, <i>Sint Joris Winge</i> (Z.-Brabant), <i>Sint Odiliënberg</i>. + +</p> +<p><i>d</i>. Onze plaatsnamen bergen ook historie. Gaarne vermelden zij den naam van een persoon en een door iemand bekleede waardigheid: +<i>ʼs Hertogenbosch</i>, <i>ʼs-Gravenhage</i>, <i>Zierikzee</i> (waarschijnlijk verkort uit <i>Zierikseport</i>, d.i. stad van Zierik, d.i. van Siegerik), <i>Stevensweerd</i>, <i>ʼs Heerenberg</i>, <i>Hillegom</i>, <i>Doetinchem</i>: huis van den zoon van Dodo. Aan den oorsprong der plaats herinneren de stedenamen op -burg: <i>Middelburg</i>, <i>Doesburg</i>, <i>Valkenburg</i> en, met behoud van het oude, vrouwelijke woordgeslacht, <i>Terborg</i>. + +</p> +<p><i>e</i>. Sommige plaatsnamen drukken slechts in het algemeen een wijkplaats uit, vooral die op -wijk, poort, donk, dorp, stad: <i>Katwijk</i>, <i>Nieuwpoort</i>, <i>Beek en Donk</i>, <i>Raamsdonk</i> (deze soort vooral in Brabant), <i>Noorddorp</i>, <i>Willemstad</i>; -heem, heim, veelal verkort tot -hem, -em, -um, -om: <i>Heemstede</i>, <i>Herdershem</i>, <i>Reckhem</i>, <i>Hattem</i>, <i>Woudrichem</i>, <i>Sassenheim</i>, <i>Haarlem (Heslehem</i>), <i>Heukelum</i>, <i>Heelsum</i>, <i>Hillegom</i>, <i>Bennekom (Benninchem</i>). + +</p> +<p><i>f</i>. De plaatsnamen op -ingen en -ongen drukken, zooals gezegd (I, bl. 16), meestal de afstamming van een bepaalden persoon uit. + +</p> +<p><i>g</i>. Eigenaardige vormen vertoonen de Friesche en Groninger plaatsnamen. Zij staan niet buiten de boven beschreven groepen, maar +vormen toch in hun Friesche kleedij een merkwaardige eenheidsfiguur. <a id="d0e15481"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15481">62</a>]</span>Over den aard der nederzetting en vestiging vertellen ons: <i>Ureterp</i>; <i>Poppingawier</i>, <i>Oosterwierum</i>, <i>Engwier</i>; <i>Holwerd</i>, <i>Rauwerd</i>; <i>Gaasterland</i>; <i>Grootegast</i>, <i>Lutjegast</i>, waar <i>gast</i> evenwaardig is met het Hollandsche <i>geest</i>, b.v. in <i>Endegeest</i>, <i>Oestgeest</i>. Ik vermeld nog: <i>Tietjerkseradeel</i> (<i>tjerk</i> beteekent kerk); <i>Oostergo</i> (gouw); <i>Weststellingwerf</i> (<i>stelling</i> beteekent rechterstoel); <i>Abbega</i>, <i>Oudega</i> (<i>ga</i>, <i>gea</i> is dorp); <i>Munnekezijl</i>, <i>Pieterzijl</i>; <i>Koningsdiep</i> (<i>diep</i> is een kanaal of gegraven vaart). Zie Friesche Volksalm. 1840, bl. 137; 1841, bl. 165. + +</p> +<p><i>h</i>. Sommige plaatsnamen werden ook door den lokatief uitgedrukt, die met den datief is samengevallen; b.v. <i>Venendaal</i>, d.i. -dale, <i>Bloemendaal</i>, d.i. -dale: in het Bloemendal. Zoo ook <i>Nieuwersluis</i>, <i>Ouderkerk</i>; en verder Den <i>Haag</i>, Den <i>Helder</i>, Den <i>Bosch</i>; eindelijk de plaatsnamen op -ingen, -schoten, -hoven, -huizen, -buren, -bergen enz., b.v. <i>Groningen</i>, <i>Voorschoten</i>, <i>Vollenhoven</i>, <i>Veenhuizen</i>, <i>Kloosterburen</i>, <i>Steenbergen</i>. Plaatsbepalend is ook het voorzetsel <i>te</i>, de proklitsche vorm van <i>toe</i> (mag ik belangstellenden even wijzen op het verwante Oudlatijnsche <i>en-do</i>?), b.v. in <i>Terborg</i>, <i>Terneuzen</i>; ook <i>op</i> komt herhaaldelijk voor: <i>Opbroek</i>, <i>Opmeer</i>. + +</p> +<p>Aldus zijn onze plaatsnamen gegroeid uit enkel- of meervoudige karakteriseerende benamingen van nationalen, historischen, +kerkelijken, plaatselijken aard. Zij zijn een organisch produkt van den volksgeest, die oorspronkelijk alleen de bedoeling +had, die plaats te kenmerken en te onderscheiden van andere, en niet, haar een blijvenden naam te geven. Zij hangen dus innig +met de plaats zelve samen en zijn derhalve geen kunstprodukt, geen opgeplakte etiketten, zooals de nieuwere plaatsnamen,—even +kunstmatig trouwens als de stichting van het dorp, de stad, die zij heeten te kenmerken. De etymologische, historische, folkloristische +waarde van zulke moderne benamingen is nul. + +</p> +<p>Ten slotte nog enkele beschouwingen over de vormingen op -loo, -drecht, -rode: rade. + +</p> +<p><i>Loo</i> is de oude vorm voor “akkermaalshout, eikenbosch”. Wij vinden het in plaatsnamen als <i>Venloo</i> (Veenbosch), <i>Corbeek-Loo</i>, <a id="d0e15642"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15642">63</a>]</span><i>Tremeloo</i>, <i>Baarloo</i>; maar ook in <i>Grolle</i> (naast <i>Groenloo</i>), <i>Wamel</i> (uit <i>Wameloo</i>), <i>Gorsel</i> (uit <i>Gerstloo</i>), <i>Pamel</i>, <i>Steenhuffel</i> enz. Den uitgang -drecht vindt men in <i>Woensdrecht</i> = Wodani Trajectum (I, bl. 90), <i>Papendrecht</i>, <i>Zwijndrecht</i>. Somtijds beteekent het “veer, overvaart”, andermaal “drift”, d.i. veedrift, weideplaats, waarheen het vee gedreven wordt. +Wij hebben hier weer de Frankische <i>cht</i> uit <i>ft</i>, zie bl. 39. Waar wij te doen hebben met het Latijnsche <i>traiectum</i>, als in <i>Woensdrecht</i> en eveneens in <i>Utrecht</i> en <i>Maastricht</i>, wordt beslist een veerplaats of doorwaadbare plaats aangeduid. + +</p> +<p>Het meest belangrijk uit taal- en vooral uit kultuurhistorisch oogpunt zijn wel de plaatsnamen samengesteld met <i>-rode</i> en <i>-rade</i>. Zij herinneren, evenals die op <i>-woud</i>, <i>-holt</i>, <i>-loo</i>, <i>-horst</i>, aan het feit, dat zoovele oude nederzettingen werden gevestigd aan den rand van een bosch. Langzamerhand werden de boomen +gerooid en het land omgeploegd, en aldus voor bouwland geschikt gemaakt, en zulk land heette <i>rode</i> of <i>rade</i>. Zie over dit onderwerp vooral <span class="smallcaps">Gallée</span>, Nomina Geographica Neerlandica II, bl. 32 vlg., III, bl. 348, 352; <span class="smallcaps">Jos. Habets</span>, ib. bl. 73 vlg. + +</p> +<p>Wij weten, dat de <i>marke</i> een grensland was, een binnen bepaalde grenzen omsloten gebied. Ieder markgenoot had recht op een of meer aandeelen in de +onverdeelde gronden; hij mocht dus ook in later tijd bepaalde gedeelten ontginnen, die dan wéer later in privaatbezit overgingen. +<i>Rode</i> en <i>rade</i> drukken dus den aard der werkzaamheid uit èn het verkregen resultaat. Een vaste grenslijn tusschen de plaatsnamen met beiderlei +vormen samengesteld is moeilijk te trekken, te meer, daar de vroegere spelling van een plaatsnaam zoo vaak afwijkende vormen +vertoont. Over het algemeen mag men echter zeggen, dat namen met <i>-rade</i> bezuiden de <i>Uerdinger linie</i>, dus in Ripuarisch Limburg, het meest voorkomen: <i>Asenraai</i>, <i>Bingelrade</i>, <i>Doenrade</i>, <i>Vaasrade</i>, terwijl het domein van het Salische Frankisch voor het meerendeel den vorm <i>-rode</i> vertoont: <i>Brederode</i>, <i>Berkenrode</i>, <i>Sint Oedenrode</i>. In België vindt men, met uitzondering van <i>Rade</i> bij Lembeek en <i>Rath</i> bij Antwerpen, uitsluitend <i>rode</i>: <a id="d0e15782"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15782">64</a>]</span><i>Sint Pietersrode</i>, <i>Nieuwrode</i>, <i>Waanrode</i> enz., een feit van niet te onderschatten beteekenis, vooral wanneer men bedenkt, dat de namen op <i>-rade</i> eigenlijk slechts in de Nederlandsche provincies Limburg, Overijssel en Gelderland voorkomen. Westelijk van de Maas, en in +de provincies Noord-Brabant, Holland, Zeeland en Utrecht vindt men <i>-rade</i> zoo goed als niet (merkwaardig is echter de groep <i>Venray</i>, <i>Tienray</i>, <i>Castenray</i>). Ook in het zuiden en in het midden van Hessen hebben de namen op <i>-rode</i> en <i>-roth</i> verre de bovenhand, en eveneens in de streken, die zuidelijk van de Moezel gelegen zijn. Maar in oostelijke en noordoostelijke +richting heerscht pariteit tusschen <i>-rode</i> en <i>-rade</i>, tot in Sleeswijk toe. Dit alles wijst in ieder geval op een grooter eenheid voor de bevolking der westelijke en zuidwestelijke +<i>rode</i>-groep. + +</p> +<p>Hiermee is weer een belangrijk gegeven gewonnen voor de stambepaling van ons land. Ook de studie eener enkele provincie kan +ons hiervan overtuigen. Beschouwt men de plaatsnamen van Gelderland, dan zal men zien, dat een deel, grootendeels ten oosten +van den IJssel, en als welks zuidgrens ten naasten bij de Oude IJssel kan dienen, in taalkundig opzicht dichter bij de plaatsnamen +van Overijssel staat, terwijl de plaatsen tusschen Waal en Maas meer tot het Brabantsch naderen, die in de Lijmers zich eng +aansluiten aan de taal van het land van Kleef en Emmerik, en het Noorden van de Veluwe tot aan het Gooi weer meer het idioom +van de Graafschap en Overijssel nadert. Naar wij zien, komt hier het Saksisch, Frankisch en gemengd Saksisch-Frankisch karakter +der bevolking vrij goed tot zijn recht. + +</p> +<p>Ook op Franschen bodem treft men Nederduitsche plaatsnamen aan; zie hierover <span class="smallcaps">Joh. Winkler</span>, Plaatsnamen in Frankrijk (Gent 1894). Hoofdbron voor de studie der plaatsnamen zijn de ten deele aangehaalde studiën in +de Nomina Geographica Neerlandica, uitgegeven vanwege het Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap. Zie ook <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal, bl. 139 vlg.; <span class="smallcaps">C. V. D. Bergh</span>, Handboek der Middelnederlandsche Geographie<sup>2</sup>, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">R. Andree</span>, <span lang="de">Braunschweiger Volkskunde</span>, bl. 59, <a id="d0e15849"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15849">65</a>]</span>vlg.; Tijdschrift IV, bl. 212; Friesche Volksalman. 1897, bl. 48. + +</p> +<p>4. Nadere opmerkzaamheid verdienen nog de <span class="letterspaced">straatnamen</span>, die een eigenaardige, vrij zelfstandige groep vormen te midden der Nederlandsche plaatsnamen. Hier geldt dezelfde opmerking, +dat nl. de onbewuste benamingen—wat betreft het doel der naamgeving—ook de meest karakteristieke zijn, althans eenigermate +innerlijk met de bedoelde straat samenhangen. Kunstmatig is de naamgeving naar bekende persoonlijkheden, hoeveel goeds en +nuttigs daarin ook mag gelegen zijn, en hoe onbeduidend de organische straatnamen ook mogen lijken of zijn. Tot de meest eenvoudige +behooren <i>Langstraat</i>, <i>Hoogstraat</i>, <i>Houtstraat</i>, <i>Beekstraat</i>, <i>Nieuwstraat</i>, <i>Breestraat</i>, <i>Varkensmarkt</i>; verder namen, die de richting aangeven en natuurlijk meer belang hadden in een tijd, die geen stoomwezen of elektriciteit +kende: <i>Utrechtschestraat</i>, <i>Naamschestraat</i>, <i>Mechelschestraat</i>, <i>Haarlemmerstraat</i>. Herhaaldelijk treffen wij hier dezelfde formatieve bestanddeelen aan als in de namen van steden en dorpen; zoo b.v. <i>Bemuurde Weerd</i> (Utrecht), de dijk langs de Vecht, even beneden de stad. Historische namen zijn <span class="letterspaced">niet</span> b.v. <i>Waterlooplein</i> of <i>Plein</i> 1813, maar wèl de Venloosche <i>Keisersgats</i> (steeg, vlg. <i>Gasse</i>), waardoor keizer Napoleon volgens de overlevering zijn weg nam. Hiertoe behooren ook—of zullen behooren—de straatnamen, +die wijzen op kerken, gestichten, kloosters, in die straat gelegen: <i>Mariastraat</i>, <i>Jansstraat</i>, <i>Minrebroederstraat</i>, <i>Agnietenstraat</i>,—ik behoef hier slechts een greep te doen in de straatnamen van Utrecht, zoo rijk aan historie! De Utrechtsche <i>Keistraat</i> schijnt haar naam te danken aan het huis <i>De Krakeling</i>, door Jonker Meyster gebouwd <i>Achter Sint Pieter</i>, en waar een stuk kei boven de achterdeur was aangebracht; zie <span class="smallcaps">Scheltema</span>, Mengelwerk V, 2 bl. 214. De Groninger <i>Kijk-in-ʼt Jatstraat</i> schijnt aldus genoemd naar het hoekhuis, prijkend met een zonderlingen kop, waaronder de woorden: “ick kick nog int”, dat +moet worden aangevuld door: “in ʼt jat”, d.i. ik kan nog in de straat zien; zie Groninger Volksalman. 1838, bl. 134. Natuurlijk +vinden wij in de straatnamen ook tal van verouderde <a id="d0e15934"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e15934">66</a>]</span>vormen, b.v. <i>rak</i> in <i>Damrak</i>, met de beteekenis “strook land langs het water”, en in het Venloosche <i>Schriksel</i>, immers het werkwoord <i>schrikken</i>, Middelnederl. <i>scricken</i>, beteekende oorspronkelijk “met groote passen loopen”, ook “springen”, men denke aan <i>schrikkeljaar</i>. Het Hasseltsche <i>schrikschoen</i> beteekent “schaats.” + +</p> +<p>5. In de plaatsnamen vertoont zich op zeer sprekende wijze het psychologisch moment van den <span class="letterspaced">klemtoon</span>, zoowel in plaatsnamen in den engeren zin des woords (stads- en dorpsnamen), als in namen van straten, grachten enz. Deze +klemtoon wordt door <span class="smallcaps">Jespersen</span> zoo juist de <i>Einheitsdruck</i> genoemd, omdat hij wil vereenigen wat bijeenbehoort, en scheiden, wat dient uit elkaar gehouden te worden. Dit accent is +nu eens <i>initiaal</i>, dan weer <i>finaal</i>. Rust de klemtoon op het eerste lid, dan verleent hij dit een zekere waarde; wij kunnen dan spreken van <span class="letterspaced">waardeaccent</span>. Daarentegen ligt de eigenlijke karakteristieke eenheidsklemtoon steeds op het laatste lid. Hierdoor wordt sterker de eenheid +van het geheel op den voorgrond geschoven, doordat men nl. over het eerste lid als ʼt ware heenglijdt, en den hoorder voorbereidt +op hetgeen komen moet; en dit is weer overeenkomstig den algemeenen regel, dat de spreker het tempo verhaast, als hij er zich +van bewust is, dat hij nog een lange reeks van klanken moet afwerken. Hij spreekt dan “in éen adem.” Aldus spaart de spreker +in deze benamingseenheid zijn krachten op voor het laatste lid als einddoel, en hij slaat de finale zoo krachtig mogelijk +aan. Ook de hoorder vat eerst bij deze finale de voorafgaande syllaben samen. Wij spreken hier van het eigenlijke <span class="letterspaced">eenheidsaccent</span>. Vgl. <span class="smallcaps">Jespersen-Davidsen</span>, <span lang="de">Lehrbuch der Phonetik (Leipzig 1904)</span>, bl. 175, 212. + +</p> +<p>Bij woorden als <i>bloémkrans</i>, <i>áchterdeur</i>, <i>uítpakken</i>, in tegenstelling met <i>burgemeéster</i>, <i>volvoéren</i>, <i>misbruíken</i>, <i>verpákken</i> is dit alles helder en klaar. Maar bij aardrijkskundige namen, vooral bij plaats- en straatnamen wordt de zaak meer ingewikkeld, +en alleszins gerechtigd was een vraag, door <span class="smallcaps">Prof. Niermeijer</span> over “De klemtoon in Amsterdamsche straatnamen” in Vragen en Mededeelingen I, Ser. I, 8, 25 Febr. 1910, bl. 92 gesteld. +<a id="d0e16012"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16012">67</a>]</span></p> +<p>Het wil mij voorkomen, dat wij, uitgaande van de natuur en de algemeene vereischten voor waarde- en eenheidsaccent, voor aardrijkskundige +woorden den regel aldus kunnen formuleeren: 1. Zij dragen het initiale accent, wanneer het eerste lid als het voornaamste +beschouwd wordt; zij dragen het finale accent, wanneer het tweede lid òf het geheele woord belangrijker beschouwd worden dan +het eerste lid. 2. Het eerste lid kan als het belangrijkste beschouwd worden òf om zich zelf, òf ter wille van de tegenstelling. +3. Het tweede lid wordt als het belangrijkste beschouwd, wanneer men oordeelt, dat het de plaats op voldoende wijze bepaalt. + +</p> +<p>Laat ik nu allereerst als voorbeeld kiezen de straatnamen der stad Venloo, wat men mij als geboren Venlonaar niet ten kwade +zal duiden. Men zegt: <i>Kérkstraat</i>, <i>Maásstraat</i>, <i>Vleéschstraat</i> enz.; maar <i>Maaspoórt</i>, <i>Keulschepoórt</i>, <i>Gelderschepoórt</i>, <i>Roermondschepoórt</i>, en eveneens <i>Oude-márkt</i>, <i>Ariënsplaáts</i>, <i>Hakkesplaáts</i>. Waarom? Omdat men desnoods kan zeggen: “die of die persoon woont aan de poort, op de markt, op de plaats”, welke aanduiding +dan nader kan worden bepaald; maar het is vlakweg onmogelijk te zeggen: “hij woont in de straat”. Zoo kan men ook best zeggen: +“hij woont op het <i>Schriksel</i>”, en daarom draagt bij samenstelling deze straatnaam zelfs terwille van de tegenstelling niet het initiale accent: <i>Maasschríksel</i>, <i>Helschríksel</i>. Slechts als antwoord op de vraag: “Op wèlk <i>Schriksel</i>?” zal het antwoord luiden: “Op het <i>Maásschriksel</i>” of “op het <i>Hélschriksel</i>”. Maar waarom dan <i>Moésmarkt</i> (groentemarkt)? Omdat de koop- en verkoopwaar hier het eerste lid tot het voornaamste maakt. + +</p> +<p>Maken wij nu de toepassing voor de Amsterdamsche straatnamen. Altijd: <i>Heerengrácht</i>, <i>Prinsengrácht</i>, <i>Martelaarsgrácht</i>;—<i>Torensluís</i>, <i>Weteringscháns</i>, <i>Nieuwendíjk</i>, <i>Zeedíjk</i>, <i>Muiderpoórt</i>, <i>Weesperpoórt</i>, <i>Waterloopleín</i>, <i>Marinierspleín</i>, <i>Nieuwmárt</i>. Het meest kenschetsende, en op-zich desnoods voldoende lid draagt het accent. Maar: <i>Heérenstraat</i>, <i>Prínsenstraat</i>, <i>Kálverstraat</i>, waar <i>straat</i> ten slotte een soort van toonloos achtervoegsel geworden is; en eveneens: <i>Bótermarkt</i>, <i>Áppelenmarkt</i>. Schijnbare uitzonderingen zijn <i>Utrechtschestraát</i>, <a id="d0e16127"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16127">68</a>]</span><i>Leidschestraát</i> (evenals te Leiden <i>Haarlemmerstraát</i>), omdat <i>straat</i> daar oorspronkelijk de beteekenis had van “straatweg”. Ook het initiale accent op <i>Káttenburg</i> en <i>Wíttenburg</i> is goed verklaarbaar, omdat <i>-burg</i> alle determineerende beteekenis verloren heeft. Wat eindelijk het accent op de samenstellingen met <i>steeg</i> betreft, dat hangt af van een plaatselijk waardeeringsoordeel. In de meeste steden schijnt men het met <i>gracht</i>, <i>plein</i> op éene lijn te stellen, en zoo spreekt de Amsterdammer dan ook van <i>Halvemaansteég</i>, <i>Torensteég</i>, <i>Balkinhetoogsteég</i>, <i>Heintjeshoeksteég</i>; te Rotterdam daarentegen schijnt men te accentueeren: <i>Mólsteeg</i>, <i>Hoófdsteeg</i>. + +</p> +<p>Ten slotte de plaatsnamen. Men kan zeggen: “Hij woont op den Dam, in de Meer”, vandaar: <i>Amsterdám</i>, <i>Watergraafsmeér</i>, <i>Enkhuízen</i>, <i>Blokzíjl</i>; maar: <i>Voórburg</i>, <i>Veénendaal</i>, en eveneens <i>Vénloo</i>, <i>Óploo</i>, <i>Héngeloo</i>, <i>Zwíjndrecht</i>, <i>Dórdrecht</i>, <i>Sássenheim</i>, <i>Núnhem</i>, <i>Aúdergem</i> (Brabant), <i>Sint Oédenrode</i>. + +</p> +<p>Nu konstateeren wij, dat het finale accent, het ware eenheidsaccent, veld wint ten koste van het initale waardeaccent; en +wel, omdat de naam langzamerhand meer in waarde en beteekenis verliest, afslijt en zuiver formule wordt. De plaatsnamen volgen +in deze de algemeene sociale richting der taal, en zij zullen te spoediger deze richting volgen, naarmate de plaatselijke +taal een levendiger sociaal karakter draagt. Zoo zien wij het initiale accent vaak in finaalaccent veranderen. Maar zoo gebeurt +het ook, dat sommige plaatsnamen verschillend worden uitgesproken. De bewoners zelf noemen hun woonplaats b.v. <i>Genemuíden</i>, omdat de naam voor hen tot simpele aanduidingsformule is afgesleten; terwijl personen daarbuiten ofwel het oorspronkelijke +initiale accent nòg houden, of ook blijven houden, om de plaats van andere op <i>-muiden</i> te onderscheiden, en dus zeggen: <i>Génemuiden</i>. + +</p> +<p><i>6</i>. De <span class="letterspaced">spotnamen</span> van steden en dorpen berusten grootendeels op een bekrompen gevoel van plaatselijke genoegzaamheid en laatdunkendheid, dat +ruime wederzijdsche waardeering, ja zelfs erkenning van volks- en stamgenootschap belet. Natuurlijk draagt een te nauw <a id="d0e16238"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16238">69</a>]</span>besloten-zijn binnen de wallen en een te eng vasthouden aan de plek, waar men geboren en getogen is, hiervan de meeste schuld. +Zóo blijven de oude volkseigenheden stellig het best bewaard; maar de keerzijde der medaille is niet zelden kleingeestig chauvinisme +en min vriendelijke verhouding vooral tot naburige steden en dorpen, somtijds zelfs onderlinge afgekeerdheid, die voorheen +tot bloedige vechtpartijen aanleiding gaf. + +</p> +<p>Nu moet men deze afgekeerdheid ook weer niet te hoog aanslaan. Het mag dwaas lijken, dat men de Leeuwarders en Dokkumers elkaar +als <i>Leeuwarder Galgelappers</i> en als <i>Dokkumer Garnaten</i> hoort uitschelden, en evenzeer, dat Amsterdammers en Haarlemmers elkaar spottend de namen van <i>Koeketers</i> en <i>Muggen</i> toevoegden,—men moet ook open oog hebben voor de komische zijde van het geval en in aanmerking nemen, dat de spotnaam veelal +boozer lijkt dan de bedoeling en niet zelden slechts een onschuldige, typische en typeerende uiting van schalkschen spotlust +is. Somtijds is de spotnamen zelfs een eerenaam. + +</p> +<p>De plaatselijke spotnamen zijn oud en levenskrachtig; ook teelt de volksgeest telkens weer nieuwe, al is het in mindere mate. +Kieskeurig is het volk hierin allerminst. De namen berusten op een geschiedkundig feit, op het wapen van de stad, op een bijzonder +voorval, waarvan dan de belachelijke zijde het sterkst belicht wordt; andere zijn ontleend aan een bijzonderen tak van handel, +van nering of bedrijf, of danken hun ontstaan aan de een of andere plaatselijke lekkernij. Van de tallooze spotnamen laat +ik hier de meest bekende volgen. Plaatsruimte belet mij, telkens de verklaring er bij te voegen; laat ik hiervoor verwijzen +naar het desbetreffende hoofdstuk in <span class="smallcaps">Winklerʼs</span> Studiën in Nederlandsche Namenkunde, bl. 3 vlg. en naar <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek III, bl. 197 vlg. Het talrijkst zijn de spotnamen in de Friesche en Vlaamsche gewesten. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Friesland</span>. Leeuwarden: <i>Speknekken</i> en <i>Galgelappers</i>. “De Leewarders, omdat se soo skriel waren, dat se gien nije galge betale <a id="d0e16272"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16272">70</a>]</span>waden, die hewwe daar fan de bijnaam kregen van <i>Leeuwarder Galgelappers</i> tot ʼe dag fan fandaag toe.” + +</p> +<p>Harlingen: <i>Tobbedounsers</i>, d.i. Tobbedansers, daar de Harlinger stoffenverwer als ʼt ware te dansen stond in de tobbe. + +</p> +<p>Sneek: <i>Dúmkefretters.</i> Dúmkes zijn een bijzonder soort klein gebak in vorm en groote als een mansduim. + +</p> +<p>Bolsward: <i>Oaljekoeken</i> (oliekoeken, worden bedoeld lijnkoeken). + +</p> +<p>Hallum: <i>Koekefretters</i>. + +</p> +<p>Dokkum: <i>Garnaten</i> (Garnalen). Hoe ze aan dien naam kwamen, wordt uitvoerig verteld in de Rimen ind Teltsjes fen de Broarren Haltertsma. + +</p> +<p>Franeker: <i>Klokkedieven</i>, omdat het wapenschild hunner stad een gouden klok vertoont op een blauw veld. Ook de ingezetenen van Oudewater, Delfzijl, +Schermerhorn en Carolinensijl (Oost-Friesland) dragen dezen naam. + +</p> +<p>Ameland: <i>Balkedieven</i>, immers hun wapenschild vertoont op de eene helft drie balken; verder <i>Schalken</i> en <i>Guiten</i>. + +</p> +<p>Workum: <i>Brijbekken</i>, hetzij van <i>brij</i>, hetzij van het eigenaardig rollen der <i>r</i>, dat de Hollander <i>brouwen</i> heet. Men zegt dit ook van de Zwollenaars. + +</p> +<p>Hindeloopen: <i>Tjeunken</i>, oorsprong onbekend; ook wel <i>Uilen</i>. + +</p> +<p>Staveren: <i>Ribbekliuwers,</i> van het eigenaardige, snel-vorderende schaatsenrijden (<i>ribben</i> wijst op een overoud gebruik van te rijden op koeribben), dat men “klauwen” noemt. + +</p> +<p>Berlikum: <i>Hounefretters</i> (Hondevreters), wellicht naar aanleiding van een gevelsteen, voorstellende een hond in een pan. + +</p> +<p>Peasum: <i>Hountsjes</i> (Hondjes). + +</p> +<p>Wierum: <i>Katsjes</i> (Katjes). + +</p> +<p>Winaldum en Baard: <i>Katten</i>. + +</p> +<p>Midlum: <i>Rotten</i>. + +</p> +<p>Warga: <i>Brêgebidlers</i> (Bruggebedelaars), vanwege den bruggetol. + +</p> +<p>Ureterp: <i>Oanbreide Hoasen</i> (Aangebreide Kousen). + +</p> +<p>Eernewoude: <i>Luzeknippers</i>. +<a id="d0e16388"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16388">71</a>]</span></p> +<p>Warns: <i>Skiepeloarten</i> (Schapekeutels). + +</p> +<p>Winsum: <i>Spinsekken</i> (Spinzakken), daar zij eertijds het gesponnen garen in groote zakken naar de naburige stad brachten. + +</p> +<p>Irnsum: <i>Kattekneppelders</i> (Kattenknuppelaars), een naam, die met het bekende kermisvermaak samenhangt (I, bl. 140, 269). + +</p> +<p>Rinsumageest: <i>Hounewippers</i> (Hondewippers), van een soortgelijk kermisvermaak. + +</p> +<p>Sint-Anna-Parochie: <i>Raapkoppen</i>. + +</p> +<p>Onze-Lieve-Vrouwen-Parochie: <i>Wortelkoppen</i>. + +</p> +<p>Oldeboorn: <i>Toermjitters</i> (Torenmeters). In de XVII<sup>e</sup> eeuw zou te Oldeboorn een nieuwe kerktoren gebouwd worden. Het moest de hoogste toren worden, hooger zelfs dan die van Tzum. +De Boornsters vaardigden dus twee man af, om den Tzummer toren te meten. Maar toen zij na volbrachten arbeid in de herberg +zaten, wisten de Tzummers listiglijk een paar ellen van het touw af te snijden. Van daar de spotnaam van + +</p> +<p>Tzum: <i>Lyntjesniders</i> (Lijntjesnijders). + +</p> +<p>Grouw: <i>Tsjiisfordounsers</i> (Kaasverdansers). Een groepje lustige Grouwsters hadden eens geen geld meer, om den speelman te betalen. Een van de dansers +deed dit toen met kaas uit zijns vaders pakhuis. + +</p> +<p>Akkrum: <i>Skytstoelen</i>. Of deze meubels te Akkrum bijzonder mooi waren? Zulk een oud meubelstuk uit het begin der XVIII<sup>e</sup> eeuw, dat gespaard bleef, vertoont niets opmerkelijks. Wèl opmerkelijk is het rijmpje, dat er op geschilderd staat: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>In ʼt jaer 1710 +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Werd ick voor het eerst gesien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ick was versierd al nae behooren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als kackstoel voor den eerstgeboren +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Uyt de houwlickstrou +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Geert Ackrum en syn vrouw.</span></p> +</div> +</div> +<p>Makkum: <i>Strânjutten</i> (Strandroovers). Daarentegen is <i>Miigen</i> een eerenaam, want hij wijst er op, dat de Makkumers dit Friesche <a id="d0e16466"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16466">72</a>]</span>woord, dat “magen, bloedverwanten”, in ʼt bijzonder “neven, kleinzonen” beteekent, nog in eere houden. + +</p> +<p>Lollum: <i>Stippers</i>. Door <i>stip</i> wordt een mager sausje aangeduid. + +</p> +<p>Molkwerum: <i>Tsjoensters</i> (Heksen) heeten de vrouwen. + +</p> +<p>Birdaard: <i>Skiepekoppen</i> (Schapekoppen). + +</p> +<p>Wirdum: <i>Toerkefretters</i> (Torentjevreters), dewijl zij in 1680 een der beide kerktorens, toen de geldmiddelen gering waren, voor afbraak verkochten. + +</p> +<p>IJlst (Drylst): <i>Kjipmantsjes</i> (Koopmannetjes), een soort moppen. + +</p> +<p>Zie verder nog het rijke materiaal bij <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> t.a.p. I. bl. 288–294. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Groningen</span>. Groningen: <i>Molboonen</i> (Kindersnoeperij), <i>Kluunkoppen</i> (<i>Kluun</i> is een bijzonder soort bier), <i>Klaereproevers</i>. + +</p> +<p>Delfzijl: <i>Klokkedieven</i>, <i>Krabben</i>. Men beweert, dat de bewoners een ruim geweten hebben, wat het plunderen van gestrande schepen betreft. Bij ongeluk komt +eensdaags een <i>Delfsylster</i> in den hemel. Maar een <i>Damster</i> (Appingedam en Delfzijl kunnen elkaar niet zetten) weet den H. Petrus, die met de zaak verlegen is, goeden raad te geven. +Een paar engelen moeten buiten de hemelpoort roepen: “Een schip in nood!” Aldus geschiedt, en ziedaar, bij ʼt hooren van dien +kreet snelt de <i>Delfsylster</i> naar buiten, zoo hard hij loopen kan. + +</p> +<p>Wagenborgen: <i>Aardappeldoggen</i>. + +</p> +<p>Ter Munten: <i>Koedieven</i>. + +</p> +<p>Zuidlaren: <i>Witmakers.</i> + +</p> +<p>Uskwerd: <i>Metworsten</i>. + +</p> +<p>Meeden: <i>Ketelschijters</i>. + +</p> +<p>Grijpskerk: <i>Smalruggen</i>. + +</p> +<p>Garnwerd: <i>Gortvreters</i>. + +</p> +<p>Bafloo: <i>Koarschoevers</i> (Kaarschuivers). + +</p> +<p>Winsum: <i>Gladhakken</i>. + +</p> +<p>Bedum: <i>Geutslikkers</i>. + +</p> +<p>Holwierde: <i>Doofpotten</i>. +<a id="d0e16589"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16589">73</a>]</span></p> +<p>Ezinge en Sauwert: <i>Koevreters</i>. + +</p> +<p>Onderdendam en Niehove: <i>Poepen</i>. + +</p> +<p>Den Andel: <i>Turken</i>. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Drente</span>. Meppel: <i>Muggespuiters</i> of <i>Muggen</i>. Een groote muggenzwerm omzweefde eens de spits van den toren te Meppel. De burgers dachten, dat het rook was, en begonnen +den vermeenden torenbrand te blusschen. Men denke aan de Maneblusschers van Mechelen en Middelburg. Een anderen naam, de <i>Kloeten</i>, danken zij aan de groote kluiten boter, die nog tot in de tweede helft van verleden eeuw door de boeren uit den omtrek daar +ter markt werden gebracht. + +</p> +<p>Grolloo: <i>Knollen</i>. + +</p> +<p>Anderen: <i>Moeshappers</i>, + +</p> +<p>Elp: <i>Koekoeken</i>. + +</p> +<p>Annen: <i>Oelen</i>. + +</p> +<p>Assen: <i>Straatslipers</i>, <i>Tellerlikkers</i> en <i>Biggen</i>. + +</p> +<p>Borger: <i>Schöttellikkers.</i> + +</p> +<p>Broekskreek (d.i. Mantinge, Balinge en Garminge): <i>Stalpoalen</i>. + +</p> +<p>Buinen: <i>Poepen</i>. + +</p> +<p>Duurse: <i>Geldbeurzen</i> en <i>Boksen</i>. + +</p> +<p>Dwingeloo: <i>Doeven</i>. + +</p> +<p>Eelde: <i>Hekkenspringers</i> en <i>Geelgatten</i>. + +</p> +<p>Zie verder Nieuwe Drentsche Volksalmanak 1903, bl. 55. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Overijssel</span>. Zwolle: <i>Blauwvingers</i>. In 1682 viel te Zwolle de toren van de Sint-Michiels kerk in. Het klokkenspel werd aan Amsterdammers verkocht, die den aanmerkelijken +prijs in louter dubbeltjes betaalden, waaraan de Zwollenaars zich blauwe vingers konden tellen. + +</p> +<p>Kampen: <i>Steuren</i>. Naar verluidt, vingen de Kampenaars oudtijds in hun rivier eens een reusachtigen steur. Met het oog op een gastmaal, dat +zij over eenigen tijd wilden aanrichten, werden zij te rade, hem voorloopig nog wat te laten zwemmen; en om hem naderhand +beter te kunnen vinden, bonden zij hem een bandje met <a id="d0e16699"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16699">74</a>]</span>een belletje om den hals. Men zegt, dat een echte Kampenaar, als hij over de IJsselbrug gaat, nog heden altijd in ʼt water +tuurt, of de steur er soms nog is, want: “Je kunt het toch maar nooit weten.”—Ik maak hier de opmerking, dat de spotnamen +in vele gevallen samenhangen met een domineerenden karaktertrek van de bevolking: vasthoudendheid, gierigheid, sluwheid, bekrompenheid +enz. Nu is het een feit, dat men meestal de minder gunstige hoedanigheden bij zijn gebuur opmerkt en de gunstige over het +hoofd ziet. + +</p> +<p>Blankenham: <i>Brijhappers</i>. + +</p> +<p>Blokzijl: <i>Katten</i>. + +</p> +<p>Genemuiden: <i>Rudekikkers</i> en <i>Ruusvorens</i>. + +</p> +<p>De Kuinder: <i>Kroggen</i>. + +</p> +<p>Zwartsluis: <i>Bleien</i> of <i>Bleisteerten</i>. + +</p> +<p>Hengeloo: <i>Windmakers</i>. + +</p> +<p>Delden: <i>Kwekkeschudders</i>. + +</p> +<p>Oldenzaal: <i>Gruppendrieters</i>, d.i. die hun behoefte doen in een greppel. + +</p> +<p>Deventer: <i>Stokvisschen</i>, <i>Poepen</i> en <i>Geutendrieters</i>. + +</p> +<p>Borne: <i>Meelvreters</i>. + +</p> +<p>Over de benaming <i>Tukker</i> voor Twentenaar is veel geredetwist. De waarschijnlijkste afleiding lijkt mij die van <i>tukker</i>, een vogeltje, dat zich veel in de eenzame heidestreken van Twente ophoudt; elders draagt het den naam van <i>heikneutje</i> of <i>robijntje</i>. Naar dezen vogel zijn dan ook verscheidene Twentsche hoeven benaamd, en deze vindt men steeds aan den heikant. In de volkstaal +noemt men de heidebewoners vaak <i>Heettukkers</i>: Driem. Bladen VII, bl. 84; VIII, bl. 51; anders VIII, bl. 92. Laat ik hier terloops aan de zegswijze herinneren: “Ij kommt +oet ʼt land van de Tukkers, woar ze onzen leeven Hèèr “Doe” neumt.” + +</p> +<p><span class="letterspaced">Gelderland</span>. Nijmegen: <i>Knotsendragers</i>. + +</p> +<p>Zutfen: <i>Metworsten</i>. + +</p> +<p>Lochem: <i>Koolhazen</i>. + +</p> +<p>Doesburg: <i>Mosterdpotten</i>. +<a id="d0e16802"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16802">75</a>]</span></p> +<p>Enspijk: <i>Hanenknippers</i>. Deze benaming zou het gevolg zijn van een artikel in de Tielsche Courant, waarin de inwoners van Enspijk als “Enspiksche +Hanenknippers” werden begroet. Men zou daar nl. hebben voorgesteld, ter gelegenheid van het kroningsfeest den 12<sup>den</sup> Mei 1874 tot opluistering der feestelijkheid hanen, van hun vederen ontdaan, tegen elkander te laten vechten; zie het opstel +van <span class="letterspaced">Anspach</span> in De Navorscher XXVI, bl. 264. + +</p> +<p>Nunspeet: <i>Knutten</i> en <i>Huibasten</i>. Hieronder verstaat men personen, die veel wei of hui in hun “bast” drinken. + +</p> +<p>Driel: <i>Vleescheters</i>. De bewoners van Driel hadden in de Middeleeuwen een kerkelijke vergunning, waarbij hun werd toegestaan, ook in den Vastentijd +zuivel- en vleeschspijzen te gebruiken: <span class="letterspaced">Kist</span>, Kerkelijk Archief I, bl. 176, III, bl. 469. + +</p> +<p>Elburg: <i>Pepernoten</i>. + +</p> +<p>Harderwijk: <i>Bokkingkoppen</i>. + +</p> +<p>Uddel: <i>Heugters</i>. + +</p> +<p>Haaften: <i>Kraaien</i>. + +</p> +<p>Ek en Ingen: <i>Kladden</i>. + +</p> +<p>Zoelen: <i>Kozakken</i>. In 1814 was daar een troep kozakken gelegerd, die weigerden het veld te ruimen, nu hun diensten niet meer noodig waren. +Op bevel van den souvereinen vorst moest nu de Tielsche schutterij in samenwerking met den landstorm deze plunderzieke gasten +verjagen; zie Driem. Bladen III, bl. 54. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Utrecht</span>. Amersfoort: <i>Keisleepers</i> of <i>Keitrekkers</i>. De bewoners vonden nl. eens op een heideveld een zeer grooten keisteen. Triomfantelijk sleepten zij hem naar de stad, en +plaatsten hem op de Varkenmarkt (1661). + +</p> +<p>IJsselstein: <i>Apenluiders</i>, dewijl zij eens bij vergissing de doodsklok luidden voor een dooden aap: De Navorscher IV, Bijblad, bl. XXXVIII. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Limburg</span>. Weert: <i>Rogstekers</i>. Men verhaalt, dat er oudtijds een vrachtkar o.a. met rog beladen van Antwerpen naar Roermond reed. Bij Weert viel een rog +van de kar en bleef in het wagenspoor liggen. Een Weertenaar zag het hem onbekende gedrocht en liep verschrikt <a id="d0e16882"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16882">76</a>]</span>naar de stad om hulp te halen. Gewapend trok men er op uit, dreef den rog een spiets door het lijf en voerde hem als oorlogsbuit +zegepralend naar het stadje mee. + +</p> +<p>Nederweert: <i>Pinstekers</i>. + +</p> +<p>Venloo: <i>Wannevliegers</i>. Een snaak had doen uitroepen, dat hij met behulp van twee wannen over den Lichtenberg zou vliegen. Toen de burgerij vergaderd +was, vroeg hij, of ze al ooit een mensch hadden zien vliegen. Neen, riep het volk. Welnu, hernam hij, dan zult gij het ook +heden niet zien, en maakte zich met het te voren opgehaalde geld uit de voeten. Naar een eigenaardige gebaksoort spreekt men +ook van Venloosche <i>Moppen</i>. Door de Blerikschen worden de Venlonaars <i>Reubeslikkers</i> (Raapslikkers) genoemd. + +</p> +<p>Blerik: <i>Wortelepinnen</i>, door de Venlonaars aldus genoemd. Vergelijk de spotnamen van St-Anna-Parochie en Onze-Lieuwe-Vrouwen-Parochie. + +</p> +<p>Venraay, Horst enz.: <i>Peelhazen</i>. + +</p> +<p>Helden: <i>Kuzen</i>. + +</p> +<p>Sittard: <i>Laammekers</i>. Lam maken = zwaar op de hand zijn. De Sittardenaars zelf bedoelen: zich op hun manier ten koste van anderen vermaken. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Noord-Brabant</span>. Heusden: <i>Wieldraaiers</i>. Het stadje voert een wiel in zijn wapen. + +</p> +<p>Os: <i>Dubbeltjessnijders</i>. + +</p> +<p>Werkendam: <i>Brijbroeken</i>. + +</p> +<p>Woudrichem: <i>Mosterdpotten</i>. + +</p> +<p>Schijndel: <i>Hopbellen</i>. + +</p> +<p>Uden: <i>Kaaieschijters</i>. + +</p> +<p>Sint-Oedenrode: <i>Papbuiken</i>. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Zeeland</span>. Cadzand: <i>Peren</i>. Dit <i>pere</i> is het Fransche <i>père</i> en wordt gebezigd tusschen personen van ongeveer gelijken leeftijd in de vertrouwlijke omgangstaal. + +</p> +<p>Middelburg: <i>Maanblusschers</i>. Het schijnen van de maan op den toren werd voor brand gehouden. Men noemt ze ook <i>Schavotbranders</i>. +<a id="d0e16978"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e16978">77</a>]</span></p> +<p>Vlissingen: <i>Flesschedieven</i>, van de flesch op het wapenschild. + +</p> +<p>Goes: <i>Ganzekoppen</i>, van de gans in het wapen. + +</p> +<p>Zierikzee: <i>Koedieven</i>, <i>Steenkoopers</i>, <i>Torenkruiers</i>. + +</p> +<p>Axel: <i>Aardappelkapers</i>. + +</p> +<p>Zaamslag: <i>Strooplikkers</i>. + +</p> +<p>Sluis: <i>Windmakers</i>. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Noord-Holland</span>. Schagen: <i>Roodjes</i>. Naar men beweert hebben vele Schagenaars rossig haar. + +</p> +<p>Alkmaar: <i>Gortzakken</i>, ter oorzake van de vele grutterijen. Ook <i>Ketelkruipers</i>. + +</p> +<p>Schermerhorn: <i>Mollen</i>, naar den mol in het wapen. + +</p> +<p>Langendijk: <i>Koolstruiken</i>, omdat in de vier dorpen, die den Langendijk vormen, kool de hoofdteelt is. + +</p> +<p>Egmond aan Zee: <i>Vischteven</i>, men denke aan de Tsjoensters van Molkwerum. + +</p> +<p>Groot Schermer: <i>Wildjes</i>, naar hun woest gedrag bij het kermishouden. + +</p> +<p>Oostzaan: <i>Kooleters</i>.—Men noemt ze ook het <i>Volk van Klaas Kompaan</i>, een naam, dien zij te danken hebben aan hun ouden dorpsgenoot, den beruchten Oostzaner kaper <span class="smallcaps">Claes Gerritsz Compaen</span>; zie <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, De Zaansche Volkstaal, bl. 488. + +</p> +<p>Zaandam: <i>Galgezagers</i>. De oorsprong ligt in het omzagen van de galg, waaraan de schuldigen van het Zaandammer turfoproer (Mei 1678) hingen: <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, t.a.p. bl. 223. + +</p> +<p>Amsterdam: <i>Koeketers</i>, een zeer oude spotnaam. Maar men zegt het ook van de Zaandammers, en eveneens van de inwoners van de Koog, Krommenie en +Uitgeest. Die van Medemblik, Hoorn, De Kreil, De Beemster en Jisp heeten <i>Moppen</i>. + +</p> +<p>Texel: <i>Kwallen</i>. + +</p> +<p>Den Helder: <i>Traanbokken</i>. + +</p> +<p>Enkhuizen: <i>Vijgen</i>. + +</p> +<p>Hoorn: <i>Krentebollen</i>. + +</p> +<p>Lutjebroek: <i>Uilen</i>. +<a id="d0e17105"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17105">78</a>]</span></p> +<p>Heiloo: <i>Rapenplukkers</i>. + +</p> +<p>Ursem: <i>Langslapers</i>. + +</p> +<p>Monnikendam: <i>Monnikentroeters</i>. + +</p> +<p>Purmerland: <i>Platpooten</i>. + +</p> +<p>Zaandijk: <i>Krentekakkers</i>. + +</p> +<p>Westzaan: <i>Kroosduikers</i>. + +</p> +<p>Wormer: <i>Boonpeulen</i>, <i>Steenegooiers</i>, <i>Uilen</i>. + +</p> +<p>Wormerveer: <i>Gladooren</i>. + +</p> +<p>Broek-in-Waterland: <i>Vinken</i>. + +</p> +<p>Beverwijk: <i>Klapbessen</i>. + +</p> +<p>Assendelft: <i>Kiplanders</i>, <i>Spanjaarden</i>. + +</p> +<p>Haarlem: <i>Muggen</i>. + +</p> +<p>Naarden: <i>Kalven</i>. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Zuid-Holland</span>. Leiden: <i>Peueraars</i>, <i>Blauwmutsen</i>, <i>Hondendooders</i> en <i>Sleuteldragers</i>, het laatste weer naar de sleutels in het wapen. + +</p> +<p>Delft: <i>Kalfschieters</i>. In ʼt jaar 1574 wilden eenige Spanjaarden een aanslag op Delft beproeven. Maar tijdig ontdekt zijnde werd hun, toen ze al +lang buiten schot waren, een hagelbui van kogels achterna gezonden. Slechts een kalf werd hierdoor gedood: De Navorscher III, +bl. 373. + +</p> +<p>Gouderak: <i>Rakkers</i>, berustend op volksetymologie. + +</p> +<p>Schiedam: <i>Toovenaars</i>. Men zegt: “Twintig van Schiedam, negentien kunnen tooveren.” + +</p> +<p>Hillegom: <i>Hangkousen</i>. + +</p> +<p>Den Haag: <i>Ooievaars</i> (naar het wapen), <i>Waterkijkers</i>, <i>Bluffers</i>. + +</p> +<p>Gouda: <i>Gapers</i>. + +</p> +<p>Oudewater: <i>Klokkedieven</i>, vgl. Franeker, Delfzijl enz. + +</p> +<p>Rotterdam: <i>Kielschieters</i>, omdat zij een bootje, dat met de kiel naar boven in de Maas dreef, voor een walvisch hielden, waarop zij hun geweren afvuurden. + +</p> +<p>Dordrecht: <i>Schapedieven</i>. + +</p> +<p>Den Briel: <i>Zeelepers</i> en <i>Puiers</i>. + +</p> +<p>Gorichem: <i>Blieken</i>. +<a id="d0e17260"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17260">79</a>]</span></p> +<p>De <span class="letterspaced">Zuidnederlandsche</span> spotnamen zijn zeer talrijk. Dit strookt wel is waar met den opgewekten, levendigen, schalkschen gemoedsaard van Vlamingen +en Brabanders. Maar als de gemoedsaard den doorslag geeft, dan is het vreemd, dat juist de zuidelijke provinciën van Noord-Nederland +zoo betrekkelijk arm aan spotnamen zijn, terwijl zij hoogtij vieren in de Friesche gedeelten en in Noord-Holland met zijn +rijken Frieschen inslag. Het wil mij voorkomen, dat woelzucht en onbuigzaamheid, uitbottend in twist en tweedracht, in dezen +tot een overeenkomstig partikularisme hebben gevoerd. + +</p> +<p><span class="letterspaced">West-Vlaanderen</span>. Brugge: <i>Zotten</i>. + +</p> +<p>Kortrijk: <i>Pastei-eters.</i> + +</p> +<p>Diksmuiden: <i>Boterkoppen</i>. + +</p> +<p>Meenen: <i>Taartenbakkers</i> en <i>Wagenwielvangers</i>. + +</p> +<p>Poperingen: <i>Keikoppen</i> en <i>Gekken</i>. + +</p> +<p>Heist-op-Zee: <i>Keuns</i> (Konijnen). + +</p> +<p>Blankenberge: <i>Geernaarts</i>, d.i. Garnalen, vergelijk den spotnaam der Dokkumers. + +</p> +<p>Nieuwkerke: <i>Schapen</i>. + +</p> +<p>Yperen: <i>Kinders</i>. Deze naam heeft een loffelijke beteekenis. Hij is, volgens de overlevering, ontleend aan een gezegde van Margaretha, wier +zoon Willem van Dampierre door geldelijke bijdragen van de bewoners van Yperen uit de gevangenschap der Turken was bevrijd. +“Het zijn onze kinders van Yperen”, zou Margaretha gezegd hebben, “die ons dit bewijs van liefde hebben gegeven.” Zie Belgisch +Museum I, bl. 270. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Oost-Vlaanderen</span>. Gent: <i>Heeren</i> en <i>Stroppedragers</i>; zie Volkskunde XXIII, bl. 242. + +</p> +<p>Dendermonde: <i>Knaptanden</i>. + +</p> +<p>Baasroode: <i>Kalefaters</i>. + +</p> +<p>Opdorp: <i>Platte Keesboeren</i>. + +</p> +<p>Ninove: <i>Wortels</i>. + +</p> +<p>Ronse: <i>Zotten</i>, <i>Vliegenvangers</i> en <i>Slekkentrekkers</i>. + +</p> +<p>Oudenaarde: <i>Boonenknoopers</i>. Men noemt ze ook <i>Kiekefreters</i>. +<a id="d0e17368"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17368">80</a>]</span></p> +<p>Dat komt zóó: De Gentenaars lieten voortijds de kiekens en ander pluimgedierte op de markt te Oudenaarde opkoopen. Toen ze +nu eens, om Philips den Goeden rijkelijk te kunnen onthalen, volgens de Oudenaarders hierin wat te radikaal te werk gingen, +trachtten deze hen dit te beletten en voegden hun toe: “Wij kunnen zelf onze kiekens wel opvreten”; zie Belgisch Museum V, +bl. 440. + +</p> +<p>Geeraartsbergen: <i>Bergkruipers</i>. + +</p> +<p>Onkerzele: <i>Tooverheksen</i>, vgl. de <i>Toovenaars</i> van Schiedam. + +</p> +<p>Mendonk: <i>Palingstroopers</i>. + +</p> +<p>Wachttebeke: <i>Zotten</i>. + +</p> +<p>Moerbeke: <i>Smeerkoeketers.</i> + +</p> +<p>Exaarde: <i>Blauwbuiken</i>. + +</p> +<p>Aalst: <i>Witvoeten</i>, <i>Draaiers</i> en <i>Ajuinen</i>. + +</p> +<p>Akkergem: <i>Koolkappers</i>. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Limburg</span>. Neerpelt: <i>Torenblusschers</i>. + +</p> +<p>Peer: <i>Muggeblusschers</i>, vgl. de Muggespuiters van Meppel. + +</p> +<p>Hasselt: <i>Beekrotten</i> (maar slechts de Hasselaars, die op de Beek wonen, vgl. bl. 15). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Antwerpen</span>. Antwerpen: <i>Sinjoren</i>. In dezen naam schuilt een herinnering aan den Spaanschen tijd, toen de aanzienlijke Antwerpenaren den Spaanschen titel van +<i>Señor</i> droegen. + +</p> +<p>Mechelen: <i>Maneblusschers</i>, zie Volkskunde XXI, bl. 236. + +</p> +<p>Turnhout: <i>Muggeblusschers</i>, vgl. Peer en Meppel. + +</p> +<p>Lier: <i>Schapekoppen</i>. + +</p> +<p>Rethy: <i>Kortooren</i>. + +</p> +<p>Ramsel: <i>Poteerddabbers</i>. + +</p> +<p>Huigene: <i>Eters</i>. + +</p> +<p>Meerhout: <i>Katten</i> en <i>Knikkers</i>. + +</p> +<p>Arendonk: <i>Gorteters</i>, <i>Tjokkers</i> en <i>Pinnekenmakers</i>. + +</p> +<p>Poppel: <i>Janhagelmannen</i>. + +</p> +<p>Liezele: <i>Pieren</i>. + +</p> +<p>Breendonk: <i>Meutes</i> (nuchtere kalven). + +</p> +<p>Hoboken: <i>Mestblusschers</i>. +<a id="d0e17516"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17516">81</a>]</span></p> +<p>Wilrijk: <i>Geitekoppen</i>. + +</p> +<p>Bornhem: <i>Boschkrabbers</i>. + +</p> +<p>Gierle: <i>Schijters</i>. + +</p> +<p>Hove: <i>Keeskoppen</i>. + +</p> +<p>Loenhout: <i>Pezerikken</i> en <i>Moeszakken</i>. + +</p> +<p>Oost-Halle: <i>Joden</i>. + +</p> +<p>West-Halle: <i>Smousen</i>. + +</p> +<p>Willebroek: <i>Vaartkapoenen</i>. + +</p> +<p>Hoogstraten: <i>Speelzakken</i>. + +</p> +<p>Brecht: <i>Struiven</i>, <i>Halfhouten</i> en <i>Mastendoppen</i>. + +</p> +<p>St. Amands: <i>Gipsheeren</i>. + +</p> +<p>Zoersel: <i>Drijvers</i> en <i>Kluppelaars</i>. + +</p> +<p>Ook hier weer, zooals men ziet, naast louter smaadnamen, verscheidene benamingen aan nering en bedrijf of aan plaatselijke +eigenaardigheden ontleend. + +</p> +<p>Volge nu een keuze uit het overgroote aantal der <span class="letterspaced">Brabantsche</span> spotnamen; voor de volledige opsomming en meer ampele verklaringen betreffende sagen raadplege men <span class="smallcaps">A. De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek III, bl. 197–241 en <span class="smallcaps">J.Th. de Raadt</span>, <span lang="fr">Les Sobriquets des communes belges (Bruxelles, 1904)</span>, <i>passim</i>. + +</p> +<p>Beersel: <i>Keesboeren</i> en <i>Boterdieven</i>. + +</p> +<p>Bertem: <i>Tuischers</i> (paardenkooplui). + +</p> +<p>Boschvoorde: <i>Bessembinders</i>. + +</p> +<p>Brussel: <i>Kiekefretters</i>. Deze schimpnaam zou opklimmen tot de XIV<sup>e</sup> eeuw, nl. tot den veldslag van Baesweiler, waar een sterk Brabantsch leger door de hertogen van Gulik en Gelder en den graaf +van Berg totaal verslagen werd. Deze nederlaag wordt door den kroniekschrijver <span class="smallcaps">Jean Froissart</span> aan de gulzigheid der Brusselaars toegeschreven; er dient echter gezegd, dat hij slechts van zalm-, forel- en palingpastei +spreekt, en niet uitdrukkelijk van kiekens gewaagt. + +</p> +<p>Zij heeten verder: <i>Apendrillers</i>. Eens betrokken twee bejaarde burgers te middernacht op den toren van Wollendries (bij de Wolstraat) <a id="d0e17642"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17642">82</a>]</span>de wacht. Plotseling zagen zij een vreemdsoortig wezen het wachthuis binnendringen, en vol angst sloegen zij op de vlucht—voor +een aap, zooals naderhand bleek. + +</p> +<p>Diest: <i>Mostaardschijters;</i> zie Ons Volksleven IX, bl. 102. + +</p> +<p>Dormaal: <i>Weerwolven</i> en <i>Vuurmannen</i>. + +</p> +<p>Elsene: <i>Hondenknagers</i>; deze spotnaam dagteekent wellicht uit tijden van hongersnood. + +</p> +<p>Esschene: <i>Patattenboeren</i>. + +</p> +<p>Gooik: <i>Telloorlekkers</i>. + +</p> +<p>Hal: <i>Vaantjesboeren</i>, van wege de processievaantjes. + +</p> +<p>Leuven: <i>Peetermannen</i>. Sint Pieter is de patroonheilige van de stad. Men noemt ze ook de <i>Koeischieters</i>, omdat naar verluidt, de Leuvenaars een kudde hoornvee voor vijanden aanzagen. Zie Volkskunde V, bl. 169; Ons Volksleven +VIII, bl. 38. + +</p> +<p>Linkebeek: <i>Moeliedauwers</i>. Zij duwden eens iemand uit scherts in een moelie (baktrog); maar de grap liep verkeerd af. + +</p> +<p>Messelbroek: <i>Kalotten</i>. + +</p> +<p>Molenbeek: <i>Vaartkapoenen</i>; vgl. Willebroek. + +</p> +<p>Schaarbeek: <i>Ezels</i>. Oud-Schaarbeek telde vele hoveniers en molenaars, die Brussel voorzagen van groenten en meel; het gewone vervoermiddel was +een ezelkarretje. + +</p> +<p>Scherpenheuvel: <i>Keerskatten</i>, naar de processiekaarsjes, die zij aan de pelgrims verkoopen. + +</p> +<p>Sichem: <i>Heeren</i>. Ten tijde van Maria-Theresia zond het gemeentebestuur van Sichem, naar verluidt, een verzoekschrift naar de Generale Staten +van Brabant, dat aldus aanhief: “Wij, Heeren van Sichem, vragen aan U lieden de toelating om eene merkt te mogen oprichten.” +Waarop geantwoord werd: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Als gij sijt Heeren en wij lieden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan sal de merkt van Sichem nooit geschieden.”</span></p> +</div> +</div> +<p>Den spotnaam van <i>Heeren</i> draagt een groot aantal Brabantsche dorpen. + +</p> +<p>St. Gillis: <i>Koolkappers</i>. + +</p> +<p>Tienen: <i>Kwêkers</i>. Tijdens een oorlog wilden de Tienenaars de <a id="d0e17735"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17735">83</a>]</span>Leuvenaars in een hinderlaag lokken, maar het gesnater der eenden waarschuwde den vijand; zie echter Ons Volksleven VIII, +bl. 37. + +</p> +<p>Men noemt ze ook <i>Maneblusschers</i> en <i>Boterpotten</i>, omdat ze in 1830 hun veste met boterpotten verdedigden. + +</p> +<p>Ukkel: <i>Kersenkrakers</i>. + +</p> +<p>Vilvoorde: <i>Peerdefretters</i>. + +</p> +<p>Vorst-bij-Brussel: <i>Hondenfretters.</i> + +</p> +<p>Wambeek: <i>Klaverboeren</i>. + +</p> +<p>Zout-Leeuw: <i>Waterheeren</i>. + + + +<a id="d0e17770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17770">84</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e12097" href="#d0e12097src" class="noteref">1</a></span> Ik schrijf, afwijkend van de gebruikelijke schijfwijze, <i>Oor</i>europeesch enz. en niet <i>Oer</i>europeesch, omdat ik niet kan inzien, dat <i>oor</i>- hier een specifiek andere beteekenis zou hebben dan in <i>oor</i>sprong, <i>oor</i>konde, <i>oor</i>zaak enz. Terecht schrijft <span class="smallcaps">Prof. Van Helten</span> in het Tijdschrift voor Ned. Taal- en Letterkunde XXV (1906), bl. 63: “<i>Oor</i>germaansch, niet, zooals men vaak hoort of leest, <i>Oer</i>germaansch, dat een monster is met een hd. voor- en een nl. achterstuk”. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e12220" href="#d0e12220src" class="noteref">2</a></span> Ik volg hier en elders doorgaans de lijsten van <span class="smallcaps">Jan te Winkel</span>, de Noord-Nederlandsche tongvallen (Leiden 1809); voor het Zuidoostelijk gebied heb ik nut getrokken uit mijn persoonlijke +onderzoekingen. Een goede, beknopte samenvatting geeft ook <span class="smallcaps">Te Winkel</span>ʼs <span lang="de">Kurze Charasteristik der Nordniederländischen Dialekte</span> (<span class="smallcaps">Gallée</span>, <span lang="de">Das niederländische Bauernhaus und seine Bewohner</span>, Utrecht 1909). +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13181" href="#d0e13181src" class="noteref">3</a></span> De klanknoteering van den Heer Baur heb ik behouden. Zijn <i>å</i> beantwoordt ongeveer aan den <i>oa</i>-klank, de <i>ž</i> aan de <i>g</i> van het Fransche <i>gendre</i>. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13255" href="#d0e13255src" class="noteref">4</a></span> <i>De woegel op</i>: den wagen op, d.i. aan den gang. +</p> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a id="d0e13294" href="#d0e13294src" class="noteref">5</a></span> Sedert 1 Mei 1872 moeten in Noord-Brabant de vellingen en banden van de wielen der boerenkarren een breedte hebben van tenminste +9½ c.M. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13488" href="#d0e13488src" class="noteref">6</a></span> Zoo bestaat b.v. te Venloo een <i>gardeneerstaal</i>, d.i. tuiniers-, <i>Gärtner</i>taal, die ten gevolge van het levendige handelsverkeer sterk onder Duitschen invloed staat; getuigen de woorden <i>slaat</i> (<i lang="de">Salade</i>), <i>gemeus</i> (<i lang="de">Gemüse</i>), <i>baan</i> (<i lang="de">Bahnhof</i>), <i>kappes</i> (<i lang="de">Kappeskohl</i>) e.a. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e13531" href="#d0e13531src" class="noteref">7</a></span> De <i>g</i> is hier explosief. +</p> +</div> +</div> +<div id="d0e17771" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De Volkskunst.</h2> +<p>Staat de mensch tegenover God en de maatschappij als redelijk en maatschappelijk wezen, als zinnelijk wezen staat hij tegenover +de natuur, en als zoodanig zijn zijne betrekkingen deels van praktischen, deels van theoretischen aard. Praktisch is hij werkzaam +op ekonomisch gebied;—bij het volk, wij zagen het reeds, gaat de ekonomie geheel op in woningbouw en grondbeheer; theoretisch +werkzaam toont hij zich in kunst en wetenschap. Immers de geest van den mensch is een spiegel van het heelal: een mikrokosmos. +Maar die wereldopvatting is geen doode, volstrekt-passieve afspiegeling, maar veeleer tevens een opgewekte werkzaamheid. Want +bij het aanschouwen voegt zich het wèl-bewuste omvatten en doordringen van het objekt, de reproduktie van het aanschouwde +in beelden en vormen, kleuren en tonen, groepen en typen. + +</p> +<p>Kunst is: <i>zelf-openbaring van den geest door belichaming van het ideale in de stof</i>. Zij beduidt een streven, met de beste zielekrachten in te grijpen in de buitenwereld, en kan zelfs beschouwd worden als +een worstelen om bezit en behoud van de ideale goederen des levens. De volkskunst streeft niet steeds naar de hoogste idealen; +maar zij volgt toch ook den zieledrang, te scheppen en te belichamen, en met streelende zelfvoldoening vermeit zij zich in +hetgeen verstand en wil en fantasie konden wrochten. En waar het scheppend vermogen te kort schiet, daar neemt het volk volle +welbehagen in de bevrediging van zijn navolgingsdrift. De enkeling kan als volwassene met zijn nuchter verstand de momenten +van lust en welbehagen meestal zelfs niet meer bevatten, die de speeldrift hem als kind zoo ruimschoots toedeelde. Maar het +volk leeft en blijft leven, evenals <a id="d0e17781"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17781">85</a>]</span>het kind, in een tooverland van fantasie; zijn navolgingsdrift is speeldrift, en die speeldrift verwekt den lust te zingen, +te rijmen, te bouwen, te schilderen, te sieren. In dezen zin mag men zeggen, dat ook bij de hoogere, de kultuurkunst, de speeldrift +ten grondslag ligt. + +</p> +<p>Want <span class="letterspaced">volkskunst</span> en <span class="letterspaced">kultuurkunst</span>, of, zoo men wil, beschavingskunst<a id="d0e17791src" href="#d0e17791" class="noteref">1</a>, zijn geen wezenlijk-verschillende begrippen; zij berusten beide op dezelfde aesthetische grondvesten, gelegd in den bodem +der éenvormige menschelijke natuur. Principieele verschillen bestaan tusschen volkskunst en kultuurkunst evenmin als tusschen +de kunstuitingen der kultuurvolken en die der natuurvolken, hoe ruw en tastend deze laatste dan ook zijn mogen. + +</p> +<p>Wat de volkskunst soms mangelt aan scheppend kunnen of aan bewuste stelselmatigheid, dat wint zij niet zelden in oorspronkelijkheid, +in spontaneïteit van uitingsvermogen, in frischheid van opspattende levenskracht. Teert de kultuurkunst op konventioneelen +vormenschat en slijt zij droeve dagen in kwijnende bloedarmoede, dan kan de volkskunst haar versche levenskracht in de aderen +gieten. Al mist zij den glans der polijsting, al vormen tal van onedele bestanddeelen vaak het ruwe omhulsel,—kernglans en +kernreinheid zijn er niet minder om, ja zijn er vaak te veiliger om beschut. + +</p> +<p>Bovenkultuur zonder kunst is ondenkbaar; maar onderkultuur evenmin. De volkenkunde kent dan ook geen kultuur<i>looze</i>, wel kultuur<i>arme</i> volken; en men mag zeggen, dat mèt het kunstgehalte de kracht en teerheid van het volkswezen groeit. “Een volk zonder kunst +is geestelijk dood”, schrijft <span class="smallcaps">Poelhekke</span>. Het sterft den hongerdood. Want het haken van het volk naar kunst onder allerlei vormen, zelfs dan, wanneer overbeschaving +in die vormen het snelstwerkend venijn verborgen heeft, kan mede gelden als bewijs voor de eeuwige waarheid: <i>dat de mensch van brood alleen niet leven kan</i>. + +</p> +<p>Gevoel voor het schoone en behoefte aan uiting en bevrediging van dit schoonheidsgevoel behoort tot het mensch-zijn, is het +normale bij het individu en moet tevens als een normaal maatschappelijk <a id="d0e17818"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17818">86</a>]</span>verschijnsel worden beschouwd. Want bij de volkskunst treedt het sociaal-psychische element sterk op den voorgrond; ook de +volkskunst behoort tot de “sociale feiten”, wier substraat de gemeenschap is, en die met hun imperatief karakter een sterken, +dwingenden invloed op het individuëele leven uitoefenen. + +</p> +<p>Kunst, zelf-bewust vormen en scheppen, is een terugwerken, een op beurt ingrijpen van den vrijen menschelijken wil in de buitenwereld, +die wil en gedachte door haar inwerking heeft bepaald. Kunst is zelfopenbaring, en volkskunst is de zelfopenbaring der volksziel, +maar tevens een worstelstrijd om levenslicht en levenslucht, om niet onder te gaan in het individuëele en banale, om niet +te worden overweldigd door de doode en doodende stof. Waar het volk zijn eigenwaarde nog beseft, daar kan het op den duur +geen weerstand bieden aan die drift, dien scheppingslust van eigen beeld en gelijkenis, die wortelt in zijn verstandelijk +kenvermogen en het koningszegel drukt op zijn pogen en wrochten; ja, die een trek is zijner Godverwantschap. Het gevoel dezer +Godverwantschap is zelfs de bron van het menschelijk artistieke welbehagen. + +</p> +<p>Natuurlijk staan niet alle kunsten en takken van kunstnijverheid op dezelfde trap, en evenmin staan den kunstdrang geschikte +middelen ter realiseering in gelijke mate ter beschikking. De volkskunst kan soms gering en onbeduidend schijnen; andermaal +beweegt zij zich in de lijnen van een stuitend realisme, al is dit niet het produkt eener ziekelijke hyperkultuur. Maar weer +andermaal—welk een schat van naïeve frischheid en oorspronkelijkheid! + +</p> +<p>Van de zoogenaamd permanente kunsten bespreek ik slechts de bouwkunst en de dekoratieve kunst; van de momentane, wier scheppingen +strikt genomen verdwijnen met de spanne tijds, waarin zij voltooid worden, behandel ik eerst de lagere vormen van raadsels, +spreekwoorden en zegswijzen, om daarna langs de sprookjes- en sagenladder op te klimmen tot het volkslied. + + +<a id="d0e17826"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17826">87</a>]</span></p> +<div class="div2" id="d0e17827"> +<h3 class="normal">I. Raadsels en Spreekwoorden.</h3> +<h3 class="normal"> + +</h3> +<p>De <b>raadsels</b> behooren tot de lagere trappen der kunstuitingen, in die mate, dat de litteratuur van sommige laag ontwikkelde volken—ik +denk o.m. aan de bewoners der Battalanden—zoo goed als uitsluitend uit raadsels en volksverhalen bestaat. + +</p> +<p>Meestal zijn de raadsels gestoken in rythmischen vorm, en naast het gewone rijm vertoonen zij veelal nog assonantie, stafrijm +en andere eigenaardige klankvormingen en vervormingen. Het waardevolle ligt stellig in de eigenaardige karakteristiek der +dingen, al is die uiteraard vaak duister en al mag men hierbij niet uit het oog verliezen, dat het volk de dingen en begrippen +niet zelden zoo geheel anders karakteriseert dan wij. Zoo worden in een oud raadsel van de zeven vogels zonder bezwaar de +bij en de vleermuis meegeteld. Het intieme wezen van het raadsel is de drang, het onpersoonlijke te verpersoonlijken, het +gewone op te smukken, het zinnelijke te vergeestelijken, en aan die beeldspraak de scherpzinnigheid van een ander te toetsen. + +</p> +<p>Het volksraadsel kan bogen op een reusachtige oudheid en verspreiding. Van de eilanden in de Noordzee tot Meklenburg en zuidwaarts +tot de Alpen reikt het duizendjarige raadsel van de sneeuw, die door de zomerwarmte smelt. Op Ameland luidt dit: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar vloog een vogel Vederloos +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op een boom Bladerloos, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen kwam een juffrouw Mondeloos, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die at den vogel Vederloos +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van den boom Bladerloos.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ik schrijf “Vederloos” enz. met hoofdletter, want het is hier werkelijk als eigennaam bedoeld. Zoo heet de kers <i>Roodrok</i>, het varken <i>Knorrepot</i>, de appel <i>Gladkop</i>, de ooievaar <i>Hap-op</i>, de donder <i>Holderdebolder</i>, de wieg <i>Wikkeldewakkel</i>, de kikvorsch <i>Hipperdewip, Hip-op, Ikkerdebik</i>, de zwaan <i>Mijnheer De Wit</i>, het water <i>Juffer De Lang</i>. Dit zijn klanknabootsende en begrips- en gevoelverklankende <a id="d0e17881"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17881">88</a>]</span>benamingen, zooals ook het kind die zoo gaarne aan levende en levenlooze zaken schenkt, alvorens met de veelal afgesleten +benamingen bekend en vertrouwd te raken. + +</p> +<p>Merkwaardige raadsels vinden wij vooral in het Oosten: bij de Hebreeën, de Perzen, de Indiërs, de Arabieren; maar ook bij +de oude Germanen en niet het minst bij de Grieken en Romeinen. Het gaat trouwens, wat de onderlinge verwantschap betreft, +met de raadsels als met de sprookjes, en het is uitermate moeilijk bij gelijkenis van patroon over de autochthonie onzer volksraadsels +te oordeelen. Zoo kennen wij b.v. een Grieksch raadsel in dezen vorm: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar was een man, en ʼt was geen man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij liep op een pad, en ʼt was geen pad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij droeg water zonder vat; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rà, rà, wat is dat?</span></p> +</div> +</div> +<p>(Een bruidegom, die op het ijs liep met een stukje ijs in zijn hand). + +</p> +<p>Een Latijnsch raadsel luidt bij ons: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Die het maakt behoeft het niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die het vraagt behoudt het niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die het koopt begeert het niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die het heeft die weet het niet.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Een doodkist). + + +</p> +<p>In vele gevallen is vervorming van litteraire raadsels (kultuurraadsels) tot volksraadsels na te wijzen of althans zeer aannemelijk. +De gewone gang van zaken is echter omgekeerd. + +</p> +<p>1. De <span class="letterspaced">beschrijvende</span> raadsels zijn verreweg de schoonste. Het regent hier beeldspraken en gelijkenissen. Het volk praat dan kinderlijk-gemeenzaam +met en over steenen en bloemen langs de wegen, en allerlei levende en levenlooze dingen. “Hier ziet gij beurtelings de wijde +natuur met heure verschijnselen”, schrijft <span class="smallcaps">Amaat Joos</span>, “de sneeuw, het witte laken, dat Onze Lieve Vrouw over land en zand spreiden komt; den donder, het roode veulen <a id="d0e17919"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17919">89</a>]</span>dat ginder verre staat te briesschen; de wolken, de duizend lapkens die zonder naald of twijn aaneengenaaid zijn; het ijs, +de groote plank die door God over de waters geleid wordt; de zon, het wonder ding dat door het glas valt en ʼt niet en breekt; +de sterren, het geld dat ge niet tellen kunt; den hemel, het laken waar niet aan te vouwen valt;—den mensch met al zijn bedrijf +en gerief: den mond, rood huizeken, de tanden, witte stoelekens, en de tong, rood tapijteken; de keers, madameken met een +wit kleedje aan en een rood hoedeken op; de lamp, aardig ding dat zijn vleesch eet en zijn bloed drinkt; den vingerhoed, zoo +klein en toch zoo rijk in vensters als een koningshuis; de naald, stalen peerdje dat rijdt met vlassen steertje; de egge, +heeren die het land omkeeren; de zeilen van den meulen, roode wijvekens die malkander nutteloos achterna loopen; den meulen, +hooge droge boom die altijd bloem draagt;—de dieren die loopen en vliegen: den haan, wonderen profeet die de dooden verrijzen +doet; de spin, aardig wijfken dat, zonder naald of draad, zijn roksken ʼt onderste boven naait; de vlooi, stout boven stout, +die iedereen, te water en te lande, aanranden durft; de koe, vreemd gestel van vier gangers, vier hangers en twee tuinenbrekers +[overoud raadsel, nawijsbaar van Noorwegen tot de Alpen];—de boomen en planten met hunne vruchten: de kool, die op éenen poot +staat en heur hoofd in heur herte draagt; den doorn, manneken uit het veld met een rood hoedeken op zijn hoofd; het vlas, +koning met de blauwe kroon; het graan, dat tusschen twee steenen zijnen naam verliest; den kriekelaar, die op éen been staat +en duizend steenen draagt; den eik, honderdduizend nesten en in ieder nest een ei; den appel, met zijn groene muren en witte +geburen; de noot, die op haar stoeleken zit met een groen kazaksken aan.” + +</p> +<p>Op het dorp, in den blijden, gullachschen landelijken kring voelt dit raadsel zich weer het meest thuis en bij voorkeur, wij +hoorden het, kleedt het veld en weiland, plant en dier, akkerbouw en veeteelt in een fantastisch gewaad. Het legt zijn oor +te luisteren naar <a id="d0e17923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17923">90</a>]</span>de geheimzinnigheden der levende en levenlooze natuur; en lichtelijk neemt het een plaatslijke tint aan, in overeenstemming +met de landstreek, waar het vertoeft. + +</p> +<p>1. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Holderdebolder +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Liep over den zolder; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En zeven mansheeren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die konden Holderdebolder niet keeren.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De donder). + +</p> +<p>2. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Verre boven de drieschen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoorde ik een peerdeken brieschen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar is noch wijf noch man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die dat peerdeken breidelen kan.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De donder.—België). + +</p> +<p>3. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mijn moeder kent een laken, dat kan zij niet vouwen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn vader kent een appel, dien kan hij niet schellen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn zuster kent kralen, die kan ze niet tellen.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Hemel, maan, sterren). + +</p> +<p>Belgische vorm: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Laken, dat ge niet vouwen kunt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een appel, dien ge niet schellen kunt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En geld, dat ge niet tellen kunt.</span></p> +</div> +</div> +<p>4. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tusschen hier en Romen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Staan zeven hooge boomen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Zijn geen iepen, ʼt zijn geen esschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Je zult het niet raden, al was je met zʼn zessen.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het zevengesternte). + +</p> +<p>5. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Achter in mijn vaders tuin, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar staat een boom met kralen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En die die kralen tellen kan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die is de baas van allen.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De sterren). +<a id="d0e17997"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e17997">91</a>]</span></p> +<p>6. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Lapken, lapken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Duizend lapken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is genaaid zonder naald of twijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Geef u te raden, welk lapken dat zou zijn.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Een wolk.—Dendermonde). + +</p> +<p>7. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tusschen hemel en aard +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Staat een lange groene gaard. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Zijn geene eiken, ʼt zijn geene esschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Je zult het niet raden, al waart je met zessen.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De regenboog.—Limburg). + +</p> +<p>8. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ons Lieve Vrouwken van Laken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Spreidt een wit laken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op land en zand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar niet op den waterkant.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De sneeuw.—Antwerpen). + +</p> +<p>9. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar staat een juffrouw in de deur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met een witte schorldoek veur. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe meer dat ze staat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe meer dat ze vergaat.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De sneeuw). + +</p> +<p>10. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Eene planke +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Godes danke; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het en is noch hout noch eeke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Noch eeke noch hout. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als gij het kunt raden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef ik u eene ton met goud.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het ijs.—België). + +</p> +<p>11. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar gaat een ding om het huis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat kijkt door alle gaatjes.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De zon). +<a id="d0e18076"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18076">92</a>]</span></p> +<p>12. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Rondom de meulen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Liepen twee pèretjes speulen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Der is geen eenen ouwen man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die déé twee pèëren keeren kan.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De zon en de maan.—Zeeland). + +</p> +<p>13. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Toen ik was jóng en schóon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Droeg ík een bláuwe króon. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen ík was óud en stíjf, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slóegen ze me óp het líjf. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tóen ik wás genóeg gedrágen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wérd ik van prínsen en gráven gedrágen.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het vlas). + +</p> +<p>14. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Eerst zoo wit als vlas, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zoo groen als gras, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zoo rood als bloed, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En dan zoo zwart als roet.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De braambes). + +</p> +<p>15. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Van binnen wit, van buiten zwart, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drie ruggen en geen start.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De boekweitkorrel). + +</p> +<p>16. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Der sit in jifferke yn ʼt grien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mei in mooi read rokje oan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als men ze knypt den skriemt se, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En dôch het se in stiennen hert.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De kers.—Friesland). + +</p> +<p>17. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar staat een boom in ʼt Westen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met twee en vijftig nesten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ieder nest met zeven jongen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Râ, wat namen zij ontvongen?</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het jaar). +<a id="d0e18155"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18155">93</a>]</span></p> +<p>Talloos zijn de raadsels van het ei. Sommige vormen zijn bekend bij alle Germaansche stammen. + +</p> +<p>Ons bekend rijmpje: + +</p> +<p>18. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hummeltje Tummeltje klom op den wagen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hummeltje Tummeltje viel van den wagen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar is geen eene timmerman, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die Hummeltje Tummeltje maken kan,</span></p> +</div> +</div> +<p>waarvan een Vlaamsche lezing luidt: + +</p> +<p>19. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hippekentippeken op de bank, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hippekentippeken onder de bank; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar is geen smid in Ingeland, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die Hippekentippeken maken kan,</span></p> +</div> +</div> +<p>vertoont in Brunswijk den vorm: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hummelke Trummelke lag upʼr bank, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hummelke Trummelke feil vonʼr bank; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Et was kein doktor inʼn gansen land, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Hummelke Trummelke weʼer mâken kann.</span></p> +</div> +</div> +<p>In Engeland luidt het raadsel aldus: + +</p> +<div class="poem" lang="en"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Humpty Dumpty sate on a wall, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Humpty Dumpty had a great fall, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Three score men and three score more +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Cannot place Humpty Dumpty as he was before.</span></p> +</div> +</div> +<p>Bekend in geheel het zuidelijk volksgebied (dus ook b.v. in Hollandsch Limburg) is het eiraadsel: + +</p> +<p>20. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik klopte al op een witte deur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar kwam een bruine pater veur.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ruim verspreid is ook het raadsel van de Snijboonen, natuurlijk met de noodige varianten: +<a id="d0e18217"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18217">94</a>]</span></p> +<p>21. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Achter in mijn vaders tuin +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar staat een boom met groente; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier een boom, daar een boom, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ieder boom een tak; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier een tak, daar een tak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ieder tak een nest; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier een nest, daar een nest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ieder nest een ei; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier een ei, daar een ei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ieder ei een zwart plek op ʼt gat; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Râ, râ, wat is dat?</span></p> +</div> +</div> +<p>Ik kan niet nalaten nog op enkele waardevolle raadsels te wijzen, waarin zoo menige trek van dichterlijke natuurbeschouwing +en gevoel voor het landschappelijk-schoone spreekt: + +</p> +<p>22. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Oude, grijze, grauwe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Staat alle nachten in de dauwe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heeft vleesch noch bloed +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En is voor alle menschen goed.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De molen). + +</p> +<p>23. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Er vloog een vogel snel +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al over de diepe del (de zee); +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij droeg botten en beenen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En had er zelve geene.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het schip). + +</p> +<p>24. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Achter molens duun +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dèr leit in oud peerd bruun, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zonder kop en zonder steert, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al syn ribben leggen verkeerd.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Een omgeploegd stuk land.—Ameland). +<a id="d0e18284"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18284">95</a>]</span></p> +<p>25. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar waren eens vier zustertjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die klommen op hooge mutstertjes; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar waren eens vier broertjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die klommen op hooge stoeltjes; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze naaiden zijden kapjes +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van honderd duizend lapjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zonder naald en zonder twijn: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Je zult het niet raden, al ben je fijn.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De spin, die haar net maakt). + +</p> +<p>26. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Er ging een mannetje door den dam +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met een fluweelen wammesje an.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De mol). + +</p> +<p>Of ook: + +</p> +<p>27. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jan De Bruin +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zat in den tuin, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij had geen paard of ploeg, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En toch bouwde hij land genoeg.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De mol). + +</p> +<p>28. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar is een ding +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat pinkt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat knipt en winkt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En lacht en vinkt ... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Zou alzoo wel willen pinken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Knippen en winken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lonken en vinken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gelijk dat ding +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat pinkt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En knipt en winkt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En lonkt en vinkt.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Een Ster—Vlaanderen). +<a id="d0e18357"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18357">96</a>]</span></p> +<p>29. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar gíng een mánnetje óver den díjk +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mét zijn óogjes kíjkerdekíjk, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mét zijn háartjes krúlderdekrúl; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Je zúlt het niet ráden, al werd je dúl.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het schaap). + +</p> +<p>30. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het is, waarin het water vloeit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het is, waarop de bloeme bloeit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het is, waarop bij dag en nacht +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De moede mensch de rust verwacht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het is, gelijk men dikwijls zegt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van dat, waarin men dooden legt.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het hout.—Land van Waas). + +</p> +<p>Somtijds is de inkleeding van het raadsel dramatisch. Zoo vraagt de ketel aan het water, dat uit de pomp vloeit: + +</p> +<p>31. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dribbel drabbel dribbelgat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hwêr komst dou fen dinne? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Ut de ierde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Swart forbarnde tsjettelkop.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Friesland). + +</p> +<p>Hoogst merkwaardig is het gesprek tusschen weide en beek, dat zeer oud is en wijd en zijd verspreid: + +</p> +<p>32. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>—Du kromme, du lange, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Van waar komde gegangen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Ei du met dijn geschoren gat, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Waarom vraagde mij dat?</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">De Zeeuwsche vorm luidt: + +</p> +<p>33. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>—Joe kromme, joe slomme, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Wèr kom je van dèn gezwomme? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Joe afgeschoren schietgat, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Wèrom verwiet je me dat?</span></p> +</div> +</div><a id="d0e18429"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18429">97</a>]</span><p>Men vergelijke hiermee het Brunswijksche: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>—Lanke krummumme, wo wutte hen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Korte vorschorne, wo frägste nâ, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kann mînen weg bî dâge un bî nacht finnen.</span></p> +</div> +</div> +<p>2. De <span class="letterspaced">verhalende</span> raadsels zijn somtijds zeer ingewikkeld. De oplossing omvat niet zelden een vrij groot aantal personen of zaken en raakt +zelfs historische gebeurtenissen, veelal verhalen uit het Oude Testament. Zoo b.v. + +</p> +<p>34. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De kist, die leefde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die er in zat, beefde; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De kist, die at, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die er in zat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bad.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Jonas in den visch.—België). + +</p> +<p>Ook het raadsel van de sneeuw, waarvan boven sprake was (bl. 87), is een verhalend raadsel: de sneeuw valt op een boomtak, +smelt door de zonnewarmte en droppelt er van af. + +</p> +<p>35. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In ʼt Land van Cadsant +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ging een man over zijn land +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ʼnen ginger, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ʼnen springer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ʼnen hoepsasa; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij hield iets in zijn handen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij ging al zoo zeere +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om zijn land te keeren.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Hij ging met een paard en een riek). + +</p> +<p>36. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hoop en vrees zat op den wagen: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij zag tweebeen vierbeen dragen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heeren raadt en zegt het mij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als ge ʼt niet raadt, dan ben ik vrij.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e18493"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18493">98</a>]</span><p>Dit raadsel maakt op ons een vrij zonderlingen indruk. Maar het dagteekent uit oude tijden en past in het kader der raadselverhalen, +waardoor misdadigers, ter dood veroordeeld, zich het leven konden redden door de rechters een raadsel op te geven, dat deze +niet kunnen oplossen. Wij moeten hierbij in aanmerking nemen, dat voorheen hoogernstige menschen zich bezighielden met elkander +raadsels op te geven. De raadsels behooren tot de groep van folktoristica die, bij het wijzigen van de tijden, van de ouderen +tot de jongeren, en van de hoogere tot de lagere kringen zijn afgedaald. Dit bewijst niet, dat wij in de hedendaagsche raadsels +den <i>detritus</i>, den afgesleten vorm hebben, maar dat de volkskunst uit ruimere kringen verbannen is. Zoo ging het met het Sint-Maartensvuur, +met het luilak-gebruik enz. (vgl. I, bl. 104, 194). Bekend is de raadselwedstrijd tusschen Wolfram van Eschenbach en den toovenaar +Klingsor; en eveneens de raadselstrijd van Odhin met koning Heidhrekr in de Oudnoorsche Edda. Deze lost b.v. het raadsel op, +door Odhin, als Gestumblindi, hem gesteld: wie het paard is, dat ter vergadering rijdt, met drie oogen, tien voeten en één +staart,—antwoordende, dat het Odhin op het achtpootige paard Sleipnir is (vgl. I, bl. 72). + +</p> +<p>Bovenstaand raadsel nu werd aan de rechters opgegeven door een veroordeelde, die de belofte had weten te verkrijgen, dat hij +zijn leven zou kunnen redden als hij een raadsel kon opgeven, dat de rechters niet vermochten op te lossen. De oplossing luidt: +toen de misdadiger op een wagen naar de galg gevoerd werd, had hij een ooievaar zien vliegen met een kikvorsen in den snavel. +Hij hoopte, dat niemand het mocht raden, en vreesde de terechtstelling. Somtijds is het ook de vrouw, de moeder of de dochter +van den schuldige, die verzoekt het raadsel te mogen opgeven. + +</p> +<p>Een raadselverhaal, dat nog leeft in West-Vlaanderen en in het Meetjesland, geldt een moeder, wier drie zoons soldaat moesten +worden. De koning ontsloeg hen van den dienst, indien de moeder hem een raadsel wist op te geven, dat hij niet kon oplossen. +Bij <a id="d0e18503"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18503">99</a>]</span>het ter kerk gaan vond zij in het doodenhuisje een doodshoofd liggen, waarin een musschennest met vijf jongen. Van daar dit +raadsel: + +</p> +<p>37. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik ging en ik kwam +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waar ik vijf levenden uit éenen doode nam; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die vijf maakten mijn drij vrij; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Weet ge ʼt, zegt het mij.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een variant hiervan is het verhaal van de vrouw, die haar echtgenoot door een raadsel kan redden. Langs den weg vindt zij +een paardenschedel, waarin spreeuwen nestelen. Op den bepaalden dag keert zij terug, neemt de vijf jongen uit het nest en +geeft het raadselverhaal op: + +</p> +<p>38. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Toen ik henenging en wederkwam, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vijf levenden uit den doode nam, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De zesde maakte den zevende vrij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nu, heeren, raadt en zegt het mij.</span></p> +</div> +</div> +<p>Wijd en zijd verspreid is ook het raadselverhaal met het motief, dat een man, tot den hongerdood veroordeeld, heimelijk door +zijn dochter met de borst wordt gelaafd. Zoo stelt deze het raadsel: + +</p> +<p>39. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Gezogen, gezogen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Landsheeren bedrogen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kind geweest +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En moeder geworden.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit luidt in West-Brabant (Ternath en omstreken) aldus: + +</p> +<p>40. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Heeren bedrogen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Muren doorzogen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wiens kind ik ben, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wiens moeder ik wierd.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e18555"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18555">100</a>]</span><p>“Muren doorzogen”, omdat hier de dochter haar vader door een buis in den muur met voedsel laafde. + +</p> +<p>Tot de groep van raadselverhalen dienen ook gerekend te worden het overgroot aantal raadseltjes, waar personen of zaken naar +het getal der beenen of pooten <i>tweebeen, driebeen</i> enz. genoemd worden. Zoo b.v.: + +</p> +<p>41. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tweebeen zit op driebeen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En trekt aan vierbeen.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Het melkmeisje). + +</p> +<p>42. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tweebeen zat op driebeen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen kwam vierbeen en wou driebeen bijten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen nam tweebeen driebeen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om er vierbeen mee te smijten.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Een man pakt een drievoet om er een hond mee te smijten). + +</p> +<p>3. De eigenlijke, direkt-vragende raadsels werden door <span class="smallcaps">Guido Gezelle</span> <i>kwelvragen</i> genoemd. Het zijn inderdaad <span class="letterspaced">kwelraadsels</span> in zoo ver zij den gevraagde trachten te verschalken door hun algemeene bewoordingen, door hun listig bijgevoegde gedachten, +hun afleiden van de aandacht, hun verrassende zinspelingen, hun opzettelijk maskeeren van den juisten klemtoon, hun dubbelzinnige +woordopvatting. + +</p> +<p>Tot de meest bekende behoort wel het raadseltje van Keizer Karels hond: + +</p> +<p>43. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span><i>K</i>eízer <i>K</i>árel <i>h</i>ád een <i>h</i>ónd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>H</i>óe <i>h</i>éet <i>K</i>eízer <i>K</i>arels <i>h</i>ond?</span></p> +</div> +</div> +<p>De naam van den hond was <i>Hoe</i>. Let hier vooral weer op het stafrijm en eveneens op de allitteratie. Als tweede versregel hoort men vaak: “Ik leg het woord +al in uw mond”, of iets dergelijks, Deze regel is stellig een bijvoegsel van jongeren datum. +<a id="d0e18635"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18635">101</a>]</span></p> +<p>Vergelijk hiermee, wat betreft het antwoord in de vraag, het Achterhoeksche: + +</p> +<p>44. + +</p> +<div class="poem" lang="nl-ach"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Krom omgebogen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vlecht door getogen (getrokken), +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wan ik jou ʼt zekg, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zul ei ʼt niet roan.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De wan). + +</p> +<p>Zeer bekend is nog het kattenraadsel: + +</p> +<p>45. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar ging een mannetje over de brug, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met zeven katten op zijn rug, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ieder kat had zeven jongen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Râ, râ, hoeveel pooten over de brug gongen?</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Twee). + +</p> +<p>Op de tweeduidigheid van het woord <i>heeten</i> spekuleert het raadsel: + +</p> +<p>46. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Koolwarmoes, die koud is +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En drie dagen oud is, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe heeten ze dat in Brabant?</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Boven het vuur). + +</p> +<p>Overoud is ook het volgende raadselrijmpje, waarbij de oude versmaat weer even onmisbaar is, als bij dat van Keizer Karels +hond: + +</p> +<p>47. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Aʼmsterdám, die gróote stád, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met hóeveel létters spélt men dát?</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(Met drie: d a t). + +</p> +<p>Volgen nu nog eenige raadselvragen in denzelfden trant: 48. Waarom dragen de meeste boerinnen rooie kralen? (Om den hals).—49. +Wat voor haar had Mozesʼ hond? (Hondenhaar).—50. Hoe is de eerste vloo over den Rijn gekomen? (Bruin).—51. Hoeveel eieren +kon de reus Goliath nuchteren op? (Eén).—52. Wat weegt zwaarder, een pond veêren of een pond lood? (Even zwaar).—53. Wie gaat +op zijn kop naar de kerk? (De <a id="d0e18695"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18695">102</a>]</span>spijkers in de schoenen).—54. Hoeveel krullen zijn er in een rechten varkensstaart? (Geen een).—55. Welke weg wordt niet begaan? +(De melkweg). + +</p> +<p>Meer spottend van aard, en dus eigenlijk behoorende tot de volksluim, zijn raadsels als deze: 56. Waarom knijpt de haan zijn +oogen toe, als hij kraait? (Omdat hij zijn liedje van buiten kent).—57. Wie heeft de eer, den koning bij den neus te vatten? +(De barbier).—58. Wie steekt er ʼs morgens het eerst zijn neus in de kerk? (De sleutel).—59. Hoe hiet Mozes, toen hij klein +was? (Mozesje).—60. Wie zit tot over de ooren in de schuld? (Wie een slaapmuts draagt, die nog niet betaald is). + +</p> +<p>Eindelijk, tot de letterraadsels behooren: 61. Wat staat er midden in den hemel? (De letter <i>m</i>). Zoo ook: + +</p> +<p>62. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is in de vrouw en niet in den man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is in ʼt bier en niet in de kan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is in ʼt koren en niet in de wan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is in Karel en niet in Jan; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zeg mij wie dit raden kan.</span></p> +</div> +</div> +<p class="alignright">(De letter <i>r</i>). + +</p> +<p>4. In de <span class="letterspaced">raadselsprookjes</span>, ook bij ons in ruime mate bekend, huwt de koning veelal zijn dochter uit aan dengene, die bepaalde raadsels kan oplossen, +of wel raadsels opgeeft, die niemand raden kan. In andere sprookjes komen raadsels ook buiten dit verband voor, zoo b.v. in +het verhaal van den herdersknaap, die antwoord geeft op de drie vragen: “Hoeveel water is er in de zee? Hoeveel sterren staan +er aan het uitspansel? Hoe hoog is de hemel? Geheel als raadsel op te vatten is een sprookje als het volgende, ons door <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven II, bl. 143 meegedeeld: + +</p> +<p>Er was eens een meisje, dat vrijde met een ruiter. Zij wist niet, hoe die ruiter heette en evenmin, wie hij was. Eens op een +avond kwam hij bij haar te paard, en vertelde haar, dat hij een mooi <a id="d0e18732"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18732">103</a>]</span>groot slot had, daar wilde hij haar heen brengen; maar het was heel ver weg. En toen nam hij haar bij zich op het paard en +reed met haar weg, zeer ver, zeer ver, door den duisteren nacht, zoo snel, zoo snel, dat geen vogel zoo snel vliegen kon. +En de ruiter zong: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het maantje dat schijnt er zoo helder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het paardje dat loopt er zoo snelder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoetliefje, zoetliefje, berouwt het je niet?</span></p> +</div> +</div> +<p>Eindelijk kwamen zij aan het slot. En toen trouwden ze en hebben bruiloft gehouden. En het meisje is nooit weer bij haar vader +en moeder teruggekomen. + +</p> +<p>Raad eens, wat is dat?— + +</p> +<p>Dat meisje had de tering en de ruiter was de dood. + +</p> +<p>Zeer eigenaardig is het slot van vele raadsels. Soms klinkt het uitdagend: Je kunt het niet raden, al was je met je zessen,—in +geen zeven jaar,—al ben je fijn,—al werdt je dol,—tot Baafmis,—tot Sinter Merten,—tot morgen noen. Andermaal wordt de oplosser +geprezen: Als je het raadt, ben je bekwaam; en evenzoo wordt hij, die het op moet geven, gelaakt. Sommige raadsels zeggen +den oplosser een belooning toe; wellicht berustte dit voorheen op werkelijkheid. + +</p> +<p>Zie vooral de voortreffelijke voordracht van Dr. <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, in de Handel. en Mededeel. van de Maatschappij der Nederl. Letterkunde te Leiden, 1900–1901, bl. 36, waaraan ik menig raadsel +en menige beschouwing ontleende; en <span class="smallcaps">A. Joos</span>, Raadsels van het Vlaamsche Volk (Gent 1885), mijn hoofdbron voor de Zuidnederlandsche raadsels. Verder <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 257; <span class="smallcaps">A. De Cock</span>, Volkskunde XVII, bl. 25, XVIII, bl. 45; <span class="smallcaps">Schoonjans</span>, Volkskunde XXII, bl. 85 vlg. + +</p> +<p>Zijn de raadsels meer uitingen van het gevoelsleven, in de <b>spreekwoorden</b> van een volk openbaart zich vooral de volkswijsheid <a id="d0e18771"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18771">104</a>]</span>en praktische levenservaring in beknopten, ja gedrongen vorm: het spreekwoord is de bijzondere vorm, waarin het volk inkleedt +zijn waarnemingen en ondervindingen op ethisch gebied, de uitkomst van zijn denken, de slotsom van zijn waarneming in een +bijzonder geval. + +</p> +<p>De man-uit-het-volk houdt van dubbelzinnigheid in zijn raadsels, maar niet in zijn spreekwoorden en zegswijzen, al vertoonen +die vaak een emphatisch karakter. Hij noemt de dingen bij hun naam, en ook preutschheid ligt hem verre. Zoo is heden ten dage +het spreekwoord, en zoo was het in de hooge oudheid en bij alle volken. Het behoort, wij zagen het reeds, tot de eigenaardige +vormen, waarin de spreektaal zich vertoont. Voor een groot deel zijn de spreekwoorden gemeen-goed van het geheele menschdom. +Het zijn “gevleugelde woorden”, die, hebben zij eenmaal de omheining der tanden overschreden, vrij en onbelemmerd rondfladderen, +de karavanen begeleiden op hun tochten, neerstrijken op de masten der snelzeilende en snellerstoomende schepen, landen en +zeeën doorkruisen in alle richtingen. Vele Nederlandsche spreekwoorden zullen wij dan ook elders weervinden, en deze overeenkomst +zal dan weer berusten hetzij op historischen, hetzij op algemeen-menschelijken grondslag. Laat ik hier slechts wijzen op het +verdienstelijke boek van <span class="smallcaps">Dr. W. Suringar</span>, Erasmus over Nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van zijnen tijd (Utrecht 1873); de verhouding +van Nederlandsche spreekwoorden tot Grieksche en Latijnsche springt er duidelijk in het oog. + +</p> +<p>Toch bewaart het spreekwoord steeds frischheid en jonge, opgewekte levenskracht. Want het loopt van mond tot mond en wordt +telkens verjongd, ja telkens opnieuw geboren, of legt althans een ander gewaad aan, bont en druk in het Zuiden, sober en stemmig +in het Noorden, steeds overeenkomstig den aard, het karakter, de levensverhouding, de sociale groepeering der taal- en kultuurgemeenschap. +Het krijgt een lokale kleur en kleurt weer de taal van den spreker op overeenkomstige wijze. Het spreekwoord is <span class="letterspaced">een <a id="d0e18782"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18782">105</a>]</span>kunstvorm</span> van de taal van den gemeenen man—, en als zoodanig wensch ik het hier met enkele woorden te behandelen. + +</p> +<p>Natuurlijk kan te dezer plaatse van een verzameling van spreekwoorden in de verste verte geen sprake zijn. Noch <span class="smallcaps">Tuinmanʼs</span>, noch <span class="smallcaps">Harreboméʼs</span> spreekwoordenboek, noch <span class="smallcaps">Stoettʼs</span> magistrale verzameling wensch ik te overtroeven. Slechts zou ik aan enkele voorbeelden duidelijk willen maken, hoe zich het +volkskarakter in spreekwoorden uit, tevens, voor zoover mogelijk, rekening houdende met hun socialen oorsprong, d.i. met het +sociale milieu, de sociale groep, waaruit zij zijn opgegroeid. + +</p> +<p>Aanschouwelijkheid kunnen wij niet als karakteristiek kenmerk van het Nederlandsche spreekwoord laten gelden. Formuleeringen +als: “beter éen vogel in de hand, dan tien in de lucht” vindt men ook elders in menigte. Ook het stafrijm, als in “kap en +kogel (kat en kogel) verliezen”, “met bed en bult vertrekken” enz., is algemeen-Germaansch en aan vele andere volken niet +vreemd; men denke b.v. aan het Latijnsche <i lang="la">cras credo</i>, of <i lang="la">sanus salvus</i>, dat in het Fransch <i lang="fr">sain et sauf</i> werd. Alleen mag men beweren, dat de allitteratie in onze spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen nog welig en met +onverzwakte groeikracht voorttiert. Dit geldt ook voor de assonantie en het rijm: zij staan in gunste, en verschalken ons, +als wij den waren zin van een spreekwoord trachten te achterhalen. Zoo berust de uitdrukking “zooals het <i>reilt</i> en <i>zeilt</i>” (of “treilt en zeilt”, Zuidnederl. “reist en zeilt”) op een rijmloos: “zooals het <i>rijdt</i> en <i>zeilt</i>”, d.i. zooals het schip voor anker ligt (“rijdt”) en zooals het zeilt; zie <span class="smallcaps">Stoett</span>, Spreekwoorden no. 1646. De symmetrie in onze spreekwoorden, het streven om beide zindeelen aan elkaar gelijk te maken, als: +“wat niet weet, wat niet deert”,—“komt tijd, komt raad”, is wellicht een flauwe herinnering aan den bouw der beide Oudgermaansche +halfverzen. Over deze en andere eigenheden zie vooral <span class="smallcaps">Verdam</span>, Geschiedenis der Nederl. Taal<sup>3</sup>, bl. 159 vlg. + +</p> +<p>Voorbeelden van deze en dergelijke ongekunstelde kunstvormen <a id="d0e18830"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18830">106</a>]</span>in onze volksuitdrukkingen en spreekwoorden zijn in groote getale bijeengebracht door <span class="smallcaps">A. Joos</span> in zijn keurig boekje: Schatten uit de Volkstaal (Gent 1887). Aan het Tweede Deel, dat de “Gepaarde woorden of wederwoorden” +bevat, ontleen ik het volgende. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Stafrijmen</span>. Bakken en boteren (druk bezig zijn).—Biezen en bijzen.—Hij is begraven zonder bimmen of bommen.—Blikken noch blozen.—Boe +noch ba zeggen.—Buigen of bersten.—Vóor dag en dauw.—Door dik en dun.—Ditjeʼs en datjeʼs.—Van alles dubbel en dik hebben.—Dit +is maar een gapen en gieten (gemakkelijk).—Gibberen en gabberen (zonder reden lachen). —Groen en geel.—Daar zal hen noch haan +over kraaien.—Hij kwam hink en honkel aan (stijf of krom).—Hij wil hot noch haar (ongewillig, aan de voermanstaai ontleend).—Kant +en klaar.—Hij gaat naar kerk noch kluis.—Kijven en krakeelen.—Kind noch kraai hebben.—Iemand buiten de deur zetten met kisten +en kasten.—Klitsen en kletsen (met de zweep).—Klodderen en kladderen.—Spreken over koetjes en kalfjes.—Kort en klein slaan.—Voor +kost en kleeren zorgen.—Kris en kras.—Iemand van lap en leer geven (een pak slaag).—Lief en leed.—Listen en lagen.—Lonken +en liefoogen.—Lui en lekker.—Vergaan met man en muis.—Perk en paal stellen.—Van Pontius naar Pilatus sturen.—Met potten en +pannen.—In rep en roer.—Rijden en rotsen.—Schade en schande.—Schobben en schooien.—Slag om slinger vechten (hevig).—Dat gaat +zonder slag of stoot.—Sloffen en sleffen (al slepende gaan).—Stijf en stom staan.—Taal noch teeken geven.—Vast en veilig.—Iemand +nijpen tusschen vel en vleesch (bedektelijk berispen).—Visch noch vleesch zijn.—Het is altijd vuur en vlam.—Vrij en vrank.—Wankelen +en weifelen.—Hij gaat door weêr en wind.—Hij weet van wijken noch wankelen.—In zulke handen wint en woekert het geld (groeit +het aan).—Wisjes en wasjes.—Zuur en zoet.—Zuchten en zagen (ontevreden zijn).—Zwieren en zwaaien.—Zwoegen en zweeten. +<a id="d0e18839"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18839">107</a>]</span></p> +<p><span class="letterspaced">Eindrijmen</span>. Blikken en flikkeren.—Bobbels en knobbels.—Brassen en plassen.—Dringen en wringen.—Drinken en klinken.—Hij kan gaan noch +staan.—Garen en sparen.—Gedrang en geprang.—Gelapt en getapt, gelapt en getrapt (gansch versleten).—Met geld en geweld.—In +geur en fleur staan.—God noch gebod ontzien.—Goed en bloed geven.—Hij komt aan zijn kost met habben en krabben (moeilijk).—In +handel en wandel.—Zich verdedigen met hand en tand.—Daar bleef helder noch pelder of spelder over (niets).—Tegen heug en meug.—Van +hoeten noch toeten weten.—Hoog en droog zitten.—Hotst het niet, dan botst het.—Hou en trouw.—Huis noch kluis hebben.— Jan +en alleman.—Kikken noch mikken.—Zich kunnen kleeden en reeden.—Knotteren en stotteren (lastig zijn).—Krinkelen en winkelen +(bochten maken).—Land en zand koopen (rijk worden).—ʼt Is alles krank en mank.—Mikken en prikken, totdat ze gaan vliegen (de +gelegenheid laten voorbij gaan).—Iets van naadje tot draadje uitleggen.—Naam en faam verliezen.—Met pak en zak vertrekken.—Met +raad en daad iemand bijstaan.—Rapen en schrapen (gierig zijn).—Rooken en smoken.—Wij hoorden ruit noch muit (niets).—Schot +noch lot betalen (niets).—Schrijven en wrijven.—Smeren en teren (smullen).—Stank voor dank.—ʼt Vriest steen en been.—Steen +en been klagen.—Loopen langs stegen en wegen.—Met tijd en vlijt.—Vrij en blij.—De zaak zooals zij waait en draait.—Wasschen +en plassen.—Wroegen en zwoegen (hard werken).—Daar blijft geen zierken of geen spierken meer over.—Altijd zot of bot zijn.—Zwieren +en tieren. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Halve rijmen</span>. Dag en nacht werken.—ʼt Zijn al eindjes en tuitjes (stukjes en brokjes).—Ergens gewonnen, geboren en getogen zijn.—ʼt Is +met den zieke halen en dragen (nu wat beter, dan wat slechter).—Iets volhouden bij hoog en bij laag.—Jokken en gekken.—Iets +opeten met ooren en pooten (vgl. het allitteerende “met huid en haar”).—Met stukken en brokken.—Tusschen waken en slapen. +<a id="d0e18848"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18848">108</a>]</span></p> +<p><span class="letterspaced">Rijmlooze weder woorden</span>. ʼt Is uit en amen.—Iets voor een appel en een ei verkoopen.—Baas en meester zijn.—Iets achter banken en stoelen steken.—Begekken +en bespotten.—Over berg en dal.—Op dag en uur.—Door deur en venster slaat de rook naar buiten.—Na lang dingen en bieden.—Iemands +doen en laten kennen.—Hij is al lang dood en begraven.—Eenzaam en verlaten.—Eer en faam verliezen.—Hij wil noch eggen noch +aarden (is ongewillig).—Door eksters en kraaien uitgescholden worden.—Eten en smullen.—ʼt Is gedurig gaan en komen.—Iemand +bedreigen met galg en rad.—Gelaarsd en gespoord.—ʼt Moet altijd gelepeld en geboterd zijn (gepast).—Bij leven en welzijn.—Iemand +kennen van haar tot pluim.—Vol haat en nijd zijn.—Daar zijn haken en oogen aan.—Hals over kop.—Met handen en voeten.—Have +en goed.—Hij geeft om hel noch duivel.—Een leven, dat hooren en zien vergaat.—Een man van ijzer en staal.—Als kat en hond +zijn.—Men moet kiezen of deelen.—Met koets en paard.—Het heeft kop noch staart.—Met kousen en schoenen in den hemel komen.—Lachen +en boerten.—Iets wagen op leven en dood.—Mager en gezond.—Iemand man en paard noemen.—Bedorven in merg en been.—Moord en brand +roepen.—Bij nacht en ontij.—Oud en wijs genoeg zijn.—Tusschen pot en glas spant de duivel zijn netten.—Proper en net.—Rust +noch duur hebben.—Iemand snap en beet geven (bits antwoorden).—Slaven en wroeten.—Stellig en vast.—Vergaan tot stof en asch.—Loopen +langs straten en wegen.—Op tijd en uur.—Verhuizen met tafel en bed.—Van toeten noch blazen weten.—Vast en zeker.—Met vedel +en fluit.—Van iemands vleesch en bloed zijn.—Vloeken en zweren.—Vrede en peis (peis en vree).—Bij weêr en ontij.—Iets doen +uit wrok en nijd.—Zang en dans, zang en spel.—Iemand niet kunnen zien of luchten (niet kunnen uitstaan). —Zonde en jammer. +<a id="d0e18853"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18853">109</a>]</span></p> +<p>Tot de algemeene faktoren, die invloed op den spreekwoordenschat van ons volk hebben uitgeoefend, behoort zeer stellig het +bijbellezen; ik noem slechts: “waar het hart van vol is, loopt de mond van over”;—“die een kuil graaft voor een ander, valt +er zelf in” enz., zie b.v. <span class="smallcaps">Dr. E. Laürillard</span>, Opgave en toelichting van spreuken en gezegden in de volkstaal aan den Bijbel ontleend (Amsterdam 1875), en <span class="smallcaps">C. F. Zeeman</span>, Nederlandsche Spreekwoorden, spreekwijzen, benamingen en volksuitdrukkingen aan den Bijbel ontleend (Dordrecht 1877). Ook +de invloed van Vader <span class="smallcaps">Cats</span> is niet te onderschatten. Maar voor ons meer van belang dan het ontleende is het oorspronkelijke, meer dan het vreemde, het +litteraire en kunstmatige, is het karakteristieke: wij bevinden, dat onze volksspreekwoorden en uitdrukkingen worden gekenmerkt +door de eigenaardigheden van Frieschen, Saksischen en Frankischen volksaard, door vaderlandsche beroepen en bedrijven, door +klimaat en gesteldheid van den bodem, door sociale invloeden van allerlei aard. Over het algemeen komt tot uiting een groote +mate van praktisch-nuchter overleg, gepaard aan gulle trouwhartigheid. + +</p> +<p>Bij de <span class="letterspaced">Saksers</span> met hun gesloten halle-huis weerspiegelt zich vooral het berekende en terughoudende in de gangbare spreekwijzen van het gewest. +Ik geef enkele voorbeelden uit Twente: + +</p> +<p lang="nl-dia">ʼt Mot nen grooten sprekkert wezen, diê ʼt nen zwiêgert verbettert. + +</p> +<p lang="nl-dia">In der tiêd, dat zich nen wiêsen bedenkt, kan zich ok nen gek bedenken. + +</p> +<p lang="nl-dia">Met fiêne leu en stofreggen, door woj met bedroggen. + +</p> +<p lang="nl-dia">Aj ʼn ekster uutstuurt, krie ʼj ʼn bonte vogel weer in huus. + +</p> +<p lang="nl-dia">Aj ʼt gat oetleent, möj oet de ribben schiêten (al te goed is buurmans gek). + +</p> +<p lang="nl-dia">Leer um leer, kulst doe mîj, ikke dîj weer! + +</p> +<p lang="nl-dia">Ai-j twee slimmen in de wan doot, komp ter altied wal een slimmen boaven. Vgl. Driem. Bladen III, bl. 48; IV, bl. 127, V, +bl, 65. + +</p> +<p>Maar ook, hoeveel innigheid en poëzie schuilt niet om den huiselijken haard onder het reuzendak van het halle-huis! Of is +zij niet <a id="d0e18886"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18886">110</a>]</span>bij uitstek dichterlijk de uitdrukking, die men in Twente bezigt voor “als het wintert”: “as de witte bijen vleegt?” Dit karakteristieke +hallehuis vinden wij met al zijn onderdeden in de spreekwoorden weer. + +</p> +<p lang="nl-dia">Het dak: Doar is te völ dak op ʼt hoes (er zijn te veel luisteraars). + +</p> +<p>De onderschuur: <span lang="nl-dia">Wisse bis doe baas—in ʼt onderschoer as de hond er nig is</span> (Denekamp). + +</p> +<p>De hilde (zoldering boven den koestal): <span lang="nl-dia">Asset eenmoal op de gaffele hef, krigget ok wol op de hilde</span>. + +</p> +<p>De haard: <span lang="nl-dia">Ieder raakt de assche op ziênen kooken.—Den ʼt vuur schelt (mankeert), zoch ʼt in de assche.—An de pan sloan, dat ʼn kettel +der van rapt</span> (grootspreken, ook wel lasteren). + +</p> +<p>De gemoedelijke Graafschapper denkt bepaaldelijk aan het ekonomische voordeel, dat zijn haard met de ruime schouw hem biedt. +Een voorn uitwerpen om een kabeljauw te vangen heet bij hem: “<span lang="nl-dia">met een metwo(r)st noa een ziêje spek gooien.</span>” Het gelag betalen is “<span lang="nl-dia">het haal schoeren.</span>” + +</p> +<p>Men lette voorts op de groote rol, die de huisdieren spelen in het Saksische spreekwoord: + +</p> +<p lang="nl-dia">Wat hes door? “Niks.” Door kans de kat met doodvoeren. + +</p> +<p lang="nl-dia">Der um hen drêjen as de kat um ʼn gleuinigen pap. + +</p> +<p lang="nl-dia">Ai-j de kat op ʼt spek bindt, dan wil het ʼt nich vretten. + +</p> +<p lang="nl-dia">Alles moêst, wat van katten komp. + +</p> +<p lang="nl-dia">Van ʼt hondengeleuve wezzen. + +</p> +<p lang="nl-dia">ʼt Geet um as ʼt hondebiêten (op beurt). + +</p> +<p lang="nl-dia">Zoo drok, as de hond, di zeuven tellers te likken hef. + +</p> +<p lang="nl-dia">Armeleu ossen en riekeleu kinder bint vroo groot. + +</p> +<p>Nauwverwant zijn de Drentsche en Groninger spreekwoorden. Wat Drente betreft, “eerst bijna ontoegankelijk, later opzettelijk +buitengesloten, lang op zich zelf aangewezen”, hier hebben uiteraard tal van oude zegswijzen het leven kunnen rekken; zie +<span class="smallcaps">Dr. J. Bergsma</span>, Woordenboek bevattende Drentsche woorden en spreekwijzen (Groningen 1906) I, <i>passim</i>, en voorts Drentsche Volksalman. 1839, bl. 185, 207 vlg. Veel poëzie mag men bij de stroeve bevolking <a id="d0e18939"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18939">111</a>]</span>der Drentsche veendorpen niet verwachten. Van iemand, die een blauwe scheen kreeg, heet het: “hij heeft het achterhek mede +gekregen”;—iemand in gevaar brengen: “iemand het vuur op de hilde beuten”;—wie wil geven, maar liefst het geld in den zak +houden: “hij wil poesten en houden het meel in den mond”; volgens schriftelijke mededeeling van zeer geachte zijde zou dit +echter moeten zijn: “poesten en houden het meel in den <i>zak</i>”. Beteekenis: hij wil wel varkens houden, doch geen meel verbruiken; hij wil bij kleine hoeveelheden uit den meelzak nemen, +er uit <i>poesten</i> of met den mond blazen, zóo weinig, dat de inhoud van den zak niet vermindert. Het gezegde betreft gierigaards.—De een is +nog minder dan de ander vertolkt de Drentenaar: “huis is karnemelks borge” (echter ook Veluwsch: Geldersche Volksalman. 1879, +bl. 175). Typisch is vooral de zegswijze voor het begrip <i>sterven</i>: “de vork neerleggen”. + +</p> +<p>Uit een eigenaardigen trek, dien wij ontmoetten in de Drentsche volksgebruiken, b.v. te Weerdinge, Emmen, Meppel en Hoogeveen, +bleek, hoezeer de bijenteelt in die streken in eere staat (I, bl. 293, 294). Dit getuigt ook het spreekwoord. Hoe meer voorspoed, +hoe meer onwilligheid, kleedt men gaarne in dezen vorm: “hoe meer de iemen winnen, hoe heiliger zij binnen”;—hoe meer werk, +hoe meer verdienste, luidt: “hoe meer werk, hoe meer honig”;—wie wil verdienen, moet vaak het zure voor lief nemen: “die honig +wil likken, moet lijden, dat de bijen hem steken”. + +</p> +<p>Bij de Groninger spreekwoorden en zegswijzen ontwaren wij vooral een gezond en typeerend realisme. “As-te Grönnegers ʼt lief +vol (h)ebbʼn, goan ze vot”, klinkt wel wat erg prozaïsch. Maar ook ethisch-hoogerstaande spreekwijzen zijn niet zeldzaam, +als: “ʼt is nou oart, moar ʼt zal wel voart worʼn”, gezegd van iemand, die in overmoed, uit overvloed geboren, versmaadt wat +hij later zal moeten missen. Kerngezond van geest en taal, en gehard van lijf en leden, zóo zijn de echte Grönnegers: “frisch +weer zeggʼn ze nog, al klappertannʼn ze van koalle”. Vgl. Driem. Bladen VI, bl. 118. + +</p> +<p>Het besliste, vastberadene, stugge <span class="letterspaced">Friesche</span> karakter uit <a id="d0e18959"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e18959">112</a>]</span>zich in den stelligen, gedrongen vorm der Friesche spreekwoorden. Ook vindt het zeemanswezen zijn weerklank. + +</p> +<p><span lang="fy">Der iz modder oonne kloet</span> (als de kloet veel gebruikt wordt, valt heel wat schoon te maken, dus: hier valt heel wat zuiver te maken. Ook wel gebruikt, +als een jongen een meisje met geld trouwt). + +</p> +<p><span lang="fy">Teecken je dij kaets</span> (aan het kaatsspel ontleend: onthoud dit wèl). + +</p> +<p><span lang="fy">It is better te sparjen mei brea (brood), as sonder brea</span>. + +</p> +<p><span lang="fy">Hij makket schien fjild</span> (hij maakt het veld schoon, verkoopt ontijdig, is een verkwister). + +</p> +<p><span lang="fy">It giet oer koarren in klampen</span> (het gaat alle maten te buiten, eigenlijk gezegd van het water, dat bij storm langs vele wegen het schip binnendringt). + +</p> +<p><span lang="fy">Hâd je mar dom, den bin je frij fen pompen.</span> + +</p> +<p><span lang="fy">Dij het ien swiere boppelest</span> (hij zeilt met een te zwaren bovenlast; wordt ook gezegd van iemand, die beschonken, die “topzwaar” is). + +</p> +<p><span lang="fy">Az de schippers sijllen, schôftjen se neat.</span> + +</p> +<p><span lang="fy">Al tijden isser op sijn afterschip</span> (hij komt altijd te laat). + +</p> +<p><span lang="fy">Aade tiercken (kerken) habbe tioestre glesfinsteren.</span>— + +</p> +<p>Typisch om hun gedrongen kortheid zijn nog: + +</p> +<p><span lang="fy">Quaelck won, quaelck spon</span> (kwalijk gewonnen, kwalijk gesponnen). + +</p> +<p><span lang="fy">Aad jold, aad hea, aad brae stiet ien wol to stae</span> (oud goud, hooi, brood komt iemand wel te stade). + +</p> +<p><span lang="fy">It hea op, in de kou dea (het hooi op en de koe dood</span>, d.i. als de man sterft, is zijn goed opgeteerd). + +</p> +<p><span lang="fy">Hij kin doeke noch swimme</span> (hij kan duiken noch zwemmen, weet zich niet aan te passen, is maatschappelijk onbruikbaar). + +</p> +<p><span lang="fy">Sa scheper, sa hoen</span> (zoo schaapherder, zoo hond). + +</p> +<p>Hoe meer wij nu de zee naderen, westwaarts, in de richting van onze Hollandsche en Zeeuwsche laaglanden, waar het Friesch +element zoo duidelijk valt waar te nemen, hoe meer de taal het afgepaste en stugge karakter verliest, hoe soepeler en smijdiger +zij wordt in klank en uitdrukking. En toch waait ons krachtiger de frissche <a id="d0e19025"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19025">113</a>]</span>zeewind tegen en vindt het zeewezen een ruimer vertegenwoordiging. De volkstaal krijgt hier veeleer den stempel van eenigszins +ruwe hartelijkheid, als van zeelieden, die den voet aan wal zetten; maar zij blijft frank en vrij, zonder slinkschheid en +kronkelwegen, lijnrecht als de slooten en kanalen, die de polders talloos doorsnijden. De spreekwoorden der kultuurtaal zijn +doorgaans van Hollandsche afkomst en het loont de moeite zich te overtuigen van den invloed, dien water en scheepvaart op +onze spreekwoorden en zegswijzen hebben uitgeoefend. Moge een ander oordeelen, dat men het ijzer moet smeden, als het heet +is, de Hollander beweert, dat “men moet zeilen, terwijl de wind dient.” Maakt iemand veel verteringen, dan “haalt hij zijn +zeil in top”; versukkelt hij zijn tijd, dan “gaat hij met de laatste schepen onder zeil”; inslapen is “onder zeil gaan”; toornig +opstuiven “met opgestoken zeilen komen aanzetten”; bedaren is “het zeil inbinden”; en verder:“stijf onder zeil zijn”;—“achteruit +zeilen”;—“klein zeil voeren”;—“zeil op iets maken”;— “een oog in ʼt zeil houden”;—“alle zeilen bijzetten”;—“iemand in de zijde +zeilen”;—“met een nat zeil loopen”;—“langs den wal zeilen”;—“met zeilen voor den mast liggen”;—“bakzeil halen”;—“in iemands +zeilen waaien.” Ook bij huwelijksbeschouwingen speelt het zeil een voorname rol. “Een vrouwenhaar trekt meer dan een marszeil,” +meent men; en wil het geval, dat een vrouw voor een man niet past, dan luidt de uitspraak: “dat is geen zeil voor dat schip.” + +</p> +<p>Laat ik nog enkele scheepstermen en zegswijzen in herinnering brengen. “Iemand aanklampen”;—“iemand afschepen, aftakelen, +van bakboord naar stuurboord zenden”;—“iemand aan boord klampen, op sleeptouw nemen, in ʼt vaarwater zitten, een steek onder +water geven”;—“het anker lichten, laten vallen”;—“roeien met de riemen, die men heeft”;—“tegen den stroom oproeien”; —“in +het riet sturen”;—“met de <span id="d0e19029" class="corr" title="Bron: nachschuit">nachtschuit</span> komen”;—“leelijke streken op zijn kompas hebben”;—“aan het roer zitten”;—“de vlag strijken”;—“bijdraaien”;—“de huik naar +den wind hangen”;—“voor <a id="d0e19032"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19032">114</a>]</span>de haaien zijn”;—“naar wal sturen”;—“kant noch wal raken”;—“aan lager wal zijn”;—“de beste stuurlui staan aan wal”;—“oude +schepen blijven aan land”;—“uitkaaien”; —“iemand aan den dijk zetten”;—“op ʼt droge zitten.” + +</p> +<p>Luide spreekt ook het visschersbedrijf. “Visschen, terwijl het water blond is”;—“een schelvisch uitwerpen, om een kabeljauw +te vangen”; —“een visch (snoek) vangen”;—“visch moet zwemmen”; —“geen vin verroeren”;—“in troebel water is het goed visschen”; +—“glad als een aal”;—“iemand aan zijn angel krijgen”;— “geld (boter) bij de visch”;—“aan den haak slaan”;—“achter het net +visschen”—“het neusje van den zalm.” + +</p> +<p>Maar wie het Hollandsche landschap kent met zijn eindelooze, malsche weidevlakten, zijn slooten, zijn knotwilgen, zijn windmolens, +zijn prachtig vee, begrijpt, dat nog andere tonen in de spreekwoorden der bevolking tot uiting moeten komen. + +</p> +<p>Op den heerlijken wintertijd met zijn nationaal ijsvermaak wijzen uitdrukkingen als: “het ijs breken”;—“zich op glad ijs wagen”;— +“op oud ijs vriest het licht”;—“over ijs van éen nacht gaan”;— “beslagen ten ijs komen”;—“een scheeve (rare) schaats rijden”. +Betrekking op den veestapel hebben: “de koe bij de horens vatten”;— “de koetjes loopen in mijn weiden”;—“zijn koetjes op het +droge hebben”;—“over koetjes en kalfjes praten”;—“als de kalveren op het ijs dansen”;—“oude koeien uit den sloot halen”. Belangrijk +is vooral de zegswijze “veel koeien, veel moeien”, niet slechts, omdat hier <i>moeien</i> bewaard is gebleven, het meervoud van <i>moeie</i> “moeite”, vergelijk het Hoogduitsche <i>Mühe</i>, maar meer nog, dewijl het vermogen in rijkdom aan vee berekend wordt. + +</p> +<p>Holland is ook het land van de windmolens: “dat is wind op zijn molen”;—“de molen is door den vang” (de zaken loopen verkeerd);—“hij +heeft een slag van den molen weg (beet)”;— “hij loopt met molentjes”. Maar Holland is vooral het waterland, “door den mensch +ontwoekerd aan de zee”, schrijft bewonderend <span class="smallcaps">Edmondo de Amicis</span>, “een kunstland, door de Hollanders gewrocht, <a id="d0e19054"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19054">115</a>]</span>in stand blijvend, omdat de Hollanders het behoeden, verdwijnend, wanneer de Hollanders het prijs gaven”. Bevat het spreekwoord +“die ʼt water deert, die ʼt water keert” niet heel wat volkswijsheid en historie? Hier wordt het Hollandsche volk geteekend +in zijn strijd met het vochtige element. Oudtijds moest, luidens dit spreekwoord, zich ieder tegen het water verdedigen, zoo +goed hij kon. Het water te keeren, was aan ieders initiatief overgelaten, en niet zelden liepen de afzonderlijke belangen +uiteen: het was de periode van het partikularisme. Maar de kracht van den enkeling bleek aldra onvoldoende tegen het geweld +van storm en vloed. De noodzakelijkheid, bij gemeenschappelijk gevaar het water terug te dringen of af te leiden, eischte +onverbiddelijk vele handen, ja eischte gemeenschappelijk handelen en deed de persoonlijke belangen terugwijken. Aldus leerden +onze voorouders met kracht, uit eendracht geboren, te handhaven het erfdeel hunner vaderen.—Wat zal nu in verband met deze +ontwikkelingsgeschiedenis de beteekenis zijn van dat andere spreekwoord “Gods water over Gods land (akker) laten loopen”? +De oorspronkelijke zin kan m.i. niet zijn een laf en lijdelijk toezien, maar, na volbrachten plicht, kalme berusting in Gods +wil. En vooraleer het Nederlandsche volk die vrome, niet-loome berusting verliest, kan er nog heel wat water door den Rijn, +de Waal, de Maas, de Schelde loopen. + +</p> +<p>Het water leerde ons volk arbeidzaamheid en zindelijkheid tevens; immers het steeds en aldoor weer schuren van huisraad en +ander koper- en ijzerwerk vindt zijn oorzaak in de vochtigheid van het klimaat. Arbeidzaamheid en zindelijkheid zijn een tweeling-karaktertrek +onzer natie, een trek, die zijn oorzaak vindt in het vochtige element en zoo voortreffelijk, kort en krachtig, belichaamd +wordt in het spreekwoord, dat wij het Hollandsche zouden willen noemen bij uitstek: <span class="smallcaps">Rust Roest</span>.—En mag ik voor Zeeland in het bijzonder nog eens herinneren aan het wèlverdiende: “goed rond, goed Zeeuwsch?” +<a id="d0e19061"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19061">116</a>]</span></p> +<p>Bij de zuidelijke <span class="letterspaced">Franken</span>, in Brabant, Limburg, de Lijmers, de Overbetuwe, het Land van Maas en Waal en het grootste deel van België, wordt de spreekwijze +losser en levendiger, vertoont zij meer sprankelend vernuft en humor, meer kleur en poëzie. Wij trekken ons nu van de zee +terug en gaan door het wuivende graan en de geurende boekweitvelden, langs de blonde oevers van Maas en Schelde, of door het +zonnige, lachende heuvelland langs moeizame kronkelpaadjes, of over de eindelooze, golvende Brabantsche wegen. Wellicht ontmoeten +wij op onze wandeling een vroolijke verhuispartij, of een bruiloftsstoet met vedel en trom, of zijn wij getuigen van den fieren +uittocht eener zelfbewuste schuttersgilde naar het feestterrein, of mogen wij aanzitten aan een welvoorzienen kermisdisch. +Want gulle gastvrijheid viert hier hoogtij, en evenzeer gulle vroolijkheid, ja uitgelatenheid, terwijl jolige scherts de overvloedige +gerechten rijkelijk kruidt. + +</p> +<p>Hoe spiegelt zich dit drukke, landelijke, feestelijke leven in spreekwoorden en zegswijzen: + +</p> +<p lang="nl-dia">Alles op tiêd en bookeskook (boekweitkoek) in den herfs.<a id="d0e19071src" href="#d0e19071" class="noteref">2</a> + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê it, dette zweit, en hê werk, dette kald wuurd. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hêt de paplêpel weggelag (is gestorven). + +</p> +<p><span lang="nl-dia">Wie doller gebrouwe, wie bêter beer</span> (hoe lichter men de zaak opvat, des te meer valt zij mee). + +</p> +<p lang="nl-dia">Den bessem oêtstêke (zie I, bl. 276). + +</p> +<p lang="nl-dia">Beer van Paters vêtje. + +</p> +<p><span lang="nl-dia">Beer op melk verhaampt zich neet</span> (verdraagt zich niet). + +</p> +<p><span lang="nl-dia">Op de foekepot speule</span> (lawaai maken, zie I, bl. 142, 157). + +</p> +<p><span lang="nl-dia">Geine gek van Sint Merte make</span> (niet overdrijven, heeft betrekking op het Sint Maartensfeest). + +</p> +<p><span lang="nl-dia">Hê is good gelaaie</span> (heeft veel gedronken). + +</p> +<p><span lang="nl-dia">Det geit door ʼt getuug hêr</span> (gaat te ver). + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê is van naat holt gemak, van de nate gemeinte, lös (lust) zie naat. + +</p> +<p lang="nl-dia"><i>B</i>ȯtermelk is <i>b</i>oere-medesien. +<a id="d0e19115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19115">117</a>]</span></p> +<p lang="nl-dia">Van eine <i>k</i>ale <i>k</i>ermis toês kome. + +</p> +<p lang="nl-dia">Achterum is ʼt kermis. + +</p> +<p lang="nl-dia">Achter mienen rök is ʼt kermis. + +</p> +<p lang="nl-dia">Lache wie (as) ʼne kermishȯnd. + +</p> +<p lang="nl-dia">Zoeë zinge ze neet, as ze van Kêvelêr kome. + +</p> +<p lang="nl-dia">Gein schutterie zonder keuning. + +</p> +<p lang="nl-dia">Drij moal keuning is keizers rech. + +</p> +<p lang="nl-dia">Koeël is good ête, maar dan mȯt ʼt verke der door loupe. + +</p> +<p lang="nl-dia">Land bemiste lieët zich neet foppe. + +</p> +<p lang="nl-dia">Lekker is gouw de kêl aaf. + +</p> +<p lang="nl-dia">Eine lintworm in ʼt liêf hebbe. + +</p> +<p lang="nl-dia">Melk is beer veur de jȯnge, beer is melk veur de alde. + +</p> +<p lang="nl-dia">Ik bin ʼt meug (moe) wie kalde pap. + +</p> +<p lang="nl-dia">Moos is geine spekkóok. + +</p> +<p lang="nl-dia">ʼt Zoeë drök hebbe as de pan mit Vasteloavend. + +</p> +<p lang="nl-dia">Ein ploog (ploeg), die werk, roes neet. + +</p> +<p lang="nl-dia">De ploogestert stik (steekt) um door de bȯks oêt. + +</p> +<p lang="nl-dia">ʼt Geit um zoeë dun as pȯmpwater. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê lieët reube good moos zien. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hêt ʼt spek hoeëg hange. + +</p> +<p lang="nl-dia">Det is zoovuël as ʼn vleeg in ʼnen brouwkêtel. + +</p> +<p lang="nl-dia">Eine mnd hebbe as ʼn woafelpan. + +</p> +<p lang="nl-dia">Zoolang de vogel op de mas (mast, schietboom) steit, maag me der noa scheete. + +</p> +<p lang="nl-dia">Pêrstand (paardentand) en vrouwehand mȯte noeëts stil stoan. + +</p> +<p lang="nl-dia">Einen in de wan kriege, mit eine wanne (met iemand sollen). + +</p> +<p lang="nl-dia">Van ei joar mȯt me de ploog neet aan de wand hange (als ʼt een jaar tegenvalt, moet men nog niet moedeloos worden). + +</p> +<p lang="nl-dia">Zoeë zak, zoeë zoatgood (zoo ouders, zoo kinderen). + +</p> +<p lang="nl-dia">Waat mʼn aan ʼt verke voort, krieg mʼn aan ʼt spek truuk. + +</p> +<p lang="nl-dia">Alles vergeit, behalve de koestert, dê blief altiêd achter. + +</p> +<p lang="nl-dia">Geliêk vieë lek zich gêr. + +</p> +<p lang="nl-dia">Nȯw is de bȯk vet! +<a id="d0e19184"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19184">118</a>]</span></p> +<p lang="nl-dia">Det is gei klein beer (dat is geen smaldoek). + +</p> +<p lang="nl-dia">Ermeluus pannekeuk en riekeluus krengde (ziekte) ruuk me wiêd. + +</p> +<p lang="nl-dia">Eine vildershȯnd, ein halversdochter (pachtersdochter), en ei meulepêrd,—zien veur ʼnen boer niks wêrd. + +</p> +<p lang="nl-dia">Kald beer zit werm blood. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê is ʼnen dröpkeshèlige, dê in alle herberge verierd wuurd. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hêt de plaat um (ziet er deftig uit, als een schutterskoning). + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hink mier aan de vaan as de ganse brȯnk wêrd is (<i>bronk</i> is hier de gilde-optocht). + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hêt zien bein mit muggevet ingesmêrd (om te dansen). + +</p> +<p lang="nl-dia">Den eine speulman is den andere ein deuntje schüldig. + +</p> +<p lang="nl-dia">De letste man de zak ophalde (tot het laatst blijven). + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hêt de vogel aaf. + +</p> +<p>Maar men zou verkeerd doen, met te meenen, dat de Zuidnederlandsche spreekwoorden zich uitsluitend bewegen op het terrein +van spel en scherts en feestgelag, met het landleven als ondergrond. Kent gij spreekwoorden, die in diepen levensernst kunnen +wedijveren met dat hoog-ernstige: “Groeëter is ʼt leid, det gevare (gereden), as det gedrage wuurd”? Kent gij er, die het +in warmte en innigheid kunnen halen bij dat gevoelvolle: “<span lang="nl-dia">Al is de mooder nòg zoeë erm, ze dek (dekt) toch werm”?</span> + +</p> +<p>Zeer veelvuldig zijn ook de spreekwoorden en zegswijzen van religieuzen aard, of die tot het Roomsch-Katholieke geloof in +zekere betrekking staan. Tot deze laatste groep behooren: + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê is in Roeëme gewês en hêt de Paus neet gezeen. + +</p> +<p lang="nl-dia">Me mȯt de kerk in ʼt midde loate. + +</p> +<p lang="nl-dia">Doa is gei kerkske zooë klein, of ter duvel bouwt zich ei kapelke dernêve. + +</p> +<p lang="nl-dia">Pastoeër zêgent zich zelf ʼt iers (eerst). + +</p> +<p lang="nl-dia">Pastoeër deut gein twieë misse veur eí geld. + +</p> +<p lang="nl-dia">Rêgent ʼt op de pastoeër, dan druubdet (of: druubbet) op de köster. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê steit doa wie ʼn Poaskers (stijf-deftig). +<a id="d0e19231"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19231">119</a>]</span></p> +<p lang="nl-dia">Me mȯt eeder hellige ziene was (kaars) gêve (men moet ieder geven, wat hem toekomt). + +</p> +<p lang="nl-dia">Ein hieël litanie schöld op zien rêkening hebbe. + +</p> +<p lang="nl-dia">Waat ʼn kruuts—geí (geen) kruuts! + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hêt den ȯferstok gevêg. + +</p> +<p lang="nl-dia">Eemand zien evangelie, de ach zalighede lêze. + +</p> +<p lang="nl-dia">Zich eine stoal in den hemel verdeene. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê hêt eine kop wie eine Karthuzer. + +</p> +<p lang="nl-dia">Têge de klippe van de hel aan (met de uiterste krachtsinspanning). + +</p> +<p lang="nl-dia">Me mȯt O.L. Hieër neet noa de ouge wille stêke. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê zuuter oêt as ʼt ieëwig lêve. + +</p> +<p lang="nl-dia">Hê zuuter oêt as ʼn bedrökte Magdalena. + +</p> +<p>Maar ik sprak daar zoo juist van spreekwijzen, die een beslist Christelijk volkskarakter openbaren, en ook deze zijn niet +gering in aantal. Ik volg hier met enkele wijzigingen den bekwamen schrijver van de Kijkjes in Limburg in den Limburger Koerier +(CCCLXIX), en noteer de spreuken weer, voor de eenvormigheid, in het Venloosch dialekt; ik wensch echter uitdrukkelijk op +te merken, dat zij algemeen-Zuidnederlandsch zijn. + + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Waat God wilt behalde +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zal verheite (verheeten) noch verkalde</span></p> +</div> +</div> +<p>klinkt het met kalme berusting. Kan het anders? Als iemand zijn werk begint, zegt hij: “In Gods naam”. Soms klinkt dat: “In +Godsnaam: des neet gevlook”. Vertelt hij van zijn voornemens voor de toekomst, dan zal hij nooit verzuimen er bij te voegen: +“As God bleefʼ (als ʼt God belieft). Verricht hij het een of ander goed werk, dan doet hij dat “ter iere Goads” of “om Goads +wil.” Wil hij met aandrang iets vragen, dan zegt hij “Ik bêj dich um Goads wil.” Met elk goed werk weet hij, dat hij verdient +“eine Godsloeën.” En slaagt hij in een zijner ondernemingen, heeft een moeilijk werk ten einde gebracht, ontvangt hij een +gunstige tijding, dan volgt een hartelijk “Goddank.” + +</p> +<p>“God loeënt ȯch”, zei vroeger de kerkmeester voor elk centje, <a id="d0e19265"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19265">120</a>]</span>dat in de schaal gelegd werd bij zijn rondgang door de kerk. “God loeënt ȯch”, zegt thans nog de arme, als hij een aalmoes +krijgt aan de deur. Maar komt de arme om een aalmoes bij iemand, die niets te geven heeft, dan zegt deze: “God wil ȯs helpe.” +Of hij hiermede te kennen wil geven, dat hij zelf geholpen moet worden? + +</p> +<p>Gaat iemand op reis, dan luidt het nog vaak ten afscheid: “Gank, det dich God bewaar!” En spreekt men over een afgestorven +maag of vriend, dan blijft diens naam wel zelden zonder de bijvoeging “zaliger gedachtenis”, of: “God gêf um den hemel”, of +“God truës zien zieël.” + +</p> +<p>Meer bepaaldelijk in Vlaanderen hoort men nog: “Vree is God mee”;—“God beschikt over nacht”;—“geef God geen beschimmeld brood”;—“God +geeft de koe, maar niet bij de hoornen”, d.w.z. de mensch moet krachtig meewerken en de handen uit de mouw steken;—“ʼt is +alles goed wat God wil”;—“men moet God naar de oogen zien”;—“ik was liever zijn rozenkrans, dan zijn paard;—“als de eene bedelaar +den andere iets geeft, dan lachen de engelen in den hemel.” Zie Pr. <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, in het Belgisch Museum V, bl. 192. Het geestige, boertige van het Vlaamsche spreekwoord blijkt vooral uit verzamelingen +als die van <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Spreekwoorden en zegswijzen over de vrouwen, de liefde en het huwelijk, in Volkskunde XI—XX (ook afzonderlijk uitgegeven). +Verder: <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Spreekwoorden en zegswijzen, afkomstig van oude gebruiken, in Volkskunde IX—XVII; Spreekwoorden, zegswijzen en uitdrukkingen +op volksgeloof berustend, in Volkskunde XIX—(onvoltooid); Geldersche Volksalman. 1819, bl. 175; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten, Zeden, Gebruiken en Spreekwoorden in Limburg; Limburgʼs Jaarboek VII, bl. 159, 293; VIII, bl. 73, 238; XVI, bl. +64, 228, 284; XVII, bl. 45; Mélanges Paul Frédéricq, bl. 51. + +</p> +<p>Vele van deze spreekwoorden vinden wij op de Veluwe weer, in zoo menig opzicht met het zuidelijk volksgebied verwant. Vooral +tal van spreekwoorden en zegswijzen, die op den akkerbouw en het akkerleven betrekking hebben, zijn gemeenschappelijk. “Anspan +kriigen” heeft te Uddel de beteekenis van een maat, een makker, een medehelper krijgen. +<a id="d0e19285"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19285">121</a>]</span></p> +<p>Zeer eigenaardig, vooral ook met het oog op het Veluwsche landschap, is de zegswijze: “met den plaggenwagen komen”, d.i. geen +aanzoek gekregen hebben. Als een boerendeern, bij gelegenheid van de kermis, geen vrijer gehad heeft en ze komt ook zonder +jongen thuis, dan is ze “met den plaggenwagen weergekomen”, en dan moet ze “den volgenden dag de speken (spaken) gaan opzoeken”: +Onze Volkstaal III, bl. 250, 251. + +</p> +<p>Het spreekwoord neemt een eigenaardigen vorm aan in de <b>apologische spreuk</b> of exempel-spreuk. Deze legt een ervaringsbeginsel of ook maar een gewone zegswijze, aan een mensch, die zich in een ongewone +situatie bevindt, in den mond, of nog komischer, aan een dier, en ontwikkelt aldus een groote komische kracht. Zoo b.v.: “Alles +met mate, zei de snijder, en hij sloeg zijn wijf met den ellestok”, een gezegde, ook in het buitenland ruim verbreid.— “Elk +zijn meug, zei de boer, en hij at vijgen”.—“Alle beginselen zijn moeilijk, zei de boer, toen moest hij de koe bij den staart +in den stal trekken”.—“Dat heeft geen zwarigheid, zei de bakker, toen woog hij het brood te licht”.—“Alle baten helpen, zei +de wolf, en slikte een mug af”. + +</p> +<p>Twente: Dat is ʼn ander keurn, zèj de muller, en hê beet in ʼnen moezenköttel. + +</p> +<p>Salland: Alles is maar een weet, zèj de boer, en hi bloazen met zʼn gat de lampe uut. + +</p> +<p>Groningen: Das-t-er aine zunde staine, zee de oeling, dou vraddʼe en slakk op en mainde, dat ʼn proeme was. + +</p> +<p>Limburg: Waat nȯw gezȯnge, zach de köster, doe stond de kerk in brand. + +</p> +<p>Getroffe, zach de jȯng, doe smeet hê zie vader en oug oêt. + +</p> +<p>Alles is maar gewuënte, zach den bekker, doe vêgde hê mit de kat den oaven oêt.— + +</p> +<p>Men vindt ook tweeledige. Zoo b.v. Limburg: Det is aangebrand, zach de vrouw, doe de jȯng wat in de bȯtermelk vond.—Aangebrand, +<a id="d0e19307"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19307">122</a>]</span>hêt det ouk bein? zach de jȯng, en heel (hield) eine mölder in de huëchte. + +</p> +<p>Nu zijn juist deze apologische spreekwoorden voor ons van groote waarde, omdat zij getuigenis afleggen van de wijze, waarop +bepaalde maatschappelijke personen of standen denken en spreken, al dingt het luimige karakter dezer volksgezegden op de waarheid +der opvatting heel wat af. + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Boer</span>. Alles heeft zijn inzicht, zei de boer, en hij keek in zijn muts. + +</p> +<p>Daar zal een bakkie theewater op smaken, Dominé, zei de boer, en hij had zijn vrouw begraven. + +</p> +<p>Dat is een groote wetering, zei de boer, en hij zag de zee. + +</p> +<p>Dat is een schoone vondst, zei de boer, en hij spleet een zwavelstok in zestienen. + +</p> +<p>Ik deug niet in de huid, zei de boer, toen hij op sterven lag, en hij sprak de waarheid. + +</p> +<p>Ik ga eens zien, of mijn familie slaapt, zei de boer, en hij keek in het varkenskot. + +</p> +<p>Ik houd niet van hangen, zei de boer, maar ik moet wel. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Het Besje</span>. De jeugd wil er uit, zei het besje, en zij reed op een bezemstok. + +</p> +<p>De onderdrukten hebben het hard, zei besje, en zij zag een luis knippen. + +</p> +<p>Het is de jonkheid, zei besje, en toen speelde een zeventiger met buitelmannetjes. + +</p> +<p>Zuinig, zei besje, lekker is maar een vinger lang. + +</p> +<p>Zuinig, zei besje, de boter is duur. + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Vrouw</span>. Het overleggen is ʼt al, zei de vrouw, en zij braadde het spek in de boter. + +</p> +<p>Zij maken den bokking hoe langer hoe kleiner, zei de vrouw, en ze zag sprot liggen. + +</p> +<p>Daar kom je kaal van af, zei de vrouw tegen haar man, en hij kwam van den barbier. +<a id="d0e19347"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19347">123</a>]</span></p> +<p><span class="letterspaced">De Man</span>. Alle ding laat zich eten, zei de man, en hij at garnaal en krabben. + +</p> +<p>Het oog wil ook wat hebben, zei de man, en toen sloeg hij zijn vrouw een blauw gezicht. + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Knecht</span>. Ik en mijn baas hebben de zolder vol hooi liggen, zei de knecht, en hij was blij als hij zijn weekgeld kreeg. + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Meid</span>. Als ik eens vrij man word, zei de meid, dan eet ik ieder dag gort met rozijnen. + +</p> +<p>Die ligt op zijn uiterste, zei de meid, en zij zag een botertonnetje, dat tennaastenbij leeg was. + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Dief</span>. Alle beginselen zijn zwaar, zei de dief, en voor de eerste maal stal hij een aanbeeld. + +</p> +<p>Ik moet er meê wezen, zei de dief tegen het loopende volk, en hij reed naar de galg. + +</p> +<p>Kwaad gezelschap, zei de dief, en hij ging tusschen den beul en een monnik naar de galg. + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Ambachtsman</span>. Goed overleg is het halve werk, zei de broddelaar, en hij zette den lap naast het gat. + +</p> +<p>Wat duurt er eeuwig, zei de metselaar, toen had hij een oven van Friesche turf gemetseld. + +</p> +<p>Een handwerk heeft een gulden bodem, zei de wever, en hij zat op een hekel. + +</p> +<p>ʼt Is een vette buit, zei de visscher, en hij haalde een walbaars op. + +</p> +<p>Alle vrachtjes lichten, zei de schipper, en hij smeet zijn vrouw over boord.— + +</p> +<p>Ten slotte nog enkele voorbeelden ter verluchting van het <span class="letterspaced">apologische dieren-spreekwoord</span>. + +</p> +<p>Laat de dooden rusten, zei de arend tot de raaf, en hij verslond een levende duif. + +</p> +<p>Hou je gemak, zei de havik, toen hij de duif plukte. + +</p> +<p>Wij scheiden zóo niet, zei de haan tegen de pier, en vrat ze op. + +</p> +<p>Scheiden is bitter, zei de hond, toen was hem de haas ontloopen. + +</p> +<p>Goeden dag samen, zei de vos, en hij kwam in het ganzenhok. +<a id="d0e19399"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19399">124</a>]</span></p> +<p>Alle ding daar het behoort, zei het varken, en het kroop in de geldkast. + +</p> +<p>Kort beraad, goed beraad, zei de wolf, en hij hapte naar het schaap, dat hem ontsnapte. + +</p> +<p>Gelijk bemint zijns gelijk, zei de luipaard, en hij verslond een bonte kraai. + +</p> +<p>De druiven zijn zuur, zei de vos, toen hij er niet bij kon. Zie <span class="smallcaps">Kirghbijl ten Dam</span> [<span class="smallcaps">J.A. Alberdingk Thijm</span>], Vaderlandsche karakterschildering in onze spreekwoorden, in De Dietsche Warande IV, blz. 213 vlg. + +</p> +<p>Bij het bepalen der <span class="letterspaced">psychologische waarde</span> van het spreekwoord dient men vooral te letten op oorsprong en ontwikkeling of vervorming. Zoeken naar den oorsprong beteekent +zoeken naar den oudsten, niet naar den “waren” of “eigenlijken” vorm. Want de volksspreekwoorden behooren tot de levende taal- +en begripsorganismen, die steeds nieuwe groeikracht vertoonen en immer nieuwe loten uitschieten, welke dan met evenveel recht +groeien in de vrije lucht en ópranken naar het licht als de oude moederstam. + +</p> +<p>Om nu zekerheid te krijgen omtrent den oorsprong, dient men vooral niet te veel af te gaan op de innerlijke waarschijnlijkheid, +maar de beste methode is, den taal- en voorstellingskring, de sociale groep op te sporen, waarin de uitdrukking het best past +en waar zij zonder beeldspraak is. Dit is b.v. het geval met de uitdrukking “op zijn eigen houtje”, aan de zeemanstaal ontleend, +waar “zijn eigen hout” inderdaad in de beteekenis van “schip” gebruikt werd; zie <span class="smallcaps">Eymael</span>, De Nieuwe Taalgids, bl. 97. + +</p> +<p>Maar aldra verlaat het spreekwoord zijn oorspronkelijk milieu en fladdert in velerlei gedaanten rond heinde en ver. Somtijds +heeft opzettelijke nieuwvorming plaats, zooals in de uitdrukking van <span class="smallcaps">Busken Huet</span>: “Gods water over Gods akker laten <i>kabbelen</i>”; maar Huet schreef geen volkstaal. Verreweg de meeste vervormingen zijn onbewust. Zij berusten op klankassociaties, als: +“dat loopt <a id="d0e19432"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19432">125</a>]</span>de spuitgaten uit,” voor “de spuigaten”;—“over éen kant scheren”, voor “over een kam scheren”; of ook op begripsassociaties. +Zoo schrijft <span class="smallcaps">De Vooys</span> in zijn artikel “Een principiële opmerking bij het etymologiseeren van spreekwoorden en spreekwoordelike uitdrukkingen” in +De Nieuwe Taalgids, bl. 178 vlg., waar hij deze geheele materie zoo voortreffelijk behandelt: “<i>Voor een heet vuur staan</i> zal waarschijnlik eerst een soldaten- of matrozenuitdrukking geweest zijn, maar het “hete vuur” kan nu heel goed het beeld +van een bakker, een glasblazer of een kok suggereren. Men kan in een dergelijk geval wel uit de oudste plaatsen het oudste— +desnoods het “oorspronkelike”—beeld trachten te vinden, als men dat maar niet als het “echte” of “eigenlike” tegenover de +latere “onechte” of “verbasterde” stelt. Feitelijk is de uitdrukking, ondanks de gelijkheid van klank en betekenis, iets anders, +iets nieuws geworden. De vernieuwing gaat zich uiterlik openbaren, als er wijziging in de woorden het gevolg van is.” Zoo +dacht men bij de uitdrukking “de bom breekt uit” aanvankelijk aan een vat, waar de <i>bom</i> (de spon) uitspringt. Maar door de klankgelijkheid van dit <i>bom</i> met <i>bom</i> “kogel” heeft zich weldra een ander beeld in de plaats geschoven, en in verband hiermee werd <i>uitbreken</i> vervangen door <i>barsten, losbarsten</i> of <i>springen</i>. Hier heeft het gewijzigde beeld ook de geheele beteekenis doen veranderen. De oude beteekenis “het geheim is uitgekomen” +is geweken voor “er is een beslissende uitbarsting gekomen”. Het volk heeft dus een geheel nieuw spreekwoord gewrocht, zoowel +wat beteekenis als wat vorm betreft. Dit feit is van belang voor de psychologie van het volksleven, maar ook voor de historie +der kunstvormen, waarin het volk zijn gedachten en gevoelens pleegt en weet te kleeden. Die vormen zijn ook lokaal gekleurd, +niet alleen door de sociale, maar ook door de ekonomische, de geografische, de ethnische geaardheden en toestanden. “Er moet +nog veel water door de Maas vloeien”, wordt elders: door de Waal, den Rijn, de Schelde, de Leie, de Demer enz.;—“een schelvisch, +een <a id="d0e19458"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19458">126</a>]</span>spiering uitwerpen om een kabeljauw te vangen”, wordt in Limburg: “een avel uitwerpen om een snoek te vangen”, en in het Oosten +van ons land: “met een metworst naar een stuk (zijde) spek gooien”. Het Hollandsche: “zoo oud als de weg naar Kralingen”, +luidt in Limburg: “zoo oud als de weg naar Keulen, naar Aken, naar de Peel”. Het Drentsche spreekwoord: “Armeluiʼs ossen en +rijkeluiʼs kinder zijn gauw groot”, heeft in Limburg den vorm: “Ermeluus holt is gauw gehouwe en riekeluus kinder zien gauw +getrouwd”. + +</p> +<p>Tot de kunstvormen van de volkstaal behoort ook de <b>volksluim</b>, die zich vertoont in de grilligste gedaanten. + +</p> +<p>1. Zeer veelvuldig zijn de <span class="letterspaced">woordspelingen op plaatsnamen</span>, waarvan ik hier enkele staaltjes laat volgen. Ook gefingeerde namen vindt men er bij. + +</p> +<p>Naar Molleghem zijn; naar ʼt Pierenland zijn (dood en begraven zijn): Vlaanderen;—naar Piepenbroek zijn: de Veluwe. + +</p> +<p>Bleijenbeek (bij Afferden) gaat voorop (een blij lijk). + +</p> +<p>Well is Well, maar in alle huizen is het niet Well: Limburg. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Te Wellerlooi +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zingen de veugelkes zoo mooi. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Te Well ook wel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar niet zoo mooi als in in de Looi.</span></p> +</div> +</div> +<p>Naar Boxmeer gaan (zijn beurs trekken, zinspeling op het woord <i>boks</i> “broek”). + +</p> +<p>Van Lekkerkerk zijn. + +</p> +<p>Een mond opzetten zoo wijd als Montfort. + +</p> +<p>2. <span class="letterspaced">Plaatsnamen</span> in luimige gezegden <span class="letterspaced">zonder woordspeling</span>. + +</p> +<p>Zoo lang als Elmpt (een lang Duitsch dorp op de Limburgsche grens). + +</p> +<p>Een gezicht zetten zoo lang als Posterholt. + +</p> +<p>Zoo breed als Geilenkirchen: Sittard. + +</p> +<p>Hij is te Ool nog niet over! (gehucht bij Roermond). +<a id="d0e19510"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19510">127</a>]</span></p> +<p>Hij komt van de Merumer markt: Roermond. + +</p> +<p>Hij is een uit de Maaseyker vier uitersten (d.i. “lui, lekker, kaal en hoovaardig”). + +</p> +<p>Dat ligt tusschen Maastricht en Allerheiligen (nergens). + +</p> +<p>Van Bommel tot Den Bosch (volop). + +</p> +<p>Van Helmond komen (drukte maken). + +</p> +<p>Naar Zuidbroek gaan, zegt men te Hoogezand voor “een dutje doen”; te Venloo heet dit: “naar Tegelen gaan”, enz. Men noemt +natuurlijk steeds een naburig dorp. + +</p> +<p>Ik ga naar Sebaldeburen apen drillen (als de Groninger niet wil vertellen, waar hij heen gaat). + +</p> +<p>Een boterham, waardoor men Maastricht kan zien. + +</p> +<p>Op Kessenicher veêren slapen: Belgisch Limburg. + +</p> +<p>Altijd hooger, als het orgel van Gangelt: Sittard. + +</p> +<p>Op de Akerstraat (buurt van Hoensbroek) bakt men de koek maar aan éen kant (de huizen liggen slechts aan éen kant van den +weg). Hetzelfde zegt men b.v. van Buggenum (L.) en Oudeschild (Texel). + +</p> +<p>Iemand naar Geelbroek (tusschen Beilen en Assen), naar den Kollenberg (Sittard), naar den Heksenberg (Heerlen), naar de Mookerhei +wenschen. + +</p> +<p>3. <span class="letterspaced">Spotrijmpjes op steden en dorpen.</span> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Oostergoo het land, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Westergoo het geld, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Wouden het verstand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Steden het geweld.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dokkum is een oude stad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een oude stad boven maten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daarom verkoopt men anders niet +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als taai en ook garnaten.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"><a id="d0e19560"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19560">128</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De Amelander schalken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die stalen eens drie balken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>s Avonds in den maneschijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daarom zal ʼt hun wapen zijn.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Neêr-Langbroek +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Die schrale hoek! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Daar wonen niets dan edellui +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>En bedellui, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Ridders +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>En broodbidders; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar staan anders niet als kasteelen en nesten, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Sterkenburg is het beste.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Deventer is een koopstad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zutfen is een loopstad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lochem is nog wat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar Borkeloo is een hondegat.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Amsterdam ligt aan het IJ, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Monnikendam, daar wonen wij; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Edam is een nest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoorn doet zijn best, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Enkhuizen staat op tonnen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Medemblik heeft het gewonnen.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Peer is nog een stad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Achel is nog wat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En Bree is een paddegat.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Brugge is zot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gent is bot. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kortrijk heeft ʼnen zin, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ronse heeft van den duvel in.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e19630"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19630">129</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wing, Wang, Laar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Herpen over Orsmaal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hal al bovenal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dormaal is een verkensstal.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Die van Balen (prov. Antwerpen) komen geloopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om den Molschen toren te koopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die van Balen, die waren nie zot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ze gongen er mee naar ʼt verkenskot.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dendermonde +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Leeg van gronde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Klein van goed, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoog van gemoed.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De volontairen van Grammont (Geeraardsbergen) +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die lieten stelen hun kanon. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij exerceerden lijk de koeien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En zij stalen al de Savooien. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rakkedok—kedok! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mee ʼnen krommen kop; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zʼhebben een geweer +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lijk ʼnen bloemkoolstok.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Herenthals is ʼne nest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die der wonen, weten het best.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hersel—de macht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Westel—de pracht.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hooglee—groote pracht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Verre gezien en weinig geacht.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Hooglee +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Schoone stee, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lichtervelde lacht er mee.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e19704"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19704">130</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Eessen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Is een deesem, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zane is een trog, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Werken loopt er om nog, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Handzame is een leegaard, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Koekelare is alderbest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bovekerke is ʼn kakkernest.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>Te Langedijk +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>Daar zijn ze rijk, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar eten ze gort met krenten! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En waarom zouden zij dát niet doen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze leven er van hun renten.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar kwam ʼnen boer van Leuven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Leuven kwam ʼnen boer; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij meende gaan te dorschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En viel op zijnen vloer.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Enumatil +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Daar kijken ze gril, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Daar staat geen kerk of toren; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als de snik komt, blaast de jong op ʼt horen.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Maasland, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Vet land +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De bedelêren komen van dien kant.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Die van Mol die zijn geschoren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze hebben vier wijzers en geenen toren; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die van Geel, die zouden loopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om de wijzers af te koopen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die van Balen zijn jaloesch, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze hebben ʼnen toren lijk ʼne kroes.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e19774"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19774">131</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Rijke Vörsel +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Arm Mal +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lomp Zoersel +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mager Hal (Kempen).</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tiegem—berg en dal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ingoigem—lang en smal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ootegem—de fleure van al!</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Te Zulte in ʼt zand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe meer dat ʼt regent, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe beter land.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Loon-op-Zand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Licht volk, licht land, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze schooien den kost, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ze stelen den brand.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Herten, Merum en Ool, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drie dorpen en éen pastoor.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De Bressianen (van Breskens) +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zijn hanen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar voor Schoondijke +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moeten ze wijken. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En komen die van Groe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan houden ze beter hun deuren maar toe.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Koevorden is een fraaie stad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dalen is een moddergat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wachtum is een eendenpoel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hesselen is een koningsstoel.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<p>Zooals men ziet, wordt met sommige plaatsen de spot gedreven, om eigen woonplaats op te hemelen. Dit laatste is uitsluitend +beoogd in het Veluwsche: +<a id="d0e19843"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19843">132</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kootwijk is een zoetendal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En die er is, die blijft er al.</span></p> +</div> +</div> +<p>En eveneens in het Groningsche: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Riepster klokkengeklang, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>ʼt Lopster örgelgezang, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>ʼt Zandster bouwland, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En Steemer kouland, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat is het kroontje van Grönnegerland.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar het kan óok zijn, dat de regels: “Kootwijk is een zoetendal, En die er is, die blijft er al” oorspronkelijk bij een meer +uitgebreid rijmpje hebben behoord. Men vergelijke: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zuidhorn is een bloemendal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die er woont, die blijft er al, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Noordhorn is een moddergat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die er komt, die vindt er wat! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Oldehove, die stompe toren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar wil de koster zijn wijf vermooren. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Niehove loopt in ʼt rond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar loopen de meisjes kakelbont. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Feerwerder katten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Springen over latten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vangen de muzen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bij honderd en duzend, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Braden ze in de pan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En eten er alle dagen van.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tiel is een stad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Echteld is een gat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>IJzendoorn is een waterpoel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ochten is een koningsstoel.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e19903"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19903">133</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bommel, Bommel blinkt schoon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waardenburg spant de kroon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tuil is ʼt alderbest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hafte is een kraaiennest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hellouw is een eendenpoel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Herwijne is een schettestoel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vuren is een errem land, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dalem ligt aan den Waterkant, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gorkum is een schoone stad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Schelluinen is een hondegat.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een enkel voorbeeld van plaatsnamenrijmpjes, die de taal kort en treffend karakteriseeren: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De Visvlieter bellen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zeggen van zèllen en wèllen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Boerumer bollen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zeggen van zollen en wollen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de Kollumer luden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zeggen van zuden en wuden.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie Driem. Bladen IX, bl. 47, 48. + +</p> +<p>4. Spotrijmpjes op <span class="letterspaced">voornamen</span> en <span class="letterspaced">familienamen</span>. + +</p> +<p>Antoon: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Toontje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn zoontje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wanneer zal ʼt zijn? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tʼavond in de maneschijn.</span></p> +</div> +</div> +<p>Jan Baptist: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jan Baptiste, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Suiker in de kiste, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vleesch in de pot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jan Baptiste is waarlijk zot.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e19972"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e19972">134</a>]</span><p>Jan: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Jan +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Koekepan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met ʼnen spijzen boterham.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Jan +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bakt eieren in de pan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bakt eieren in den schoen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan herre geen pan van doen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jan, mijne man, is altijd ziek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heel de weke, heel de weke, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jan, mijne man, is altijd ziek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heel de weke, maar ʼs Zondags niet.</span></p> +</div> +</div> +<p>Jozef: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 16em; "><span>Seven, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 13em; "><span>Laat mij leven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Zal u een stuk van mijn hemdslip geven.</span></p> +</div> +</div> +<p>Marianne: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 11em; "><span>Marjanne, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Boter in de panne, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Boter in de pot, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Is Marjanneke nog nie zot!</span></p> +</div> +</div> +<p>Piet: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>Piet +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Valt in ʼt riet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat men hem niet meer ziet.</span></p> +</div> +</div> +<p>De Smedt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 11em; "><span>Smedt, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Een panneke vet, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 7em; "><span>Een panneke rapen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En daarmee moet Smedt slapen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Van Boeck: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 13em; "><span>Frans van Boek, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 13em; "><span>Dikke snoek, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Zonder knoopen aan zijn broek.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e20049"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20049">135</a>]</span><p>Verbist: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Mijnheer Verbist +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 11em; "><span>Lag in de kist, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zonder dat vader of moeder het wist.</span></p> +</div> +</div> +<p>Verhagen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 10em; "><span>Jan Verhagen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Draagt zijn beste broek alle dagen.</span></p> +</div> +</div> +<p>5. <span class="letterspaced">Alliteerende</span> volksluim. + +</p> +<p><i>M</i>ulders <i>M</i>ans <i>m</i>oet <i>m</i>ijn <i>m</i>oeder <i>m</i>ooi <i>m</i>eel <i>m</i>alen, <i>m</i>ooi <i>m</i>eel <i>m</i>oet <i>M</i>ulders <i>M</i>ans <i>m</i>ijn <i>m</i>oeder <i>m</i>alen. + +</p> +<p><i>W</i>ie <i>w</i>eet <i>w</i>aar <i>W</i>illem <i>W</i>aanders <i>w</i>oont? <i>W</i>illem <i>W</i>aanders <i>w</i>oont <i>w</i>ijd <i>w</i>eg, <i>w</i>ijd <i>w</i>eg <i>w</i>oont <i>W</i>illem <i>W</i>aanders (elders: <i>W</i>illem <i>W</i>itjes). + +</p> +<p>De <i>k</i>at, die <i>k</i>rabt de <i>k</i>rullen van de trap (tevens assonantie). + +</p> +<p>6. Spotrijmpjes op <span class="letterspaced">standen</span> en <span class="letterspaced">ambachten</span>. + +</p> +<p>Bakker: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>O jonges wat ʼn pret! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Morgen wordt ʼt brood afgezet! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee centen in ʼt geheel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>O wat kijkt die bakker scheel!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De bakker van den hoek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die heeft vannacht geblazen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De zemelen uit zijn broek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij hangt ze voor de glazen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gelijk een peperkoek.</span></p> +</div> +</div> +<p>Apotheker: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mijnheer den apotheker, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik ben het niet zeker, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar geef me voor twee cents en half +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Platluizenzalf. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is niet voor mij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is voor mijn kameraad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die aan de deur staat.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e20233"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20233">136</a>]</span><p>Boer: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Rotte patatten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mee schelleʼ vaʼ visch, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat eten de boeren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>As ʼt kerremis is.</span></p> +</div> +</div> +<p>Kleermaker: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Kleeremaker, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Luizekraker, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Lapkesdief! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ge heb gestolen van mijn gerief!</span></p> +</div> +</div> +<p>Koster: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Bimbambeieren! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De koster lust geen eieren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Wat lust hij dan? +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Spek in de pan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met een roggen boterham.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Paternoster, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slaat den koster, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slaat hem een bult, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat hij rond de kerk krult.</span></p> +</div> +</div> +<p>Lantaarnopsteker: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik kom aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik zet neer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik kruip op, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik steek aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik ga neer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik neem op, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik ga heen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jantje komt, Jantje komt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jantje de lanteernman! +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Vroeg en laat +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Op de straat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om te zien, hoe alles gaat.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e20306"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20306">137</a>]</span><p>Molenaar: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mulder, mulder, korendief, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Groote zakken heeft-ie lief, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kleine wil-ie niet malen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De duvel zal hem halen!</span></p> +</div> +</div> +<p>Soldaat: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Soldaat +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Kameraad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> In de Peperstraat! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hij pakte zijn geweer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hij schoot ze omveer.</span></p> +</div> +</div> +<p>Wever: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar zat ʼne wever op zijn getouw, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Blauw van honger en grauw van kou, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij weefde al dit en hij weefde al dat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hij weefde ʼt hemdeken van zijn gat</span></p> +</div> +</div> +<p>7. Spotrijmpjes op <span class="letterspaced">gebreken</span> en <span class="letterspaced">mismaaktheden</span>. + +</p> +<p>Bultenaar: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> ʼt Is den bult +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Zijn eigen schuld, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat hij zijn kas moet dragen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Dat hij gaat +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bij Pier van Timst, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die zal zijn kas afzagen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bult karkas, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Viool op bas, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Viool en fluit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Trekt er maar uit!</span></p> +</div> +</div> +<p>Gierigaard: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Gierigaard, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Langen baard, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uitgedroogde moordenaar!</span></p> +</div> +</div> +<p>Linksche: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Slinkepoot +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Den duvel is dood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ga naar dʼhellʼ om uw vesperbrood!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e20392"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20392">138</a>]</span><p>Manke: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> Mankepoot +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Den duvel is dood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ga naar dʼhellʼ om uw vesperbrood!</span></p> +</div> +</div> +<p>Rosharige: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ros haar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ros bloed, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zelden goed.</span></p> +</div> +</div> +<p>Scheelziende: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Schelewip, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Schelewap, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Papzak!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb een vogeltje gevangen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En het beestje kan niet zien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Schele Pauwelien, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Schele Pauwelien.</span></p> +</div> +</div> +<p>8. <span class="letterspaced">Wat de klokken vertellen</span>. + +</p> +<p>De klokken van Ledegem luiden: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Lui Leegem +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Luizebestier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hooveerdig!</span></p> +</div> +</div> +<p>Volgens Rond den Heerd IX, bl. 116 kleppen de klokken van Caneghem, als er iemand gestorven is: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bim! bam! bom! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Moet al dood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Klein en groot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Arm en rijk, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Al gelijk.</span></p> +</div> +</div> +<p>De inwoners van Wieze bij Dendermonde worden door de naburige dorpen voor gekken uitgescholden. Vandaar, dat deze het klokkengelui +van Wieze vertolken: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wieze is zot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toebak dol.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e20463"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20463">139</a>]</span><p>9. Tot de rubriek van de Volksluim behooren natuurlijk ook de duizenden <span class="letterspaced">uien</span>, moppen of boertige verhalen, die bij het volk in omloop zijn en dermate onmisbaar lijken in het hedendaagsche volksleven, +dat <span class="smallcaps">De Meyere</span> zich afvraagt, of de moppenverteller van heden niet de sprookjesverteller van vroeger zijn zou?—Een zeer eigenaardige uiting +van den volkshumor is ook de <span class="letterspaced">parodie</span>, en hierover nog enkele korte opmerkingen. + +</p> +<p>Van het diep-gevoelvolle Sterrelied, dat wij I, bl. 143 hebben meegedeeld, bestaan parodieerende varianten als: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Herodes, de koning, kwam zelve veur: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>zijn broek was gescheurd en zijn hemd stak er deur.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zij kwamen al veur een bakkerij: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>daar kochten ze éen koek en ze stalen er drij.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zij liepen tot bij een herbergier: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>daar dronken ze een pot en ze zaten bij ʼt vier.</span></p> +</div> +</div> +<p>Hoe het komt, dat deze varianten in het oude sterrelied werden ingelascht, is op afdoende wijze door <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in het Jubelnummer van Volkskunde (1914), bl. 24 vlg. verklaard. Maar men wachte zich, parodieën als deze te zwaar op te +vatten en aldus verkeerd te beoordeelen. Het is een feit, dat de parodie, met name in het zuidelijk volksgebied, vooral geestelijke +personen en zaken treft, ja het heiligste niet schijnt te sparen. Maar inderdaad kunnen de meeste dezer parodieën als vrij +onschuldige scherts beschouwd worden, die zelfs een zekere gemeenzaamheid en vertrouwelijkheid met het geestelijke veronderstelt. +De geparodiëerde gebeden, die plaatselijk den naam dragen van <i>wilde gebeden</i> en veelal in de kinderwereld terecht gekomen zijn, vindt men uitvoerig behandeld in <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VIII, bl. 168 vlg. Een andere groep vormen de pastoorspreeken, ook in het noordelijk gebied niet +onbekend; zie Volkskunde XX, bl. 73, 117, 178, 232; XXI, bl. 37, 80, 101, 150, 239. Een geliefd thema is dat van den <a id="d0e20503"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20503">140</a>]</span>pastoor, die op den preekstoel zijn meid wil waarschuwen, dat zij den eendvogel niet mag laten aanbranden. En zoo begint hij +dan: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Marie tentum +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Keert en wentum +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want de entum +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die verbrentum.</span></p> +</div> +</div> +<p>De dienstbode begrijpt de bedoeling en het onheil is afgewend. Maar de aandachtige toehoorders waren van oordeel, dat de pastoor +nog nooit zoo veel en zoo mooi Latijn gesproken had. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e20516"> +<h3 class="normal">II. Sprookjes, sagen en legenden.</h3> +<p>Sprookjes, sagen en legenden zijn dichterlijke volksverhalen, die ontstaan zijn en opgroeien uit het volk en door de mondelinge +volksoverlevering worden voortgeplant. + +</p> +<p>De meest dichterlijke onder deze scheppingen van den volksgeest is het <b>sprookje</b>. Het is een volstrekt-fantastisch volksverhaal, zonder beperking van plaats, persoon of tijd. Het ontstaat in den volksmond +zonder bepaalde aanleiding, enkel en alleen om der wille van zich-zelf. Het wordt geboren uit den naïeven, spontanen drang, +zich te verlustigen in het spel der verbeelding. Niet onjuist heeft men het sprookje genoemd: “een anonieme schepping der +volksfantasie”. + +</p> +<p>Daarentegen is de <b>sage</b> gebonden aan plaats, persoon of tijd; somtijds hangt zij samen met een bepaald volksgebruik. Men onderscheidt <span class="letterspaced">mythische sagen</span>, aldus genoemd, omdat zij wortelen in algemeen-animistische opvattingen of in een bepaald mythologisch systeem (zie I, bl. +63); <span class="letterspaced">Christelijke sagen</span>, die Christelijke figuren of tafereelen borduren op heidensch, of althans op zuiver-fiktief patroon; en <span class="letterspaced">historische sagen</span>, met een historische kern, die door de fantasie werd uitgebreid of gewijzigd. Heeft nu zulk een historische sage betrekking +op de levens of de krachtdadige voorbede <a id="d0e20540"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20540">141</a>]</span>der heiligen, dan noemt men ze met den bijzonderen naam van <b>legende</b>. + +</p> +<p>Aan ruimte noch tijd gebonden zwerft het <b>sprookje</b> rond, raadselachtig vaak in zijn oorsprong, raadselachtig in zijn plotseling verdwijnen; nu eens geblakerd door tropischen +zonnebrand, dan weer verkleumd door het striemen van de noordsche kou,—maar steeds het aanminnige, blonde volkskind, steeds +de weldoende lichtfee, die hutten en paleizen met haar hemelgaven binnenzweeft. Het sprookje... verplaatst niet alreeds het +verkleinwoord ons terstond naar de sfeer van het kinderlijke, naïeve, aanminnige en ongekunstelde? + +</p> +<p>Nu eens legt het de plechtwade aan van het kultuurdicht, dan weer het stralenkleed van de mythe, een ander maal den bonten +lijfrok van het volkslied of het schamele plunje van het volksverhaal, maar ook dan vertoont het zich niet zonder lieflijke +majesteit, zonder frissche bekoorlijkheid. + +</p> +<p>De sproke is echter niet slechts zwervelinge, niet slechts wereldburgeresse. Zij heeft óok een nationaal karakter en voegt +zich geheel in het koloriet der vertelling en in de karakteriseering der personen naar de zeden en gewoonten van het land, +waarin zij leeft. En hierin ligt een bewijs voor het feit, dat het sprookje werkelijk een volksleven leidt, dat het zijn immer +jeugdige levenskracht put uit het volk, dat sprookjeskunde en volkskunde hand in hand gaan. + +</p> +<p>“Daar was eens een koning en een koningin en die hadden drie dochters. De jongste, braaf en onschuldig, werd door haar vader +medoogenloos tot vrouw gegeven aan een grimmig monster. Dit nu was een schoone, betooverde jongeling, die elken nacht zijn +werkelijke gedaante weer aannam, maar zóo door zijn geliefde niet mocht gezien worden. Geduldig droeg de zwaarbeproefde koningsdochter +haar lot; vaak echter zwichtte zij voor menschelijke zwakheid, en telkens moest ze dan haar vergrijp zwaar uitboeten. Doch +<a id="d0e20556"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20556">142</a>]</span>eindelijk vatte zij liefde op tot haar man en op hetzelfde oogenblik wierp deze zijne gedaante van draak (leeuw, wolf, beer) +af en vertoonde zich in volle schoonheid.” + +</p> +<p>Ziedaar, geachte lezer, de kern van een bekend Nederlandsch sprookje. Maar ook elders is het geen onbekende. Bij Slaven, Grieken, +Albaneezen, Rumenen, Italianen, Kelten en Kalmukken kort men de avonden met gelijkluidende verhalen. Als sprookje van Amor +en Psyche vinden wij het in een roman van den Romeinschen schrijver <span class="smallcaps">Appuleius</span>; <span class="smallcaps">Raffaël</span> bracht het op doek; <span class="smallcaps">Thorwaldsen</span> en <span class="smallcaps">Canova</span> belichaamden het in het kille marmer; <span class="smallcaps">Calderon</span> achtte het niet te gering, om het te vereeuwigen in een <i lang="en">Auto Sacramental</i>. Zoo hebben ook onze <i>Sprookjes van Moeder de Gans</i> hun parallellen bij alle Indogermanische volken; de schurkerijen van Reintje zijn bij de Zoeloeʼs bekend; en Kaffers, Samojeden +en Kalmukken scheppen behagen in vertelsels als die van Tijl Uilenspiegel en Hans den Reuzendooder. + +</p> +<p>Waar lag dan wel de bakermat dezer “anonieme scheppingen der volksfantasie”? Hoe zijn ze gevormd, wie gaf hun de gedaante, +waarin zij zich thans vertoonen? + +</p> +<p>Toen de gebroeders <span class="smallcaps">Grimm</span> in 1812 hun <span lang="de">Kinder- und Hausmärchen der Deutschen</span> in het licht gaven, deed de vergelijkende sprookjeskunde haar intrede in de wetenschappelijke wereld. Wel was hun hoofdstreven +er op gericht, dezen sprookjes-schat te maken tot gemeengoed voor geheel Duitschland, maar de grootsche onderneming kon ook +haar wetenschappelijk resultaat niet missen. Jammer genoeg was hun theorie al te eenzijdig. Naar hun oordeel zijn de Germaansche +sprookjes de afgesleten vorm, het diamantgruis der mythen van eertijds: “<span lang="de">das Mythische gleicht kleinen Stückchen eines zersprungenen Edelsteins, die auf dem von Gras und Blumen überwachsenen Boden +zerstreut liegen</span>”. Het sprookje weerspiegelt dus de mythologische voorstellingen en gebruiken onzer Germaansche voorouders, ja van het geheele +Indogermaansche ras. Sprookjes zijn niets dan verkleurde mythen van goden of halfgoden. <a id="d0e20594"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20594">143</a>]</span>Taalverwantschap en stamverwantschap gaan met sprookjesverwantschap hand in hand. Hieruit volgt, dat de oorvorm onzer sprookjes +behoorde tot het religieuze gemeengoed der Indogermanen. + +</p> +<p>De oorsprong der sprookjes dekt zich dus met den oorsprong der mythologie. <span class="smallcaps">Jacob Grimm</span> kan op algemeen-mythologisch gebied beschouwd worden als de voorlooper van <span class="smallcaps">Max Müller</span>; en zoo huldigt dan ook hij de meening der naturalistische school, dat de mythen een afspiegeling zijn van de meest indrukwekkende +natuurprocessen. Het kon niet anders, of het op- en ondergaan der zon, het dagelijks wederkeeren van dag en nacht, de heldere +sterrenhemel, de strijd tusschen licht en duisternis, tusschen zomer en winter,—dit alles moest een diepen indruk maken op +den natuurmensch. Wilde hij nu zijn gewaarwordingen ten opzichte dezer natuurtafereelen aan anderen meedeelen, dan werden +deze door persoonsverbeelding als menschelijke handelingen voorgesteld. Ging de zon op of onder, men zeide, dat zij geboren +werd of stierf; werd ze verduisterd, dan heette het, dat zij met een ontzaglijk monster den strijd aanbond. Maar weldra ging +de oorspronkelijke beteekenis der beeldspraak verloren, en nu werden de voorstellingen der natuurprocessen tot mythen, en +naderhand veelal tot sprookjes. Volgens de latere natuurmythologen, die meer de animistische opvatting huldigden, stelden +de Indogermanen zich de hen omringende natuur van meet af aan als bezield voor. Zoo is dan de Schoone Slaapster oorspronkelijk +de in winterslaap verzonken aarde, en de prins, die haar wekt met een kus, de lentezon; zoo is de reus in Klein Duimpje de +ijzige wintervorst. + +</p> +<p>In het jaar 1859 stelde de groote Sanskritist, <span class="smallcaps">Theod. Benfey</span>, hoogleeraar te Göttingen, tegenover deze theorie, die de bakermat onzer sprookjes ten slotte in het Indogermaansche stamland +zocht, zijne Indische hypothese. In de klassieke inleiding zijner vertaling van het <i>Pantschatantra</i> beweert hij, dat de bakermat der sprookjes in Indië ligt, en wel in het Indië der geschiedenis. Dáar spon de spin haar web, +dat zijn draden over geheel de bewoonde wereld <a id="d0e20612"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20612">144</a>]</span>wierp. Eerst sedert de XI<sup>e</sup> eeuw n.Chr. zijn deze Indische sprookjes Europa binnengedrongen. In het Noorden diende het Boeddhisme als voertuig en liep +de weg over Tibet, Mongolië, Siberië en Rusland; in het Zuiden ging de propaganda uit van den Islam, en deden de Perzen, Arabieren, +Turken en Grieken dienst als bemiddelaars. Deze bemiddeling was hoofdzakelijk van literairen aard. + +</p> +<p>Deze hypothese trok in ruime kringen de aandacht en werd door velen gevolgd; ik noem slechts <span class="smallcaps">Cosquin</span>. Het feit valt dan ook niet te loochenen, dat een groot aantal sprookjes uit Indië tot ons gekomen zijn, óok reeds door Alexander +den Grooten, door de volksverhuizingen, de Tartaren. Maar anderzijds blijft het onbetwistbaar, dat er vóor het tijdperk van +het historische Indië in Europa reeds tal van volksverhalen hebben bestaan. Over de prioriteit van de Grieksche, in het bijzonder +der Aesopische fabels, kan worden getwist. Maar de sprookjes, die door de Homerische gedichten worden omsloten of aangeduid, +maar het verhaal van Midas met de Ezelsooren kan onmogelijk aan het historische Indië zijn ontleend. Verder wordt in dit systeem +de invloed der letterkunde niet weinig overschat. Het ligt in den aard der zaak, dat de letterkunde meer uit den volksmond, +dan het volk uit de letterkunde overneemt. Geschreven verzamelingen oefenen op het volk slechts een zeer geringen invloed +uit. + +</p> +<p>Maar het zou onbillijk zijn, Benfey eenzijdig naar de Indische hypothese te beoordeelen. Hij heeft méer gedaan. Hij heeft, +en dit is voor ons van het grootste belang, het sprookje getrokken uit den dichten mythologischen nevelsluier, en het gekenmerkt +als een <i>produkt der volkskunst</i> met mythologischen en kultuur-historischen achtergrond. Hij heeft open oog gehad voor de wisselwerking tusschen literaire +en populaire traditie, en het begrip der ontleening heeft hij ter overwinning gevoerd. + +</p> +<p>Intusschen werd het vasthouden aan de Indische hypothese steeds moeilijker, steeds onhoudbaarder, naar mate men meer opvallend-overeenstemmende +sprookjes ontdekte bij de meest verscheidene en <a id="d0e20629"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20629">145</a>]</span>verst afgelegen volken, over den geheelen aardbodem. Vooral de sprookjesschat van Amerika vroeg om oplossing. Hoe kwamen de +letterkundige sprookjes van het historische Indië bij de Huarochiriʼs van Zuid-Peru? Hoe kwam de Boeddhistische Jason-mythe +op Samoa? Hoe kwam het oudste ons bekende sprookje, opgeteekend ten tijde van Mozes, naar Egypte? + +</p> +<p><span class="smallcaps">Bédier</span> scheen in zijn Fabliaux (Paris 1897) een bevredigende oplossing te brengen. Zonder aan sommige sprookjes en sprookjesbestanddeelen +een groote mate van autochthonie en zelfstandigheid te willen betwisten, en zonder ook het feit der ontleening in twijfel +te trekken, ontkende hij slechts den overwegenden invloed van Indië, de strooming van uit éen bevoorrecht centrum, op éen +gegeven tijdstip der geschiedenis. Bij alle volken kunnen sprookjes wording en wasdom verkrijgen, en zoo gebeurt het, dat +van uit verschillende milieuʼs, veelal bezwaarlijk nader aan te duiden, tal van sprookjes de grenzen hunner bakermat overschrijden +en zich tooien met de nationale dracht en aannemen de eigenaardige denk- en zegswijze van de meest onderscheiden volkeren. + +</p> +<p>Hand in hand met beschouwingen en verklaringsmethoden als deze ging een verruiming der theorie van het animisme. Men leerde +het beschouwen als een primitieve wijsgeerige wereldbeschouwing, geboren uit een geestestoestand, waarin de mensch geen scherpe +scheidslijn weet te trekken tusschen zich zelf en de hem omringende natuur; waarbij de kloof tusschen mensch, dier, plant +en mineraal is overbrugd (I, bl. 64); terwijl men door animisme in engeren zin ging verstaan zielengeloof en doodenkultus. +Maar zulk een geestestoestand doet ook allerlei opvattingen, maatschappelijke instellingen en gebruiken ontstaan, die evenzeer +voor mythen- en sprookjesvorming in aanmerking komen. Hij overheerscht bij de natuurvolken, maar is ook in zekere mate bij +de kultuurvolken aanwezig en kweekt daar nog steeds soortgelijke voorstellingen en gebruiken, men denke slechts aan den <i>Vegetationsdämon</i> bij de Germanen. Het sprookje is dus niet <i>slechts</i> diamantgruis, niet <i>altijd</i> de afgesleten vorm der mythen <a id="d0e20646"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20646">146</a>]</span>van eertijds. De sprookjes-telende aandrift van het volk is nimmer gedoofd en, zonder toevoeging van het religieuze moment, +stond en staat de sproke naast de mythe, ja zij kan ook de embryonale vorm der mythe zijn, in zoover bij de niet-kultuurvolken +de mythe zich vaak ontwikkelt uit het sprookje. De lentezon, die de aarde uit haar verstijving roept, kan het aanzijn schenken +aan een zonnemythe, maar ook aan sprookjes als dat van de Schoone Slaapster in het Bosch, door den prins uit haar slaap gekust, +en hetzelfde geldt voor de vertelsels van Klein Duimpje, Blauwbaard enz. En wanneer de natuurmensch bij het neerdwarrelen +van de sneeuwvlokken zei, dat de goede God zijn ganzen plukte—een nog thans gangbare uitdrukking—, dan kon dit gezegde, deze +voorstelling van het natuurproces, het begin eener natuurmythe zijn, maar evengoed van een sprookje, dat onafhankelijk van, +zij het ook parallel mét een mythe, die in soortgelijke natuurbeschouwing wortelde, kon voortleven. + +</p> +<p>Ziedaar de uitkomsten, waartoe de voornaamste vertegenwoordigers der anthropologische school: <span class="smallcaps">Mannhardt, Bastian, Tylor, Andrew Lang</span> in deze materie geraakten. + +</p> +<p>“De verrassende overeenkomst der sprookjes berust op de gemeenschappelijke denkwijze des volks, onafhankelijk van plaats en +van tijd, stoelt op een overeenkomstige openbaring der volksziel”—dat is wel de formuleering, die wij aan <span class="smallcaps">Bastianʼs</span> <i>Völkergedanken</i> verschuldigd zijn. Zoo zijn dan de groote menigte der sprookjes niet in éen land, maar op verschillende plaatsen en tijden +ontstaan: een polygenesis, de zon-rijpe vrucht van den algemeen-menschelijken drang naar het wonderbaarlijke en van de algemeen-menschelijke +scheppende fantasie. Jammer genoeg hebben Bastian c.s. niet voldoende rekening gehouden met het feit, dat de geestelijke eenheid +van het menschelijke geslacht slechts een eenheid is van aanleg, geschiktheid en neigingen. Maar een psychische neiging gaat +niet steeds, of niet steeds op eenvormige wijze, of niet steeds in denzelfden graad tot de daad over, omdat de menschelijke +vrijheid tusschenbeide treedt. +<a id="d0e20661"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20661">147</a>]</span></p> +<p>De laatste theorie draagt den naam van “Finsche theorie” en wordt hoofdzakelijk verdedigd door <span class="smallcaps">Antti Aarne</span> in zijn <span lang="de">Leitfaden der vergleichenden Märchenförschung</span> (Hamina 1913). + +</p> +<p><span class="smallcaps">Aarne</span> verwerpt de naturalistische en anthropologische theorie en keert vrij wel tot de historische opvatting terug. Voor hem is +elk sprookje oorspronkelijk éen gesloten geheel, éen afgeronde vertelling, die slechts eens, op een bepaalde plaats is ontstaan. +Daarin vindt men beschouwingen en gebruiken, die dagteekenen uit een vroegere kultuurperiode, maar het is onnoodig daarom +het geheele sprookje tot die periode terug te brengen. De sprookjes zijn dichtwerken, gewrocht met het opzettelijk doel, de +hoorders op te vroolijken door de grillige speling der fantasie; maar zij zijn niet alleen in Indië ontstaan, doch eveneens +in Noord- en Zuid-Europa. De varianten berusten louter op psychologische gronden: de verteller vergeet een trek, lascht aan +het begin of het einde een verwanten trek in, verbindt, kontamineert verscheidene sprookjes tot een geheel. Hierbij speelt +het drietal en de analogie een groote rol, een dierengeschiedenis wordt tot een menschelijk avontuur, een sprookje tot ik-vertelling, +een verhaal wordt pasklaar gemaakt voor andere landen, tijden, zeden. + +</p> +<p>Hoeveel waars deze historisch-geografische methode ook bevat, wij mogen ze slechts als een korrektief van de anthropologische +(of juister: ethnologische) aanvaarden. <span class="smallcaps">Aarne</span> scheert de verschillende soorten van sprookjes veel te veel over éen kam. Het sprookjeslied vertoont inderdaad een vrij vasten +vorm, maar soepeler is reeds het dierensprookje en het allerbeweeglijkst zijn de tooversprookjes. Men dient niet alleen open +oog te hebben voor het zuiver-konstruktieve, maar ook voor het individueel-artistieke moment: in hoeverre is het sprookje +een kunstprodukt, en welk aandeel hebben in de uitwerking de verteller en het luisterend publiek? + +</p> +<p><span class="smallcaps">Aarne</span> heeft vooral te weinig aandacht gewijd aan de studie der <b>sprookjes-motieven</b>. Natuurlijk is elk sprookje een vertelling van een bepaalde, vaste samenstelling, maar het heeft toch zijn voorgeschiedenis. +<a id="d0e20686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20686">148</a>]</span>Natuurlijk is het niet ontstaan door willekeurige vermenging van bepaalde motieven, maar de dichter kan toch geput hebben +uit den voorraad van oud, ja zeer oud volksgoed, gangbaar in zijn omgeving. En waarom zouden die motieven niet een afzonderlijk +bestaan kunnen hebben geleid? En waarom zouden enkelvoudige motieven niet op verschillende plaatsen, onafhankelijk van elkaar, +kunnen zijn ontstaan, zoodat hun aanwezigheid in meerdere sprookjes niet pleit voor verwantschap? + +</p> +<p>Slechts dan kan de overeenkomst tusschen bepaalde volksverhalen onmogelijk door het gemeenschappelijke denken en voelen van +den mensch verklaard worden, wanneer het patroon, de bewerking, de bijkomende omstandigheden dermate identiek zijn, dat men +een genetischen samenhang redelijker wijze niet in twijfel kan trekken. + +</p> +<p>Zoo vinden wij b.v. in de Punjâb, in Bretagne, bij de Albaneezen, moderne Grieken en Russen, een sprookje, waarin een jong +man in het bezit is van een tooverring. Deze ring wordt hem ontstolen, en teruggebracht door de hulp van dankbare dieren, +aan wie de jonge man weleer diensten bewezen had. Zijn vijand heeft den ring in den mond, maar de dankbare muis steekt haar +staart in den neus van den dief, doet hem niezen, en zoo komt de tooverring te voorschijn. + +</p> +<p>Nu wil het mij voorkomen, dat <span class="smallcaps">Oskar Dähnhardt</span> in zijn <span lang="de">Beiträge zur vergleichenden Sagen und Märchenforschung</span> den regel onjuist stelt, door te bepalen, dat telkens “Wanderung” moet worden aangenomen, zoodra sprookjes of sagen in meer +dan éen motief overeenstemmen. De twee motieven van den tooverring en van de dankbare dieren in bovenstaand sprookje vind +ik beslist onvoldoende om te besluiten tot verwantschap. Daarentegen lijkt mij het handelen van de dankbare muis dermate individueel, +dat deze bijzonderheid éens voor altijd moet zijn uitgedacht. Zie ook mijne Essays en Studiën, bl. 205 vlg.; <span class="smallcaps">Aug. V. Löwis of Menar</span>, <span lang="de">Kritisches zur vergleichenden Märchenforschung</span>, in de <span lang="de">Zeitschrift des Vereins für Volkskunde</span> XXV, bl. 154; <span class="smallcaps">Gustav Meyer</span>, <span lang="de">Essays <a id="d0e20714"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20714">149</a>]</span>und Studiën zur Sprachgeschichte und Volkskunde</span> (Berlin 1885) I: <span lang="de">Zur vergleichende Märchenkunde</span>, bl. 145–289; <span class="smallcaps">A. Gittée</span>, <span lang="fr">Curiosités de la vie enfantine</span> (Paris 1899), bl. 109 vlg. + +</p> +<p>Een trek, dien de natuurmensch met de kinderwereld gemeen heeft, is o.a. deze, dat hij in nauwere gemeenschap leeft met de +<b>dierenwereld</b>, dat de afstand tusschen mensch en dier aanmerkelijk inkrimpt. Het lijkt in zulk een geestestoestand dan ook niet meer dan +natuurlijk, dat de dieren spreken en handelen als menschen. En dit geldt niet alleen voor de huisdieren, neen, ook de dieren +en vogelen des wouds en des velds deelen in die sympathie en treden in de sprookjes handelend, helpend, waarschuwend, beloonend, +straffend op. Zoo ontmoeten wij muggen, vliegen, bijen, mieren, kevers en vlinders; everzwijn, vos, wolf, haan, beer, hert +en ree; vrij schaarsch ezel, otter en wezel. Fabelachtige sprookjesdieren zijn de meerkat, de beruchte zeeslang—óok bekend +uit onzen komkommertijd—en eveneens de zeeslang der lucht, dan de grijpvogel, die vaak als bewaker van schatten dienst doet. +Het eenhoorn is het symbool van het diepe, van menschen verlaten woud. Vooral de draak is een fantasiedier, dat wel oorspronkelijk +een uitbeelding is van de vurige onweerswolk. Hij vereenigt de gedaanten van slang, hagedis en vogel, ligt op den grond en +hoedt de schatten met zijn vlammenden adem. Het <span class="letterspaced">draakmotief</span> is dan ook ruim verspreid. Merkwaardig is het, dat ook de leeuw zoo vaak voorkomt, zonder dat persoonlijke aanschouwing mag +worden verondersteld. Men vergisse zich niet, door dit feit te plaatsen op rekening van een vreemde herkomst; het geldt hier +slechts den sterken indruk, door uiterlijk en levenswijze van dit koninklijk dier op de volksverbeelding gemaakt, maar enkel +door de faam en de talrijke wapenschilden. Ook de adelaar kan als zoodanig worden beschouwd. Mythologische beteekenis hadden +aanvankelijk naar alle waarschijnlijkheid stier, koe, paard, wolf, bok en everzwijn. De visschen zijn slechts zelden naar +hun soort aangeduid; <a id="d0e20734"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20734">150</a>]</span>de snoek komt dan het meest voor, terwijl de dolfijn het sprookjesdier der oudheid bij uitstek was. In het volgende Vlaamsche +sprookje is sprake van een goudvischje, dat echter plaatselijk door een kikvorsch vervangen wordt. Wij hebben hier de motieven +van den <span class="letterspaced">dankbaren visch</span>, over de geheele wereld verspreid, en van de <span class="letterspaced">drie wenschen</span>, waartoe de hier geuite reeks van wenschen moet worden teruggebracht. Ik ontleen het aan <span class="smallcaps">Pol de Mont</span> en <span class="smallcaps">Alfons de Cock</span>, Dit zijn Vlaamsche Wondersprookjes (Gent 1896), bl. 238. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Van Janneken Tietentater en het Vischje uit de Zee.</span> + +</p> +<p>Er was eens een manneken en die heette Janneken Tietentater. Het ventje was doodarm, zóo arm, dat hij met zijn vrouw onder +eenen mostaardpot woonde, en, om iets te eten te hebben, alle dagen naar de zee ging visschen. + +</p> +<p>Zoo, op zekeren dag, dat hij weer op de vangst uit was, ving hij een schoon goudvischken, en tot zijn groote verwondering +begon het eensklaps te spreken: “Och Janneken”, zei het, “laat me toch leven, ik zal U al geven wat gij verlangt. Als gij +iets wilt hebben, roep me maar”. + +</p> +<p>Zonder aarzelen wierp Janneken het wonderbare vischje terug in ʼt water en spoedde zich naar huis, om dat vreemd geval aan +zijne vrouw te vertellen. Deze had al zoo dikwijls over hunne armoede geklaagd, en was dus niet weinig verheugd, toen zij +dat nieuws hoorde. “Keer seffens weer naar de zee”, zegde zij, “en vraag ons een schoon huis, want dat wonen onder eenen mostaardpot +staat mij al lang tegen”. + +</p> +<p>De man trok op naar het strand en riep: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Vischken, vischken uit het water, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!”</span></p> +</div> +</div> +<p>Op hetzelfde oogenblik stak het goudvischje zijn kopje boven. + +</p> +<p>—“Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?” vroeg het. +<a id="d0e20769"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20769">151</a>]</span></p> +<p>—“Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje”. + +</p> +<p>—“Wat is er haar willetje dan?” + +</p> +<p>—“Ze zou zoo gaarne in een schoon, groot huis wonen, gelijk de rijke menschen”. + +</p> +<p>—“Ga naar huis, ge zult het hebben”. + +</p> +<p>Daarop keerde de visscher terug en in plaats van zijnen mostaardpot, vond hij inderdaad een prachtig huis, met een koetspoort, +prachtig genoeg voor den burgemeester van eene stad! Zijne vrouw stond hem af te wachten, zoo fier als een kalkoensche haan. + +</p> +<p>“Wij wonen nu in een rijk huis”, zei ze, “dat is waar, maar het is niet gemeubeld. Ge zult dus weer bij het vischken moeten +gaan en meubels vragen”. + +</p> +<p>ʼs Anderen daags trok de man nogmaals naar het zeestrand en riep: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Vischken, vischken uit het water, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!”</span></p> +</div> +</div> +<p>—“Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?” vroeg het vischje dadelijk. + +</p> +<p>—“Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje”. + +</p> +<p>—“Wat is er haar willetje dan?” + +</p> +<p>—“Zij zou zoo gaarne haar huis vol schoone meubels zien”. + +</p> +<p>—“Ga naar huis, ge zult ze hebben”. + +</p> +<p>En het goudvischje had niet gelogen, want Janneken vond al de kamers van zijn huis, van onder tot boven, zoo rijkelijk gemeubeld, +dat hij zijn oogen bijna niet kon gelooven. Maar zijne vrouw was niet voldaan. “Nu ontbreekt er ons nog geld”, zei ze, “we +moeten immers schoon gekleed gaan, en lekker eten en drinken hebben, en eene koets met een koppel paarden. Ge moet dus terugkeeren +bij het vischje, en veel geld vragen”. + +</p> +<p>Zoo ʼs anderen daags begaf de man zich weer naar het strand, en riep: +<a id="d0e20803"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20803">152</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Vischken, vischken uit het water, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!”</span></p> +</div> +</div> +<p>—“Wat belieft er U, Janneke mijn manneken?” vroeg het vischje weer. + +</p> +<p>—“Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje”. + +</p> +<p>—“Wat is er haar willetje dan?” + +</p> +<p>—“Ze zou gaarne veel geld hebben, om schoone kleederen te koopen, en goed eten en drinken en eene koets met twee paarden”. + +</p> +<p>—“Ga naar huis, ge zult het hebben!” + +</p> +<p>En het goudvischje had wederom de waarheid gezegd, want toen Janneken tʼhuis kwam, vond hij al de kasten en laden vol goud- +en zilverstukken. Nu hadden ze geld “met de macht”, zoodat zij fijne brokjes aten, lekkeren wijn dronken en kostelijke kleederen +droegen. Ook hielden zij knechten en meiden, en reden alle dagen met de koets uit. ʼt Was een koningsleven, en toch verlangde +de vrouw nog meer. + +</p> +<p>“Ik zou wenschen, dat gij koning waart, en ik koningin”, zei ze op zekeren dag tot haren man, “dan zouden we de rijkste zijn +van ʼt land en iedereen zou voor ons moeten bukken. Keer terug naar de zee, en vraag dat aan ʼt vischje”. + +</p> +<p>ʼs Anderen daags toog de man opnieuw naar het strand en riep: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Vischken, vischken uit het water, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!”</span></p> +</div> +</div> +<p>—“Wat belieft er U, Janneken mijn manneken?” vroeg het vischje, dat weer onmiddellijk aan de oppervlakte verscheen. + +</p> +<p>—“Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje”. + +</p> +<p>—“Wat is er haar willetje dan?” + +</p> +<p>—“Ze zou gaarne koningin zijn en ik koning!” + +</p> +<p>—“Ga naar huis, ge zult het zijn”. + +</p> +<p>En van dien dag af woonden Janneken en zijne vrouw in een <a id="d0e20842"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20842">153</a>]</span>koninklijk paleis en overal, in de boven- en benedenzalen, blonk en schitterde alles, dat hunne oogen er van schemerden. Ze +waren in ʼt goud gekleed, zaten op een gouden troon, aten uit gouden tellooren en dronken uit gouden bekers. Knechten en meiden +gehoorzaamden hun als slaven en de rijkste menschen kwamen vóor hen nederbuigen. Doch, in hare hoovaardij, wilde de vrouw +nog hooger klimmen en ze zei tot haar man: “We kunnen van het vischje toch alles verkrijgen, wat wij zouden wenschen; welnu, +ga morgen nog eens naar de zee, en zeg aan het goudvischje, dat gij verlangt God te zijn, en ik Onze Lieve Vrouwe”. + +</p> +<p>Ja, den volgenden dag ging de man weeral naar het strand en riep: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Vischken, vischken uit het water, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kom bij Janneken Tietentater!”</span></p> +</div> +</div> +<p>Op éen, twee, drie, was het vischje daar weer, en vroeg: + +</p> +<p>—“Wat belieft er U, Janneken, mijn manneken?” + +</p> +<p>—“Mijn vrouwtje, mijn Soozeke-Grilletje, die hadde zoo gaarne haar willetje”. + +</p> +<p>—“Wat is er haar willetje dan?” + +</p> +<p>—“Ze zou gaarne Onze Lieve Vrouw zijn, en ik God”. + +</p> +<p>En het vischje antwoordde met eene barsche stem: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Daar is maar <i>één</i>—<i>één</i> God, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gij zijt een zot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kruip weer onder uwen mostaardpot”.</span></p> +</div> +</div> +<p>En thuis vond Janneken zijne vrouw opnieuw onder den mostaardpot zitten, met eenen neus van eene el lang, en ze schreide, +dat ze snikte. + +</p> +<p>(Santvliet en Wijneghem). +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Het motief der Drie Wenschen vindt men nog in een sprookje van dezen naam bij <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven II, bl. 126, in Volkskunde XV, bl. 34: Van den smid, die niet sterven wilde, en XVII, bl. 17: +Van de drie wenschen (Nederlandsche sprookjes en vertelsels, medegedeeld door <span class="smallcaps">G. J. Boekenoogen</span>).— +<a id="d0e20890"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20890">154</a>]</span></p> +<p>Ook de vogels worden meestal slechts in het algemeen aangeduid; uitzondering maakt de musch: brutale huisgast, de leeuwerik: +zangeres van het morgenrood, de zwaluw: geluksvogel, de nachtegaal: lenteverkondiger, de ooievaar: kinderbrenger en kindervriend; +verder nog de uil, de adelaar en enkele anderen. In het hier volgende sprookje, eveneens aan de Vlaamsche Wondersprookjes +ontleend (bl. 235), is slechts sprake van een vogeltje, dat zingt in de boomkruin. De <span class="letterspaced">booze moeder</span> en de <span class="letterspaced">vogel die het uitbrengt</span> zijn de motieven. + + +</p> +<p><span class="letterspaced">Van de booze Moeder en den straffenden Noteboom</span>. + +</p> +<p>Daar waren eens twee kinderen en die heetten Janneken en Mieken. De Moeder kon Janneken niet lijden, maar Mieken zag ze doodgaarne. + +</p> +<p>Op zekeren dag zei ze tot de kinderen: “Gaat naar het bosch, om hout te rapen.” En ze gaf Mieken eene lekkere, witte boterham, +terwijl Janneken niets kreeg dan eene droge snede roggebrood. + +</p> +<p>Toen de jongen en het meisje nu naar huis keerden, had Mieken schier al het doode hout alleen opgeraapt; zij had een vollen +schoot, terwijl Janneken bijna niets had kunnen zamelen. + +</p> +<p>Als de Moeder dat zag, gaf zij Mieken een schoonen, blozenden appel, maar aan Janneken niemandal. + +</p> +<p>“Krijg ik nu ook geenen appel, Moederf” vroeg hij, met een droef gezicht. + +</p> +<p>—“Gij!”... riep de Moeder met een groote verontwaardiging. Doch een oogenblik daarna bedacht zij zich en zei: “Welnu, voor +dezen keer, ja, ga dan maar op den zolder naar de kist, en haal er eenen appel uit.” + +</p> +<p>Maar het leelijke wijf volgde Janneken heimelijk op hare zokken, de zoldertrap op, en als de jongen het scheel van de kist +had opgeheven, en zijn hoofd er juist instak, boef! sloeg zij uit al hare macht de kist weder toe, zoodat de kop af was, en +met een harden bons neerviel.... + +</p> +<p>Nu kapte de booze moeder haar kind in stukskens, om er soep <a id="d0e20919"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20919">155</a>]</span>van te koken, en de beenderen liet zij Mieken onder den noteboom in den tuin begraven. + +</p> +<p>Als de vader ʼs middags van zijn werk thuis kwam, vroeg hij, waar zijn Janneken was, want hij had het jongsken innig lief. + +</p> +<p>“Hij is hout rapen,” zei de vrouw. + +</p> +<p>—“... Maar wat vreemden smaak heeft die soep toch!” merkte de man na een poosje zwijgens aan, terwijl hij zijn vrouw in de +oogen keek. + +</p> +<p>—“Och, wat zou het anders zijn dan een beetje aangebrand!” + +</p> +<p>Als hij gegeten had, ging de vader in zijnen tuin, en toen hij onder den noteboom kwam begon op eens een vogeltje in de kruin +te zingen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mijn moeder heeft mij vermoord, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft mij geëten (gegeten) +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En mijn zuster heeft mijnʼ beentjes alʼ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Onder den noteboom gesteken (gestoken).</span></p> +</div> +</div> +<p>En roef! daar viel met een zwaren plof een volle zak geld vóor vaders voeten neder. Dadelijk liep hij naar binnen en vertelde, +wat aardig geval hem nu overkomen was. + +</p> +<p>Mieken ging ook in den tuin zien. En op den boom ging het vogelken weer aan den gang met zijn droevig liedje: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mijn moeder heeft mij vermoord, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn vader heeft mij geëten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En mijn zuster heeft mijnʼ beentjes alʼ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Onder den noteboom gesteken.</span></p> +</div> +</div> +<p>En zie, daar viel uit de lucht een schoon blauw satijnen kleed vlak vóor de voeten van het meisje. Met een popelend hartje +raapte zij het op en stormde er mee binnen. + +</p> +<p>Dan kwam de moeder toegeschoten, in de hoop dat er voor haar ook wel iets ten beste zou wezen. Maar nauwelijks was ditmaal +het liedje ten einde of, pardaf! daar viel een zware zak met harde steenen recht op den kop der booze moeder,—zoodat zij morsdood +bleef liggen. (Antwerpen). +</p> +<hr class="tb"><p> +<a id="d0e20959"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20959">156</a>]</span></p> +<p>Iets anders is het eigenlijke dierensprookje. Hier zijn de dieren veeleer uitsluitend de handelende personen, en slechts bij +uitzondering wordt een mensch geduld. + +</p> +<p>Het dierensprookje is ook onderscheiden van de dierenfabel. Deze is er op uit, het menschelijke door het dierlijke uit te +drukken en bevat strekking, moraal en satire. Het sprookje daarentegen moraliseert niet, althans niet oorspronkelijk, het +wil slechts naïef waarnemen en trouw weergeven, wat in de dierenwereld plaats heeft. Tusschen mensch en dier loopt immers +geen scherpe grenslijn, meent het volk; slechts openbaart het dier zijn eigenschappen en neigingen meer onbevangen dan de +mensch. En de taal? Die bezitten de dieren evengoed, maar de mensch mist de gave, die te verstaan. + +</p> +<p>Ik geef nu een dierensprookje met het bekende <span class="letterspaced">verzamelmotief</span> van een reisgezelschap, dat langzamerhand bij elkander komt, en dat men ook vindt in de <i>Bremer Stadtmuzikanten</i>. Het is ontleend aan de verzameling van <span class="smallcaps">Pol de Mont</span> en <span class="smallcaps">Alfons de Cock</span>: Dit zijn Vlaamsche Vertelsels (Gent 1898), bl. 47. + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Kerkzangers van Sinter-Goelen</span>. + +</p> +<p>De molenaar van Zavelberg had een ezel, die in zijnen dienst stram en stijf geworden was. Nu was het beest zoo oud als de +straat en deugde niet meer voor het werk. Daarom wilde zijn meester Grauwtje aan kant zetten en hem voor zijn vel verkoopen. + +</p> +<p>Toen de ezel gewaar werd, dat hij in den mulder zijn gratie niet meer stond, besloot hij de plaat te poetsen. + +</p> +<p>“Ik kan in Sinter-Goelen nog kerkzanger worden”, dacht hij; “al ben ik oud, mijne stem klinkt nog goed en helder”. En hij +sloeg de Brusselsche baan in. + +</p> +<p>Als hij ʼt kasteel van den baron voorbijging, kwam hem de zwarte jachthond tegen, zoo treurig als een lijkbidder. + +</p> +<p>“Wat scheelt er u?” vroeg de ezel. +<a id="d0e20992"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e20992">157</a>]</span> +“Och”, was ʼt antwoord, “omdat ik op de jacht met mijne stijve pikkels de hazen niet meer kan inhalen, loop ik hier iedereen +in den weg. Van ʼs morgens tot ʼs avonds is ʼt altoos hetzelfde liedje: allo, oude rakker, van onder mijne voeten. Ge zoudt +liever dood zijn dan zoo te leven”. + +</p> +<p>“Sukkelaar, waar gij verdriet in maakt!” zei de ezel. “Ga met mij mede, ik trek naar Sinter-Goelen om kerkzanger te worden. +Uwe stem is nog kloek, en ʼt is een vet postje op onze dagen.” + +</p> +<p>De hond liet het zich geene tweemaal zeggen en ging met den ezel de Brusselsche baan op. + +</p> +<p>Een beetje verder, aan een leemen huizeken, zagen zij een kat aan de deur zitten met een gezicht gelijk Pietje de Dood, en +haar miauw! miauw! scheen uit ʼnen grafkelder te komen. + +</p> +<p>“Wat is er met u gebeurd?” vroeg Langoor. + +</p> +<p>“Ja”, zei de poes, “vraag mij zooʼn dingen! Ik ben half blind van ouderdom, en kan bijkans geene muizen meer vangen. En ik +krijg zoo luttel eten, dat ik somwijlen scheel zie van honger. Ik had nu juist een klein broksken spek gestolen, en voor zooʼn +bagatel wierd ik de deur uitgesmeten en kreeg dan nog pardoef, terwijl de muizen in de schapraai mij vierkant uitlachten. +Zoudt gij er niet van doodvallen?” + +</p> +<p>“Doodvallen”, zei de ezel, “toe dan. Ga met ons mede. Al zingt ge valsch, ge zult altijd goed genoeg zijn om de vespers te +helpen zingen. Wij gaan naar Sinter-Goelen kerkzangers worden”.—En de kat trok mee de Brusselsche baan op. + +</p> +<p>In den valavond kwamen onze drie muziekanten aan een boerenhof. De haan kraaide zonder ophouden en zoo hard, dat de ezel hem +vroeg, wat er ophanden was. + +</p> +<p>“Mijn liedje is hier bijkans uit”, zei de haan. “Een uur geleden kraaide ik ““goed weder tegen morgen””, en als de pachteres +dat hoorde, riep zij tot de meid: ““de haan voorzegt goed weêr tegen morgen, ʼt zal hem een dure keer zijn. Want nu mogen +wij ons kermisvolk verwachten, en meester Rookop moet in de soep”. +<a id="d0e21010"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21010">158</a>]</span></p> +<p>“Ge moet stapelzot zijn om hier te willen blijven”, zei de ezel, “als gij weet dat zij u, vandaag nog misschien, een kopje +korter zullen maken. Sterven is het laatste, jongen, en iets beters dan dat is niet ver te zoeken. Kom met ons mede; wij worden +kerkzangers in Sinter-Goelen; met uwe stem is daar goud te winnen!” + +</p> +<p>De haan vloog bij ʼt gezelschap, en gezamenlijk wandelden zij de Brusselsche baan op. + +</p> +<p>Tegen den avond kwamen zij aan Zoniënbosch en zagen nergens huis noch kluis. Ze moesten van den nood een deugd maken en zich +tevreden houden met het logement, dat er in ʼt gras en in de bladeren te vinden was. De ezel en de hond legden zich onder +ʼnen hoogen beuk; de kat klauterde in de takken en de haan vloog in den top. Eer hij zijn gemak nam om een uiltje te vangen, +keek de haan, uit voorzichtigheid, eens naar alle kanten rond. En hem docht, dat hij ginder ver een flauw lichteken zag schemeren. +“Daar moet een huisje zijn, en menschen”, dacht hij. En seffens vertelde hij dat nieuws aan zijne kameraden. De ezel, die +er bitter weinig van hield in bosschen te slapen, stelde voor, onmiddellijk op te kramen, en recht naar dat lichtje te gaan. +De anderen keurden dat voorstel goed en op éen, twee, drie, waren zij op de been. + +</p> +<p>Langzamerhand zagen zij het lichteken dichter bij komen en grooter worden, totdat zij, op den duur, vóor een klaar verlicht +roovershuis stonden. De ezel, die de grootste was, ging eens door het venster kijken. “Sapperdeboeren!” zegde hij, “ze zitten +hier aan een kermistafel. Er wordt gedronken en geschonken, gegeten en gesmeerd, dat het gezicht alleen mij doet watertanden. +Zoo ik daaraan mijn buiksken eens mocht deugd doen”. + +</p> +<p>“Ja, dat ware een kansje voor ons”, zei de hond, “want mijn buik is zoo hol, dat hij rammelt. Maar hoe die gasten buiten gekregen?” +Ze staken de koppen bijeen, om te gaar die zaak te overleggen, en op twee minuten hadden zij een plan gereed. Zij wilden de +roovers eens met eene fraaie serenade vereeren. + +</p> +<p>Langoor plaatste zich met zijne voorpooten op het venster, de <a id="d0e21023"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21023">159</a>]</span>hond wipte op zijnen rug, de kat klauterde op den hond, en de haan ging boven op de kat haren kop zitten. Dan begonnen zij, +op een teeken, muziek te maken: de ezel giegaagde, de hond baste, de kat miauwde en de haan kraaide. En al te gelijk sprongen +zij door ʼt venster het huis binnen, terwijl de ruiten, rammelend, in in duizend stukskens vlogen. Ge kunt denken, wat helsch +lawaai dat maakte. De dieven meenden, dat al de duivels losgelaten waren, en vluchtten bijkans dood van schrik het bosch in. + +</p> +<p>Nu zetten zich onze vier kerkzangers op hun zeventien gemakken aan tafel, en aten en dronken, dat hun buik gespannen stond +gelijk eene trommel. Moe gegaan en dik gegeten, begonnen ze naar rust te trachten, maar eerst en vooral bliezen zij het licht +uit. Nu koos elk de slaapplaats, die hem best beviel: de ezel leide zich op den mesthoop neer, de hond aan de achterdeur, +de kat op de warme assche van den haard, en de haan vloog op de vorst van ʼt huis. En drie minuten na dien waren ze allemaal +in slaap. + +</p> +<p>Intusschen was ʼt middernacht geworden. En als de roovers geen licht meer zagen of geen gerucht meer hoorden, begonnen zij +zich over hunne lafhartigheid te schamen. “Wij hebben ongelijk gehad zoo gauw op den loop te gaan”, zei de kapitein, en hij +zond zijnen luitenant op onderzoek uit. Deze vond alles stil en ging in de keuken om licht. Hij aanzag de vlammende kattenoogen +voor gloeiende kolen en stak er een sulferstekje tegen, om zoo vuur te krijgen. Maar poesje verstond geen lachen, vloog in +zijn gezicht en krabde hem links en rechts. Gij kunt peinzen, hoe de kerel verschoot. In een ommezien was hij de keuken uit +en op de vlucht. Maar aan de achterdeur beet de hond hem in zijn been, en als hij den mesthoop voorbijstoof, gaf hem de ezel +met zijnen achterpoot nog ʼnen fellen stamp. En de haan, door al dat geroezemoes wakker geworden, kraaide er dapper op los: +koekeloerekoe! koekeloerekoe! + +</p> +<p>Jemenis menschen! hadt ge toen den dief zien loopen; een haas kon hem niet volgen. Buiten adem kwam hij bij zijne kameraden +<a id="d0e21031"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21031">160</a>]</span>toe, en had moeite om te vertellen, wat hem voorgevallen was. “Och!” zeide hij, “in ons huis zit een kwade tooveres. Zij is +op mij gevlogen en heeft met hare lange nagels heel mijn gezicht opengekrauwd; en aan de buitendeur staat een schildwacht +en die heeft mij een steek in ʼt been gegeven; en wat verder ligt een zwart monster, en dat heeft mij met ʼnen ijzeren stok +geslagen, dat mijn ruggebeen kraakte. En boven op het dak riep iemand: “Hou den dief! Hou den dief!” Ge kunt wel denken dat +ik mij uit de voeten maakte”. + +</p> +<p>De roovers trokken men ʼn druipneus dieper het bosch in, en durfden sedert in hun huis niet meer te komen. Maar onze vier +kerkzangers woonden er zoo goed en gerust, dat zij daar hun leven versleten en Sinter-Goelen Sinter-Goelen lieten. (Denderwindeke). +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Men vergelijke hiermee no. XVIII van dezelfde verzameling, getiteld: De wereld vergaat, en eveneens no. XXXVI: Van den halven +haan. In het sprookje van de vier reizigers, bij <span class="smallcaps">A. Joos</span>, Vertelsels van het Vlaamsche Volk (Gent 1889–91) no. 86, heeft het reisgezelschap met wolven te doen en niet met dieven. + +</p> +<p>De lezer herinnere zich, hoe de booze moeder het arme Janneken aan stukken sneed om er soep van te koken. Men rekent dergelijke +trekken tot de <i>ethnologische motieven</i>, en heeft gemeend, er sporen van kannibalisme in te kunnen ontdekken. Naar het welbekende verhaal in Homerusʼ Odyssee noemt +men dit het <span class="letterspaced">Polyfemus-motief</span>. In een sprookje der Duizend en éen Nacht luidt het als volgt. Op zijn derde reis leed Sindbad en zijne gezellen schipbreuk, +redde zich op een eiland en bereikte een prachtig paleis. Bij avond treedt er een vreeselijke reus binnen, groot als een palmboom, +en midden in het voorhoofd vlamt éen enkel overgroot oog. Achtereenvolgens begint hij nu de scheepsgezellen op te peuzelen, +tot eindelijk Sindbad met de negen moedigsten <a id="d0e21050"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21050">161</a>]</span>den slapenden cycloop met een gloeiend braadspit het oog uitboort, om dan ijlings op in der haast getimmerde vlotten het ruime +sop te kiezen. Maar de reus slingert hun geweldige rotsblokken na en allen, behalve Sindbad, komen om. + +</p> +<p>In onze Nederlandsche sprookjes is dit het <span class="letterspaced">Klein-Duimpjes-motief</span> geworden: de volwassenen zijn in kinderen veranderd, Duimpje (Odysseus-Sindbad) is hier de pientere jongste broeder, en de +reus verliest niet het licht zijner oogen, maar slechts zijn zeven-mijlen-laarzen. Ook komt het niet tot menscheneten, want +Duimpje redt zich en zijn broeders het leven. Wellicht is de woning van den menscheneter het <span class="letterspaced">doodenrijk</span>, waarop ook het vereenigd voorkomen der drie lijkkleuren: wit, zwart en rood (ook tooverkleur) schijnt te wijzen. Dat zoo +vaak sprake is van den jongste van 3 of 7 of 12 kinderen, wien het beschoren is, koning te worden of de bruid huiswaarts te +voeren, zou wellicht kunnen wortelen in het erfrecht van den jongste in de Germaansche landen. De jongste wordt door zijn +broeders dan ook niet met goede oogen aangezien, maar hij is doorgaans de slimste, zooals blijkt uit het verhaal der Twee +Broeders, het oudste ons bekende sprookje, dat ten tijde van Mozes in Egypte werd opgeteekend; zie hierover mijne Essays en +Studiën, bl. 216. Sommige elementen hiervan vinden wij in onze sprookjes weer: “de man, wiens hart in een voorwerp bewaard +wordt”; “de sprekende koe, die den held waarschuwt voor het hem dreigend gevaar”; “de opgeworpen hinderpaal tusschen vervolgers +en vervolgde”; “het sympathetische teekenen, dat de dood van den afwezigen broeder verkondigt” enz. De verhouding tusschen +de twee broeders is nog dezelfde in een Friesch sprookje, welks aanhef ik hier laat volgen (<span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven II, bl. 3 vlg.). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Van grooten Oege en kleinen Oege</span>. + +</p> +<p>Er waren eens twee broeders, die heetten beide Oege. De een was groot en sterk, maar zeer dom en lomp; de ander was een <a id="d0e21069"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21069">162</a>]</span>klein en nietig ventje, maar zeer leep en verstandig. Groote Oege was rijk, hij had wel dertig koeien, kleine Oege was arm, +hij had maar eene koe. En zij hadden ieder een oude grootmoeder bij zich inwonen voor huishoudster. + +</p> +<p>Eens kwam er een bedelaar bij kleinen Oege om een aalmoes. De kleine man zei: “Ik kan u niets geven, ik ben zelf arm, maar +ga naar mijn buurman, die is rijk”.—De bedelaar ging nu bij grooten Oege vragen, maar die zei: “Denk je, dat ik je wat geven +kan? Ik heb moeite genoeg om zelf aan den kost te komen”.—“En je buurman zegt, ge zijt een rijke boer”, zei de bedelaar.— +Dit maakte den grooten domkop wrevelig, hij zei: “wil die kleine leelijkerd mij de schooiers op het lijf zenden? Dat zal ik +hem betaald zetten”.—In zijn dolle drift liep hij naar den weg, waar de koe van den kleinen Oege liep grazen, trok zijn zakmes +en sneed het beest den hals af. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Men vergelijke hiermee het begin van een door <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Volkskunde XIII, bl. 240, meegedeeld sprookje: + +</p> +<p><span class="letterspaced">Van Grootoog en Klaainoog</span>. + +</p> +<p>Wazʼn rais twei neefs; ain haitte Grootoog en anner Klaainoog. Zei wazʼn baaiden boer, maor Grootoog har ʼn groot spul (boerderij) +en molk ʼn stuk of twaalf kôiʼn en Klaainoog was maor ʼn luddik keuterboerke en har ain kou. Nô wol ʼt ongeluk, dat Klaainoog +zien kou wat aan schoensche kant was (niet in de weide wilde blijven) en nô en den ien Grootoog zien land kwam. Grootoog ging +noa zien neef en zee: “As dien kou mie dat nog ainmoal weer bakt, den steek ik hom dood, doar kens dien reekʼn maor noa moakʼn”. +“ʼk Ken er nait meer aan doun”, zee Klaainoog, “ʼn mensk mout doun, wat hai nait loatʼn ken.” + +</p> +<p>ʼt Hil nait lank aan, of kou kwam weer ien Grootoog zien land en Grootoog hil zien woord en stook kou dood. +</p> +<hr class="tb"><p> +<a id="d0e21090"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21090">163</a>]</span></p> +<p>In Vlaanderen (Leuven, Aerschot, Wambeek, enz.) luidt de aanhef aldus: + +</p> +<p><span class="letterspaced">Van Pachter Eentand</span>. + +</p> +<p>Er waren eens twee broeders, en die woonden nevens malkaar. De een had drie paarden, de ander maar éen enkel, en daarom werd +deze pachter <i>Eentand</i> genaamd. + +</p> +<p>Vier dagen elke week leende Eentand zijn enkel paard aan zijnen broeder, die hem de twee andere dagen zijne drie paarden liet +gebruiken. + +</p> +<p>Op zekeren dag, dat Eentand met alle vier de paarden aan ʼt werk was, riep hij, iederen keer dat er volk voorbijging: “Hu, +al mijn paarden!” + +</p> +<p>Zijn broeder verbood hem zoo te spreken, maar vruchteloos. Toen dreigde hij Eentand zijn éene paard den kop in te slaan, in +geval hij nog een enkelen keer “al mijn paarden” durfde roepen. + +</p> +<p>Eenige stappen verder, als Eentand volk zag afkomen, klonk het weer: “Hu, al mijne paarden!” + +</p> +<p>“Pardaf”, zei de broer, en sloeg met eenen marteel Eentandʼs paard den kop in. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Talrijk zijn ook de <i>mythische</i> motieven. Ik sprak reeds van het doodenrijk, dat de Oude Germanen zich dachten als het rijk van Wôdan-Odhin, als het schimmenrijk, +en ook wel als gelegen in de diepte der zee. Deze verschillende opvattingen hebben hun neerslag in de sprookjesmotieven. De +boomen en bloemen, die uit de aarde opgroeien, bevatten vaak de ziel van den overledene (I, bl. 65); bloemen ontspruiten ook +op de graven. Op zielengeloof en doodenkultus berust verder het motief der <span class="letterspaced">dankbare dooden</span>, niet zelden in den vorm van dankbare dieren, en het <span class="letterspaced">verlossingsmotief</span>: de verlossing geschiedt door het oplossen van een raadsel, het beantwoorden van een vraag, het uitspreken eener formule +of door standvastigheid in het gevaar. Hiertoe behoort eigenlijk ook het sprookje van Roodkapje, oorspronkelijk een door een +monster verslonden, maar naderhand weer bevrijd goedaardig wezen. Van <a id="d0e21125"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21125">164</a>]</span>bevrijding door heldenmoed gewaagt het sprookje van Doornroosje. Al deze mythische opvattingen wortelen in den gemeenzamen +bodem van het primitief-wijsgeerige animisme, dat de direkte ondergrond is van het omvangrijke motief der <span class="letterspaced">vormveranderingen</span>. + +</p> +<p>De sprookjesgroep, die ons bezig houdt, noemen wij tooversprookjes in tegenstelling met de dierensprookjes. Toch worden alle +min of meer met den tooverstaf aangeraakt en juist dit verleent hun de eigenaardige fantastische bekoorlijkheid. <span class="letterspaced">Tooverij</span> of magie, in engeren zin, is een beslist mythisch bestanddeel, hoe dwaas het ook zijn moge, in de magie <i>de</i> bron <i>der</i> religie te willen zien. Tooverij schenkt ook de befaamde <span class="letterspaced">onwondbaarheid</span> door tooverhemd, dierenvet, bad in tooverbloed enz. Zie hiervoor <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, De onwondbaarheid en de Achilleshiel, in Volkskunde XXIII, bl. 169. + +</p> +<p>Naar men weet heeft <span class="smallcaps">Laistner</span> den droom als mythischen faktor ingevoerd; en inderdaad kunnen vele motieven als <i>droommotieven</i> worden beschouwd. Aldus in de sprookjes van den <span class="letterspaced">tooverslaap</span>, die ons Doornroosje, Sneeuwwitje en de Zevenslapers in het geheugen roepen. Al de hoofdpersonen van deze sprookjes moeten +wachten op verlossing uit den slaap; een gewaarwording, die den droomenden mensch herhaaldelijk bevangt. Talrijk zijn ook +de sprookjes, waarin een droom een beslissende rol speelt, doordat hij of wel de werkelijke toekomst voorspelt, of de menschen +tot ijdele hoop verleidt,—vertelt Homerus ons niet reeds van de twee droompoorten aan het paleis van den nacht? De eene is +van hoorn, de andere van elpenbeen: door deze gaan de vleiende, bedriegelijke droomen, door gene de waarachtige, die ter voleinding +voeren. Hiertoe behooren verder het <span class="letterspaced">wenschmotief</span>, men denke aan het wensch-tafeltje met allerlei spijzen en het overbekende tafeltje-dek-je; het <span class="letterspaced">vergeetmotief</span>, als in het sprookje van de Ware Bruid; het <span class="letterspaced">raadsel</span>- of <span class="letterspaced">sfinxmotief</span>, ons bekend uit het verhaal der koningsdochter, die slechts wilde trouwen met iemand die haar kon vastpraten, en van den +koning, die geen andere vrouw <a id="d0e21170"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21170">165</a>]</span>tot koningin wilde nemen dan haar, die zich voor hem zou vertoonen “niet bij dag en niet bij nacht, niet gekleed en toch niet +naakt, niet te voet en ook niet te paard”, zie <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslands Volksleven II, bl. 50, 68, 71; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 31, 352, 390 (een vernuftige boerendochter zette zich bij het vallen van den avond op een ezel, +omhing zich met een groot vischnet, en trok zoo naar ʼt paleis); en dat van de zware, <span class="letterspaced">onoplosbare taak</span> of van het <span class="letterspaced">labyrinth</span>, in de Germaansche sprookjes vervangen door het groote, sombere woud. + +</p> +<p>Zoo kom ik eindelijk aan de <i>karakter-motieven,</i> waartoe op de allereerste plaats wel de <span class="letterspaced">sluwheid</span> behoort, meestal verbonden met kleine lichaamsgestalte, als bij Klein-Duimpje, in het Groningsch <i>Keuteldoemke</i>, zie Volkskunde XIII, bl. 111, in het Limburgsch <i>Duumpke-Mezuumke,</i> wellicht ontstaan uit <i>Duumpke-mie(n)-zeunke;</i> zoo ook in het Geldersch verhaal van den Slimmen Jan, Volkskunde XIII, bl. 247, en van den Slimmen Schoenmaker, <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 216. Andermaal wordt de <span class="letterspaced">domheid</span> tot motief, veelal verbonden met forsche, rijzige lichaamsgestalte. De domme begrijpt meestal een gegeven leer niet. Hiertoe +behooren onze sprookjes van Diertien, Jan den Boer, Sterken Hans of Wolfjonk en Nog dommer dan dom. De historie van Tijl Uilespiegel +wijkt slechts in zoover af, dat hij in al zijn dwaze streken een opzettelijke schalk is.—Sterkte en dapperheid, lafheid, geluk +vertoonen zich zóo regelmatig, dat zij kwalijk een motief kunnen genoemd worden. Het <span class="letterspaced">ongeluk</span> wordt tot motief bij den ongeluksvogel, wien alles tegenloopt. Ook de <span class="letterspaced">luiheid</span> is een gewild motief, maar dan een grootsche, ekstatische luiheid, een eigenschap, die den drager begenadigt, burger te worden +van het Luilekkerland! Het lange slapen is het eerste sprookjes-kenteeken dezer luiheid. De <span class="letterspaced">nieuwsgierigheid</span> wordt doorgaans bestraft en hangt nauw samen met het motief van het <span class="letterspaced">verraden geheim</span>, dat wij in het oude sprookje van Midas met de ezelsooren vinden, en van het <span class="letterspaced">vraagverbod</span>: Amor en Psyche, de Zwaanjuffer, Blauwbaard, <a id="d0e21222"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21222">166</a>]</span>wanneer dit verhaal althans om zijn historische kern niet tot de sagen moet gerekend worden, zie <span class="smallcaps">Funck Brentano</span> in de Vragen van den Dag XIX, bl. 483, 556, 649. Ook wordt de eenvoud vaak beloond, hetgeen wij zien in de formule van <span class="letterspaced">Asschepoester</span>, een meisje trouwens zóo schoon, dat haar schoonheid zich reeds door haar schoentjes verraadt. + +</p> +<p>In het Oosten, en ten deele ook in Italië, was het sprookjesvertellen een beroep, uitgeoefend door vakmannen in het vertellen, +aan het hof, in de paleizen, voor de groote volksmenigte. Vertellers van dien aard bezitten een zekere kunstvaardigheid en +techniek, en berekenen en versterken den indruk door dramatische middelen; zij verhoogen de spanning en maken jacht op effekt. +Zóo ontstonden b.v. de sprookjes der Duizend en een Nacht. In den Oosterschen verhaaltrant is veel novellistisch en fantastisch, +de volksaardige grondslag wordt niet zelden geheel door kunstmatig geteelde woekerplanten overgroeid. + +</p> +<p>De Nederlandsche, Duitsche, Engelsche, en grootendeels ook de Fransche sprookjes zijn geheel anders. Zij zijn kinderlijk en +schijnen voor kinderen bestemd. Zeker, zij worden verteld onder de dorpslinde op zomeravonden, zij korten de gezelligheidsuren +der spinningen, voor zoover die nog in eere zijn (I, bl. 273). Maar het midden, waar zij bij uitstek thuis hooren, is toch +de huiselijke kring, met name de kinderkamer: moeder en grootmoeder vertellen, de kinderen vormen het luistergrage publiek. + +</p> +<p>Dit feit vindt weerklank in vorm en aanleg onzer sprookjes. Een slot, dat de vernietiging van het goede en edele beduidt, +verdraagt de kinderziel niet. Maar ook in den loop van het verhaal zelf wordt het harde en gruwzame, dat b.v. de IJslandsche +sprookjes kenmerkt, zooveel mogelijk verbannen. Verder vermijdt men het geraffineerde, het te zeer prikkelende, het eindeloos +spannende: het kind moet naderhand kunnen inslapen en vriendelijke droombeelden moeten het omzweven. Maar vooral, het sprookje +moet <a id="d0e21236"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21236">167</a>]</span>eenvoudig zijn en verstaanbaar, moet liggen binnen het bereik der kinderziel. Juist hierdoor echter is de oude sprookjeskern +beter bewaard gebleven: vooreerst, omdat het gekunstelde ontbreekt, maar ook, dewijl het kind steeds op dezelfde wijze wil +verhaald hebben. Zelfs een lichte verandering duldt het niet: “dat is niet juist, niet goed,” zegt het dan. Want het kind +houdt de sprookjes voor waar. + +</p> +<p>Een bijzonder karakter vertoonen nog de Nederlandsche sprookjes. Onder de dieren heeft de ooievaar natuurlijk een eereplaats, +maar merkwaardiger is de natuurschildering. In ʼt Oosten en Zuiden van ons land speelt het verhaal meestal nog in het woud, +maar in het Noorden aan en op zee. Toch voelt het sprookje zich in het woud beter thuis, en het verwaait en vervaagt wel eenigszins +in onze kale, kille laaglanden. Hoe schenkt het dichte, donkere bosch ook zoo echt de sprookjes-stemming, de zalige beklemdheid, +het heerlijke angstgevoel! Dáar drukt verlatenheid en eenzaamheid op het verdwaalde kind. Aan reuzen en dwergen, monsters +en verscheurende dieren is het weerloos prijsgegeven. Vooral wanneer de nacht neervlerkt. Maar eindelijk herleeft toch de +hoop op redding, als ginder, heel ver, een zwakke lichtschemer trilt: “en toen zagen ze in de verte een lichtje branden”. + +</p> +<p>Met name echter: humoristische gemoedelijkheid kenschetst onze sprookjes. Maar deze gemoedelijkheid is inniger in het zuidelijk +volksgebied, en helt meer over tot het banale of platte in het noordelijk. + +</p> +<p>Een afzonderlijke groep vormen de natuurverklarende sprookjes; deze behandel ik in het <a href="#d0e27118">Zesde Hoofdstuk III</a>.— + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>—Daar was eens een man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Toe, luistert dan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Daar was eens eenʼ vrouw, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Toe, luistert nou, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Daar was eens een heer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>—Och! ik vertel niet meer.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e21260"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21260">168</a>]</span><p>Ziedaar een staal van de zoogenaamde <span class="letterspaced">kwelsprookjes</span>, die ik tot het laatst bewaard heb, en wier finale werkt als een <span id="d0e21266" class="corr" title="Bron: koud">koude</span> waterstraal. Algemeen verspreid zijn ook de kwelvertelsels van het Kalverstaartje en van den Gouden Sleutel: + +</p> +<p>Er was eens een man, die groef zijn tuintje wat om en vond toen een houten doosje. In dat doosje vond hij een kalverstaartje,—en +ware dat kalverstaartje wat langer geweest, dan zou mijn vertelseltje ook wat langer geweest zijn.— + +</p> +<p>Eens ʼs winters, toen er veel sneeuw lag, werd een arme jongen door zijn ouders met een slede uitgezonden om brandhout te +halen. Toen hij nu in het bosch de slede opgehoopt vol had geladen met doode takken, wilde hij, voor hij naar huis terugkeerde, +een vuurtje maken om zich wat te warmen. Hij ruimde daartoe de sneeuw wat weg, en vond toen op den grond een kleinen gouden +sleutel. Verder zoekende vond hij aldra onder de sneeuw ook een ijzeren kistje, met een sleutelgat zoo klein, dat men het +nauwelijks zien kon. Hij probeerde, en gelukkig! de sleutel paste. Hij draaide het sleuteltje eenmaal om,—en nu moeten wij +wachten, tot hij het kistje heel en al geopend heeft, dan zullen wij verder vernemen, welke wonderbaarlijke dingen er in waren +opgesloten. + +</p> +<p>Minder bekend wellicht is het volgende Limburgsche kwelsprookje. + +</p> +<p>In overoude tijden kwam eens een groot geheimzinnig schip de rivier afdrijven en ankerde nabij een havenstad. Zwart was de +kiel, zwart de mast, zwart de zeilen en al het takelwerk. Geen kapitein stond op de brug, geen stuurman aan het roer, geen +matrozen op het dek of in het want,—alles was eenzaam en akelig stil. Het volk uit de havenstad drong op de kade om het schip +samen, maar niemand verstoutte zich het vaartuig te betreden. Eindelijk achtte de magistraat het zijn plicht een onderzoek +in te stellen. Ook het ruim vond men ledig, op éen kajuit na: daar zat een klein, zwart manneke, en ter linkerzijde van hem +lag een zwaard, ter rechter een korst brood. + +</p> +<p>Toen nu niemand wist te zeggen, wat dit beduidde, ontbood <a id="d0e21279"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21279">169</a>]</span>men een eerbiedwaardig kluizenaar uit den omtrek, en deze gaf eindelijk de gevraagde verklaring. “Het zwaard”, zoo sprak hij, +“beteekent lange jaren van bloedigen oorlog; de korst brood even zoo vele jaren van bitteren hongersnood”.... + +</p> +<p>“En het zwarte manneken dan?” vraagt wellicht een ongeduldige hoorder. Waarop het antwoord luidt: “Dat moogt gij zoolang likken, +tot het blank is”.— + +</p> +<p>Behalve de reeds vermelde literatuur, zie nog <span class="smallcaps">A. De Cock</span>, Rond den Heerd, Sprookjes voor jong en oud (Gent 1890); Uit de Wonderwereld, Sprookjes voor groote en kleine kinderen (Gent +1889); <span class="smallcaps">Fr. Coeckelbergs</span>, Sprookjes, Legenden, Sagen en Liederen, afgeluisterd te Heyst-op-den-Berg (Antwerpen 1903); <span class="smallcaps">C. Claerbout</span>, Sprookjes en Verhalen uit het Thieltsche (Pithem 1890); <span class="smallcaps">J. van Lantschoot</span>, Volksvertelsels uit Meetjesland, (Gent 1895); <span class="smallcaps">J. Vermast</span>, Vertelsels uit West-Vlaanderen (Gent 1890); <span class="smallcaps">Ad. Lootens</span>, Oude Kindervertelsels in den Brugschen tongval (Brussel 1868); <span class="smallcaps">H. Poelhekke</span>, Woordkunst, bl. 99; <span class="smallcaps">Ad. Thimme</span>, <span lang="de">Das Märchen</span>, (Leipzig 1909), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Gustav Meyer</span>, <span lang="de">Essays und Studien zur Sprachgeschichte und Volkskunde</span> (Berlin 1885) I, bl. 145 vlg.; <span class="smallcaps">M. A. Perk</span>, in De Gids 1882 III, bl. 237; <span class="smallcaps">Prof. J. V. D. Vliet</span>, in De Gids, 1894, II, bl. 452; <span class="smallcaps">Prof. J. J. Speyer</span>, in De Gids 1892, III, bl. 520 vlg. + +</p> +<p>Van het sprookje verschilt de <b>sage</b>, dewijl deze, zooals reeds gezegd, gebonden is aan tijd, gewoonlijk zelfs aan éen moment, als hoofddatum opgevat; het sprookje +immers breidt zich uit over jaren en jaren. De sage is ook plaatselijk beperkt, hecht zich vast aan een bepaalden berg of +stroom of meer van het geboorteland en heeft een meer nationaal karakter; het sprookje speelt ergens ter wereld, onbepaald, +en gaat van pool tot pool, van oceaan tot oceaan. De sage eischt geloof aan de waarachtigheid van het verhaalde; ook het sprookje +vraagt vertrouwen, doch slechts schertsender wijze, en het is meer novellistisch van aard. De sage is armer, eentoniger, het +<a id="d0e21335"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21335">170</a>]</span>sprookje geestiger en biedt meer afwisseling. Waar de sage een religieus bestanddeel omvat, heeft het bovennatuurlijke den +boventoon; het sprookje is in weerwil van al het wonderbaarlijke meer menschelijk. De sage staat ethisch, het sprookje artistiek +hooger. Vooral de Germaansche sage wordt gekenmerkt door den adel der persoonlijkheid, de hooge opvatting van eer en plicht, +de innigheid en reinheid van het zieleleven. Geschonden trouw wordt doorgaans door de straf op den voet gevolgd. Op Nederlandschen +bodem onderscheidt de sage zich door grooten eenvoud en soberte, hoogen ernst en rustigen verhaaltrant. + +</p> +<p>De <b>mythische sagen</b> wortelen over het algemeen in animistische opvattingen, of in een bepaald mythologisch systeem. Na de uitvoerige bespreking +der volksreligie in het eerste deel, bl. 62 vlg., kunnen wij ons hier met deze algemeene verklaring en verdeeling tevreden +stellen. Ook vindt men daar ter plaatse reeds tal van Nederlandsche mythische sagen vermeld; ik wensch hier nog slechts enkele +voorbeelden aan toe te voegen. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Spook- en Tooversagen</span>. Een typische spookgeschiedenis mag m.i. in een boek als dit niet ontbreken. Ik ontleen ze aan de Vlaamsche Vertelsels van +<span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, bl. 321. Het zeer verspreide verhaal draagt den naam: Van het betooverd Kasteel. Spooksagen als deze vormen vanwege haar +geringe lokaliseering als het ware den overgang tusschen sprookje en sage. Jan, die twintig jaar den koning had gediend, waagt +het, te gaan overnachten in een kasteel, waar het spookte. + +</p> +<p>...In éen, twee, drie had hij een warm vuurtje aangelegd en zijn beslag gereed gemaakt. Dan zette hij zich in eenen leuningstoel, +op zijn zeventien gemakken, bij den haard, in afwachting, dat de koekdeeg aan ʼt rijzen zou gaan. Intusschen was het elf uur +van den nacht geworden, en Jan begon te bakken. Maar de koek was nog maar half gaar, of pardof! daar viel een heel menschenbeen +door den schoorsteen in de pan, en—de koek lag in de asch! +<a id="d0e21351"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21351">171</a>]</span></p> +<p>“Suikerloot”, riep Jan, “al éen bedorven”. Hij raapte het been op, smeet het in den hoek der schouw en herbegon te bakken. +Maar, pardof! een tweede been plofte in de pan, en ... de koek lag weer in de asch! + +</p> +<p>“Sapperlot”, vloekte Jan, “al twee bedorven!” Hij gooide het been bij het andere en ging weer aan ʼt werk, ongelukkiglijk +met hetzelfde gevolg, want nu viel er een menschenarm in de pan, en de koek was weer om zeep. En zoo duurde het nog eenigen +tijd voort: den vierden keer viel de andere arm, den vijfden de heele ribbenkast, en ten slotte een menschenschedel! + +</p> +<p>Jan wierp heel dien santenboetiek op ʼnen hoop in den hoek van den schoorsteen, zonder zich daarvoor kwaad bloed te maken. +“Zou ʼt nu eindelijk gedaan zijn!” riep hij, terwijl hij eens even naar omhoog in de schouwpijp keek. “Nu wordt het tijd, +want mijn beer begint te dansen”. En hij opnieuw aan ʼt bakken. Ditmaal liep het goed af, ook eene tweede en eene derde maal, +en Jan speelde de koeken gretig binnen. Maar toen hij nu eens met een vluchtigen blik naar “zijn knekelhuis” keek, bemerkte +hij tot zijne verwondering, dat de verschillende beenderen leven gekregen hadden en zich samenvoegden tot een menschelijk +geraamte! + +</p> +<p>“Wel, vriend Magermans”, zei Jan tot het spook, “hebt gij geenen lust, om een koekje mee te eten?” Maar hij kreeg geen antwoord. +“Die zwijgt, stemt toe”, zei Jan, en meteen nam hij een halfgebakken pannekoek, en smeet dien het spook in ʼt aangezicht, +dat hij er aan bleef plakken. + +</p> +<p>Daar sloeg het middernacht op den toren van de dorpskerk. “Doe de deur open”, zei het spook nu, en het wees met den vinger +naar de kelderdeur. + +</p> +<p>“Doe ze zelf open, als ge niet te lui zijt”, zei Jan. Het spook wenkte den soldaat hem te volgen en ging de kelderdeur openen. + +</p> +<p>“Daal nu de trappen af”, sprak het.—“Doe het zelf”, zei Jan. Het spook daalde de trappen af, gevolgd door den soldaat met +een brandende kaars in de hand. Vóor een grooten blauwen steen, in den keldervloer, bleef het spook stilstaan. Hier raakte +het <a id="d0e21366"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21366">172</a>]</span>eventjes de handen van onzen gast aan, en deze voelde, dat ze gloeiend heet werden. “Hola, kerel, denkt ge mij te verbranden?” +riep Jan. “Herbegin maar niet, of ik zal u ʼnen anderen dans leeren”. + +</p> +<p>“Hef dien steen op”, sprak de geest. + +</p> +<p>“Hef hem zelf op, als ge niet te vadsig zijt”, zei Jan. Het spook nam nu den steen weg, en Jan bemerkte eenen put, waarin +drie volle kisten goud naast elkander stonden. + +</p> +<p>“Ziet ge dit goud?” vroeg het spook. “Dat alles heeft mij toebehoord, toen ik op dit kasteel leefde, maar ik heb er geen goed +gebruik van gemaakt. Daarom moest ik branden en hier elken nacht terugkeeren, tot er iemand gevonden werd, die dat geld een +goede bestemming zou geven. Gij zult het doen, en van nu af is mijne straf uit”. Tot teeken der waarheid legde het nogmaals +de hand op Jan, en hij voelde, dat ze nu koud was. Dan sprak het weer: “De eerste kist is voor u; de tweede is voor den arme; +de derde is voor de kerk”. Daarop verdween de geest, en Jan stond daar alleen. + +</p> +<p>ʼs Morgens ging hij zijn wedervaren aan den graaf (den kasteelheer) vertellen. Deze was heel blij, dat zijn kasteel nu van +de spoken verlost was, en liet Jan gewillig toe het goud uit te deelen, zooals het spook had voorgeschreven. Onze soldaat, +thans schatrijk geworden, keerde terug bij zijne moeder, en leefde met haar nog lang en gelukkig. + +</p> +<p>Daar kwam de Dood met zijn wagen met doodenkruid, en voerde hen alle twee de wijde wereld uit. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>De spooksage is hier met een schatsage verbonden; dit is o.a. ook het geval met de Neerlintersche sage van het Blauwe Spook, +die men vindt in Hagelander IV, bl. 90 vlg. De spoken zijn veelal familieleden, die terugkeeren en om gebed vragen of om vervulling +eener door hen of door een ander niet volbrachte gelofte, zoo b.v. het spook van de Langesloot en van Tusschendijken, bij +<span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. 146, 154. Overeenkomstig luidt <a id="d0e21385"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21385">173</a>]</span>een sage, ons door <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in Volkskunde XIX, bl. 150 meegedeeld: + +</p> +<p>Een bakker te Hoorn had een vrouw en twee kinderen. Zijn vrouw werd doodziek en hij beloofde haar op haar sterfbed, dat hij +de kinderen bij een buurvrouw, een heel braaf mensch zou uitbesteden. Maar toen zij gestorven was, kwam hij die belofte niet +na. + +</p> +<p>Van dien tijd af begon het avond aan avond te spoken. Er werd gerommeld, geschuifeld, gestampt en ander leven gemaakt. En +altijd op denzelfden tijd begon het leven weer en werd het na een poos weer stil. + +</p> +<p>Hij wist niet wat hij er aan doen moest en sprak er den predikant over. Deze besloot zich met eigen oogen en ooren te overtuigen +en bleef dus op een zekeren dag waken en las onderwijl in den bijbel. Op den gewonen tijd begon het spoken weer en toen dat +een poosje zoo geduurd had, zei de dominee: “Wat is er van uw verlangen?” “Ik heb geen rust”, antwoordde het spook, “voor +mijn man zijn belofte omtrent de kinderen vervuld heeft”. “Die zal vervuld worden”, sprak de dominee. + +</p> +<p>Toen vertelde hij den bakker wat hij gehoord had en deze heeft de kinderen toen bij de buurvrouw uitbesteed; en het spoken +is sedert voorgoed opgehouden.— + +</p> +<p>Hoeveel betooverde meren en kasteelen schenken er niet een tooverwaas aan het Nederlandsche landschap! Diep bedolven in het +Bleeke Meer—ook Prinsenmeer en Koningsmeer genoemd—nabij Stavoren ligt de schat der Friesche Koningen, gelijk de schat der +Nibelungen in den Rijn. En waar de Niers met groote kronkelwegen de velden doorstroomt, daar verjoeg eens een hoogmoedige +ridder in zijn verwaten trots een arme pelgrim van zijn erf. Slechts de jongste dochter had deernis met hem, maar vermocht +den vloek niet meer te bezweren, die zich ging ontladen over het misdadig slot. Daar doet de torenklok twaalf doffe slagen +weerklinken...en het kasteel zinkt weg in de diepte. Maar toen <a id="d0e21400"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21400">174</a>]</span>de lente weer kwam, ontsproten aan den voet van den heuvel, waarop de burg gelegen was, hyacinthen, primulaʼs en anemonen, +als herinnering aan de jonkvrouw, die niet geheel was ontaard.—Andere plaatsen, als het Solsche Gat, zijn betooverd, omdat +daar een moord werd gepleegd. Klokkekuilen, die het gebeier der verzonken klokken nog menigen nacht, vooral op Kerstnacht, +doen hooren, hebben allen hun genetische sagen. Voeg bij deze toover- en spooksagen nog de groep van volksverhalen, die betrekking +hebben op personen, welke het vermogen bezitten, iemand “vast te zetten” of, zooals het heet, die “de vrije kunst” verstaan; +van deze vindt men een zeker aantal bij <span class="smallcaps">Boekenoogen</span> in Volkskunde XIX, bl. 142 vlg., en <span class="smallcaps">De Cock</span>, ib. XXIV, bl. 142. Zie verder <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsen Sagenboek I, bl, 118–161; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, bl. 46, 51; <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Perné</span>, Veluwsche Sagen (Amsterdam 1909) I, bl. 96; Geldersche Volksalman., 1835, bl. 28; 1845, bl. 37; <span class="smallcaps">P. Oosterlee</span>, Legenden<sup>3</sup> (Nijmegen 1913), bl. 96. + +</p> +<p>Daar bestaat een soort van betoovering, die zeer oud of onsterfelijk maakt of voor geruimen tijd de gave der vergetelheid +schenkt. Algemeen vermaard is de sage, zooals zij is gelokaliseerd in het Zevengebergte, onder de benaming van <i lang="de">Der Mönch von Heisterbach</i>; men kent ook de Nederlandsche bewerkingen van <span class="smallcaps">W. Müllerʼs</span> gelijknamig gedicht. Maar ook in Groot-Nederland is dergelijke sage inheemsch, getuige het volgende, te Hekelgem uit den +volksmond opgeteekende verhaal over “Het Kluizevogelken van Affligem”. + +</p> +<p>Op zekeren dag wandelde een heilige pater uit de abdij van Affligem in de wijde bosschen, rondom het klooster gelegen. Op +eens werd zijn oor getroffen door het hemelsch gezang van een vogeltje. Vol bewondering houdt hij het vogelken in ʼt oog en +daar het van boom tot boom vliegt, volgt hij het immer na. Zoo brengt het hem tot bij een kluis, die met een gouden draad +is afgespannen. De draad opent zich bij het naderen van den monnik en sluit zich achter hem weer dicht. De pater zet zich +neer op een bank naast <a id="d0e21433"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21433">175</a>]</span>de kluis en luistert nog altijd even gretig naar het wonderbaar gezang van het vogeltje. + +</p> +<p>Maar ten slotte houdt het gezang op, en toen eerst dacht de pater er aan, naar de abdij terug te keeren. Hij komt voor de +poort en klopt aan. Een portier verschijnt en vraagt: “Wien mag ik bij den Abt aandienen?”—“Wel broeder, kent ge mij niet? +Ik heb slechts eenige uren geleden het klooster verlaten”, antwoordt de monnik.—“Gij zijt mij geheel vreemd”, herneemt de +portier.—“Onmogelijk”, protesteert de pater; “ga den heer Overste en mijne andere broeders verwittigen; die zullen mij wel +herkennen”. + +</p> +<p>Maar niemand herkende hem. Toen kwam de abt op de gedachte, den vreemdeling zijn naam te vragen; en zoekend in de vergeelde +en bestoven registers der oude abdij bevond men, dat de onbekende monnik juist honderd jaar geleden de abdij verlaten had. +Ter herinnering aan dat voorval is naderhand op de plaats der oude kluis een kapel gebouwd, die men de <i>Kluizekapel</i> noemt. Vergel. <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch-Sagenboek I, bl. 69. + +</p> +<p>In deze lezing van de sage is een nieuw sagenmotief ingelascht, n.l. het <span class="letterspaced">vogeltjesmotief</span>, dat men in een andere, wellicht meer oorspronkelijke lezing, ons door <span class="smallcaps">Wolf</span>, <span lang="de">Niederländische Sagen</span> no. 148 meegedeeld, met het <span class="letterspaced">tekstmotief</span> verbonden vindt. De kloosterling denkt n.l. na over het schriftwoord: “Duizend jaren zijn voor Uw oogen als de dag van gisteren”. +Zie nog Zeitschr. d. Vereins für Volkskunde XI, bl. 298. + +</p> +<p>Men zou tot deze groep de sage van den Wandelenden Jood kunnen rekenen, en ik moet toegeven, dat zij eenige trekken van het +zoogenaamde <span class="letterspaced">Matthusalem-motief</span> bevat. Maar ik reken ze toch liever tot de historische sagen. + +</p> +<p>Zeer merkwaardig voor inhoud en verspreiding der sagen in het algemeen is die van den te Gast genooden Doode, over geheel +Europa verspreid. Te ʼs-Hertogenbosch luidt zij als volgt: + +</p> +<p>Langen tijd geleden leefde te ʼs-Hertogenbosch een Jonker, die <a id="d0e21468"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21468">176</a>]</span>aan God noch gebod geloofde en een zeer zondig leven leidde. Op zekeren avond twistte hij in een drankhuis over de vraag of +er na den dood nog een leven is, en hij hield staande dat, wat dood is, dood blijft. Bij het naar huis gaan moest hij over +een kerkhof en toevallig schopte hij tegen een doodshoofd. “Ha ha!” riep hij luid, “dat treft. Als gij nog leeft, kom dan +straks het avondmaal met mij nemen!” En lachend ging hij verder. Thuisgekomen ging hij welgemoed aan tafel. Daar gaat de bel +en de meid ziet een vreemdeling voor de deur staan. Zij brengt hem binnen en de vreemdeling zegt tot den Jonker: “Gij hebt +mij zooeven te gast gevraagd, zooals gij ziet, beantwoord ik aan uwe uitnoodiging”. De Jonker voelde zich ijskoud worden, +maar nog meer, toen de man zijn mantel aflegde en zich vertoonde als een afschuwelijk geraamte. De Jonker viel in onmacht +en de meid, die kwam toeloopen, vond geen spoor meer van den vreemdeling. De Jonker bleek zijn verstand te hebben verloren +en stierf krankzinnig. + +</p> +<p>Men ziet het, de sage moraliseert: goddeloosheid en onteering van den doode worden streng gestraft. Ongeveer eensluidend zijn +de lezingen, die wij aantreffen in Vlaamsch-Brabant (Wambeke en Ternath), Oost-Vlaanderen (Welle, bij Denderleeuw), Noord-Holland, +waar de sage nog als lied gezongen wordt, b.v. te Broek in Waterland, Antwerpen en Gent, Limburg (Vroenhoven), waar volgens +ʼt Daghet in den Oosten XX, bl. 100 vlg. insgelijks de sage nog als lied voortleeft, in West-Vlaanderen (Brugge) en in Fransch-Vlaanderen +(Godewaartsvelde). In het buitenland blijft de moraal: eer de dooden. Aldus in de lezing: het Doodshoofd te Gast, die wij +ontmoeten in Bretagne, Morbihan, Nantes, Zevenburgen, Tirol, IJsland, Spanje, Luik, Metz, Picardië, Gascogne, en eveneens +in de lezing: de Gehangene te Gast, vooral in Duitschland verspreid: Saksen, Pruisen, Meklenburg, Silezië, maar ook wel in +Bretagne; eindelijk in de lezing op het motief: de Doode (niet: gehangene) te Gast, welke zich over Denemarken, Zweden, Noorwegen, +Rusland, Holstein en <a id="d0e21472"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21472">177</a>]</span>Bosnië uitbreidde, maar ook wel in den Elzas en Zevenburgen gevonden wordt. De ongeloovigheid wordt echter in geen dezer lezingen +gestraft, zoodat deze trek uitsluitend karakteristiek blijft voor de Nederlandsche inkleeding der sagestof. Nu heeft <span class="smallcaps">A. de Cock</span> in eene voordracht, gehouden in de Koninklijke Vlaamsche Academie (Verslagen en Mededeelingen 1909) de stelling zeer aannemelijk +gemaakt, dat deze trek afkomstig is van eene redaktie, die men in <span class="smallcaps">Poirters</span>ʼ Masker van de Wereld vindt; hij zelf ontleende hem aan een schooldrama, dat in 1615 te Ingolstadt gedrukt en in den herfst +van hetzelfde jaar door de studenten van het Jezuïten-college aldaar werd gespeeld. Dit drama berust waarschijnlijk weer op +een Italiaansche volkssage. + +</p> +<p>Met opzet heb ik deze sage wat uitvoeriger behandeld, omdat ik ze van belang acht voor het goed begrip der onderlinge verhouding +tusschen volkssage en kultuursage en der inwerking van de kultuurdichting op vorm en voortbestaan der sage. Wij zien de sage +ongerept en onafhankelijk van den kunstvorm. Andermaal levert zij aan den dichter stof tot bewerking. Maar opnieuw dringt +het thema de volksmassaʼs binnen en legt het populaire sagenkleed weer aan. + +</p> +<p>“Van oudsher is de band tusschen sagen en kunstdichten nauw geweest”, schrijft <span class="smallcaps">Poelhekke</span>. “Veel sagen danken hun voortbestaan alleen aan den dichtvorm, waarin zij zijn overgebracht. Zou de Loreley-sage zoo verbreid +zijn, als Heine ze niet had bezongen? En heeft Staring niet veel aandeel in het blijven voortleven van de sagenstof in zijn +Jaromir en andere gedichten verwerkt? Er is zelfs voor nagenoeg alle sagen een tijd gekomen, waarin dichters de overgeleverde +stof opzettelijk gingen omwerken, ze gingen verdiepen vooral, waarin ze het zieleleven der personen nader uitsponnen, en zoodoende +menige sagenfiguur geheel wijzigden”: Woordkunst, bl. 84, 85; vgl. De Beiaard I, i, bl. 49. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Maresagen</span>. Op de Veluwe gaat de sage van een boerenknecht, die met de kar hakhout van Wiessel naar Nunspeet moest brengen <a id="d0e21491"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21491">178</a>]</span>en ʼs avonds bij den Hoogen Duvel belandde. Een uitdagend: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Griepke, Griepke, grauw, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Aʼjʼ me hebben wilt, griep me dan gauw”</span></p> +</div> +</div> +<p>bekwam hem slecht. Want een vlam sloeg uit den weg omhoog, een dreunende slag volgde, ʼt paard steigerde hoog op, en tegelijkertijd +zag de man een groot zwart gevaarte op hem afkomen, dat met vurige klauwen naar hem greep. Het werd een rit op leven en dood. +Straks stootte de mare een woedend gebrul uit en een aantal weerwolven met groen-lichtende oogen sprongen te voorschijn. Eindelijk +bereikten ruiter en paard den reddenden stal. Maar des anderen daags vond de boer het arme dier dood op het stroo liggen. +Want de mare had zich weten te wreken op het onschuldige dier. Zie <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Perné</span>, Veluwsche Sagen I, bl. 100; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden II, bl. 38, 39; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 96, 99. + +</p> +<p>Vooral <span class="letterspaced">heksensagen</span> vindt men allerwege. Het eigenaardige bestaat hierin, dat deze in den grond animistische sagen sterk met Christelijke bestanddeelen +zijn vermengd; zie I, bl. 77. + +</p> +<p>Een afzonderlijke groep der mythische sagen vormen de <span class="letterspaced">natuursagen</span>, die berusten op verpersoonlijking der elementen of op verklaringen der natuurverschijnselen. Over de <i>kabouters</i> weet o.a. de Noordbrabantsche Volksalmanak 1870, bl. 253 vlg. te verhalen, hoe een boer uit Duizel, die den heelen dag in +de hei turf had gestoken, in het schemeruur met zijn “spaai” op den rug over den Eerselschen dijk huiswaarts keerende, eenige +schreden voor zich uit een knaapje zag voortdrentelen, dat hem, wonder genoeg, niet ouder leek dan enkele maanden. Maar toen +hij het wicht had ingehaald, bleek dit een mannetje te zijn met grijze haren en grijzen ringbaard; het haalde zijn “smoorske” +voor den dag en vroeg hem een pijpje tabak, waarvoor de boer ten slotte rijkelijk beloond werd. Sagen over <i>Witte Vrouwen</i>, <i>reuzen</i>, <i>dwergen</i>, <i>vuurmannen</i> en <i>meerminnen</i> treft men rijkelijk aan, zoo b.v. in de verzamelingen van <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, bl. II, <a id="d0e21540"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21540">179</a>]</span>18, 52; G. V. D. <span class="smallcaps">Wall Perné</span>, Veluwsche Sagen I, bl. 44; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, bl. 29 vlg., 38; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek I, bl. 168–215; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche vertelsels, bl. 326, 331. Het schoone verhaal van het Meerminneken (<i>ib.</i> bl. 332), dat met lange, losse haren vol waterbloemen uit het water oprees, terwijl zij zong: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Een wateren dak, een paleis van kristal.... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar spelen mijn lievekens allemaal.... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Visscherken, werp er uw tonneken uit.... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De walvisch komt en zoekt naar buit”,</span></p> +</div> +</div> +<p>is veeleer wondersprookje dan sage. Wat de natuurverklarende sagen en sprookjes betreft, deze zullen wij naderhand afzonderlijk +behandelen. + +</p> +<p>De <b>Christelijke sagen</b> borduren Christelijke figuren of tafereelen op heidensch, of althans op zuiver-fiktief patroon. Wanneer van Sinterklaas verteld +wordt, hoe hij, hoog te paard, den ruimgeplooiden bisschopsmantel om de schouders geslagen, op zijn trouwen schimmel over +de daken rijdt, om zijn geschenken door den schoorsteen te werpen,—dan is dit een Christelijke sage, want de Sleipnir berijdende +Wôdan-Odhin levert het patroon. En evenzeer is dit het geval met de Christelijk-getinte verhalen, die men wel eens in bezweringsformules +vindt ingelascht; daar staan Jezus, Petrus, Michaël en Stephanus eenvoudig op de plaats van Wôdan en de zijnen, die op hun +avontuurlijke aardsche tochten niet zelden een verrekten paardenpoot genazen. + +</p> +<p>Van dien aard is ook de sage van Sint-Elooi en den smid. + +</p> +<p>Op zekeren keer, vertellen <span class="smallcaps">De Mont</span> en <span class="smallcaps">De Cock</span>, bl. 364, was St.-Elooi op wandeling en hij kwam in een vreemd dorp. Daar zag hij een smidse, en boven de deur, op een uithangbord, +las hij deze woorden: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bij Jan Hamers, paardesmid, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Meester-boven-meesters.</span></p> +</div> +</div> +<p>“Wat”, dacht St.-Elooi, “is die kerel zoo verwaand, dat hij zich boven heel de wereld durft verheffen? Ik ga eens zien”. +<a id="d0e21590"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21590">180</a>]</span></p> +<p>Hij trok binnen, en vroeg aan den smid, of hij bij hem mocht werken. + +</p> +<p>“Kunt gij beslaan?” vroeg de smid. + +</p> +<p>“—Ik geloof, dat het wel gaan zal”, was ʼt antwoord. + +</p> +<p>“—Welnu, toon wat je kunt”, zei de smid, die zag hoe een boer naderde met een paard, dat aan zijne achterpooten moest beslagen +worden. + +</p> +<p>Sint-Elooi trok een schootsvel aan en zette zich aan ʼt werk. Op éen, twee, drie had hij een hoefijzer gereed. Dan nam hij +den poot van ʼt paard, sneed hem af met zijn mes, en met éenen slag van den hamer zat het hoefijzer vast. Daarna paste hij +den afgesneden poot aan het been, en zette ze weer aaneen. En wat vooral wonder was: het paard had geen enkelen druppel bloed +verloren. Voor den tweeden poot handelde Sint-Elooi op dezelfde wijze. + +</p> +<p>De smid, die alles van nabij had gadegeslagen, kon zijne oogen niet gelooven. “In alle geval, nu weet ik, hoe het in zijn +werk gaat”, peinsde hij. En daar hij erg jaloersch was, zond hij den Sant twee, drie dagen nadien weg. + +</p> +<p>Kort daarop kwam er een ander paard, en de smid wilde St.-Elooi nu eens nadoen. Hij haalde zijn broodmes voor den dag en sneed +het paard zijnen poot af. Het bloed stroomde uit de wonde, dat het deerlijk was om te zien, en het beest brieschte, sloeg +en trappelde van de pijn. De verschrikte smid haastte zich om het hoefijzer vast te nagelen, maar den afgesneden poot weer +aan het been zetten, dat ging volstrekt niet. Intusschen bloedde het paard altijd voort en was bijna dood. En Meester-boven-meesters, +die van den stalknecht eene heele karrevracht verwijtingen en verwenschingen naar den kop kreeg, wist niet wat beginnen, en +stond daar te zweeten van schaamte. Gelukkiglijk kwam St.-Elooi juist voorbij. De smid riep hem binnen en smeekte hem om hulp. + +</p> +<p>“Waarom zet gij dan op uw uithangbord “ “Meester-boven-meesters?” ” vroeg St. Elooi. En de hoovaardige kerel wist geen woord +in te brengen. St.-Elooi wilde evenwel hand noch vinger <a id="d0e21607"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21607">181</a>]</span>aan het paard steken, vooraleer de smid hem beloofd had zijn uithangbord weg te nemen en op den zolder te werpen; toen zette +hij den poot weer aaneen en het paard was volkomen hersteld. + +</p> +<p>De smid van zijnen kant hield woord, en was van zijnen hoogmoed genezen.— + +</p> +<p>Volstrekt-fiktief, omdat persoon en hoedanigheid van den heilige totaal sekondair worden, zijn de fantastische sagen van Sint-Petrus +aan de hemelpoort. Men tracht den goeden heilige op allerlei wijze beet te nemen, om toch maar niet voor eeuwig te worden +buitengesloten. Nu heeft de portier des hemels ook wel zijn nukken en grillen; en zoo wilde hij eensdaags uitsluitend kavalerie +toelaten. Een arme kerel, die zich niets te verwijten had, werd onbarmhartig afgewezen. Maar een kwezel, die daar juist aankwam, +weet raad. “Zet U op mijn rug”, stelde zij voor, “dan rijden wij zoo de hemelpoort binnen”. Zoo gezegd, zoo gedaan. Sint Pieter +keek hen glimlachend achterna en mompelde: “Daar heb je nu een merrie zonder staart”. + +</p> +<p>Een afzonderlijke groep vormen de sagen van den Wandelenden Christus, die hetzij alleen, hetzij in gezelschap van Petrus, +of van Petrus en Johannes, evenals voorheen de goden, op aarde komt rondwandelen, om te zien, hoe alles reilt en zeilt. Deze +sagen zijn niet zelden verbonden met het motief der <i>drie wenschen</i>. + +</p> +<p>Met het Christendom deden leer en voorstelling van een volstrekt-boosaardig wezen, dat de menschen kwelt, haar intrede in +de Germaansche wereld. De <span class="letterspaced">duivelssagen</span> behooren tot de Christelijke groep. Deel I, bl. 95 vgl. heb ik uitvoerig besproken, op welke wijze en onder welke gedaanten +de duivel optreedt en hoe hij de menschen tot een kontrakt met hem weet te verleiden. Hij verschijnt veelal om vloekers, zondagsschenders +en drinkebroers te straffen, en ook bij verwenschingen, al zijn die zoo ernstig niet bedoeld. Verder komt in menige historische +sage een duivelsmotief voor, ik herinner <span id="d0e21623" class="corr" title="Bron: slecht">slechts</span> aan de Faustsagen en haar Nederlandsche parallel, Marieke van Nimegen. Zie ook <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, <a id="d0e21629"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21629">182</a>]</span>bl. 49; <span class="smallcaps">Wolf</span>, <span lang="de">Niederländsche Sagen</span>, no. 316, 319, 324, 325, 327; <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Perné</span>, Veluwsche Sagen II, bl. 64; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 316, 319; Limburgʼs Jaarboek IV, bl. 253; enz. + +</p> +<p>Ik kom nu tot de <b>historische sagen</b>, volksverhalen met een historische kern, die door de fantasie werd uitgebreid of gewijzigd. Met “historische kern” bedoel +ik een historisch feit, maar ook een historische persoon, een historisch woord, een historische voorstelling, teekening, opschrift, +benaming enz. + +</p> +<p>De feiten zwellen aan, groeien in omvang en beteekenis, worden met andere verward en verbonden, vereenigen zich met de meest +heterogene bestanddeelen. Zoo of anderszins worden oorspronkelijk-zelfstandige sagen vereenigd, als b.v. de sagen van de Tafelronde, +den Graal en Parzival; andermaal wordt de oorspronkelijk-eenvormige sage in meerdere gesplitst. + +</p> +<p>Ook de personen groeien sterk in de volksverbeelding, tot haast bovenmenschelijke wezens. Zij vereenigen niet zelden op zich +de daden van naamverwante of bloedverwante personen, ja van figuren, hun aanvankelijk geheel vreemd. Toovermotieven hechten +zich aan hen vast, met name dat der onsterfelijkheid. Immers: groote mannen kunnen niet sterven. Vandaar, dat Karel de Groote +slaapt in den Karlsberg bij Nürnberg, Barbarossa in den Kyffhäuser. + +</p> +<p>Historische gezegden kunnen eveneens aan sagen het aanzijn schenken. M.i. is de Ahasverus-sage, de sage van den Wandelenden +Jood, hoogst waarschijnlijk ontstaan uit het woord van Jezus tot Petrus: “Zoo wil ik, dat hij blijve, totdat ik kome; wat +gaat het u aan? Volg gij mij!” (Jo. XXI: 22, 23). En de tekst vervolgt: “Er ging dan de sprake onder de broederen, dat deze +discipel niet zal sterven.” ʼt Is waar, deze woorden hebben betrekking niet op Ahasverus, doch op “den discipel, dien Jezus +lief had.” Maar tot <i>gevleugelde</i> woorden herboren, konden zij spoedig op andere personen overgaan. + +</p> +<p>Historische voorstellingen, teekeningen, opschriften hebben tal van sagen geteeld; dit feit behoort tot de zoogenaamde <i>ikonografische</i> volkskunde. Naar alle waarschijnlijkheid ontstonden b.v. <a id="d0e21662"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21662">183</a>]</span>de legenden der martelaars, wien men den naam van <i>Cefaloforen</i> of “hoofddragers” gegeven heeft, als volgt. Men dient te weten, dat de kern dezer legenden deze is, dat onmiddellijk na de +marteling het lichaam van den heilige zich verheft tot groote verbazing der beulen, het bloedige hoofd in de hand neemt en +zich begeeft òf naar zijn woning, òf naar de plaats, waar hij wil vereerd worden. Pater <span class="smallcaps">Cahier</span> heeft een lijst van ongeveer tachtig zulke martelaars opgemaakt, en nog, zegt hij, is zij verre van volledig. Welnu, in een +der homilieën van den H. Johannes Chrysostomus vindt men dezen tekst: “Evenals soldaten zich met vertrouwen tot hun koning +wenden, wanneer zij hem de wonden kunnen toonen, in zijn dienst ontvangen, zoo ook vertoonen zich deze heilige martelaren +aan den Koning des hemels, <i>hunne hoofden in hunne handen</i>, en verkrijgen van Hem alles, wat zij maar wenschen.” Tengevolge dezer woorden werd de voorstelling van een heilige, die +het hoofd in de handen droeg, het type der onthoofde martelaren. Doch weldra ging de oorspronkelijke beteekenis van dit type +te loor en mèt de symbolische voorstelling ontspon zich een net van legenden, dat zijn draden over geheel Europa, met name +over Frankrijk wierp. + +</p> +<p>Eindelijk, sagen kunnen ontstaan uit den drang naar verklaring van duistere benamingen; maar dit verschijnsel, dat tot de +<i>etymologische</i> volkskunde behoort, behandel ik afzonderlijk, evenals de sagen, die berusten op natuurverklaring.— + +</p> +<p>Aldus geboren verlaat de sage allicht haar bakermat, en fladdert rond, al is zij vrij wat meer gebonden en meer beperkt in +haar vlucht dan het kosmopolitische, slechts nationaal-getinte sprookje. Gaarne tooit zij zich met het gewaad der heldensage +en neemt zij den epischen kunstvorm aan. Volgens den Leipziger psycholoog <span class="smallcaps">Wilhelm Wundt</span>, <span lang="de">Völkerpsychologie</span> V, 2, ontspringt zij uit het sprookje om dan, volgend de lijn harer geleidelijke ontwikkeling, zich te ontplooien in heldensage +en epos. Uit het sprookje is zij ontstaan door het binnendringen van historische elementen. Deze opvatting kan echter den +toets der kritiek niet doorstaan. De sage <a id="d0e21686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21686">184</a>]</span>verschilt niet slechts van het sprookje door de bewuste scheiding der twee werelden van het zinnelijke en bovenzinnelijke, +die in het sprookje vervloeien, en door hare sterke individualiseering van personen en zaken en haar ethische strekking; maar +bovenal verschilt zij juist door haar wording. Zij kronkelt niet slechts als klimop om de verweerde bouwvallen van een oud +kasteel, zij bestraalt niet slechts personen en gebeurtenissen,—maar zelfs een gezegde, een naam, een teekening kan haar doen +ontluiken. Wel is het vaak moeilijk, haar van het sprookje te onderscheiden: zij loopen evenwijdig, zij nemen motieven van +elkaar over,—wat wonder bij tweelingdochters van eenzelfde frissche volksopvatting en volksverbeelding? + +</p> +<p>Vooral de heldensage wortelt niet in de wazige sprookjeswereld, maar in de historie, of liever, in de berichten van indrukwekkende, +beteekenisvolle historische gebeurtenissen. In haar kern en oorsprong is zij tot poëzie geworden geschiedenis en zij wordt +verder voortgeplant door de kunst van dichter of zanger. En de Germaansche heldensage bij uitstek is de schepping van een +in het licht der geschiedenis vóor ons liggend tijdperk. “Het sprookje is de groote schatkamer geweest”, schrijft <span class="smallcaps">Prof. Sijmons</span>, “waaruit helden- en godensagen de edelgesteenten en kleinodiën haalden om haar figuren te tooien. Sprookjestrekken fladderen +nauwelijks zichtbaar rond als zomerdraden en hechten zich aan den helm van Achilles en Siegfried zoo goed als aan Apolloʼs +en Balderʼs plechtgewaad. In den loop van enkele eeuwen worden tastbare historische personen sprookjeshelden. Diederik, de +groote Oostgotenkoning, bestrijdt reuzen, dwergen en draken. De sage meent het goed met haar lieveling; zij versmaadt geen +enkel uit de bonte menigte van losse motieven, die de sprookjeswereld haar kwistig aanbiedt, om haar held steeds meer los +te rukken van zijn menschelijk-historischen wortel, en toch blijft ze in haar opvatting van zijn geheele verschijning, van +zijn rechtvaardigheid, zijn kalme rust, zijn lankmoedige vredelievendheid en tevens onweerstaanbare dapperheid, aan het geschiedkundige +beeld van den edelen vorst, wien zelfs zijn vijand bewondering <a id="d0e21693"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21693">185</a>]</span>schonk, op merkwaardige wijze trouw”: Heldensage en Sprookjes, in de Verslagen en Mededeel, der Koninkl. Vlaamsche Academie +voor Taal- en Letterkunde 1910, bl. 597. + +</p> +<p>Zóo is dus de sage een stuk werkelijke geschiedenis. Hoogst onbetrouwbaar wat de feiten betreft, verdient zij wat den geest +betreft soms volle vertrouwen. Zij beeldt de idee uit, die in de historische gebeurtenissen leeft, zij vertolkt den geest +der natie. De Germaansche heldensage is opgebloeid in de stormen der volksverhuizing, wier merkwaardige persoonlijkheden zij +op merkwaardige wijze heeft weten vast te houden. Zie ook <span class="smallcaps">Poelhekke</span>, Woordkunst, bl. 79, 90. + +</p> +<p>Meerdere onzer historische sagen zijn <span class="letterspaced">van elders</span> hierheen gekomen. Aldus de reeds vermelde Ahasverus-sage met haar sterk-uitgesproken ethische strekking: Ahasverus heeft +zich vergrepen aan den Gezalfde des Heeren, tot straf zal hij op aarde moeten rondzwerven zonder rust noch duur. Het blijven-leven +is hem ten vloek, het niet-kunnen-sterven de gruwzaamste pijniging—want de dood is toch óok rust, is weldaad en verzoening. + +</p> +<p><span class="smallcaps">Wolf</span> verhaalt in zijn Niederländische Sagen de Vlaamsche lezing aldus: Omstreeks 1640 ontmoetten twee burgers, die in de Looierstraat +woonden, in het <i>Soniënbosch</i> een ouden, grijzen man, met gehavende kleeren van overoude snit. Zij verzochten hem, mee de herberg binnen te gaan, hetgeen +hij ook deed; maar hij zette zich niet, doch dronk staandevoets. Toen hij met beide burgers weer buiten kwam, vertelde hij +hun heel veel, en wel meestal geschiedenissen, die voor vele eeuwen waren afgespeeld. Hieruit bemerkten de burgers spoedig, +dat hun gezel Isaak Laquedem was de Jood, die Jezus het rusten voor zijn deur weigerde, en verlieten hem hevig ontsteld. + +</p> +<p>De sage van den Joodschen Wandelaar is nog steeds gangbaar onder ons volk. En hier, evenals elders, maken de dichters zich +met graagte van de plooibare stof meester, om Ahasverus te maken tot een strekkings-figuur, en eigen streven en aanschouwing +tot <a id="d0e21714"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21714">186</a>]</span>uiting te brengen. Aldus <span class="smallcaps">Ten Kate</span> in zijn Ahasverus op den Grimsel, <span class="smallcaps">Heijermans</span> in het schouwspel Ahasverus, <span class="smallcaps">Vermeylen</span> in den roman De Wandelende Jood. + +</p> +<p>Van elders kwam ook de sage van Faust, van Karel Martel, van Koning Arthur, van Keizer Karel. Daarentegen zijn de sagen van +de Vier Heemskinderen—“de Vier Heysmanskinderen op éen paard”, zooals het in Limburg heet—en van den Zwanenridder <span class="letterspaced">van Nederlandschen oorsprong</span>, al kregen zij hun literairen vorm, die naderhand weer produktief werd, het eerst in het buitenland. + +</p> +<p>Ieder gewest heeft zijn eigenaardige sagen; niet het minst het land van de zee en van de duinen, het land van de wouden, wildernissen +en waranden, het land van de eindeloos vele poelen, van de burchten, ridders en minstreelen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>O Kenmerland! o Kenmerland! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>O land van meiren en van wouden! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>O land, door ʼt forsche woord bezield! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe heeft mʼ een stoute pracht vernield, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die voorgeslachten hier aanschouwden! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe heeft (helaas!) een later teelt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De paerlen van uw kroon verspeeld. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ʼt êelgesteente er uitgewrongen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>O land van trotschheid en van kracht— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe is uw eikenknots geknakt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En u een rietstaf opgedrongen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe heeft mʼ een boozen moord gepleegd +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Aan ʼt fiere schoon van uw waranden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En in behoeftes maagre handen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De schatten van uw pronk geleegd.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar die grootheid van weleer sluimert nog in de sagen voort, door <span class="smallcaps">Hofdijk</span> zoo keurig gestoken in dichterlijke kleedij. Te Aelbrechtsberg en Tetterode verhaalt men van den meirplas, welks oeverzoom +bijna de oorzaak was geworden van een noodlottigen broedertwist. Spaarndam en Akerslootʼs sagen: Volbrachte Eed en <a id="d0e21768"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21768">187</a>]</span>Proef van Trouw weerspiegelen het bonte, gevaarvolle visschersleven; Heiloo herdenkt in de Kracht des Geloofs de oude tijden +onzer kerstening; kloosterrozen bloeien en wierookwolken walmen rond Bergen, Egmond, Alkmaar en Heiloo, ter gewijde stede, +waar gebeden werd en geleden en geboet: Prior Henryck van Heyloo, Hoogste Troost, Sint-Cosmas-en-Damiaan-kapel, Sint-Aelbrechts +Aanklacht, de Moedervloek, de Groote Worp, Kloosterroof. De strijdknots suist en de oorlogskreet schalt in den Sint-Vincents-Nacht +van Schoorl. Bloedige oorlog met de Friezen drenkt den bodem en de overlevering van heel Kennemerland; maar ook de strijd +met de Noormannen galmt na in zoo menige sage van de Egmonden en van Haarlem, getuige het Paardenrif en O.L. Vrouwe van Haerlem. +In den Stalboef van Castricum en den Jachtstrooper van Santpoort dreunt paardengetrappel en hoorngeschal; in den Lijfknaap +van Castricum kruisen elkaar de zwaarden om het bezit eener betwiste schoone; elders kletteren de wapenrustingen der ridders +op het steekspel, rinkelen de bekers en bokalen, klinkt het smeltende lied der minstreelen. Maar Bergen en Egmond, Alkmaar +en Heiloo, Limmen en Akersloot, Castricum en Heemskerk, Heemstede, Assendelft en Santpoort, zij allen gewagen van minnelust +en minnesmart, van vrouweneer en riddertrouw, ja trouwe tot aan gene zijde van het graf. + +</p> +<p>Mag ik afscheid nemen van Holland zonder de Damiaatjes van Haarlem te herdenken, en den Bouwmeester van Sint Bavo, die onbekend +wilde blijven, een sage, die slechts deze idee schijnt te willen uitbeelden, dat geweldige kunstwerken als de Sint Baafskerk +niet het gewrocht zijn van éen persoon, maar van het geheele volk, in zijn moedig streven door hoogere macht gesteund? + +</p> +<p>De sagen der Friezen, zoo prat op hun eigen aard en volkswezen, zijn voor een groot deel oorsprongssagen: Friso, Saxo en Bruno; +Naam en Herkomst der Friezen; Hengist en Horsa; Afkomst der Westfriezen; het Roode Vaandel en de IJzeren Kroon; het Roode +Klif enz. Andere verhalen hebben betrekking op de <a id="d0e21774"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21774">188</a>]</span>bekende Friesche onbuigzaamheid: Koning Radboud weigert zich te laten doopen; Koning Karel en de Friezen; Friesche Stijfkoppen +e.a. Ook weet men te verhalen, hoe Leeuwarden door vrouwen werd gered. Dit nu is geenszins merkwaardig, daar hetzelfde van +tal van andere plaatsen wordt verhaald; zoo werd ook Haarlem gered door Kenau Hasselaer en Venloo door Geertrui Bolwater. +Eigenaardiger is, dat Franeker gered werd, doordat twee maagden de laatste brooden van de wallen wierpen. De vijand dacht +nu, dat de stad geen gebrek had en hief de belegering op. Naar men weet, ging in de Oudheid een dergelijk verhaal over het +opbreken van de belegering van het Kapitool door de Galliërs. + +</p> +<p>Ook Zeeland heeft zijn oorsprongssagen, zoo b.v. de Herkomst van hertogen en volk van Walcheren. + +</p> +<p>Utrecht, de bisschopszetel, kent natuurlijk grootendeels bisschopssagen: Bisschop Frederik van Utrecht; Odulf van Utrecht +en de Kerk te Staveren; Dood van Bisschop Koenraad van Utrecht. Ook weet de sage te verhalen, hoe Albertus Magnus de gunst +verkreeg, dat de Predikheeren zich te Utrecht mochten vestigen. + +</p> +<p>In Noord-Brabant en vooral in Gelderland wordt de sage weer romantischer. Ik herinner aan Sophia van Heusden, de Engelsche +koningsdochter, die door het gezantschap werd aangetroffen, zijde spinnende op een rood spinnewiel; en aan de sage van Wichard, +die moedig het monster met zijn vervaarlijk “Gelre”-geroep versloeg. Elsa, de dochter van den hertog van Braband en Limburg +is het, die den zwanenridder ziet naderen, om het tegen Frederik van Telramonde, die haar valschelijk beschuldigd had, op +te nemen. Hij neemt Elsa tot vrouw; maar eindelijk vraagt deze hem naar naam en afkomst en hij moet vertrekken. Ook te Nijmegen +en elders is de Zwanenridder geen onbekende. + +</p> +<p>Maar ook de Limburgsche sagen wijzen op een roemrijk verleden. Venloo beschouwt Valuas, een stamhoofd der Brukteren, als zijn +stichter. Meer sporen hebben de Noormannen achtergelaten. Naar men verhaalt, kwamen zij tegen het einde der IX<sup>e</sup> eeuw de Maas <a id="d0e21787"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21787">189</a>]</span>afzakken en sloegen hun kamp op te Elsloo, van waar zij door Karel den Dikken werden verdreven. Tusschen Tegelen en Belfeld, +ter plaatse van de Snelle Sprong, stond het kasteel van Erbert van Belfeld, die den Noorman Hermold, belager zijner schoone +gemalin Ida van Lommel, bedwong. Te Born en omstreken leeft steeds voort de herinnering aan koning Santibald of Zwentibold, +uit Lotharingen afkomstig. God gaf hem eens in den slaap de gedachte in, een gift te doen aan de arme menschen, die hij zoo +menigwerf leed had toegevoegd. Des morgens deed hij een man te paard stijgen en liet verkondigen, dat er zooveel dorpen aan +de gift zouden deelachtig worden, als de man binnen den tijd van het noenmaal zou omrijden. De ruiter reed dan over Born, +Guttecoven, Limbricht, Sittard, Munstergeleen, Geleen, Beek, Elsloo, Stein, Urmond, Grevenbicht, Papenhoven, Buchten, en zoo +naar Holtum. Daar vond hij een oud wijf aan den slagboom staan, dien zij halsstarrig gesloten hield. Nu reed hij om Holtum, +en bereikte Born nog, toen de koning en zijn gasten water namen na den maaltijd. Zoo bleef Holtum van de gift in weide- en +heidegronden uitgesloten. + +</p> +<p>Geurige legenden ranken ook om de tinnen en kanteelen der heerlijke burchten van Amstenrade en Valkenburg, Haelen en Horn, +en treuren op de zerken, die de glorie dekken van het keizerlijke stift te Thorn. Weertʼs glorie is de dappere Jan van Weert, +wiens typisch tafellied ons door <span class="smallcaps">Jos. Habets</span> in een geschriftje over deze legendarische figuur wordt medegedeeld. De laatste strofe luidt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sa hitsig! vult de hompen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Soo lang het vat nog houdt. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gesellen, laat ons pompen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dees nectar, geel als goud +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is voor gansen niet gebrouwd.</span></p> +</div> +</div> +<p>Over de Mookerheide gaat de sage, dat daar eens een beslissende veldslag zal geleverd worden, waar zelfs Turken bij tegenwoordig +zullen zijn. De laatste koning van Pruisen zal er bij een roodharigen <a id="d0e21807"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21807">190</a>]</span>hoefsmid zijn paard laten beslaan, maar midderwijl zulke ongunstige tijdingen ontvangen, dat hij, zonder het einde dezer operatie +af te wachten, het hazenpad zal kiezen. + +</p> +<p>Meer geschiedkundige waarde, vooral ook voor den geest van dien tijd, hebben de sagen van de bokkenrijders, die tot het einde +der XVIII<sup>e</sup> eeuw het Zuiden van Limburg onveilig maakten; van Schelkensbeek, waarover de beruchte Schinderhannes een touw met bel gespannen +had, dat hem en zijn bende waarschuwde, zoo vaak iemand voorbij kwam—intusschen wordt deze sage ook wel elders verteld—; en +eindelijk van den Kozakkenberg bij Belfeld, waar in het begin van verleden eeuw de Kozakken gelegerd waren, die het vleesch +niet braadden, maar het enkel zacht reden onder het zadel. + +</p> +<p>In Brabant en Vlaanderen vertoont de sage een voornaam en tevens intiem karakter. Voornaam, immers zij gewaagt van Julius +Caesar (Caesarsberg te Leuven), van Clovis, van Karel Martel, van Karel den Grooten, van de graven van Leuven en de hertogen +van Brabant, van Karel V, van Albert en Isabella, en toch zijn de verhalen, b.v. die op Karel V betrekking hebben, zoo intiem, +dat zij den anekdotischen vorm zeer nabij komen. Dit pleit ontwijfelbaar voor den geest van gemeenzaamheid tusschen vorst +en volk. + +</p> +<p>Zoo verhaalt men te Molenbeek bij Brussel het volgende: + +</p> +<p>Op een avond kwam Keizer Karel laat voorbij Berchem; hij was op weg naar zijn stad Brussel. Hij ging een herberg binnen, waar +veel drinkebroers zaten, die aan het twisten raakten over het beheer van den keizer. Meest allen keurden het bestuur van Karel +goed; doch eenigen laakten het in krasse bewoordingen. + +</p> +<p>Keizer Karel kwam tusschen beide en verklaarde, dat het bestuur diende te worden afgekeurd. + +</p> +<p>“Wat gij, leelijke vreemdeling, gij durft hier onzen koning komen lasteren?” + +</p> +<p>En ze grepen hem vast en wierpen hem naar buiten. + +</p> +<p>Karel kwam te Brussel. + +</p> +<p>ʼs Anderen daags liet hij de twee partijen in zijn paleis ontbieden. <a id="d0e21830"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21830">191</a>]</span>Toen zij in den keizer den vreemdeling van den vorigen avond herkenden, sloeg allen de schrik om het hart; de bedillers, maar +ook degenen, die hem de deur hadden uitgeworpen. + +</p> +<p>Maar de keizer lachtte en schonk allen een belooning. + +</p> +<p>Tot zijn voorstanders sprak hij: + +</p> +<p>“U beloon ik, omdat gij mijn bestuur hebt verdedigd. Gij zijt goede vaderlanders. Ik verdiende aan de deur te worden gezet”. + +</p> +<p>En tot de bedillers: + +</p> +<p>“En u kan ik niet straffen, omdat ik mijzelf zou moeten straffen. Maar weest in ʼt vervolg voorzichtiger”.— + +</p> +<p>De naam van <i>Jan Primus</i>, hertog van Brabant, is waarschijnlijk vervormd tot <i>Gambrinus</i>. + +</p> +<p>In Vlaanderen leeft nog steeds de sage van Lyderick de Buck, den zoon van Saluwaart en Ermegarde, die door een tweegevecht +zijn moeder uit de macht van Finard, den geweldige, bevrijdde. Door voortreffelijke wetten en instellingen heeft hij het Vlaamsche +volk opgevoed; ook worden voorbeelden van groote strengheid van hem verhaald. Wat betreft de sage van Breboen en Swane, dien +ik hier te wijzen op de meening van <span class="smallcaps">Dr. Blöte</span>, waarvolgens de sage van den Brabantschen Zwaanridder drie perioden heeft doorgemaakt: de Boulognesche, de Brabantsche en +de Kleefsche. De Boulognesche voorstelling was zelfs in Brabant tot 1322 de alleen heerschende. Zij is het, die verhaalt, +hoe de zwaan den ridder met een gouden ketting in een scheepje voorttrok en naar Nijmegen bracht. De ridder trad daar op als +strijder voor de hertogin van Bouillon en hare dochter tegen den hertog van Saksen. + +</p> +<p>Nog een menigte strikt plaatselijke Vlaamsche en Brabantsche sagen zou ik hier kunnen vermelden, aan gebouwen, straten, bronnen +verbonden, zoo b.v. van den Sint Baafstoren en het Engelandgat te Gent, den Drij-Hoedengang te Brussel, de Minneborre te Schaarbeek. +Maar het zou den omvang van dit boek overschrijden. Ik volsta dus met enkel nog te wijzen op sommige volksverhalen, die met +gebruiken in verband staan, zoo b.v. ter verklaring van Vrouwkesavond <a id="d0e21857"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21857">192</a>]</span>te Brussel (I, bl. 149); andere interpreteeren uithangborden of wapenschilden. + +</p> +<p>Zie <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederländische Sagen, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven I, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Hofdijk</span>, Kennemerland; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Brabantsch Sagenboek III, bl. 1—160, 197, 280; <span class="smallcaps">Welters</span>, Limb. Legenden I, <i>passim</i>, II, bl. 93; <span class="smallcaps">Poelhekke</span>, Woordkunst, bl. 87; <span class="smallcaps">Dr. J. F. D. Blöte</span>, <span lang="de">Das Aufkommen der Sage von Brabon Silvius, dem brabantischen Schwanritter</span>, in de Verhandelingen v.d. Koninkl. Akad. v. Wetenschappen, N.R. V, 4, vgl. Taal en Letteren XII, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">G. V. D. Wall Perné</span>, Veluwsche Sagen I, bl. 62; Noordbrabantsche Alman. 1841, bl. 168; <span class="smallcaps">Karl Wehrhan</span>, Die Sage (Leipzig 1908). + +</p> +<p>“De <b>legenden</b>”, schrijft <span class="smallcaps">Dr. Gisb. Brom</span>, “zijn ons onder menig opzicht dierbaar. Op de eeuwenoude muren van het nooit verouderde Christendom groeiden ze welig als +het altoos groene klimop. Een frissche geur van poëzie en geestelijk leven waait er ons uit tegen.” + +</p> +<p>Men heeft de legende verweten, een voortwoekerende slingerplant te zijn, een vampier met reuzenarmen. Ten onrechte. “Neen, +voor wie over de gave der onderscheids beschikt”, meent Pater <span class="smallcaps">Kronenburg</span>, “voor wie de legende in haar diepste wezen aanschouwt en in het ware licht weet te plaatsen, is zij veeleer eene veilige +getuige der oude tijden, een trouwe bodin van een reeds eeuwen verdwenen geslacht, die uit haren hoorn van overvloed voor +ons uitschudt wat onze vaderen met beminnelijke naïeveteit dachten, met argeloozen eenvoud geloofden, met onwrikbare standvastigheid +verhoopten. En behoort dat zieleleven niet tot het gebied der geschiedenis?” En hij vervolgt: “Zij is de goudlichtende tooverfee, +die met kwistige hand de bloemen van de verbeelding en het kinderlijk gevoel plukt, tot kransen en festoenen strengelt en +die slingert om de stramme zuilen van den hoogen waarheidstempel, opdat de waarheid, die daar troont, niet louter voor de +rede, maar ook voor het gevoel aantrekkelijk zij.” +<a id="d0e21913"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21913">193</a>]</span></p> +<p>Ziedaar zoo voortreffelijk, als weinigen het vermogen, de kultuur-historische waarde geschetst van die Christelijke geschiedsagen, +welke betrekking hebben op de levens of op de krachtdadige voorbede der heiligen. + +</p> +<p>Doel der legende—ook als zoodanig is zij wezenlijk onderscheiden van de andere sagen—was en is stichting, en het is bewezen, +dat zij een weldadigen invloed op de wereld der Middeleeuwen heeft uitgeoefend. Maar het historisch bestanddeel, soms uitsluitend +de persoon van den heilige of het geloof aan of het vertrouwen in dien persoon, is vaak met allerlei fantastische verhalen, +ja sprookjesmotieven verbonden. Veelal berust de legende op schriftelijke overlevering; immers oorspronkelijk waren de <i>legenda</i> de “te lezen stukken” van de levens der heiligen op hun feestdag. + +</p> +<p>Inderdaad waren de Middeleeuwen het bloeitijdperk der legende, en de Middeleeuwsche legenden, met name de Marialegenden, liggen +in voortreffelijke verzamelingen en besprekingen vóor ons. Ik noem hier slechts de namen van <span class="smallcaps">De Vooys</span> allereerst, en verder van <span class="smallcaps">Alberdingk Thijm, Kronenburg, Kruitwagen, Honigh, V. Vloten</span>. Maar de volkskundige let op het heden, en het verleden dient hem slechts om het heden te ontraadselen en toe te lichten. +Nu vinden wij die legenden somtijds als reflexen in onze volksverhalen en volksliederen. Maar de legende-vormende aandrift +des volks is toch ook, vooral in het zuidelijk volksgebied, nog niet geheel verdord. <span class="smallcaps">De Vooys</span> verhaalt in zijn Middelnederlandsche Legenden en Exempelen, bl. 95, van een ridder, die in een klooster ging en daar slechts +het <i>Ave Maria</i> kon leeren. Uit zijn graf “wies een scoen lelye...ende op elke blat van der lelyen stond ghescreven “Ave Maria” in gulden +letteren.” Welnu, in de hedendaagsche legende keert de trek van het ontspruiten van bloemen, met den naam van Maria, op het +graf van een vroom persoon en Mariavereerder, niet zelden weer. Ook weet men te Butten, nabij Tongeren, te verhalen, dat uit +het graf van den heiligen martelaar Evermaar, die als vrome pelgrim den H. Servatius te Maastricht wilde vereeren, <a id="d0e21935"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21935">194</a>]</span>een slank en bevallig boompje met verrukkelijken bladerdos en de heerlijkste vruchten opgroeide. Deze verhalen en trekken +kùnnen berusten op Middelnederlandsche exempelen, maar toch ook op hedendaagsche, of althans onafhankelijke legende-vorming.— + +</p> +<p>De allervoornaamste zijn de <span class="letterspaced">Marialegenden</span>, en wel in de eerste plaats degene, die op een bedevaartplaats betrekking hebben. Het bezoek van de meeste dezer plaatsen +ging uit van het volk en nam langzamerhand in beteekenis toe. De berichten ontstonden in die kringen, welke aan de bedevaarten +deel namen en deze wilden aanbevelen en bevorderen, dus gewoonlijk weer in de volkskringen. “<span lang="de">In Folge solcher Entstehung</span>”, schrijft <span class="smallcaps">Stephan Beissel</span> S. J., “<span lang="de">richtet sich die Ausgestaltung der Erzählungen nach der Art ihres Volkes und ihrer Gegend. In Gebirgsländern finden Hirten, +Holzhacker oder Jäger das Gnadenbild in Felsenhöhlen, anderswo entdeckt man es beim Pflügen oder beim Hüten einer Herde, sehr +oft bei oder in einer Quelle. Am Meeresstrande verdanken Wallfahrtsorte ihren Ursprung der Rettung aus Sturmesnot. Dort und +an Flüssen oder reissenden Bächen kommen Statuen herangeschwommen. Wo Irrlichter oder phosphoreszierende alte Stämme den Wanderer +schrecken, erblicken Leute wunderbare Lichterscheinungen zu denen Engelsgesang hinzutritt”: Wallfahrten zu unserer Lieben +Frau in Legende und Geschichte</span> (Freiburg i/B1913), bl. 8. + +</p> +<p>Men ziet dus wederom, hoe het volksverhaal strookt met de omgeving. Herders vinden een Mariabeeldje in een put of bron, of +in het drijfzand van een riviertje, en hechten het dan aan een boom, meestal een eik of een linde, de veelgeliefde boom onzer +vaderen: aldus te Uden (O.L. Vrouw Ter Linde), Roermond (O.L. Vrouw in het Zand), Oirschot (O.L. Vrouw ten Heiligen Eik), +Scherpenheuvel, Anderlecht, Assche, Echt (O.L. Vrouw van Schilberg), Handel enz. Dit laatste zou door een herder gevonden +zijn op een doornenstok. Vol moed werd de hand aan het werk geslagen, om daar ter plaatse een kapel te doen verrijzen, en +een <a id="d0e21953"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21953">195</a>]</span>buitengewoon teeken kwam Mariaʼs instemming met dien arbeid verkondigen. Want toen in die zandige streek het noodige water +begon te ontbreken, ontwelde er eenklaps een kleine put, waarin het water nimmermeer ontbrak. + +</p> +<p>Ook verhaalt de volkslegende, hoe O.L. Vrouwe eens in dezen put haar kleedje gewasschen en op den doornstok te drogen heeft +gehangen. + +</p> +<p>Het beeldje van O.L. Vrouw van Eiteren (IJsselstein) werd door slootgravers gevonden en aan den pastoor van IJsselstein ter +hand gesteld. Deze plaatste het in zijn kerk, maar tot drie maal toe verdween het daaruit, en werd dan telkens weer op de +oorspronkelijke vindplaats aangetroffen. Iets dergelijks is het geval te Assche, Echt, Ommel, Meerveldhoven (O.L. Vrouw ter +Eik), Wessem, Venloo (de Bedrukte Lieve Vrouw). Ook legt het beeldje wel een processieweg af, als te Maastricht (Ster der +Zee) en te Werchter, of bidt den kruisweg, als te Halle. Het verdient opmerking, dat het volksgeloof bij verplaatsing of ommegang +van mirakuleuze beelden schier altijd een merkwaardig halte- of rustpunt weet aan te wijzen. Ongeveer tusschen Asten en Ommel, +vlak langs den grintweg, verheft zich een kleine heuvel, waarop vroeger drie linden stonden; daar, zeggen de landlieden uit +den omtrek, heeft O.L. Vrouw van Ommel gerust. + +</p> +<p>Ook vinden schippers het beeld aan boord, zooals wordt verhaald van O.L. Vrouw van Hoorn. Vaak komt het de rivier afdrijven, +hetgeen wellicht als de volkstraditie van O.L. Vrouw van Wilsveen mag worden aanvaard. Ik vermeld verder nog: Antwerpen, Venloo, +Gent (O.L. Vrouw ter Riven), en Aalst (O.L. Vrouw ten Druiven). + +</p> +<p>De legende van O.L. Vrouw ten Druiven luidt aldus: In de VII<sup>e</sup> eeuw overstroomde de Dender een gedeelte der stad Aalst. In dezen nood riep men Maria aan, en ziet—daar kwam een Mariabeeld +op wijngaardranken aandrijven. En niet zoodra had men het beeld opgevischt, of het water vloeide weer in de bedding terug. +In 681 bouwde de H. Amandus daar een kapel. +<a id="d0e21966"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21966">196</a>]</span></p> +<p>Zoo kwam ook in de XV<sup>e</sup> eeuw, gewiegd op de golven der Noordzee, die destijds het gehucht De Keins, nabij Schagen, nog vrij bespeelden, een beeldje +aandobberen, dat, toen het van het zeewier ontdaan was, een Mariabeeldje bleek te zijn. + +</p> +<p>Te Oostrum en te Elshout, in het Land van Heusden, was een in éen nacht welig opgeschoten grasveld het teeken, dat Maria daar +een heiligdom wenschte. + +</p> +<p>Ik gaf hier slechts enkele trekken uit wat men zou kunnen noemen de oorsprongslegenden van de talrijke bedevaartplaatsen ter +eere van Maria in Groot-Nederland. Maar men begrijpt, wat een schat van legenden elk dier heiligdommen bergt. Hiervoor kan +ik slechts verwijzen voor Nederland naar <span class="smallcaps">J. A. F. Kronenburg</span>, Mariaʼs Heerlijkheid in Nederland (Amsterdam) VI, Mariaʼs Genade-oorden en Miraculeuze Beelden, en voor België naar <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Brabantsch Sagenboek II, Legenden of Echt Christelijke Sagen, en <span class="smallcaps">Fr. St. Schoutens</span>, Mariaʼs Vlaanderen (Oost-Vlaanderen), Mariaʼs Vlaanderen (West-Vlaanderen), Mariaʼs Brabant, Mariaʼs Antwerpen (Aalst 1903—1905).— + +</p> +<p>Maar daar leven nog zoovele andere Marialegenden onder het volk. Twee heilige bisschoppen van Maastricht, Monulfus en Gondulfus, +zouden uit hunne graven zijn opgestaan, om te Aken de wijding van den beroemden Mariadom bij te wonen. Een andere bisschop +dier stad, Sint Amandus, wordt op Mariaʼs bestel door den Engel Gabriël bezocht, met de boodschap, dat hij op de bijzondere +hulp zijner hemelsche beschermster mag bouwen. In Noord-Brabant ontmoeten wij dan de beroemde legende van Fulco van Bern, +den dapperen ridder, die voor zijn vijanden vluchtend, met zijn paard over de Maas zwemt, en door Maria, “gekleed in hemelsblauw”, +wordt beschut. Te Roosendaal verhaalt men, dat vóór lang vervlogen eeuwen aldaar een Mariakapel zou gebouwd worden, en toen +men niet kon beslissen op welke plaats, nam men zijn toevlucht tot het gebed. En zie, den volgenden dag waren op eene weide +de ossen van een landman wit van kleur geworden, en was <a id="d0e21987"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21987">197</a>]</span>een roode, zijden draad rondom hen gespannen. Dit werd de uitverkoren plek voor het heiligdom.—Dichterlijker is de stichting +van het klooster Mariënwater te Couwater bij Den Bosch. Ook hier onzekerheid omtrent de plaats. Maar in den nacht hoort een +landman in een zijner bijenkorven een zachte, zoetklinkende muziek, en ziet in den korf een kerkje met twee kloosters, door +de bijen van was gemaakt. + +</p> +<p>Op den Veluwezoom hoorde een vroom grijsaard engelenmuziek en zag hij schitterende lichten boven een plek zweven, ʼt Werd +voor hertog Reinoud II van Gelder de aanleiding, om daar het klooster Munnikhuizen te stichten. In Utrecht leefde in de abdij +van Oostbroek een monnik, die, de verslapping van zijn klooster vooruitziende, O.L. Vrouwe bad, om nu toch maar aanstonds +te sterven. En ziet, hij stierf op dat uur. + +</p> +<p>Overijssel is rijk aan Maria-legenden, vooral door de stichtingen van Gerrit den Groote (Geert Groote) en van de Windesheimers. +Op den Agnietenberg bij Zwolle was Maria zelve verschenen aan een ouden broeder en had hem tot volharding aangemaand. Aan +een jeugdig meisje, Gerbrich ten Voerde, die van een wild paard was gevallen, verscheen zij “aangekleed, zooals men haar in +den Vasten pleegt te versieren”, en zij genas de zieke en leidde haar terug naar Meester-Geertshuis. + +</p> +<p>In het klooster Yesse bij Groningen wordt een kaars voor een Mariabeeld door ongeziene hand ontstoken, en hoe vaak ook uitgedoofd, +telkens ontvlamt zij opnieuw. + +</p> +<p>Ook Holland heeft vermaarde Maria-legenden. De allervermaardste is wel die van Walter, ook in het buitenland onder veelsoortige +vormen verspreid. Terwijl Walter een mis ter eere van Maria bijwoont, vervangt deze hem in het steekspel, en Walter verricht +daar schijnbaar wonderen van dapperheid. Toen hij dit vernomen had, sprak Walter tot zijn wapenmakker Walewijn: “Nu wil ik +als monnik in nederig kloosterkleed haar ridder worden. Hier is haar godgevallig huis Hemmenrode; vriend, gaat gij met mij +mede?” En Walewijn antwoordde: “Ik wil Christus dienen, ja ik ga met u <a id="d0e21997"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e21997">198</a>]</span>mede”. Zoo onderwierpen zich beiden aan den kloosterregel. Walter leerde den souter zingen en overtrof de broeders in het +devoot bidden en dienen. + +</p> +<p>In België geeft Maria eveneens vaak te kennen, waar ter plaatse zij een kerk wil gesticht hebben, zoo b.v. te Alsemberg, waar +het vlas op een akker plotseling rijp wordt. Het bovenstaande verhaal van den ridder Walter leeft te Bierbeek en te Leefdaal. +Ook zou Maria dezen ridder eens een gouden kruis hebben vereerd door een priester als tusschenpersoon. Aan het kruis was namelijk +een strookje perkament bevestigd met de woorden: “Overhandig dit kruis vanwege Maria, Moeder van Jezus, aan ridder Walter +van Bierbeek”. + +</p> +<p>Elders keert door Mariaʼs voorspraak een doode jongeling tot het leven terug; of wordt een onschuldig veroordeelde door O.L. +Vrouwe verlost. Maar de allerberoemdste Maria-legende, de heerlijkste, geurigste roos uit de geheele gaarde der volkslegenden, +is wel die van Beatrijs, de dienaresse van Maria, die, toegevend aan den prikkel des vleesches, veertien bange jaren in zonde +ronddoolde, maar tenslotte berouwvol naar haar klooster terugkwam. Daar had Maria al die jaren hare taak van kosteres trouw +waargenomen. Welnu, deze legende speelt in het klooster Vrouwenperk op het gebied van Wezemaal of Rotselaar, bij Leuven. + +</p> +<p>Maar wij moeten ook de andere heiligenlegenden althans even aanstippen. Nederland is rijk aan bronnen, waarmee een heiligenlegende +verbonden is. Zoo kennen wij de St. Geertruifontijn te Bergen op Zoom, den St. Oelsput te Best, den St. Valentinusput te Westhoven, +de St. Surafontein te Dordrecht. Zij ontsprong op de plaats, waar de heilige Sura of Sotheris ter dood werd gebracht. De St. +Aelbrechtsput te Egmond welde op onder de lijkkist van den vorstelijken belijder—zoo luidt de traditie—bij het opgraven van +diens eerbiedwaardig gebeente, terwijl Houthem (L.) boogt op zijn St. Gerlachusput, die jaren lang den vromen <a id="d0e22005"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22005">199</a>]</span>kluizenaar zou hebben gelaafd. In het Jekerdal bij Maastricht, te Cannes, niet ver van het kasteel Aigremont, vloeit een St. +Servatiusbron, die de doorluchtige Maastrichtsche kerkvoogd bij groote droogte met zijn staf uit den dorren grond zou hebben +geslagen. Een analogen oorsprong schrijft de legende toe aan een menigte andere putten, zoo b.v. aan de St. Landoaldusbron +te Wintershoven bij Tongeren en aan den Servatiusput te Nunhem (L.). + +</p> +<p>Maar verreweg de meeste van Nederlands heilige bronnen zijn gewijd aan de eerste geloofsverkondigers Bonifacius en Willibrordus. + +</p> +<p>Een dezer is een zoogenaamde <i>hippokrene</i> of paardenbron, éen der drie Bonifaciusputten te Dokkum. Op de plaats, waar de geloofsheld het leven liet, zonk, naar verluidt, +het paard van iemand uit koning Pepijnʼs gevolg met de voorpooten in den grond; en nauwelijks was het paard er uit geholpen, +of daar spuit met kracht een kristalheldere waterstraal opwaarts. Ik wensch hier even er aan te herinneren, dat ook een hoefslag +van Wôdanʼs ros een frissche bron doet opborrelen. + +</p> +<p>Andere bronnen zijn weer bij dorstnood ontstaan, zoo b.v. de bron te Heiloo. Hiervan wordt het volgende verhaald. Toen de +H. Willibrord de plaatsen, nabij de zee gelegen, rond ging, deed zich eens gebrek aan zoet water gevoelen en moest hij zien, +hoe zijn medearbeiders van dorst versmachtten. Hij riep dan een hunner en beval hem een kuiltje te maken. De bisschop knielde +neder en bad, dat God, “Die voor zijn volk in de woestijn water had doen vloeien uit de rots, met diezelfde barmhartigheid +uit den zandigen bodem water voor zijne dienaren zou doen opborrelen”. En ziet, onmiddellijk wordt het kuiltje gevuld door +eene zoetwaterbron. + +</p> +<p>Eindelijk, een groot aantal bronnen dragen den naam van de H.H. Bonifacius of Willibrordus, omdat deze heiligen er in gedoopt +hebben: aldus de twee andere Bonifaciusbronnen te Dokkum, aldus de Willebrordsputten te Osch, Diessen, Deurne, Zoutlande, +Bakel, Asten, Maarhees, Geisteren, Venraai, Stamprooi, en voorheen te Berchem, bij Antwerpen. Zulke bronnen noemt men <i>kerstputten</i> of <a id="d0e22021"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22021">200</a>]</span><i>kerstpoelen</i>, en de historische kern der legenden is ongetwijfeld deze, dat de geloofsverkondigers verscheiden heidensche bronnen zullen +gekerstend hebben, door er de heidenen de genade der wedergeboorte te doen deelachtig worden. + +</p> +<p>Is het wonder, dat nog zoovele andere legenden Neerlands vroegste geloofsverkondigers verheerlijken? Hierin uit zich de dankbaarheid +van den volkszin. Te Maastricht verhaalt men van den bisschops- en pelgrimsstaf, de drinkschaal en den sleutel van den H. +Servatius; nog leeft te Susteren in de volkslegenden de H. Willibrordus, te Odiliënberg de H.H. Wiro, Plechhelmus en Otgerus. +Te Noordwijk weet men te vertellen, hoe de H. Jeroen door de Noren gemarteld werd; hoe hij een eeuw na dien aan een godvruchtig +landbouwer, met name Nothbodo, verscheen, en hem gelastte, zijn gebeente over te brengen naar Egmond, in het heiligdom van +den eerbiedwaardigen Adalbert. + +</p> +<p>Maar nog andere banden verbinden de heiligen aan ons volk. De H. Hereswit vereenigt de traditie van Strijen en Thorn (L.), +welks vorstelijke abdij zij stichtte. De nagedachtenis van den heiligen bisschop en belijder Bernulphus houdt men in het Utrechtsche +en verre daar buiten in eere. Sint Hatebrand verbindt weer Noord en Zuid, de Groninger Ommelanden met Antwerpen, waarheen +men zijn gebeente overbracht. De H. Sura wordt als volksheilige vereerd te Dordrecht, de H. Lidwina te Schiedam, de H. Norbertus +te Gennep, waar men nog het Norbertuspad en het Norbertuspoortje wijst, Sinte Kunera te Rhenen, Sint Gerlacus te Houthem en +in geheel Zuid-Limburg, terwijl de eerbiedwaardige Ailbert in vrome herinnering blijft voortleven te Rolduc, door hem gesticht. +De stad Delft is fier op hare Geertruida van Oosten. En zoo eert het volk den H. Trudo te Sint Truiden, de H. Adilia te Haspengouw, +de H. Aleidis te Schaarbeek, de H. Alena te Dilbeke, Sinte Gudula te Brussel, de eerbiedwaardige Ida, van wie gezegd wordt, +dat “<span lang="nl-1500">die visschen in den water tot haren handen quamen en desgelijcks die voghelen</span>”, te Leuven, Sint Veronus te Lembeek, Sint <a id="d0e22032"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22032">201</a>]</span>Bavo door geheel Vlaanderen. In de omstreken van Brussel zweeft nog de geest van eerbiedwaardigen Ruysbroec, eerste prior +van het klooster te Groenendaal, bij wiens verscheiden de klokken van Deventer, de verblijfplaats van Gerrit den Groote, vanzelf +begonnen te luiden. Ook wijst men nog een boom in het Zoniënbosch, waaronder de groote mysticus gewoon was te schrijven en +te mediteeren. + +</p> +<p>Zie <span class="smallcaps">Kronenburg</span>, Mariaʼs Heerlijkheid in Nederland V, bl. 301 vlg.; Neerlands Heiligen in de Middeleeuwen (Amsterdam 1899), Neerlands Heiligen +in later Eeuwen<sup>2</sup> (Amsterdam 1908), <i>passim</i>; <span class="smallcaps">Schoutens</span>, Mariaʼs Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen, Brabant, Antwerpen, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Brabantsch Sagenboek II, bl. 64–345; <span class="smallcaps">Wolf</span>, Niederländische Sagen, <i>passim</i>; <span class="smallcaps">J. J. van der Horst</span>, Oud en Nieuw, Nederlandsche legenden (Leiden 1887), bl. 1, 41, 367 enz.; <span class="smallcaps">Hofdijk</span>, Kennemerland: De Macht des Geloofs; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studiën, bl. 245 vlg. (Volkskunde XV, bl. 168); <span class="smallcaps">H. Welters</span>, Limburgsche Legenden, <i>passim</i>. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e22075"> +<h3 class="normal">III. Het volkslied.</h3> +<p>“Zij worden heel niet gemaakt, zij groeien, zij vallen uit de lucht, zij vliegen als herfstdraden over land, nu hier, dan +daar heen; op duizenden plaatsen tegelijk worden ze gezongen ...” Zóo teekent <span class="smallcaps">Th. Storm</span> de liederen, die opbloeien uit den volksgeest, die meeleven het leven des volks ... + +</p> +<p>Een rijken schat van poëzie legt het volk in zijn gebruiken. Wanneer de landman het zaad hoog opgooit, dat het welig opschiete; +wanneer de Westvlaamsche “boeier” het paard ʼs avonds te voren in het oor fluistert, dat het den volgenden morgen een doode +moet vervoeren; als de Limburgsche bruid zorgvuldig het zelfvervaardigde bruidshemd bewaart, dat haar eens als doodsmantel +zal dienen,—dan is dit hooggestemde volksdichting, al zijn het “<span lang="de">Lieder ohne Worte</span>”. Maar stelt die aandoening zich in klankbeweging en wordt deze gevoelsverklanking geschakeerd door rythmische en melodische +stembuigingen, dan wordt geboren het <b>volkslied</b>. +<a id="d0e22091"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22091">202</a>]</span></p> +<p>Het woord “lied” heeft geen betrekking op het getoonzette of gezongene, maar op het uitermate zingbare. Het lied is de eenvoudigste +uitdrukking van een stemmingsgeheel, het versnippert de gemoedsstemming niet, om er de ontwikkeling van voor oogen te stellen, +maar zingt een éenvormige, zich-gelijkblijvende, boven de begrippen der woorden zwevende stemming uit, het beweegt zich in +korte strofen, meest van vier tot acht regels, die de natuurlijke maat van vier, of drie en vier versvoeten hebben. Maar elke +strofe bevat de geheele stemming, wier aroma zich als bloemengeur verbreidt. + +</p> +<p>Het melodische lied is dus uiteraard <i>welluidend</i> en <i>eenvoudig</i>. Teeder als een zucht en toch weelderig van rythme en bloeiend van klank. En nu bereikt het zangerige juist in de volkskunst +een hoogtepunt, daar erlangt de eenheid van rythme en mimiek bij spel, bij arbeid en dans zulk een volmaaktheid, dat zij de +hoogste norm schijnt te naderen. + +</p> +<p>“Het volkslied een uiting der volksziel”: een uitspraak als deze dient natuurlijk niet verstaan te worden in den geest der +vroegere romantiek, alsof wij met een niet te benaderen, anoniemen, scheppenden volksgenius te doen hadden. Niet het kollektieve +volk, neen, de man-uit-het-volk is de auteur. Maar juist òmdat hij uit-het-volk is, omdat hij het volk begrijpt en het volk +hem, omdat hij deel heeft aan den aard van het volk, dat werkelijk dichter is in zijn gebruiken, zijn beelden en uitdrukkingen +en niet het minst in zijn stemmings- en gevoelsuitingen,—juist dáarom is hij in staat een volksgedicht te scheppen. + +</p> +<p>Volgens <span class="smallcaps">Otto Böckel</span>, <span lang="de">Psychologie der Volksdichtung (Leipzig 1906)</span> is de <i>roep</i> de kern van het volkslied. Alles wat de mensch aan lief en leed ondervindt, wat hem schokt en schrijnt, hem verheugt of prikkelt +of afschrikt, ontlokt hem gezangvormige klanken. Deze klanken nu zijn vatbaar voor ontwikkeling. Zij kunnen groeien in omvang +en melodie; veelal wordt hun klankgehalte versterkt door het stafrijm. De vreugderoep is de bevoorrechte gevoelsuitdrukking +<a id="d0e22115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22115">203</a>]</span>in den bloeitijd des levens, is verklanking van liefde en lust; men denke slechts aan refreinen als: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hei ʼt was in de Mei, Mei, Mei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hei ʼt was in de Mei.</span></p> +</div> +</div> +<p>De smartroep handhaaft zich voornamelijk bij de lijkklacht. Maar het arbeidslied bovenal wijst op de ontwikkeling van de volkslyriek +uit de gevoelstonen. Hier immers voegt zich bij de klanken een voor de poëzie onmisbaar bestanddeel: het rythme. Gevoelsuitingen +en muziek gingen aanvankelijk steeds gepaard; het rythme kwam van elders. En nu is het de groote verdienste van <span class="smallcaps">Karl Bücher</span>, er ons op gewezen te hebben, hoe deze onmisbare faktor zich ontwikkelde uit den rythmischen vorm, dien het volk aan een +inspannenden arbeid ter afwisseling gaf. Het rythme gewerd de volkspoëzie dus vooral uit het arbeidslied, waartoe het danslied +in hoofdzaak moet worden teruggebracht. Hoe ouder de arbeidsgezangen zijn, des te enger schijnen zij met de arbeidsverrichting +samen te hangen. + +</p> +<p>Zoo is dan het volkslied een dichtzang, die organisch uit het volk in zijn gevoelen en verrichten is gegroeid; het is onmiddellijk +ontsprongen aan het gevoel der natuurvolken en, van de kultuurvolken, in zooverre hun gewaarwordingen en uitingen behooren +tot het domein der onderkultuur. In en door het zingen plant het zich voort. De dichter is meest onbekend, omdat op den bodem +der onderkultuur, der naïeve volkskunst, dichterlijke individualiteit kwalijk gedijt. Het lied is alles, op den zanger wordt +weinig acht geslagen. Het lied wordt beschouwd als gemeengoed, omdat het uiting geeft aan de gevoelswereld, welke aan alle +volksgenooten gemeenzaam is. Ging het ook niet aldus met de grootsche scheppingen der Middeleeuwsche bouwkunst? Gelijk het +volk deze als zijn eigendom beschouwde, door er voortdurend aan te wijzigen en aan bij te bouwen naar willekeur, zoo heeft +ook het volkslied nimmer een authentieken vorm, is het als ʼt ware steeds in vlottenden toestand, staat het aan allerlei veranderingen, +verkortingen en toevoegsels bloot. De aanhef van het lied openbaart echter meestal zijn afkomst. +<a id="d0e22129"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22129">204</a>]</span></p> +<p>Het volkslied deelt dus het lot van het sprookje; en evenals van sprookjes-motieven, zoo mag men ook van <span class="letterspaced">liederen-motieven</span> spreken. Trouwens volkslied en sprookje bestaan elkander in den bloede door hun gemeenschappelijk sterk-algemeen karakter, +óok dan, wanneer zij niet geheel samenvloeien, zooals in het sprookjeslied. Bijzonderheden worden verwaarloosd, tijd en plaats +zelden vermeld. Veelal wordt de hoorder in eens midden in de handeling verplaatst. Ook moraliseert het volkslied evenmin als +het sprookje. + +</p> +<p>Toch verraden de motieven doorgaans hun herkomst, en wel niet alleen de sociale groep, waarin zij geboren werden, maar ook +den landaard en het klimaat van hun geboortegrond. In laaglanden als de onze is een Hoogduitsche <i lang="de">Juchzer</i> ondenkbaar. Weidevelden geven iets eentonigs en zwaarmoedigs. Maar de zee schenkt opgewektheid en kleurigheid van toon. “Friesland +zingt niet”: die uitspraak is overdreven, maar geenszins van waarheid ontbloot. De innigheid van het Saksische halle-huis +vergoedt veel van het trage en monotone in taaleigen en landschap. In het land der Franken, met den Keltischen ondergrond, +voelt het volkslied zich het behaaglijkst. + +</p> +<p>Wat is nu het verschil tusschen volkslied en kunstlied? Laat ik vooreerst opmerken, dat ik de benaming “kunstlied”, wanneer +zij moet dienen, een tegenstelling te vormen met volkslied, niet aanvaard. Is het volkslied dan géen kunst? Tegenover het +<i>volks</i>lied staat niet het kunstlied, maar het <i>kultuur</i>lied, evenals tegenover de <i>volks</i>taal staat de <i>kultuur</i>taal: “kultuur” heeft hier natuurlijk de waarde van “bovenkultuur”. Welnu, een wezenlijk verschil zie ik tusschen beide niet. +Kan het anders? Er bestaat immers geen wezenlijk, maar slechts een gradueel onderscheid tusschen onder- en bovenkultuur. Het +kultuurlied geeft slechts veredelde, of somwijlen <i>zoogenaamd</i> veredelde volkskunst. De vorm is meer verfijnd, de auteur is zich ook bewust, een kunstprodukt te scheppen. Verder is hij +meestal bekend en zorgt voor de rechten van zijn vaderschap. Maar hij kan putten uit de volksschatkamers, en zóo kan het volkslied +vaak tot kultuurlied worden, om straks wellicht weer in den volksmond tot volkslied te worden <a id="d0e22157"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22157">205</a>]</span>vervormd: maar dán zal het de afgesleten vorm zijn! Steeds dient de kultuurdichter echter met het volk voeling te houden; +en laat ik het woord van <span class="smallcaps">Poelhekke</span> hier bij voegen, dat de verfijnde kunst der hooger ontwikkelden, van de meerderen in de techniek, “nooit de bron waaruit +zij is ontsproten mag vergeten, op gevaar af aan bloedarmoede te gaan lijden”: Woordkunst, bl. 122; vgl. De Beiaard I, 1, +bl. 43 vlg. Verder: <span class="smallcaps">Karl Bücher</span>, <span lang="de">Arbeit und Rhythmus. Abhandl. der Philolog.-histor. Classe der königl. Sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften</span> (Leipzig 1896) XVII, V, vooral hoofdstuk 4, bl. 74: <span lang="de">Der Ursprung der Poesie und Musik</span>; <span class="smallcaps">Otto Schell</span>, <span lang="de">Das Volkslied</span> (Leipzig 1908); <span class="smallcaps">Otto Bremer</span>, <span lang="de">Zum Versbau der Schnaderhüpfel, in het Festschrift Karl Weinhold gewidmet</span> (Strassburg 1896); <span class="smallcaps">Gustav Meyer</span>, <span lang="de">Essays und Studien I</span>, bl. 289–408: Zur <span lang="de">Kenntniss des Volksliedes</span>; <span class="smallcaps">Schrijnen</span>, Essays en Studien bl. 258 vlg.: Litausche Volkszangen; <span class="smallcaps">Dr. N. Geerts</span>, Oorsprong en wezen van het volkslied, in de Handelingen van het zevende Nederl. Filologenkongres, bl. 109 vlg. + +</p> +<p>Het Nederlandsche volkslied heeft lang gewacht op de waardeering, die het toekwam. Ik bedoel hier niet de historische waardeering, +die het profane en geestelijke lied ruimschoots gewerd door den voortreffelijken arbeid van <span class="smallcaps">Kalff, Moll, Acquoy, De Vooys, Knuttel</span> en anderen. Maar eerst in 1907 was Groot-Nederland in het bezit van een verzameling van volksliederen, die de vergelijking +b.v. met de Duitsche soortgelijke werken van <span class="smallcaps">Böhme</span> en <span class="smallcaps">Erk</span> kon doorstaan: ik bedoel de drie deelen van <span class="smallcaps">Flor. van Duyseʼs</span> Oude Nederlandsche Volksliederen (Den Haag 1900–1907). Ook kunnen wij niet ontkennen, dat het <span class="smallcaps">Hoffmann von Fallersleben</span> is, dus een Duitscher, die hier te lande de belangstelling in onze eigen vaderlandsche liederen heeft gaande gemaakt. Sedert +dien kunnen wij wijzen op de gedeeltelijke verzamelingen van <span class="smallcaps">Snellaert</span>, <span class="smallcaps">J. F. Willems, De Cousemaker, Carton, Lootens</span> en <span class="smallcaps">Feys, Jan Bols, Van Vloten</span>, J. en L. <span class="smallcaps">Alberdingk Thijm</span> <a id="d0e22227"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22227">206</a>]</span>en <span class="smallcaps">Blyau</span> en <span class="smallcaps">Tasseel</span>. Oud en nieuw, volkslied en kultuurlied, oude, bewerkte en nieuwe melodieën vindt men vergaderd in <span class="smallcaps">Coers</span>ʼ Liederboek van Groot-Nederland. Zie vooral <span class="smallcaps">Dr. F. Scheurleur</span>, Nederlandsche Liedboeken (ʼs Gravenhage 1912). + +</p> +<p>Behoudens haar vergelijkende waarde zijn al deze verzamelingen voor de volkskunde slechts van belang, in zooverre zij liederen +zeer onlangs uit den volksmond opteekenden. Want, ik kan het niet vaak genoeg herhalen, de <span id="d0e22243" class="corr" title="Bron: volskunde">volkskunde</span> is de kennis en het wetenschappelijk onderzoek van het <i>heden</i>, is de ethnologie der thans levende kultuurvolken. Ik geef dus van elk der verschillende soorten volksliederen slechts die +stalen, waarvan ik ofwel persoonlijk kennis nam, of van wier voortleven ik mij anderszins kon vergewissen. Sommige liederen +berusten, wat den tekst betreft, op schriftelijke overlevering, welke uitsluitend ten doel heeft, het geheugen ter hulp te +komen. Eenige families houden er zelfs lijvige geschreven liederboeken op na. In dit geval is de schriftelijke traditie gelijkwaardig +met de mondelinge. + +</p> +<p>Een enkel woord ook over de <b>muziek</b> van het volkslied. Zij berust voor een groot deel op de volksmuziek der Middeleeuwen, die zelf gesproten is uit de Oudchristelijke +Latijnsche kerkmuziek. Wanneer wij nu weten, dat deze kerkmuziek in hoofdzaak niets anders is dan gekerstende Grieksche en +Grieksch-Romeinsche muziek, zooals door <span class="smallcaps">Fr. A. Gevaert</span> en <span class="smallcaps">A. Möhler</span> uitvoerig is aangetoond, dan komen wij tot het verrassende resultaat, dat in de brokstukken van het hedendaagsche volkslied +de muziek der heidensche klassieke oudheid nog voortleeft. + +</p> +<p>Inderdaad doorloopt het volkslied der Middeleeuwen de Aeolische, Dorische, Iastische en Hypolydische toonladders, door het +Roomsche <i>Antiphonarium</i> aan de oude muziek ontleend. En wanneer het ons heden voorkomt, of een volkslied sterk op een kerkelijke hymne of eenig ander +Gregoriaansch kerkgezang lijkt, dan is dit geen verbeelding, maar werkelijkheid; en de overeenstemming berust niet op toeval, +maar op genetischen samenhang. Zoo is de melodie <a id="d0e22265"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22265">207</a>]</span>van het bekende lied van Halewijn, dat nog op vele plaatsen en met vele varianten in den volksmond leeft, niets anders, dan +die van het <i>Credo</i> uit de <i lang="la">Missa in duplicibus</i>; en die van de Koninginne van Elf Jaren berust op het <i>Veni Creator</i>. Voor verdere beschouwingen verwijs ik naar <span class="smallcaps">Fl. van Duyse</span>, Het oude Nederlandsche Lied I, Inleiding, bl. XVI vlg., en vooral naar zijn uitvoerige verhandelingen: Het eenstemmig Fransch +en Nederlandsch wereldlijke Lied in de Belgische gewesten (Brussel 1896) en De Melodie van het Nederlandsche Lied in hare +Rhythmische vormen (Brussel 1902). + +</p> +<p>Allereerst dus, met het oog op de geboorte van het volkslied in het algemeen, volge hier het <b>arbeidslied</b>. De melodie hiervan is zonder twijfel oorspronkelijker en zelfstandiger dan die der verhalende, erotische, geestelijke e.a. +liederen, daar zij het nauwst met den inhoud samenhangt. + +</p> +<p>Niet alleen in Nederland, maar van den Brennerpas tot aan de Noordzee klinken <span class="letterspaced">hei-liedjes</span> in den trant van ons + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hoog op een! een, twee, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>een, twee, drie! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>hoog op vier! vijf, een meer! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>hoog op zes! fiks op, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Gegroeid in melodie en in vorm klinkt het lied: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Haal op je hei! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij is gewassen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al in de klei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al in den grond +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar staat hij prompt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zóo staat hij beter, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Overeenkomstig de sociale groepeering van het volk zal het arbeidslied zich verder moeten splitsen in dorschlied, smidslied, +visscherslied enz., en vooral aan die bedrijven dienen te beantwoorden, waarin rythmische beweging het werk begeleidt. Men +denke ook aan het liedje, dat bij het snijden der meifluitjes <a id="d0e22315"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22315">208</a>]</span>gezongen wordt, terwijl de jongens rythmisch met het hecht van het mes op de wilgenbast kloppen (I, bl. 191). + +</p> +<p>Een Zeeuwsch <span class="letterspaced">karnliedje</span> luidt aldus: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kêrne, kêrne beuter, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drie pond in een scheutel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drie pond in een kannetje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is van moeder Jannetje.</span></p> +</div> +</div> +<p>Uit Friesland: + +</p> +<div class="poem" lang="fy"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Tsiis, tsiis, tsjerne! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bûter komt fer reamme [room], +</span></p> +<p class="line" style=""><span>It gearret sa wol, it gearret sa wol, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mei eltse stiet in amerfol.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">Spinlied</span> uit Ochten: + +</p> +<p>1. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Spin, spin, mʼn lieve dochter, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Dan krijgde gij een hoed! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ja, ja, mijne moeder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span> Die staat mij zoo goed.</span></p> +</div> +</div> +<p>Refrein: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼk Kan lappen en spinnen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een zweer aan den vinger +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doet mij er zoo zeer.</span></p> +</div> +</div> +<p>2. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Spin, spin, mʼn lieve dochter, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Dan krijgde gij een jak! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ja, ja, mijne moeder, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Dat staat mij zoo knap.</span></p> +</div> +</div> +<p>Refrein: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼk Kan lappen, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Driem. Bladen III, bl. 42). + +</p> +<p>Uit Zeeland: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Draaie, draaie wieltje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Morgen komt Machieltje,<a id="d0e22391"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22391">209</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Als Machieltje nièt en komt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan komt Jacob Janssen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die zal je leeren dansen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier een stoel en daar een stoel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op ieder stoel een kussen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ten slotte een strofe van een Vlaamsch spinliedje, dat het midden houdt tusschen arbeidslied en sprookjeslied: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Al onder den weg van Maldegem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Malle-Malle-Malle-Malle-Maldegem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al onder den weg van Maldegem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zat een wijf dat spon. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat wijf dat zat en spon, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Gielegon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al op een houten wieleken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wiele-wiele-wiele-wiele-wieleken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al op een houten wieleken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar was geen draaiing aan! (<i>bis</i>).</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">Oogstlied</span> uit Woubrechteghem (Oost-Vl.): + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het laatste voer is op de baan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat in den boer zijn schuur moet gaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De luie boeren alleen hebben nog staan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ik vermeldde dit liedje reeds I, bl. 281, en daarvóor het rhythmische Noordhollandsche oogstlied, dat inzet met de regels: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De wumpel, de strumpel, de kanne met bier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die hebben we hier op ons plezier!</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook enkele <span class="letterspaced">dorschliedjes</span> gaf ik reeds op bl. 284. In zijn geheel luidt het Friesche liedje als volgt: + +</p> +<div class="poem" lang="fy"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>It klitst, it klatst +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Giet juwn toa gest, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op tzies in brea +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mey ʼt heale gea.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e22460"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22460">210</a>]</span><div class="poem" lang="fy"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>As wij houndert krye +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wy zilt neat zwye, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan jouwt dy frouw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uws spek in strouw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Goe bjear dar by +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is aeck uws fly.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="smallcaps">Dr. H. Blink</span> vertaalt deze stroofjes: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het klitst en klatst +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het gaat van avond te gast +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op kaas en brood +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met het heele dorp.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als wij honderd [zakken] krijgen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij zullen het niet verzwijgen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan bakt de vrouw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Voor ons spekpannekoeken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En goed bier daarbij +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat voegt ons wel.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op wisselmaat berust verder het <span class="letterspaced">vlasslijterslied</span>, het <span class="letterspaced">visscherslied</span>, het <span class="letterspaced">maaierslied</span>, het <span class="letterspaced">smidslied</span>, het <span class="letterspaced">touwslagerslied</span>, het <span class="letterspaced">kuiperslied</span>, het <span class="letterspaced">molenaarslied</span>. Op maatbeweging gaat ook het <span class="letterspaced">soldatenlied</span> terug, daar dit toch hoofdzakelijk een marschlied is. Ook het <span class="letterspaced">jagerslied</span> is in den grond een marschlied. Sterk-rhythmisch is verder het <span class="letterspaced">schippers</span>- en <span class="letterspaced">roeilied</span>, en ook het <span class="letterspaced">matrozenlied</span>, dat men hoort in de havensteden; dit ontstond bij het anker lichten of bij het hijschen der zeilen. Zie ook <span class="smallcaps">Dr. De Vooys</span>, Volkskunde XXIV, bl. 154 vlg. + +</p> +<p>Ten slotte nog een weversliedje, ons door de Graafschapsbode van 16 Maart 1907 medegedeeld [vgl. Driem. Bladen VII, bl. 627]: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Hungel de bungel de boeze, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Achter onzen hoeze +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daor steet ʼnen grooten nöttenboom, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daor zat ʼnen wêver op ʼnen toog,<a id="d0e22552"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22552">211</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>He wos nich, watte etten zol, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoere, zoere kernemelk +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met gerstebrood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sloat den luien wêver dood! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Loat em nog en betjen lêven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zal e wal better wêven; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zet em op ʼt spiendvat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sloat em met de panne veur ʼt gat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hè, boer, wat plêrt dat”.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het hoog-poëtische liefdeleven klinkt bijzonder zuiver door in het <b>bruiloftslied</b>. Oorspronkelijk omvat dit lied zoowel de klacht bij het verlaten van het ouderlijk huis, als het jolige vreugdelied bij het +overschrijden van den drempel der nieuwe woning. Maar men vindt het nog slechts in bloei bij volken met hoogst eenvoudige +en sobere levenswijze, zoo b.v. bij de Lithauërs. In de Nederlandsche gewesten is het vrijwel uitgestorven. Het lieve stroofje +van <span class="smallcaps">Cremer</span> in Bruur Joapik: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier ʼen reuske, en doar ʼen flikske, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Weer ʼen tekske en weer ʼen strikske; +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Bluumpkes moar +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Bij mekoar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rood en gruun veur ʼt jonge paar</span></p> +</div> +</div> +<p>zal wel een kultuurdichtje in den volkstoon zijn. Laat ik echter wijzen op het Bathmensch bruiloftslied, dat wij vinden in +de Driem. Bladen II, bl. 60, 61: + +</p> +<p><span class="letterspaced">Algemeen Bathmensch Bruiloftslied</span>. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Willen wij er eens ommegaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En zien of ik ze niet vinden kan? +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Ja, hier heb ik ze gevonden, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Ja, met haar bruin haar. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is gevonden, ik zal haar kiezen,</span></p> +</div> +</div><a id="d0e22607"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22607">212</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Al voor een draai. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij is mager al om te geven. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En geef niet over in dezen stond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Of geef haar een zoentje voor haren mond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al zoo nat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al zoo glad. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Onder mijne voeten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uitverloren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uitverkoren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waar zal ik het zoeken? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Onder deze lesse besse, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mooie meisjes samen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mooi meisje met je blauwe rok, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mag ik eens met u ganen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Neen, neen, dat ziet zoo niet! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ja, ja, dat ziet zoo wel! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Keer u eens om en ik meen je wel! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Keer je nog eens omme, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nog eens weder omme! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb den heelen dag geloopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mijn geld is door de keel gekropen (geloopen) +</span></p> +<p class="line" style=""><span>O, en zie zoo, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En bij ons gaat alles zoo! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En allo!</span></p> +</div> +</div> +<p>Met het bruiloftslied hangt ten nauwste het <b>danslied</b> samen, en de schakel vormt het bruiloftsdanslied, oorspronkelijk wel op de deel uitgevoerd. Zoo b.v.: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb mijn geld +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op hoopen gesteld, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gestapeld op elkander. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb mijn liefje trouw beloofd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een trouw van diamanten.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e22673"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22673">213</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziedaar, schoone jonkheer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar heb-je mijn hand van eer. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ziedaar, schoone jonkvrouw, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar heb-je mijn hand van trouw, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En daarop zoen ik jou.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het oude danslied vindt men vooral nog terug in het <span class="letterspaced">kinderlied</span>. Wij zagen herhaaldelijk, hoe een oud gebruik overal elders werd uitgeschakeld, om in onzen tijd bij de kinderen terecht +te komen; zoo b.v. het Paasch- en St. Maartensvuur, de ommegang met de Pinksterbloem en de Luilak, het kaarsje-dansen met +Driekoningen, het raadselopgeven, het pandverbeuren enz. Dezen weg zijn vooral vele reidansen gegaan. Hier en daar, op bruiloften +en boerenkermissen, wisten zij zich nog op het platteland staande te houden, maar zij verdwijnen meer en meer. En evenzoo +ging het met allerlei drinkliedjes en pandspelletjes. “Reien als het ,Patertje langs den kantʼ ,de Zevensprongʼ en ,Haal open +de poortʼ geven ons te zien, hoe onze voorouders dansten, voordat de uit den vreemde ingevoerde draaiende wals en polka de +oude slepende reidansen verdrongen”: <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 16. + +</p> +<p>Bij deze reidansen schrijden de kinderen langzaam hand aan hand voort op de maat van het gezang, terwijl zij nu eens een kring +vormen en dan weer een ketting, die zich onder een poort van armen voortbeweegt. Wij hebben hier een rest van den Oudgermaanschen +dans. Het “Patertje langs den kant,” waarvan ik de eerste strofe met de melodie laat volgen, was echter geen bruiloftsdanslied, +maar een Meidanslied; vgl. I. bl. 190. + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-213.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="114"></div><p> +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-214.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="317"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar ging een pa-ter-tje langs den kant, +<a id="d0e22706"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22706">214</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Hei, ʼtwas in de Mei, hij vat-te zijn zoe-te-lief +</span></p> +<p class="line" style=""><span>bij de hand, Hei, ʼt was in de +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mei zoo blij, Hei, ʼtwas in de Mei!</span></p> +</div> +</div> +<p>Nog een enkel woord over de waarde van het kinderlied. Het vertoont de resten van nog zoovele andere oude volksgebruiken. +In een rommelpotliedje, waarvan ik I, bl. 165 melding maakte, wordt gesproken van “een stroobant”, welks beteekenis mij niet +helder leek. Intusschen geloof ik, dat wij hier een aanduiding mogen zien van het oude gebruik, stroo onder het lijk in de +kist te leggen, wat vooral kan blijken uit de vergelijking met de volgende regels uit een XVe eeuwsch handschrift: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-1500"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ende een wilghen kiste ende een stroen bant, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hiermede word ik sent int ander lant.</span></p> +</div> +</div> +<p>In den kindermond wordt de “strooband” in Drente wel eens tot “strop”, waarbij dan gevoegd wordt de houtsoort van de kist; +het resultaat luidt: “mit ʼn eiken strop an.” Zulke veranderingen in den kindermond zijn zeer veelvuldig en, hoe verbijsterend +somtijds ook, steeds psychologisch uiterst leerzaam. Zie hierover b.v. <span class="smallcaps">Dr. J. Bergsma</span>, Drentsche Volksalman. 1902, bl. 50 vlg. + +</p> +<p>Natuurlijk vinden wij ook heel wat survivals van oude geloofsvoorstellingen, die ik in het Eerste Deel besproken heb. Toch +moet <a id="d0e22727"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22727">215</a>]</span>men in dit opzicht voorzichtig zijn. Wanneer bij het neerdwarrelen der sneeuwvlokken de kinderen te Assche jubelen: + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-215.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="199"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>See-se-ken schudt zijn bed-de-ken uit, en +</span></p> +<p class="line" style=""><span>laat de pluim-kes vlie-gen!</span></p> +</div> +</div> +<p>vgl. te Brugge: “O.L. Heertje schudt zijn beddeken uit en al de pluimtjes vliegen deruit”, terwijl dit elders de Engeltjes +of, zooals in Noord-Brabant, Maria doet,—dan kan men wel zeggen, dat dit liedje eigenlijk op de Germaansche Godin Holda betrekking +heeft, en onmogelijk is dit ook niet. Maar het kan óok zijn, dat wij hier eenvoudig met een animistische opvatting (in ruimeren +zin) te doen hebben, die eertijds tot een faze van de Holda-mythe aanleiding gaf. Men moet terdege onderscheid maken tusschen +hoogere en lagere mythologie.—Ook is de meening, dat Engeland=Engelland het zielenrijk zijn zou, tegenwoordig vrij wel verouderd. + +</p> +<p>Wanneer ik nu nog gewezen heb op de oude en dialektische taalvormen, die zich in menig kinderliedje gered hebben, dan hoop +ik den lezer althans eenigermate van het groote belang van het kinderlied te hebben overtuigd. + +</p> +<p>Het kinderdanslied komt meestal voor bij het touwtjespringen, het rondedansen en het reidansen. Bij het <span class="letterspaced">touwtjespringen</span> is het rhythme natuurlijk weer hoofdzaak: en hierin ligt de verklaring van het feit, dat den volwassenen wel eens raadselachtig +voorkomt, hoe n.l. de kinderen uren en uren, en weer dag aan dag met dezelfde springspelletjes kunnen bezig blijven. De oplossing +ligt in het meeslepende, in de onbedwingbare lust van het rhythme. <a id="d0e22747"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22747">216</a>]</span>Twee meisjes draaien het touw met gewonen tragen slag en zingen daarbij, terwijl een derde in de koord danst: + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-216.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="353"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb een jas-ken ge-kocht, Naar de +</span></p> +<p class="line" style=""><span>naai-ster ge-bracht. Zoo ge-zeid, zoo ge-daan, Om naar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>huis toe te gaan, In, spin, springt bij den boer maar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>in, Uit, spruit, springt bij den boer maar uit.</span></p> +</div> +</div> +<p>Bij de woorden “in, spin” krijgt de touwtjesspringster een mededanseres naast zich, en bij de woorden “uit, spruit” loopt +de eerste weg. En zoo gaat het steeds door, met evenveel ijver en opgewektheid.—In Friesland hoort men: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb een jasje gekocht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar de lommert gebrocht,</span></p> +</div> +</div> +<p>en de finale luidt daar: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Van inspin, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Spring er dan maar in, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van uitspruit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Spring er dan maar uit.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit spel biedt wel eenige verscheidenheid, en veel is ook over gelaten aan de willekeur der draaisters. Maar oneindig meer +<a id="d0e22782"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22782">217</a>]</span>afwisseling vertoont toch het <span class="letterspaced">rondedansen</span>, waarbij de kinderen nu eens gewoon luchtig op- en neerspringen op het maatgeluid van hun lied, dan weer plotseling neerhurken, +dan andermaal het dansen begeleiden met handgeklap en allerlei nabootsende gebaren. Een der meest bekende kinderliedjes, dat +als danslied en wiegelied tevens dienst doet, is het bekende “Klein, klein kleutertje”, in Vlaanderen ook: “Klein, klein Marieken”. + +</p> +<p>Te Herdersen leeft deze variant: + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-217.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="280"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Klein, klein Jee-se-ken, He-je gij zul-ke +</span></p> +<p class="line" style=""><span>kou? Komt in mijn her-te-ken wo-nen En +</span></p> +<p class="line" style=""><span>maakt u daar een schouw.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>We zullen een vierke stoken; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>We zullen een pappeken koken; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En brengt uw liefste moederken mee, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zullen we zijn tevree.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar een der merkwaardigste dansliedjes is wel het <i>reuzenlied</i>. De kinderen scheppen er ontzaglijk veel genot in, vooral in België, waar de reuzen nog bestaan en dansen uitvoeren, als +te Brussel, Geerardtsbergen, Hasselt, Antwerpen en Wetteren. Merkwaardig is het, dat de melodie vrij wel overeenkomstig is +met die van den kerkelijken hymnus <i>Creator alme siderum</i>. + +</p> +<p>“Het <i>Reuzenlied</i>” zegt <span class="smallcaps">Maurits Sabbe</span>, “herinnert ons de schilderachtige <a id="d0e22825"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22825">218</a>]</span>volksoptochten met de reuzenfamilies, het ros Beiaard en allerlei allegorische voorstellingen, die vroeger in bijna al onze +Vlaamsche steden en stedekens geliefkoosde nummers voor het kermisprogramma waren en thans nog slechts in enkele steden van +tijd tot tijd de feestelijkheden opluisteren”. + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-218.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="344"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Moe-der, zet de pap op ʼt vier, de pap op +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt vier, De reus is hier, Keert u eens +</span></p> +<p class="line" style=""><span>om, reus-ken, reus-ken, Keert u eens +</span></p> +<p class="line" style=""><span>om, Reu-ze-gom.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Moeder, stopt algauw het vat, algauw het vat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De reus is zat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Keert u eens om, reusken, reusken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Keert u eens om, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Reuzegom.</span></p> +</div> +</div> +<p>In heel wat vlugger tempo bewegen zich de dansliedjes: “ʼkHeb een rood, rood spiegeltje gevonden”;—“Trijntje, Trijntje, Trijntje, +je hebt er water bij gedaan”;—“In Holland staat een huis” e.a. Tot de nabootsende dansliedjes behoort dat van den <i>Klepperman</i>: “Elf uren slaat de klok”; bij de woorden “klip-klip-klip” en “klop-klop-klop” houden de danseressen een oogenblik stil en +klappen driemaal in de handen of trappen driemaal met den voet. +<a id="d0e22856"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22856">219</a>]</span></p> +<p>Maar ik mag van deze dansliedjes geen afscheid nemen, zonder althans vermeld te hebben het merkwaardige: + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-219.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="207"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kleinʼ An-na zat op ma-jes-teit, ma-jes-teit ma-jes- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>teit, Kleinʼ An-na zat op ma-jes-teit ma-jes-teit.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar zat zij nu te weenen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Weenen, weenen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zat zij nu te weenen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Weenen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit wordt gezongen door kinderen, die in een kring rondloopen, terwijl in het midden een meisje zit neergehurkt, met het hoofd +in de handen. Het spel is drama geworden en vertolkt een ballade. Want na het zingen van de tweede strofe, treedt een tweede +meisje in den kring en nu vervolgt het koor: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar kwam haar lieve moeder aan, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Deze vraagt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zeg kind toch, waarom weent gij zoo? enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Waarop het meisje antwoordt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Omdat ik morgen sterven moet, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Nu treedt een derde den kring binnen en het koor zingt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar kwam de booze Fredrik aan, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op de maat slaat Frederik het meisje nu op den rug: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Die zal haar nu den dood aandoen, enz.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e22902"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22902">220</a>]</span><p>Ten slotte wordt Anna door Frederik en de moeder opgenomen en gejonast, en allen zingen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Nu wordt zij in het kistje gelegd, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit liedje is o.a. te Voorburg, Varsseveld, Nijmegen, Zeeland bekend en hoogst waarschijnlijk uit Duitschland afkomstig. Het +woord “Majesteit” ontstond wellicht uit “Breitenstein”; zie <span class="smallcaps">Marie Ramondt</span>, Volkskunde XXIII, bl. 237; <span class="smallcaps">Karl Wehrhahn</span>, Kinderlied und Kinderspiel, bl. 110 vlg. + +</p> +<p>Bij het <span class="letterspaced">reidansen</span> staan een of meer meisjes tegenover een heelen rei, terwijl beide partijen beurtelings naderen en weer achteruit gaan. Een +der merkwaardigste is het liedje van <i>Brunelle-gezelle,</i> waarbij een meisje tegenover een heele reeks van speelgenootjes staat. Deze beginnen te zingen, terwijl zij elkaar bij de +hand vasthouden en met rhythmische stappen tot elkaar naderen: + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-220.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="278"></div><p> + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Van waar kom-de gij ge-dre-ven, Bru- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>nel-le ge-zelle? Van waar kom-de gij ge- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>dre-ven, Brun-ne-le-ken?</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vr. Ik kom van onder de aarde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Brunneleken mijn; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Enz., enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>En het lied vervolgt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>R. Wat heb-de daar weest halen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Br. Een mandeken met aarde.<a id="d0e22949"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e22949">221</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>R. Aan wie zul-de da geven? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Br. Aan mijn beste neve [nicht]. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>R. Wie is uw beste neve? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Br. Ik zal het u gaan toonen</span></p> +</div> +</div> +<p>Daarop kiest zij een meisje uit en keert er mee op haar plaats terug. Dit dansliedje treft men vooral in Vlaanderen, maar +met varianten ook wel in Limburg en Gelderland aan. + +</p> +<p>Zie verder vooral <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, Het Oude Nederl. Lied II, bl. 1237 vlg.; <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderlust en Kinderspel II, Dansspelen; <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek der Nederlandsche Taal, bl. 383–404; <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 93 vlg.; <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslands Volksleven I, bl. 247. + +</p> +<p>Maar behalve het danslied zijn er nog zoovele andere <b>speelliedjes</b>, van rhytmische speelbewegingen begeleid. Hiertoe behooren de <span class="letterspaced">rommelpotliedjes</span>, waarover ik in het Eerste Deel, bl. 157 vlg. gesproken heb; de <span class="letterspaced">loopspelliedjes</span>, met het diepzinnige spel van de <i>Koningsdochter</i>. Zie hier, hoe dit te Venloo gespeeld wordt. Een meisje ligt op de knieën. Alle meespelende kinderen houden den zoom van +haar omgeslagen kleedje vast, behalve éen die tot het geknielde meisje vragen richt. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vr. Wie zit er in den hoogen toren? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>A. De schoonste koningsdochter. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vr. Van wie zijn al die kindertjes? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>A. Van mij. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vr. Mag ik er een van nemen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>A. Neen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vr. Mag ik er een van stelen? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>A. Neen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dan vervolgt de vraagster: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼK Zal eens naar den diender gaan +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De diender zal u de kop afslaan.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e23015"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23015">222</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Entrez, entrez, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat ʼt meisje maar achter meê gaan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Alle volgende meisjes herhalen nu op hare beurt hetzelfde totdat zij alle, elkaar bij het kleedje vasthoudend, achter de vraagster +zijn geplaatst. Deze vraagt dan aan de koningsdochter: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vr. Zal ik het lampje aansteken! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>A. Ja! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vr. Zal ik u uit den toren laten? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>A. Ja!</span></p> +</div> +</div> +<p>Waarop allen roepen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jenneke de tooverheks, Jenneke de tooverheks!—</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook elders in Limburg, in de Zaanstreek, niet het minst in Vlaanderen is dit spel bekend; hier is het werkelijk een loopspel, +want door het loopen wordt op de een of andere wijze uitgedrukt, dat de koningsdochter door haar minnaar wordt geschaakt. +Mogelijk heeft dit spel een mythologischen, waarschijnlijk een historischen, in alle geval een belangrijken kultuurhistorischen +achtergrond. Zie <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 115; <span class="smallcaps">Lootens</span> en <span class="smallcaps">Feijs</span>, Chants populaires, no. 160; De <span class="smallcaps">Cock-Teirlink</span>, Kinderspel en Kinderlust I, bl. 160 vlg. + +</p> +<p>Een loopspel is ook het <i>zakdoekje-leggen,</i> waarbij te Maarssen gezongen wordt: + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zákdoekje léggen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Níemand zéggen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kúkelukú, zoo róept de háan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Híj heeft twée paar schóentjes aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eén van zij en één van leer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Híer leg ík mijn zákdoekje néer.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men vergelijke hiermee het <i>jagen van den rooden hoan</i> op de spinningen in zuidoostelijk Brabant, I, bl. 273. +<a id="d0e23074"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23074">223</a>]</span></p> +<p>Van de <span class="letterspaced">aftelliedjes</span>, voor wier beteekenis en belang ik verwijs naar <span class="smallcaps">Kalff</span>, Het lied in de Middeleeuwen, bl. 547, vermeld ik er hier twee, behoorende tot de meest gebruikelijke typen. Overvloedige +varianten vindt men bij <span class="smallcaps">De Cock-Teirlinck</span>, Kinderspel en Kinderlust VIII, bl. 231 vlg. en <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 153 vlg. + +</p> +<p>Type: <span class="letterspaced">Onder de groene boomen</span>. + +</p> +<p>Den Haag: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Al onder de uileboomen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar ligt een Engelsch schip; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Franschen zijn gekomen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij zijn zoo rijk als ik. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij dragen hoeden met pluimen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ook van perkament, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zou er niet om huilen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al om zooʼn leelijken vent.</span></p> +</div> +</div> +<p>Type: <span class="letterspaced">Rommel, rommel in de pot</span>. + +</p> +<p>Venloo: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Rȯmmel, rȯmmel in de pot, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Woa is Piet, woa is Kloas? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kloas is in et stelke. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waat duit hê doa? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hé sniet de koe de kop aat. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Riem, tiem, twintig, dertig enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Hoe eenvoudig, hoe ongekunsteld, en toch hoe zuiver rhythmisch en klanktooverend doen verder ook onze <span class="letterspaced">balspelliedjes</span>, zoo ruim verspreid. Uit Zwolle werden mij deze twee typen meegedeeld: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>1. Kaatsebal +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb u al, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In éene hand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In tweeë hand,<a id="d0e23147"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23147">224</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Van klapperdeklap +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met voetjesgestap, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van rolledebol (-bom) +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo draai ik me om.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>2. Zwart Willemijntje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zat achter ʼt gordijntje; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat deed ze daar? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij kamde het haar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij poetste de tandjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij waschte de handjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij stak ze in de zij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij knielde er bij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij stond weer op, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In éene galop.</span></p> +</div> +</div> +<p>Hoe keurig zijn hier de verschillende speelbewegingen uitgedrukt en in beeld gebracht! + +</p> +<p>Eindelijk de <span class="letterspaced">schommelliedjes</span>, waar bij elke beklemtoonde lettergreep de hand naar voren of naar achteren gezwaaid wordt, bieden een bonte verscheidenheid. +In vele wordt gewag gemaakt van Paschen en Pinksteren, van het bim-bommen der klokken, van Sint Katherijne, van varen over +de zee, van haantje-kraantje en een eitje dat barst, van den knaap, die op school den meester half dood slaat. Dit laatste +motief is niets anders dan een bewerking van eene in de Middeleeuwen zeer bekende overlevering omtrent Jezusʼ jeugd, welke +verhaalt, hoe de kleine Jezus de hand van zijn meester deed verdorren, omdat hij die tegen hem op hief, om hem wegens het +niet beantwoorden zijner vragen te straffen. + +</p> +<p>Maar deze liedjes stonden meer dan de andere aan vervorming bloot, omdat zij eigenlijk meer opgedreund dan gezongen werden. +Zie <span class="smallcaps">De Cock-Teirlink</span>, Kinderspel en Kinderlust III, bl. 87, IV, 167 vlg.; verder <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, bl. 11 vlg.; <span class="smallcaps">Waling <a id="d0e23194"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23194">225</a>]</span>Dijkstra</span>, Uit Frieslands Volksleven I, bl. 247; <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 129 vlg. + +</p> +<p>De <b>wiegeliedjes</b> en knieliedjes besprak ik reeds in het Eerste Deel, bl. 219 vlg. Niet alleen rhythmisch zijn zij van belang, maar ook, omdat +zij een bijzonder soort van kinderliedjes vertegenwoordigen, nl. in kindertoon gehouden volkspoëzie: in kindertoon, wat betreft +tekst en melodie, zooals moge blijken uit het lieve eenvoudige + + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-225.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="443"></div><p> + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Roe! roe! kind-je, hoe ben je toch zoo stout! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heb je pijn in ʼt buik-je, of zijn je voet-jes +</span></p> +<p class="line" style=""><span>koud! We zul-len een vuur-tje sto-ken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>en een pap-je ko-ken; ʼt Wieg-je dat gaat +</span></p> +<p class="line" style=""><span>zwik, zwak, voor den klei-nen dik-zak.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het <b>minnelied</b> zingt van persoonlijke liefde, maar ook van de liefde in het algemeen. In ons oude Nederlandsche lied beslaat deze groep +een groote plaatsruimte. Maar in het hedendaagsche lied zijn de minneliederen meestal met speelliederen samengevallen of anderszins +vervormd. + +</p> +<p>Tot de liedjes die, ofschoon reeds oud, nog altijd in den smaak <a id="d0e23227"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23227">226</a>]</span>vallen, behoort o.a. “Ik ben er de groene straatjes”, waarvan onlangs nog gewag werd gemaakt in de Vragen en Mededeelingen +1910, bl. 151. + +</p> +<p>De aanvangsstrofe luidt: + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-226-1.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="309"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik ben er de groe-ne straat-jes zoo +</span></p> +<p class="line" style=""><span>dik-wijls ten ein-de ge-gaan! Daar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>moest ik mijn lief-je ver-la-ten, dat +</span></p> +<p class="line" style=""><span>heb-ben mijn vrien-den ge-daan.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Enkhuizen). + +</p> +<p>Tot de meest bekende liederen in Vlaanderen behoorde het <i>Cecilia-lied,</i> dat nog steeds, plaatselijk jammerlijk geparodieerd, voortleeft. Maar getuigt niet juist de parodie voor de groote populariteit? +Ofschoon van vreemden oorsprong, heeft de melodie, volgens <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, onder den invloed van den Nederlandschen volkszang, hare eigen wendingen en een eigen voorkomen verkregen, en mag zij onder +de fraaiste zangwijzen worden gerekend. + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-226-2.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="176"></div><p> +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-227.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="568"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik zag Ce-ci-lia ko-men langs ee-nen wa-ter- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>kant, Ik zag Ce-ci-lia ko-men met +<a id="d0e23267"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23267">227</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>bloe-me-kens in haar hand Zij zag naar ha-ren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>her-der, den her-der Flo-ri-aan, die +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ook zijn schaap-jes wei-de langs de zelf-de +</span></p> +<p class="line" style=""><span>baan. Ce-ci-li-a ging zin-gen; haar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>hert docht haar ʼt ont-sprin-gen. Dit hoor-de ha-ren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>her-der; hij kwam bij haar ter-stond en +</span></p> +<p class="line" style=""><span>kus-te zijn Ce-ci-li-a aan ha-ren roo-den mond.</span></p> +</div> +</div> +<p>Tot deze groep behooren ook de afscheidsliederen in den trant van: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vaarwel, vaarwel, mijn zoetelief, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Niet langer kan ik blijven enz.,</span></p> +</div> +</div> +<p>en de <span class="letterspaced">wachterliederen</span>, wier allerberoemdste: “Het daget in den Oosten”, om den verhalenden vorm bij den aanvang der derde strofe echter ook tot +de balladen kan gerekend worden. + +</p> +<p>Vooral in onze noordelijke provinciën krijgt het minnelied vaak een spottenden bijtoon. Zoo b.v. in <i>Het meisje van Sardam</i>: +<a id="d0e23299"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23299">228</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het meisje van Sardam +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met hare bruine oogen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Heeft menig jongen kwant +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tot wedermin bewogen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij is geen stuursche maagd +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gelijk zoo vele binnen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij die haar blosjes kent +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moet haar op ʼt meest beminnen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit type vormt een schakel tusschen het minnelied en het <b>spotlied</b>, waaraan nauw verwant het <b>gezelschapslied</b>. Het spotlied is echter somtijds ook, zooals wij boven zagen, de direkte parodie van het minnelied. Teekenend lijkt mij de +verzuchting: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik wou wel om een gulden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat mijn haartje krulde. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik wou wel om een daalder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat ik was wat schraalder +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik wou wel om een dukaton, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat een vrijer naast mij ston(d).</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen 69.—Nu nog een paar andere spotliedjes, die ik bij <span class="smallcaps">Van Ginneken</span>, Handboek der Nederl. Taal I, bl. 359, 419 vind. + +</p> +<p>Bergen op Zoom: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Der wàs éens een vrouw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die kóeken bakken wóu +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En het méel dat wóu niet rijzen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de pán viél om +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de kóeken wáren króm +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de mán híet Jan van Gíjzen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Bergen op Zoom: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De vlám sloeg in de lantêre +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De vónken slóegen der úit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De mêskes lústen zoo gêre +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼn Kop kóffie mét een beschúit.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e23372"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23372">229</a>]</span><p>Nijmegen en Oud-Gastel: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Klikspaan! boterspaan! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Je durft niet door ʼt straatje te gaan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het hondje zal je bijten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het katje zal je krappen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat komt van al je klappen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Menig spotlied biedt ons ook de waardevolle verzameling van <span class="smallcaps">Jan Bols</span>: Honderd Oude Vlaamsche Liederen, bl. 155—214; zoo b.v. <i>De Scheresliep; De Luiaard; Van Slordig Kaatje; De Kwade Man</i>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>“Man en gij moet naar huis toe gaan: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uw vrouw die is ziek!”— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Is zij ziek, dan is zij ziek! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En daarmee ben ik uit het verdriet! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Naar huis en ga ik niet!” enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het is vooral de toon van scherts en van jolijt, die het spotlied met het gezelschapslied verbindt. Naai- of kleermakerswinkel, +spinnerij, potvertering,—dáar voelt het gezelschapslied zich thuis, al is het maar onder een vorm als: “Wie in Januari geboren +is”. Een leuk potverteerdersliedje geeft de Groningsche Volksalman. 1897, bl. 92 vlg. Men lette op de kerkelijke melodie. + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-229.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="159"></div><p> + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hai-te boaln mit koa-le bot-tr smôekt ver-gif-tig +</span></p> +<p class="line" style=""><span>lek-r As mooi wich-ter trau-wen wiln den trau-wen ze mitʼn bak-r.</span></p> +</div> +</div> +<p>En het lied vervolgt: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bakkersvrauwm dei hebm ʼt nait goud, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dei moutn häör tid verbüln, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik was laivr ʼn schoumôekrsvrauw +<a id="d0e23425"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23425">230</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>En drôegn gladde müln. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Schoumôekrsvrauwm, dei hebm ʼt nait goud, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dei moutn haör tîd vrpótsn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik was laivr ʼn weevrsvrauw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En dröegn gladde linn. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Weevrsvrauwm, dei hebm ʼt nait goud, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dei moutn haör tîd vrspouln, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik was laivr ʼn speulmansvrauw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En dansen väör fîouln. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Speulmansvrauwm, dei hebm ʼt nait goud, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dei moutn häör tid vrdansn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik was laivr ʼn boernvrauw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En eetn vette ganzn. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Boernvrauwm, dei hebm ʼt nait goud, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dei moutn häör tîd vrleezn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb laivr ʼn schipprtje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zooʼn schipprtje mout tr weezn. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat schipprtje, dat wipprtje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat heb ik aal zoo laif, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Veul laivr heb ʼk ain schippertje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>As zoo ain boernslaif.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een typisch gezelschapslied is ook het bekende lied <i>Van pastoor zijn koe</i>. In Nederland en Neder-Duitschland heeft het een verspreidingsgebied van belangrijke uitgestrektheid. + +</p> +<p>Liederen als deze romancen; oorspronkelijk gedanste droeve romancen of balladen met hun in het lyrische haast opgaande episch +element; minneliederen in beschrijvenden vorm en nog zoovele andere vormen de omvangrijke groep van het <b>verhalende lied</b>. + +</p> +<p>Tot de oudste van deze soort behoort stellig het <i>Halewijnlied</i>; wellicht dagteekent het uit de XIV<sup>e</sup> eeuw en was de oorspronkelijke inhoud der sage een liefdesbetrekking tusschen watergeest en sterveling. In België wordt het +rond Leuven nog gehoord, en in <a id="d0e23486"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23486">231</a>]</span>Volkskunde XVIII verscheen een variante uit Mater, bij Oudenaarde, die tot titel voert: “Van Halewijns rijk Hof”. Een andere +variante vindt men in den Hasseltschen <i>Banier</i> van 1906, en, naar verluidt, wordt de ballade ook nog gezongen te Weert in Hollandsch Limburg. + +</p> +<p>Verder moet dit lied populair zijn geweest in ʼt Land van Aalst. “In mijn geboortedorp (Herdersem)”, schrijft <span class="smallcaps">De Cock</span>, “werd het in mijn jeugd nog door menige vrouw opgedreund. Als 15- à 16-jarige knaap zong ik aldaar op het doksaal, en ik +herinner mij opperbest dat, telkens als wanneer de pastoor, die een goed muziekkenner was en steeds den vereischten toon in +acht nam, het + + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-231.gif" alt="Muziekschrift." width="420" height="84"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Cre-do in u-num Deu-m.</span></p> +</div> +</div> +<p>van de <i>Missa in duplicibus</i> aanhief, een ietwat oudere zanger alsdan zeide: “Hoort, de voois van Erodewijk”. Hierdoor werd dan bedoeld Halewijn, die +elders ook als “de stoute Roland” bekend staat. Zie verder <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, Het Oude Nederl. Lied I, bl. 1 vlg. + +</p> +<p>Laat ik nu nog vermelden: <i>De drie Koningsdochters</i>, met zijn vele varianten; b.v,: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar waren drie dochterkens fijn (<i>bis</i>), +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die wilden alle drie zalig zijn, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>of: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En daar vlogen drij vogelkens over den Rijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En daar stierven drij dochterkens fijn, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dan het <i>Jagerslied</i>: Daar ging een jager uit jagen, Zoo ver al in het woud, enz.; <i>De Hertog van Brunswijk; Genoveva van Brabant; Het Weesmeisje</i>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Aan den oever van een snellen vliet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een treurig meisje zat; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij weende tranen van verdriet +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En schreide haar oogjes nat.</span></p> +</div> +</div> +<p>of: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zij weende en schreide van verdriet +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op ʼt gras van tranen nat.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e23555"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23555">232</a>]</span><p>Ook ons lied van <i>De drie Ruitertjes</i> kan op hoogen ouderdom en ruime verspreiding bogen. Onze aanvangsstrofe luidt vrijwel aldus: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Toen ik op Neerlands bergen stond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Keek ik het zeegat in. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zag ik een scheepje zeilen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zaten drie ruitertjes in, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een van de drie was naar mijn zin.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het lied ontstond echter waarschijnlijk niet in “de landen bider see”, maar in het Opperduitsche bergland. Immers de oudste +ons bekende tekst vangt aan met de regels: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ic stont op hoghe berghen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ic sach daer so diepen dal, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie ook Driem. Bladen X, bl. 54; Volkskunde XXIII, bl. 15. Eindelijk laat ik hier den tekst volgen van de <i>Twee Koningskinderen</i>, zooals men dien thans nog hier te lande aantreft: van het diepst-tragische en wellicht meest nationale onzer oude volksliederen, +al berustte het ook op de Fransche kultuurbewerking van een Grieksche sagenstof. Ik ontleen aan Driem. Bladen XI, bl. 46: + +</p> +<p><span class="letterspaced">De twee Koningskinderen</span>. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het waren twee koningskindʼren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die hadden malkander zoo lief, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij konden bij malkander niet komen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij schreven malkander een brief.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼt Was des nachts twaalf uren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het meisje lag in een droom,— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Haar zoetelief was verdronken— +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al in een waterstroom.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het meisje sprak tegen haar moeder: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Wat doet mijn hoofdje mij zeer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mag ik een klein half uurtje +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gaan wandelen langs het meer?”</span></p> +</div> +</div><a id="d0e23615"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23615">233</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De moeder sprak tegen het meisje: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Alleen kunt gij niet gaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Neem dan uw jongste broertje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan kunt gij wel henengaan.”</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het meisje sprak tegen haar moeder: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Mijn broertje is veel te klein, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die verjaagt mij al de vogeltjes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die aan den meerkant zijn.”</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De moeder ging naar de kerk, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En het meisje ging haar gang, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij wandelde, ja zij wandelde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tot zij bij een visscher kwam.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het meisje sprak tegen den visscher: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>“Wilt gij verdienen uw loon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Werp dan je net in het water +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En visch mij dien Koningszoon.”</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het eerste wat of hij vischte, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat was een Koningszoon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij kuste zijn roode lippen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij kuste zijn rooden mond.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zij nam hem op haar armen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En droeg hem aan den kant van de zee, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij zegt: “Adieu, nu willen wij varen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ʼk vaar altoos met je mee”.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Leek en omstreken.) + +</p> +<p>In deze, en ook in andere balladen, trilt een sprookjes-motief na. Een aanzienlijke groep echter, die van het <b>sprookjeslied</b>, bevat enkel berijmde en getoonzette sprookjes, die dan juist door rhythme en melodie een zekere vastheid verkrijgen. Vertoont +het lied van <i>De kwade Stiefmoeder</i> niet zoo echt den typischen sprookjesaard? +<a id="d0e23680"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23680">234</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Er was een kwade stiefmoeder, zij verkocht haar kind, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Voor negentien penningen en een gouden ring.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En dat mooie meisje teer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En dat mooie maagdetje!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De zeven knechten namen elk eenʼ roed, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij sloegen Antonnettetje zijn lichaam in bloed.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zij leiden Antonnettetje op eenen blok, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij kapten Antonnettetje zijn hoofdje of.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Uw dochter Antonnettetje is wel bewaard, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want zij speelt er achter in den boomgaard.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De vader reed den boomgaard wel driemaal rond, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om te zien of hij Antonnettetje niet en vond.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op dʼeerste lelie stond er geschreven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als dat haar stiefmoeder haar hadde verkocht.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op de tweede lelie stond er geschreven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als dat de zeven knechten haar hadden geslegen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op de derde lelie stond er geschreven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als dat de zeven knechten haar hadden vermoord.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De vader heeft de strate met messen doen beslaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om die zeven knechten er over te doen gaan.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En dat mooie meisje teer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En dat mooie maagdetje!</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, het Oude Nederl. Lied I, bl. 222; <span class="smallcaps">Lootens</span> en <span class="smallcaps">Feys</span>, Chants populaires flamands no. 43.—Ook het <span class="letterspaced">dierensprookje</span> is rijk vertegenwoordigd; zoo b.v. <i>De Koekoek in den Mei; Den Uil die op den Pereboom zat</i>, zie Volkskunde IX, bl. 185 vlg; vooral ook het leuke <i>Sterven van den Beer</i>, Volkskunde XIII, bl. 237, vgl. De Navorscher V, bl. 88: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De beer die vond er hem zeer krank +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van eene zware koorts (<i>bis</i>),</span></p> +</div> +</div><a id="d0e23764"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23764">235</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De zeug die vond heur in bedwang, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Den dokter te ontbieden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met nog veel wijze lieden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En het beestjen die had er de koorts, koorts, koorts, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En het beestjen die had er de koorts; enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>De minste dichterlijke waarde heeft het <b>historische lied</b>, natuurlijk duisterder, naarmate het verder van het historische feit afstaat, dat het vermeldt of verheerlijkt. Het liedje: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mijnheer van Son is een brave kapitein, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij regeert er zijn volkje zoo groot als klein</span></p> +</div> +</div> +<p>heeft betrekking op een Amsterdamsch kapitein, n.l. Zeger van Son, die op 6 Sept. 1748 bij de parade ter eere van den stadhouder +Willem IV behalve de gewone troepen ook eene “compagnie jongeheertjes” deed exerceeren. Hij regeerde dus werkelijk groot en +klein. Zie hierover <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Onze Rijmen, 6 vlg., waar de aandacht gevestigd wordt op de historische kern van nog menig ander tot kinderrijm vervormd +volksliedje; zoo b.v.: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De Bisschop van Munster +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met honderdduizend man, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Voor Groningen, voor Groningen eens kwam. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Bisschop van Munster, al weer van voren af an.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vooral de Fransche tijd heeft op ons volk een diepen indruk gemaakt, waarvan wij de reflex vinden in het volkslied. Wie kent +niet het kinderrijmpje: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Rataplan, rataplan, rataplan! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar komen die drommelsche Franschen weer an, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze hebben geen kousen en schoenen meer an, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Rataplan, rataplan, rataplan!</span></p> +</div> +</div> +<p>Heel wat waardevoller in historisch, nationaal en artistiek opzicht is het pittige, jubelende volksliedje, dat dagteekent +uit het jaar 1650: +<a id="d0e23813"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23813">236</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Al is er ons Prinsje nog zoo klein +</span></p> +<p class="line" style=""><span>en hoezee! <i>bis</i></span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Alével zal hij stadhouder zijn; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vivat Oranje, hoezee! (<i>bis</i>).</span></p> +</div> +</div> +<p>In België leven insgelijks de herinneringen aan den Franschen tijd in het volkslied nog voort; ook aan de Spanjaarden en, +althans tot voor kort nog, aan Jacob van Artevelde, en aan het beleg van Yperen in 1383; zie <span class="smallcaps">Van Duyse</span>, het Oude Nederl. Lied II, bl. 1525–1825; <span class="smallcaps">Dr. J. van Vloten</span>, Nederlandsche Geschiedzangen. + +</p> +<p>Tot welk een dorren, prozaïschen stijl het historische lied zinken kan, toont ons het volgende: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Napoleon, waar zijt gij gebleven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Napoleon, waar is uwe tijd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eertijds was ge keizer van Genève, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar ge nu op een eiland zijt (<i>bis</i>); enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie voor den volledige tekst de Graafschapsbode 16 Maart 1907; Driem. Bladen VII, bl. 62. + +</p> +<p>Maar nog dient gewezen op de groote rubriek van het <b>feestlied</b>, dat het geheele natuurlijke en kerkelijke jaar doorloopt, en van af Sint Maarten (11 November) tot Sint Maarten de feestgetijden +met blijden jubel of droeve klage begeleidt. Ik heb deze liederen reeds besproken in het hoofdstuk over de Volksfeesten (I, +bl. 99–209) en wensch dus nog slechts aan het volgende te herinneren. Al de zoogenaamde natuurliederen, winterliederen, zomerliederen, +meiliederen enz. zijn feestliederen in den waren zin des woords en geven de stemming op het natuurfeest weer. Wel bewegen +zich deze liederen somtijds in een bijzondere richting; zoo zijn b.v. de meiliederen dikwijls òf minneliederen òf geestelijke +liederen ter eere van Maria (I, bl. 190). + +</p> +<p>Hiermee heb ik tevens mijn meening geuit omtrent den aard van het <b>geestelijke lied</b>, de laatste groep van het volkslied. De kerstliederen, nieuwjaarsliederen, Driekoningenliederen, passieliederen, <a id="d0e23863"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23863">237</a>]</span>paasch- en pinksterliederen enz., en voor een overgroot deel de Marialiederen en de liederen ter eere van andere heiligen, +zijn feestliederen. En deze feestliederen, wier kader heel wat ruimheid bood—men denke aan de reeks geestelijke liederen, +die de <i>Vlucht naar Egypte</i> behandelen, eigenlijk kerstliederen—waren of wel zuiver lyrisch, of episch-dramatisch. Men ziet het: een strenge afscheiding +van het wereldlijke lied is niet door te zetten. Ook wat de melodieën betreft, schijnt er wisselwerking geweest te zijn; het +geestelijk lied leende zijn wijzen en ontleende die ook weer op zijn beurt aan het wereldlijke. Trouwens hierin vond men niets +stootends of oneerbiedigs, omdat in die dagen de tegenstelling van gewijd en profaan niet bestond, als tegenwoordig veelal +het geval is. Hetzelfde geldt voor het <span class="letterspaced">kerkelijke lied</span>, doorgaans feesthymne, maar toch ook volkslied, in zoover het daadwerkelijk uit het volk, of althans uit den volksgeest is +voortgesproten. Imposante kerkelijke liederen als het <i>Dies Irae</i> en het <i>Stabat Mater</i> stoelen beslist op den volksgeest en behooren tot de schoonste loten van de Middeleeuwsche volkspoëzie. + +</p> +<p>Maar het geestelijk lied kan ook uiting geven aan het gevoel van een enkeling, kan uitzingen diens lof en dank, of vertolken +diens hoop en berouw: en zoo ontstaan de roerende liederen der “Minnende ziel”, de “Zieleklachten” enz., die zich wellicht +hebben ontwikkeld uit geestelijke verzuchtingen als deze: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Maria, Gods Moeder, reine Maagd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al onze nood zij U geklaagd.</span></p> +</div> +</div> +<p>Deze individuëele liederen kunnen echter ook zijn van paraenetischen aard, en dus beschouwingen behelzen over de Vier Uitertersten +e.d. + +</p> +<p>Zijn dramatisch element ontleent het geestelijk lied meestal aan het feit, dat het stoelt op de dramatische vertooningen in +de kerken, met name tusschen Kerstmis en Driekoningen; zie hierover vooral de beschouwingen van <span class="smallcaps">Knuttel</span> in zijn uitnemend werk <a id="d0e23891"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23891">238</a>]</span>over het Geestelijk Lied enz., bl. 88 vlg.; <span class="smallcaps">Kronenburg</span>, Mariaʼs heerlijkheid V, bl. 434 vlg. + +</p> +<p>Hier volge een Kerstlied en een Driekoningenlied, schaarsche resten van vroegere weelde en overvloed. + +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-238.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="691"></div><p> +</p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/muziek-2-239.gif" alt="Muziekschrift." width="512" height="279"></div><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wilt uit u-wen slaap op-sprin-gen, En ver- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>blij-den ons al-len ge-lijk. Hier is ons een kin-de-ken ge- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>bo-ren Van Ma-ri—a, die uit-ver-ko-ren. Brengt de +</span></p> +<p class="line" style=""><span>bood-schap in ʼt o-pen-baar Al met de-zen nieu-we-jaar.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Op ee-nen Drij-ko-nin-gen a-vond En op +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ee-nen Drij-ko-nin-gen dag, Dan von-den wij Ma- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ri-a Mag-da-le-na Al op Heer Je-zusʼ graf. +<a id="d0e23923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23923">239</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Sta-get op, Ma-ri-a Mag-da-le-na, Sta-get +</span></p> +<p class="line" style=""><span>op van de bit-te-re dood, Uw zon-de-kens zijn +</span></p> +<p class="line" style=""><span>al-le ver-ge-ven Al wa-ren zij nog zoo groot.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een overoud passielied, in Hollandsch Limburg en in België bekend, begint met deze strofe: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier is ʼt begin van ʼt bitter lijden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van Onzen Heer Gebenedijde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die ons van zonden heeft verlost, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat heeft Zijn dierbaar bloed gekost.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het oude paaschlied: “Christus is opghestanden, Al van der martelijen allen” enz. heeft menige verandering ondergaan. In het +Spaansch leger vóor Haarlem (1573) werd het geparodieerd als: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>te Haarlem is een buit voorhanden;</span></p> +</div> +</div> +<p>terwijl van het paaschvuur gezongen werd: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>tʼ avond zullen wij vuren branden.</span></p> +</div> +</div> +<p>Als hedendaagschen vorm geven de Driem. Bladen XIII, bl. 51: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Christus is opgestanden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Al van de Joden hun handen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dus willen we allen vroolijk zijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Christus zal onze Verlosser zijn, Halleluja!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e23966"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e23966">240</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Was Christus niet verrezen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Alom met Zijn goddelijk Wezen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij waren gebleven in grooten nood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij moesten allen sterven den eeuwigen dood, Halleluja! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Christus voer ter hellen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Om daarin vrede te stellen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die in de duisternisse zeer lagen bezwaard, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>God heeft ze met Zijn eeuwige licht verklaard, Halleluja! enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een afzonderlijke vermelding verdienen nog de <span class="letterspaced">bedevaartliedjes</span>, die buiten het feestjaar staan en ten deele verhalend, ten deele lyrisch van aard zijn. Het refrein van een algemeen verspreid +bedevaartsliedje luidt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En zouden wij dan niet vroolijk zijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De hemel is de onze, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En was de hemel de onze niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan waren wij zoo vroolijk niet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De hemel is de onze.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ten slotte volge hier het <i>Lied van den Boom</i>, dat door sommigen als een danslied beschouwd wordt, omdat men het wel eens in een rondedans om een boom zingt. + +</p> +<p>Men vindt dit lied in Holland, Friesland, Limburg, Vlaanderen, echter met tallooze varianten, vooral aan het einde, waartoe +de eigenaardige vorm en gang van het lied zonder twijfel aanleiding gaf. Ik geef hier de lezing van Heist-op-den-Berg, die +ik voor de meest oorspronkelijke houd. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In mijnen hof daar staat eenen boom +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn schoonen boom, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn liefelijken boom.</span></p> +</div> +</div> +<p>Refrein: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De boom staat in zijne eerde, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Vol van weerde, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En hij groeit zoo schoon!</span></p> +</div> +</div><a id="d0e24023"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24023">241</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Aan dezen boom daar komt er eenen tak, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn schoonen tak, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn liefelij ken tak. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De tak komt van den boom.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Aan dezen tak daar komt er dan een blad, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn schoonen blad, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn liefelijken blad. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Het blad komt van den tak, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De tak komt van den boom.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En aan dat blad daar komt er dan een bloem. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn schoone bloem, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn liefelijke bloem. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De bloem komt van het blad, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Het blad komt van den tak, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De tak komt van den boom.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En aan die bloem daar komt er eene vrucht. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn schoone vrucht, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zooʼn liefelijke vrucht. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De vrucht komt van de bloem, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Enz., enz.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Refr. De boom staat, enz.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ik beschouw dit lied als een <i>kerstlied</i>. Waartoe hier met <span class="smallcaps">Van Duyse</span> e.a. allerlei Germaansche boschvereering te hulp roepen, waartoe vooral met <span class="smallcaps">Pol de Mont</span> (Nederlandsch Museum III, 2, bl. 217 vlg.) den wereldboom <i>Ygdrasil</i> uit de Noorsche mythologie er bij halen, wanneer de verklaring toch voor de hand ligt? En die is, dat wij hier met den boom +van Jesse te doen hebben. Zelfs <a id="d0e24094"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24094">242</a>]</span>luidt te Deerlijk en elders het slot—dat ik echter niet voor oorspronkelijk houd—: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>En op dien tak daar staat een nest, enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En in dien nest daar lag een ei, enz. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En in dat ei daar zat een kind, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een goddelijk kind, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een kind dat ons verlossen zal, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat ons verlossen zal.</span></p> +</div> +</div> +<p>Werd Christus niet aangeduid als de spruit en de bloem uit den wortel van Jesse? En zingt <i>Venantius Fortunatus</i> niet in zijn kersthymne: “De wortel van Jesse heeft gebloeid en de spruit heeft vrucht gedragen?” Het was immers een lievelingsbeeld +der geestelijke poëzie in de Middeleeuwen, Maria en Christus voor te stellen als de bloem en de vrucht uit den wortel van +Jesse. En mocht iemand dit alles onvoldoende lijken, dan verwijs ik nog naar de veelvuldige ikonografische voorstellingen: +een boom schiet op uit den slapenden Jesse, met reuzenbloemen aan de twijgen. Op en in die bloemen zitten rechts en links +koningen en op den top troont Maria met het Jezuskind. + +</p> +<p>Op weinig uitzonderingen na wordt door het volk tegenwoordig weinig meer gedicht en gezongen. De zanglust, die vroeger levensbehoefte +scheen, is verslapt. Hoe kan in dezen tijd het volk ook zingen? Nu de poëzie hoe langer hoe meer uit het volksleven terugwijkt, +nu de ziellooze machine vervaardigt het eertijds bezielde werk, waarin de man-uit-het-volk een stuk van zijn ziel, zijn gemoedsleven, +een stuk van zijn eigen-ik legde? Slechts daar, waar gemeenschappelijke handarbeid de menschen nog vereenigt, klinkt het rhytmische +volkslied als eertijds: bij het maaien, het bezembinden, het stroovlechten, het tabaksbewerken, het steenhouwen, het kuipersbedrijf. +Vooral echter, waar stille huiselijkheid en gezelligheid woont, hoort men des avonds bij het knappende haardvuur of op <a id="d0e24116"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24116">243</a>]</span>de bank vóor de woning of onder de dorpslinde nog het aloude gezang. Ook het volksfeest, voor zoover de moderne kultuur dit +niet door en door verdorven heeft, de bruiloft en de kermisviering worden nog wel door het lied opgevroolijkt. + +</p> +<p>Daar zijn tijden geweest, waarin het karakter van het <span class="letterspaced">geheele</span> volk zich weerspiegelde in het volkslied; en ons Nederlandsche volkslied kan de vergelijking doorstaan. Het kende niet de +hartstochtelijkheid der Italiaansche, de waardigheid van de Spaansche, de sierlijke gratie van de Fransche liederen; maar +in diepte van gevoel werd het nauwelijks geëvenaard. Natuurlijk kwamen ook hier de rasverschillen tot uiting, en kwam het +b.v. door den beweeglijken, meer emotioneelen Keltisch-Frankischen geest beter tot zijn recht. + +</p> +<p>Maar nu....de bovenkultuur heeft de kunst grootendeels aan het volk ontnomen en voor een élite van begenadigde kunstenaars +gemonopoliseerd. De middelklasse wordt meer en meer uitgeschakeld, en waar in onze landen de kultuur het hoogst stijgt, wordt +de klove tusschen hoogere en lagere standen steeds dieper. Daar zingt het volk geen volkslied meer, maar bauwt in drenzige +deunen de aan flarden gescheurde opera-melodieën na met schunnige variaties. En al mag nu de tegenwoordige toestand in wat +te schrille kleur geteekend zijn in <span class="smallcaps">H. F. Wirthʼs</span> dissertatie: <span lang="de">Der Untergang des Niederländischen Volksliedes</span> (Haag 1911), het in-droevige van den toestand kunnen wij ons niet ontveinzen. + +</p> +<p>Dankbaar zeer zeker zijn wij de hedendaagsche dichters in den volkstoon: <span class="smallcaps">Heve, Dautzenberg, René de Clerq, Rodenbach</span>; dankbaar aan degenen, die werkten tot herleving, althans der waardeering van wereldlijk of geestelijk lied: <span class="smallcaps">Hofmann V. Fallersleben, Van Duyse, Bols, Kalff, Knuttel, Coers, Roes</span>, en aan de vele andere wakkere voormannen, die door woord en aktie,—ik denk aan het volksorgel—den gezonden volkszang trachten +te bevorderen. Maar toch vrees ik, dat deze kunstmatige poging op den duur den ondergang van het volkslied niet zal tegenhouden. +Wij leven te ver van de natuur. Wereld en menschen zijn anders <a id="d0e24139"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24139">244</a>]</span>geworden, daarom moet het volkslied sterven. Als een schichtig ree van uit het struikgewas tuurt nog hier of daar een kind +der volksmuze met zijn sprookjesoogen in een wonderlijk-vervormde kultuurwereld, vol rook, rumoer en onrust. Het volkslied +vlucht voor de schrille stoomfluit, als de elven voor het gelui der klokken. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e24141"> +<h3 class="normal">IV. Bouwkunst en dekoratieve kunst.</h3> +<p>Terwijl de kultuurkunst vooral tot uiting komt in het bouwen van kerken, torens, raadhuizen enz., spreekt de intieme volkskunst +het meest uit de woon- en bedrijfshuizen. De <b>volksbouwkunst</b> geeft een eigen kenmerk aan stad en land en volk: na eeuwen zelfs vertolkt zij ons den kunstzin van dat volk niet alleen, +maar ook zijn geschiedenis, gebruiken, zeden en gewoonten, zijn welvaart, zijn geloof. Maar voorheen, meer dan thans, was +de bouwkunst een stille opvoedende kracht, omdat duizenden handen en hoofden in haar dienst voortdurend werkzaam waren, op +wie zij terugwerkende kracht kon uitoefenen. “Onder dien stillen drang worden de samenstellingen ongezochter, eenvoudiger, +doelmatiger, degelijker, wordt alles typischer en expressiever, wordt de hand vaardiger en het oog gevoeliger en minder spoedig +voldaan. Zóo inwerkend op tal van ambachten werkt de bouwkunst in en door dit alles terug op het gebied der kunstnijverheid +en daardoor weder op het zoo uitgestrekte gebied der nijverheid”: <span class="smallcaps">C. H. Peters</span>, Oud-Groninger kunst, in de Gron. Volksalman. 1896, bl. 128. + +</p> +<p>Ten tijde, dat de persoonlijkheid, en met haar de persoonlijke kunstuiting, meer tot haar recht kwam,—toen ook de kleine burger +of handwerksman iets voor zijn woonstede voelde en die opsierde naar vermogen, sprak uit <b>stad</b> en <b>stadswoning</b>, uit de woon- en bedrijfshuizen inderdaad voor een groot deel het karakter hunner bewoners. Maar uit die periode van persoonlijke +en zelfstandige kunst hebben slechts schaarsche overblijfsels ons bereikt. “Eerst met het laatst der XV<sup>e</sup> en het begin der XVI<sup>e</sup> eeuw begint onze erfenis, maar het is eene erfenis slechts van een gevel <a id="d0e24166"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24166">245</a>]</span>hier, een schouw daar, eene deur of zoldering elders; een nog uit- en inwendig intakt gebleven middeleeuwsch woonhuis bezitten +wij nergens”, schrijft weer de Rijksarchitekt <span class="smallcaps">C. H. Peters</span> in zijn voortreffelijk werk: De Nederlandsche Stedenbouw (Leiden 1910), II, bl. 380. En dit is niet te verwonderen. Ekonomische +redenen hebben hiertoe geleid. Groeide een woonbuurt, een dorp, een marktplaats uit tot een stad, dan verdween mèt die ontwikkeling +ook het landbouwbedrijf en de hoeve, om voor een koopmans- en bedrijfshuis de plaats vrij te laten. In de omwalde, bepoorte +en omgrachte marktplaats was geen ruimte voor vrij liggende hoeven of een uitgestrekt erf, maar slechts voor kleine woningen +met ziend dak. Met het klimmen van de welvaart verdichtten zich echter ook de houten huizen, drongen op in rij en gelid en +zochten door verbouwen in de ruimte, wat zij beganegronds moesten missen. En zoo ontstond hetgeen ons oog in oude steden of +stadsdeelen zoo aantrekt: die ongewild mooie huizenreeksen, alle eertijds in hout gebouwd, met hun sierlijke lijnen en met +de welgevormde bochten, die ons vaak nog resten. Zoo ontstonden die verrassende straateffekten, ook na het verdwijnen der +houten woonhuizen veelal nog bewaard, en zoo sterk kontrasteerend met den modernen slatuin-vorm. Van sierlijke Nederlandsche +huizengroepen en straatgezichten leeft ook nog de herinnering in oude teekeningen uit de XVI<sup>e</sup>, XVII<sup>e</sup> en XVIII<sup>e</sup> eeuw, toen van dien houtbouw nog een gedeelte over was; zoo b.v. van de markt en het raadhuis te ʼs Hertogenbosch, de markt +te Middelburg, straten uit Maastricht (b.v. de Tongersche straat ten jare 1669), Den Bosch, Amsterdam, Delft, Dordrecht, Alkmaar, +Enkhuizen, Brussel, Gent, Brugge enz. + +</p> +<p>Met het verdwijnen van den houtbouw, tengevolge van branden, van stadskeuren en van andere, ekonomische redenen, werd deze +zeer eigenaardige periode door den steenen huizenbouw opgevolgd. Maar ook het Middeleeuwsche steenenhuis verdween en werd +vervangen door kostbaarder en rijker konstruktie. + +</p> +<p>Maar de eenvoud en soberte verdween en de gemeenschapszin <a id="d0e24184"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24184">246</a>]</span>werd losser. Tot de XV<sup>e</sup> eeuw voelde men zich éen met de burgers van zijn stad, was men met het wel en wee der stad op het nauwste verbonden, beschouwde +men haar belangen, haar trots, haar fierheid als de zijne. En zoo verklaart men het feit, dat de burgers in dien tijd hoogst +eenvoudig leefden en bouwden voor zichzelf, maar zoo ruim mogelijk bijdroegen tot het bouwen van een ruimer en sierlijker +raadhuis of Godshuis <i>hunner</i> stad. Met de XVI<sup>e</sup> eeuw werd men behalve poorter ook lid van het gewest, waardoor de betrekking van poorter tot stad losser werd. “De Stadspoorten, +vóórheen angstig gesloten, openen zich nu meer en spoediger ter opname van <i>nieuwe</i> elementen, van <i>nieuwe</i> bedrijven; met de grootte der Steden breidde zich ook het gemeenschapsbegrip uit; en toen met de Reformacie ook de ʼleer +der goede werkenʼ en de zorg voor het hiernamaals zich minder naar buiten uitte, verminderde onder den invloed der welvaart +langzamerhand ook de vroegere eenvoud”: <span class="smallcaps">C. M. Peters</span>, t.a.p. bl. 392; vgl. Oud-Groningerland (ʼs Gravenhage 1912), bl. 150 vlg.; <span class="smallcaps">A. W. Weismann</span>, Geschiedenis der Nederlandsche Bouwkunst (Amsterdam 1912); <span class="smallcaps">A. J. Kropholler</span>, in De Beiaard I, 1, bl. 114 vlg. + +</p> +<p>Voortaan besteedde men dus meer aan de eigen woning, en de wooneenvoud maakte niet zelden plaats voor woonvertoon; en met +de steeds wisselende stijlen verdwenen de overblijfselen van het vroegere woon- en bedrijfshuis, terwijl de verjongingskuur +een steeds sneller stap aannam. + +</p> +<p>De <i>aard</i> van de woonbuurt, waaruit de stad zich ontwikkelde, bepaalt natuurlijk in aanzienlijke mate den aard en aanleg der stad en +den bouwvorm van het woonhuis. De steden zijn immers niet gesticht in bepaalden vorm op last harer eerste bewoners, maar gegroeid +uit het mettertijd omwalde, omgrachte en bepoorte dorp. Uit de visschersbuurt op een gunstig gedekte plaats in een rivierbocht, +of rond een inham, of bij den mond van een riviertak ontwikkelde zich het visschersdorp en de visschersstad: Amsterdam, <a id="d0e24217"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24217">247</a>]</span>Dordrecht, Kampen, Rotterdam. Waar de rivier zich verbreed had tot zeearm of zeeboezem, die tot veilige ligplaats dienden, +vormden zich de havensteden: Antwerpen, Blokzijl, Harderwijk, Stavoren, Vlissingen. En hoe belangrijk deze ligging voor de +stadsvorming geacht werd, blijkt wel het duidelijkst uit den faktor der taal. Immers uit het Latijnsche <i>portus</i> “haven, stapelplaats” ontwikkelde zich het Middelnederlandsche woord <i>poort</i> “stad”, vanwaar de burger den naam van <i>poorter</i> droeg. Ook dáar vormde zich aldra een stad, waar een rivier ophield bevaarbaar te zijn: Leuven, Brussel, Yperen; en eveneens, +waar twee rivieren samenvloeiden: Gent, Mechelen. Bij smalle rivieren werden de beide tegen elkaar gelegen oevers bezet: Gouda, +Leiden, Utrecht. Uit kringdorpen ontwikkelden zich Bolsward, Dokkum, Leeuwarden met hun heuvelachtige op- en afloopende straten. +Sterk verraden hun oorspronkelijken vorm: Middelburg, rond den burcht tegen de Noormannen, en Oldenzaal, rond de eerste Christenkerk, +met hun straalsgewijze loopende straten. Het komdorp met zijn brink, dien men zoo mogelijk als marktruimte gebruikte, vinden +wij terug in steden als Assen, Deventer, Groningen, Harderwijk, Steenwijk. Het streekdorp spreekt uit Amersfoort, Kuilenburg, +Wageningen, Edam, Sittard, Vianen, Monnikendam. Het centrum van een dorp was ook vaak een kasteel, buiten welks omgrachting +lijfeigenen, visschers, landbouwers en nijveren bescherming zochten; hieruit ontwikkelden zich de kasteelsteden met hun sprekend +vast plan van aanleg: Gent, Brugge, Rijssel, Brussel, Haarlem, den Haag, Montfoort, Gorinchem, Sint-Maartensdijk. + +</p> +<p>Wat nu de ontwikkeling der afzonderlijke woningen betreft, diene het volgende. De <span class="letterspaced">hoeve</span> ontwikkelde zich uit de hut (I, bl. 32), in woudstreken nagenoeg cirkelvormig en gebouwd uit twijgen, leem en stroo, in heidestreken +uit dennenstammen met plaggenbekleeding, langs de kust uit palen in den kleigrond geheid. Deze hut in haar drie genoemde typen: +leemenhut, plaggenhut en paalhut bestaat nòg. De leemenhut doet dienst als nood-, vlucht- en berghut; de plaggenhut als woning +op de heide; de paalhut als visscherswoning, b.v. op Marken of te Volendam. <a id="d0e24233"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24233">248</a>]</span>Uit de hut ontstond mede de arbeiderswoning te platten lande. + +</p> +<p>Uit visscherswoning en hoeve ontwikkelde zich de <span class="letterspaced">privaatwoning</span> in de steden: voor- en achterwand worden opgetrokken ter volle dakhoogte en het stolpdak verandert in een schilddak. Zoo +is de binnenruimte grooter geworden, en in de beide opgaande eindwanden, gevels genoemd, plaats verkregen tot het maken van +zooveel openingen, als het bedrijf maar vraagt. Want het bedrijfshuis en eveneens het koopmanshuis vorderen gebiedend meer +ruimte en meer licht. Maar over het algemeen bleef aanvankelijk de huisbouw aan de eenvoudige, karakteristieke samenstelling +der hoeve getrouw. Een verdieping wordt echter eveneens noodzakelijk; en zoo wordt het stolphuis met zijn windopen dak vervangen +door een huis met een verdieping, doorgaande over de volle huisbreedte en -diepte. En wat het schilderachtig effekt van deze, +uit redenen van ekonomischen aard voortgesproten, verbouwing zoozeer verhoogde: waar de stoep- of straatbreedte zulks toeliet, +werd niet zelden de verdieping vier tot zes voet overgebouwd. Dit gedeelte werd dan gesteund door stijlen; en zoo ontstond +een kleine, vooral bij hoekhuizen gewilde galerij. Ook noodigden deze huizen uiteraard uit tot zaag-, steek- of beeldhouwwerk, +waardoor het straateffekt belangrijk werd verhoogd. Het huis droeg geen nummer: het ware noodeloos. Elk huis toch, hoezeer +ook samenwerkend tot gemeenschappelijk effekt, stond op zich, vormde een eenheid op zich. Het deed zijn best gezien te worden, +zegt <span class="smallcaps">Peters</span>, door opschrift of uithangbord, het had iets eigenaardigs, iets karakteristieks, iets leuks, in topgevel, in uit- of terugbouw, +in spelend behandeld dak of anderszins. Daar is in den houtbouw zooveel diepte, kleur, schaduw en tegenstelling! + +</p> +<p>Maar volkskunde is de wetenschap van het heden. Wat bleef dan van deze ongezochte glorie in onze volkskultuur? Helaas, terwijl +de houtbouw nog gevonden wordt te Bayeux, Caen, Goslar, Hildesheim, Nürnberg, Hamburg, Lisieux, of ook in Engeland, is hij +in ons land zoo goed als verdwenen. +<a id="d0e24245"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24245">249</a>]</span></p> +<p>Ook in de steden van Vlaanderen en Brabant resten misschien nog slechts een tiental houten gevels. De houtbouw leeft hoofdzakelijk +nog slechts voort in onze molens, die het schilderachtig effekt van het landschap in zoo ruime mate verhoogen, in hoeven, +schuren en verder in ondergeschikt gedoe. + +</p> +<p>Plat, arm en nuchter zijn de meeste baksteengevels, vergeleken bij de houten. Reeds in de XII<sup>e</sup> eeuw waren er in de handelsstad Utrecht enkele steenen huizen of stinsen. In de XIII<sup>e</sup> eeuw worden de huizen grooter en hooger en de voorgevel wordt rijker behandeld. Tegen het midden der XVI<sup>e</sup> eeuw wordt op het steenen huis de Renaissancestijl toegepast, die de Middeleeuwsche kunst vervangt. Maar van de bedrijfs- +en winkelhuizen begon de steenbouw eerst boven den puibalk; van het houten huis hield men dus de onderpui. De behandeling +was zeer uiteenloopend, maar toch kan men voor sommige steden van een vrij éenvormig type spreken. Zoo werd Amsterdam in de +XVII<sup>e</sup> eeuw gekenmerkt door zijn pilastergevels, Deventer door zijn eigenaardige baksteenen topgevels, Dordrecht door zijn karakteristieke +boogvulling, Enkhuizen door zijn leuke baksteenen bedrijfshuisjes, Groningen door zijn gevels met elegante toppen, Haarlem +door zijn gevels met voorspringende puntbogen boven de vensters, Delft en Den Haag door zijn schilderachtig overluifelde stoepen. +Gelderland heeft nog menige fraaie gevels bewaard, met name Zutfen. Ook hier zijn, evenals te Deventer, vooral de topgeveltjes, +in ogiefvorm bewerkt, zeer eigenaardig. Daar wij echter slechts met een détail-speling, en niet met een eigen konstruktief +denkbeeld te doen hebben, gaat het kwalijk aan, met den Heer <span class="smallcaps">C. L. van Balen</span> van een afzonderlijken, Oudgelderschen, of Geldersch-Duitschen bouwstijl te spreken. Toch heeft de Heer van Balen een dankwaardig +werk verricht, door van de monumenten van den ouden steenbouw in en om het Geldersch gebied fotoʼs te nemen of schetsjes te +maken; zoo b.v. van huizen te Zutfen, Leesten (gem. Warnsveld), Bronkhorst, Voorst, Loenen (Veluwe), Lochem, Doesburg, Middachten, +Doetichem, ʼs Heerenberg, Amersfoort, <a id="d0e24265"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24265">250</a>]</span>Culemborg, Tiel, Zevenaar, Huissen enz. Dit type wordt ook vertegenwoordigd in de provincie Limburg, niet het minst door het +bekende “huis Schreurs” in de Groote Kerkstraat te Venloo. Vooral de geveldriehoek met zijn beide étages en forschen top wekt +bewondering. De beide oude gevels van het Weeshuis, vlak tegenover de St. Martinuskerk, steken echter het “huis Scheurs” naar +de kroon. Merkwaardige gevels in dezen trant vindt men verder nog te Roermond en in het Noorden der provincie. + +</p> +<p>De steenbouw ging steeds mee met de mode van den dag. In de XVIII<sup>e</sup> eeuw verschijnt de klassieke gevel met zijn doorgaande pilasters en groot fronton; en dan volgt de deftige, rustige, vlakke +gevel, die slechts uitmunt door goede proportie; tot tegen het einde dier eeuw “de karakterlooze gevel, meestal weinig meer +dan een brok muur met eenige lichtgaten en een deurgat, de geschiedenis van den woon- en bedrijfsgevel en van het woonhuis +komt besluiten”. Aldus eindigde de stadswoning in de eerste helft XIX<sup>e</sup> eeuw “zoo karakterloos mogelijk en zelfs armer ... dan hij acht of meer eeuwen vroeger begonnen was”: <span class="smallcaps">C. M. Peters</span>, De Nederlandsche Stedenbouw. De Stad met hare kerken enz., bl. 438; zie verder Gelre VII; Limburgʼs Jaarboek XI, bl. 65, +153; XII, bl. 154; XIV, bl. 43; Bouwkundig Tijdschrift 1904. + +</p> +<p>Wat van den steenbouw voor Noord-Nederland geldt, is ook van toepassing op België, echter met dit verschil, dat het zuiden +er zijn stempel op drukt. Terwijl de huisbouw in Holland doorgaans netter is, meer afgewerkt, beter beschilderd, is daarginds +alles minder verzorgd, maar ook luchter en ruimer. De natuur is milder, de woning dient dus iets minder als toevluchtsoord. +Wat in België zoowel als in Holland van dezen huizenbouw rest, heeft waarde voor het heden, in zoover het nog een reëele plaats +in het kultuurleven inneemt, dient ter berging en verfraaiing, wordt verbouwd en bebouwd—evenals sprookje, sage en volkslied, +die immers gemeengoed werden—en blijft inwerken op de geboorte van nieuwe kunstvormen. Het aantal partikuliere gebouwen, die +behouden <a id="d0e24280"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24280">251</a>]</span>bleven, is vrij groot; ik gaf boven reeds eenige voorbeelden van den “Gelderschen” bouwtrant. Van openbare gebouwen vermeld +ik de Waag te Enkhuizen, Alkmaar, Haarlem en Nijmegen; het St. Jansgasthuis te Hoorn; de Kanselarij te Leeuwarden; de Vleeschhal +en het Oude Mannenhuis te Haarlem; het Stadhuis te Gent, Yperen, Franeker en Leiden (XVI<sup>e</sup> en XVII<sup>e</sup> eeuw). Zie Volksalman. tot Nut van het Algemeen 1872, bl. 173; 1868, bl. 184; 1867, bl. 184; en verder vooral <span class="smallcaps">Mr. S. Muller</span>, Oude huizen te Utrecht (Utrecht 1911); <span class="smallcaps">J. Briedé</span>, Oude huizen van Rotterdam (Rotterdam 1915); <span class="smallcaps">J. Craandijk</span>, De Haarlemsche Hofjes (Haarlem 1914). + +</p> +<p>Zoo biedt het stadsbeeld van thans een bonte mengeling van bouw- en kunstvormen: het kunstminnend verleden reikt de hand aan +het doorgaans smakelooze heden. Toch moet men niet onbillijk zijn. Daar zijn voorbeelden van moderne straten, waar een mooi +eenheidseffekt in de verscheidenheid verkregen werd, zoo b.v. de Amsterdamsche Vondelstraat, voor zoover <span class="smallcaps">Cuypers</span> haar aanleg in handen had. Ook bestaat er een ernstig streven bij de moderne architekten, die het rationeele, doelmatige +der Middeleeuwen in eere willen herstellen en nieuwvormingen trachten te scheppen met de gegevens der noodzakelijkheid, met +de hun ten dienste staande middelen te bereiken de voormalige eenheid van karakter en verwantschap van vormen, die het veelvuldige +in huis- en straateffekt tot samenstemming dwingt en in een glorievol verleden zooveel schoons heeft gewrocht. Het is waar, +deze hedendaagsche kunst is heel wat meer bewust dan de vroegere, en wat aldus in huis- en stedenbouw tot stand komt is eigenlijk +geen <i>volks</i>kunst meer, geen organisch gevormde kunst, opgegroeid uit den boezem des volks. Maar zij wortelt toch in de logische beginselen +onzer nationale volkskunst, zij kan gedragen en gesteund worden door het volk, zij spreekt tot het volk en kan het behoeden +voor reddeloozen ondergang in den zondvloed van materialisme en wansmaak. Een verblijdend teeken is het zonder twijfel, dat +allerwege, ook en niet in het minst in het buitenland, de behoefte gevoeld wordt <a id="d0e24305"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24305">252</a>]</span>aan de steden hun aloud artistiek karakter te hergeven; en dat, al gaat de stadsaanleg niet meer van den eenling uit, naast +den ingenieur en den technicus, die met allerlei ekonomische en hygiënische belangen rekening hebben te houden, ook de aestheticus +een belangrijk woord heeft mee te spreken. Zie <span class="smallcaps">Mr. Fockema Andreae</span>, De hedendaagsche stedenbouw (Utrecht 1912); <span class="smallcaps">Ch. Buls</span>, <span lang="fr">Esthétique des villes (Bruxelles 1910)</span>; <span class="smallcaps">Camillo Sitte</span>, <span lang="de">Der Städte-Bau nach seinen künstlerischen Grundsätzen</span> (Leipzig 1889). + +</p> +<p>Een besliste vijand van artistieken stedenbouw en straateffekt en volkskunst is de <i>huurkazerne</i>, de eigenaardige vorm, dien een komplex van woonhuizen in onze groote steden vertoont. Voor moderne dichtbevolkte steden, +als centra van industriëele produktie op groote schaal, schijnen deze huurkazernes noodzakelijke bestanddeelen. De hygiënische +en ekonomische bezwaren, die men tegen haar aanvoert, mogen slechts schijnbaar of althans sterk overdreven zijn,—aan de ethische +en aesthetische beteekenis van het woonhuis, aan den kunstzin van zijn bewoners, die toch ook voor de kleine luiden de levenslasten +draaglijker maakt, aan de liefde voor eigen huis en eigen erf geven deze kazernes den doodsteek.—Het vraagstuk der huurkazerne +wordt uitvoerig en veelzijdig behandeld door <span class="smallcaps">Prof. L. Pohle</span>, <span lang="de">Die Wohnungsfrage</span> (Leipzig 1910) I, bl. 21 volg., 89 vlg. + +</p> +<p>Beter dan in de steden komt te dezen tijde de volkskunst tot haar recht in de <b>landelijke woning</b>, hoezeer ook deze veelal het slachtoffer geworden is van moderniseering, wansmaak en kwalijk begrepen genotstreving. “De +landsche huizekens”, zegt <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span> in zijn Landsche Woning, “ʼt is alsof ze te dansen staan tegen de zon en ʼt geflits dat straalt uit de kleine ruitjes, is +als een lach die schatert over het landschap. Ze staan er zoo welgedaan, zoo rustig, eigen en vast,—meegegroeid uit den grond +met al de omgevende dingen.” + +</p> +<p>En inderdaad maken zij het leven en de blijheid uit van het <a id="d0e24343"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24343">253</a>]</span>Nederlandsche en Vlaamsche landschap: de huizekens, waar over dag de zonnegloed op neerzijgt als een zee van stroomend goud +tusschen het groen van velden en weilanden, en waar des avonds een vredig lichtje pinkt in de stilte van een zalig-blij gezin, +als in een godshuis.... + +</p> +<p>Over den bodem van geheel Groot-Nederland rijen en groepen zij zich tot gehuchten en dorpen aaneen; en de dorpen, ze liggen +er als gezaaid: rechts en links en heinde en ver, overal ziet men kerktorens oplijnen tegen het grijs-blauw van den gezichteinder. +Zij liggen er, evenals de huizen zelf, zonder schijn van orde of regelmaat, maar toch zoo vredig en behagelijk, en juist dit +ongedwongene schenkt hun de grootste bekoorlijkheid, het meest eigenaardig cachet. Zij liggen er zoo samenstemmend met al +de dingen in het rond, en die ongedwongen omlijsting, dat harmonisch geheel van huis en dorp en omringende natuur, vormt een +der allerbelangrijkste elementen van hun bekoorlijke, ongekunstelde schoonheid. En waar de bodem het dichtst bevolkt is, waar +dorpen en woningen samendringen als om nergens een plaatsje ledig te laten, daar dringt ook sterker óp het gevoel van levensvolheid +en levensblijheid. + +</p> +<p>Toch leeft elk dorp zijn eigen leven, dat de dorpstoren uitstraalt. En de vele en tallooze straatjes en wegjes en steegjes, +kronkelend zonder doel, krom en planloos en hoekig, zij schijnen alle toch weer te wijzen naar éen gemeenschappelijk punt, +een hoeve, een molen, een grooten verkeersweg. Tusschen de dorpen in doorkruisen hagen en slooten, dreven en weteringen de +beemden en gouwen, reppen zich nijvere molens en dommelen de knotwilgen in het Hollandsche landschap. Naast eenheid ook hier +weer verscheidenheid. Vooral de stroeve ernst der meer rechtlijnige streekdorpen kontrasteert met de innigheid der komdorpen +en meer nog met de frivole dartelheid der groepdorpen op Frankischen bodem. Eenzaam, als het ware een leven leidend afgescheiden +van de gemeenschap, liggen beschut door werven en grachten en half weggedoken achter dichte boomgroepen de afzonderlijke hoeven. +<a id="d0e24349"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24349">254</a>]</span></p> +<p>In eenheid verscheidenheid: al deze huizen en huizekens zijn gebouwd naar de sobere wetten der redelijkheid, naar de eischen +van materiaal en bedrijf, naar de omstandigheden van plaats en ligging. Alle gehoorzamen zij aan de groote wet der harmonie +van huis en omgeving en streven zij naar eenvoud en beperking. Zij spreken alle een klare, sobere vormenspraak, eenvoudig +en eerlijk. Geen kracht is versnipperd, geen versiersel overtollig. En zoo vormt geen enkel landelijk huis een dissonant met +de omgeving, een zwarte vlek op het landschap: de hoogte der muren, de lijnen van het dak, deur en venster en schoorsteen,—het +is alles op maat, laat het oog kalm en het hart vredig, het lokt en wenscht en behaagt. Ook de groepeering van geboomte en +bloemstruiken en groentebedden verraadt alleszins goeden smaak ... Maar toch weer verscheidenheid. De stelphoeve maakt een +massieven, hoewel niet onvriendelijken indruk; onderbouw en dak moeten schutting bieden tegen de gure zeewinden. Aan den topgevel, +die somwijlen een weinig naar voren springt, wordt de meeste zorg besteed. Schrille kleuren, het strandvolk eigen, treden +ook hier aan den dag, zonder echter in ʼt minst te ontstemmen. Vooral uit zich een krachtige voorliefde voor groen en wit. +De houten buitenwanden van de hoeve zijn meestal frisch groen en de kozijnen, ramen en goten wit geverfd, kleuren, die met +den rooden baksteen voortreffelijk samenklinken. Dit geldt ook voor het Westen van Friesland. In het Saksische huis voert +het sobere, gemoedelijke den boventoon, vooral in het meest oorspronkelijke type in Twente en in het Oosten der Graafschap. +Hier overheerscht de houtbouw, vooral de vakwerkbouw, en wel op zeer aantrekkelijke wijze. Meer kunstuiting vindt men echter +bij de vertegenwoordigers van dit type in Zuid-Holland, Utrecht en ten deele Gelderland, die behooren tot den weiverzorgden +baksteenbouw. Vooral in Zuid-Holland kunnen verscheiden boerderijen als waardevolle kunstuitingen gelden. De Drentsche hoeve +is naakt als het omringende heideveld. De Frankisch-Keltische langgevelhuizen missen het blijde kleurenspel der noorderlijke +hoeven. De <a id="d0e24352"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24352">255</a>]</span>bouworde is schriel en onverzorgd, maar met een grondtoon van gezelligheid. Ook werd ondanks de weinig kostbare hulpmiddelen +een gunstig geheel verkregen met groote lijnen en vlakken, die in juiste overeenstemming zijn met het landschap. De “Zuid-Limburgsche +hoeve” vertoont een volstrekt-afwijkende bouwwijze en is voor een groot deel in mergelsteen uitgevoerd. Ook vindt vakwerkbouw +een uitgebreide toepassing, zoowel voor de binnenplaats, als voor de buitengevels, met uitzondering van het woonhuisgedeelte. +Het uitwendige der hoeve heeft iets sombers, iets massiefs. Maar de binnenplaats is aantrekkelijk door de rijke afwisseling +der verscheiden gebouwen met hun vele deuren en vensters. + +</p> +<p>Laat ik hier ten slotte bijvoegen, dat in het zuidelijk volksgebied de steenput voor de deur, waarin de emmer rinkelt aan +de keten, of aan het uiteinde van de wip in het frissche water daalt, het schilderachtige van de frontzijde niet weinig verhoogt. +Zie vooral <span class="smallcaps">Stijn Streuvels</span>, De Landsche Woning, <i>passim</i>, en <span class="smallcaps">H. V. D. Kloot Meyburg</span>, Onze oude Boerenhuizen bl. XI vlg. + +</p> +<p>Nog eenige andere dak- en gevelversieringen zijn niet onbelangrijk, en wel voor het karakter onzer <b>dekoratieve volkskunst</b>. + +</p> +<p>Zeer merkwaardig vind ik de versiering van het Friesche huistype, waar de top van het dak boven de walmgaten bij voorkeur +door zwanenfiguren wordt opgesmukt. Deze zwanen staan rug aan rug, met den hals naar boven en de koppen naar buiten gekeerd. +Maar zij zijn vaak zóo sterk gestyleerd, dat de eigenlijke vorm is verloren gegaan. In Noord-Holland ontbreekt dikwijls alle +versiering. Daarentegen vindt men het zwanenmotief ook in het oude gebied tusschen Stade en Buxtehude (Hannover), waar Vlamingen +een volksplanting stichtten; en verder, overeenkomstig, in Noord-Vlaanderen. + +</p> +<p>Zonder twijfel hebben wij hier te doen met een stamteeken. De zwaan dient als Friesch stamdier te worden beschouwd, evenals +haan en paard Saksische stamdieren waren. Daarom komen haan en paardekop als gevelversiering bij Saksische huizen voor, waarvan +een ieder zich in het land van Twente kan overtuigen. Zoo <a id="d0e24374"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24374">256</a>]</span>vind ik in het verslag van de excursie der Nederl. Anthropologische Vereeniging naar het Saksische Land in 1914, Bijblad 1915, +bl. 24: “Op de schuur bij het huis viel allereerst de gevelversiering, de oude Saksische paardenkoppen, in het oog, die men +nog vindt in alle streken eens door Saksers bewoond.” Veilig mag men beweren, dat karakteristiek voor de Nederlandsche dekoratieve +volkskunst is het feit, dat zij deze stamdieren: zwaan, haan en paard—oorspronkelijk dierfetissen, ter afweer aangebracht—tot +architektonische motieven heeft weten te vervormen. Men zie in verband hiermee Deel I, bl. 177, waar ik haan en zwaan op den +palmpaasch besproken heb. De Katholieken brengen op de gevels hunner huizen gaarne een kruis aan, een kruis op een hart, of +de letters I H S: een verkorting van den naam <i>Jezus</i> in Grieksche letters, naderhand verklaard als <i lang="la">Jesus Hominum Salvator</i>, bij ons: <i>Jezus Heere Saligmaker</i>, <i>Jezus Heilige Sakramenten</i>, of iets dergelijks. In dezen vorm vinden wij het woord op de Romeinsche munten van Christelijke keizers. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 271px"><img border="0" src="images/p250-1.png" alt="" width="271" height="293"></div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure floatLeft" style="width: 272px"><img border="0" src="images/p250-2.png" alt="" width="272" height="302"></div><p> + + +</p> +<p>Als <i>bouw</i>materiaal voor huisgevels heeft het hout afgedaan, en daarmede zijn grootste beteekenis in de bouwkunst van het heden verloren. +Het heeft nog waarde in de dekoratieve kunst en kleinkunst, maar ook hier nog slechts sporadisch. Men maakt zijn eigen meubels +niet meer, wat men nog snijdt zijn kistjes, klompen, plankjes enz. Alleen de schipper en visscher is tot tijdverdrijf bij +windstilte nog houtsnijder. De aloude houtsnijkunst—volkskunst van de verdwijnende <a id="d0e24399"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24399">257</a>]</span>soort—leeft nog b.v. op Terschelling, waar ʼs winters de voorvaderlijke stoven en bankjes gemaakt worden. Met een ruw mes +snijdt men een oud, overgeleverd type van versiering, waarin dieren- en plantenmotieven. + +</p> +<p>Daarentegen is de handel in houtsnijwerk, zooals die op enkele plaatsen wordt gedreven, b.v. te Hindeloopen, voor het meerendeel +een handel in <i>curiosa</i> en niet voor eigen gebruik bestemd. + +</p> +<p>Treden wij nu de woning binnen. Een gang is veelal afwezig, is in alle geval van later datum. Wij zagen reeds, dat de keuken +een der voornaamste vertrekken uitmaakt. De <span class="letterspaced">vloer</span> is zelden van leem, meestal van witte keitjes, waarin met zwarte keitjes figuren zijn gevormd, en wel in het oostelijk en +in geheel het zuidelijk volksgebied. Somtijds vindt men ook blauwe plavuizen, waarover de boerin zand strooit, vaak in sierlijke +figuren. + +</p> +<p>De ruime, ouderwetsche schoorsteen boven den oorspronkelijk vrij liggenden <span class="letterspaced">haard</span>, de aloude offerstede, is inderdaad het middelpunt van het huiselijk leven èn op het land, èn waar hij in burgerfamilies +nog de plaats bekleedt, die hem toekomt. De breede vleugels zijn bemetseld met blauw-gekleurde tegeltjes van Delftsch aardewerk, +met Bijbelsche of profane tafereelen, of ook gewone landschappen met molens en bruggen, visschers, zeilende schepen, bloemen +of dieren. Men vindt deze tegelsteentjes ook nog wel elders, b.v. in zijvertrekjes, maar steeds zeldzamer. Waar deze oude +haard nog bestaat, daar kan men dwars door de schouw zien in de ruime, roetige pijp, waar vleesch en worsten te rooken hangen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Boven in de schouwe +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar hangen de worsten aan touwen.</span></p> +</div> +</div> +<p>De schouw is de koker der geestenwereld. Aan de haal, welke zulk een voorname rol speelt in het dagelijksche leven (I, bl. +35, 257 vlg.), hangt de ketelhaak met den grooten ketel. Om den schoorsteenmantel, die een reusachtige ruimte omspant, loopt +het <a id="d0e24423"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24423">258</a>]</span>schoorsteenkleedje van gebloemd katoen, dicht geplooid. Daarboven heeft de huisvrouw haar schatten aan tin en aan blauw aardewerk +uitgestald. Het zijn de tinnen familieborden, die van vader op zoon overgaan. Men vindt er ook pronkappels, tabakspot, pijpen +en, niet te vergeten, de tinnen of koperen koffiekan, slank van vorm,—“fier als een koffiepot”, zegt de Vlaming. Boven den +schoorsteenmantel staat of hangt in Katholieke streken een kruisbeeld, veelal met gewijde palm, zoowel op het land als in +steedsche huiskamers. Vgl. <span class="smallcaps">Schotel</span>, Zeden en gebruiken in de Zaanstreek (Haarlem 1874), bl. 8 vlg. Enkele artistieke schouwen vindt men afgebeeld b.v. in den +Drentsche Volksalman. 1907, bl. 184, 186. + +</p> +<p>Om den haard of de brommende kachel verzamelt zich het gezin. Daar bespreekt men de voorstellingen der tegelsteentjes, maar +ook het werk van den dag; daar luisteren de kinderen naar moeders of grootmoeders vertelsels met kloppend hart en stralenden +blik; daar snort plaatselijk nog het edele <span class="letterspaced">spinnewiel</span> met klos en haspel. Gaarne wordt het spinnewiel ook een plaats ingeruimd in de moderne salons, waar het zich echter niet +bijster thuis moet gevoelen. + +</p> +<p>De aarden en tinnen borden en schotels pronken echter ook op richels, die langs de wanden loopen, en sieren het lijstwerk +van kasten en bedsteden. De borden en kommen van Delftsch, Brugsch en Brusselsch aardewerk vertoonen soms heele tafereelen +met passende spreuken. Op andere vindt men spiraalvormige versieringen, bloemen, druiven en loof in helle blauwe, gele of +roode kleuren. Ook treft men wel eenvoudig bruin verglaasd aardewerk aan. Een echte volkskunst is nog de pottenbakkerij in +De Lemmer. + +</p> +<p>De <span class="letterspaced">bedsteden</span>, door een dubbele kast gescheiden, vullen de geheele ruimte van éen der wanden, en zijn vaak met kunstig snijwerk behandeld. +Uit voorzorg tegen overstroomingen waren de onderlagen vrij hoog boven den vloer aangebracht, zoodat een voetbank of ook wel +zakken met koren dienden om ze te beklimmen, en toegang te verleenen tot den stapel van zware kussens en bedden, <a id="d0e24440"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24440">259</a>]</span><a id="d0e24441"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24441">260</a>]</span>een toestand, die plaatselijk nog wordt aangetroffen. Elders dienen roode of groene gordijnen ter afscheiding. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/spinnewiel.png" alt="" width="598" height="620"><p><span class="smallcaps">E. van Averbeke</span></p> +</div><p> + + +</p> +<p>Het mooiste porselein, glaswerk enz. bevindt zich in de <span class="letterspaced">glazenkast</span>, porseleinkast, pronkkast, kabinet, of welken naam dit waardevolste der meubelen ook dragen mag. Hier prijkt ook het mooiste +glaswerk, boersche borrelglazen in tulpvorm met ingebrande spreuken, naast trekpotten en serviesgerei van allerlei slag. Zij +hoort dan ook in de pronkkamer thuis. Deze kast is de glorie der boerin; het is een familiestuk, veelal van mahoniehout en +met hooge glazen deur. Zij legt er ook het linnengoed en de kostbare kleedingstukken in, vooral wanneer de <span class="letterspaced">kisten</span> buiten gebruik zijn. Veelal bezigt men nog de benaming <i>kistengoed</i> of <i>kistentuig</i> voor het beste lijf- en linnengoed, zoo b.v. in Limburg. De term <i>kastengoed</i> is een latere vervorming, doordat de kast de funktie der kist overnam, zeer verklaarbaar. Deze eikenhouten kisten zijn dikwijls +fraai uitgesneden. Het deksel is schuin of vlak; vooral de voorkant, in paneelen bewerkt, heeft een betrekkelijke kunstwaarde. +De oorspronkelijke <span class="letterspaced">zitbanken</span> zijn thans meestal door stoelen vervangen; de oudste stoelen zijn fraai van teekening, zoowel de gewone matten stoel met +zijn gedraaide pooten, als de oudvaderlijke armstoel met segrijn overtrokken. Laat ik nu nog vermelden den eikenhouten <span class="letterspaced">lessenaar</span>, een eereplaats voor den Bijbel, de typisch-Hollandsche <span class="letterspaced">theestoof</span>, die ook al naar het salon verhuisde, en de gezellig-tikkende <span class="letterspaced">klok</span>, wier meest ouderwetsche vorm de stoeltjesklok is; eindelijk de koperen <span class="letterspaced">bedpan</span>, ter verwarming van het bed, met kolen gevuld, en overdag prijkend aan den wand. Het koperwerk omvat nog kandelaars, kaarsenpannen, +tondeldoozen, enz. Veel koperwerk aan den muur is een teeken van welstand. De <span class="letterspaced">letterdoeken</span> vertoonen staaltjes van naaldkunst. Het Antwerpsch Museum van Folklore bezit een groote verzameling van dergelijke tot de +kleinkunst behoorende huiselijke voorwerpen: vuurslagen, vuurblazers, doofpotten, waterstoven (lollepotten), kaarsensnuiters, +dompers, schuimspanen enz. Een groote schoorsteenhaal uit gesmeed <a id="d0e24484"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24484">261</a>]</span>ijzer vertoont er als koperen versiersel een smidse met galoppeerend paard. Op ruwe zoutbakken van gebrand hout ziet men merkwaardige +ingekorven meetkundige figuren. Van kunstig versierde koekijzers met spiegelschrift gewaagde ik reeds in het Eerste Deel, +bl. 140. Zie over deze en dergelijke voorwerpen nog <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 291 vlg.; <span class="smallcaps">K. de Meyere</span>, De Volkswoning en hare versiering, bl. 24 vlg. + +</p> +<p>Over het algemeen is de toon in de steedsche woning iets doffer dan op het land. Maar ook hier wekt het helle groen van meubelen +en deuren in zijn schrilheid geen wanklank met het wit-blauw van de muren. Alles ademt soberte en eenvoud, zelfs de meer ingewikkelde +versieringen, waarin wij de symbolen van het volksgeloof vinden verwerkt: Anker en Sterren (de hoop), Vlammende Harten (de +liefde), Hanen (zuiverheid), Bloempotten (rijkdom der armen); verder engelen, kruisen, varende schepen enz. In geen volkswoning +ontbreekt ook de vogelkooi. Maar niet zelden is zulk een kooi een familiestuk, door huisvlijt en kunstzin gewrocht. Zij heeft +fries en kroonlijstjes, deurtjes en venstertjes en balkonnetjes, en lijkt wel een paleis. Zoo vinden wij ook opgetuigde modelschepen, +miniatuur-spinnewielen en, in Katholieke gezinnen, de passie Onzes Heeren in een flesch of onder een stolp. Van hoeveel taai +geduld en treffende kunstliefde leggen deze voorwerpen geen getuigenis af! Ik herinner nog even aan de voorwerpen van uitgesneden +of gevouwen papier: molentjes, zoutvaten, scheepjes—ook twee- en driemasters—, bisschopsmutsen enz., alles op dezelfde wijze +door kinderhanden gevouwen als voor honderd jaren. Aan het kind zijn de volkstradities zoo wèl toevertrouwd! Menig lezer zal +zich uit zijn kinderjaren ook nog herinneren de slang, uit een speelkaart gesneden, en die met den kop op een in ʼn turf gestoken +stokje of breinaald rustte. Plaatste men den turf op den warmen schoorsteenmantel, dan kronkelde het serpent heen en weer. + +</p> +<p>Ik sprak reeds van het kruisbeeld, dat boven den schoorsteenmantel een eereplaats inneemt. Naast de deur, in de slaapkamer +<a id="d0e24496"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24496">262</a>]</span>naast de deur of boven het bed, hangt in Katholieke gezinnen het wijwatervaatje met gewijde palm, terwijl in kast of kist +de gewijde kaars geborgen is. Het plaatwerk aan den muur bespreek ik nader. Op kast of schoorsteen vindt men heiligenbeeldjes, +alleen staande of met de bijbehoorende versiering, die aan het geheel in België den naam van <span class="letterspaced">kapelleke</span> geeft. Tot deze kappellekens behooren ook de kerstkribbetjes, niet zelden van aandoenlijken eenvoud en teederheid. Het goddelijk +kind slaapt tusschen os en ezel, omglansd door hemelsch licht in een weelderig, bloemrijk landschap; boven in de lucht houden +twee engelen de ster, die de koningen geleidde. Ook draagt men in de Meimaand zorg voor passende versiering van het Mariabeeld. +Zie <span class="smallcaps">Frans de Potter</span>, Huiselijke godsdienst onzer voorvaderen (Gent 1886), bl. 16 vlg., 24 vlg. + +</p> +<p>Weinig hedendaagsche binnenkamers beantwoorden aan bovenstaande schets in haar geheel. Ook verschilt de stoffeering natuurlijk +bij verschil van gewest, godsdienst, ligging (op het land of in de stad). Bij deze schets had ik hoofdzakelijk de <i>volkswoning in het algemeen</i> op het oog, en op deze heeft ook betrekking de nu volgende bespreking van het volksdekoratief in spreuken, uithangborden +en plaatwerk. + +</p> +<p><b>Spreuken</b> vindt men in de volkswoning allerwege. In de binnenkamer, boven tegen den balk en elders, vindt men de huisspreuken: “Aan +Gods zegen is alles gelegen”;—“De Heer beware uwen ingang en uwen uitgang”;—“Dit huis staat in Gods hand, God beware het voor +brand”;—“Als God met ons is, wie zal dan tegen ons zijn?” Natuurlijk wijzen taal en spelling veelal op oudere dagteekening. +In het zuidelijk volksgebied wordt nog dikwijls een opschrift uit papier geknipt en achter glas in een lijstje gezet: “Hier +vloekt men niet, God ziet u”;—“Gedenk te sterven”;—“Looft den Heer”, enz. Trouwens bordjes of plaatjes met gelitografeerde +spreuken vindt men door het gansche land. + +</p> +<p>Maar ook ter dekoratie van dagelijksche voorwerpen doen gewijde en profane spreuken dienst, want het volk wil den glans <a id="d0e24515"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24515">263</a>]</span>der poëzie spreiden over geheel het dagelijksche leven. De meest onbeduidende voorwerpen wil het ornamenteeren, opheffen uit +de sfeer van het banale en niets-zeggende door <span id="d0e24517" class="corr" title="Bron: naiëve">naïeve</span> rijmpjes, wijze spreuken of enkel door een paar woorden ter verduidelijking van het gebruik. Juist zoo verhoogde ook de Grieksche +epische volkspoëzie de waarde en het belang van wapenen en huisraad: een enkele beknopte toelichting diende als opschrift. + +</p> +<p>Op een koperen onderschotel vindt men te midden van een krans: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik dien om de tafel +</span></p> +<p class="line" style=""><span>niet te laten branden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>maar pas op als ik blink, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>dat ge me niet schande.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een spiegel: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is maar schijn.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een beker: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Geen geluk +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zonder druk.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op trouwschotels: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Er is niets beter in den trouw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als liefde tusschen man en vrouw.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een zonnewijzer: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik spreek alleen, het aangezicht +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>In ʼt volle zonnelicht.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een bord: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Weldadige Opperheer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gij spijst ons al te zamen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>U zij de lof en eer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ons hart zegt dankend Amen.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In spijs en praat +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hou middelmaat.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"><a id="d0e24575"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24575">264</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Na spijs en drank +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geef Gode dank.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een rijstpapkom: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Die den arme geeft +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Leent den Heer.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een stortbekertje: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span> ʼt Is u gegund, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drink als ge kunt.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een tafelschel: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Deze klank roept om drank.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een drinkglas: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als David de vriend van Jonathan was +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Drinken wij onze vriendschap uit dit glas.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een spaarpot: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar niet en is, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gaat zoeken mis.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Leert sparen en vergaren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Leert geven en blijft leven.</span></p> +</div> +</div> +<p>Op een scheerbekken: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het jaar is om +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Betaal de som.</span></p> +</div> +</div> +<p>Bij de intrede van het huis ziet men de <span class="letterspaced">gevelspreuk</span> of het luifelschrift prijken. Tot de meest bekende behooren wel: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dit huis staat in Gods hand.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Niets buiten God.</span></p> +</div> +</div> +<p>Vele oude gevelspreuken zijn ons bewaard gebleven en getuigen nog van de volksvroomheid, de volkskunst, den volkshumor onzer +vaderen. Voor het meerendeel hebben zij voor ons slechts historische waarde. Ik volsta dus met enkele voorbeelden, ontleend +aan het voortreffelijke werk van <span class="smallcaps">Van Lennep</span> en <span class="smallcaps">Ter Gouw</span>, Het Boek der Opschriften (Amsterdam 1869). +<a id="d0e24647"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24647">265</a>]</span></p> +<p>Andere vond ik in tijdschriften en provinciale almanakken of teekende ik persoonlijk op. Spreuken van dezen aard worden nòg +aangebracht, maar steeds zeldzamer. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Elk wandel in Gods wegen.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vergenoegzaamheid gaat rijkdom te boven.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziet voor u opdat gij niet en struikelt.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 16em; "><span>De Heer—regeert. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Al wat adem heeft—looft den Heere. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Is beter benijd dan beklaagd—als ʼt God behaagt.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Behoed ons Heer voor zonde en schand, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bewaar dit huis voor ongeluk en brand.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Menschen gij moet sterven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gedenkt gij de zaligheid te erven.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>Wie op God vertrouwt, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 5em; "><span>En niet en verflauwt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>God zal hem zegenen menigvoud.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dikwijls richt zich de huisbewoner tegen lasteraars, babbelaars en kwaadsprekers; zoo b.v.: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het ware te wenschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat alle menschen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die kwaad van anderen spreken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zich zelven eerst bekeken. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zouden zij het praten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van anderen wel laten. (nabij Amsterdam).</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wie hier komt spreken van iemand kwaad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wijs ik waar ʼt gat van de deur staat.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Amsterdam). +</p> +<hr class="tb"><p> +<a id="d0e24714"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24714">266</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wat wordt er menig mensch belasterd en belogen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van menig kakelaar, die zelf toch niet en dogen.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Hemelum). + +</p> +<p>Tot de gevelspreuken behooren ook de berijmde beroepsaanduidingen; hun bloeitijdperk was de XVII<sup>e</sup> eeuw; maar zij komen ook thans nog voor en zijn veelal humoristisch getint. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Kaaskooper</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>O wereld boos en heel verkeerd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat heb je al geld dat mij ontbeert! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar de vromen moeten hier gebrek lijen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doch zullen hierna de kaas wel beter snijen.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">Aanspreker</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Bidder, Dokter, Doodgraver en Aptheker, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Dat zijn vier vrinden, dit is zeker: +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wanneer zij bidden om hun dagelijks brood, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo bidden er twee om de ziekte en twee om den dood.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">Schipper</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met scheepvaren plaisant +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik mij geneeren moet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De scheepvaart door Gods hand +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het land floreeren doet.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">Smid</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Houd man! Daar is de kan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wel wijf! De kan is mijn gerijf. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar wacht u voor de vonken. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Het ijzer is heet; +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>ʼt Moet eerst zijn gesmeed, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En dan eens gedronken.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"><a id="d0e24784"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24784">267</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij hebben door Gods milden zegen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En vlijt dees ijzersmederij +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tot dienst van mensch en paard verkregen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zijn hulpe zij ons verder bij.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">Groenteverkooper</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Adam en Eva, gesteld in ʼt groene paradijs, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Aten hun buikje vol van de lekkerste spijs, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar zij werden verleid van den schelmschen droes, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men kool, wortelen, rapen en groen moes.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Berlicum). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Tapper</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wel te doen en vroolijk zijn +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is ʼt beste op dees aard. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men brandewijn +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En haver voor het paard.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Oud-Pekela en Rotterdam). +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In het Leppersfort +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is geen drank te kort.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Gent). +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hij moet gauw zijn, die wil tappen en wijn verkoopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar nog gauwer, die met het gelag deur wil loopen.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Leuven). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Herbergier</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik woon hier aan den weg, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat kan men beter wenschen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan de zegen van den Heer +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En de gunst van alle menschen.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Horn, L. en Westerwolde, Gr.) +<a id="d0e24857"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24857">268</a>]</span> + +</p> +<p><span class="letterspaced">Barbier</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Die graag zijn baard zich ziet ontnomen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ga niet voorbij, wil binnenkomen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Van welken rang of staat, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>ʼt Zij burger of soldaat.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik geef aan elk fatsoenlijk man +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo veel genoegen als ik kan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik doe mijn best aan alle gaar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En die ʼt verlangt snij ik ook haar.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Assen). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Bakker</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Misgun geen bakkers winst, gij goede en kwade liên, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij arbeiden het brood met lichaam, voet en knien.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Amsterdam). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Besteedster</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier woont de besteedster, twee hoog, aan de linker deur, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Klop je aan de rechter, dan komt de Vroemoêr veur.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Amsterdam). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Glazenmaker</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met glas en lood +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Win ik mijn brood.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Amsterdam). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Gouddraadtrekker</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier trekt men naar de kunst het goud tot dunne bladen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om ons gewin en ook voor wereldsche sieraden; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar als wij rusten nemen wij weer ons gemak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Totdat het geld verdwijnt tot slijm gelijk een slak.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Brussel). +<a id="d0e24931"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e24931">269</a>]</span> +<span class="letterspaced">Kleermaker</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Geen mensch men acht +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als om zijn dracht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dies laat mij brave kleeren maken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wilt gij tot ambt of eer geraken.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Enkhuizen). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Koekebakker</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Koek die zoet is +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Koek die goed is +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Koek die gaar is +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Proef of ʼt niet waar is.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Zaandam). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Koffiehuis</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Alle anderen zijn in abuis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar hier is het ware koffiehuis.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Heerlen, L.) + +</p> +<p><span class="letterspaced">Kroeg</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In den cabaret, dien men hier wijst, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wordt men gelaafd en gespijsd.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Eecke, Vlaanderen). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Kuiper</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Door kuipen werden veel tot staat en eer verkoren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het kloppen is het best, hetgeen wij daaglijks hooren.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Gent). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Melkboer</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men room +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zeer vroom +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En zoetemelk +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Voor elk.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Houten, U.). +<a id="d0e25010"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25010">270</a>]</span> + +</p> +<p><span class="letterspaced">Pruikemaker</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier maakt men pruiken om een ieder te gerieven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van levend menschenhaar, niet van gehangen dieven.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Gent). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Schipper</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik vaar ter zee op Gods genade, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat God bewaart kan mij niet schaden; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Zij dat ik uitvaar of wederkeere, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik verwacht altijd de zegen des Heeren.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Vlaardingen). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Stalhouder</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier stalt en verhuurt men paarden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bij niemand zullen zij beter aarden; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik geef haar haver en goed hooi, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En, om zoo te zeggen, zuiver strooi.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Alkmaar). +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wie wil rijden met behagen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moet naar Willem Stallaert vragen.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Antwerpen). + +</p> +<p><span class="letterspaced">Veerhuis</span>: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In dit veerhuis, heel plesant, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ziet men de scheepjes aan alle kant +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het Maasje op en neder varen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>God wil dit huis van leed bewaren. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 16em; "><span>Hier +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tapt men Genever, Brandewijn en Bier.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Besooien). + +</p> +<p>De volkskunst, met name de dekoratieve kunst, spreekt verder uit de <b>uithangborden</b>: uit vorm, voorstelling en opschrift. Daarin vertelt <a id="d0e25086"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25086">271</a>]</span>een stad haar geschiedenis; daarop leest men, waardoor een plaats bloeide of bloeit, bespiedt men een stuk van het maatschappelijke +en huiselijke leven; maar daarin weerspiegelt ook de kunstzin der gemeente. + +</p> +<p>Wat hun oorsprong betreft, dezen zoek ik gaarne met <span class="smallcaps">Van Lennep</span> en <span class="smallcaps">Ter Gouw</span> in de heraldiek: het huis van den poorter was <i>zijn</i> kasteel, en dit moest geblazoeneerd worden met wat hij zich tot zinnebeeld gekozen had. Zoo verklaart men hun algemeenheid +en het bijzonder type van sommige, b.v. <i>in den Rooden Leeuw</i>. Het symboliseeren van ambten en bedrijven zelf kende men echter in het oude Rome reeds evengoed als tegenwoordig: men vond +daar een krans vóor een herberg, een geit vóor een melkinrichting, een molensteen vóor een bakkerswinkel enz. Voor de geschiedenis +der uithangteekens verwijs ik naar het uitvoerige werk van genoemde schrijvers: De Uithangteekens in verband met geschiedenis +en volksleven beschouwd. 2 dl. (Amsterdam 1868). + +</p> +<p>Als <span class="letterspaced">heraldische figuren</span> vermeld ik <i>de Kroon</i>, of <i>de Drie Kronen, de Keizerskroon, de Landbouw</i> enz., voornamelijk aan de herbergen. Dit geldt evenzeer voor <i>de Helm, het Schild, de Gouden Leeuw, de Roode Leeuw, de Roos, de Meermin, het Kruis</i>. Ook dragen tegenwoordig meerdere hotels nog de wapens van landen, steden of personen. Andere uithangteekens zijn <span class="letterspaced">zinnebeeldig</span>: <i>de Liefde, de Trouw, de Eendracht</i>, of ontleend aan den Bijbel: <i>Adam en Eva, de Arke Noachs, de Geduldige Job, de Jonge Tobias, de Vlucht naar Egypte, de Samaritaansche Vrouw</i> (b.v. te Alkmaar op de Groenmarkt), <i>de Drie Koningen</i> (o.a. te Amsterdam in de Paardenstraat), enz. In Katholieke streken komen de heiligen veel voor: <i>Sint Andries</i>, staande naast of gebonden op het Andreaskruis, <i>Sint Barbara</i>, staande naast of dragende op de hand den toren met de drie vensters, <i>Sint Hubertus</i>, vooral in België, <i>Sint Jacob, Sint Joris, Sint Maarten, Sint Krispijn, Sint Pieter</i>. Ook ontleent men aan de <span class="letterspaced">mythologie</span> of aan het <span class="letterspaced">volksverhaal</span>, vroeger natuurlijk belangrijk meer dan thans: <i>de Dorstige Pleiaden, de Ridder <a id="d0e25148"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25148">272</a>]</span>met de Zwaan, de Vier Heemskinderen, de Gelaarsde Kat</i>. Van historischen aard zijn het <i>Schip van Damiate</i>, o.a. te Amsterdam, <i>in den Preekboom</i>, te Clercken in België, <i>de Tiende Penning</i>, te Brielsch Nieuwland; ook schuilt in de uithangborden menige plaatselijke overlevering. Van <span class="letterspaced">merkwaardige personen</span> noem ik <i>Floris de Vijfde, Paus Adrianus, Erasmus</i>. Vroeger hadden de uithangborden opvoedkundige waarde: want zij onderwezen het volk in de geschiedenis en de jeugd in het +lezen; ook vervingen zij feitelijk de naambordjes der straten en deden dus als goede wegwijzers dienst, even praktisch als +typisch en schilderachtig. + +</p> +<p>Nog steeds hebben sommige <span class="letterspaced">beroepen</span> en <span class="letterspaced">bedrijven</span> vaste uithangborden. Sommige apothekers en drogisten voeren <i>den Vijzel</i> of <i>den Gaper</i>, dezen waarschijnlijk, dewijl de zieke immers moet gapen, om zijn tong te laten zien, en eveneens tot het slikken der artsenijmiddelen. +Kleermakers voeren de <i>Schaar</i>, metselaars de <i>Troffel</i>, smeden den <i>Gouden Sleutel</i> en het <i>Proefslot</i>, hoedemakers den <i>Hoed</i>, barbiers het <i>Scheerbakje</i> of de <i>Kwast</i>, herbergiers het <i>Vat</i>, slagers het <i>Varken</i>, bakkers het <i>Brood</i>, schippers het <i>Schip</i>, terwijl de <i>Klok</i> voor herbergiers, winkeliers en kooplieden van allerlei slag geschikt lijkt. Ook ziet men nog vaak een <i>Moortje</i> of <i>Moriaan</i> boven een tabakswinkel, <i>Koffiebaaltjes</i> boven een kruidenierswinkel, een <i>Theeboom</i> boven een theewinkel, een <i>Haring</i> boven een vischwinkel; terwijl het wapen van een stalhouder <i>Twee tegen elkaar opspringende Paarden</i> zijn op de staldeuren met het opschrift: “hier stalt en verhuurt men paarden en rijtuigen.” + +</p> +<p>De meest voorkomende uithangteekens van hotels, herbergen en kroegen zijn wel: <i>de Krans, de Toelast</i> (groot wijnvat), <i>ʼt Zwijns-hoofd, ʼt Zwaantje, ʼt Dorstige Hart, de Wildeman, de Reizende Man, de Druif, de Wijnberg, de Bok</i>. Boven een pothuis ziet men nog wel eens den kruier in de uitoefening van zijn bedrijf en daarbij de legende: “Jan de Kruijer +klopt Tapijte.” Maar het bordje met <i>Water en Vuur</i> en bijbehoorenden ketel, die te vuur staat, zal wel met de water- en vuurkelders tot het verleden behooren. <a id="d0e25245"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25245">273</a>]</span>Ten slotte vermeld ik nog <i>de Zon, de Maan</i> (te Utrecht op de Lijnmarkt ziet men een gevelsteen: <i>in de Vergulde Maan</i>), <i>de Beer, de Olifant, het Hert, het Paard, de Kat, de Haan, de Zwaan, de Papegaai, de Snoek, de Oranjeboom, de Lelie</i> enz. enz. + +</p> +<p>De uithangteekens worden veelal door rijmpjes geïllustreerd. Ik geef enkele staaltjes. + +</p> +<p>Te Bontebok, een gehucht bij Heerenveen, vóor een herberg, waar de <i>Bonte Bok</i> uithangt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vrienden ik ben een bok, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een bok ben ik geheeten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Menigeen is een bok, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar hij wil ʼt niet weten.</span></p> +</div> +</div> +<p>Uit Friesland: + +</p> +<p>Aan de eene zijde staat een <i>varken</i>, dat zal geslacht worden; daaronder leest men het rijm: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Dit varkentje heeft veel verdriet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar dat weten de varkentjes aan de andere zijde niet.</span></p> +</div> +</div> +<p>De andere zijde stelt een weide voor, waarin varkentjes rondloopen; daaronder staat: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Deze varkentjes loopen in de wei, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar dat weet niet het varkentje aan de andere zij.</span></p> +</div> +</div> +<p>Onder een voorstelling van <i>hond</i> en <i>haas</i>; + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dit is de honte, en dat is de hoaze, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En omdat ik ben ʼn meester en boaze, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zet ik dʼr onder: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dit is de honte, en dat is de hoaze.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Kaïn</i> en <i>Abel</i> op een bakkerswinkel: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kaïn sloeg Abel dood +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Al om een hoekje, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier verkoopt men wittebrood +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En ook een koekje.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e25324"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25324">274</a>]</span><p>Te Maastricht vindt men een blauwen gevelsteen, waarop een +<i>Engel</i>, eertijds uithangbord, met dit rijmpje: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In den Engel bemind, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Treê binnen mijn vrind, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier tapt men met pleizier +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jenever en bier.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Delft boven een herberg, die <i>Sint Joris</i> voert: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 9em; "><span>In Sint Joris vol van waarden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tapt men wijn en bier en stalling voor de paarden.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Eindhoven hangt, of hing tot voor kort, boven een kroeg een <i>Rustende Schutter</i> uit, met het opschrift: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Rust met lust +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En drinkt met maten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar die geen centen heeft +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moet het drinken laten.</span></p> +</div> +</div> +<p>Voor een huis, waar de <i>Mosterdpot</i> uithangt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Ik lever uit +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Een zeldzaam kruit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daar zijnder weinig in de stad +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Of ʼk heb ze bij de neus gehad.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Dordrecht in de Nieuwstraat staat onder een <i>Molen</i> en een <i>Zeilend Scheepje</i> bij een kruidenier: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Ik laat alle winden waaijen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En alle molens draaijen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En alle waters vloeijen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ieder zich met het zijne bemoeijen. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span><i>Gedult overwind alles</i>.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een <i>Bijenkorf</i> vindt men niet alleen bij koekbakkers, maar ook bij kantwinkels; aldus te Rotterdam: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>In de Bijkorf verkoopt men kant, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Geen beter in ʼt Lant, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Voor geld contant +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Strak in de hant.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e25412"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25412">275</a>]</span><p>Als karakteristieke uithangborden, voorkomende in het Land van Waas, worden ons door <span class="smallcaps">A. Vee</span> in Volkskunde XVI, bl. 116, medegedeeld: <i>de Boerentroost, de Vuile Gevel, Rust wat, in Trien goed bier, de Kilopint, Bij Baasken Zat</i> enz. Ook vindt men hier o.a. de volgende berijmde uithangborden: + +</p> +<p>Te Melsele: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik woon op den Smoutpot alhier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hebt ge geld, dan heb ik bier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hebt ge er geen, dan staat er +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier naast een pomp met water.</span></p> +</div> +</div> +<p>Te Clinge: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dorstig hartje, moe van ʼt gaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kom eens binnen in de Zwaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Er woont een man alhier, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die schenkt genever en bier.</span></p> +</div> +</div> +<p>Om nu verder de dekoratieve volkskunst in oogenschouw te nemen, treden wij wederom het woonhuis binnen. + +</p> +<p>In menige volkswoning vindt men heden nog zorgvuldig ingelijste <b>bidprentjes</b>, vooral in het zuidelijk volksgebied. Met “bidprentje” bedoel ik niet “doodenprentje” of “doodsprentje”, een begripsverenging +van lateren datum; maar wel het oude en oorspronkelijke herinneringsprentje of -beeldeken, in kopergravure, gekleurd of ongekleurd, +met berijmde gebeden, terwijl de herinnering aan de religieuze gebeurtenis, meestal eerste kommunie of vormsel, op de achterzijde +geschreven staat. De gekleurde <i>sanktjes</i> kwamen vooral sedert de XVIII<sup>e</sup> eeuw in zwang. De oorsprong der berijmde gebeden is meestal duister—het is immers <i>volkspoëzie</i>—, enkele hebben hooge dichterlijke waarde. Zoo b.v.: + +</p> +<p><span class="letterspaced">Verzuchting tot Maria</span>. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>O Maria, graci-bron, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Schooner als de gulde zon, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Klaerder als de zilvre maen,<a id="d0e25470"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25470">276</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Die men ʼs avends op siet staen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Oversuyver leli-bloem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uitgelezen Maeghden-roem, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Bidt u allerliefste kindt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼT geen ghij boven al bemint, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat mijn duijsterheijt verdwijnt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En sijn gratie mij beschijnt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op dat ick geheel verlight +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Magh voldoen aan mijne plicht.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">Aanroeping tot Maria Magdalena</span>. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sondaeres, die Christi voeten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met boetveerdigh nat begiet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om uw sondig quaedt te boeten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jesus door genade schiet +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In uw ziel een soeten regen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hij wascht uw smetten af: +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gij verkrijght den hemel-seghen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vrij van sonden ende straf. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jesu! geeft mijn herte suchten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En mijn oogen droef getraen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Opdat ick de sonden vluchten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En beweenʼ, die ʼk hebbʼ begaen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook de <b>huiszegen</b> wordt zorgvuldig ingelijst aan den muur gehangen, bij voorkeur in de huiskamer. De gangbare voorstelling is die van Christus +aan het kruis, met bijgevoegd gebed “tot den Zoeten Naam Jezus en Zijne lieve heiligen.” Gods zegen wordt afgesmeekt over +“het huis en al wat daar in en uit is; menschen en vee, alle eten, spijs en drank, en wat daar dakdruppelen ontvangt, dat +zij gebenedijd en gezegend!” Aldus moge het gezin in den ruimsten zin, menschen en vee, gevrijwaard blijven voor alle ziekten +en rampspoed. “Het heilig kruis van Jezus Christus zij <a id="d0e25523"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25523">277</a>]</span>het dak van dit huis; de Nagels van Jezus Christus de huisgrendels en de sloten aan de deuren; de doornen Kroon van Jezus +Christus het schild van dit huis!” + +</p> +<p>In Vlaanderen zijn de meeste huiszegens afkomstig van de firma <span class="smallcaps">Brepols</span> en <span class="smallcaps">Dierckx</span>, Zoon, te Turnhout; dan ook van de firma <span class="smallcaps">Beersmans</span>, zuiver van uitvoering en kleur. + +</p> +<p>Men vindt verder nog vaak den <i>Duivelsdans</i>, “den dans in eenen kring, welkers middelpunt den Duyvel is, en den omtrek alle zijne rondom staande engelen”. Lucifer wordt +voorgesteld ruw behaard, met hoorns, bokspooten en een langen staart, in de linkerhand een slang, in de rechter een haak. +Hij leidt den dans, uitgevoerd door 34 gevallen engelen. Binnen in den kring bevinden zich nog drie muzikanten en verder dansers, +drinkers en herbergiers. Buiten den kring worden de hoeken gevuld boven links door een vrouw, voor een Mariabeeld geknield, +rechts door een vroom gezin, in gebed voor een kruisbeeld; beneden links een weenende vader, rechts een bedroefde moeder. + +</p> +<p>Daaronder staat een liedeken, welks eerste strofe luidt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Let hier wel, die zijn genegen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En wiens hert vliegt tot den dans, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat het werk is, ʼt geen zij plegen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eer zij wagen nog de kans. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lucifer is daer in ʼt midden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij speelt meester van de bendʼ; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zonder men het kan verbidden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met zijn haek uw ziele schendt.</span></p> +</div> +</div> +<p>Een andere zeer geliefkoosde prent is de <i>Trap des Ouderdoms</i>, waarschijnlijk van Franschen oorsprong (firma <span class="smallcaps">Pellerin</span> te Epinal). Op een stijgende en dan weer dalende trap van negen treden staan paren onder de—oorspronkelijk Fransche—opschriften: +<span lang="fr">Age de lʼadolescence 10 ans; âge de la jeunesse 20 ans; âge viril 30 ans; âge de discrétion 40 ans; âge de maturité 50 ans; +âge déclinant 60 ans; âge de décadence 70 ans; âge caduc 80 ans; âge de <a id="d0e25570"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25570">278</a>]</span>décrépitude 90 ans</span>. Beneden links ziet men het kind in de wieg, bewaakt door zijn beschermengel. Daarnaast kinderen van 3 en 4 jaar. Rechts +beneden twee honderdjarigen op hun sterfbed; een engel wijst zegevierend ten hemel, terwijl de satan in wanhoopskronkelingen +zich wentelt over den grond. Verder zijn nog in medaillon-vorm over de plaat verspreid de voorstellingen van het laatste oordeel, +het doopsel, het vormsel, de eerste kommunie, het huwelijk, de begrafenis. + +</p> +<p>Ter bescherming tegen de ziekten van het vee vindt men veelal ook voorstellingen van de <i>H. Birgitta</i> of Brigitta, te midden van het vee. In het bijbehoorend gebed worden hare openbaringen vermeld. + +</p> +<p>Als versierselen van de volkswoning mag ik ook de <b>processievaantjes</b> niet voorbijgaan. Het zijn vrome trofeeën, uit bedevaartplaatsen meegebracht; vroeger tooiden zij hoed, huifkar en paard, +thans de fiets, en thuisgekomen krijgen zij een eereplaats bij den schoorsteen,—de eigenaardige, driekantige, bont-gekleurde +papieren vaantjes, waarschijnlijk een survival, althans een navolging van de aloude gilde-banieren. De voorstelling heeft +doorgaans betrekking op de kerk der bedevaartplaats, of op het beeld of het leven van den heilige, daar vereerd. De meest +bekende processievaantjes zijn wel die van Scherpenheuvel en, voor Noord-Nederland, van de Duitsche bedevaartsplaats Kevelaer. +De verzameling van het Antwerpsche museum van Folklore telt 123 nummers, de verzameling van Heurck niet minder dan 236. Over +deze processievaantjes zie vooral het opstel van <span class="smallcaps">Van Heurck</span> in Volkskunde XXI, bl. 182. + +</p> +<p>Zoo kom ik als vanzelf tot de profane <b>volksprenten</b> of <i>mannekesbladen</i>, in Noord-Nederland vroeger <i>floskaartjes</i>, thans meestal <i>centsprenten</i> genoemd. In Noord-Holland en Friesland is de volksnaam echter van oudsher <i>heilig</i>; dit is natuurlijk zeer opmerkenswaardig, omdat de prenten, die heiligen voorstellen, er sedert eeuwen onbekend zijn. Wij +hebben dus te doen met een overblijfsel uit de eerste dagen der volksprentkunst, waardoor tevens het oorspronkelijk religieuze +karakter dezer kunst wordt bevestigd. Met <a id="d0e25603"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25603">279</a>]</span>vreugde en voldoening herinneren de lezers van meer gevorderden leeftijd zich stellig deze eenvoudige en toch zoo <span id="d0e25605" class="corr" title="Bron: aantrekkkelijke">aantrekkelijke</span> voorstellingen uit de dagen hunner jeugd. Thans worden zij met den dag zeldzamer. De voorstelling lijkt de kinderen-van-thans +te grof, te onnoozel, het kleurenwerk te kakelbont. + +</p> +<p>Waar de Zondags-cent nog wordt uitgedeeld, besteden de kinderen dien gaarne aan hun centsplaat: vermaak voor de kinderen, +vermaak ook voor de ouderen, die niet versmaden, ʼs avonds de legenden te lezen bij het lamplicht. Voorstellingen en kleur +dezer prenten spreken allereerst tot de kleinen. De grove, zeg onhandige schets, de ìnbonte kleur pakt het kind, beeldt zoo +treffend uit, wat sluimert diep op den bodem der kinderziel. Maar wat daar sluimert, gaat ook schuil in de ziel der ouderen, +ligt besloten in de rijke schatkamers van het geheele volk. Daar is oogverblinding, daar ligt suggestie in de kleuren, zeer +zeker; maar daar leeft ook karakter in die onbeholpen teekeningen, volkskarakter, dat deze prenten tot iets van nationale +waarde stempelt. Want al ondergingen onze plaatsnijders den invloed van Frankrijk en Duitschland, door hun eigenaardige opvatting +en bewerking, die voeling hield met den geest der omgeving, droeg en draagt hun werk den stempel van den Nederlandschen volksaard. +Ik herinner slechts aan de treffend-mooie voorstelling van den Wandelenden Jood, “gelijk hij door Brussel trekkende is te +zien geweest op den 22 April 1774”; prent en sage zijn op-ende-op Nederlandsch. + +</p> +<p>Een standaardwerk over de Vlaamsche volksprenten verscheen van de hand van <span class="smallcaps">Emile Van Heurck</span> en <span class="smallcaps">G. J. Boekenoogen</span>, getiteld: <span lang="fr">Histoire de lʼImagerie populaire flamande et de ses rapports avec les imageries étrangères</span> (Bruxelles 1910). Zooals de titel reeds aanduidt, gaan de schrijvers in deze folklorisch-kunsthistorische studie verre over +de grenzen van Vlaanderenland. Maar hoofdzakelijk behandelen zij toch het fondswerk der huizen <span class="smallcaps">Brepols, Delhuvenne, Glenisson, Van Genechten</span> en <span class="smallcaps">Beersmans</span> te Turnhout. Inderdaad is Turnhout het hart der centsprenten-industrie; <a id="d0e25627"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25627">280</a>]</span>ook zijn speelkaarten zijn wereldberoemd. Andere volksprenten zijn afkomstig uit Lier, Antwerpen of Schaerbeek. + +</p> +<p>De Noord-Nederlandsche volksprentkunst bloeide vooral te Amsterdam (<span class="smallcaps">Numan, Stichter, Van Staden</span>); dan volgde Rotterdam (<span class="smallcaps">Thompson, Hoffers, Wijnhoven, Hendriksen</span>) en Breda (<span class="smallcaps">W. van Bergen</span>, <span class="smallcaps">C. W. G. van der Sande</span>). De prenten, verschenen te Venloo en Gelder bij de Wed. H. en F. en <span class="smallcaps">C. Bontamps</span>, zijn veeleer van godsdienstigen aard en houden verband met Turnhout. Later vonden de platen van de firma <span class="smallcaps">Rijnders</span> te Amsterdam (Klein Duimpje, De Schoone Slaapster in het Bosch, Blauwbaard enz.) gereedelijk aftrek. Ook de Deventer prenten +(<span class="smallcaps">J. M. de Lange</span>) hadden een goeden naam; eveneens die van Zalt-Bommel (<span class="smallcaps">J. Noman</span> en Zoon). Een poging, om de oude kunst te doen herleven, waagden omstreeks 1840 de uitgever <span class="smallcaps">Broedelet</span> en zijn opvolger <span class="smallcaps">Schuitemaker</span> te Purmerend. Rond 1860 ging de voorraad over aan <span class="smallcaps">Noothoven van Goor</span> te Leiden. Vermelden wij ten slotte de “Nieuwe Hollandsche kinderprenten” van de Leidsche firma <span class="smallcaps">A. W. Sijthoff</span>. + +</p> +<p>Thans is deze tak van volkskunst in Noord-Nederland zoo goed als dood, terwijl hij in België een kwijnend bestaan leidt. Want +dood of kwijnend zijn smaak en belangstelling. De steendruk heeft de houtsnee alom verdrongen, en dit kwam de kunst niet ten +goede. Want het groote gemak bij het weergeven van lijnen en schaduwen schiep nu een scherp kontrast tusschen het naïeve der +voorstelling en het betrekkelijke raffinement der uitvoering. De houtsnee met haar hoekige, gemarkeerde omtrekken, haar breede +kleurstrepen en haar sprekende kleurtonen stond beter in verhouding tot het onderwerp en bereikte een hooger dekoratief effekt. +Ook hier: soort bij soort! De hedendaagsche prenten zijn pedant in haar streven naar beschaafdheid. <span class="smallcaps">Théophile Gautier</span> had dit verval vermoed en gevreesd: “<span lang="fr">Fasse le ciel que la civilisation nʼamène pas la décadence dans cette industrie primitive en la voulant perfectionner! Le +progrès enlèverait tout caractère <a id="d0e25674"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25674">281</a>]</span>à ces images</span>”. Zie vooral <span class="smallcaps">V. Heurck</span> en <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Imagerie populaire, bl. 19, 531 vlg. + +</p> +<p>De profane volksprenten danken hun oorsprong aan de religieuze, de stichtelijke volksvoorstellingen, die naderhand een meer +algemeen karakter kregen. Verder dient opgemerkt, dat zij weinig verband houden met de letterkunde: niet op het gedrukte boek +berusten zij, maar op het levende en gangbare volksverhaal, het volkslied, de volksluim. + +</p> +<p>Wat de bijgevoegde legende betreft, hiervan staat de kunstwaarde zeer laag. De verzen zijn stroef en gewrongen, de maat wordt +zoo goed als verwaarloosd, men houdt slechts rekening met het rijm. Ook is de taal vaak zeer vrij en van platheid geenszins +vrij te pleiten. Toch zijn zij belangrijk voor de volkskunde, in zoover zij veelal trouw de ruwe volkstaal weerspiegelen. +Want ruwe scherts en vroolijkheid, evenzeer als zachte melancholie en teer gevoel, ligt in deze volksbladen besloten: zij +zijn een onuitputtelijke bron voor de kennis van het volksleven. “Leur dessin grossier et primitif”, zeggen zoo juist de schrijvers +der <i lang="fr">Imagerie populaire</i> in hun voorrede, “<span lang="fr">leur bariolage violent et fantastique ont un charme que nʼont pas les images dʼaujourdhui; un charme et une beauté quʼon apréciera +seulement quand le cosmopolitisme aura accompli son oeuvre néfaste dʼuniformisation. Les hommes de demain regretteront amèrement +de nʼavoir pas connu dans leur enfance morose et sans poésie ces feuilles modestes avec leurs histoires attendries, merveilleuses +ou plaisantes; cette imagerie de batailles où les tambours roulent, où les fifres sifflent, où les trompettes sonnent, où +les boulets décrivent de glorieuses paraboles dans le ciel.</span>” In de volksprenten leeft het volk met zijn lief en leed, zijn fantasie, zijn kunst, zijn wetenschap, zijn kijk op de dingen-om-hem-heen. + +</p> +<p>Menschen, dieren, planten, huizen, steden zijn dan ook op zeer eigenaardige wijze voorgesteld. De prentensnijder, zelf man +uit het volk, wist aan sommige bijzonderheden het noodige reliëf te geven, hier aan te dikken, daar te verzwakken, overal +te vormen en te <a id="d0e25695"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25695">282</a>]</span>vervormen naar willekeur. Vandaar, dat alle pogingen vooraf reeds met onvruchtbaarheid geslagen waren, zoodra een klassiek-gevormd +kunstenaar, niet-volksman, er zich toe zette, om de volksprenten te hervormen en te veredelen: zijn werk vond geen aftrek. +De volksziel had hij niet weten te beluisteren en te vertolken. + +</p> +<p>Een der schoonste voorstellingen, en het meest geschikt voor muurdekoratie, is wel de <i>Haan</i>, vooral in zijn oudste, kleurige drukken. Te midden van een landschap, met een hoeve op den achtergrond, staat hij recht, +in heraldische houding, met opgestoken kam, de borst vooruit, den linkerpoot omhoog. De legende luidt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Komt kinderen ziet dezʼ wakkere Haan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die u tot nijverheid spoort aan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Later was de <i>Hond</i> meer gewild, minder schoon van teekening en ook van geringer dekoratieve waarde. Het rijmpje luidt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziet, kindren lief, deezʼ trouwe hond +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wacht zeker, tot zijn meester komt.</span></p> +</div> +</div> +<p>Bij een andere voorstelling vindt men: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziet hoe dit hondje zittend wacht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En op den wenk zijns meesters acht; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gij kinders, wie gij zijt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wil allen hieruit leeren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om ook uws meesters les +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ten hoogste te waardeeren.</span></p> +</div> +</div> +<p>Natuurlijk wordt de <i>Kat</i>, het huisdier bij uitstek, niet vergeten. Zij wordt voorgesteld, gezeten op een hoek van de tafel. Daarboven als opschrift: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Geen nutter dier voor rot en muis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als een mooi katje in uw huis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want het doorsnuffelt alle hoeken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om dit gedierte op te zoeken.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e25746"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25746">283</a>]</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/haan.png" alt="" width="568" height="720"></div><p> + +<a id="d0e25750"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25750">284</a>]</span></p> +<p>Onder een andere voorstelling, die een <i>Uil</i> als pendant heeft, leest men: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>O uil, gij doet mij onregt; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het muisje was mij toegelegd.</span></p> +</div> +</div> +<p>Onder den uil: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ja kat, dat heb ik wel geweten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het ongegunde brood wordt meest gegeten.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men ziet het drieledig doel dezer kinderprenten: leeren, ontspannen en versieren, maar zóo eng verbonden, dat het versieren +wordt tot een leerzame ontspanning. Zij beginnen deze taak met het bekende letterspel: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziet knaapjes, ten geschenk een fraaie prent; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En zorgt, dat ge weldra hiervan de letters kent.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dan worden verscheiden voorwerpen beschreven uit de allernaaste omgeving: de klok, de leunstoel, de hooiberg; verder het schip, +het vaandel, het orgel, de gevangenis; dan krijgen boomen en dieren een beurt. Spoedig volgen de kleurige prenten met de “mooie +mannen”: dragonders, geniesoldaten, grenadiers, lansiers, kanonniers, gendarmen, ja zelfs de schutterij blijft niet onvermeld: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Schutters, beschermt de stad, stelt daarin uwe eer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dit moet de Burger doen, ja zelfs de grootste Heer; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Staat Nederlanders pal, met moed voor ʼt Vaderland, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wanneer door ʼs vijands zwaard den Staat wordt aangerand.</span></p> +</div> +</div> +<p>En wat een kranige figuren, die trommelslagers der Koninklijke garde! + +</p> +<p>Inmiddels worden de kinderen ingewijd in de kennis der straatroepen, bedrijven en ambachten. + +</p> +<p>Onder een kapperswinkel ontmoeten wij deze legende: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wij snijden het haar en scheren den baard, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In onze hand is een ieder vervaard.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het didaktisch element treedt meer op den voorgrond bij rijmpjes als dit (onder een jongen met een drijftol): +<a id="d0e25799"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25799">285</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De drijftol loopt nooit zonder slagen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gehoorzaamheid moet u behagen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maar vooral toch bij de dierfabel. Hier is men, met afwijking van den gewonen regel, herhaaldelijk van <span class="smallcaps">Lafontaine</span> uitgegaan. Ook de geschiedenis wordt bedacht; en zoo vinden wij in beeld en rijm de voornaamste levenstrekken van Napoleon, +van Prins Willem I, tafereelen uit den Russisch-Turkschen oorlog, uit de onlusten in Polen, het leven van Van Speyck enz. +Groote vermaardheid heeft ook de Poolsche koning Poniotowski; en menig lezer herinnert zich nog wel Poniotowskiʼs afscheid: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Poniotowski zeer gezwind +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Neemt afscheid van zijn vrouw en kind;</span></p> +</div> +</div> +<p>of ook zijn dood in de gezwollen wateren van de Elster. Zuiver-didaktisch zijn verhalen als die van de Twee Geburen, waarin +de gierigheid de wijsheid bedriegt; verder de Scholier en de Bij, welk verhaal tot arbeidzaamheid prikkelt; het Kind met de +Wesp; Grootvaders Geschenk; Leugentaal gestraft; Loontje komt om zijn Boontje, enz. + +</p> +<p>Tot de meest schalksche, inderdaad boeiende, ontspannende kindervertelsels behoort wel het verhaal van Jan den Wasscher, ook +Jan den Aap of Lammen Goedzak geheeten. Ik laat de legende hier volgen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziet Jan hier met een popje spelen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mij dunkt het moet hem ras vervelen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wel Jan, wat zijn dat rare dingen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gaat gij met meisjes touwtje springen!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Neen, dat staat zeker nimmer goed, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een jongen met een meisjeshoed.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zoo Griet, klimt gij zonder schromen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Net als een jongen in de boomen!</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kom Griet, dat gaat nu toch niet aan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat ʼt knikkren voor de jongens staan.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e25844"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25844">286</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Nu kan het toch niet erger zijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zij speelt de rol van kapitein.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Griet vangt met Jan het vrijen aan; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik vrees, dat dit niet goed zal gaan.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jan laat zich door den priester trouwen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat huwlijk zal hem onheil brouwen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hier is de orde al te zoek, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Griet ruilt hier broek voor schorteldoek.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Griet wil van geen huiswerk weten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Daarom kookt nu Jan het eten.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als Griet en Jan aan ʼt eten gaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mag hij niet zitten, maar moet staan.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziet Jan eens in het water plassen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om toch de vaten schoon te wasschen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Nu is Jan aan ʼt glazen spuiten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En breekt bijna al de ruiten.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Uw onheil, Jan, is nauw te peilen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En toch moet gij de stoep nog dweilen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het wasschen is geen mannentaak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar wel het is der vrouwen zaak.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Terwijl dat Jan het huiswerk doet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sjouwt Griet op straat met mannenmoed.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dat Jan hier in het ziekbed lijdt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maakt haar, dat spreekt, met recht verblijd.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jan bakert ʼt kind, wat zegt ge er van? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want Jan is vrouw en Griet is man.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jan wil het kind voor honger hoeden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zal ʼt met een lekker papje voeden.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als zijn kindje huilen wil, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Houdt hij ʼt met een popje stil</span></p> +</div> +</div><a id="d0e25920"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25920">287</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Nu het kindje loopen leert, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wordt de vreugd van Jan vermeerd.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Daar het kind ondeugend is, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Slaat hij met de roê niet mis.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Omdat Jan het heeft verbruid, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Jaagt hem Griet den huize uit.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Jan en Griet bespreken beiden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waartoe hun kind op te leiden.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit thema is eigenlijk slechts een onderdeel van het meer algemeene onderwerp: de Verkeerde Wereld, herhaaldelijk in de volksprenten +en in de volksliteratuur van alle landen behandeld. In deze omgekeerde orde van dingen leert het kind de moeder, kruipt de +man in het hondenhok, leidt de blinde den ziende, rijdt de knecht, terwijl de koning te voet loopt, staat de vrouw op schildwacht, +rookt het wijf en draagt een broek, draagt de man den ezel, scheert men het varken om de wol, laat men den dief loopen, terwijl +de eerlijke man wordt opgehangen. + +</p> +<p>Nu volgen de sprookjesprenten; maar wie zal zeggen, waar de grens loopt tusschen de geschiedverhalen en de bonte sprookjes +van het gulden wonderland? Op het grensgebied liggen wel stellig de geschiedenis van Cartouche, de geschiedenis van Robinson +Crusoë, de Antwerpsche Schipper, de geschiedenis van Genoveva van Brabant, van Tijl Uilenspiegel. Maar in het hartje van het +wonderland liggen: het Betooverde Kasteel, de Betooverde Harp, Klein Duimpje, de Prins met het houten Hoofd, de Luchtprinses, +de Betooverde Vijl, Luilekkerland, de Gelaarsde Kat, Roodkapje, Blauwbaard, de Zwarte Ridder, Ezelsvel, de Reiziger en de +Reus, de Wraak van den Duivel, het Betooverd Paleis, Asschepoester, Kinderschrik, Maria, het kind der Toovergodin,—tafereelen +en verhalen, die wij met stralend oog en kloppend hart hebben genoten in koortsige spanning en zaligen kinderangst. +<a id="d0e25945"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e25945">288</a>]</span></p> +<p>Wil de lezer, wien het kinderhart nog in den boezem klopt, <span id="d0e25948" class="corr" title="Bron: som">soms</span> niet een oogenblik zich nog kind wanen, bij het lezen van Klein Duimkenʼs lotgevallen?—De onderstaande lezing verschilt eenigszins +van die der bijgaande prent. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Klein Duimpje, uit een kool gekomen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wordt door de moeder aangenomen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hij werd, of wel dʼhistorie liegt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In eenen holleblok gewiegd.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ziet, zegt hij, hoe ik leerzaam ben, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik schrijf met eene musschenpen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De meester jaagt de school hem uit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij vlucht zijn huis in langs een ruit.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De moeder zegt: wel dat is fraai, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En vindt hem in de eetschapraai.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Gaat, om zijn moeder meer te tergen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zich achter eenen bessem bergen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hij wordt koewachter, zoo gij ziet, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doch laat hij zijne perten niet.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wil in den kelder melk gauw drinken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doch moet schier in de teil verdrinken.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Droogt aan een vuur zijn natten kop, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een koe, die slokt hem levend op.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dees vette koe wordt door den pachter +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Terstond verkocht aan eenen slachter.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zoo haast de man het beest legt open, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Komt Duimken uit haar lijf gekropen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hij vaart in eene nootschelp hier +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Voor zijn vermaak op een rivier.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e26011"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26011">289</a>]</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/kleinduimpje.png" alt="Kleinduimpje. Petit Pouget." width="541" height="720"><p class="figureHead">Kleinduimpje. Petit Pouget.</p> +</div><p> + +<a id="d0e26017"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26017">290</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Men gaat hem, door de koorts geslagen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In eenen hoed naar ʼt gasthuis dragen.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Genezen zijnde, leert de fiel, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uit nood hier den zeeldraaiers-stiel.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hij stuurt hier, zoo zijn kracht behoort, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zijns meesters kempewagen voort.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dwaalt in een bosch en ziet met schroom +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een wolf ... hij kruipt op eenen boom.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Hij vindt een bedelaar slapen; strak +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Steelt hij zijn eten uit den zak.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De man ontwaakt, dreigt ʼt fieltje dol, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar ʼt kruipt in ʼt gat van eenen mol.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Terwijl de beedlaar ʼt molgat sluit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kruipt Duimken langs een ander uit.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Steelt fruit, dat hem in de oogen blinkt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar rolt in ʼt water en verdrinkt.</span></p> +</div> +</div> +<p>Onze volksprenten stellen zich ook ten doel, de kinderen binnen te leiden in den feestkring van het feestelijk jaar in Groot-Nederland. +Dit jaar begint met Sint Maartensdag (I, bl. 103), en zoo zien wij dan ook op een centsprent de voorstelling van een Sint +Maartensvuur, waar een jolige schaar om heen danst. Daarboven leest men: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Het is Sint Maarten, als men ziet aan ʼt helder vuren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Der knapen, die om turf en brandhout bij de buren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zijn rond geweest en ʼt ook bekomen hebben, blij +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met hun Sint Maartenszang, en nog wat geld er bij.</span></p> +</div> +</div> +<p>Achtereenvolgens wordt nu gewezen op de volksheiligen Sint Katharina, Sint Andries, Sint Elooi, Sint Nikolaas, Sint Pieter, +<a id="d0e26071"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26071">291</a>]</span>Sint Hubertus e.a. Prent no. 144 van de firma Brepols geeft een zeer sprekende, pakkende voorstelling van het rijden van Sinterklaas +over de daken; wij zien, hoe het paard van schoorsteen tot schoorsteen springt. Maar diezelfde prent brengt ook de liefdadigheid +van den volksheilige in beeld, zijn vergelden van kinderdeugd en -ondeugd, zijn patroonschap over de stad Amsterdam: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vier eeuwen is het reeds geleden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat men in ʼt magtig Amsterdam +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hem tot Patroon of Schutsheer nam, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En als een heilige heeft gebeden.</span></p> +</div> +</div> +<p>Treffend in haar eenvoud is ook de prent van Kerstnacht. In het stalleken van Bethlehem toont Maria het kindje Jezus aan de +aanbiddende herders. Achter Maria staat Jozef, in overweging verzonken, geleund tegen een koe. De ezel vreet van het hooi +der kribbe. Boven, hoog in lucht, een stoet van zwevende engelen; daaronder een bandelier met de woorden: <i>Gloria in excelsis Deo</i>. + +</p> +<p>De prent der Koningsbrieven is bestemd, uitgeknipt te worden op Driekoningendag. Zooals ik I, bl. 147 zeide, bevat zij een +volledig stel afbeeldingen voor zestien personages. Ziehier enkele eigenaardige rijmpjes (andere zijn plat en onkiesch): + +</p> +<p><span class="letterspaced">De Koning</span>. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik ben koning van de vrienden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mannen! spaart mijn tafel niet. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Heb niet lang zooveel bedienden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dus intusschen geen verdriet.</span></p> +</div> +</div> +<p><span class="letterspaced">De Voorproever</span>. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Om scherp in mijn ambt te treden, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Neem ik ʼt glas, dat men mij gaf, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat verzacht en hitst de reden +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En men lekt zijn vingers af.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e26115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26115">292</a>]</span><p><span class="letterspaced">De Zot</span>. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wil op ʼt woord des konings drinken, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Want, die mist op zijn gebod, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zal ik wel zoo zwart doen blinken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als het gat van dezen pot.</span></p> +</div> +</div> +<p>Nog rest mij te spreken over de kinderspelen, de prenten bestemd voor het spel te worden opgeplakt. Laat ik vermelden het +Uilebord, het Harlekijnspel, en vooral het Ganzebord, met zijn “van ouds vermaard” en telkens weer “nieuw vermakelijk” ganzenspel. + +</p> +<p>Het is een echt huiselijk en tevens nationaal spel, pleitende voor de populariteit van den gansvogel in onze landen. Hoe vaak +hebben wij met het ganzenspel, bij het schijnsel der olielamp, de winteravonden van Zon- en feestdagen gekort! Ook ouderen +namen aan het spel deel. Die op de <i>brug</i> kwam, moest tol betalen; die in de <i>herberg</i> kwam, betaalde den inzet en moest zijn beurt laten voorbij gaan; die in de <i>put</i> kwam, betaalde eveneens den inzet, en bleef daar zitten, tot hij verlost werd; die in den <i>doolhof</i> kwam, betaalde den inzet en telde drie terug; die in de <i>gevangenis</i> kwam, betaalde en bleef daar, tot hij verlost werd, die—o schrik!—op den <i>dood</i> kwam, betaalde den inzet en moest van voren beginnen.—Zie nog <span class="smallcaps">Emile van Heurck</span>, De Vlaamsche kinderprenten in Volkskunde XXII, bl. 24 vlg., 70 vlg., 101 vlg. + +</p> +<p>De bekende centsprent, die de komische volksfiguur van <i>Harlekijn</i> voorstelt (met het <i>Harlekijnspel</i>), geeft mij aanleiding een enkel woord te zeggen over het <b>volkstooneel</b>. Want Harlekijn is een type van ons volkstooneel en wij allen kennen hem, met zijn bont lapjespak, pruik, kanten kraag en +houten zwaard. Hij is echter meer in het zuidelijke, dan in het noordelijke volksgebied thuis en kwam door Fransche bemiddeling +tot ons; zelfs is hij, volgens de onderzoekingen van <span class="smallcaps">Driesen</span>, oorspronkelijk van Fransche herkomst, en niet van Italiaansche, zooals men gewoonlijk aanneemt. De meest algemeen-nationale +komische volksfiguur is onze <i>Jan Klaassen</i>, met <a id="d0e26171"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26171">293</a>]</span>zijn twee bochels en zijn krommen neus. Ook draagt hij de typisch Hollandsche kleederdracht; stellig is hij een internationaal +type, maar wederom aan Hollandschen aard en Hollandsche zeden aangepast. Schijnbaar is hij naïef van aard, doch dit is slechts +een geveinsde naïeveteit, die ten doel heeft, de dwazen beet te nemen. + +</p> +<p>Hij is ook de held van het Noordnederlandsche <span class="letterspaced">poppenspel</span>, dat eveneens internationaal van aard, op Nederlandschen bodem een zeer bepaald karakter heeft aangenomen. In de XVII<sup>e</sup> eeuw deed de Duitsche <i lang="de">Hanswurst</i> zijn blijde intrede in Nederland, maar hier werd hij weldra verdrongen, eerst door <i>Hans Pekelharing</i>, later door <i>Jan Klaassen</i>. + +</p> +<p>Vroeger had het marionetten- of poppenspel een vasteren vorm en vond men het b.v. in bepaalde stadswijken te Amsterdam; thans +reist het over land. Wellicht ontmoet men hier of daar nog het traditioneele opschrift, dat Jan en Kathrijn vasthouden, terwijl +Jan er naar wijst: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Elk past +</span></p> +<p class="line" style=""><span>op zijn +</span></p> +<p class="line" style=""><span>zakke.</span></p> +</div> +</div> +<p>Nog zien wij, hoe Jan in zijn slaap door vlinders wordt gestoord. Dan roept hij den Dood, om hem te verlossen; maar als de +Dood komt, verjaagt hij hem met zijn knots. Met zijn befaamde klompen beslecht hij een twist tusschen zijn vrouw en een buurvrouw. +Om een degenstoot te ontwijken, laat hij zich ter aarde vallen en speelt den doode. De geneesheer komt, maar Jan springt op +en spot met de geneeskunst. Hij wordt door honger en gebrek bedreigd; geen brood in huis,—en Jan weet niets beters te doen, +dan de kinderen om zich te laten dansen, die hij dan zonder eten naar bed stuurt. Eindelijk komt het pakkende slot met den +grooten draak, die hem van het tooneel verdrijft. + +</p> +<p>In België vindt men het vaste poppenspel nog te Luik en Brussel, maar vooral te Antwerpen, het “Poesje” waarvan <span class="smallcaps">Ary Delen</span> in zijn keurig artikel over het Poppenspel in Vlaanderen in Elsevierʼs <a id="d0e26206"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26206">294</a>]</span>Geïll. Maandschrift schrijft: “Hoe onwaarschijnlijk het ook sommigen al moge lijken, toch is onze karakteristieke Poesje de +eenige, uitsluitende uiting op tooneelgebied, die geen haarbreed geweken is van de eigen tradities van het vlaamsche, en meer +bizonder van het antwerpsche volk, dat steeds, meer nog wellicht dan om het even welk ander, een steeds hunkerende behoefte +heeft aan spel” (Jan.-Juni 1910, bl. 100). Men vindt daar de vaste volkstypen van <i>de Veldheer, Pater Franciscus, Lodewijk, de Kolenbrander, de Prinses van Turkije, de Reus Glas, Valentijn</i> en <i>Oerson, de Prinses van Spanje</i> en <i>van Majorka, de Kop, de Neus, de Grijze, de Schele</i>; daar worden opgevoerd: <i>De Vier Aymonskinderen, Oerson en Valentijn, Jan Onversaagd, Malegijs en Vivien, De Zeven Leugenaars</i> enz. + +</p> +<p>Deze en dergelijke volksvertooningen hebben voor ons ook daarom vooral waarde, dewijl zij voor een groot deel de kiemcel vormen +van het kultuurtooneel onzer dagen. De <i>abele</i> spelen, de kunstig bewerkte, ingewikkelde vertooningen, gaan zonder twijfel terug op het kerkelijk mysteriespel, een volksspel, +dat weer stoelde op het liturgische drama. Maar de korte, eenvoudige <i>klucht</i> heeft zich waarschijnlijk eenerzijds ontwikkeld uit het poppenspel en anderzijds uit de volksvertooningen en volksoptochten +bij de feesten van Driekoningen, Vastenavond, Paschen, Pinksteren enz., waarover ik uitvoerig in het Eerste Deel gehandeld +heb. Ik herinner ook aan het dramatische draaksteken, I, bl. 272. Het kluchtspel vooral was gedurende eeuwen de spiegel van +het Nederlandsche volksleven, door een <span class="smallcaps">Teniers, Van Ostade, Jan Steen</span> e.a. zoo voortreffelijk op het doek gebracht. Tot het kluchtspel behoort ook het kermistheater.—Zie <span class="smallcaps">J. van Vloten</span>, Het Nederl. Kluchtspel van de XIV<sup>e</sup> tot de XVIII<sup>e</sup> eeuw (Haarlem 1854); <span class="smallcaps">J. A. Worp</span>, Geschiedenis van het Drama en van het Tooneel in Nederland, 2 dl. (Groningen 1904). + + +<a id="d0e26243"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26243">295</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e17791" href="#d0e17791src" class="noteref">1</a></span> Immers <i>kultuur</i> is hier genomen in de beteekenis van <i>bovencultuur</i>. +</p> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a id="d0e19071" href="#d0e19071src" class="noteref">2</a></span> Voor het meerendeel Limburgsche spreekwoorden, die als typen kunnen gelden, in Venloosch dialekt. +</p> +</div> +</div> +<div id="d0e26244" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De Volkswetenschap.</h2> +<p>De behandeling der volkswetenschap zal uiteraard heel wat beknopter zijn dan die van de volkskunst. Want het volksleven is +veel meer gevoels- dan geestesleven. Zelfs op het veld der wetenschap doet dit gevoelsleven zijn rechten gelden en verkiest +het de bekoorlijke, dichterlijke, fantastische verklaring boven den soberen, logischen redeneertrant. Een sprookje is het +volk liever dan een betoog. Zoo vertroebelt het gevoel de volkswetenschap en maakt ze in zekeren zin tot een kunstvorm. + +</p> +<p>Wetenschap is systematische oorzakelijke kennis; zij vereischt een bewust en methodisch streven naar het ware, onder eenheid +van gezichtspunt. Ook de volkswetenschap streeft naar oorzakelijke kennis, naar verklaring van taalvorm, bloem, mineraal, +rotsgedaante, ziekte, kracht der geneesmiddelen, weêrverschijnselen enz. En zoo komen wij weer tot een overeenkomstig resultaat +als bij de overige faktoren der volkskultuur, dit namelijk: dat de volkswetenschap <i>in wezen</i> niet van de kultuurwetenschap verschilt. Maar afgezien nog van het feit, dat het volk zich niet bewust is, wetenschappelijk +werkzaam te zijn, is het oordeel zoo min gescheiden van de fantasie, dat van een zuiver-methodisch waarheidsstreven geen sprake +kan zijn. + +</p> +<p>De volkswetenschap is absoluut onkritisch. Bij de induktie worden de afzonderlijke gevallen zelfs met geen zweem van kritiek +onderzocht, terwijl met de negatieve gevallen geenszins rekening wordt gehouden. Wanneer het volk zegt: “Groene Kerstmis, +witte Paschen”, dan brengt het de witte Paschen met de groene Kerstmis in een oorzakelijk verband; maar gebrek aan methode +maakt de konklusie ongewettigd. Zoo ziet het volk ook een oorzakelijk verband tusschen de maan en het weêr, maar mocht het +tot een verklaring komen, <a id="d0e26256"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26256">296</a>]</span>dan zou deze meer op een natuurmythe lijken, dan op een kultuurwetenschappelijke redeneering. + +</p> +<p>Toch wil het mij voorkomen, dat de kultuurwetenschap feiten der ervaring van het volk kan overnemen, om die te toetsen en +te louteren,—en ook wellicht iets van het pieteitsvolle en opgewekte zijner natuurbeschouwing. + + + +</p> +<div class="div2" id="d0e26260"> +<h3 class="normal">I. Volksetymologie.</h3> +<p>De term “volksetymologie” heeft tot heel wat misvattingen en discussies aanleiding gegeven. Het eerst gebruikt in de <span lang="de">Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung</span> XXIII door <span class="smallcaps">W. Förstemann</span>, die in het vervormen van sommige woorden in den volksmond een bewijs van kerngezonden volksgeest zag, won deze benaming +steeds meer veld, en hiermee gepaard ging een nader onderzoek van het gesignaleerde verschijnsel; ik noem slechts de namen +van <span class="smallcaps">Max Müller, Andresen</span>, die heel wat materiaal verzamelde in zijn Deutsche Volksetymologie, <span class="smallcaps">Moltzer</span> en <span class="smallcaps">Verdam</span>. Langs psychologischen weg werd naar verklaring en schifting gezocht door <span class="smallcaps">Steinthal, Paul</span> en <span class="smallcaps">Wundt</span>. Zoo ontstond over dit onderwerp een uitgebreide literatuur, waarvoor ik verwijs naar het artikel van den Zweed <span class="smallcaps">Kjederquist</span> in Paul und Brauneʼs Beiträge XXVII, en vooral naar de zuiver opgezette en rijk gedokumenteerde studie van <span class="smallcaps">C. de Vooys</span> in de Nieuwe Taalgids II, bl. 273 vlg. + +</p> +<p>Wanneer ik hier de volksetymologie als onderdeel van de volkswetenschap behandel, dan is dit, omdat ik hierdoor eerst en vooral +versta: “onbewuste <b>klank- en begripsassociaties</b> met of zonder wijziging van den woordvorm”. Zij zijn beslist eigen aan de volkstaal met haar spontanen drang en vrijen loop, +en dringen van hier de kultuurtaal binnen. Uiteraard spelen zij ook een groote rol in de kindertaal. Gelijkwaardige verschijnselen +zijn dus b.v. het gangbare <i>zondvloed</i>, uit het Oudhoogduitsche <i>sin-vluot</i> “groote vloed”, door het volk met “zonde” in verband gebracht, en het kinderlijke <i>lepeltraan</i> voor <i>levertraan</i>. Men zal mij wellicht tegenwerpen, dat <a id="d0e26309"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26309">297</a>]</span>onbewuste verschijnselen toch allerminst tot het domein der wetenschap behooren, zij het ook der volkswetenschap; waarop ik +antwoord, dat het volk zich wel van zijn handelen bewust is, maar niet van het feit, dat het woordverklaring geeft, en nog +minder van den wetenschappelijken ondergrond dezer handelwijze, die eenvoudig hierin bestaat, dat het volk geen genoegen neemt +met het onbekende. Zoo werd het onverstaanbaar geworden <i>sin</i> vervangen door of liever vervormd tot het bekende <i>zond(e</i>) niet omdat men iets wilde veranderen, maar dewijl men meende, dat dit met het oog op het Bijbelsch verhaal wel aldus wezen +moest. + +</p> +<p>Tot het domein der volksetymologie behooren dus niet: 1. Dilettantisme en beunhazerij op het gebied van woordverklaring, juist +daarom zoo gevaarlijk, derwijl deze half-bakken geleerdheid zich voor onvervalschte kultuurwetenschap uitgeeft. Hierbij moet +men echter in het oog houden, dat werkelijk-onbewuste volksetymologie aan halfgeleerden aanleiding kan geven tot etymologiseeren. +Zoo werd het Latijnsche <i>quiritare</i> “luid schreeuwen” eertijds wel eens met <i>Quirites</i> “Romeinsche staatsburgers” in verband gebracht. Vrij dicht hierbij staat de populaire natuurverklaring (zie beneden). + +</p> +<p>2. Opzettelijke vervormingen en aanpassingen of woordspelingen. Deze toch moeten gerekend worden tot de volksluim (bl. 126); +zoo b.v. <i>Sint Reinuut</i>: schoon op, “rein aus”, voor <i>Sint Reinout</i>; <i>kattegezanik</i> voor <i>katechesatie</i>; <i>zemelachtig</i> voor <i>zenuwachtig</i>; hij lijdt aan de <i>griep</i>, eigenlijk “verkoudheid”, maar met “grijpen” in verband gebracht. Immers de woordspeling behoeft evenmin als de werkelijke +volksetymologie met een woordverandering gepaard te gaan. Op volksluim berust ook wel de Vlaamsche weêrregel: “Sint <i>Andries</i> brengt de <i>vries</i>, Sint <i>Mathijs</i> breekt het <i>ijs</i>. + +</p> +<p>3. Zuivere klankassociaties, als <i>krant</i> uit <i>courant</i>, die het gevolg hiervan zijn, dat de klank lastig, of de herinnering gebrekkig is. Of ook associaties, die dermate door de +klanken worden beheerscht, dat men zich het nieuwe begripselement niet bewust wordt, omdat het met het begrip van het oorspronkelijke +woord niets gemeen heeft. In <a id="d0e26368"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26368">298</a>]</span>deze laatste gevallen kan natuurlijk van het zoeken naar verklaring geen sprake zijn. Maar heel veelvuldig zijn zij niet. +Als een zeker voorbeeld kan men opgeven <i>oorlam</i>, uit het Maleische <i>orang lama</i>; wellicht scheurbuik, uit <i>schorbût</i>; maar stellig niet het Vlaamsche <i>scheurbek</i>, en evenmin <i>suikerij</i> en <i>zenuwbladen (Folia sennae</i>), waarvan het volk meent, dat zij op de zenuwen werken. + +</p> +<p><i>Scheurbek</i>, <i>suikerij</i> en <i>zenuwbladen</i> behooren inderdaad tot de volksetymologische associaties in engeren zin. Volstrekt natuurlijk is het, dat het volk een verband +zoekt tusschen geneesmiddel en ziekte of tusschen geneesmiddel en eenige bekende stof. Zoo wordt b.v. <i>Unguentum aegyptiacum: gips-Jacob-zalf</i>;—de bast van <i>Rhamnus frangula: ramenasbast;</i>—<i>Oleum ricini: rosijnenolie;</i>—<i>nieswortel:</i> Limb. <i>anieswortel;</i>—<i>Unguentum hydrargyri</i> tegen ruit: <i>ruiterszalf</i> of <i>ruitertjeszalf</i>. Wellicht berust deze laatste vorm oorspronkelijk op bewuste woordspeling; maar naderhand wordt zulk een woordspeling vaak +door naïeve hoorders ernstig overgenomen. Niet onaardig is ook de vervorming van <i>Aloë socotrina</i> tot Limb. <i>sȯkertrienschen aloë</i>, d.i. <i>suikertrijnsche aloë</i>. Zie hierover het artikel van <span class="smallcaps">Denis Schrijnen</span>, Pharmaceutische Folklore, in het Pharmaceutisch Weekblad 1902, bl. 833 vgl. <i>Aloë</i> wordt ook wel <i>alewien</i>. + +</p> +<p>De klankassociatie moet dus met bewuste begripsassociatie gepaard gaan. Het woord <i>katapult</i> begrijpt het volk natuurlijk niet. Nu wil het aan dit woord niets veranderen, maar de herinnering aan het doel van dit instrument +in verband met het woord <i>kat</i> brengt menigeen er toe, <i>katapult</i> ongewild te vervormen tot <i>kattepul</i>, of nog meer teekenend tot <i>kattepiel</i> (= <i>pijl</i>), aldus het onbekende bestanddeel vervangend door het bekende. Dit onbekend-zijn kan ook voortkomen uit gebrekkig hooren +of gebrekkig zich-herinneren. Ik wijs nog op enkele voorbeelden: <i>drieangel</i> (<i>triangel</i>), met onbewust-juiste vertaling van het eerste bestanddeel; <i>sukerla</i> (<i>chokola</i>); <i>lekkeris</i> (<i>lacarissa</i> = drop); <i>prulleet</i> (<i>proleet</i>); <i>honinggraat</i> (<i>honigraat</i>). <i>Hagedoorn</i> wordt volksetymologisch tot <i>hageldoorn</i>; <i>hazelnoot</i> tot <i>hazenoot</i>; <i>nieuwsgierig Aagje</i> tot <i>nieuwsgierigaardje</i>; <i>meikever</i> tot <a id="d0e26511"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26511">299</a>]</span><i>meikegel</i> (kleuriger is het Hoogduitsche <i lang="de">Meikleber</i>); <i>Nijmegen</i> tot <i>Nimwegen</i>; <i>madeliefje</i>, Middelnederl. <i>matelieve</i>, is vervormd tot <i>maagdeliefje</i> en tot <i>meizoe(n)tje</i>, en dit weer dialektisch tot <i>mêlzeûdje</i> (zaadje). De appelen, die wij <i>zijden-hempjes</i> noemen, stammen uit de Engelsche stad <i>Sydenham</i>. Men denke ook aan de uitdrukking “straten voor stegen kennen”, die in Limburg, waar men geen <i>stegen</i> kent, wordt: “straten voor steenen kennen”; vgl. mijn opstel in Volkskunde XI, bl. 217. + +</p> +<p>Van plantnamen noem ik nog de <i>bijvoet</i> (<i>Artemisia</i>). Met ons woord voet heeft deze benaming oorspronkelijk geen gemeenschap. Maar het volk bracht den vorm <i>bijboot</i> in verband met voet, omreden van het bijgeloof, dat dit kruid in de schoenen, dus bij den voet, gedragen, alle vermoeidheid +bij het wandelen verdrijft. <i>Zonnedauw</i>, onze benaming van de <i>Drosera</i>, heeft zich volksetymologisch uit <i>sinnau</i> “immerdurende dauw” ontwikkeld. <i>Rosmarijn</i>, uit het Latijnsche <i>ros marinus</i> “zeedauw”, wellicht zelf populaire vervorming van een Grieksch woord, werd <i>rozemarijn</i> onder den invloed van <i>roos</i>. <i>Herba Mandragorae</i> werd <i>mandragerskruid</i>. Het peperboompje (<i>Daphne Mezereum</i>) heet in Oost-Vlaanderen om zijn naakten stengel <i>miserieboomke</i>. Verrassende volksetymologische staaltjes vinden wij ook in de kindertaal: <i>botram-marcheertrommel</i> (<i>botaniseertrommel</i>); <i>manheer</i> (<i>meneer</i>); het reeds genoemde <i>lepeltraan</i> enz.; zie vooral <span class="smallcaps">De Vooys</span>, De Nieuwe Taalgids I, bl. 281, X, bl. 93 vlg., 128 vlg. + +</p> +<p>Nog wensch ik de aandacht te vestigen op het feit, dat volksetymologie zoo vaak in samenstellingen optreedt. De oorzaak is +deze, dat elders verdwenen woorden nog zoo vaak in samenstellingen een veilige schuilplaats vinden; zoo b.v. <i>geeuwhonger</i> en <i>nachtmerrie</i>. De verouderde vormen <i>gee</i>: <i>ga</i> en <i>mare</i> zijn hier met <i>geeuwen</i> en <i>merrie</i> (men denke aan het nachtspook, dat iemand “berijdt”) in verband gebracht, wat klankverandering ten gevolge had. + +</p> +<p>Ook kan het begripselement zoozeer op den voorgrond treden, dat het hoofdbegrip een sterke wijziging ondergaat of zelfs geheel +<a id="d0e26635"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26635">300</a>]</span>verdrongen wordt. Zoo beduidde <i>pootig</i> oorspronkelijk “koppig” en had <i>ophemelen</i> de beteekenis van “schoonmaken”. + +</p> +<p>Verandering van den vorm, wij zagen het reeds, is strikt genomen niet noodzakelijk; slechts moet in de volksopvatting een +bepaald element met een ander begrip dan het oorspronkelijke verbonden worden. In <i>lintworm</i> beteekende <i>lint</i> oorspronkelijk insgelijks “worm”, terwijl men het thans met ons <i>lint</i> in verband brengt. <i>Ongelikt</i> wordt tegenwoordig met het gewone werkwoord <i>likken</i> verbonden; maar in werkelijkheid komt het van een werkwoord <i>likken</i>, dat de beteekenis van “polijsten” had. In <i>Donderstraat</i> is geen verandering althans hoorbaar; stellig brengen echter tal van personen haar niet met <i>Prof. Donders</i>, maar met <i>donder</i> in verband. Verder wijst ook het feit, dat plaatselijk door het volk sommige heiligen in bepaalde gevallen worden aangeroepen, +op volksetymologische interpretatie, op aanknooping van het onbekende aan het bekende. Zoo b.v. wordt de H. Clara aangeroepen +bij oogziekten en vraagt men haar om helder weer en zonneschijn (de vertaling is hier onbewust-juist); Sint Kathrijn brengt +helder weer en zonneschijn: wellicht is <i>rijn</i> (<i>rein</i>) hier van invloed. Sint Valentijn wordt aangeroepen bij vallende ziekte; Sint Blasius tegen huidblaasjes; Sint Rosa tegen +de roos, Sint Lambertus tegen de lamheid. + +</p> +<p>Van deze klank- en begripsassociatie verschilt de <b>etymologische natuurverklaring</b>, waarbij het volk naar zijn aard en trant, d.i. liefst door een sage, welbewust de benamingen van bloemen, boomen, mineralen, +dieren, steden enz. interpreteert. De vervorming van <i>Arum</i> tot <i>Aron</i> zal wel onbewust geweest zijn. Maar gegeven deze naam, borduurt de volksfantasie op het thema voort, en spreekt aldra van +<i>Aronskelk, Aronsbaard, Aronsstaf</i>. De <i>Valerianella olitoria</i> heet ook <i>Sanctae Clarae herba</i>; het volk gaat verder, en spreekt van <i>kleer-ooge</i>. Van den <i>treurwilg</i> weet het Vlaamsche volk te verhalen: De geeselkolom stond bij een wilgenboom. Toen nu de soldaten naar dezen wilg liepen, +om de geeselroeden af te snijden, <a id="d0e26704"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26704">301</a>]</span>zuchtte Christus: “treure wilg, treure”. Sedert dien laat de boom zijn takken hangen en heet hij <i>treurwilg</i>. Het <i>nieskruid</i> wordt plaatselijk tot <i>Agneeskruid</i>; dit verklaart men aldus, dat het bloeit omtrent den feestdag van Sint Agnes; ook ontkiemde het ter plaatse, waar deze heilige +gewoon was geknield te bidden. Van den H. Martinus weet het volk ook dit te verhalen, dat hij eens in zijn getijdenboek een +zaadje vond; hij borg het zorgvuldig in de aarde, en uit het zaadje ontkiemde de <i>boekweit</i>. Zie vooral <span class="smallcaps">Is. Teirlinck</span>, Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode 1904 enz. (ook afzonderlijk uitgegeven te Antwerpen 1913). + +</p> +<p>Ook het Montferland heeft wel eens aanleiding gegeven tot volksetymologische natuurverklaring. Hiervolgens wilde het heidenvolk +met zijn koning den hemel bestormen, en reeds had men een stuk van den Elterberg een goed eind ver gesleept, toen het aan +de reuzenhanden ontviel. De vorst beval nu van verdere pogingen af te zien; want zei hij “het is toch maar een <span class="letterspaced">mond vol land</span>”: Geldersche Volksalman. 1901, bl. 176. + +</p> +<p>De <i>Asperula odorata</i>, waarvan voorheen een bundel bij zwangere vrouwen in bed gelegd werd, en dat dan ook aan Frija-Frigg, als godin der geboorte, +heilig was, wordt reeds in de VIII<sup>e</sup> eeuw, als <i>O.L. Vrouwen-bedstroo</i> vermeld. Ook vond de Christelijke legende een andere verklaring: + +</p> +<p><span class="letterspaced">Onzer-Vrouwen-bedstroo</span>. + +</p> +<p>Onze-Lieve-Vrouw, als zij klein was, moest op een zeer hard en ongemakkelijk beddeken slapen: hare ouders waren arm en gaven +dan nog hier en daar een aalmoes. + +</p> +<p>Op zekeren dag peinsde de H. Anna: + +</p> +<p>Het bed van mijn kindeken is toch te hard. Zou ik in het veld misschien geen zacht vulsel vinden? + +</p> +<p>Zij ging uit en kwam aan een dorre streek. Zij zag er een heelen hoop Bedstroobloemekens staan. + +</p> +<p>“Nu ik heb het gevonden”, riep zij uit. “Ik ga al die bloemekens plukken! O! daar zal mijn kindeken zacht op slapen”. Zij +sprak en deed zoo; ja, nu sliep Maria veel gemakkelijker. +<a id="d0e26751"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26751">302</a>]</span></p> +<p>Ten platten lande ziet men dikwijls de kinderen in bosschen en op magere gronden naar het bloemeke zoeken en het blijde plukken: + +</p> +<p>“Onze-lieve-Vrouw heeft er op geslapen!” zeggen zij eenvoudig. + +</p> +<p>(Uit Vlaanderen). +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Eindelijk de volksetymologie van <span class="letterspaced">plaatsnamen</span>. + +</p> +<p>Bezuiden Tietjerksteradeel lagen drie dorpen, die nog geen naam hadden. In een dezer dorpen kwam een dief geloopen, die vluchtte +voor de dienaars van het gerecht. Allen, die hem zagen, riepen: “Grijp! Grijp!” Maar de dief ontkwam en vlood naar het andere +dorp. Daar wilde men hem opvangen en riep men elkander toe: “Sa mar! sa mar!” (Zoo maar! zoo maar!). De dief ontvluchtte ook +hier en kwam in het derde dorp. Hier werd hij gevat en nu riep men: “Berg hem! Berg hem!” Vandaar de Friesche plaatsnamen +Garijp (Grijp), Suamar (Samar) en Bergum (Berghem). <span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span> verhaalt ons ook, hoe Foswerd ontstond, en Ylst, Nijland, Koudum, Dronrijp enz.: Uit Frieslands Volksleven I, bl. 32 vlg.; +terwijl <span class="smallcaps">De Cock</span> in zijn Brabantsche Sagen III, bl. 181 vlg. de populaire naamverklaring geeft van Aarschot, Beersel, Brussel, Leuven, Scheutveld +en ook van Kalevoet. Toen namelijk Karel V eens naar Brussel reed over den steenweg van Alsemberg, brak zijn rijtuig ter plaatse, +waar nu Kalevoet ligt, zoodat hij genoodzaakt was, te voet naar Brussel te gaan. Daarom werd deze plaats <i>Kalevoet</i> geheeten, d.i. <i>Karel-te-voet</i>. + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e26779"> +<h3 class="normal">II. Volksgeneeskunde.</h3> +<p>Bij gezette overweging blijkt het, “dat naast de officieele therapie een andere bestaat, welke met totaal verschillende geneesmiddelen +werkt, die minstens evenveel blijvende of tijdelijke aanhangers telt als de schoolgeneeskunde, en die meestal zonder bevredigende +diagnose en zonder eenige duidelijke voorstelling te bezitten omtrent aard of werking der toegepaste middelen, alleen op de +ruwe empirie steunende, vol vertrouwen haar zonderlinge middelen toepast. Dit <a id="d0e26784"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26784">303</a>]</span>is de eigenlijke volksgeneeskunde, die zich hoofdzakelijk op het gebied der therapie beweegt en haar adepten bij duizenden +telt”. Aldus <span class="smallcaps">M. A. van Andel</span> in zijn leerzaam proefschrift over de Volksgeneeskunst in Nederland (Utrecht 1909), bl 5. + +</p> +<p>Naar men begrijpt, hangt de volksgeneeskunst ten nauwste samen met de volksreligie en tiert zij welig op den bodem van het +animisme (I, bl. <a href="#d0e2410" class="typeref">64</a>). Zij vormt een wezenlijken faktor der onderkultuur en vertoont zich in hoofdzaak éenvormig, zoowel hier als bij de natuurvolken, +zooals <span class="smallcaps">O. V. Hovorka</span> en <span class="smallcaps">A. Kronfeld</span> in hun standaardwerk over de <span lang="de">Vergleichende Volksmedizin</span> (Stuttgart 1908) zeer duidelijk hebben aangetoond. Van de kwakzalverij onderscheidt zij zich door haar volstrekte goede trouw +en belangeloosheid. Haar gezichtseinder is zeer beperkt, zoowel wat den aard der ziekte als wat de kracht der geneesmiddelen +betreft. Als ziekten gelden eigenlijk slechts: koorts, verwonding, bloeding, roos, brand, kou, jicht, kramp, vallende ziekte, +asthma en nog enkele andere. Het streven naar zelfbehoud, gepaard aan hulpvaardig dienstbetoon, vormt de gemeenschappelijke +drijfveer van volks- en kultuurgeneeskunde. Natuurlijk wordt nu de kloof tusschen beide met den dag grooter. Maar hoe verder +men in vroeger tijden teruggaat, hoe geringer dit verschil is. Terecht merkt <span class="smallcaps">Van Andel</span> op, dat de volksmiddelen van heden de wetenschappelijke middelen van gisteren zijn. + +</p> +<p>Het is mijn taak niet, de ontwijfelbaar gezonde kern der volksgeneeskunde, n.l. die middelen aan te geven, welke berusten +op doelmatige, instinktieve therapie, of op overoude elementaire, maar gezonde empirie; wel dien ik in het kort te wijzen +op het zeer eigenaardige, van de kultuurgeneeskunde <i>afwijkende</i>, strikt-populaire in de behandeling en het toedienen der geneesmiddelen, dat uit primitieve volksvoorstellingen voortvloeit. + +</p> +<p>Inderdaad ligt bij de behandeling doorgaans deze opvatting ten grondslag, die echter met den dag in helderheid en bewustheid +afneemt, dat de ziekte zelf een boosaardig, ja demonisch wezen is, of ook een worm, in alle geval een konkreet iets, dat in +het lichaam <a id="d0e26813"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26813">304</a>]</span>huist. Zoo spreekt men b.v. van haarworm, ringworm, dauwworm; en niet onmogelijk hebben de maden, de lintworm en de lijkwormen +tot deze opvatting aanleiding gegeven. Vooral de kiespijn wordt aan het knagen van wormen toegeschreven. Dit geloof staat +in Mecklenburg zoo vast, zegt <span class="smallcaps">Gaidoz</span>, dat een lepel met kokend water onder den zieken tand gehouden wordt. De diertjes, door den damp bedwelmd, vallen in den +lepel en zijn duidelijk te zien. + +</p> +<p>Het ziektewezen kan verdreven worden op velerlei wijzen; vooral echter door bezwering, door bannen en overdragen, door sympathetische +geneesmiddelen. + +</p> +<p>Niet slechts deze laatste methode, maar vrij wel de geheele volksgeneeskunde wordt beheerscht door de <b>sympathie</b>, die de geneeskracht van de <i>signatuur</i>, d.i. de teekenen der dingen afleidt. Volgens deze leer dient een geelbloemige of geelsappige plant tegen de geelzucht, een +roodkleurige stelpt het bloed, een knolgewas geneest de aambeien enz. Deze volksvoorstellingen, die wij reeds herhaaldelijk +in het Eerste Deel aantroffen, is sinds overoude tijden over de geheele aarde verspreid en berust op een onbepaald gevoel +van gemeenschap tusschen gelijkgeaarde wezens, in dit geval tusschen het ziektewezen en het geneesmiddel. Waarschijnlijk heeft +de symboliek deze sympathische opvatting uit het animisme (en fetissisme) doen geboren worden. Om een geest uit het lichaam +te bannen, achtte men het reeds voldoende, bepaalde deeltjes, als haren, nagels, enz. vast te leggen of te vernietigen. Van +hier tot de zuiver symbolische handeling is slechts éen stap: wat geschiedt niet slechts aan een deeltje, maar aan een overeenkomstig +voorwerp, geschiedt aan het voorwerp zelf. Wil men een heks kwaad doen, wij zagen het I, bl. 79, dan maakt men een ploegijzer +gloeiend en spreekt plechtig den naam der vermeende heks uit; deze zal dan de hevigste smart voelen. Daarom legt men ter verwijdering +van wratten in een touwtje zooveel knoopen als men wratten heeft, en begraaft dit ergens: door deze symbolische handelwijze +worden de wratten zelf begraven. De beteekenis der aanwending van roode stoffen bij <a id="d0e26828"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26828">305</a>]</span>bloedloop is oorspronkelijk dan ook wel deze, dat het rood-gedachte ziektewezen op de roode stof overga. Naderhand is het +sympathiebegrip natuurlijk in verschillende richtingen uitgebreid. + +</p> +<p>Eindelijk wensch ik er de aandacht op te vestigen, dat de leer der signaturen niet altijd als <i>leiddraad</i> bij het opsporen van geneeskrachtige kruiden, maar ongetwijfeld meermalen slechts als <i>verklaring</i> eener reeds bekende werking heeft gediend; zie hieromtrent het artikel van <span class="smallcaps">Prof. Van Leersum</span> over de Waardeering van Oude en Volksgeneesmiddelen in het Nederl. Tijdschr. voor Geneeskunde LVIII (1914), bl. 1952. + +</p> +<p>1. Bezwering is wel het meest verspreide, ook heden nog dagelijks aangewende heilmiddel, waarin animistische en specifiek-Christelijke +bestanddeelen met elkaar vermengd zijn. Het bezweren is een kunst, die erfelijk is, maar zij kan slechts worden overgedragen +van een man op een vrouw of van een vrouw op een man. Het formulier is eigenlijk geheim. Het wordt zacht gefluisterd of gepreveld, +en het getal 3 is daarbij van bijzonder gewicht: driemaal wordt daarbij een kruis gemaakt, driemaal gespuwd, driemaal gestreken +enz. Ook zijn dag en uur niet onverschillig; sommige bezweringen dienen te geschieden bij afnemende, andere bij nieuwe maan, +weer andere vóor zonsopgang. De formule is òf een kort bevel, òf zij wordt ingeleid door een kort episch verhaal, waarin een +gelijksoortig geval wordt uiteengezet: wij hebben dus weer met sympathie te doen. Zoo beginnen b.v. verscheidene formulieren +tegen de wormen met de vermelding van Job op den mesthoop. Van een formulier uit Denderwindeke tegen brand luidt de inleiding: +“De H. Laurentius werd gebraden op een rooster: hij en zwol niet op noch en verzwoor; ik hoop, dat gij ook niet zult zwellen +of verzweren”.—Rond den Heerd (1877) weet deze berijmde bespreking tegen brandwonden mee te deelen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Onsʼ Heere Jezus kwam aldaar gegaan, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij vond er een kindeke in brande staan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hij nam het in Zijne gebenedijde hand +<a id="d0e26850"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26850">306</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>En <i>b</i>luschte den ge<i>b</i>enedijden <i>b</i>rand. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ʼt en <i>zwoer</i> noch ʼt en <i>zwol</i>, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ʼk hoop in Jezusʼ naam, dat ʼt ook niet <i>doen</i> en <i>zol</i>.</span></p> +</div> +</div> +<p>In deze formule vinden wij alitteratie, assonantie en rijm. Andere formules worden ons medegedeeld door <span class="smallcaps">Dr. Boekenoogen</span> in Onze Rijmen, bl. 67; zoo b.v.: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Moeder Maria ging over den berg, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze nam een tak van den heiligen boom, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ze wierp ʼem over haar hoofd in den stroom. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kwik door dit, kwik door dat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vlieg door aderen, zenuwen, pezen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik hoop, dat met Gods hulp dit beest zal genezen.</span></p> +</div> +</div> +<p>Het Christelijke in deze spreuken is slechts een dun laagje vernis: in den grond zijn zij volstrekt identiek met Oudgermaansche +en Oudindische, waar de heidensche godenwereld optreedt. + +</p> +<p>Den korteren vorm vertoont: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Dit arm of poot +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is <i>verrukt</i> of <i>verstoot</i>. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼt Zal niet <i>verrotten</i> of <i>verzweren</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In den naam des Heeren, C.A.B.</span></p> +</div> +</div> +<p>Deze en dergelijke bezweringen of besprekingen worden vooral toegepast bij verwondingen, verrekkingen, verstuikingen en spierpijnen. +De <i>strieker</i> legt somtijds wat zeep op den zeeren enkel; dan zet hij de pet af, zegt de bezweringsformule en strijkt op bepaalde wijze +over den enkel. Bij wonden zegt men te Heumen: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik verbinde deze wonde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik stille dat bloed in deze stonde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als Christus de Heer opgevaren is.</span></p> +</div> +</div> +<p>Bij kneuzingen vindt men o.a. dit formulier: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Deze man enz. is over een berg geloopen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Deze man enz. heeft zijn hand enz. gestooten,<a id="d0e26940"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26940">307</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Het moet in de Roode Zee verdwijnen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gelijk de Wijzen uit het Oosten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En God genas het met der stond, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>O Heer, help mij! Amen.</span></p> +</div> +</div> +<p>2. In het bovenstaande wordt het ziektewezen verdreven. Maar met of zonder spreuk wordt dit wezen veelal ook vastgelegd, geband +of wel op een persoon of zaak <span class="letterspaced">overgedragen</span>. In de Friesche Wouden wordt de bilzucht het <i>koude vuur</i> genoemd; maar men meent, dat zij licht kan worden geweerd, door het eerst daaraan bezweken dier vóor de staldeur te begraven. +Vooral de koorts wordt graag en licht overgedragen. In het Oosten van ons land snijdt men zich hiertoe den nagel <i>in het leven</i> en maakt dan den bast van een boom ook los tot <i>in het leven</i> (let op de sympathie!). Dan drukke men met den vinger <i>het vocht</i> daaruit tegen en tusschen <i>het vocht</i> van den boom: dan heeft de boom de koorts. Of men binde een kouseband of strooband om den boom, liefst een vlierboom (I, +bl. 80, 130, 287), en ga dan spoedig loopen, zonder om te zien. Deze praktijk is in geheel Groot-Nederland—en verre buiten +de grenzen—bekend. Men noemt dit “de koorts afbinden.” Ook kan men het haar- of nagelknipsel van den zieke, of een briefje +met zijn naam in een opzettelijk daartoe geboord gat in den boomstam steken. Niet zelden spreekt men hierbij het rijmpje: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Olde Marolde +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik hebbe de kolde, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik hebbe ze noe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik geve ze oe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik bind ze hier neer, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik krijg ze niet weer.</span></p> +</div> +</div> +<p>De koorts—of een ander ziektewezen—wordt ook met spijkers in een boom vastgehecht; zij wordt met en door dingen, die met den +lijder, liefst met de zeere plek, in aanraking geweest zijn, verbrand, in ʼt water geworpen, in den grond gestopt, verkocht, +weggeven, <a id="d0e26984"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e26984">308</a>]</span>ja afgeschreven. Wat is eenvoudiger, dan met krijt op de deur te schrijven: “Koorts, ik ben niet thuis” (Zevenhuizen)? Of +als rijmpje: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Koorts, koorts, ik ben niet thuis, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ga maar naar een ander huis.</span></p> +</div> +</div> +<p>Ook de hik wordt graag overgedragen; hiertoe dient de spreuk: + +</p> +<p>Deventer: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>ʼk Heb de hik +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Heb ze prik +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Heb ze nouw +</span></p> +<p class="line" style=""><span>ʼk Geef ze aan jou.</span></p> +</div> +</div> +<p>Venloo: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Ik heb den hik +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik heb de pik +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik gêf um aan ʼn noaberman, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dê ʼt good verdrage kan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Dit driemaal vlug achter elkaar opzeggen. Als een kind de hik heeft, dan groeit het hart, meent het volk. + +</p> +<p>3. Bij de <span class="letterspaced">sympathetische geneesmiddelen</span> wordt het verband tusschen kwaal en geneesmiddel gezocht <i>in de oorzaak</i>: zoo legt men haar van den hond, waardoor men gebeten is, op de wonde. Bij de jicht, die haar oorsprong in wormen heeft, +geeft men den patiënt 13 regenwormen met brandewijn in;—<i>in de kleur</i>: een geelsappig kruid, als de stinkende gouwe, tegen geelzucht, het eten van roode bieten tegen bloedspuwen, gemalen menschenbeenderen +tegen beeneter, het bloed van een zwart schaap tegen gordelroos met bloederigen, donkerkleurigen huiduitslag (Maas en Waal);—<i>in den vorm</i>: zoo dient het longkruid met zijn vlekjes op de bladeren, die op longknobbeltjes lijken, tegen longziekte, en hondstong met +zijn tongvormig blad, tegen hondsdolheid. De bloempjes van oogentroost (<i>Euphrasia</i>) vertoonen een gele, oogvormige vlek; vandaar dat deze plant als een deugdelijk middel geldt tegen alle mogelijke oogkwalen;—<i>in den aard</i>: pieren, in een zakje op de borst gedragen, <a id="d0e27037"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27037">309</a>]</span>zijn van baat tegen de wormen;—<i>in den naam</i>: vandaar, dat de roos als onfeilbaar middel geldt tegen de huidziekte van dien naam, dat de hondsroos helpt tegen hondsbeet, +leverkruid tegen leverziekte, steenbreek tegen nier- of galsteen enz. In Friesland gelooft men aan de kracht van een duif, +boven de wieg gehangen, tegen dauwworm (althans overeenkomst van klank). Een merkwaardig voorbeeld geeft <span class="smallcaps">Denis Schrijnen</span> in het Pharmaceutisch Weekblad 1902, bl. 1006. Te Blerik bezigt men tegen kanker veelal het volgende geneesmiddel. Een levende +rivierkreeft wordt in een zakje genaaid, dat door den zieke gedurende 24 uur op de zieke plaats moet gedragen worden. Heeft +hij dien tijd wakende doorgebracht, dan is de kanker op de kreeft overgegaan; het zakje wordt nu verbrand en de lijder is +genezen. Maar waarom een kreeft? Dit middel is uit het naburige Duitschland overgewaaid, waar kreeft en kanker beiden <i>Krebs</i> heeten. + +</p> +<p>4. In het gebruik van sommige geneesmiddelen is wellicht een survival van een <span class="letterspaced">offer</span> te erkennen; zoo b.v. in het bloed van een wit of zwart dier, dat door den lijder moet gedronken worden. Dit kan m.i. echter +ook berusten op de animistische voorstelling, dat bloed ziele- en levensspijs is. Trouwens de volksgeneeskunde stoelt nog +op tal van andere oude overwegingen en voorstellingen, die ons heden ten dage slechts zeer onvoldoende bekend zijn. + +</p> +<p>5. Met name ontgaat ons de beteekenis van vele <span class="letterspaced">geneeskrachtige kruiden</span>. Velen hunner spelen een voorname rol in de tooverwereld en waren eenmaal aan de Germaansche godheden heilig, of verheugen +zich thans nog in een voortsluimerende vereering van den geest der vruchtbaarheid. Op eenzame en gewijde plekken groeien zij, +en zwijgend, ongezien door godheid en menschen, onder het prevelen van gebeden, en met de linkerhand moet men ze veelal plukken. + +</p> +<p>De vlier genoot den grootsten eerbied; was ook niet de kruisboom van vlierhout? De bast van den vlierstruik geldt dan ook +als een krachtig geneesmiddel; hij is braakmiddel of purgans. Verder wordt <a id="d0e27060"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27060">310</a>]</span>hij gebezigd tegen keelpijn en waterzucht, terwijl de bladeren en bloemen gedronken worden als thee tegen verkoudheid, evenals +de bloesems der linde. De aromatische bessen van den gevierden jeneverstruik (<i>Juniperus communis</i>) bezitten eveneens veelzijdige geneeskracht. Werden zij eertijds inderdaad als verjongend en levenwekkend beschouwd? Het +duizendblad (<i lang="la">Achillea Millefolium</i>) heet een deugdelijk middel te zijn voor het heelen van wonden, door ijzer veroorzaakt. Geeft de naam Achillea hier wellicht +de verklaring? + +</p> +<p>Een bij het volk zeer geliefde plant is het valkruid (<i lang="la">Arnica montana</i>), en vrij algemeen wordt zij aangewend bij kwetsuren. Eertijds stond zij tot den wolf in betrekking, zooals nog thans uit +de Oostfriesche benaming <i lang="fy">Wulfsblöme</i> en ons <i>wolverlei</i> blijkt. De schors en de jonge takken van den berkeboom, in de lente verzameld, zijn een bloedzuiverend, zweetafdrijvend en +waterafdrijvend middel; waarschijnlijk wel, omdat hij in de lente, als hij wordt aangeboord, een sap geeft, dat verwerkt wordt +tot berkenwijn. De hennep (<i lang="la">Cannabis sativa</i>) heeft groote magische kracht en wordt vooral als verdoovingsmiddel gebezigd. De hoogopgroeiende hopranken (<i lang="la">Humulus Lupulus</i>) zijn het zinnebeeld van groei en wasdom en schijnen daarom de gezondheid weer te geven aan herstellenden en bloedarmen. +Ook de zelf (<i lang="la">Salvia officinalis</i>) staat bij het volk hoog aangeschreven: zij versterkt de zintuigen en sterkt de zenuwen. + +</p> +<p>Het is niet onmogelijk, dat men in verscheiden gevallen eerst naderhand een zekere vereering, ja tooverkracht aan planten +is gaan toeschrijven, wier geneeskracht door de ervaring aan het licht was gebracht; en, zooals gezegd, met die ervaring kan +de kultuurgeneeskunde haar voordeel doen. Zij toont zich dan ook geenszins afkeerig van de volksgeneeskunde, getuige het feit, +dat herhaaldelijk oude middelen opnieuw in praktijk worden gebracht. Getuige ook de nog onlangs gehouden onderzoekingen over +het kiezelzuurgehalte der organen en naar de rol dezer stof in de stofwisseling, op grond van de wetenschap, dat het volk +sedert eeuwen zekere kiezelzuur-bevattende kruiden tegen de zoogenaamde konstitutioneele <a id="d0e27090"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27090">311</a>]</span>ziekten aanwendt. “Dit staat vast”, schrijft <span class="smallcaps">Prof. Van Leersum</span> t. a. p., bl. 1959, “dat wij een groot aantal onzer beste geneesmiddelen, o.a. digitalis, strophantus, china, coca, aan den +speurzin van den natuurmensch te danken hebben”. + +</p> +<p>Zie verder: <span class="smallcaps">Verdam</span>, Over Bezweringsformulen, in de Mededeelingen v. d. Maatschappij der Nederl. Letterk. 1900—1901, bl. 1 vlg.; <span class="smallcaps">A. de Cock</span>, Volksgeneeskunde in Vlaanderen (Gent 1891); Over de folklore van dieren en menschen, in de Handel. v. h. derde Vlaamsche +Natuur- en Geneeskundig Congres 1899, bl. 185 vlg.; <span class="smallcaps">Denis Schrijnen</span>, Volksgeloof omtrent geneeskracht van planten, in het Pharmaceutisch Weekblad 1904, bl. 1 vlg.; Driem. Bladen II, bl. 12; +III, bl. 34; XI, bl. 41; <span class="smallcaps">F. Visser</span>, Volksnamen voor Geneesmiddelen enz. (Baarn 1912); <span class="smallcaps">Heuvel</span>, Volksgeloof en Volksleven, bl. 163; <span class="smallcaps">L. Sloet</span>, in De Gids 1881, 2, bl. 221, 413, 439; <span class="smallcaps">V. D. Voo</span>, De leer der teekenen, in Vragen v. d. Dag XXV, 11; Volkskunde XXIV, bl. 113; Nederl. Museum II, bl. 117, 230. + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e27118"> +<h3 class="normal">III. Natuurverklaring en weerkunde.</h3> +<p>1. Uiteraard is ook de <b>natuurverklaring</b> van het volk hoogst gebrekkig, hoe vertrouwd het met de natuur ook zijn moge en hoe goed het de natuurverschijnselen over +het algemeen waarneemt. Immers de volksempirie is hoogst onbetrouwbaar en bij onderzoek en verklaring speelt de verbeelding +de voornaamste rol. Reeds de gestelde vragen zijn eigenaardig. Het volk tracht niet slechts den oorsprong der dingen te achterhalen +door te vragen: vanwaar komt de aarde, de zon, de maan, de mensch, vanwaar boomen en planten, bergen en rivieren, ziekten +en dood? Maar met een weetgierigheid als die van het kind, dat ons door zijn vragen verveelt, stelt het vragen, die ons volstrekt +onzinnig lijken: hoe komt het, dat het vuur ons dient, de eik getande bladeren heeft, de koekoek zijn eigen naam roept, de +kruisbessen stekels hebben, de kraai zwart is, de pad roode oogen heeft, de vleermuis en de uil zich over <a id="d0e27126"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27126">312</a>]</span>dag schuil houden, het heidekruid een rossige kleur heeft, de hazenlip gespleten is? + +</p> +<p>Maar eigenaardiger nog dan de vraag is het antwoord, dat nl. zoo goed als steeds den vorm van sprookjes, sagen en legenden +aanneemt. Wij spreken dan van <span class="letterspaced">natuurverklarende sprookjes</span> enz.; en deze vindt men niet alleen bij volken met lage kultuur, maar ook daar, waar de mensch door het voltooien der behoeften +en betrekkingen zijner natuur zich tot een bovenkultuur heeft opgewerkt. Het ongeoefende denken vermag nimmer een strikt wetenschappelijk +antwoord te geven; een sprookjesverklaring is makkelijker gevonden. Merkwaardig in deze volksverhalen is niet alleen het zoeken +naar den oorsprong der dingen, maar ook de omstandigheid, dat het physieke kwaad gewoonlijk wordt voorgesteld als het gevolg +van den toorn van een hooger wezen, door een misslag veroorzaakt. Zie hierover verder mijne Essays en Studiën, bl. 183, 210; +Volkskunde XIII, bl. 8 vlg. Overvloediger materiaal vindt men bij <span class="smallcaps">O. Dähnhardt</span>, <span lang="de">Natursagen</span>, zie boven; <span lang="de">Naturgeschichtliche Volksmärchen</span> (Leipzig 1898). + +</p> +<p>Ook in ons land vindt men zulke natuurverklarende volksverhalen te over, in het zuidelijk volksgebied echter meer dan in het +noordelijk. Wij vernemen, hoe de bergen en heuvelen ontstaan zijn door oproerige reuzen, of uit zand, dat in den mond van +den satan lag; want oorspronkelijk was de aarde vlak. Wij vernemen de oorzaak van het onweer: schreef men dit voorheen aan +den dondergod toe, thans zegt men, dat de H. Petrus aan het kegelen is. Waarom is de zaag getand? Dat is eigenlijk duivelswerk. +De satan meende aldus de menschen te plagen. Vanwaar het <i>Hul</i> bij Elspeet, het Solsche Gat, het Vrouwenzand bij Stavoren? Vanwaar zoo menige grillige rotsvorm, die schijnbaar een hoefindruk +vertoont? Vanwaar het mannetje in de maan? In Vlaanderen, Antwerpen, Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland is het een houtraper +of houtdief, die ʼs Zondags of in den Kerstnacht er op uitging. Waarom is de wever zoo slecht gezien? Omdat een wever de nagels +bezorgde, toen Christus <a id="d0e27147"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27147">313</a>]</span>gekruisigd werd; zie <span class="smallcaps">Welters</span>, Limburgsche Legenden II, bl. 61; <span class="smallcaps">Joos</span>, Vlaamsche vertelsels, bl. 35. Doch laat ik mij beperken tot enkele natuurverklarende verhalen van dieren en planten. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Dieren</span>. Waarom vliegt de uil alleen bij nacht? In Gelderland en Groningen vertelt men: Eens kwamen de vogels samen en zeiden: wij +willen te zamen vliegen, en wie het hoogst komt, zal koning zijn. De ooievaar, de vorst der Geldersche vogels—te Groningen +zegt men de gansarend—verhief zijn statige vlerken en overtrof den raaf en den koekoek vèr; het winterkoninkje was hem echter +te slim af. Het was onder zijn vederen gekropen en had zich aldus mee omhoog laten heffen. En toen nu de ooievaar niet meer +kon, vloog het vroolijk nog veel hooger het luchtruim in. + +</p> +<p>Maar de vogelen, verontwaardigd, zich aldus verschalkt te zien, meenden het beestje te moeten bestraffen. Het ontvluchtte +hen echter in een molshoop. Toen besloten de vogelen den uil als wachter aan te stellen, omdat alleen hij bij nacht ziet. +De uil waakte tot den morgenstond. Toen werd hij slaperig, en het winterkoninkje ontkwam den sluimerenden wachter en vloog +lustig door het geboomte rond. + +</p> +<p>Sindsdien hebben de vogelen den uil bespot. Als hij zich bij dag laat zien, schelden zij hem uit. Daarom vliegt de uil alleen +bij nacht.— + +</p> +<p>Verhalen als deze vindt men in alle werelddeelen. Hoofdoorzaak blijft, dat de uil uit de gemeenschap der vogelen gebannen +werd. Sommige volken schrijven dit hieraan toe, dat hij eerst koning was, maar om zijn wreedheid werd verdreven; weer andere, +dat hij den leeuwerik bedroog en nu bang voor hem is. + +</p> +<p>Het verhaal van het winterkoninkje en den uil is ook in België algemeen verspreid, zooals <span class="smallcaps">De Mont</span> en <span class="smallcaps">De Cock, Joos, Cornelissen</span> en <span class="smallcaps">Verliet</span> ons mededeelen. Daar dient het ook als naamverklaring van “koninksken” en “koninksvogelken”, terwijl de Geldersche lezing +het geroep van het winterkoninkje verklaart. Want boven den ooievaar gekomen, riep het beestje: “Koning, koning ben ik-kik-kik-kik-kik!” +Maar de katuil roept nog altijd klagend: “Er-oêt, <a id="d0e27176"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27176">314</a>]</span>er-oêt!” Een Fransch sprookje zegt, dat de uil “hu-hu-hu-hu” roept van de kou. + +</p> +<p>Ons sprookje is niet zuiver natuurverklarend. Het eerste gedeelte verhaalt den wedstrijd tusschen twee dieren, die overoud +is, en behalve in Europa, in Afrika, Amerika en Oost-Azië wordt aangetroffen. Volgens <span class="smallcaps">Dähnhardt</span> moet de Aesopische fabel van den haas en de schildpad als de oorvorm worden beschouwd. Deze wedstrijd wordt verhaald in drie +hoofdvormen: 1. De haas verlaat zich op zijn slanke beenen en legt zich te slapen aan den weg; maar de schildpad loopt zonder +ophouden en erlangt de overwinning der volharding over de traagheid.—2. De schildpad (slak, egel) overwint den haas (olifant, +struis, ree, tijger) door bedrog, door verscheiden verwante dieren onderweg op te stellen, die op de vraag: “Schildpad, waar +ben je?” moeten antwoorden: “Hier!”—3. Een klein dier, dat zich aan den staart van den tegenstander vastklampt of zich onder +zijn veeren verbergt, overwint. In Afrika zijn deze dieren: wild zwijn en kameleon, of ook leeuw en kikvorsen; op de Fidschi-eilanden: +vlinder en kraanvogel; in Annam: schildpad en tijger; in de Westaziatisch-Europeesche groep: vos en kreeft,of kikvorsen en +slak. Bij een soortgelijk verhaal uit Zuid-Holland (Maasland) voegt zich het eigenaardige motief, ook in Frankrijk en België +niet onbekend, dat de kikvorsch bij aankomst de poort gesloten vindt. Maar de slak kruipt er eenvoudig over heen. Te Maasland +kent men ook het verhaal van het wed<i>vliegen</i>, maar vervangt er het winterkoninkje door het klein-jantje of boomsluipertje. De ooievaar blijft in dit waterland natuurlijk +gehandhaafd. In Lapland, Finland en Zweden verhaalt men van het wed<i>zwemmen</i> van visschen, en ook in Vlaanderen is deze vorm niet onbekend. Zoo weet men b.v. te verhalen, dat de schol en de panharing +een weddenschap aangingen, wie het snelst kon zwemmen. De schol repte zich, wat zij kon. De kleine panharing daarentegen vermoeide +zich niet, maar zwom zoo gestadig, dat de schol ten slotte achterbleef. Toen nu de haring haar voorbijschoot, meende de schol +te barsten <a id="d0e27189"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27189">315</a>]</span>van nijd. Zij beproefde een list en begon te roepen: “Panharing! panharing!” en zoo lang schreeuwde zij, tot haar muil krom +getrokken was: daarom heeft de schol een scheven muil. Hier treedt het verhaal dus weer in dienst der natuurverklaring. Zie +<span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 97 vlg.; <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, in Volkskunde XV, bl. 72 vlg.; <span class="smallcaps">Cornelissen</span> en <span class="smallcaps">Vervliet</span>, Vlaamsche Volksvertelsels, bl. 224. + +</p> +<p>Waarom roept de duif: “Rookoe, rookoe?” + +</p> +<p>De ekster wilde een nest leeren bouwen en vroeg de duif om raad. Deze had echter niet veel lust, van haar wetenschap mee te +deelen. Maar de ekster beloofde haar een roode koe, en nu willigde de duif in. De ekster leerde het spoedig, maar weigerde +de roode koe te geven. En daarom roept de duif voortdurend: “Rookoe, rookoe”: Driem. Bladen I, bl. 71. Wij hebben hier te +doen met een geliefkoosd thema. De dieren beloven, borgen, ruilen en handelen als de menschen, en bedriegen en worden bedrogen +als zij. Vooral ook de primitieve ruilhandel speelt een groote rol. Zoo verklaart het volk ook gaarne de ongelijkheid in de +uiterlijke verschijning van twee dieren, die zijns inziens eigenlijk niets op elkaar moesten voor hebben: waarom de pauw leelijke +pooten, de haas lange ooren, de koe hoorns heeft. De dieren, die een staart missen, hebben hem geleend en niet terug gekregen. + +</p> +<p>Waarom is de schol plat? + +</p> +<p>Adam hield veel van visch, verhaalt men in Friesland. Eens had hij een menigte visschen gevangen en op den oever neergelegd. +Toen hij nu bezig was, de visschen bijeen te verzamelen, kwam hij te vallen, want de grond was glad van het slijm der visschen. +Hij viel met zijn achterdeel midden op een schol, die daardoor geheel plat werd. Adam had een broek met nopjes aan, daardoor +kreeg de schol vlekjes op de huid, zooals men die tot heden toe er nog op ziet. En de schol is sedert ook altijd plat gebleven: +<span class="smallcaps">Waling Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven II, bl. 137. + +</p> +<p>Waarom heeft de schelvisch twee bruine vlekken? +<a id="d0e27216"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27216">316</a>]</span></p> +<p>Toen Sint Pieter eens in het Galileesche meer schelvisschen ving, gebeurde het, dat hij een, die niet in den emmer ging, met +duim en wijsvinger beetpakte. De indrukken der vingers zijn nog steeds zichtbaar. + +</p> +<p>Waarom lijkt de mier half doorgebroken? + +</p> +<p>Een herder zette zich eens bij toeval op een mierennest. De mier ging klagen bij God en nam de spin tot getuige. Maar deze +beweerde, dat het niet met opzet gebeurde. Toen werd God boos en sloeg de mier met het zwaard midden door.— + +</p> +<p>Ook in deze verhalen ontbreekt het komisch element veelal niet, zooals blijke uit het volgende sprookje, waar ook andere ons +reeds bekende motieven een plaats vinden. + +</p> +<p>Waarom heeft de kwakkel geen staart? + +</p> +<p>De groenvink was herbergierster en hield een bierhuis langs den weg. Op Aschwoensdag hadden de kraai, de ekster en de kwakkel +zich in de kerk een asschen kruisje gehaald, dat na den kerkdienst, naar zij meenden, “verdronken” moest worden. Het Leuvensch +en de faro smaakten hun bij den groenvink zoo lekker, dat zij ten slotte een stuk in hun kraag kregen; maar toen het op betalen +aankwam, hielden zij zich van den doove. De kwakkel, die vroeger een fraaien, langen staart had, wou de plaat poetsen, maar +de bazin pakte ze bij den staart en hield de veeren in haar poot. De ekster, die eerst wit was, kwam in een kolenbak terecht; +en de kraai, die voorheen evenmin zwart was, vloog door de schouw naar buiten en moest zich door het vuile roet heenwerken. + +</p> +<p>Sedert dien tijd hebben de kwakkels geen staart meer, zijn de kraaien en eksters zwart, en herhaalt de groenvink telkens: +“Ik wil ʼt geld van mijn bier!” Waarop de kwakkel antwoordt: “Ge hebt het gehad, ge hebt het gehad!” + +</p> +<p>Het ontbreken van lichaamsdeelen wordt dikwijls ook zóo verklaard, dat het dier te laat kwam, toen O.L. Heer de staarten, +horens enz. verdeelde.—Toen de vogels gekleurd werden, verhaalt een Westvlaamsch sprookje, en O.L. Heer bij den distelvink +kwam, was Hij al zijn verven kwijt. Daar stond nu het arme vogelken te <a id="d0e27233"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27233">317</a>]</span>klagen en te jammeren, zoo dat Ons Heer deernis met het beestje kreeg. Hij ging nu van vogel tot vogel, nam van elks veeren +een ziertjen af en schilderde dat op de veeren van het distelvinkje. + +</p> +<p>Maar ik mag ook het fraaie sprookje van het roodborstje niet onvermeld laten. + +</p> +<p>Toen O.L. Heer vol pijnen en tormenten aan Zijn kruis hing, zat een klein vogeltje op den rand van zijn nest vol medelijden +naar zijn stervenden Schepper te turen, en bittere tranen liepen uit zijn oogskens, toen het de puntige doornen zag. Het vliegt +naar het kruis, en het gelukt hem éen doorn los te pikken en te rukken.... Op dat oogenblik viel een droppel bloed op hem, +en verfde zijn borstje rood. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Planten</span>. Het Christelijk element treedt hier sterk op den voorgrond. De Mariadistel heeft wit-gevlekte blaren, omdat, toen Maria +haar kind de borst gaf, daar een druppel melk op viel. De witte hagerozen prijken op den heester, waarover Maria op de vlucht +naar Egypte de windsels van haar kind te drogen hing. Op dezen tocht hoorden Maria en Jozef eensdaags de soldaten achter zich +en zij verborgen zich haastig in een gracht. Daar groeiden biezen, en de biesstengel was onbeschaamd genoeg, om het kind in +ʼt oog te durven steken. De kleine Jezus gilde van pijn, maar gelukkig hoorden de soldaten het niet. Daarom werd het stekelige +bies-topje vervloekt, en sedert dien is het dor en als verbrand. + +</p> +<p>En weer op dezen tocht, zoo dramatisch door het volk uitgewerkt, verleenden sommige boomen geen bescherming. Maar wel de palmboom +en de treurwilg, die nog heden hun takken laten hangen, dewijl ze destijds herhaaldelijk de H. Familie als met een ringmuur +omsloten tegen nakend gevaar. De hazelaar verleende beschutting tegen het onweer, en sedert dien heeft hij bliksemwerende +kracht. + +</p> +<p>Hoeveel stof schenkt ook niet de Passie des Heeren! De <i lang="la">Rosa rubiginosa</i> heeft roode puntjes op de twijgen: die komen van ʼs Heilands bloed bij de doornenkroning. Eveneens werden de mosroos en het +zevenblad rood geverfd door de bloeddruppels van Christus. +<a id="d0e27250"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27250">318</a>]</span></p> +<p>Bij Zijn dood waren alle boomen droef en stil, behalve de esch; daarom moet hij thans voortdurend ruischen en beven. + +</p> +<p>De wilgen, verhaalt men in Noord-Limburg, bersten als zij oud worden; en wel, omdat ook Judas berstte, die zich ophing aan +een wilgetak. + +</p> +<p>Over de vossebessen vind ik in ons land deze twee natuurverklarende verhalen. Een vroom kluizenaar bad Maria om ooft voor +de arme bergbewoners. Toen nam zij haar krans af, maakte hem los en strooide de stukken over de bergen.—Maar de weetgierigheid +van het volk vroeg ook opheldering omtrent den kruisvorm der kelkblaadjes. Vandaar het verhaal, dat de duivel bij de schepping +het verlof kreeg, óok een plant het aanzijn te schenken. Hij schiep nu de vossebessen, maar vervloekte ze, zoodat ieder, die +de vrucht at, hem vervallen moest. God nu verhinderde dit, door op iedere vrucht een kruis te plaatsen. + +</p> +<p>Waarom heeft het viooltje geen geur? + +</p> +<p>Vroeger was het zóo welriekend, dat het koren vertrapt werd, om de bloem te plukken. Dit verdroot haar en ze bad: “Heilige +Drievuldigheid, ontneem mij mijn geur!” De H. Drievuldigheid antwoordde: “Het geschiede naar uw wensch. Maar dewijl gij niet +hoogmoedig zijt, zult gij mijn naam<a id="d0e27261src" href="#d0e27261" class="noteref">1</a> dragen.” + +</p> +<p>Waarom draagt de Haagwinde (<i lang="la">Convolvulus sepium</i>) den naam van O.L. Vrouweglazeken?<a id="d0e27269src" href="#d0e27269" class="noteref">2</a> In Vlaanderen verhaalt men: + +</p> +<p>Daar was een keer een voerman. Zijn wagen, die zwaar met wijn geladen was, zat diep in het slijk aan eenen slechten eerdeweg +versteld, en nutteloos zweepte hij zijne peerden om uit den modderpoel te geraken. Alle moeite was verloren: voerman en peerden +zweetten onder den last en de wagen bleef even diep verzonken. Maar Onze Lieve Vrouwe kwam daar van passe voorbij gegaan, +en den nood van den armen voerman ziende, had zij er pijne mede en zij sprak tot hem: +<a id="d0e27274"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27274">319</a>]</span></p> +<p>“Ik ben moede en afgemat van gaan, en ik lijde van den dorst, geef mij wat wijn te drinken en terstond zoo maak ik uwen wagen +los”. + +</p> +<p>“Zeer geern, Lieve Vrouw”, antwoordde de voerman, “maar ʼk en hebbe geen glas om er den wijn in te doen”. + +</p> +<p>Onze Vrouwe en gaf daarop geen antwoord, zij keerde heur om, en trok uit de hage een wit met rood gestreept bloemeken af, +dat nog al een glazeken geleek, gaf het aan den voerman en zei: + +</p> +<p>“Schenk mij uwen wijn daarin.” + +</p> +<p>De blijde man goot het witte bloemeken boordeke vol en gaf het met eerbied aan O.L. Vrouwe. + +</p> +<p>“God zegene u”, zeide hij, “lieve Vrouwe”. + +</p> +<p>En O.L. Vrouwe ledigde het blommeke, en op den zelfsten oogenblik stond de wagen vrij en de voerman reisde voort. + +</p> +<p>ʼt Is sedert dien, dat men dat bloemeken O.L. Vrouweglazeken heet.— + +</p> +<p>Ten slotte nog het natuurverklarend sprookje van den vorm der sleutelbloem (<i lang="la">Primula Veris</i>), ook Sint-Pietersleutel geheeten. Ik laat het hier volgen in zijn West-Vlaamsche kleedij en vestig de aandacht van den lezer +op de fijnheid van toon en de naïeveteit van lijnen. + +</p> +<p>Daar was eens een kindje gestorven. Zijn zielke, nog wit als sneeuw van onnoozelheid, vloog rechte naar den hemel en ʼt klopte +er aan de deur om binnen gelaten te zijn en te gaan spelen met de engelkens, zijn broertjes. + +</p> +<p>Sint-Pieter ontsloot de deur met zijn grooten gouden sleutel en deed ze met gerreken open<a id="d0e27300src" href="#d0e27300" class="noteref">3</a>; ja maar, met dat hij zag, met wien hij te doen had, trok hij de deur wat wijder open en heette het nieuwe engelken welkom +in zijnen nieuwen huis. Maar, als hij de deur wederom wilde toedoen, ontsnapte de truis goudene hemelsleutels aan Sinte Pieter +zijne handen en hij viel op de goudene zulle dat ʼt klonk. Maar van de zulle gletste de truis naar beneden en viel een dag +of twee lang en rolde eindelinge ieverst opʼt kerkhof <a id="d0e27303"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27303">320</a>]</span>van een buitenparochie neder. Nauwelijks lagen de goudene sleutels tusschen ʼt gers en de blomkes van ʼt kerkhof te glinsteren, +of daar schoot een schoone blomme op, eene blomme die, nog nooit op aarde gegroeid noch gebloeid hadde, waarvan de naam zelve +niet en bestond. + +</p> +<p>Nu ʼt gebeurde, dat er daar ʼs anderdaags met den vroegen ochtend een weezeken kwam naar ʼt kerkhof, op ʼt graf van haar onlangs +gestorvene moeder, versche bloemen strieuwelen en een vurig gebed bidden. Weldra had het weezeken die nieuwe blomme in ʼt +oog, die zoo fier en zoo mooi te pronken stond; en ʼt was heel verwonderd van zulk een schoone blomme te zien, die er daags +te voren niet en groeide; eene blomme, die het nog nooit van zijn leven gezien en hadde. ʼt Ging nader en bezag de blomme +wat nauwkeuriger, maar wat stond het verbaasd, toen het te midden in den bloemenstruik een truis gouden sleutels zag liggen, +die aan een gouden ringel geschakeld zaten en waarin het woord “Hemel” gesneden stond. + +</p> +<p>De mare van de blomme en de goudene sleutels liep seffens de parochie rond, en elders ook nog, en een ieder kwam zien naar +die blomme, en het volk heette ze <i>dʼ Hemelssleutelblomme</i>, zoo ze nog heet. + +</p> +<p>Zie <span class="smallcaps">Is. Teirlinck</span>, Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode 1906, bl. 233 vlg., 1907, bl. 170 vlg., 1909, bl. 47; <span class="smallcaps">De Mont-De Cock</span>, Vlaamsche Vertelsels, bl. 115–124; <span class="smallcaps">De Cock</span>, Natuurverklarende Sprookjes (Gerit 1912); <span class="smallcaps">Joos</span>, Vertelsels I, bl. 37 vlg., <span class="smallcaps">Boekenoogen</span>, Volkskunde XV, bl. 115, 116. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>2. Op een eigenaardige natuurbeschouwing stoelt ook de <b>volksweerkunde</b>. Zij is van geslacht tot geslacht overgeleverd en mag bogen op een ervaring van vele eeuwen. Vooral landbouwers, herders, +schippers en visschers, wier gestadig in aanraking komen met de natuur het waarnemingsvermogen oefende en tot dieper <a id="d0e27336"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27336">321</a>]</span>inzicht voerde, verrijkten en verrijken nog steeds hun sociale kringen in de allereerste plaats met den schat hunner bevindingen. +Ik zeg met “den schat”, al zal de kultuurweerkunde die uitspraak niet beamen; want ook hier is de empirie weer zoo gebrekkig +en hebben gevoel en fantasie zulk een ruim aandeel in de volkswaardeering! Maar het geheel, mèt zijn wetenschappelijke en +artistieke bestanddeelen en eigenaardige populaire voorstellingen en begrippen, is voor ons hoogst waardevol ter bepaling +van den volksgeest. Juist het populaire in deze “volkswijsheid” na te gaan, is de taak van den volkskundige. In verscheiden +gevallen schijnt de volksmeening echter inderdaad te strooken met de kultuurwetenschappelijke meteorologische waarnemingen. +Dit heeft vooral betrekking op sommige door het volk in den dampkring en bij de hemellichamen aangeduide verschijnselen als +voorboden van depressie of bestendige heldere weersgesteldheid. Men raadplege hierover de studie van <span class="smallcaps">Dr. H. Ekama</span> in het Album der Natuur, 15 Nov. 1907. + +</p> +<p>Verscheiden weerregels zijn door het volk in rijm gebracht en gaan terug op Middeleeuwsche volksboeken; maar deze volksboeken +zelf steunen toch weer op de overoude primaire, mondelinge overlevering. Het <span class="letterspaced">dichterlijke</span> ligt echter geenszins in deze kreupelrijmpjes, maar in het dichterlijk waas, waarmee de volksgeest de dingen omgeeft. Het +volk zegt niet, dat het weer gaarne verandert op 25 of 30 November of op 13 December, maar op Sint Katrijne, Sint Andries, +Sinte Lucie. Ja, de heiligen worden veelal—zonder mythologischen bijsmaak!—voorgesteld als de personen, die het weer verleenen +of veranderen: “Sint Michiel verbiedt den strooien hoed en de linnen kiel”;—“Sint Petrus vischt graag”;—“Sint Mathijs gooit +een gloeienden steen op het ijs”;—“Sint Leendert voert de vliegen weg” (Limburg) enz.—Wil men te Venloo zeggen: “wanneer de +wind uit het Westen waait”, dan luidt dit in den volksmond: “wanneer men de klokken van Blerik hoort”. Boven de formuleering: +“als het met Lichtmis helder weer is”, verkiest men: “als met Lichtmis de zon op het misboek schijnt”. En <a id="d0e27346"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27346">322</a>]</span>zoo verder: “als ʼt Kind Jezus geboren is”;—“als een balk voor de zon ligt”;—“als de zon in een nest ligt”;—“als de lucht +nog geen warmte kan verdragen”. Van het tijdperk na Driekoningen heet het, dat dan de dagen “een hanengeschrei lengen”; en +van Apriltje, dat zich het epitethon “zoet” ter wille van het rijm moet laten welgevallen, zegt men teekenend, dat het “nog +wel een vilten hoed geeft”. Het volk spreekt ook graag van “schaapjeswolken”: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Schaapjes aan de hemelbaan +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Duiden wind en regen aan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Sneeuwt het op Sint Maarten, dan zegt men, dat de heilige “op een schimmel komt gereden”. + +</p> +<p>Somtijds heeft het den schijn, of niet het rijm er is ter wille van het weer, maar het weer ter wille van het rijm; zoo b.v. +in het bekende: Sint An<i>dries</i> brengt de <i>vries</i>, “Sint Ma<i>thijs</i> breekt het <i>ijs</i>”. Maar in ieder geval wordt in de weerkunde een voorname rol gespeeld door den faktor der <span class="letterspaced">sympathie</span>, een feit, dat naar ik meen, vrijwel aan de aandacht der beoordeelaars ontsnapt is. Evenals men kan spreken van een sympathetische +geneeskunde (bl. <a href="#d0e26813" class="typeref">304</a>), bestaat er een sympathetische weerkunde. Het volk ziet een symbolisch verband tusschen bepaalde verschijnselen om zich +heen en de komende weersgesteldheid, alsof deze op magische wijze door bedoelde verschijnselen verwekt werd. Ik bepaal mij +tot enkele voorbeelden, maar men zal deze zonder moeite kunnen vermenigvuldigen. Wanneer wilde ganzen in den vorm eener < +vliegen, dan beduidt dit Vorst. Wanneer de kwartiermaan achterover ligt als in een schuitje, noemt men haar in Friesland een +“sleêjager”, omdat zij een vorst voorspelt, die het ijs sterk genoeg zal maken, om er op te rijden met paard en slede.—Ruischt +de wind ʼs avonds in het molenbekken, dan zal den volgenden morgen een stevige wind waaien.—Als <i>grijze</i> kraaien dicht bij de huizen komen, dan voorspelt dit een strengen winter.—Als de zon op Nieuwjaarsdag <i>schittert</i>, dan beduidt dit een jaar rijk aan visschen (de middelterm is hier het “beweeglijke” van zonnelicht en water).— <a id="d0e27381"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27381">323</a>]</span>De begrippen “helder” en “vuil”, in sympathetisch verband met schoon, droog weer eenerzijds, en regen anderzijds, verklaren +ook menigen weerregel. Als de ooievaars vuil zijn, komt er regen; zijn zij echter zindelijk en helder, dan volgt schoon weer.— +Wanneer de poes zich wascht, d.i. helder maakt, spelt zij droog weer. Maar het begrip “wasschen” kan ook de gedachte aan water +opwekken, en daarom dekreteert de volkswijsheid, dat er regen komt, wanneer de ganzen zich wasschen. Ook komt er regen, als +de varkens vuil zijn, d.i. met stroo aan de pooten loopen, en als de slakken een kluitje aarde kruien; maar hebben zij een +grasje op den staart, dan wordt het weer goed. Likt zich de kat tegen het haar in, dan komt er onweer.—Als de zon in den kreeft +staat, mag men geen erwten zaaien, anders worden zij wormstekig; men denke ter verklaring van dezen tuinmansregel, uit Duitschland +overgewaaid, aan de tweevoudige beteekenis van het Duitsche <i>Krebs</i> (bl. 309). Rogge moet gezaaid met <i>wassende</i> maan, en daarenboven dient men het zaad <i>hoog</i> op te werpen (I, bl. <a href="#d0e11247" class="typeref">278</a>, <a href="#d0e11270" class="typeref">279</a>).—Is het borstbeen van de gans doorschijnend, dan beduidt dit helder weer en vorst. Ook de roode vlekken op dit been hebben +hunne beteekenis: vlekken op het <i>voorste</i> gedeelte voorspellen vorst in den <i>voor</i>winter, op het <i>achter</i>deel in den <i>na</i>winter. Zoo leidt men ook sympathetisch uit het weer van de eerste 12 dagen van het jaar, dus de dagen tusschen Kerstmis en +Driekoningen, het weer van alle volgende maanden af. Men begint met den Kerstnacht; zooals het weder is van den avond tot +middernacht, is het ook in het eerste vierde deel van Januari; van middernacht tot den morgen in het tweede; van den morgen +tot den middag in het derde; en van den middag tot den avond in het laatste vierde deel van Januari. De volgende 24 uur geven +het weer voor Februari enz. + +</p> +<p>Sympathetisch dient ook verklaard te worden de bekende regel, dat er regen komt, wanneer padden over den weg kruipen. Immers +volgens de oude volksopvatting, die men nog in Middeleeuwsche volksboeken vindt, ontstaan de padden uit de vochtigheid van +den <a id="d0e27412"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27412">324</a>]</span>bodem. Met padden worden nu, al is het minder vleiend, gelijk gesteld: wannenlappers, scharenslijpers enz.; immers, als een +scharensliep of een gebochelde passeert, zegt men: “de schildpadden kruipen”: Driem. Bladen IX, bl. 50. + +</p> +<p>Voor een groot deel verklaart men aldus ook de beteekenis van <span class="letterspaced">planten</span> en <span class="letterspaced">dieren</span> in de volksweerkunde. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Bloeiende boomen tweemaal op een rij, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zal de winter zich rekken tot Mei,</span></p> +</div> +</div> +<p>immers, een dubbele periode van bloei eischt een dubbele periode van rust.—Het knappen van stroo- en riethalmen voorspelt +droog en dor weer.—Late rozen wijzen op een mooien, zachten herfst.— Harde vruchten als eikels en noten verkondigen een harden, +strengen winter. + +</p> +<p>Bij de voorteekenen in de dierenwereld wordt de schifting der populaire bestanddeelen moeilijk. Mooi, helder weer werkt opwekkend +niet alleen op menschen, maar ook op zoogdieren, vogels, insekten enz., terwijl een bepaalde verandering in de weersgesteldheid +ook reeds eenigen tijd vooruit haar invloed schijnt te doen gelden. En dus: als de kat door ʼt huis vliegt, de koeien wild +door de wei loopen, de paarden onrustig zijn, de meeuwen landinwaarts vliegen, komt regen of storm. Maar kraait de haan in +alle vroegte, en zingt de zwaluw des morgens, dan wordt het weer goed. Verder: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als de kwartel rustloos slaat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Weet: het spoedig reegnen gaat.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als de kikvorsch kwaakt, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vast regen naakt.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men dient er echter wel degelijk rekening mee te houden, dat katten, hazen, wolven, honden, paarden, raven, kraaien en uilen +spook- of onweersdieren zijn, wier verschijnen of wier gedragingen dus tot de volgende weersgesteldheid in nauwe betrekking +staan: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Krassen kraai en raaf verbolgen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Weldra zal er regen volgen.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e27449"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27449">325</a>]</span><p>Maar de ooievaar, de geluksvogel, de <i>heil-över</i>, brengt een zachten winter en mèt zwaluw en leeuwerik, hoog in de lucht, mooi en helder weer.—Zooveel slagen als de kwartel +in het voorjaar slaat, zooveel gulden zal de mudde rogge den volgenden winter opbrengen (Friesland). + +</p> +<p>Men dient in deze materie ook rekening te houden met het beginsel der <span class="letterspaced">periodiciteit</span>, waarvolgens het weer gedurende een zeker tijdsbestek vast en onveranderlijk blijft. Zulke perioden duren meestal 7 dagen, +of ook 40, het Bijbelsch getal, geheiligd door het vasten van Christus en verder door de periode van de Veertigdaagsche Vasten +enz. Regent het b.v. op Hemelvaartsdag, op Sint Margriet, op Sint Jan, dan regent het nog 40 dagen, of ongeveer zes weken. +Zoo ook in het bekende rijmpje: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Donder in het dorre hout +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maakt zes weken guur en koud.</span></p> +</div> +</div> +<p>De maand vormt natuurlijk ook een periode, en hierop zal ten deele wel het vertrouwen berusten in het omslaan van het weer +met nieuwe maan. Verder hebben wij de periode van Kerstmis tot Driekoningen, het befaamde tijdperk der <i>Twaalf Nachten</i> (I, bl. <a href="#d0e4685" class="typeref">128</a>), dat zelfs het weer voor het geheele volgende jaar aangeeft. Het jaar der oude Germanen begon immers op 25 December; vandaar: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Is op Kerstmis de hemel klaar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Verwacht dan vrij een vruchtbaar jaar.</span></p> +</div> +</div> +<p>De eerste dag van elk tijdsbestek is beslissend. De kerkelijke Paaschtijd eindigde vroeger met Pinksteren; voor de periode +van Paschen tot Pinksteren is de Eerste Paaschdag dus beslissend: “zooals de wind op Paschen waait, zoo waait hij op Pinksteren”. +Ja zelfs: “zooals het zomert, zal het ook winteren”. + +</p> +<p>Ook moet het geheel van een jaar vrijwel een gelijke weersgesteldheid bieden als die van andere jaren, oordeelt het volk. +Vandaar, dat aan de natuur het streven wordt toegedacht, een mogelijk te kort aan te vullen, geleden scha weer in te halen. +Maar ook wordt vroegtijdige <a id="d0e27482"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27482">326</a>]</span>zachte weersgesteldheid door koud, onvruchtbaar weer gevolgd. Vooral bestaat een vaste verhouding tusschen de maanden Maart +en April. Eindelijk hebben wij den belangrijken faktor der <span class="letterspaced">kritische dagen</span>, Friesch: <i>merkeldagen</i>, beslissend voor het verder verloop van het weer. Zij vallen veelal omstreeks den 24<sup>en</sup> of 25<sup>en</sup> der maand, waarop allicht de datum van het Kerstfeest van invloed was, en nog meer wellicht de 25<sup>ste</sup> April, Sint Marcusdag, wanneer de voornaamste processie gehouden wordt door de velden voor het gedijen der vruchten en om +onheil af te weren. Maar nog andere redenen hebben m.i. meegewerkt. Op 2 Februari, feest van O.L. Vrouwe <i>Licht</i>mis, was de naam stellig niet zonder invloed. Etymologische invloed is ook waarschijnlijk bij het feest der H. Katharina (25 +Nov.). Op 25 Januari, feest van Paulus Bekeering, geldt alleen de datum, zooals ik in het Eerste Deel, bl. <a href="#d0e5681" class="typeref">151</a>, betoogde,—òf het moest zijn, dat de term “bekeering” mede op de vorming van het volksbegrip heeft ingewerkt. Men luistere +naar het Duitsche rijmpje: + +</p> +<div class="poem" lang="de"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wenn Paulus sich bekehrt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Mit einem Sonnenschein, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>So hoffen wir ein Jahr +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sehr reich an Korn und Wein.</span></p> +</div> +</div> +<p>Wij hebben trouwens een analogon in Sint Laurentius (10 Aug.), die volgens de legende, werd <i>omgekeerd</i> op den gloeienden rooster. De 10<sup>e</sup> Augustus is weer een kritische dag en de volkswijsheid luidt hierbij: “Als Sint Laurentius het hoofd goed staat, houden wij +mooi weer”, dus als hij het hoofd naar het licht keert. Op 27 Juni, het feest der H.H. Zevenslapers, was het getal 7 weer +maatgevend: “als het dan regent, regent het 7 dagen of 7 weken aan een stuk”. Regent het op Sint Maria Magdalena (22 Juli), +dan regent het 6 weken aan een stuk; zou het <i>weenen</i> van deze heilige hier zonder invloed geweest zijn?— + +</p> +<p>Volge nu een kort overzicht van den <span class="letterspaced">volks-weerkalender</span>, <a id="d0e27530"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27530">327</a>]</span>tevens landbouw-kalender. Ik begin weer met <i>Sint Maar-tensdag</i> (n Nov.): + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zoo ʼt loof niet valt vóor Sint Martijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan zal ʼt een harde winter zijn.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Is ʼt donkere lucht op Sint Martijn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo zal ʼt een zachte winter zijn; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar is dien dag het weder helder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De vorst dringt door in meenʼgen kelder.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Nevels in Sint Maartensnacht +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Brengen winters kort en zacht.</span></p> +</div> +</div> +<p>Men ziet, dat Sint Martijn wel degelijk grooten invloed op het komende winterweder en, wij mogen zeggen, daardoor op het geheele +jaar uitoefent. + +</p> +<p><i>Sint Caecilia</i> (22 Nov.). De dag vóor Caecilia geldt bij velen als maatgevend. + +</p> +<p><i>Sint Katharina</i> (25 Nov.). Als dan de zon schijnt—men denke aan de volksetymologie—houden de lange herfstregens op. + +</p> +<p>In Zuid-Limburg zegt men: “Sint Katrien wörpt de kouwe stein in de Rien”; klaarblijkelijk van Duitsche herkomst. + +</p> +<p><i>Sint Andries</i> (30 Nov.) brengt de vries. + +</p> +<p><i>Kerstmis</i> (25 Dec.). Groene Kerstmis, witte Paschen. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Kerstmis aan den wa +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Paschen aan den brand.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Zit op Kerstmis de kraai nog in ʼt klavergroen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Op Paschen zal zij ʼt in het sneeuwveld doen.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Is op Kerstmis de hemel klaar, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Verwacht dan vrij een vruchtbaar jaar.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Nieuwjaarsdag</i> (1 Jan.). Is het weder helder, dan wordt het jaar goed. In Middeleeuwsche volksboeken vindt men deze, heden nog geldende, +weerregels: +<a id="d0e27597"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27597">328</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Oostenwind op 1 Januari brengt ziekte onder het vee; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Westenwind brengt sterfte onder de koningen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zuidenwind brengt besmettelijke ziekten onder de menschen; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Noordenwind brengt een vruchtbaar jaar.</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Geeft Januari muggenzwerm, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan hoort ge in oogstmaand licht gekerm.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Knapt Januari niet van kou, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Men zit in oogstmaand in den rouw.</span></p> +</div> +</div> +<p>Als in Januari de muggen dansen, dan wordt de boer een bedelaar. In Januari ziet men liever een wolf in het veld, dan een +ploeg. Het motief is dus: “alles heeft zijn gerechtigheid”: wat in Januari te veel is en buitentijds, dat moet men later bezuren; +en dit motief wordt herhaald in allerlei toonaarden. + +</p> +<p><i>Driekoningendag</i> (6 Jan.) + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als ʼt Driekoningen is in ʼt land, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Komt de vorst in ʼt vaderland.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Antonius</i> (17 Jan.) brengt ijs of dooi: “Sint Teunis is iês-mêker of iêsbrêker”, zegt men in Zuid-Limburg. + +</p> +<p><i>Sint Sebastianus</i> (20 Jan.). Dan beginnen de boomen uit te loopen. Vriest het op Sint Antonius, dan dooit het op Sint Sebastiaan: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Maakt Sint Theunis de brök (brug), +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sint Sebastiaan sjleit ze stök.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Vincentius</i> (22 Jan.): + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Vincentius met zonneschijn +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geeft veel koren en veel wijn.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Pauli Bekeering</i> (25 Jan.), zie I, bl. <a href="#d0e5681" class="typeref">151</a>. + +</p> +<p><i>Maria Lichtmis</i> (2 Febr.). Als met Maria Lichtmis de zon op het misboek schijnt, dan kruipt de vos nog 6 weken in zijn hol. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Lichtmis donker, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wordt de boer een jonker.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e27667"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27667">329</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Lichtmis helder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>De boer in den kelder,</span></p> +</div> +</div> +<p>of: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Lichtmis helder en klaar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geeft een goed ijmenjaar.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Geeft Lichtmis klaverblad, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Paschen dekt met sneeuw het pad.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Pieter-in-den-Winter</i> (22 Febr.). Vriest het dien dag, dan vriest het nog 14 (of 40) dagen. + +</p> +<p><i>Sint Mathias</i> (24 Febr.) breekt het ijs, of ook: gooit een gloeienden steen op het ijs.— + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Februari mist, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hooi in de kist.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Geertrui</i> (17 Maart). Een Zuid-Limburgsch rijmpje luidt: + +</p> +<div class="poem" lang="nl-dia"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sint Mathies +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wörpt eine gleuetige sjtein op ʼt iês; +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sint Gêëtruuj mit de moes <a id="d0e27710src" href="#d0e27710" class="noteref">4</a> +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoalt um weer droes.</span></p> +</div> +</div> +<p>Maart moet 7 mooie dagen geven. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Stof in Maart +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is goud waard.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Maart +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Speelt met zijn staart.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Wat Maart niet wil, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Haalt zich April.</span></p> +</div> +</div> +<p>April kent geen kritische dagen; immers: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>April +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Doet wat hij wil.</span></p> +</div> +</div> +<p>of: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Heeft zijn gril.</span></p> +</div> +</div><a id="d0e27749"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27749">330</a>]</span><div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Een droge Maart en een natte April, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan doet de landman wat hij wil.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Maart droog en April nat +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geeft veel koren in het vat.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Danst het lammetje in Maart, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>April vat hem bij den staart.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>April is aan Mei de korenaar schuldig.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>IJsheiligen</i>: Sint Mamertus (11), Pancratius (12) en Servatius (13), of: Sint Pancratius, Servatius en Bonifacius (14). Deze feesten vallen +omstreeks den tijd der koude meidagen, waarvoor ik verwijs naar een opstel van <span class="smallcaps">B. van Hage</span>, in Vragen van den Dag XIX, bl. 23. Bedoelde daling der temperatuur wordt ook de <i>haagdoornkoude</i> genoemd, omdat dan gewoonlijk de haagdoorn of de meidoorn bloeit. Maar deze depressie is van korten duur, want: “Strenge +heeren regeeren niet lang”. Over de groeikracht van den Meiregen sprak ik reeds I, bl. <a href="#d0e7581" class="typeref">192</a>. Een Vlaamsche weerregel zegt: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als de Mei is koel en wak, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Brengt zij veel koren in den zak.</span></p> +</div> +</div> +<p>Begint in Mei het koren in de aren te staan, dan kan het tegen Sint Jakob gemaaid worden; Zuid-Limburg: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Mei ore +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sint Joacop kore.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Medardus</i> (8 Juni). Regent het dezen dag, dan regent het nog 40 dagen. Vooral in Vlaanderen staat deze heilige als “regen-heilige” +bekend. Maar men rekent ook met de “Zwertzusters”, 14 dagen na Paschen. + +</p> +<p><i>Sint Jan</i> (24 Juni). Als met Sint Jan de linde bloeit, is tegen Sint Jacob de rogge rijp.—Vóór Sint Jan moet men om regen bidden, na +Sint Jan komt hij van zelf. “Deze meening staat in <a id="d0e27804"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27804">331</a>]</span>verband met de werkelijkheid”, schrijft <span class="smallcaps">Van Hage</span>; “zooals wij weten zijn de maanden Juli en Augustus gemiddeld de regenrijkste maanden in Nederland.” + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 8em; "><span>Na Sint Jan +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Neemt de zee het onweer niet meer ʼan.</span></p> +</div> +</div> +<p>(Spijkenisse op Putten). + +</p> +<p>Met Sint Jan bloeit het vlas, al is het ook maar een hand lang. + +</p> +<p><i>Sint Pieter</i> (29 Juni). + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sint Pieter helder en klaar +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is een goed ijmenjaar.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met Sint Pieter rijpt het koren dag en nacht.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Marie-Siêp</i> (<i>Visitatio.</i> 2 Juli), meer bepaald in Limburg bekend, waar <i>siêpen</i> “druipen, druppelen” beteekent. Regent het op dezen dag, dan regent het nog 40 dagen. + +</p> +<p><i>Sint Margriet</i> (20 Juli). Regent het op Sint-Margriet, dan regent het nog 6 weken aan een stuk; regent het dien dag niet, dan regent het +30 dagen niet. Maar gewoonlijk is het regenachtig: “Sint Margriet houdt haar water niet”. + +</p> +<p><i>Maria Magdalena</i> (20 Juli) is, zooals gezegd, eveneens een kritische dag. + +</p> +<p><i>Sint Jacob</i> (25 Juli). + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Met Sint Jacob en Sint An (Anna, 26 Juli) +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Is ʼt koren in de schuur of in den ban (gebonden).</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Dominicus</i> (4 Aug.). + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als Sint Dominicus gloeit, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een strenge winter bloeit.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Laurentius</i> (10 Aug.). + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Sint Laurensʼ wind +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maakt de boekweit blind.</span></p> +</div> +</div> +<hr class="tb"> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style="text-indent: 3em; "><span>Wie knollen wil eten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Moet Sint Laurens niet vergeten</span></p> +</div> +</div><a id="d0e27882"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27882">332</a>]</span><p><i>Maria Hemelvaart</i> (15 Aug.). + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Is ʼt weer op Maria-Hemelvaart uitgelezen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo zal ʼt den heelen herfst voortreffelijk wezen.</span></p> +</div> +</div> +<p><i>Sint Bartholomaeus</i> (24 Aug.) bindt de spurrie den zak toe. + +</p> +<p>Wat Augustus niet kookt, laat September ongebraden.—Maar in September en Oktober neemt de belangstelling in het weer af. Dat +ligt voor de hand. Want niet alleen vertoont het weer dan minder schommeling, maar er treedt voor den landman een rustperiode +in na de groei-, bloei- en oogstmaanden. Het koren en hooi is meestal binnen, de landman weet dus, wat hij van het jaar te +denken heeft. De weersgesteldheid is voor hem hoogstens nog van belang met het oog op het volgende jaar, en zoo luidt het +dan b.v.: “Vorst in September, een zachte December”, overeenkomstig het beginsel der gelijkmatigheid-in-doorsnede. + +</p> +<p>De eenige kritische dag is <i>Sint Michielsdag</i> (29 Sept.), dien men als het begin van den voorwinter beschouwt. “Sint Gilis verbuut den ȯngere en den achterȯngere”, zegt +de Zuid-Limburger: dan houden de namiddagslaap en de namiddagboterham op. De zonnige dagen omstreeks dezen tijd zijn bekend +als de Sint Michielszomer. + +</p> +<p>Ook in Oktober wordt de belangstelling zoo goed als uitsluitend door het nakende winterweer geboeid. + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Oktober met groene blaâr +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Duidt een strengen winter aan.</span></p> +</div> +</div> +<p>Oktober moet eveneens enkele mooie dagen geven, 12 in het geheel, den “kranenzomer”, daar in dien tijd de kranen overvliegen. +En eindelijk op <i>Allerheiligen</i> (1 Nov.), of rond dien datum, mòet de zon eenige dagen schijnen, evenals zij enkele uren ter eere van Maria door de wolken +moet breken op Zaterdag. Het volk spreekt van een “Allerheiligen”- of “Oudewijven-zomer.” + +</p> +<p>Wanneer op 1 November de zon schijnt, dan is een open winter te wachten; vriest het, dan is het ijs sterk op Kerstdag; en + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Als het met Allerheiligen sneeuwt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Leg uw pels gereed</span></p> +</div> +</div><a id="d0e27922"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27922">333</a>]</span><p>Met al zijn weerregels berust ons volk echter met kalme gelatenheid in Gods beschikking; immers: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>De mensch maakt den kalender, maar God het weer.</span></p> +</div> +</div> +<p>en: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span>Alle weer is Gods weer.</span></p> +</div> +</div> +<p>Zie: <span class="smallcaps">Ekama</span> en <span class="smallcaps">Van Hage</span>, t.a.p.; <span class="smallcaps">N. L. Van Hall</span>, Spreekwoorden enz. betreffende landbouw en weerkennis; <span class="smallcaps">Welters</span>, Feesten enz., bl. 116 vlg.; Limburgʼs Jaarboek VII, bl. 171, XVI, bl. 228 vlg.; <span class="smallcaps">Van Vloten</span>, Baker- en Kinderrijmen, bl. 91; <span class="smallcaps">Dijkstra</span>, Uit Frieslandʼs Volksleven II, bl. 244. + + + + +</p> +</div> +<div class="div2" id="d0e27953"> +<h3 class="normal">IV. Plantlore.</h3> +<p>Hoog-poëtisch kiest het volk <span class="letterspaced">de bloem als zinnebeeld</span> van tal van afgetrokken begrippen en verplant ze naar de lustwarande der symboliek. Symboliek is kunst, geen wetenschap; +maar de plantensymboliek heeft het volk opgebouwd op zijn natuurbeschouwing, en daarom vindt zij hier een plaats. + +</p> +<p>Of is het symbool niets anders dan een rudimentaire vorm van idolatrie of fetissisme? Zeer zeker, de plant-fetis kàn symbool +worden, en niet zelden is uit den fetis, zooals <span class="smallcaps">Tiele</span> zegt, “door de macht der poëzie en der beeldende kunsten een rijke symboliek ontloken”. Maar evenmin als ik inzie, waarom +onze Driekleur het fetissisme als noodwendig uitgangspunt of doorgangsstadium moet gehad hebben, evenmin kan ik in onze bloementaal +slechts veredeld animisme zien. Stokrozen en zonnebloemen ranken òp langs de muren als de zinnebeelden der vruchtbaarheid; +de onverwelkbare driedistel (<i lang="la">Carlina vulgaris</i>) prijkt in onze duinen als het beeld van trouw en vriendschap; de maagdepalm (<i lang="la">Vinca minor</i>) beeldt uit de onsterfelijkheid, omdat de leerachtige bladeren vele jaren leven: men plant haar dan ook gaarne op de graven, +mèt de witte roos, opgegroeid uit de tranen van Maria Magdalena,—symboliek en legende gaan hier hand in hand. Rouwboomen zijn +de taxis en de cypres, dewijl de winter haar nimmer ontbladert. Een <a id="d0e27972"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e27972">334</a>]</span>wereldtaal spreken de roos, de lelie, de narcis, het viooltje, de mirt, de laurier, de goudsbloem: met haar wit, geel, groen, +rood, en blauw zeggen zij uit de taal van het eenvoudige menschenhart, vertolken zij zuiverheid, liefde, trouw, hoop en zegepraal. +Een wereldtaal spreekt ook het Edelweiss, maar voor den Nederlander is toch vooral de mooie inheemsche brem (<i lang="la">Sarothanmus vulgaris</i>) met haar groote goudgele bloemen het zinnebeeld van trouw en vriendschap. + +</p> +<p>Voor de schilderachtige <i>volksnamen</i> der planten is meestal de uitwendige vorm maatgevend; bij de vergelijking worden natuurlijk volksgebruiken en opvattingen +betrokken. Aldus werden gedoopt de koningskaars, toortsplant of hemelbrand (<i lang="la">Verbascum Thapsus</i>), de voornaamste plant van den ruiker, die op Maria Hemelvaart wordt gewijd (I, bl. <a href="#d0e8204" class="typeref">205</a>); de gouden regen (<i lang="la">Cytisus Laburnum</i>) en de blauwe regen (<i lang="la">Glycine sinensis</i>) met haar sierlijke, hangende bloemtrossen; de monnikskap (<i lang="la">Aconitum Napellus</i>), ook wel stormhoed genoemd; de Judaspenning (<i lang="la">Lunaria biennis</i>), omreden van de cirkelronde, heider-glanzende witte tusschenschotten van de hauwtjes; de Jacobsladder (<i lang="la">Polemonium coeruleum</i>), in de tuinen gekweekt, maar toch ook hier en daar in het wild bloeiend; het drakenbloed (<i lang="la">Dracaena Draco</i>) om het roode hars, dat uit den stam vloeit. Benamingen als pijpbloem (<i lang="la">Aristolochia Clematitis</i>), lepeltje-heide (<i lang="la">Vaccinium macrocarpon</i>), sneeuwbal (<i>Viburnum Opulus</i>), kardinaalsmuts (<i lang="la">Evonymus europaeus</i>), pantoffelplant (<i lang="la">Calceolaria</i>), rozenkransje (<i lang="la">Gnaphalium dioicum</i>) zijn zonder meer duidelijk. “Vogelnest” is een der benamingen van de gewone peen (<i lang="la">Daucus Carota</i>), wier scherm tijdens den vruchttijd eenigermate vogelnestachtig is verdiept; schilderachtig is nog de term waterkruik voor +de witte waterlelie (<i lang="la">Nymphaea alba</i>), “de koningin onzer waterplanten, de Victoria regia van Nederland” (<span class="smallcaps">F. W. van Eeden</span>). + +</p> +<p>Natuurlijk zijn zulke benamingen veelal ook zuiver plaatselijk. Zoo heeten b.v. de rooskleurige orchideeën (<i lang="la">Orchis maculata</i>) op de Veluwe “kinderhandjes”, naar den vorm van haar hand- of <a id="d0e28038"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28038">335</a>]</span>vingervormige wortelknollen; in Vlaanderen noemt men ze naar den bloemvorm “gaapmuilkes”. + +</p> +<p>Een diernaam draagt de plant ofwel van wege de gelijkenis met het een of ander lichaamsdeel, of omdat men gelooft, dat het +dier zich met die plant voedt. Dit is het geval b.v. met de namen hertshooi, hertstong;—hanekam, hanepoot;—bereklauw, berenoor;—koekoeksbloem, +koekoeksklaver, Vlaamsch: koekoeksjakker of koekoekszuring (<i lang="la">Oxalis stricta</i>);—muggepoot;—muizegerst; —eiberbek, eiberbloem;—wolfsklaver, wolfspoot;— ganzetong, ganzedistel en ganzerik: de <i lang="la">Potentilla anserina</i>, wier gevinde, zilverwitte bladen zoo treffend aan ganzevoeten herinneren. Dat de gans een voorname rol speelt in de botanische +volksnamen, kan ons niet verwonderen, wanneer wij letten op de plaats, die zij in het volksleven inneemt; zij was immers een +Saksisch stamdier (I, bl. 115). Laat ik verder nog vermelden de namen: boksbaard, kraaienpooten, lammetjesooren, lijsterbes, +hazengerwe, katteklauwen;—adderstong, ossetong, zwaluwtong;—paardestaart, kattestaart, vossestaart, visschestaart;—paddegras, +nachtegaalskruid, rupsklaver, vogelkers;—Vlaamsch: schaapmuilkes (<i lang="la">Linaria vulgaris</i>), schapenbloem, schapenoor. Deze laatste plant draagt ook den naam van limoenkruid (<i lang="la">Statice Limonium);</i> van haar is gezegd, dat zij, groeiend op den jeugdigen, uit zee opgerezen grond, het schoonste beeld is van den nationalen +geest van ons volk; daarom moge ieder rechtgeaard Nederlander haar als zoodanig liefhebben. Ook het adelaarsvaren (<i lang="la">Pteris aquilina</i>) groeit veel op onze veenachtige heide- en boschgronden en hangt in sierlijke bochten over het water. Snijdt men den bladsteel +aan den voet schuin door, dan vormen de doorsneden der vaatbundels een teekening, die aan een dubbelen adelaar herinnert. + +</p> +<p>De margriet (<i lang="la">Chrysanthemum Leucanthemum</i>) noemt men in Vlaanderen plaatselijk “paardenoogen”, getroffen als het volk is door de gelijkenis van de bloem met de groote +oogen van het paard; zie Volkskunde XXIV, bl. 205. De naam “paddenstoel” is eigenlijk <a id="d0e28062"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28062">336</a>]</span>een uitzondering. Maar in Zuid- en Midden-Limburg wordt deze zwam weer als voedsel beschouwd, al is het niet van een dier: +men spreekt daar nl. van <i>tatervleisch</i> of <i>joedevleisch</i>, terwijl de aan “paddenstoel” beantwoordende uitdrukking <i>kroddelstool</i> slechts zelden wordt gehoord. <i>Tatervleisch</i> blijft het gewone. Wanneer de jongens met knikkers spelen in het ootje of met centen op de streep, zonder dat er verloren +of gewonnen wordt, als het dus voor niets gaat, dan drukken ze dat uit door te zeggen: “ʼt Geit ȯm tatervleisch”.—Waarom +het <i>Echium</i> den naam van slangenkruid draagt, is niet geheel helder; sommigen zien de gelijkenis in de vrucht, anderen aan den wortel, +weer anderen aan de bloem zelf. + +</p> +<p>Sprekend en veelvuldig wordt de bloem vergeleken met een klok. De <i lang="la">Campanula rotundifolia</i> is in Noord-Nederland als grasklokje—in Vlaanderen kloksken of belleken—, andere soorten als weideklokje, bekerklokje enz. +bekend. En is hij niet verrukkelijk de naam, dien het volk aan de knollige steenbreek (<i lang="la">Saxifraga granulata</i>) geeft, een der fraaiste plantjes, die in het voorjaar de omstreken der Spaarnestad, maar vooral den Hout, sieren met haar +groote, witte bloemen,—de naam van “Haarlems klokkespel”? De benaming “steenbreek” wijst op de hardheid van het zaad, of op +hare vermeende geneeskracht bij blaassteen, wellicht ook op het feit, dat zij veelal groeit op steenharden bodem. + +</p> +<p>Een plant, nauw verwant aan het lelietje-van-dalen, is het salomonszegel (<i lang="la">Polygonatum officinale</i>), rond Haarlem ook wel kankerwortel genoemd. De vleezige worteltak draagt aan de bovenzijde de litteekens van in vroegere +jaren afgestorven stengels, die eenigszins op zegelafdrukken gelijken.—Andere bloemen noemt men naar den bloeitijd, b.v. de +pinksterbloem, terwijl de wilde narcis den naam van tijloos draagt, daar zij vroeg in het voorjaar met haar groote, gele trompetbloem +zich blijkbaar niet aan den gewonen bloeitijd stoort.<a id="d0e28092src" href="#d0e28092" class="noteref">5</a> Zij heet ook sporkelle, wat wel met den <a id="d0e28095"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28095">337</a>]</span>ouden naam van Februari “Sporkelmaand” samenhangt. Eindelijk, naar haar waarde noemt het volk de <i lang="la">Erythraea Centaureum</i> het duizendguldenkruid, een term die echter op onjuiste woordafleiding steunt. Koningskaars, monnikskap, sneeuwbal, rozenkrans, +hanekam, berenoor, eiberbek, addertong, vossestaart, klokkespel—ziedaar doorgaans de plantensystematiek van het volk. + +</p> +<p>Ook hier ontbreekt het komisch, ja sarkastisch element niet. “Slofhak”, d.i. slordig wijf heet te Markeloo het <i lang="la">Anthoxanthum Puelii</i>, een nieuwe aankomeling uit zuidelijker streken, dat al spoedig op de roggevelden een lastig onkruid is geworden. “Mannentrouw” +is de naam van een distel, <i lang="la">Cirsium eriophorum</i>, wier slappe, onvaste stengel in den herfst eindelijk doorbreekt, zoodat het bloemhoofdje ten speelbal der winden wordt. +Spijtige wrok spreekt uit “woerthaak” en “prangwortel”, waarmee de landlieden de <i lang="la">Ononis spinosa</i> aanduiden, de plant die met haar wijdvertakte wortel het ploegen belemmert. Tegen deze kantige en zinrijke benaming steekt +het onbeduidende “stalkruid” der kultuurtaal ongunstig af. + +</p> +<p>Het geloof in de <span class="letterspaced">tooverkracht</span> der kruiden is voor een groot deel reeds bij de volksgeneeskunde besproken. Zij verdrijven den ziektegeest veelal door sympathetische +werking. Vandaar dat b.v. het Sint Janskruid (<i lang="la">Hypericum perforatum</i>) ook <i>Jaag den Duivel</i> genoemd wordt. Vóor zonsopgang geplukt, behoedt het tegen den bliksem en wordt het aangewend tegen branden en kwalen. Ook +van den vlierstruik weten wij, dat hij de heksen afweert en daarom gebezigd wordt, als de melk onvoldoende is of niet wil +boteren en eveneens tegen verscheidene kwalen. Hangt het Duitsche <i>Hollunder</i> met Vrouw <i>Holle</i> samen en heeft eenzelfde volksgeloof, dat Holda tot meesteresse maakte over leven en dood, haar den vlierboom gewijd? Immers, +de levensroede (I, bl. <a href="#d0e4166" class="typeref">116</a>) is eveneens meestal van vlierhout en wordt vooral buiten onze grenzen herhaaldelijk in verband gebracht met leven en dood. +Wat hiervan zij, ik acht het volksgeloof, dat met den vlierstruik is samengegroeid, te intens om sekondair, d.i. slechts heidensch +bezinksel te zijn. Hij is <a id="d0e28134"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28134">338</a>]</span>ook bij uitstek een huisboom, welks herkomst in een geheimzinnig duister ligt. In het wild vindt men hem nergens dan juist +in de nabijheid van menschelijke woningen. Maar ook: nauwelijks heeft de landman ergens een huis gebouwd, of de vlier staat +op het erf. Ja, men stelt er prijs op, met name in de Woudstreken, dat hij vlak tegen den gevel van het huis groeit, aan een +hoek of tusschen de ramen. + +</p> +<p>Wonderbare eigenschappen heeft ook het elzenhout. De bast in wijn gekookt geldt als een uitstekend middel tegen de werking +van liefdedranken; takjes er van, in den grond gestoken, verdrijven de mollen; de bladeren, nog nat van den dauw in de kamer +gestrooid, dooden de insekten. Toch is de els geen volkslieveling; daarvoor is zijn bast te zwart en zijn de bladeren te donker +van tint. Lichte, ja schrille kleuren zijn het volk lief; wij zagen het bij het dekoratief der volkswoning. Vandaar, dat het +valkruid (<i lang="la">Arnica montana</i>) zoo zeer in gunste staat, het sieraad onzer flora, vooral van de Zuid-Limburgsche heuvelstreek, met zijn stralende oranjebloemen. +Het volk noemt deze plant ook wondkruid, heilige Vrouwenkruid en wolverlei, een raadselachtig woord. Het Duitsche <i lang="de">Wohlverleih</i> is een niet onaardige volksetymologische vervorming. Daarentegen schijnen de Oostfriezen in hun <i lang="fy">Wulfsblöme</i> vrijwel het oorspronkelijke, n.l. een betrekking van de bloem tot den wolf, bewaard te hebben, waarop ook de latinizeering +<i lang="la">wolfilegia</i> wijst; zie ook <span class="smallcaps">F. Söhns</span>, <span lang="de">Unsere Pflanzen</span> (Leipzig 1899), bl. 123. Vermelden wij ten slotte het ijzerkruid of ijzerhard (<i>Verbena</i>). De naam wortelt in het volksgeloof, dat dit kruid uitermate geschikt is tot het harden van ijzer. Ook beveiligt het tegen +beten van slangen en dolle honden, en in den nacht van Sint George (23<sup>sten</sup> April) wijst het schatten aan. + +</p> +<p>Volksnamen en volksgeloof in de plantlore hebben in belangrijke mate den invloed ondergaan van het <span class="letterspaced">Christendom</span>. Na al hetgeen ik in het Eerste Deel, bl. 70 en elders, heb betoogd: hoe bij <a id="d0e28167"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28167">339</a>]</span>de invoering van het Christendom de volksverbeelding attributen van goden en godinnen op Christus en de heiligen overdroeg; +hoe menige heidensche overlevering op den satan is overgedragen; hoe wij herhaaldelijk in het hedendaagsche folklore stooten +op Christelijk-getinte overblijfsels van het geloof aan Wôdan en zijn kring,—na dit alles behoeft het lot van het aanzienlijk +aantal planten, voorheen aan Wôdan, Donar, Frija e.a. gewijd, wel geen nadere toelichting. Het geldt hier de vermenging der +historisch-heidensche laag met Christelijke bestanddeelen. Dat wij ook met Christelijke, van de Germaansche mythologie onafhankelijke +formaties te doen hebben, bewijzen benamingen als Judaspenning, Jacobsladder enz., maar ook zoo menige specifiek-Christelijke +legende. Nochtans in de meeste gevallen konstateeren wij kerstening. + +</p> +<p>Op oude muren bij Maastricht groeit het Venushaar (<i lang="la">Adiantum capillus Veneris</i>), door het volk Vrouwehaar, in het buitenland Mariahaar genoemd; naar men weet beantwoordde de Germaansche godin Frija-Frigg +aan de Romeinsche Venus, men denke ook aan de Venusbergen (I, bl. <a href="#d0e3365" class="typeref">91</a>). Het Frigjargras werd Vrouwegras, en elders Mariagras, het aan Frija als godin der geboorte heilige <i lang="la">Asperula odorata</i> kreeg, zooals gezegd, den naam van Onze Lieve Vrouwe-bedstroo, zoogenaamd omdat Maria haar kind er op nedervlijde. Het <i lang="la">Labrum Veneris</i> kreeg den naam van Onzer-Vrouwedistel en Mariadistel, het <i lang="la">Cypripedium</i>, de schoen der Venus Cypria, heette voortaan Onzer-Vrouweschoentje, en zoo volgde Maria in de volksverbeelding herhaalde +malen de Germaansche godin Frija op. In de benamingen Maria-, Onzer-Vrouwe-, O.L. Vrouwe-, Vrouwe- ligt geen verschil, aangezien +Vrouwe hier zonder twijfel de beteekenis van “meesteres” heeft. Volgens de legende waren de bladeren van de Mariadistel oorspronkelijk +groen en kregen zij hun melkwitte kleur, doordat de plant een droppel van Mariaʼs moedermelk opving. De O.L. Vrouwemantel +(<i lang="la">Alchemilla vulgaris</i>) met haar zacht-geplooide, ronde, gelobde bladen, als een geplooide pelerine met franje, herinnert volgens <span class="smallcaps">W. F. van Eeden</span> <a id="d0e28192"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28192">340</a>]</span>aan het manteltje van Nehalennia. Meer overeenkomst vind ik in de mantelvormig saamgeplooide blaren met den mantel van Maria, +dien zij om haar beschermelingen heenslaat, zooals dit vaak in de Middeleeuwsche kunst is voorgesteld. + +</p> +<p>Hiermee is echter Mariaʼs bloemenkleeding niet voltooid. Het volk kent nog Onzer-Vrouwenhandschoen (<i lang="la">Aquilegia vulgaris</i>), en in Vlaanderen: Onzer-Vrouwekouseband, Onzer-Vrouwesnoeren, Onzer-Vrouwevoorschoot, Onzer-Vrouwevingerhoed, Onzer-Vrouwekam, +Onzer-Vrouwesleutelbos, Onzer-Vrouwespiegel enz., waarover <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Vlaamsche Kunstbode XXXVI (1906), bl. 390 vlg. De benaming zonnedauw (<i lang="la">Drosera</i>) wijst, zooals wij zagen (bl. 299), op de druppels helder vocht, die de blaadjes omzoomen en ook bij zonneschijn niet uitdrogen. +Dit geheimzinnige vocht, dat de klierharen afscheiden, heeft de natuuronderzoekers van voorheen heel wat hoofdbrekens gekost. +De alchimisten zochten daarin de grondstof van hun goudtinktuur en van den drank, die de eeuwige jeugd verleent. In heidensche +tijden hield men het voor de tranen, door Frija geweend over het vertrek van haar gemaal, en de Christelijke volksfantasie +heeft deze in Mariatranen herdoopt. Maar de benamingen Mariasleutel (<i lang="la">Primula veris</i>), O.L. Vrouwehandeke (<i lang="la">Orchis</i>), Onzer-Vrouwemelkkruid of Onzer-Vrouwespeen (<i lang="la">Pulmonaria</i>), evenals Onzer-Vrouwevlas, O.L. Vrouweoogen, O.L. Vrouweglazeken, Mariaklokje, Mariakaars, Mariaʼs-kussen, Mariaʼs-zegel, +Mariaʼs-goud, Mariazwaard, Mariaʼs-bosch en vele andere beschouw ik als zuivere Christianismen, zonder substraat in het heidendom. + +</p> +<p>Specifiek-Christelijk is ook de volkssymboliek, op fantastische natuurbeschouwing gegrondvest, die in de onderscheiden plantdeelen +der Passiebloem (<i lang="la">Passiflora coerulea</i>) de martelwerktuigen des Heeren ziet: de nagelen, doornenkroon, kelk, lans, geeselriemen. De <i lang="la">Lychnis coronaria</i> heet in Vlaanderen plaatselijk Christusoogen; de <i lang="la">Capsella bursa pastoris</i> O.L. Heerenageltjes; de <i lang="la">Orchis</i> O.L. Heereteentjes. Verrukkelijk is de Antwerpsche benaming der <a id="d0e28228"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28228">341</a>]</span>witte haagwinde (<i lang="la">Convolvulus sepium</i>): Onze-Heerenhemdeken, of Hemdeken-zonder-Naad. + +</p> +<p>De herinnering aan Donar, den Jupiter der Germanen, bewaart ons donderkruid (<i lang="la">Sempervivum tectorum</i>), voorheen ook <i lang="la">Barba Jovis</i> geheeten, in Zwitserland nog <i>Joubarbe</i>, bij ons donderbaard. Naar men weet, is het woord <i>Donder</i> ook voor den satan in gebruik. Den naam duivelsnaaigaren dragen een drietal planten, vooral echter het warkruid (<i lang="la">Cuscuta</i>). Neemt men echter in aanmerking, dat deze plant dikwijls een zeer schadelijk onkruid is op de vlaslanden, dan kan deze benaming +evengoed als een zuiver Christianisme worden beschouwd. Hetzelfde geldt voor de duivelsbeet (<i lang="la">Succisa pratensis</i>), maar lijkt bedenkelijk voor den duivelsklauw (<i lang="la">Valeriana</i>), het heksenkruid bij uitstek. + +</p> +<p>Met zijn donkergroene, groote, teedere bladeren en witachtige bloemen in slanke trosjes prijkt het Stevenskruid (<i lang="la">Circaea lutetiana</i>) in de oudste bosschen van Holland, prijkte het eertijds in het thans uitgeroeide Beekbergerwoud bij Apeldoorn, een van de +oorspronkelijkste bosschen van Nederland. Deze naam “Stevenskruid”— <i lang="la">Circaea</i> hangt natuurlijk met de nimf Circe samen—is daarom zoo merkwaardig, dewijl Sint Stefanus, beschermheilige der paarden, ook +enkele trekken van den een of anderen Germaanschen god heeft overgenomen; zie hierover I, bl. <a href="#d0e4909" class="typeref">134</a>. Stellig beschouwde men deze plant vroeger als een tooverkruid. Of de benaming “Satans-(pijp)zwam” (<i lang="la">Boletus Satanas</i>) in het heidendom wortelt, zou ik echter weer betwijfelen; het lijkt mij veeleer een dichterlijke vertolking der duivelsche +schoonheid van dezen zeer giftigen paddenstoel, met zijn gloeiend rooden hoed, aan het bovenvlak venijnig zilverwit. + +</p> +<p>In de Limburgsche bosschen vindt men het Kristoffelkruid (<i lang="la">Actaea spicata</i>). Het verschaft toegang tot onderaardsche schatten en wapent tegen allerlei booze invloeden. Het volksgeloof wijdde de plant +aan Sint Kristoffel, wiens legende veel overeenkomst vertoont met het Noorsche verhaal, hoe Loki door Thor over de reuzenrivier +<a id="d0e28275"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28275">342</a>]</span>gedragen werd, welke het doodenrijk omgeeft. Want het doodenrijk is het rijk der schatten. Maar de koningin der tooverkruiden +is de alruin (<i lang="la">Mandragora</i>), ook heksen- en tooverkruid en, met volksetymologische vervorming, mandragerskruid genoemd. Nog wordt door het Duitsche +<i>zuraunen</i> geheimzinnig fluisteren verstaan. De alruin nu bloeit in den heiligen en mysterievollen Kerstnacht. + +</p> +<p>Ook het <i lang="la">Visciim album</i>, de <i>mistletoe</i> der Engelschen, de “<span lang="en">sacred bush</span>” van <span class="smallcaps">Tennyson</span>, vertoont sporen van kerstening; het is immers de heilige plant van het Kerstfeest, reden, waarom zij in België plaatselijk +(b.v. te Pepingen) “kesthout”, d.i. kersthout genoemd wordt. In Nederland vindt men de plant uitsluitend in Limburg, woekerend +op appel- en pereboomen, eiken en populieren. Bij de Druïden, die haar telken jare, des winters, met een gouden sikkel van +den heiligen boom afsneden, stond zij hoog in eere; den Noorschen lichtgod Balder strekte zij ten verderve. De gewone naam +bij ons is vogellijm of marentak, vgl. I, bl. <a href="#d0e2897" class="typeref">76</a>. Vanwaar deze benaming? Het Zuidduitsche <i lang="de">Mar des Baums</i> zou kunnen wijzen op een drukken van den boom, evenals de mare den mensch drukt. Toch komt deze verklaring voor de <i>algemeene</i> benaming mij te gekunsteld voor. En vanwaar de naam “mistel”, het Oudhoogduitsche <i>mistil?</i> Raadselachtig, evenals de herkomst der plant raadselachtig was voor de Oude Romeinen, die dachten, dat zij geteeld werd zonder +zaad, en zonder zaad werd voortgeplant, gelijk <span class="smallcaps">Vergilius</span> getuigt. In de Middeleeuwen gold zij als het symbool van den Messias: de bloem, uit den hemel neergedaald en vrucht dragend +op den kruisboom; zie <span class="smallcaps">Mannhardt</span>, Baumkultus, bl. 249; Is. <span class="smallcaps">Teirlinck</span>, Plantenkultus, in de Vlaamsche Kunstbode XXXIV (1904), bl. 69, vlg. + +</p> +<p>Ten slotte wensch ik nog de aandacht te vestigen op het feit, dat de planten, die heiligennamen dragen, alle tot een <i>volks</i>heilige in betrekking staan; ik noem slechts: Sint Janskruid, -varen, -kers, -brood (waarmee Johannes de Dooper zich in de +woestijn zou gevoed hebben), -peren enz.; Sint Jozefskruid; Sint Pietersbloem, -kruid, <a id="d0e28323"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28323">343</a>]</span>-pluimken, -lelie, -hout enz.; Sint Jakobskruid, -lelie; Sint Katrijnsbloem; Sint Kristoffelkruid; Sint Teunisbloem; Sint +Joriskruid; Sint Michaëlsbloem; Sint Luciakers. Zoo dit noodig ware, zou deze bijzonderheid voldoende zijn om te bewijzen, +dat het doopen en herdoopen der planten inderdaad door het Christelijke <i>volk</i> is geschied. + +</p> +<p><span class="letterspaced">Onze flora is het trouwe beeld van de voortbrengselen van onzen Nederlandschen volksaard.</span> + +</p> +<p>Had de plant een nationaal karakter uit zich zelve, dan zou Nederland geen eigen flora hebben, want er groeit in ons land +zoo goed als geen soort, die niet ook in andere landen gevonden wordt; maar bodem en standplaats hebben een nuanceering en +groepeering gekweekt, die onzen plantengroei een beslist-nationaal karakter geeft. En zoo verschillen ook onze Nederlandsche +volksgebruiken, gewoonten, feesten, opvattingen, zegswijzen, liederen en verhalen niet wezenlijk van die van andere volken, +met name van die onzer Germaansche stamgenooten: noch in het intieme heiligdom der huiselijkheid, noch in het bonte gemeenschapsleven +met zijn grillige verscheidenheden treffen wij diepgaande verschillen, en slechts zelden stoot men op een verrassende nieuwvorming. +Ja, in tal van gevallen kunnen wij het exotische leengoed aanwijzen, en den weg vervolgen, dien liederenmotief, melodie, sagenstof +of volksgebruik hebben afgelegd. Berust een onzer schoonste volksliederen, dat van de Twee Koningskinderen, niet op een “vreemde” +kultuurbewerking eener “vreemde” sagenstof? + +</p> +<p>Maar rasvermenging tot een bepaalde verhouding, en meer nog gemeenschapsgevoelens van historischen, religieuzen, politieken +en socialen aard, gemeenschappelijke invloed van traditioneele levenswijze, klimaat en gesteldheid des bodems,—dit alles schiep +een milieu, dat op ons volkswezen een geheel eigenaardig kenmerk drukte en het stempelt tot <span class="letterspaced">het volkswezen van Groot-Nederland</span>. Laat ik slechts wijzen op onze schilderachtige kleederdracht, onze karakteristieke huistypen, op de eigenaardige tint onzer +volksfeesten <a id="d0e28339"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28339">344</a>]</span>met hun voorliefde voor opgewektheid zonder vertoon, op een gezinsleven, dat gemoedelijkheid en rust ademt, maar een rust, +die niet roest, op de ongezochte sierlijkheid van onze dekoratieve kunst, op den nuchteren, moraliseerenden trek in volkslied +en volksverhaal, op den grooten eenvoud en hoogen ernst onzer sagen, op het humoristische van talrijke sprookjes, op den praktischen +zin onzer spreekwoorden, op het typische van ons volkstooneel. Zeer zeker, tot volledige samensmelting, tot volstrekte eenvormigheid +van kleur en toon is het niet gekomen; maar wij treffen toch geen toon aan, die niet opgaat in de eenheid van het akkoord. +Ook binnen onze grenzen, in den boezem van ons volkswezen, blijven rassenverschil, klimaat en sociologische struktuur nog +steeds differentiëerend werkzaam; maar dit belet niet, zooals uit de bovenstaande gegevens moge blijken, dat het volkswezen +van Nederland door groepeering en selektie en vooral door een zeer bijzondere lokale kleur een geheel vormt, dat het in voldoende +mate van naburige volken onderscheidt, om van een specifiek-Nederlandschen volksaard te spreken, en den drager van dien volksaard +zijn nationale zelfstandigheid te waarborgen, wanneer hij zich van zijn eigenwaarde in voldoende mate bewust blijft. + +</p> +<p>De natie is als een stroom, die het water van vele beken en rivieren opvangt en in zijn benedenloop vereenigt tot éen geheel; +als een gewas, uit verschillende heterogene bestanddeelen saamgegroeid. Haar voortbestaan staat en valt met <span class="letterspaced">den wil vereenigd te blijven</span>, die wortelt en zijn sappen trekt uit het gevoel van samenhoorigheid meer nog door eigen aard, dan door oorsprong. De groote +vijandin van eigen aard en zede, de gladstrijkende, nivelleerende, internationale albeschaving, is dus ook de machtigste belaagster +der nationale zelfstandigheid. Het is den mensch eigen en den mensch waardig, door het voltooien der behoeften en betrekkingen +zijner natuur zich op te werken van de onderkultuur tot de bovenkultuur; maar dit veredelen mag geen verbasteren worden in +den geest van de “veredeling” van het drie-kleurige <a id="d0e28346"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28346">345</a>]</span>viooltje tot de wanstaltige pensées onzer tuinen. Slechts dàn heeft deze veredeling waarde, wanneer zij de reeds bestaande +vormen en eigenschappen in gelijke verhouding versterkt. De veredeling van het volksleven volge den aard der rozen in de natuur, +der “wilde” rozen, die een aanleg hebben, om gevulde bloemen voort te brengen in tallooze verscheidenheid. “Zoolang in de +hollandsche bosschen nog de sporen van den natuurlijken plantengroei gevonden worden”, schrijft <span class="smallcaps">Van Eeden</span>, “zoolang wanhopen wij niet aan het behoud onzer nationaliteit en van het oude Hollandsche volkskarakter.” Mocht echter de +veredeling en beschaving in ons dierbaar Nederland—wat God verhoede!—niet blijven wortelen in de vruchtbare moederaarde der +onderkultuur, maar de vormen nastreven der hedendaagsche internationale, eenkleurige of liever kleurlooze, albeschaving, dan +delft zij het graf voor het Nederlandsche nationaliteitsbewustzijn en ontketent het wezenlijkste gevaar voor de ongereptheid +van ons volksbestaan. + +</p> +<p>In deze benarde tijden kan vaderlandsliefde minder dan ooit voor hersenschimmig gelden en voelen wij dieper dan ooit de waarde +van eigen aard en eigen haard, de waarde van ons nationale zelfbestaan, van ons in doorsnede zoo kalm en nuchter, maar ook +zoo waardig, degelijk en onbevangen Nederlandsch karakter; en steeds sterker groeit de wil, ons-zelf en vereenigd te blijven, +niet in een andere natie op te gaan, niet prijs te geven een volksbestaan en een volksaard, die ons dierbaar werd als de bron +van onnoembaar veel goeds; steeds grooter wordt de drang, te blijven vormen de in haar diepste wezen uninationale bevolking +van Groot-Nederland, vereenigd in dagen van beproeving. Wij beseffen het: niet slechts de taal, maar de volkskultuur is heel +het volk, <span class="smallcaps">De Volkskultuur is de Ziel der Natie</span>. Blijft deze in wezen en, ongeacht het ruwe van vele harer bestanddeelen, kerngezond en krachtig genoeg om aan de hoogere +beschaving steeds nieuw voedsel te schenken, dan blijft het nationale organisme ook krachtig genoeg, om voldoende weerstand +te bieden aan de aanlokselen <a id="d0e28356"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28356">346</a>]</span>eener vreemde landskultuur, die moet voeren tot het verlies van eigen zelfstandigheid. Vreemd kultuurgoed is smet noch schande, +maar de eigen beschaving moet krachtig genoeg blijven, om dat vreemde kultuurgoed aan zich te assimileeren en om te smelten, +en daarom moet zij voeling blijven houden met de voorvaderlijke onderkultuur, heilig erfdeel, vast en onschatbaar onderpand +onzer nationale onafhankelijkheid. + +</p> +<p>Hou zee, mijn Nederland, blijf vroom en veilig varen met God! + + +<a id="d0e28360"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28360">347</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27261" href="#d0e27261src" class="noteref">1</a></span> Aldus wordt ook de naam van Drievuldigheidsbloem verklaard. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27269" href="#d0e27269src" class="noteref">2</a></span> Ik vermeld dit verhaal hier, omdat ik het meer als natuur- dan als naamverklarend beschouw. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27300" href="#d0e27300src" class="noteref">3</a></span> Zette de deur op een kier. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e27710" href="#d0e27710src" class="noteref">4</a></span> “Mit de moes”, zie I, bl. <a href="#d0e6716" class="typeref">172</a>. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e28092" href="#d0e28092src" class="noteref">5</a></span> Deze verklaring is echter niet zeker. +</p> +</div> +</div> +<div id="d0e28361" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Bij de Isethnen-kaart.</h2> +<p>Deze kaart, voor wier bewerking ik den Eerw. Heer <span class="smallcaps">J. Metsemakers</span> mijn dank zeg, beschouwe men als een proef, die ten doel heeft, het ethnologische belang van een dusdanig opgezet grafisch +overzicht in het licht te stellen. Tot mijn groote spijt heb ik, ten gevolge der tijdsomstandigheden, verscheidene linies +op Belgisch grondgebied niet kunnen doortrekken. Men lette b.v. op de haal-linie (9), die bezuiden Hilvarenbeek het Nederlandsche +grondgebied verlaat en dit dan weer bezuiden Sittard doorsnijdt. + +</p> +<p>Op een betrekkelijk beperkt gebied zien wij hier Keltische, Saksische, Frankische, Romaansche en Oppergermaansche invloeden +samenstooten en opdringen. De II<sup>e</sup> brunetten-linie, die loopt van Lobith tot Gorinchem en bezuiden welke het percentage der donker-oogigen en -harigen van ± +30 tot ± 40 stijgt, valt merkwaardiger wijze vrij wel samen met de noordwestelijke grens van de Saksische huistypen, die een +heel wat ruimer gebied omvat dan de Saksische meervoudsvorming (5). Zuidwaarts reikt de grens van het Saksische halletype +tot nabij Venloo, maar omlijnt van af Nijmegen tot Venloo een menggebied, waar de Saksische bouwtrant op het oogenblik zoo +goed als uitgestorven kan beschouwd worden. In dit gebied vertoont ook de taal een gemengd Frankisch-Saksisch karakter. + +</p> +<p>De hoofdgrens tusschen Noord- en Zuid-Limburg, tusschen Salische en Ripuarische Franken, vormen de Uerdinger- en Panningerlinie +(1. 2), met de Peel als hoofdverkeersgrens. Maar ook bezuiden deze grens is de Saksische invloed doorgedrongen, zooals blijkt +uit de haal-linie (9), die de zuidelijke grens van het uiteraard Saksische haalleiden vormt; zie I, bl. <a href="#d0e10546" class="typeref">257</a>. De noordwestelijke isethne van dit gebruik loopt van Hilvarenbeek tot Nijmegen. Maar ook het <a id="d0e28379"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28379">348</a>]</span>Saksisch-Friesche systeem der afzonderlijke hoeven zet zich in zuidelijke richting voort tot het punt, waar de Swalm in de +Maas uitmondt en de Romaansche invloed sterker wordt. Hier eindigt trouwens ook de Frankische muts, de Brabantsche zoogenaamde +huifmuts. Bezuiden dit punt vindt men zelfs nog afzonderlijke hoeven in de zijdalen van de Geul en van de Geleen. + +</p> +<p>Van het Zuiden en Zuid-Oosten uit drong niet slechts de Hoogduitsche klankverschuiving en palataliseering krachtig op, stuitend +in haar laatste golvingen op Uerdinger- en Panninger-linies (1. 2. 3), maar vooral ook de Frankisch-Romeinsche hoevebouw (14), +die voor het zuiver Frankisch-Keltische huistype slechts de ruimte tusschen Venloo en Reuver, en verder westelijk vrijlaat. +Eindelijk, op Romaanschen invloed—men lette op de nabijheid der Romaansch-Germaansche taalgrens (15)—wijst duidelijk de pepel-linie +(11), bezuiden welke het Fransche <i>papillon</i> aan den vlinder doorgaans de benaming van <i>pepel</i> schonk. Wellicht moet de herkomst van het tegenwoordig deelwoord op—<i>têre</i>, welks noordelijke grens ongeveer met de pepel-linie samenvalt (12), in dezelfde richting worden gezocht. + + + + + + + + + + + + + + + + +<a id="d0e28392"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28392">362</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#d0e464">Inhoud</a>] +</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/saksisch.png" alt="Grondplan van het Saksische type." width="358" height="461"><p class="figureHead">Grondplan van het Saksische type.</p> +<p><i>s</i>. Schuurdeur. +<i>p</i>. Paardenstalling. +<i>k</i>. Koestalling. +<i>v</i>. Varkensstalling. +<i>d</i>. Deel. +<i>h</i>. Haard. +<i>w</i>. Woonhuis. +</p> +</div><p> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/achterhoek.png" alt="Uit den Achterhoek." width="459" height="330"><p class="figureHead">Uit den Achterhoek.</p> +<p><i>s</i>. Schuurdeur. +<i>p</i>. Paardenstal. +<i>k</i>. Koestal. +<i>v</i>. Varkensstal. +<i>ff</i>. Bedsteden. +<i>d</i>. Deel. +<i>h</i>. Haard met koker. +<i>l</i>. Waschhok. +<i>a</i>. Pomp. +<i>g</i>. Tafel met stoelen. +</p> +</div><p> + +<a id="d0e28457"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28457">363</a>]</span></p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/staphorst.png" alt="Staphorst en Rouveen." width="568" height="368"><p class="figureHead">Staphorst en Rouveen.</p> +<p><i>s</i>. Schuurdeur. +<i>c</i>. Hooischuur. +<i>k</i>. Potstal (koestal). +<i>d</i>. Deel. +<i>h</i>. Haard. +<i>b</i>. Bank. +<i>p</i>. Paardenstal. +<i>v</i>. Varkensstal. +<i>fff</i>. Bedsteden. +<i>m</i>. Melkkamer. +<i>a</i>. Waschhok. +<i>g</i>. Kast en tafel. +<i>i</i>. Banderdeur. +</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/venloo.png" alt="Venloo en Omstreken." width="393" height="540"><p class="figureHead">Venloo en Omstreken.</p> +<p><i>a</i>. Woonvertrek of keuken (<i>huis).</i> +<i>b</i>. Woonkamer (<i>deftige kamer).</i> +<i>cc</i>. Slaapkamers. +<i>h</i>. Haard met koker en mantel. +<i>i</i>. Keldertrap. +<i>t</i>. Zoldertrap. +<i>g</i>. Waschhok (<i>stort </i>of <i>geut</i>). +<i>e</i>. Hoofddeur, somtijds op zij. +<i>k</i>. Koestal. +<i>v</i>. Varkensstal. +<i>d</i>. Deel (<i>den).</i> +<i>s</i>. Schuur. +<i>p</i>. Paardenstal. +</p> +</div><p> +<a id="d0e28563"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28563">364</a>]</span></p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/friesch.png" alt="Grondplan van het Friesche type." width="429" height="288"><p class="figureHead">Grondplan van het Friesche type.</p> +<p><i>a</i>. Hooiberg. <i>bb</i>. Dorschvloer. <i>pp</i>. Stalling. +<i>e</i>. Doorgang. <i>ff</i>. Brandmuur. <i>g</i>. Portaal (gang). +<i>ii</i>. Personeel; karnhuis enz. <i>k</i>. Opkamer. +<i>ll</i>. Vertrekken. <i>h</i>. Keuken. +</p> +</div><p> + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/friesch-groningsch.png" alt="Grondplan van het Friesch—Groningsche type." width="451" height="226"><p class="figureHead">Grondplan van het Friesch—Groningsche type.</p> +<p><i>a</i>. Hooibergplaats. <i>d</i>. Dorschvloer. <i>b</i>. Achterdeel. <i>k</i>. Koestal. <i>pp</i>. Paardenstalling. <i>ff</i>. Woonkamers. <i>g</i>. Zomer-kamer. <i>h</i>. Keuken. <i>l</i>. Karnhuis. <i>m</i>. Melkhuis. +</p> +</div><p> + +<a id="d0e28636"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e28636">365</a>]</span></p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/frankisch.png" alt="Grondplan van het Frankische type." width="538" height="392"><p class="figureHead">Grondplan van het Frankische type.</p> +<p><i>a</i>. Keuken. +<i>h</i>. Haard. +<i>o</i>. Opkamer. +<i>k</i>. Kelder. +<i>w</i>. Waschhok. +<i>v</i>. Voorstal. +<i>k</i>. Koestal. +<i>d</i>. Deel. +<i>s</i>. Schuur. +<i>p</i>. Paardenstal. +<i>b</i>. Bergplaats (<i>schop</i>). +</p> +</div><p> + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/frankisch-romeinsch.png" alt="Grondplan van het Frankisch-Romeinsche type." width="578" height="501"><p class="figureHead">Grondplan van het Frankisch-Romeinsche type.</p> +<p><i>ff</i>. Bergplaatsen. +<i>a</i>. Mestvaalt; <i>b</i>. Opvaart; <i>s</i>. Schuur; <i>d</i>. Woonhuis; <i>cee</i>. Stallen; +</p> +</div><p> + +</p> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">Inhoudsopgave</h2> +<ul> +<li><a href="#d0e141">Ter Inleiding.</a></li> +<li><a href="#d0e303">Verdeeling der Nederlandsche Volkskunde.</a></li> +<li><a href="#d0e464">Inhoud.</a></li> +<li><a href="#d0e710">Algemeene Beginselen en Maatschappelijke Instellingen.</a><ul> +<li><a href="#d0e713">I. Lagen en gebied onzer volkskultuur.</a></li> +<li><a href="#d0e1068">II. Dorp en dorpsgebied.</a></li> +<li><a href="#d0e1465">III. De Boerenwoningen.</a></li> +<li><a href="#d0e1992">IV. Volkstypen en Kleederdrachten.</a><ul> +<li><a href="#d0e1995">1. Het somatische volkstype.</a></li> +<li><a href="#d0e2084">2. Het psychische volkstype.</a></li> +<li><a href="#d0e2148">3. Kleederdracht en versierselen.</a></li> +</ul> +</li> +</ul> +</li> +<li><a href="#d0e2370">De Volksreligie.</a><ul> +<li><a href="#d0e2373">I. Volksreligie en Geestenwereld.</a></li> +<li><a href="#d0e3559">II. De Volksfeesten.</a></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#d0e8385">Het Privaatleven.</a><ul> +<li><a href="#d0e8388">I. Geboorte, doop, kindsheid.</a></li> +<li><a href="#d0e9952">II. Liefde en huwelijk.</a></li> +<li><a href="#d0e10775">III. Huiselijk Verkeer.</a></li> +<li><a href="#d0e11079">IV. Landbouw en veeteelt.</a></li> +<li><a href="#d0e11675">V. Ziekte, dood, begrafenis.</a></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#d0e12013">De Volkstaal.</a><ul> +<li><a href="#d0e12090">I. Het Taaleigen.</a><ul> +<li><a href="#d0e12298">Friesch.</a></li> +<li><a href="#d0e12382">Zaansch.</a></li> +<li><a href="#d0e12621">Achterhoeksch I.</a></li> +<li><a href="#d0e12643">Achterhoeksch II.</a></li> +<li><a href="#d0e12771">Westerwoldsch.</a></li> +<li><a href="#d0e13138">Veluwsch.</a></li> +<li><a href="#d0e13167">Ostendsch.</a></li> +<li><a href="#d0e13237">Leuvensch.</a></li> +<li><a href="#d0e13276">Bredasch.</a></li> +<li><a href="#d0e13550">Venloosch.</a></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#d0e14031">II. Onze plaatsnamen.: (<i>Met inleidend overzicht over onze persoons- en geslachtsnamen</i>).</a></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#d0e17771">De Volkskunst.</a><ul> +<li><a href="#d0e17827">I. Raadsels en Spreekwoorden.: +</a></li> +<li><a href="#d0e20516">II. Sprookjes, sagen en legenden.</a></li> +<li><a href="#d0e22075">III. Het volkslied.</a></li> +<li><a href="#d0e24141">IV. Bouwkunst en dekoratieve kunst.</a></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#d0e26244">De Volkswetenschap.</a><ul> +<li><a href="#d0e26260">I. Volksetymologie.</a></li> +<li><a href="#d0e26779">II. Volksgeneeskunde.</a></li> +<li><a href="#d0e27118">III. Natuurverklaring en weerkunde.</a></li> +<li><a href="#d0e27953">IV. Plantlore.</a></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#d0e28361">Bij de Isethnen-kaart.</a></li> +</ul> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2>Colofon</h2> +<h3>Beschikbaarheid</h3> +<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give +it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<h3>Codering</h3> +<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde +van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn +gemarkeerd met het corr-element. + +</p> +<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met “. Geneste +dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens. + +</p> +<p>De twee delen zijn voor deze digitale editie samengevoegd tot één geheel. Hierdoor zijn de inhoudsopgaven ook samengevoegd. + +</p> +<h3>Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>06-FEB-2004 begonnen.</li> +</ul> +<h3>Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%"> +<tr> +<th>Plaats</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e226">Bladzijde XI</a></td> +<td width="40%">individueele</td> +<td width="40%">individuëele</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e1333">Bladzijde 21</a></td> +<td width="40%">werkt</td> +<td width="40%">werk</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e3225">Bladzijde 87</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e5705">Bladzijde 151</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e5761">Bladzijde 153</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e8862">Bladzijde 221</a></td> +<td width="40%">pychologisch-maatschappelijke</td> +<td width="40%">psychologisch-maatschappelijke</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e11526">Bladzijde 285</a></td> +<td width="40%">Bücker</td> +<td width="40%">Bücher</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e12238">Bladzijde 7</a></td> +<td width="40%">meervood</td> +<td width="40%">meervoud</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e12317">Bladzijde 8</a></td> +<td width="40%">19</td> +<td width="40%">9</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e13460">Bladzijde 39</a></td> +<td width="40%">Maaastricht</td> +<td width="40%">Maastricht</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e14718">Bladzijde 57</a></td> +<td width="40%">Nederlandsch</td> +<td width="40%">Nederlandsche</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e19029">Bladzijde 113</a></td> +<td width="40%">nachschuit</td> +<td width="40%">nachtschuit</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e21266">Bladzijde 168</a></td> +<td width="40%">koud</td> +<td width="40%">koude</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e21623">Bladzijde 181</a></td> +<td width="40%">slecht</td> +<td width="40%">slechts</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e22243">Bladzijde 206</a></td> +<td width="40%">volskunde</td> +<td width="40%">volkskunde</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e24517">Bladzijde 263</a></td> +<td width="40%">naiëve</td> +<td width="40%">naïeve</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e25605">Bladzijde 279</a></td> +<td width="40%">aantrekkkelijke</td> +<td width="40%">aantrekkelijke</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e25948">Bladzijde 288</a></td> +<td width="40%">som</td> +<td width="40%">soms</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's Nederlandsche Volkskunde, by Jos Schrijnen + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDERLANDSCHE VOLKSKUNDE *** + +***** This file should be named 22968-h.htm or 22968-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/2/9/6/22968/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> |