diff options
Diffstat (limited to 'old')
| -rw-r--r-- | old/anidl10.txt | 10570 | ||||
| -rw-r--r-- | old/anidl10.zip | bin | 0 -> 195586 bytes |
2 files changed, 10570 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/anidl10.txt b/old/anidl10.txt new file mode 100644 index 0000000..2f137ca --- /dev/null +++ b/old/anidl10.txt @@ -0,0 +1,10570 @@ +****The Project Gutenberg Etext of Vergil's Aeneid in Latin**** + + +Please take a look at the important information in this header. +We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an +electronic path open for the next readers. Do not remove this. + + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations* + +Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and +further information is included below. We need your donations. + + +Vergil's Aeneid in Latin + +March, 1995 [Etext #227] + + +****The Project Gutenberg Etext of Vergil's Aeneid in Latin**** +*****This file should be named anidl10.txt or anidl10.zip****** + +Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, anidl11.txt. +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, anidl10a.txt. + + +We are now trying to release all our books one month in advance +of the official release dates, for time for better editing. + +Please note: neither this list nor its contents are final till +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. To be sure you have an +up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes +in the first week of the next month. Since our ftp program has +a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a +look at the file size will have to do, but we will try to see a +new copy has at least one byte more or less. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +fifty hours is one conservative estimate for how long it we take +to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. This +projected audience is one hundred million readers. If our value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $4 +million dollars per hour this year as we release some eight text +files per month: thus upping our productivity from $2 million. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext +Files by the December 31, 2001. [10,000 x 100,000,000=Trillion] +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is 10% of the expected number of computer users by the end +of the year 2001. + +We need your donations more than ever! + +All donations should be made to "Project Gutenberg/IBC", and are +tax deductible to the extent allowable by law ("IBC" is Illinois +Benedictine College). (Subscriptions to our paper newsletter go +to IBC, too) + +For these and other matters, please mail to: + +Project Gutenberg +P. O. Box 2782 +Champaign, IL 61825 + +When all other email fails try our Michael S. Hart, Executive +Director: +hart@vmd.cso.uiuc.edu (internet) hart@uiucvmd (bitnet) + +We would prefer to send you this information by email +(Internet, Bitnet, Compuserve, ATTMAIL or MCImail). + +****** +If you have an FTP program (or emulator), please +FTP directly to the Project Gutenberg archives: +[Mac users, do NOT point and click. . .type] + +ftp mrcnext.cso.uiuc.edu +login: anonymous +password: your@login +cd etext/etext90 through /etext95 +or cd etext/articles [get suggest gut for more information] +dir [to see files] +get or mget [to get files. . .set bin for zip files] +GET INDEX?00.GUT +for a list of books +and +GET NEW GUT for general information +and +MGET GUT* for newsletters. + +**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor** +(Three Pages) + + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this etext, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you can distribute copies of this etext if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +etext, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this etext by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this etext on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS +This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG- +tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor +Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at +Illinois Benedictine College (the "Project"). Among other +things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this etext +under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +To create these etexts, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's etexts and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other etext medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] the Project (and any other party you may receive this +etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all +liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this etext within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold the Project, its directors, +officers, members and agents harmless from all liability, cost +and expense, including legal fees, that arise directly or +indirectly from any of the following that you do or cause: +[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification, +or addition to the etext, or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this etext electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + etext or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this etext in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word pro- + cessing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The etext, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The etext may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the etext (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the etext refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the + net profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Association / Illinois + Benedictine College" within the 60 days following each + date you prepare (or were legally required to prepare) + your annual (or equivalent periodic) tax return. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +The Project gratefully accepts contributions in money, time, +scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty +free copyright licenses, and every other sort of contribution +you can think of. Money should be paid to "Project Gutenberg +Association / Illinois Benedictine College". + +This "Small Print!" by Charles B. Kramer, Attorney +Internet (72600.2026@compuserve.com); TEL: (212-254-5093) +*END*THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END* + + + + + + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS + + +LIBER I + + +ARMA virumque cano, Troiae qui primus ab oris +Italiam, fato profugus, Laviniaque venit +litora, multum ille et terris iactatus et alto +vi superum saevae memorem Iunonis ob iram; +multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, +inferretque deos Latio, genus unde Latinum, +Albanique patres, atque altae moenia Romae. + +Musa, mihi causas memora, quo numine laeso, +quidve dolens, regina deum tot volvere casus +insignem pietate virum, tot adire labores +impulerit. Tantaene animis caelestibus irae? + +Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni, +Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe +ostia, dives opum studiisque asperrima belli; +quam Iuno fertur terris magis omnibus unam +posthabita coluisse Samo; hic illius arma, +hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse, +si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque. +Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci +audierat, Tyrias olim quae verteret arces; +hinc populum late regem belloque superbum +venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas. +Id metuens, veterisque memor Saturnia belli, +prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis--- +necdum etiam causae irarum saevique dolores +exciderant animo: manet alta mente repostum +iudicium Paridis spretaeque iniuria formae, +et genus invisum, et rapti Ganymedis honores. +His accensa super, iactatos aequore toto +Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli, +arcebat longe Latio, multosque per annos +errabant, acti fatis, maria omnia circum. +Tantae molis erat Romanam condere gentem! + +Vix e conspectu Siculae telluris in altum +vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant, +cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus, +haec secum: `Mene incepto desistere victam, +nec posse Italia Teucrorum avertere regem? +Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem +Argivom atque ipsos potuit submergere ponto, +unius ob noxam et furias Aiacis Oilei? +Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem, +disiecitque rates evertitque aequora ventis, +illum expirantem transfixo pectore flammas +turbine corripuit scopuloque infixit acuto. +Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque +et soror et coniunx, una cum gente tot annos +bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret +praeterea, aut supplex aris imponet honorem?' + +Talia flammato secum dea corde volutans +nimborum in patriam, loca feta furentibus austris, +Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro +luctantes ventos tempestatesque sonoras +imperio premit ac vinclis et carcere frenat. +Illi indignantes magno cum murmure montis +circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce +sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras. +Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum +quippe ferant rapidi secum verrantque per auras. +Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris, +hoc metuens, molemque et montis insuper altos +imposuit, regemque dedit, qui foedere certo +et premere et laxas sciret dare iussus habenas. +Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est: + +`Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex +et mulcere dedit fluctus et tollere vento, +gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor, +Ilium in Italiam portans victosque Penates: +incute vim ventis submersasque obrue puppes, +aut age diversos et disiice corpora ponto. +Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae, +quarum quae forma pulcherrima Deiopea, +conubio iungam stabili propriamque dicabo, +omnis ut tecum meritis pro talibus annos +exigat, et pulchra faciat te prole parentem.' + +Aeolus haec contra: `Tuus, O regina, quid optes +explorare labor; mihi iussa capessere fas est. +Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque +concilias, tu das epulis accumbere divom, +nimborumque facis tempestatumque potentem.' + +Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem +impulit in latus: ac venti, velut agmine facto, +qua data porta, ruunt et terras turbine perflant. +Incubuere mari, totumque a sedibus imis +una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis +Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus. +Insequitur clamorque virum stridorque rudentum. +Eripiunt subito nubes caelumque diemque +Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra. +Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether, +praesentemque viris intentant omnia mortem. + +Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra: +ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas +talia voce refert: `O terque quaterque beati, +quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis +contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis +Tydide! Mene Iliacis occumbere campis +non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra, +saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens +Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis +scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?' + +Talia iactanti stridens Aquilone procella +velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit. +Franguntur remi; tum prora avertit, et undis +dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons. +Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens +terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis. +Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet--- +saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras--- +dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto +in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu, +inliditque vadis atque aggere cingit harenae. +Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten, +ipsius ante oculos ingens a vertice pontus +in puppim ferit: excutitur pronusque magister +volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem +torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex. +Adparent rari nantes in gurgite vasto, +arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas. +Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati, +et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes, +vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes +accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt. + +Interea magno misceri murmure pontum, +emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis +stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto +prospiciens, summa placidum caput extulit unda. +Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem, +fluctibus oppressos Troas caelique ruina, +nec latuere doli fratrem Iunonis et irae. +Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur: + +`Tantane vos generis tenuit fiducia vestri? +Iam caelum terramque meo sine numine, venti, +miscere, et tantas audetis tollere moles? +Quos ego---sed motos praestat componere fluctus. +Post mihi non simili poena commissa luetis. +Maturate fugam, regique haec dicite vestro: +non illi imperium pelagi saevumque tridentem, +sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa, +vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula +Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.' + +Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat, +collectasque fugat nubes, solemque reducit. +Cymothoe simul et Triton adnixus acuto +detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti; +et vastas aperit syrtis, et temperat aequor, +atque rotis summas levibus perlabitur undas. +Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est +seditio, saevitque animis ignobile volgus, +iamque faces et saxa volant---furor arma ministrat; +tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem +conspexere, silent, arrectisque auribus adstant; +ille regit dictis animos, et pectora mulcet,--- +sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam +prospiciens genitor caeloque invectus aperto +flectit equos, curruque volans dat lora secundo. + +Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu +contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras. +Est in secessu longo locus: insula portum +efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto +frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. +Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur +in caelum scopuli, quorum sub vertice late +aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis +desuper horrentique atrum nemus imminet umbra. +Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum, +intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, +nympharum domus: hic fessas non vincula navis +ulla tenent, unco non alligat ancora morsu. +Huc septem Aeneas collectis navibus omni +ex numero subit; ac magno telluris amore +egressi optata potiuntur Troes harena, +et sale tabentis artus in litore ponunt. +Ac primum silici scintillam excudit Achates, +succepitque ignem foliis, atque arida circum +nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam. +Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma +expediunt fessi rerum, frugesque receptas +et torrere parant flammis et frangere saxo. + +Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem +prospectum late pelago petit, Anthea si quem +iactatum vento videat Phrygiasque biremis, +aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici. +Navem in conspectu nullam, tris litore cervos +prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur +a tergo, et longum per vallis pascitur agmen. +Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas +corripuit, fidus quae tela gerebat Achates; +ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis +cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem +miscet agens telis nemora inter frondea turbam; +nec prius absistit, quam septem ingentia victor +corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet. +Hinc portum petit, et socios partitur in omnes. +Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes +litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros, +dividit, et dictis maerentia pectora mulcet: + +`O socii---neque enim ignari sumus ante malorum--- +O passi graviora, dabit deus his quoque finem. +Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis +accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa +experti: revocate animos, maestumque timorem +mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit. +Per varios casus, per tot discrimina rerum +tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas +ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae. +Durate, et vosmet rebus servate secundis.' + +Talia voce refert, curisque ingentibus aeger +spem voltu simulat, premit altum corde dolorem. +Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris; +tergora deripiunt costis et viscera nudant; +pars in frusta secant veribusque trementia figunt; +litore aena locant alii, flammasque ministrant. +Tum victu revocant vires, fusique per herbam +implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae. +Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae, +amissos longo socios sermone requirunt, +spemque metumque inter dubii, seu vivere credant, +sive extrema pati nec iam exaudire vocatos. +Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti, +nunc Amyci casum gemit et crudelia secum +fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum. + +Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo +despiciens mare velivolum terrasque iacentis +litoraque et latos populos, sic vertice caeli +constitit, et Libyae defixit lumina regnis. +Atque illum talis iactantem pectore curas +tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis +adloquitur Venus: `O qui res hominumque deumque +aeternis regis imperiis, et fulmine terres, +quid meus Aeneas in te committere tantum, +quid Troes potuere, quibus, tot funera passis, +cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis? +Certe hinc Romanos olim, volventibus annis, +hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri, +qui mare, qui terras omni dicione tenerent, +pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit? +Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas +solabar, fatis contraria fata rependens; +nunc eadem fortuna viros tot casibus actos +insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum? +Antenor potuit, mediis elapsus Achivis, +Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus +regna Liburnorum, et fontem superare Timavi, +unde per ora novem vasto cum murmure montis +it mare proruptum et pelago premit arva sonanti. +Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit +Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit +Troia; nunc placida compostus pace quiescit: +nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem, +navibus (infandum!) amissis, unius ob iram +prodimur atque Italis longe disiungimur oris. +Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?' + + +Olli subridens hominum sator atque deorum, +voltu, quo caelum tempestatesque serenat, +oscula libavit natae, dehinc talia fatur: +`Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum +fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini +moenia, sublimemque feres ad sidera caeli +magnanimum Aenean; neque me sententia vertit. +Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet, +longius et volvens fatorum arcana movebo) +bellum ingens geret Italia, populosque feroces +contundet, moresque viris et moenia ponet, +tertia dum Latio regnantem viderit aestas, +ternaque transierint Rutulis hiberna subactis. +At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo +additur,---Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,--- +triginta magnos volvendis mensibus orbis +imperio explebit, regnumque ab sede Lavini +transferet, et longam multa vi muniet Albam. +Hic iam ter centum totos regnabitur annos +gente sub Hectorea, donec regina sacerdos, +Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem. +Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus +Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet +moenia, Romanosque suo de nomine dicet. +His ego nec metas rerum nec tempora pono; +imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno, +quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat, +consilia in melius referet, mecumque fovebit +Romanos rerum dominos gentemque togatam: +sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas, +cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas +servitio premet, ac victis dominabitur Argis. +Nascetur pulchra Troianus origine Caesar, +imperium oceano, famam qui terminet astris,--- +Iulius, a magno demissum nomen Iulo. +Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum, +accipies secura; vocabitur hic quoque votis. +Aspera tum positis mitescent saecula bellis; +cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus, +iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis +claudentur Belli portae; Furor impius intus, +saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis +post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.' + +Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto, +ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces +hospitio Teucris, ne fati nescia Dido +finibus arceret: volat ille per aera magnum +remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris. +Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni +corda volente deo; in primis regina quietum +accipit in Teucros animum mentemque benignam. + +At pius Aeneas, per noctem plurima volvens, +ut primum lux alma data est, exire locosque +explorare novos, quas vento accesserit oras, +qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene, +quaerere constituit, sociisque exacta referre +Classem in convexo nemorum sub rupe cavata +arboribus clausam circum atque horrentibus umbris +occulit; ipse uno graditur comitatus Achate, +bina manu lato crispans hastilia ferro. + +Cui mater media sese tulit obvia silva, +virginis os habitumque gerens, et virginis arma +Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat +Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum. +Namque umeris de more habilem suspenderat arcum +venatrix, dederatque comam diffundere ventis, +nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis. +Ac prior, `Heus' inquit `iuvenes, monstrate mearum +vidistis si quam hic errantem forte sororum, +succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis, +aut spumantis apri cursum clamore prementem.' + +Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus: +`Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum--- +O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus +mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe--- +an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?--- +sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem, +et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris +iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque +erramus, vento huc vastis et fluctibus acti: +multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.' + +Tum Venus: `Haud equidem tali me dignor honore; +virginibus Tyriis mos est gestare pharetram, +purpureoque alte suras vincire cothurno. +Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem; +sed fines Libyci, genus intractabile bello. +Imperium Dido Tyria regit urbe profecta, +germanum fugiens. Longa est iniuria, longae +ambages; sed summa sequar fastigia rerum. + +`Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri +Phoenicum, et magno miserae dilectus amore, +cui pater intactam dederat, primisque iugarat +ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat +Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes. +Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum +impius ante aras, atque auri caecus amore, +clam ferro incautum superat, securus amorum +germanae; factumque diu celavit, et aegram, +multa malus simulans, vana spe lusit amantem. +Ipsa sed in somnis inhumati venit imago +coniugis, ora modis attollens pallida miris, +crudeles aras traiectaque pectora ferro +nudavit, caecumque domus scelus omne retexit. +Tum celerare fugam patriaque excedere suadet, +auxiliumque viae veteres tellure recludit +thesauros, ignotum argenti pondus et auri. +His commota fugam Dido sociosque parabat: +conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni +aut metus acer erat; navis, quae forte paratae, +corripiunt, onerantque auro: portantur avari +Pygmalionis opes pelago; dux femina facti. +Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis +moenia surgentemque novae Karthaginis arcem, +mercatique solum, facti de nomine Byrsam, +taurino quantum possent circumdare tergo. +Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris, +quove tenetis iter? `Quaerenti talibus ille +suspirans, imoque trahens a pectore vocem: + +`O dea, si prima repetens ab origine pergam, +et vacet annalis nostrorum audire laborum, +ante diem clauso componat Vesper Olympo. +Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris +Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos +forte sua Libycis tempestas adpulit oris. +Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates +classe veho mecum, fama super aethera notus. +Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo. +Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor, +matre dea monstrante viam, data fata secutus; +vix septem convolsae undis Euroque supersunt. +Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro, +Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem +passa Venus medio sic interfata dolore est: + +`Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras +vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem. +Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer, +Namque tibi reduces socios classemque relatam +nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam, +ni frustra augurium vani docuere parentes. +Aspice bis senos laetantis agmine cycnos, +aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto +turbabat caelo; nunc terras ordine longo +aut capere, aut captas iam despectare videntur: +ut reduces illi ludunt stridentibus alis, +et coetu cinxere polum, cantusque dedere, +haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum +aut portum tenet aut pleno subit ostia velo. +Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.' + +Dixit, et avertens rosea cervice refulsit, +ambrosiaeque comae divinum vertice odorem +spiravere, pedes vestis defluxit ad imos, +et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem +adgnovit, tali fugientem est voce secutus: +`Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis +iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram +non datur, ac veras audire et reddere voces?' + +Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit: +at Venus obscuro gradientes aere saepsit, +et multo nebulae circum dea fudit amictu, +cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, +molirive moram, aut veniendi poscere causas. +Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit +laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo +ture calent arae, sertisque recentibus halant. + +Corripuere viam interea, qua semita monstrat. +Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi +imminet, adversasque adspectat desuper arces. +Miratur molem Aeneas, magalia quondam, +miratur portas strepitumque et strata viarum. +Instant ardentes Tyrii pars ducere muros, +molirique arcem et manibus subvolvere saxa, +pars optare locum tecto et concludere sulco. +[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;] +hic portus alii effodiunt; hic alta theatris +fundamenta locant alii, immanisque columnas +rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris. +Qualis apes aestate nova per florea rura +exercet sub sole labor, cum gentis adultos +educunt fetus, aut cum liquentia mella +stipant et dulci distendunt nectare cellas, +aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto +ignavom fucos pecus a praesepibus arcent: +fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella. +`O fortunati, quorum iam moenia surgunt!' +Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis. +Infert se saeptus nebula, mirabile dictu, +per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli. + +Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra, +quo primum iactati undis et turbine Poeni +effodere loco signum, quod regia Iuno +monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello +egregiam et facilem victu per saecula gentem. +Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido +condebat, donis opulentum et numine divae, +aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque +aere trabes, foribus cardo stridebat aenis. +Hoc primum in luco nova res oblata timorem +leniit, hic primum Aeneas sperare salutem +ausus, et adflictis melius confidere rebus. +Namque sub ingenti lustrat dum singula templo, +reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi, +artificumque manus inter se operumque laborem +miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas, +bellaque iam fama totum volgata per orbem, +Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem. +Constitit, et lacrimans, `Quis iam locus' inquit `Achate, +quae regio in terris nostri non plena laboris? +En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi; +sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt. +Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.' +Sic ait, atque animum pictura pascit inani, +multa gemens, largoque umectat flumine voltum. + +Namque videbat, uti bellantes Pergama circum +hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus, +hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles. +Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis +adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno +Tydides multa vastabat caede cruentus, +ardentisque avertit equos in castra, prius quam +pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent. +Parte alia fugiens amissis Troilus armis, +infelix puer atque impar congressus Achilli, +fertur equis, curruque haeret resupinus inani, +lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur +per terram, et versa pulvis inscribitur hasta. +Interea ad templum non aequae Palladis ibant +crinibus Iliades passis peplumque ferebant, +suppliciter tristes et tunsae pectora palmis; +diva solo fixos oculos aversa tenebat. +Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros, +exanimumque auro corpus vendebat Achilles. +Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo, +ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici, +tendentemque manus Priamum conspexit inermis. +Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis, +Eoasque acies et nigri Memnonis arma. +Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis +Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet, +aurea subnectens exsertae cingula mammae, +bellatrix, audetque viris concurrere virgo. + +Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur, +dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno, +regina ad templum, forma pulcherrima Dido, +incessit magna iuvenum stipante caterva. +Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi +exercet Diana choros, quam mille secutae +hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram +fert umero, gradiensque deas supereminet omnis: +Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus: +talis erat Dido, talem se laeta ferebat +per medios, instans operi regnisque futuris. +Tum foribus divae, media testudine templi, +saepta armis, solioque alte subnixa resedit. +Iura dabat legesque viris, operumque laborem +partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat: +cum subito Aeneas concursu accedere magno +Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum, +Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo +dispulerat penitusque alias avexerat oras. +Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates +laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras +ardebant; sed res animos incognita turbat. +Dissimulant, et nube cava speculantur amicti, +quae fortuna viris, classem quo litore linquant, +quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant, +orantes veniam, et templum clamore petebant. + +Postquam introgressi et coram data copia fandi, +axumus Ilioneus placido sic pectore coepit: +`O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem +iustitiaque dedit gentis frenare superbas, +Troes te miseri, ventis maria omnia vecti, +oramus, prohibe infandos a navibus ignis, +parce pio generi, et propius res aspice nostras. +Non nos aut ferro Libycos populare Penatis +venimus, aut raptas ad litora vertere praedas; +non ea vis animo, nec tanta superbia victis. +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; +Oenotri coluere viri; nunc fama minores +Italiam dixisse ducis de nomine gentem. +Hic cursus fuit: +cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion +in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris +perque undas, superante salo, perque invia saxa +dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris. +Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem +permittit patria? Hospitio prohibemur harenae; +bella cient, primaque vetant consistere terra. +Si genus humanum et mortalia temnitis arma +at sperate deos memores fandi atque nefandi. + +`Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter, +nec pietate fuit, nec bello maior et armis. +Quem si fata virum servant, si vescitur aura +aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris, +non metus; officio nec te certasse priorem +poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes +arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes. +Quassatam ventis liceat subducere classem, +et silvis aptare trabes et stringere remos: +si datur Italiam, sociis et rege recepto, +tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus; +sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum, +pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli, +at freta Sicaniae saltem sedesque paratas, +unde huc advecti, regemque petamus Acesten.' + +Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant +Dardanidae. + +Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur: +`Solvite corde metum, Teucri, secludite curas. +Res dura et regni novitas me talia cogunt +moliri, et late finis custode tueri. +Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem, +virtutesque virosque, aut tanti incendia belli? +Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni, +nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe. +Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva, +sive Erycis finis regemque optatis Acesten, +auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo. +Voltis et his mecum pariter considere regnis; +urbem quam statuo vestra est, subducite navis; +Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur. +Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem +adforet Aeneas! Equidem per litora certos +dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo, +si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.' + +His animum arrecti dictis et fortis Achates +et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem +ardebant. Prior Aenean compellat Achates: +`Nate dea, quae nunc animo sententia surgit? +omnia tuta vides, classem sociosque receptos. +Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi +submersum; dictis respondent cetera matris.' + +Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente +scindit se nubes et in aethera purgat apertum. +Restitit Aeneas claraque in luce refulsit, +os umerosque deo similis; namque ipsa decoram +caesariem nato genetrix lumenque iuventae +purpureum et laetos oculis adflarat honores: +quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo +argentum Pariusve lapis circumdatur auro. + +Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente +improvisus ait: `Coram, quem quaeritis, adsum, +Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis. +O sola infandos Troiae miserata labores, +quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque +omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos, +urbe, domo, socias, grates persolvere dignas +non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est +gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem. +Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid +usquam iustitia est et mens sibi conscia recti, +praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt +saecula? Qui tanti talem genuere parentes? +In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae +lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet, +semper honos nomenque tuum laudesque manebunt, +quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum +Ilionea petit dextra, laevaque Serestum, +post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum. + +Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido, +casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est: +`Quis te, nate dea, per tanta pericula casus +insequitur? Quae vis immanibus applicat oris? +Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae +alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam? +Atque equidem Teucrum memini Sidona venire +finibus expulsum patriis, nova regna petentem +auxilio Beli; genitor tum Belus opimam +vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat. +Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis +Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi. +Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat, +seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat. +Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris. +Me quoque per multos similis fortuna labores +iactatam hac demum voluit consistere terra. +Non ignara mali, miseris succurrere disco.' + +Sic memorat; simul Aenean in regia ducit +tecta, simul divom templis indicit honorem. +Nec minus interea sociis ad litora mittit +viginti tauros, magnorum horrentia centum +terga suum, pinguis centum cum matribus agnos, +munera laetitiamque dii. + +At domus interior regali splendida luxu +instruitur, mediisque parant convivia tectis: +arte laboratae vestes ostroque superbo, +ingens argentum mensis, caelataque in auro +fortia facta patrum, series longissima rerum +per tot ducta viros antiqua ab origine gentis. + +Aeneas (neque enim patrius consistere mentem +passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten, +Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat; +omnis in Ascanio cari stat cura parentis. +Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis, +ferre iubet, pallam signis auroque rigentem, +et circumtextum croceo velamen acantho, +ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis, +Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos, +extulerat, matris Ledae mirabile donum: +praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim, +maxima natarum Priami, colloque monile +bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam. +Haec celerans ita ad naves tendebat Achates. + +At Cytherea novas artes, nova pectore versat +Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido +pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem +incendat reginam, atque ossibus implicet ignem; +quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis; +urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat. +Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem: + +`Nate, meae vires, mea magna potentia solus, +nate, patris summi qui tela Typhoia temnis, +ad te confugio et supplex tua numina posco. +Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum +litora iactetur odiis Iunonis iniquae, +nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore. +Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur +vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant +hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum. +Quocirca capere ante dolis et cingere flamma +reginam meditor, ne quo se numine mutet, +sed magno Aeneae mecum teneatur amore. +Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem. +Regius accitu cari genitoris ad urbem +Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura, +dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae: +hunc ego sopitum somno super alta Cythera +aut super Idalium sacrata sede recondam, +ne qua scire dolos mediusve occurrere possit. +Tu faciem illius noctem non amplius unam +falle dolo, et notos pueri puer indue voltus, +ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido +regalis inter mensas laticemque Lyaeum, +cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet, +occultum inspires ignem fallasque veneno.' + +Paret Amor dictis carae genetricis, et alas +exuit, et gressu gaudens incedit Iuli. +At Venus Ascanio placidam per membra quietem +inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos +Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum +floribus et dulci adspirans complectitur umbra. + +Iamque ibat dicto parens et dona Cupido +regia portabat Tyriis, duce laetus Achate. +Cum venit, aulaeis iam se regina superbis +aurea composuit sponda mediamque locavit. +Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus +conveniunt, stratoque super discumbitur ostro. +Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris +expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis. +Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam +cura penum struere, et flammis adolere Penatis; +centum aliae totidemque pares aetate ministri, +qui dapibus mensas onerent et pocula ponant. +Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes +convenere, toris iussi discumbere pictis. +Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum +flagrantisque dei voltus simulataque verba, +[pallamque et pictum croceo velamen acantho.] +Praecipue infelix, pesti devota futurae, +expleri mentem nequit ardescitque tuendo +Phoenissa, et pariter puero donisque movetur. +Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit +et magnum falsi implevit genitoris amorem, +reginam petit haec oculis, haec pectore toto +haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido, +insidat quantus miserae deus; at memor ille +matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum +incipit, et vivo temptat praevertere amore +iam pridem resides animos desuetaque corda. + +Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae, +crateras magnos statuunt et vina coronant. +Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant +atria; dependent lychni laquearibus aureis +incensi, et noctem flammis funalia vincunt. +Hic regina gravem gemmis auroque poposcit +implevitque mero pateram, quam Belus et omnes +a Belo soliti; tum facta silentia tectis: +`Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur, +hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis +esse velis, nostrosque huius meminisse minores. +Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno; +et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.' +Dixit, et in mensam laticum libavit honorem, +primaque, libato, summo tenus attigit ore, +tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit +spumantem pateram, et pleno se proluit auro +post alii proceres. Cithara crinitus Iopas +personat aurata, docuit quem maximus Atlas. +Hic canit errantem lunam solisque labores; +unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes; +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones; +quid tantum Oceano properent se tinguere soles +hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet. +Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur. +Nec non et vario noctem sermone trahebat +infelix Dido, longumque bibebat amorem, +multa super Priamo rogitans, super Hectore multa; +nunc quibus Aurorae venisset filius armis, +nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles. +`Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis +insidias,' inquit, `Danaum, casusque tuorum, +erroresque tuos; nam te iam septima portat +omnibus errantem terris et fluctibus aestas.' + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER II + + +CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant. +Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto: + +Infandum, regina, iubes renovare dolorem, +Troianas ut opes et lamentabile regnum +eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi, +et quorum pars magna fui. Quis talia fando +Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi +temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo +praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos. +Sed si tantus amor casus cognoscere nostros +et breviter Troiae supremum audire laborem, +quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit, +incipiam. Fracti bello fatisque repulsi +ductores Danaum, tot iam labentibus annis, +instar montis equum divina Palladis arte +aedificant, sectaque intexunt abiete costas: +votum pro reditu simulant; ea fama vagatur. +Huc delecta virum sortiti corpora furtim +includunt caeco lateri, penitusque cavernas +ingentis uterumque armato milite complent. + +Est in conspectu Tenedos, notissima fama +insula, dives opum, Priami dum regna manebant, +nunc tantum sinus et statio male fida carinis: +huc se provecti deserto in litore condunt. +Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas: +ergo omnis longo solvit se Teucria luctu; +panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra +desertosque videre locos litusque relictum. +Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles; +classibus hic locus; hic acie certare solebant. +Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae, +et molem mirantur equi; primusque Thymoetes +duci intra muros hortatur et arce locari, +sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant. +At Capys, et quorum melior sententia menti, +aut pelago Danaum insidias suspectaque dona +praecipitare iubent, subiectisque urere flammis, +aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. +Scinditur incertum studia in contraria volgus. + +Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva, +Laocoon ardens summa decurrit ab arce, +et procul: `O miseri, quae tanta insania, cives? +Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis +dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes? +aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi, +aut haec in nostros fabricata est machina muros +inspectura domos venturaque desuper urbi, +aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri. +Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.' +Sic fatus, validis ingentem viribus hastam +in latus inque feri curvam compagibus alvum +contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso +insonuere cavae gemitumque dedere cavernae. +Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset, +impulerat ferro Argolicas foedare latebras, +Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres. + +Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum +pastores magno ad regem clamore trahebant +Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro, +hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis, +obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus, +seu versare dolos, seu certae occumbere morti. +Undique visendi studio Troiana iuventus +circumfusa ruit, certantque inludere capto. +Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno +disce omnes. + +Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis +constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit: +`Heu, quae nunc tellus' inquit `quae me aequora possunt +accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat, +cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi +Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?' +Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis +impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus, +quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto. +[Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:] + +`Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor +vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo: +hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem +finxit, vanum etiam mendacemque improba finget. +Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris +Belidae nomen Palamedis et incluta fama +gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi +insontem infando indicio, quia bella vetabat, +demisere neci, nunc cassum lumine lugent. +Illi me comitem et consanguinitate propinquum +pauper in arma pater primis huc misit ab annis, +dum stabat regno incolumis regumque vigebat +consiliis, et nos aliquod nomenque decusque +gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi--- +haud ignota loquor---superis concessit ab oris, +adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam, +et casum insontis mecum indignabar amici. +Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset, +si patrios umquam remeassem victor ad Argos, +promisi ultorem, et verbis odia aspera movi. +Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes +criminibus terrere novis, hinc spargere voces +in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma. +Nec requievit enim, donec, Calchante ministro--- +sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo? +Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos, +idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas, +hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.' + +Tum vero ardemus scitari et quaerere causas, +ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae. +Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur: + +`Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta +moliri, et longo fessi discedere bello; +fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti +interclusit hiemps, et terruit Auster euntis. +Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis +staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi. +Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi +mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat: +``Sanguine placastis ventos et virgine caesa, +cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras; +sanguine quaerendi reditus, animaque litandum +Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris, +obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit +ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo. + +`Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu +protrahit in medios; quae sint ea numina divom, +flagitat; et mihi iam multi crudele canebant +artificis scelus, et taciti ventura videbant. +Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat +prodere voce sua quemquam aut opponere morti. +Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus, +composito rumpit vocem, et me destinat arae. +Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat, +unius in miseri exitium conversa tulere. +Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari, +et salsae fruges, et circum tempora vittae: +eripui, fateor, leto me, et vincula rupi, +limosoque lacu per noctem obscurus in ulva +delitui, dum vela darent, si forte dedissent. +Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi, +nec dulcis natos exoptatumque parentem; +quos illi fors et poenas ob nostra reposcent +effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt. +Quod te per superos et conscia numina veri, +per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam +intemerata fides, oro, miserere laborum +tantorum, miserere animi non digna ferentis.' + +His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro. +Ipse viro primus manicas atque arta levari +vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis: +`Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios; +noster eris, mihique haec edissere vera roganti: +Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor? +Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?' +Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga, +sustulit exutas vinclis ad sidera palmas: + + +`Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum +testor numen' ait `vos arae ensesque nefandi, +quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi: +fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura, +fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras, +si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis. +Tu modo promissis maneas, servataque serves +Troia fidem, si vera feram, si magna rependam. + +`Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli +Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo +Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes, +fatale adgressi sacrato avellere templo +Palladium, caesis summae custodibus arcis, +corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis +virgineas ausi divae contingere vittas; +ex illo fluere ac retro sublapsa referri +spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens. +Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. +Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae +luminibus flammae arrectis, salsusque per artus +sudor iit, terque ipsa solo---mirabile dictu--- +emicuit, parmamque ferens hastamque trementem. + +`Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas, +nec posse Argolicis exscindi Pergama telis, +omina ni repetant Argis, numenque reducant, +quod pelago et curvis secum avexere carinis. +Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, +arma deosque parant comites, pelagoque remenso +improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas. +Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso +effigiem statuere, nefas quae triste piaret. +Hanc tamen immensam Calchas attollere molem +roboribus textis caeloque educere iussit, +ne recipi portis, aut duci in moenia possit, +neu populum antiqua sub religione tueri. +Nam si vestra manus violasset dona Minervae, +tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum +convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum; +sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem, +ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello +venturam, et nostros ea fata manere nepotes.' + +Talibus insidiis periurique arte Sinonis +credita res, captique dolis lacrimisque coactis, +quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles, +non anni domuere decem, non mille carinae. + +Hic aliud maius miseris multoque tremendum +obicitur magis, atque improvida pectora turbat. +Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos, +sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras. +Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta--- +horresco referens---immensis orbibus angues +incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt; +pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque +sanguineae superant undas; pars cetera pontum +pone legit, sinuatque immensa volumine terga. +Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant, +ardentisque oculos suffecti sanguine et igni, +sibila lambebant linguis vibrantibus ora. +Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo +Laocoonta petunt; et primum parva duorum +corpora natorum serpens amplexus uterque +implicat, et miseros morsu depascitur artus; +post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem +corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam +bis medium amplexi, bis collo squamea circum +terga dati, superant capite et cervicibus altis. +Ille simul manibus tendit divellere nodos, +perfusus sanie vittas atroque veneno, +clamores simul horrendos ad sidera tollit: +quales mugitus, fugit cum saucius aram +taurus, et incertam excussit cervice securim. +At gemini lapsu delubra ad summa dracones +effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem, +sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur. +Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis +insinuat pavor, et scelus expendisse merentem +Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur +laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam. +Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae +numina conclamant. + +Dividimus muros et moenia pandimus urbis. +Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum +subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo +intendunt: scandit fatalis machina muros, +feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae +sacra canunt, funemque manu contingere gaudent. +Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi. +O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello +moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae +substitit, atque utero sonitum quater arma dedere: +instamus tamen inmemores caecique furore, +et monstrum infelix sacrata sistimus arce. +Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris +ora, dei iussu non umquam credita Teucris. +Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset +ille dies, festa velamus fronde per urbem. + +`Vertitur interea caelum et ruit oceano nox, +involvens umbra magna terramque polumque +Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri +conticuere, sopor fessos complectitur artus: +et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat +a Tenedo tacitae per amica silentia lunae +litora nota petens, flammas cum regia puppis +extulerat, fatisque deum defensus iniquis +inclusos utero Danaos et pinea furtim +laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras +reddit equus, laetique cavo se robore promunt +Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes, +demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque, +Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon, +et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos. +Invadunt urbem somno vinoque sepultam; +caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis +accipiunt socios atque agmina conscia iungunt. + +Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris +incipit, et dono divom gratissima serpit. +In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector +visus adesse mihi, largosque effundere fletus, +raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento +pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis. +Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo +Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, +vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis, +squalentem barbam et concretos sanguine crinis +volneraque illa gerens, quae circum plurima muros +accepit patrios. Ultro flens ipse videbar +Compellare virum et maestas expromere voces: +`O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum, +quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris +exspectate venis? Ut te post multa tuorum +funera, post varios hominumque urbisque labores +defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos +foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?' + +Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur, +sed graviter gemitus imo de pectore ducens, +`Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis. +Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia. +Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra +defendi possent, etiam hac defensa fuissent. +Sacra suosque tibi commendat Troia penatis: +hos cape fatorum comites, his moenia quaere +magna, pererrato statues quae denique ponto.' +Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem +aeternumque adytis effert penetralibus ignem. + +Diverso interea miscentur moenia luctu, +et magis atque magis, quamquam secreta parentis +Anchisae domus arboribusque obtecta recessit, +clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror. +Excutior somno, et summi fastigia tecti +ascensu supero, atque arrectis auribus adsto: +in segetem veluti cum flamma furentibus austris +incidit, aut rapidus montano flumine torrens +sternit agros, sternit sata laeta boumque labores, +praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto +accipiens sonitum saxi de vertice pastor. +Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt +insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam +Volcano superante domus; iam proxumus ardet +Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent. +Exoritur clamorque virum clangorque tubarum. +Arma amens capio; nec sat rationis in armis, +sed glomerare manum bello et concurrere in arcem +cum sociis ardent animi; furor iraque mentem +praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis. + +Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom, +Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, +sacra manu victosque deos parvumque nepotem +ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit. +`Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?' +Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit: +`Venit summa dies et ineluctabile tempus +Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens +gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos +transtulit; incensa Danai dominantur in urbe. +Arduus armatos mediis in moenibus adstans +fundit equus, victorque Sinon incendia miscet +insultans; portis alii bipatentibus adsunt, +milia quot magnis umquam venere Mycenis; +obsedere alii telis angusta viarum +oppositi; stat ferri acies mucrone corusco +stricta, parata neci; vix primi proelia temptant +portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.' + +Talibus Othryadae dictis et numine divom +in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys, +ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor. +Addunt se socios Rhipeus et maximus armis +Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque, +et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus, +Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus +venerat, insano Cassandrae incensus amore, +et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat, +infelix, qui non sponsae praecepta furentis +audierit. + +Quos ubi confertos audere in proelia vidi, +incipio super his: `Iuvenes, fortissima frustra +pectora, si vobis audentem extrema cupido +certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis: +excessere omnes, adytis arisque relictis, +di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi +incensae; moriamur et in media arma ruamus. +Una salus victis, nullam sperare salutem.' + +Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu +raptores atra in nebula, quos improba ventris +exegit caecos rabies, catulique relicti +faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis +vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus +urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra. +Quis cladem illius noctis, quis funera fando +explicet, aut possit lacrimis aequare labores? +Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos; +plurima perque vias sternuntur inertia passim +corpora, perque domos et religiosa deorum +limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri; +quondam etiam victis redit in praecordia virtus +victoresque cadunt Danai: crudelis ubique +luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago. + +Primus se, Danaum magna comitante caterva, +Androgeos offert nobis, socia agmina credens +inscius, atque ultro verbis compellat amicis: +`Festinate, viri: nam quae tam sera moratur +segnities? Alii rapiunt incensa feruntque +Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.' +Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur +fida satis, sensit medios delapsus in hostis. +Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit: +inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem +pressit humi nitens, trepidusque repente refugit +attollentem iras et caerula colla tumentem; +haud secus Androgeos visu tremefactus abibat. +Inruimus, densis et circumfundimur armis, +ignarosque loci passim et formidine captos +sternimus: adspirat primo fortuna labori. + +Atque hic successu exsultans animisque Coroebus, +`O socii, qua prima' inquit `fortuna salutis +monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur +mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis +aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat? +Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem +Androgei galeam clipeique insigne decorum +induitur, laterique Argivum accommodat ensem. +Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus +laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat. +Vadimus immixti Danais haud numine nostro, +multaque per caecam congressi proelia noctem +conserimus, multos Danaum demittimus Orco. +Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu +fida petunt: pars ingentem formidine turpi +scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo. + +Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis! +Ecce trahebatur passis Priameia virgo +crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae, +ad caelum tendens ardentia lumina frustra,--- +lumina, nam teneras arcebant vincula palmas. +Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus, +et sese medium iniecit periturus in agmen. +Consequimur cuncti et densis incurrimus armis. + +Hic primum ex alto delubri culmine telis +nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes +armorum facie et Graiarum errore iubarum. +Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira +undique collecti invadunt, acerrimus Aiax, +et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis; +adversi rupto ceu quondam turbine venti +confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois +Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti +spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo. +Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram +fudimus insidiis totaque agitavimus urbe, +apparent; primi clipeos mentitaque tela +adgnoscunt, atque ora sono discordia signant. +Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus +Penelei dextra divae armipotentis ad aram +procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus +qui fuit in Teucris et servantissimus aequi: +dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque +confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu, +labentem pietas nec Apollinis infula texit. +Iliaci cineres et flamma extrema meorum, +testor, in occasu vestro nec tela nec ullas +vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent +ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde, +Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo +iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi; +protinus ad sedes Priami clamore vocati. + +Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam +bella forent, nulli tota morerentur in urbe. +Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis +cernimus, obsessumque acta testudine limen. +Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos +nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris +protecti obiciunt, prensant fastigia dextris. +Dardanidae contra turris ac tota domorum +culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt, +extrema iam in morte parant defendere telis; +auratasque trabes, veterum decora alta parentum, +devolvunt; alii strictis mucronibus imas +obsedere fores; has servant agmine denso. +Instaurati animi, regis succurrere tectis, +auxilioque levare viros, vimque addere victis. + +Limen erat caecaeque fores et pervius usus +tectorum inter se Priami, postesque relicti +a tergo, infelix qua se, dum regna manebant, +saepius Andromache ferre incomitata solebat +ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat. +Evado ad summi fastigia culminis, unde +tela manu miseri iactabant inrita Teucri. +Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra +eductam tectis, unde omnis Troia videri +et Danaum solitae naves et Achaia castra, +adgressi ferro circum, qua summa labantis +iuncturas tabulata dabant, convellimus altis +sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam +cum sonitu trahit et Danaum super agmina late +incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum +telorum interea cessat genus. + +Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus +exsultat, telis et luce coruscus aena; +qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus +frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, +nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa, +lubrica convolvit sublato pectore terga +arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis. +Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis, +armiger Automedon, una omnis Scyria pubes +succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant. +Ipse inter primos correpta dura bipenni +limina perrumpit, postisque a cardine vellit +aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit +robora, et ingentem lato dedit ore fenestram. +Adparet domus intus, et atria longa patescunt; +adparent Priami et veterum penetralia regum, +armatosque vident stantis in limine primo. + +At domus interior gemitu miseroque tumultu +miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes +femineis ululant; ferit aurea sidera clamor. +Tum pavidae tectis matres ingentibus errant; +amplexaeque tenent postis atque oscula figunt. +Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi +custodes sufferre valent; labat ariete crebro +ianua, et emoti procumbunt cardine postes. +Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant +immissi Danai, et late loca milite complent. +Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis +exiit, oppositasque evicit gurgite moles, +fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis +cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem +caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas; +vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras +sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis. +Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum, +barbarico postes auro spoliisque superbi, +procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis. + +Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras. +Urbis uti captae casum convolsaque vidit +limina tectorum et medium in penetralibus hostem, +arma diu senior desueta trementibus aevo +circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum +cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis. +Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe +ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, +incumbens arae atque umbra complexa Penatis. +Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum, +praecipites atra ceu tempestate columbae, +condensae et divom amplexae simulacra sedebant. +Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis +ut vidit, `Quae mens tam dira, miserrime coniunx, +impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit; +`Non tali auxilio nec defensoribus istis +tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector. +Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis, +aut moriere simul.' Sic ore effata recepit +ad sese et sacra longaevum in sede locavit. + +Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites, +unus natorum Priami, per tela, per hostis +porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat +saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus +insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta. +Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum, +concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit. +Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur, +non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit: +`At tibi pro scelere,' exclamat, `pro talibus ausis, +di, si qua est caelo pietas, quae talia curet, +persolvant grates dignas et praemia reddant +debita, qui nati coram me cernere letum +fecisti et patrios foedasti funere voltus. +At non ille, satum quo te mentiris, Achilles +talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque +supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro +reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.' + +Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu +coniecit, rauco quod protinus aere repulsum +e summo clipei nequiquam umbone pependit. +Cui Pyrrhus: `Referes ergo haec et nuntius ibis +Pelidae genitori; illi mea tristia facta +degeneremque Neoptolemum narrare memento. +Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem +traxit et in multo lapsantem sanguine nati, +implicuitque comam laeva, dextraque coruscum +extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem. +Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum +sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem +Pergama, tot quondam populis terrisque superbum +regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus, +avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus. + +At me tum primum saevus circumstetit horror +Obstipui; subiit cari genitoris imago, +ut regem aequaevum crudeli volnere vidi +vitam exhalantem; subiit deserta Creusa, +et direpta domus, et parvi casus Iuli. +Respicio, et quae sit me circum copia lustro. +Deseruere omnes defessi, et corpora saltu +ad terram misere aut ignibus aegra dedere. + +[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae +servantem et tacitam secreta in sede latentem +Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem +erranti passimque oculos per cuncta ferenti. +Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros +et poenas Danaum et deserti coniugis iras +praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys, +abdiderat sese atque aris invisa sedebat. +Exarsere ignes animo; subit ira cadentem +ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. +`Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas +aspiciet, partoque ibit regina triumpho, +coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit, +Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? +Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni? +Dardanium totiens sudarit sanguine litus? +Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen +feminea in poena est, nec habet victoria laudem, +extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis +laudabor poenas, animumque explesse iuvabit +ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.' + +Talia iactabam, et furiata mente ferebar :] +cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam +obtulit et pura per noctem in luce refulsit +alma parens, confessa deam, qualisque videri +caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum +continuit, roseoque haec insuper addidit ore: +`Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras? +Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit? +Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem +liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa, +Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae +circum errant acies, et, ni mea cura resistat, +iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis. +Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae +culpatusve Paris: divom inclementia, divom, +has evertit opes sternitque a culmine Troiam. +Aspice---namque omnem, quae nunc obducta tuenti +mortalis hebetat visus tibi et umida circum +caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis +iussa time, neu praeceptis parere recusa:--- +hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis +saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum. +Neptunus muros magnoque emota tridenti +fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem +eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas +prima tenet, sociumque furens a navibus agmen +ferro accincta vocat. +Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas +insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva. +Ipse pater Danais animos viresque secundas +sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma. +Eripe, nate, fugam, finemque impone labori. +Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.' +Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris. +Adparent dirae facies inimicaque Troiae +numina magna deum. + +Tum vero omne mihi visum considere in ignis +Ilium et ex imo verti Neptunia Troia; +ac veluti summis antiquam in montibus ornum +cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant +eruere agricolae certatim,---illa usque minatur +et tremefacta comam concusso vertice nutat, +volneribus donec paulatim evicta, supremum +congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam. +Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis +expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt. + +Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis +antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos +optabam primum montis primumque petebam, +abnegat excisa vitam producere Troia +exsiliumque pati. `Vos O, quibus integer aevi +sanguis,' ait `solidaeque suo stant robore vires, +vos agitate fugam: +me si caelicolae voluissent ducere vitam, +has mihi servassent sedes. Satis una superque +vidimus exscidia et captae superavimus urbi. +Sic O, sic positum adfati discedite corpus. +Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis +exuviasque petet; facilis iactura sepulcri. +Iam pridem invisus divis et inutilis annos +demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex +fulminis adflavit ventis et contigit igni.' + +Talia perstabat memorans, fixusque manebat. +Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa +Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum +cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet. +Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem. +Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto: +nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur? +`Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto +sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore? +Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui, +et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae +teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto, +iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus, +natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras. +Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis +eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque +Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam +alterum in alterius mactatos sanguine cernam? +Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos. +Reddite me Danais; sinite instaurata revisam +proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.' + +Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram +insertabam aptans, meque extra tecta ferebam. +Ecce autem complexa pedes in limine coniunx +haerebat, parvumque patri tendebat Iulum: +`Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum; +sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis, +hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus, +cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?' + +Talia vociferans gemitu tectum omne replebat, +cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum. +Namque manus inter maestorumque ora parentum +ecce levis summo de vertice visus Iuli +fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis +lambere flamma comas et circum tempora pasci. +Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem +excutere et sanctos restinguere fontibus ignis. +At pater Anchises oculos ad sidera laetus +extulit, et caelo palmas cum voce tetendit: + +`Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis, +aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur, +da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.' +Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore +intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras +stella facem ducens multa cum luce cucurrit. +Illam, summa super labentem culmina tecti, +cernimus Idaea claram se condere silva +signantemque vias; tum longo limite sulcus +dat lucem, et late circum loca sulphure fumant. +Hic vero victus genitor se tollit ad auras, +adfaturque deos et sanctum sidus adorat. +`Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum. +Di patrii, servate domum, servate nepotem. +Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est. +Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.' + +Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis +auditur, propiusque aestus incendia volvunt. +`Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae; +ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit: +quo res cumque cadent, unum et commune periclum, +una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus +sit comes, et longe servet vestigia coniunx: +vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris. +Est urbe egressis tumulus templumque vetustum +desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus +religione patrum multos servata per annos. +Hanc ex diverso sedem veniemus in unam. +Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis; +me, bello e tanto digressum et caede recenti, +attrectare nefas, donec me flumine vivo +abluero.' + +Haec fatus, latos umeros subiectaque colla +veste super fulvique insternor pelle leonis, +succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus +implicuit sequiturque patrem non passibus aequis; +pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum; +et me, quem dudum non ulla iniecta movebant +tela neque adverso glomerati ex agmine Grai, +nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis +suspensum et pariter comitique onerique timentem. + +Iamque propinquabam portis, omnemque videbar +evasisse viam, subito cum creber ad auris +visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram +prospiciens; `Nate' exclamat, `fuge nate, propinquant. +Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'--- +Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum +confusam eripuit mentem. Namque avia cursu +dum sequor, et nota excedo regione viarum, +heu, misero coniunx fatone erepta Creusa +substitit, erravitne via, seu lassa resedit, +incertum; nec post oculis est reddita nostris. +Nec prius amissam respexi animumque reflexi, +quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam +venimus; hic demum collectis omnibus una +defuit, et comites natumque virumque fefellit. +Quem non incusavi amens hominumque deorumque, +aut quid in eversa vidi crudelius urbe? +Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis +commendo sociis et curva valle recondo; +ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis. +Stat casus renovare omnis, omnemque reverti +per Troiam, et rursus caput obiectare periclis. + +Principio muros obscuraque limina portae, +qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro +observata sequor per noctem et lumine lustro. +Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent. +Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset, +me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant. +Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento +volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras. +Procedo et Priami sedes arcemque reviso. +Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo +custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes +praedam adservabant. Huc undique Troia gaza +incensis erepta adytis, mensaeque deorum, +crateresque auro solidi, captivaque vestis +congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres +stant circum. + +Ausus quin etiam voces iactare per umbram +implevi clamore vias, maestusque Creusam +nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi. +Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti +infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae +visa mihi ante oculos et nota maior imago. +Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. +[Tum sic adfari et curas his demere dictis :] +`Quid tantum insano iuvat indulgere dolori, +O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom +eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam +fas, aut ille sinit superi regnator Olympi. +Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum, +et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva +inter opima virum leni fluit agmine Thybris: +illic res laetae regnumque et regia coniunx +parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae. +Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas +aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo, +Dardanis, et divae Veneris nurus. +Sed me magna deum genetrix his detinet oris: +iamque vale, et nati serva communis amorem.' +Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem +dicere deseruit, tenuisque recessit in auras. +Ter conatus ibi collo dare bracchia circum: +ter frustra comprensa manus effugit imago, +par levibus ventis volucrique simillima somno. + +Sic demum socios consumpta nocte reviso. +Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum +invenio admirans numerum, matresque virosque, +collectam exsilio pubem, miserabile volgus. +Undique convenere, animis opibusque parati, +in quascumque velim pelago deducere terras. +Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae +ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant +limina portarum, nec spes opis ulla dabatur; +cessi, et sublato montes genitore petivi. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER III + +POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem +immeritam visum Superis, ceciditque superbum +Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia, +diversa exsilia et desertas quaerere terras +auguriis agimur divom, classemque sub ipsa +Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae, +incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur, +contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas, +et pater Anchises dare fatis vela iubebat; +litora cum patriae lacrimans portusque relinquo +et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum +cum sociis natoque Penatibus et magnis dis. + +Terra procul vastis colitur Mavortia campis, +Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo, +hospitium antiquum Troiae sociique Penates, +dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo +moenia prima loco, fatis ingressus iniquis, +Aeneadasque meo nomen de nomine fingo. + +Sacra Dionaeae matri divisque ferebam +auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem +caelicolum regi mactabam in litore taurum. +Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo +virgulta et densis hastilibus horrida myrtus. +Accessi, viridemque ab humo convellere silvam +conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras, +horrendum et dictu video mirabile monstrum. +Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos +vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae, +et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror +membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. +Rursus et alterius lentum convellere vimen +insequor, et causas penitus temptare latentis: +ater et alterius sequitur de cortice sanguis. +Multa movens animo nymphas venerabar agrestis +Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis, +rite secundarent visus omenque levarent. +Tertia sed postquam maiore hastilia nisu +adgredior, genibusque adversae obluctor harenae--- +eloquar, an sileam?---gemitus lacrimabilis imo +auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris: +`Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto; +parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia +externum tulit, aut cruor hic de stipite manat. +Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum: +nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit +telorum seges et iaculis increvit acutis.' + +Tum vero ancipiti mentem formidine pressus +obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. +Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno +infelix Priamus furtim mandarat alendum +Threicio regi, cum iam diffideret armis +Dardaniae, cingique urbem obsidione videret. +Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit, +res Agamemnonias victriciaque arma secutus, +fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro +vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis, +auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit, +delectos populi ad proceres primumque parentem +monstra deum refero, et quae sit sententia posco. +Omnibus idem animus, scelerata excedere terra, +linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros. +Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens +aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae, +caeruleis maestae vittis atraque cupresso, +et circum Iliades crinem de more solutae; +inferimus tepido spumantia cymbia lacte +sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro +condimus, et magna supremum voce ciemus. + +Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti +dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum, +deducunt socii navis et litora complent: +provehimur portu, terraeque urbesque recedunt. +Sacra mari colitur medio gratissima tellus +Nereidum matri et Neptuno Aegaeo, +quam pius arquitenens oras et litora circum +errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit, +immotamque coli dedit et contemnere ventos. +Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu +accipit: egressi veneramur Apollinis urbem. +Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos +vittis et sacra redimitus tempora lauro, +occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum. +Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus. + +Templa dei saxo venerabar structa vetusto: +`Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis +et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae +Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli. +Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes? +Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.' + +Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente, +liminaque laurusque dei, totusque moveri +mons circum, et mugire adytis cortina reclusis. +Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris: +`Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum +prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto +accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem: +hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris, +et nati natorum, et qui nascentur ab illis.' + +Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu +laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt, +quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti? +Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum, +`Audite, O proceres' ait `et spes discite vestras: +Creta Iovis magni medio iacet insula ponto; +mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae. +Centum urbes habitant magnas, uberrima regna; +maximus unde pater, si rite audita recordor, +Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras, +optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces +Pergameae steterant; habitabant vallibus imis. +hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera +Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris, +et iuncti currum dominae subiere leones. +Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur; +placemus ventos et Gnosia regna petamus. +Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit, +tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.' +Sic fatus, meritos aris mactavit honores, +taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo +nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam. + +Fama volat pulsum regnis cessisse paternis +Idomenea ducem, desertaque litora Cretae +hoste vacare domos, sedesque adstare relictas. +Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus, +bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam, +Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor +Cycladas, et crebris legimus freta consita terris. +Nauticus exoritur vario certamine clamor; +hortantur socii: ``Cretam proavosque petamus!'' +Prosequitur surgens a puppi ventus euntis +et tandem antiquis Curetum adlabimur oris. +Ergo avidus muros optatae molior urbis, +Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem +hortor amare focos arcemque attollere tectis. + +Iamque fere sicco subductae litore puppes; +conubiis arvisque novis operata iuventus; +iura domosque dabam: subito cum tabida membris, +corrupto caeli tractu, miserandaque venit +arboribusque satisque lues et letifer annus. +Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant +corpora; tum sterilis exurere Sirius agros; +arebant herbae, et victum seges aegra negabat. +Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso +hortatur pater ire mari, veniamque precari: +quam fessis finem rebus ferat; unde laborum +temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus. + +Nox erat, et terris animalia somnus habebat: +effigies sacrae divom Phrygiique Penates, +quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis +extuleram, visi ante oculos adstare iacentis +in somnis, multo manifesti lumine, qua se +plena per insertas fundebat luna fenestras; +tum sic adfari et curas his demere dictis: +`Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est, +hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit. +Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti, +nos tumidum sub te permensi classibus aequor, +idem venturos tollemus in astra nepotes, +imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis +magna para, longumque fugae ne linque laborem. +Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit +Delius, aut Cretae iussit considere Apollo. +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; +Oenotri coluere viri; nunc fama minores +Italiam dixisse ducis de nomine gentem: +hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus, +Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum. +Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti +haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat +Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.' + +Talibus attonitus visis et voce deorum--- +nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus +velatasque comas praesentiaque ora videbar; +tum gelidus toto manabat corpore sudor +corripio e stratis corpus, tendoque supinas +ad caelum cum voce manus, et munera libo +intemerata focis. Perfecto laetus honore +Anchisen facio certum, remque ordine pando. +Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes, +seque novo veterum deceptum errore locorum. +Tum memorat: `Nate, Iliacis exercite fatis, +sola mihi talis casus Cassandra canebat. +Nunc repeto haec generi portendere debita nostro, +et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare. +Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros +crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret? +Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.' +Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes. +Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis +vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor. + +Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae +adparent terrae, caelum undique et undique pontus, +tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber, +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. +Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt +aequora; dispersi iactamur gurgite vasto; +involvere diem nimbi, et nox umida caelum +abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes. +Excutimur cursu, et caecis erramus in undis. +Ipse diem noctemque negat discernere caelo, +nec meminisse viae media Palinurus in unda. +Tris adeo incertos caeca caligine soles +erramus pelago, totidem sine sidere noctes. +Quarto terra die primum se attollere tandem +visa, aperire procul montis, ac volvere fumum. +Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae +adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + +Servatum ex undis Strophadum me litora primum +accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae, +insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno +Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam +clausa domus, mensasque metu liquere priores. +Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla +pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis. +Virginei volucrum voltus, foedissima ventris +proluvies, uncaeque manus, et pallida semper +ora fame. + +Huc ubi delati portus intravimus, ecce +laeta boum passim campis armenta videmus, +caprigenumque pecus nullo custode per herbas. +Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus +in partem praedamque Iovem; tum litore curvo +exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis. +At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt +Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas, +diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant +immundo; tum vox taetrum dira inter odorem. +Rursum in secessu longo sub rupe cavata, +arboribus clausi circum atque horrentibus umbris, +instruimus mensas arisque reponimus ignem: +rursum ex diverso caeli caecisque latebris +turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis, +polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant, +edico, et dira bellum cum gente gerendum. +Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam +disponunt enses et scuta latentia condunt. +Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere +litora, dat signum specula Misenus ab alta +aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant, +obscenas pelagi ferro foedare volucres: +sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo +accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae +semesam praedam et vestigia foeda relinquunt. + +Una in praecelsa consedit rupe Celaeno, +infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem: +`Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis, +Laomedontiadae, bellumne inferre paratis, +et patrio Harpyias insontis pellere regno? +Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta, +quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo +praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando. +Italiam cursu petitis, ventisque vocatis +ibitis Italiam, portusque intrare licebit; +sed non ante datam cingetis moenibus urbem, +quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis +ambesas subigat malis absumere mensas.' +Dixit, et in silvam pennis ablata refugit. + +At sociis subita gelidus formidine sanguis +deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis, +sed votis precibusque iubent exposcere pacem, +sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres. +Et pater Anchises passis de litore palmis +numina magna vocat, meritosque indicit honores: +`Di, prohibete minas; di, talem avertite casum, +et placidi servate pios!' Tum litore funem +deripere, excussosque iubet laxare rudentes. +Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis, +qua cursum ventusque gubernatorque vocabat. +Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos +Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis. +Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna, +et terram altricem saevi exsecramur Ulixi. +Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis +et formidatus nautis aperitur Apollo. +Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi; +ancora de prora iacitur, stant litore puppes. + +Ergo insperata tandem tellure potiti, +lustramurque Iovi votisque incendimus aras, +Actiaque Iliacis celebramus litora ludis. +Exercent patrias oleo labente palaestras +nudati socii; iuvat evasisse tot urbes +Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis. +Interea magnum sol circumvolvitur annum, +et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas. +Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis, +postibus adversis figo, et rem carmine signo: +AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA. +Linquere tum portus iubeo et considere transtris: +certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. +Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces, +litoraque Epiri legimus portuque subimus +Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem. + +Hic incredibilis rerum fama occupat auris, +Priamiden Helenum Graias regnare per urbes, +coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum, +et patrio Andromachen iterum cessisse marito. +Obstipui, miroque incensum pectus amore, +compellare virum et casus cognoscere tantos. +Progredior portu, classis et litora linquens, +sollemnis cum forte dapes et tristia dona +ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam +libabat cineri Andromache, Manisque vocabat +Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem +et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras. + +Ut me conspexit venientem et Troia circum +arma amens vidit, magnis exterrita monstris +deriguit visu in medio, calor ossa reliquit; +labitur, et longo vix tandem tempore fatur: +`Verane te facies, verus mihi nuntius adfers, +nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit, +Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem +implevit clamore locum. Vix pauca furenti +subicio, et raris turbatus vocibus hisco: +`vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco; +ne dubita, nam vera vides. +Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto +excipit, aut quae digna satis fortuna revisit +Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?' + +Deiecit voltum et demissa voce locuta est: +`O felix una ante alias Priameia virgo, +hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis +iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos, +nec victoris eri tetigit captiva cubile! +nos, patria incensa, diversa per aequora vectae, +stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum, +servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus +Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos, +me famulo famulamque Heleno transmisit habendam. +Ast illum, ereptae magno inflammatus amore +coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes +excipit incautum patriasque obtruncat ad aras. +Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit +pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos +Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit, +Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem. +Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere? +Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris? +Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura, +quem tibi iam Troia--- +Ecqua tamen puero est amissae cura parentis? +Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis +et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?' + +Talia fundebat lacrimans longosque ciebat +incassum fletus, cum sese a moenibus heros +Priamides multis Helenus comitantibus adfert, +adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit, +et multum lacrimas verba inter singula fundit. +Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis +Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum +adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae. +Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur: +illos porticibus rex accipiebat in amplis; +aulai medio libabant pocula Bacchi, +impositis auro dapibus, paterasque tenebant. + +Iamque dies alterque dies processit, et aurae +vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro. +His vatem adgredior dictis ac talia quaeso: +`Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi, +qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis, +et volucrum linguas et praepetis omina pennae, +fare age---namque omnem cursum mihi prospera dixit +religio, et cuncti suaserunt numine divi +Italiam petere et terras temptare repostas: +sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno +prodigium canit, et tristis denuntiat iras, +obscenamque famem---quae prima pericula vito? +Quidve sequens tantos possim superare labores?' + +Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis, +exorat pacem divom, vittasque resolvit +sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe, +ipse manu multo suspensum numine ducit, +atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos: + +`Nate dea,---nam te maioribus ire per altum +auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex +sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo--- +pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres +aequora et Ausonio possis considere portu, +expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae +scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno. +Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam +vicinosque, ignare, paras invadere portus, +longa procul longis via dividit invia terris. +Ante et Trinacria lentandus remus in unda, +et salis Ausonii lustrandum navibus aequor, +infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae, +quam tuta possis urbem componere terra: +signa tibi dicam, tu condita mente teneto: +cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus +triginta capitum fetus enixa iacebit. +alba, solo recubans, albi circum ubera nati, +is locus urbis erit, requies ea certa laborum. +Nec tu mensarum morsus horresce futuros: +fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo. + +`Has autem terras, Italique hanc litoris oram, +proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu, +effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais. +Hic et Narycii posuerunt moenia Locri, +et Sallentinos obsedit milite campos +Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei +parva Philoctetae subnixa Petelia muro. +Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes, +et positis aris iam vota in litore solves, +purpureo velare comas adopertus amictu, +ne qua inter sanctos ignis in honore deorum +hostilis facies occurrat et omina turbet. +Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto: +hac casti maneant in religione nepotes. + +`Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae +ventus, et angusti rarescent claustra Pelori, +laeva tibi tellus et longo laeva petantur +aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas. +Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina--- +tantum aevi longinqua valet mutare vetustas--- +dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus +una foret; venit medio vi pontus et undis +Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes +litore diductas angusto interluit aestu. +Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis +obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos +sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras +erigit alternos et sidera verberat unda. +At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris, +ora exsertantem et navis in saxa trahentem. +Prima hominis facies et pulchro pectore virgo +pube tenus, postrema immani corpore pristis, +delphinum caudas utero commissa luporum. +Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni +cessantem, longos et circumflectere cursus, +quam semel informem vasto vidisse sub antro +Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa. + +`Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati +si qua fides, animum si veris implet Apollo, +unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum +praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo: +Iunonis magnae primum prece numen adora; +Iunoni cane vota libens, dominamque potentem +supplicibus supera donis: sic denique victor +Trinacria finis Italos mittere relicta. + +`Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem, +divinosque lacus, et Averna sonantia silvis, +insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima +fata canit, foliisque notas et nomina mandat. +Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo, +digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit. +Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt; +verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus +impulit et teneras turbavit ianua frondes, +numquam deinde cavo volitantia prendere saxo, +nec revocare situs aut iungere carmina curat: +inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae. +Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,--- +quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum +vela vocet, possisque sinus implere secundos,--- +quin adeas vatem precibusque oracula poscas +ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat. +Illa tibi Italiae populos venturaque bella, +et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem +expediet, cursusque dabit venerata secundos. +Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri. +Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.' + +Quae postquam vates sic ore effatus amico est, +dona dehinc auro gravia sectoque elephanto +imperat ad navis ferri, stipatque carinis +ingens argentum, Dodonaeosque lebetas, +loricam consertam hamis auroque trilicem, +et conum insignis galeae cristasque comantis, +arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti. +Addit equos, additque duces; +remigium supplet; socios simul instruit armis. + +Interea classem velis aptare iubebat +Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti. +Quem Phoebi interpres multo compellat honore: +`Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo, +cura deum, bis Pergameis erepte ruinis, +ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis. +Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est; +Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo. +Vade' ait `O felix nati pietate. Quid ultra +provehor, et fando surgentis demoror austros?' + +Nec minus Andromache digressu maesta supremo +fert picturatas auri subtemine vestes +et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore), +textilibusque onerat donis, ac talia fatur: +`Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum +sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem, +coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum, +O milli sola mei super Astyanactis imago: +sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat; +et nunc aequali tecum pubesceret aevo.' + +Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis: +`Vivite felices, quibus est fortuna peracta +iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur. +Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum, +arva neque Ausoniae semper cedentia retro +quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis +quam vestrae fecere manus, melioribus, opto, +auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis. +Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva +intraro, gentique meae data moenia cernam, +cognatas urbes olim populosque propinquos, +Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor +atque idem casus, unam faciemus utramque +Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.' + +Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta, +unde iter Italiam cursusque brevissimus undis. +Sol ruit interea et montes umbrantur opaci; +sternimur optatae gremio telluris ad undam, +sortiti remos, passimque in litore sicco +corpora curamus; fessos sopor inrigat artus. +Necdum orbem medium Nox horis acta subibat: +haud segnis strato surgit Palinurus et omnis +explorat ventos, atque auribus aera captat; +sidera cuncta notat tacito labentia caelo, +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones, +armatumque auro circumspicit Oriona. +Postquam cuncta videt caelo constare sereno, +dat clarum e puppi signum; nos castra movemus, +temptamusque viam et velorum pandimus alas. + +Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis, +cum procul obscuros collis humilemque videmus +Italiam. ``Italiam'' primus conclamat Achates, +``Italiam'' laeto socii clamore salutant. +Tum pater Anchises magnum cratera corona +induit, implevitque mero, divosque vocavit +stans celsa in puppi: +`Di maris et terrae tempestatumque potentes, +ferte viam vento facilem et spirate secundi.' +Crebrescunt optatae aurae portusque patescit +iam propior, templumque adparet in arce Minervae. +Vela legunt socii et proras ad litora torquent. +Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum, +obiectae salsa spumant aspargine cautes; +ipse latet; gemino demittunt bracchia muro +turriti scopuli, refugitque ab litore templum. +Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi +tondentis campum late, candore nivali. +Et pater Anchises: `Bellum, O terra hospita, portas +bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. +Sed tamen idem olim curru succedere sueti +quadrupedes, et frena iugo concordia ferre; +spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur +Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis, +et capita ante aras Phrygio velamur amictu; +praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite +Iunoni Argivae iussos adolemus honores. + +Haud mora, continuo perfectis ordine votis, +cornua velatarum obvertimus antemarum, +Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva. +Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti +cernitur; attollit se diva Lacinia contra, +Caulonisque arces et navifragum Scylaceum. +Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna, +et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa +audimus longe fractasque ad litora voces, +exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae. +Et pater Anchises: `Nimirum haec illa Charybdis: +hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat. +Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!' + +Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem +contorsit laevas proram Palinurus ad undas. +laevam cuncta cohors remis ventisque petivit. +Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem +subducta ad Manis imos desedimus unda. +Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: +ter spumam elisam et rorantia vidimus astra. +Interea fessos ventus cum sole reliquit, +ignarique viae Cyclopum adlabimur oris. + +Portus ab accessu ventorum immotus et ingens +ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis; +interdumque atram prorumpit ad aethera nubem, +turbine fumantem piceo et candente favilla, +attollitque globos flammarum et sidera lambit; +interdum scopulos avolsaque viscera montis +erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras +cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo. +Fama est Enceladi semustum fulmine corpus +urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam +impositam ruptis flammam exspirare caminis; +et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem +murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo. +Noctem illam tecti silvis immania monstra +perferimus, nec quae sonitum det causa videmus. +Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra +siderea polus, obscuro sed nubila caelo, +et lunam in nimbo nox intempesta tenebat. + +Postera iamque dies primo surgebat Eoo, +umentemque Aurora polo dimoverat umbram: +cum subito e silvis, macie confecta suprema, +ignoti nova forma viri miserandaque cultu +procedit, supplexque manus ad litora tendit. +Respicimus: dira inluvies inmissaque barba, +consertum tegumen spinis; at cetera Graius, +[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.] +Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit +arma procul, paulum aspectu conterritus haesit, +continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps +cum fletu precibusque tulit: `Per sidera testor, +per superos atque hoc caeli spirabile lumen, +tollite me, Teucri; quascumque abducite terras; +hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum, +et bello Iliacos fateor petiisse Penatis; +pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri, +spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto. +Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.' +Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans +haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus, +hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri. +Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus, +dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat. +Ille haec, deposita tandem formidine, fatur: + +`Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi, +nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto +paupere---mansissetque utinam fortuna!---profectus. +Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt, +inmemores socii vasto Cyclopis in antro +deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis, +intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat +sidera---Di, talem terris avertite pestem!--- +nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli. +Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. +Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro +prensa manu magna, medio resupinus in antro, +frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent +limina; vidi atro cum membra fluentia tabo +manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus. +Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes, +oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto. +Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus +cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum +immensus, saniem eructans et frusta cruento +per somnum commixta mero, nos magna precati +numina sortitique vices, una undique circum +fundimur, et telo lumen terebramus acuto,--- +ingens, quod torva solum sub fronte latebat, +Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,--- +et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras. +Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem +rumpite. + +Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro +lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat, +centum alii curva haec habitant ad litora volgo +infandi Cyclopes, et altis montibus errant. +Tertia iam lunae se cornua lumine complent, +cum vitam in silvis inter deserta ferarum +lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas +prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco. +Victum infelicem, bacas lapidosaque corna, +dant rami et volsis pascunt radicibus herbae. +Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem +conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset, +addixi: satis est gentem effugisse nefandam. +Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.' + +Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus +ipsum inter pecudes vasta se mole moventem +pastorem Polyphemum et litora nota petentem, +monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum. +Trunca manu pinus regit et vestigia firmat; +lanigerae comitantur oves---ea sola voluptas +solamenque mali. +Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit, +luminis effossi fluidum lavit inde cruorem, +dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor +iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit. +Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto +supplice sic merito, tacitique incidere funem; +vertimus et proni certantibus aequora remis. +Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit; +verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas, +nec potis Ionios fluctus aequare sequendo, +clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes +contremuere undae, penitusque exterrita tellus +Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis. + +At genus e silvis Cyclopum et montibus altis +excitum ruit ad portus et litora complent. +Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo +Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis, +concilium horrendum: quales cum vertice celso +aeriae quercus, aut coniferae cyparissi +constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae. +Praecipites metus acer agit quocumque rudentis +excutere, et ventis intendere vela secundis. +Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin +inter, utramque viam leti discrimine parvo, +ni teneant cursus; certum est dare lintea retro. +Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori +missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo +Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem. +Talia monstrabat relegens errata retrorsus +litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi. + +Sicanio praetenta sinu iacet insula contra +Plemyrium undosum; nomen dixere priores +Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem +occultas egisse vias subter mare; qui nunc +ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis. +Iussi numina magna loci veneramur; et inde +exsupero praepingue solum stagnantis Helori. +Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni +radimus, et fatis numquam concessa moveri +adparet Camerina procul campique Geloi, +immanisque Gela fluvii cognomine dicta. +Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe +moenia, magnanimum quondam generator equorum; +teque datis linquo ventis, palmosa Selinus, +et vada dura lego saxis Lilybeia caecis. + +Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora +accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis, +heu genitorem, omnis curae casusque levamen, +amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum +deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis! +Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, +hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno. +Hic labor extremus, longarum haec meta viarum. +Hinc me digressum vestris deus adpulit oris. + +Sic pater Aeneas intentis omnibus unus +fata renarrabat divom, cursusque docebat. +Conticuit tandem, factoque hic fine quievit. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER IV + +AT regina gravi iamdudum saucia cura +volnus alit venis, et caeco carpitur igni. +Multa viri virtus animo, multusque recursat +gentis honos: haerent infixi pectore voltus +verbaque, nec placidam membris dat cura quietem. +Postera Phoebea lustrabat lampade terras, +umentemque Aurora polo dimoverat umbram, +cum sic unanimam adloquitur male sana sororem: +`Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent! +Quis novus hic nostris successit sedibus hospes, +quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis! +Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum. +Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille +iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat! +Si mihi non animo fixum immotumque sederet, +ne cui me vinclo vellem sociare iugali, +postquam primus amor deceptam morte fefellit; +si non pertaesum thalami taedaeque fuisset, +huic uni forsan potui succumbere culpae. +Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei +coniugis et sparsos fraterna caede Penatis, +solus hic inflexit sensus, animumque labantem +impulit: adgnosco veteris vestigia flammae. +Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat, +vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras, +pallentis umbras Erebi noctemque profundam, +ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo. +Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores +abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.' +Sic effata sinum lacrimis implevit obortis. + +Anna refert: `O luce magis dilecta sorori, +solane perpetua maerens carpere iuventa, +nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris? +Id cinerem aut Manis credis curare sepultos? +Esto: aegram nulli quondam flexere mariti, +non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas +ductoresque alii, quos Africa terra triumphis +dives alit: placitone etiam pugnabis amori? +Nec venit in mentem, quorum consederis arvis? +Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello, +et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis; +hinc deserta siti regio, lateque furentes +Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam, +germanique minas? +Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda +hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas. +Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna +coniugio tali! Teucrum comitantibus armis +Punica se quantis attollet gloria rebus! +Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis +indulge hospitio, causasque innecte morandi, +dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion, +quassataeque rates, dum non tractabile caelum.' + +His dictis incensum animum inflammavit amore, +spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem. +Principio delubra adeunt, pacemque per aras +exquirunt; mactant lectas de more bidentis +legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo, +Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae. +Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido +candentis vaccae media inter cornua fundit, +aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras, +instauratque diem donis, pecudumque reclusis +pectoribus inhians spirantia consulit exta. +Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem, +quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas +interea, et tacitum vivit sub pectore volnus. +Uritur infelix Dido, totaque vagatur +urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta, +quam procul incautam nemora inter Cresia fixit +pastor agens telis, liquitque volatile ferrum +nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat +Dictaeos; haeret lateri letalis arundo. +Nunc media Aenean secum per moenia ducit, +Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam; +incipit effari, mediaque in voce resistit; +nunc eadem labente die convivia quaerit, +Iliacosque iterum demens audire labores +exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore. +Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim +luna premit suadentque cadentia sidera somnos, +sola domo maeret vacua, stratisque relictis +incubat, illum absens absentem auditque videtque; +aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta, +detinet, infandum si fallere possit amorem. +Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus +exercet, portusve aut propugnacula bello +tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque +murorum ingentes aequataque machina caelo. + +Quam simul ac tali persensit peste teneri +cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori, +talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis: +`Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis +tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen, +una dolo divom si femina victa duorum est! +Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra +suspectas habuisse domos Karthaginis altae. +Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto? +Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos +exercemus? Habes, tota quod mente petisti: +ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem. +Communem hunc ergo populum paribusque regamus +auspiciis; liceat Phrygio servire marito, +dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.' + +Olli---sensit enim simulata mente locutam, +quo regnum Italiae Libycas averteret oras--- +sic contra est ingressa Venus: `Quis talia demens +abnuat, aut tecum malit contendere bello, +si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur. +Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam +esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis, +miscerive probet populos, aut foedera iungi. +Tu coniunx tibi fas animum temptare precando. +Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno: +`Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat +confieri possit, paucis, adverte, docebo. +Venatum Aeneas unaque miserrima Dido +in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus +extulerit Titan, radiisque retexerit orbem. +His ego nigrantem commixta grandine nimbum, +dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt, +desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo. +Diffugient comites et nocte tegentur opaca: +speluncam Dido dux et Troianus eandem +devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas, +[conubio iungam stabili propriamque dicabo,] +hic hymenaeus erit.'---Non adversata petenti +adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis. + +Oceanum interea surgens Aurora reliquit. +It portis iubare exorto delecta iuventus; +retia rara, plagae, lato venabula ferro, +Massylique ruunt equites et odora canum vis. +Reginam thalamo cunctantem ad limina primi +Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro +stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit. +Tandem progreditur, magna stipante caterva, +Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo. +Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum, +aurea purpuream subnectit fibula vestem. +Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus +incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis +infert se socium Aeneas atque agmina iungit. +Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta +deserit ac Delum maternam invisit Apollo, +instauratque choros, mixtique altaria circum +Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi; +ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem +fronde premit crinem fingens atque implicat auro; +tela sonant umeris: haud illo segnior ibat +Aeneas; tantum egregio decus enitet ore. +Postquam altos ventum in montis atque invia lustra, +ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae +decurrere iugis; alia de parte patentis +transmittunt cursu campos atque agmina cervi +pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt. +At puer Ascanius mediis in vallibus acri +gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos, +spumantemque dari pecora inter inertia votis +optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem. + +Interea magno misceri murmure caelum +incipit; insequitur commixta grandine nimbus; +et Tyrii comites passim et Troiana iuventus +Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros +tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes. +Speluncam Dido dux et Troianus eandem +deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno +dant signum; fulsere ignes et conscius aether +conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae. +Ille dies primus leti primusque malorum +causa fuit; neque enim specie famave movetur, +nec iam furtivum Dido meditatur amorem: +coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam. + +Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes--- +Fama, malum qua non aliud velocius ullum; +mobilitate viget, viresque adquirit eundo, +parva metu primo, mox sese attollit in auras, +ingrediturque solo, et caput inter nubila condit. +Illam Terra parens, ira inritata deorum, +extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem +progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis, +monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae +tot vigiles oculi subter, mirabile dictu, +tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures. +Nocte volat caeli medio terraeque per umbram, +stridens, nec dulci declinat lumina somno; +luce sedet custos aut summi culmine tecti, +turribus aut altis, et magnas territat urbes; +tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri. +Haec tum multiplici populos sermone replebat +gaudens, et pariter facta atque infecta canebat: +venisse Aenean, Troiano sanguine cretum, +cui se pulchra viro dignetur iungere Dido; +nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere +regnorum immemores turpique cupidine captos. +Haec passim dea foeda virum diffundit in ora. +Protinus ad regem cursus detorquet Iarban, +incenditque animum dictis atque aggerat iras. + +Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha, +templa Iovi centum latis immania regnis, +centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem, +excubias divom aeternas, pecudumque cruore +pingue solum et variis florentia limina sertis. +Isque amens animi et rumore accensus amaro +dicitur ante aras media inter numina divom +multa Iovem manibus supplex orasse supinis: +`Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis +gens epulata toris Lenaeum libat honorem, +aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques, +nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes +terrificant animos et inania murmura miscent? +Femina, quae nostris errans in finibus urbem +exiguam pretio posuit, cui litus arandum +cuique loci leges dedimus, conubia nostra +reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit. +Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu, +Maeonia mentum mitra crinemque madentem +subnexus, rapto potitur: nos munera templis +quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.' + +Talibus orantem dictis arasque tenentem +audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit +regia et oblitos famae melioris amantes. +Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat: +`Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis, +Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc +exspectat, fatisque datas non respicit urbes, +adloquere, et celeris defer mea dicta per auras. +Non illum nobis genetrix pulcherrima talem +promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis; +sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem +Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri +proderet, ac totum sub leges mitteret orbem. +Si nulla accendit tantarum gloria rerum, +nec super ipse sua molitur laude laborem, +Ascanione pater Romanas invidet arces? +Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur, +nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva? +Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.' + +Dixerat. Ille patris magni parere parabat +imperio; et primum pedibus talaria nectit +aurea, quae sublimem alis sive aequora supra +seu terram rapido pariter cum flamine portant; +tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco +pallentis, alias sub Tartara tristia mittit, +dat somnos adimitque, et lumina morte resignat. +Illa fretus agit ventos, et turbida tranat +nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit +Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit, +Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris +piniferum caput et vento pulsatur et imbri; +nix umeros infusa tegit; tum flumina mento +praecipitant senis, et glacie riget horrida barba. +Hic primum paribus nitens Cyllenius alis +constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas +misit, avi similis, quae circum litora, circum +piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta. +Haud aliter terras inter caelumque volabat, +litus harenosum Libyae ventosque secabat +materno veniens ab avo Cyllenia proles. +Ut primum alatis tetigit magalia plantis, +Aenean fundantem arces ac tecta novantem +conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva +ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena +demissa ex umeris, dives quae munera Dido +fecerat, et tenui telas discreverat auro. +Continuo invadit: `Tu nunc Karthaginis altae +fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem +exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum? +Ipse deum tibi me claro demittit Olympo +regnator, caelum ac terras qui numine torquet; +ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras: +quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris? +Si te nulla movet tantarum gloria rerum, +[nec super ipse tua moliris laude laborem,] +Ascanium surgentem et spes heredis Iuli +respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus +debentur.' Tali Cyllenius ore locutus +mortalis visus medio sermone reliquit, +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. + +At vero Aeneas aspectu obmutuit amens, +arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. +Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras, +attonitus tanto monitu imperioque deorum. +Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem +audeat adfatu? Quae prima exordia sumat? +Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc, +in partisque rapit varias perque omnia versat. +Haec alternanti potior sententia visa est: +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum, +classem aptent taciti sociosque ad litora cogant, +arma parent, et quae rebus sit causa novandis +dissimulent; sese interea, quando optuma Dido +nesciat et tantos rumpi non speret amores, +temptaturum aditus, et quae mollissima fandi +tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes +imperio laeti parent ac iussa facessunt. + +At regina dolos---quis fallere possit amantem? +praesensit, motusque excepit prima futuros, +omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti +detulit armari classem cursumque parari. +Saevit inops animi, totamque incensa per urbem +bacchatur, qualis commotis excita sacris +Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho +orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron. +Tandem his Aenean compellat vocibus ultro: +`Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum +posse nefas, tacitusque mea decedere terra? +Nec te noster amor, nec te data dextera quondam, +nec moritura tenet crudeli funere Dido? +Quin etiam hiberno moliris sidere classem, +et mediis properas aquilonibus ire per altum, +crudelis? Quid, si non arva aliena domosque +ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret, +Troia per undosum peteretur classibus aequor +Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te +(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui) +per conubia nostra, per inceptos hymenaeos, +si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam +dulce meum, miserere domus labentis, et istam--- +oro, si quis adhuc precibus locus---exue mentem. +Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni +odere, infensi Tyrii; te propter eundem +exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam, +fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes? +Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat. +Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater +destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas? +Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset +ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula +luderet Aeneas, qui te tamen ore referret, +non equidem omnino capta ac deserta viderer.' + +Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat +lumina, et obnixus curam sub corde premebat. +Tandem pauca refert: `Ego te, quae plurima fando +enumerare vales, numquam, regina, negabo +promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae, +dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus. +Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto +speravi---ne finge---fugam, nec coniugis umquam +praetendi taedas, aut haec in foedera veni. +Me si fata meis paterentur ducere vitam +auspiciis et sponte mea componere curas, +urbem Troianam primum dulcisque meorum +reliquias colerem, Priami tecta alta manerent, +et recidiva manu posuissem Pergama victis. +Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, +Italiam Lyciae iussere capessere sortes: +hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces, +Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis, +quae tandem, Ausonia Teucros considere terra, +invidia est? Et nos fas extera quaerere regna. +Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris +nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt, +admonet in somnis et turbida terret imago; +me puer Ascanius capitisque iniuria cari, +quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis. +Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso--- +testor utrumque caput---celeris mandata per auras +detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi +intrantem muros, vocemque his auribus hausi. +Desine meque tuis incendere teque querelis: +Italiam non sponte sequor.' + +Talia dicentem iamdudum aversa tuetur, +huc illuc volvens oculos, totumque pererrat +luminibus tacitis, et sic accensa profatur: +`Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, +perfide; sed duris genuit te cautibus horrens +Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres. +Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo? +Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit? +Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est? +Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno, +nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis. +Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem +excepi, et regni demens in parte locavi; +amissam classem, socios a morte reduxi. +Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo, +nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso +interpres divom fert horrida iussa per auras. +Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos +sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello. +I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas. +Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt, +supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido +saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens, +et, cum frigida mors anima seduxerit artus, +omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas. +Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.' +His medium dictis sermonem abrumpit, et auras +aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert, +linquens multa metu cunctantem et multa parantem +dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra +marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt. + +At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem +solando cupit et dictis avertere curas, +multa gemens magnoque animum labefactus amore, +iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit. +Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas +deducunt toto naves: natat uncta carina; +frondentisque ferunt remos et robora silvis +infabricata, fugae studio. +Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis. +Ac velut ingentem formicae farris acervum +cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt; +it nigrum campis agmen, praedamque per herbas +convectant calle angusto; pars grandia trudunt +obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt +castigantque moras; opere omnis semita fervet. +Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus? +quosve dabas gemitus, cum litora fervere late +prospiceres arce ex summa, totumque videres +misceri ante oculos tantis clamoribus aequor? +Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis? +Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando +cogitur, et supplex animos submittere amori, +ne quid inexpertum frustra moritura relinquat. + +`Anna, vides toto properari litore; circum +undique convenere; vocat iam carbasus auras, +puppibus et laeti nautae imposuere coronas. +Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, +et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum +exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille +te colere, arcanos etiam tibi credere sensus; +sola viri mollis aditus et tempora noras. +I, soror, atque hostem supplex adfare superbum: +non ego cum Danais Troianam exscindere gentem +Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi, +nec patris Anchisae cineres Manisve revelli, +cur mea dicta neget duras demittere in auris. +Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti: +exspectet facilemque fugam ventosque ferentis. +Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro, +nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat: +tempus inane peto, requiem spatiumque furori, +dum mea me victam doceat fortuna dolere. +Extremam hanc oro veniam---miserere sororis--- +quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.' + +Talibus orabat, talisque miserrima fletus +fertque refertque soror: sed nullis ille movetur +fletibus, aut voces ullas tractabilis audit; +fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris. +Ac, velut annoso validam cum robore quercum +Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc +eruere inter se certant; it stridor, et altae +consternunt terram concusso stipite frondes; +ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras +aetherias, tantum radice in Tartara tendit: +haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros +tunditur, et magno persentit pectore curas; +mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes. + +Tum vero infelix fatis exterrita Dido +mortem orat; taedet caeli convexa tueri. +Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat, +vidit, turicremis cum dona imponeret aris, +horrendum dictu, latices nigrescere sacros, +fusaque in obscenum se vertere vina cruorem. +Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori. +Praeterea fuit in tectis de marmore templum +coniugis antiqui, miro quod honore colebat, +velleribus niveis et festa fronde revinctum: +hinc exaudiri voces et verba vocantis +visa viri, nox cum terras obscura teneret; +solaque culminibus ferali carmine bubo +saepe queri et longas in fletum ducere voces; +multaque praeterea vatum praedicta priorum +terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem +in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui +sola sibi, semper longam incomitata videtur +ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra. +Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus, +et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas; +aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes +armatam facibus matrem et serpentibus atris +cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae. + +Ergo ubi concepit furias evicta dolore +decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque +exigit, et, maestam dictis adgressa sororem, +consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat: +`Inveni, germana, viam---gratare sorori--- +quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem. +Oceani finem iuxta solemque cadentem +ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas +axem humero torquet stellis ardentibus aptum: +hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos, +Hesperidum templi custos, epulasque draconi +quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos, +spargens umida mella soporiferumque papaver. +Haec se carminibus promittit solvere mentes +quas velit, ast aliis duras immittere curas, +sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro; +nocturnosque movet Manis: mugire videbis +sub pedibus terram, et descendere montibus ornos. +Testor, cara, deos et te, germana, tuumque +dulce caput, magicas invitam accingier artes. +Tu secreta pyram tecto interiore sub auras +erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit +impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem, +quo perii, superimponas: abolere nefandi +cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.' +Haec effata silet; pallor simul occupat ora. +Non tamen Anna novis praetexere funera sacris +germanam credit, nec tantos mente furores +concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei: +ergo iussa parat. + +At regina, pyra penetrali in sede sub auras +erecta ingenti taedis atque ilice secta, +intenditque locum sertis, et fronde coronat +funerea; super exuvias ensemque relictum +effigiemque toro locat, haud ignara futuri. +Stant arae circum, et crines effusa sacerdos +ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque, +tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae. +Sparserat et latices simulatos fontis Averni, +falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis +pubentes herbae nigri cum lacte veneni; +quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus +et matri praereptus amor. +Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta, +unum exuta pedem vinclis, in veste recincta, +testatur moritura deos et conscia fati +sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes +curae numen habet iustumque memorque, precatur. + +Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem +corpora per terras, silvaeque et saeva quierant +aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu, +cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres, +quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis +rura tenent, somno positae sub nocte silenti +[lenibant curas, et corda oblita laborum]. +At non infelix animi Phoenissa, nec umquam +Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem +accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens +saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu. +Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat: +`En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores +experiar, Nomadumque petam conubia supplex, +quos ego sim totiens iam dedignata maritos? +Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum +iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos, +et bene apud memores veteris stat gratia facti? +Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis +invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum +Laomedonteae sentis periuria gentis? +Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes, +an Tyriis omnique manu stipata meorum +inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli, +rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo? +Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem. +Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem +his, germana, malis oneras atque obicis hosti. +Non licuit thalami expertem sine crimine vitam +degere, more ferae, tales nec tangere curas! +Non servata fides cineri promissa Sychaeo!' + +Tantos illa suo rumpebat pectore questus. +Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi, +carpebat somnos, rebus iam rite paratis. +Huic se forma dei voltu redeuntis eodem +obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est--- +omnia Mercurio similis, vocemque coloremque +et crinis flavos et membra decora iuventa: +`Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos, +nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis, +demens, nec Zephyros audis spirare secundos? +Illa dolos dirumque nefas in pectore versat, +certa mori, varioque irarum fluctuat aestu. +Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas? +Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis +conlucere faces, iam fervere litora flammis, +si te his attigerit terris Aurora morantem. +Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper +femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae. + +Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris, +corripit e somno corpus, sociosque fatigat: +`Praecipites vigilate, viri, et considite transtris; +solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto +festinare fugam tortosque incidere funes +ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum, +quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes. +Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo +dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem +fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro. +Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque; +litora deseruere; latet sub classibus aequor; +adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + +Et iam prima novo spargebat lumine terras +Tithoni croceum linquens Aurora cubile. +Regina e speculis ut primum albescere lucem +vidit, et aequatis classem procedere velis, +litoraque et vacuos sensit sine remige portus, +terque quaterque manu pectus percussa decorum, +flaventesque abscissa comas, `Pro Iuppiter, ibit +hic' ait `et nostris inluserit advena regnis? +Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur, +deripientque rates alii navalibus? Ite, +ferte citi flammas, date vela, impellite remos!--- +Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat? +Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt. +Tum decuit, cum sceptra dabas.---En dextra fidesque, +quem secum patrios aiunt portare Penates, +quem subiisse umeris confectum aetate parentem! +Non potui abreptum divellere corpus, et undis +spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro +Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis?--- +Verum anceps pugnae fuerat fortuna:---fuisset. +Quem metui moritura? Faces in castra tulissem, +implessemque foros flammis, natumque patremque +cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem. +`Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras, +tuque harum interpres curarum et conscia Iuno, +nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes, +et Dirae ultrices, et di morientis Elissae, +accipite haec, meritumque malis advertite numen, +et nostras audite preces. Si tangere portus +infandum caput ac terris adnare necesse est, +et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret: +at bello audacis populi vexatus et armis, +finibus extorris, complexu avulsus Iuli, +auxilium imploret, videatque indigna suorum +funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae +tradiderit, regno aut optata luce fruatur, +sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena. +Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo. +Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum +exercete odiis, cinerique haec mittite nostro +munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto. +Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor, +qui face Dardanios ferroque sequare colonos, +nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires. +Litora litoribus contraria, fluctibus undas +imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.' + +Haec ait, et partis animum versabat in omnis, +invisam quaerens quam primum abrumpere lucem. +Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei; +namque suam patria antiqua cinis ater habebat: +`Annam cara mihi nutrix huc siste sororem; +dic corpus properet fluviali spargere lympha, +et pecudes secum et monstrata piacula ducat: +sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta. +Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi, +perficere est animus, finemque imponere curis, +Dardaniique rogum capitis permittere flammae.' +Sic ait: illa gradum studio celerabat anili. +At trepida, et coeptis immanibus effera Dido, +sanguineam volvens aciem, maculisque trementis +interfusa genas, et pallida morte futura, +interiora domus inrumpit limina, et altos +conscendit furibunda rogos, ensemque recludit +Dardanium, non hos quaesitum munus in usus. +Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile +conspexit, paulum lacrimis et mente morata, +incubuitque toro, dixitque novissima verba: +`Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant, +accipite hanc animam, meque his exsolvite curis. +Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi, +et nunc magna mei sub terras ibit imago. +Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi; +ulta virum, poenas inimico a fratre recepi; +felix, heu nimium felix, si litora tantum +numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!' +Dixit, et, os impressa toro, `Moriemur inultae, +sed moriamur' ait. `Sic, sic iuvat ire sub umbras: +Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto +Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.' +Dixerat; atque illam media inter talia ferro +conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore +spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta +atria; concussam bacchatur Fama per urbem. +Lamentis gemituque et femineo ululatu +tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether, +non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis +Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes +culmina perque hominum volvantur perque deorum. +Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis +per medios ruit, ac morientem nomine clamat: +`Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas? +Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant? +Quid primum deserta querar? Comitemne sororem +sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses: +idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset. +His etiam struxi manibus, patriosque vocavi +voce deos, sic te ut posita crudelis abessem? +Exstinxti te meque, soror, populumque patresque +Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis +abluam, et, extremus si quis super halitus errat, +ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos, +semianimemque sinu germanam amplexa fovebat +cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores. +Illa, graves oculos conata attollere, rursus +deficit; infixum stridit sub pectore vulnus. +Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit; +ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto +quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta. + +Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem +difficilisque obitus, Irim demisit Olympo, +quae luctantem animam nexosque resolveret artus. +Nam quia nec fato, merita nec morte peribat, +sed misera ante diem, subitoque accensa furore, +nondum illi flavum Proserpina vertice crinem +abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco. +Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis, +mille trahens varios adverso sole colores, +devolat, et supra caput adstitit: `Hunc ego Diti +sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.' +Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una +dilapsus calor, atque in ventos vita recessit. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER V + +INTEREA medium Aeneas iam classe tenebat +certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat, +moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae +conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem, +causa latet; duri magno sed amore dolores +polluto, notumque, furens quid femina possit, +triste per augurium Teucrorum pectora ducunt. +Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla +occurrit tellus, maria undique et undique caelum, +olli caeruleus supra caput adstitit imber, +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. +Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta: +`Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi? +Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus +colligere arma iubet validisque incumbere remis, +obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur: +`Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor +spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo. +Mutati transversa fremunt et vespere ab atro +consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer. +Nec nos obniti contra, nec tendere tantum +sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur, +quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe +fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos, +si modo rite memor servata remetior astra.' +Tum pius Aeneas: `Equidem sic poscere ventos +iamdudum et frustra cerno te tendere contra: +Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla, +quove magis fessas optem demittere naves, +quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten, +et patris Anchisae gremio complectitur ossa?' +Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi +intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis, +et tandem laeti notae advertuntur harenae. + +At procul ex celso miratus vertice montis +adventum sociasque rates occurrit Acestes, +horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae, +Troia Criniso conceptum flumine mater +quem genuit: veterum non immemor ille parentum +gratatur reduces, et gaza laetus agresti +excipit, ac fessos opibus solatur amicis. + +Postera cum primo stellas Oriente fugarat +clara dies, socios in coetum litore ab omni +advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur: +`Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom, +annuus exactis completur mensibus orbis, +ex quo reliquias divinique ossa parentis +Condidimus terra maestasque sacravimus aras. +Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum, +semper honoratum---sic di voluistis---habebo. +Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul, +Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae; +annua vota tamen sollemnisque ordine pompas +exsequerer, strueremque suis altaria donis. +Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis, +haud equidem sine mente, reor, sine numine divom, +adsumus et portus delati intramus amicos. +Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem; +poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis +urbe velit posita templis sibi ferre dicatis. +Bina boum vobis Troia generatus Acestes +dat numero capita in naves; adhibete Penates +et patrios epulis et quos colit hospes Acestes. +Praeterea, si nona diem mortalibus almum +Aurora extulerit radiisque retexerit orbem, +prima citae Teucris ponam certamina classis; +quique pedum cursu valet, et qui viribus audax +aut iaculo incedit melior levibusque sagittis, +seu crudo fidit pugnam committere caestu, +cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae. +Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.' + +Sic fatus, velat materna tempora myrto; +hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes, +hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes. +Ille e concilio multis cum milibus ibat +ad tumulum, magna medius comitante caterva. +Hic duo rite mero libans carchesia Baccho +fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro, +purpureosque iacit flores, ac talia fatur: +`Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti +nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae. +Non licuit fines Italos fataliaque arva, +nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.' +Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis +septem ingens gyros, septena volumina traxit, +amplexus placide tumulum lapsusque per aras, +caeruleae cui terga notae, maculosus et auro +squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus +mille iacit varios adverso sole colores. +Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo +tandem inter pateras et levia pocula serpens +libavitque dapes, rursusque innoxius imo +successit tumulo, et depasta altaria liquit. +Hoc magis inceptos genitori instaurat honores, +incertus, geniumne loci famulumne parentis +esse putet: caedit binas de more bidentes, +totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos; +vinaque fundebat pateris, animamque vocabat +Anchisae magni Manisque Acheronte remissos. +Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti +dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos; +ordine aena locant alii, fusique per herbam +subiciunt veribus prunas et viscera torrent. + +Exspectata dies aderat, nonamque serena +Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant, +famaque finitimos et clari nomen Acestae +excierat; laeto complerant litora coetu, +visuri Aeneadas, pars et certare parati. +Munera principio ante oculos circoque locantur +in medio, sacri tripodes viridesque coronae, +et palmae pretium victoribus, armaque et ostro +perfusae vestes, argenti aurique talenta; +et tuba commissos medio canit aggere ludos. + +Prima pares ineunt gravibus certamina remis +quattuor ex omni delectae classe carinae. +Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim, +mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi; +ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram, +urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu +impellunt, terno consurgunt ordine remi; +Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen, +Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus +caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti. + +Est procul in pelago saxum spumantia contra +litora, quod tumidis submersum tunditur olim +fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori; +tranquillo silet, immotaque attollitur unda +campus, et apricis statio gratissima mergis. +Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam +constituit signum nautis pater, unde reverti +scirent, et longos ubi circumflectere cursus. +Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro +ductores longe effulgent ostroque decori; +cetera populea velatur fronde iuventus, +nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit. +Considunt transtris, intentaque brachia remis; +intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit +corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido. +Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes, +haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor +nauticus, adductis spumant freta versa lacertis. +Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit +convulsum remis rostrisque tridentibus aequor. +Non tam praecipites biiugo certamine campum +corripuere, ruuntque effusi carcere currus, +nec sic immissis aurigae undantia lora +concussere iugis pronique in verbera pendent. +Tum plausu fremituque virum studiisque faventum +consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant +litora, pulsati colles clamore resultant. + +Effugit ante alios primisque elabitur undis +turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus +consequitur, melior remis, sed pondere pinus +tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis +Centaurusque locum tendunt superare priorem; +et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens +Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur +frontibus, et longa sulcant vada salsa carina. +Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant, +cum princeps medioque Gyas in gurgite victor +rectorem navis compellat voce Menoeten: +`Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum; +litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes; +altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes +saxa timens proram pelagi detorquet ad undas. +`Quo diversus abis?' iterum `Pete saxa, Menoete!' +cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum +respicit instantem tergo, et propiora tenentem. +Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes +radit iter laevum interior, subitoque priorem +praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis. +Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens, +nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten, +oblitus decorisque sui sociumque salutis, +in mare praecipitem puppi deturbat ab alta; +ipse gubernaclo rector subit, ipse magister, +hortaturque viros, clavumque ad litora torquet. +At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est, +iam senior madidaque fluens in veste Menoetes +summa petit scopuli siccaque in rupe resedit. +Ilium et labentem Teucri et risere natantem, +et salsos rident revomentem pectore fluctus. + +Hic laeta extremis spes est accensa duobus, +Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem. +Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat, +nec tota tamen ille prior praeeunte carina; +parte prior, partem rostro premit aemula Pristis. +At media socios incedens nave per ipsos +hortatur Mnestheus: `Nunc, nunc insurgite remis, +Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema +delegi comites; nunc illas promite vires, +nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi, +Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis. +Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo; +quamquam O!---sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti; +extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives, +et prohibete nefas.' Olli certamine summo +procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis, +subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus +aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis. +Attulit ipse viris optatum casus honorem. +Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet +interior, spatioque subit Sergestus iniquo, +infelix saxis in procurrentibus haesit. +Concussae cautes, et acuto in murice remi +obnixi crepuere, inlisaque prora pependit. +Consurgunt nautae et magno clamore morantur, +ferratasque trudes et acuta cuspide contos +expediunt, fractosque legunt in gurgite remos. +At laetus Mnestheus successuque acrior ipso +agmine remorum celeri ventisque vocatis +prona petit maria et pelago decurrit aperto. +Qualis spelunca subito commota columba, +cui domus et dulces latebroso in pumice nidi, +fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis +dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto +radit iter liquidum, celeres neque commovet alas: +sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis +aequora, sic illam fert impetus ipse volantem. +Et primum in scopulo luctantem deserit alto +Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem +auxilia, et fractis discentem currere remis +Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram +consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est. + +Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus: +quem petit, et summis adnixus viribus urguet. +Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem +instigant studiis, resonatque fragoribus aether. +Hi proprium decus et partum indignantur honorem +ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci; +hos successus alit: possunt, quia posse videntur. +Et fors aequatis cepissent praemia rostris, +ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus +fudissetque preces, divosque in vota vocasset: +Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, +vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum +constituam ante aras, voti reus, extaque salsos +porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.' +Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis +Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo, +et pater ipse manu magna Portunus euntem +impulit; illa Noto citius volucrique sagitta +ad terram fugit, et portu se condidit alto. + +Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis, +victorem magna praeconis voce Cloanthum +declarat viridique advelat tempora lauro, +muneraque in naves ternos optare iuvencos, +vinaque et argenti magnum dat ferre talentum. +Ipsis praecipuos ductoribus addit honores: +victori chlamydem auratam, quam plurima circum +purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit, +intextusque puer frondosa regius Ida +veloces iaculo cervos cursuque fatigat, +acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida +sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis; +longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt +custodes, saevitque canum latratus in auras. +At qui deinde locum tenuit virtute secundum, +levibus huic hamis consertam auroque trilicem +loricam, quam Demoleo detraxerat ipse +victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto, +donat habere viro, decus et tutamen in armis. +Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant +multiplicem, conixi umeris; indutus at olim +Demoleos cursu palantes Troas agebat. +Tertia dona facit geminos ex aere lebetas, +cymbiaque argento perfecta atque aspera signis. +Iamque adeo donati omnes opibusque superbi +puniceis ibant evincti tempora taenis, +cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus, +amissis remis atque ordine debilis uno, +inrisam sine honore ratem Sergestus agebat. +Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens, +aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu +seminecem liquit saxo lacerumque viator; +nequiquam longos fugiens dat corpore tortus, +parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla +arduus attollens, pars volnere clauda retentat +nexantem nodis seque in sua membra plicantem: +tali remigio navis se tarda movebat; +vela facit tamen, et velis subit ostia plenis. +Sergestum Aeneas promisso munere donat, +servatam ob navem laetus sociosque reductos. +Olli serva datur, operum haud ignara Minervae, +Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati. + +Hoc pius Acneas misso certamine tendit +gramineum in campum, quem collibus undique curvis +cingebant silvae, mediaque in valle theatri +circus erat; quo se multis cum milibus heros +consessu medium tulit exstructoque resedit. +Hic, qui forte velint rapido contendere cursu, +imitat pretiis animos, et praemia ponit. +Undique conveniunt leucri mixtique Sicani, +Nisus et Euryalus primi, +Euryalus forma insignis viridique iuventa, +Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus +regius egregia Priami de stirpe Diores; +hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan, +alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis; +tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque, +adsueti silvis, comites senioris Acestae; +multi praeterea, quos fama obscura recondit. +Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus: +`Accipite haec animis, laetasque advertite mentes: +nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit. +Gnosia bina dabo levato lucida ferro +spicula caelatamque argento ferre bipennem; +omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi +accipient flavaque caput nectentur oliva. +Primus equum phaleris insignem victor habeto; +alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis +Threiciis, lato quam circum amplectitur auro +balteus et tereti subnectit fibula gemma; +tertius Argolica hac galea contentus abito.' + +Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente +corripiunt spatia audito, limenque relinquunt, +effusi nimbo similes, simul ultima signant. +Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus +emicat, et ventis et fulminis ocior alis; +proximus huic, longo sed proxumus intervallo, +insequitur Salius; spatio post deinde relicto +tertius Euryalus: +Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso +ecce volat calcemque terit iam calce Diores, +incumbens umero, spatia et si plura supersint, +transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat. +Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam +finem adventabant, levi cum sanguine Nisus +labitur infelix, caesis ut forte iuvencis +fusus humum viridisque super madefecerat herbas. +Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso +haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso +concidit immundoque fimo sacroque cruore. +Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum; +nam sese opposuit Salio per lubrica surgens; +ille autem spissa iacuit revolutus harena. +Emicat Euryalus, et munere victor amici +prima tenet, plausuque volat fremituque secundo. +Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores. +Hic totum caveae consessum ingentis et ora +prima patrum magnis Salius clamoribus implet, +ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem. +Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae, +gratior et pulchro veniens in corpore virtus. +Adiuvat et magna proclamat voce Diores, +qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit +ultima, si primi Salio reddentur honores. +Tum pater Aeneas `Vestra' inquit `munera vobis +certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo; +me liceat casus misereri insontis amici.' +Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis +dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis. +Hic Nisus, `Si tanta' inquit `sunt praemia victis, +et te lapsorum miseret, quae munera Niso +digna dabis, primam merui qui laude coronam, +ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset? +Et simul his dictis faciem ostentabat et udo +turpia membra fimo. Risit pater optimus olli +et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem, +Neptuni sacro Danais de poste refixum. +Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat; + +Post, ubi confecti cursus, et dona peregit: +`Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens, +adsit, et evinctis attollat brachia palmis.' +Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem, +victori velatum auro vittisque iuvencum, +ensem atque insignem galeam solacia victo. +Nec mora: continuo vastis cum viribus effert +ora Dares, magnoque virum se murmure tollit; +solus qui Paridem solitus contendere contra, +idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector, +victorem Buten immani corpore, qui se +Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat, +perculit, et fulva moribundum extendit harena. +Talis prima Dares caput altum in proelia tollit, +ostenditque umeros latos, alternaque iactat +brachia protendens, et verberat ictibus auras. +Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto +audet adire virum manibusque inducere caestus. +Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma, +Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus +tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur: +`Nate dea, si nemo audet se credere pugnae, +quae finis standi? Quo me decet usque teneri? +Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant +Dardanidae, reddique viro promissa iubebant. + +Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes, +proximus ut viridante toro consederat herbae: +`Entelle, heroum quondam fortissime frustra, +tantane tam patiens nullo certamine tolli +dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister +requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem +Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?' +Ille sub haec: `Non laudis amor, nec gloria cessit +pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta +sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires. +Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste +exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas, +haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco +venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus +in medium geminos immani pondere caestus +proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus +ferre manum, duroque intendere brachia tergo. +Obstipuere animi: tantorum ingentia septem +terga boum plumbo insuto ferroque rigebant. +Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat; +magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa +huc illuc vinclorum immensa volumina versat. +Tum senior talis referebat pectore voces: +`Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma +vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam? +Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;--- +sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;--- +his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus, +dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum +temporibus geminis canebat sparsa senectus. +Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat, +idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes, +aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto; +solve metus; et tu Troianos exue caestus.' +Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum +et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque +exuit, atque ingens media consistit harena. +Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos, +et paribus palmas amborum innexuit armis. +Constitit in digitos extemplo arrectus uterque, +brachiaque ad superas interritus extulit auras. +Abduxere retro longe capita ardua ab ictu, +immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt. +Ille pedum melior motu, fretusque iuventa; +hic membris et mole valens, sed tarda trementi +genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus. +Multa viri nequiquam inter se volnera iactant, +multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos +dant sonitus, erratque auris et tempora circum +crebra manus, duro crepitant sub volnere malae. +Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem, +corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit. +Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem, +aut montana sedet circum castella sub armis, +nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat +arte locum, et variis adsultibus inritus urguet. +Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte +extulit: ille ictum venientem a vertice velox +praevidit, celerique elapsus corpore cessit. +Entellus vires in ventum effudit, et ultro +ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto +concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho, +aut Ida in magna, radicibus eruta pinus. +Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes; +it clamor caelo, primusque accurrit Acestes, +aequaevumque ab humo miserans attollit amicum. +At non tardatus casu neque territus heros +acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira. +Tum pudor incendit vires et conscia virtus, +praecipitemque Daren ardens agit aequore toto, +nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra; +nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi +culminibus crepitant, sic densis ictibus heros +creber utraque manu pulsat versatque Dareta. + +Tum pater Aeneas procedere longius iras +et saevire animis Entellum haud passus acerbis; +sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta +eripuit mulcens dictis, ac talia fatur: +`Infelix, quae tanta animum dementia cepit? +Non vires alias conversaque numina sentis? +Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit. +Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem, +iactantemque utroque caput, crassumque cruorem +ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes, +ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati +accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt. +Hic victor, superans animis tauroque superbus: +`Nate dea, vosque haec' inquit `cognoscite, Teucri, +et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires, +et qua servetis revocatum a morte Dareta.' +Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci, +qui donum adstabat pugnae, durosque reducta +libravit dextra media inter cornua caestus, +arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro. +sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos. +Ille super tales effundit pectore voces: +`Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis +persolvo; hic victor caestus artemque repono.' + +Protinus Aeneas celeri certare sagitta +invitat qui forte velint, et praemia ponit, +ingentique manu malum de nave Seresti +erigit, et volucrem traiecto in fune columbam, +quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto. +Convenere viri, deiectamque aerea sortem +accepit galea; et primus clamore secundo +Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis; +quem modo navali Mnestheus certamine victor +consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva. +Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater, +Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus, +in medios telum torsisti primus Achivos. +Extremus galeaque ima subsedit Acestes, +ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem. +Tum validis flexos incurvant viribus arcus +pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris. +Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta +Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras; +et venit, adversique infigitur arbore mali. +Intremuit malus, timuitque exterrita pennis +ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu. +Post acer Mnestheus adducto constitit arcu, +alta petens, pariterque oculos telumque tetendit. +Ast ipsam miserandus avem contingere ferro +non valuit: nodos et vincula linea rupit, +quis innexa pedem malo pendebat ab alto: +illa notos atque alta volans in nubila fugit. +Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato +tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit, +iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis +plaudentem nigra figit sub nube columbam. +Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris +aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam. + +Amissa solus palma superabat Acestes; +qui tamen aerias telum contendit in auras, +ostentans artemque pater arcumque sonantem. +Hic oculis subito obicitur magnoque futurum +augurio monstrum; docuit post exitus ingens, +seraque terrifici cecinerunt omina vates. +Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo, +signavitque viam flammis, tenuisque recessit +consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa +transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt. +Attonitis haesere animis, superosque precati +Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen +abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten +muneribus cumulat magnis, ac talia fatur: +`Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi +talibus auspiciis exsortem ducere honores. +Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis, +cratera impressum signis, quem Thracius olim +Anchisae genitori in magno munere Cisseus +ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.' +Sic fatus cingit viridanti tempora lauro, +et primum ante omnes victorem appellat Acesten. +Nec bonus Eurytion praelato invidit honori, +quamvis solus avem caelo deiecit ab alto. +Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit; +extremus, volucri qui fixit arundine malum. + +At pater Aeneas, nondum certamine misso, +custodem ad sese comitemque impubis Iuli +Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem: +`Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum +agmen habet secum, cursusque instruxit equorum, +ducat avo turmas, et sese ostendat in armis, +dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo +infusum populum, et campos iubet esse patentes. +Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum +frenatis lucent in equis, quos omnis euntes +Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus. +omnibus in morem tonsa coma pressa corona; +cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro; +pars levis umero pharetras; it pectore summo +flexilis obtorti per collum circulus auri. +Tres equitum numero turmae, ternique vagantur +ductores: pueri bis seni quemque secuti +agmine partito fulgent paribusque magistris. +Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem +nomen avi referens Priamus,---tua clara, Polite, +progenies, auctura Italos,---quem Thracius albis +portat equus bicolor maculis, vestigia primi +alba pedis frontemque ostentans arduus albam. +Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini, +parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo. +Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus +Sidonio est invectus equo, quem candida Dido +esse sui dederat monumentum et pignus amoris. +Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae +fertur equis. +Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes +Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum. +Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum +lustravere in equis, signum clamore paratis +Epytides longe dedit insonuitque flagello. +Olli discurrere pares, atque agmina terni +diductis solvere choris, rursusque vocati +convertere vias infestaque tela tulere. +Inde alios ineunt cursus aliosque recursus +adversi spatiis, alternosque orbibus orbes +impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis; +et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt +infensi, facta pariter nunc pace feruntur. +Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta +parietibus textum caecis iter, ancipitemque +mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi +falleret indeprensus et inremeabilis error; +haud alio Teucrum nati vestigia cursu +impediunt texuntque fugas et proelia ludo, +delphinum similes, qui per maria umida nando +Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.] +Hunc morem cursus atque haec certamina primus +Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam, +rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos, +quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes; +Albani docuere suos; hinc maxima porro +accepit Roma, et patrium servavit honorem; +Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen. +Hac celebrata tenus sancto certamina patri. + +Hic primum fortuna fidem mutata novavit. +Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis, +Irim de caelo misit Saturnia Iuno +Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti, +multa movens, necdum antiquum saturata dolorem. +Illa, viam celerans per mille coloribus arcum, +nulli visa cito decurrit tramite virgo. +Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat, +desertosque videt portus classemque relictam. +At procul in sola secretae Troades acta +amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum +pontum adspectabant flentes. `Heu tot vada fessis +et tantum superesse maris!' vox omnibus una. +Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem. +Ergo inter medias sese haud ignara nocendi +conicit, et faciemque deae vestemque reponit; +fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli, +cui genus et quondam nomen natique fuissent; +ac sic Dardanidum mediam se matribus infert: +`O miserae, quas non manus' inquit `Achaica bello +traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens +infelix, cui te exitio Fortuna reservat? +Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas, +eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa +sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum +Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis. +Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes: +quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem? +O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates, +nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam +Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo? +Quin agite et mecum infaustas exurite puppes. +Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago +ardentes dare visa faces: ``Hic quaerite Troiam; +hic domus est'' inquit ``vobis.'' Iam tempus agi res, +uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae +Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.' +Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem, +sublataque procul dextra conixa coruscat, +et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda +Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu, +Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix: +`Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres, +est Dorycli coniunx; divini signa decoris +ardentesque notate oculos; qui spiritus illi, +qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti. +Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui +aegram, indignantem, tali quod sola careret +munere, nec meritos Anchisae inferet honores.' +Haec effata. +At matres primo ancipites oculisque malignis +ambiguae spectare rates miserum inter amorem +praesentis terrae fatisque vocantia regna, +cum dea se paribus per caelum sustulit alis, +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. +Tum vero attonitae monstris actaeque furore +conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem; +pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque +coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis +transtra per et remos et pictas abiete puppes. + +Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri +incensas perfert naves Eumelus, et ipsi +respiciunt atram in nimbo volitare favillam. +Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres +ducebat, sic acer equo turbata petivit +castra, nec exanimes possunt retinere magistri. +`Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit, +`heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra +Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester +Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem, +qua ludo indutus belli simulacra ciebat; +accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum. +Ast illae diversa metu per litora passim +diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim +saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque +mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est. + +Sed non idcirco flammae atque incendia vires +indomitas posuere; udo sub robore vivit +stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas +est vapor, et toto descendit corpore pestis, +nec vires heroum infusaque flumina prosunt. +Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem, +auxilioque vocare deos, et tendere palmas: +`Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum +Troianos, si quid pietas antiqua labores +respicit humanos, da flammam evadere classi +nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto. +Vel tu, quod superest infesto fulmine morti, +si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.' +Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra +tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt +ardua terrarum et campi; ruit aethere toto +turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris; +implenturque super puppes; semiusta madescunt +robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes, +quattuor amissis, servatae a peste carinae. + +At pater Aeneas, casu concussus acerbo, +nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas +mutabat versans, Siculisne resideret arvis, +oblitus fatorum, Italasne capesseret oras. +Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas +quem docuit multaque insignem reddidit arte, +haec responsa dabat, vel quae portenderet ira +magna deum, vel quae fatorum posceret ordo; +isque his Aenean solatus vocibus infit: +`Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur; +quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est. +Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes: +hunc cape consiliis socium et coniunge volentem; +huic trade, amissis superant qui navibus, et quos +pertaesum magni incepti rerumque tuarum est; +longaevosque senes ac fessas aequore matres, +et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est, +delige, et his habeant terris sine moenia fessi: +urbem appellabunt permisso nomine Acestam.' + +Talibus incensus dictis senioris amici, +tum vero in curas animo diducitur omnes. +Et nox atra polum bigis subvecta tenebat: +visa dehinc caelo facies delapsa parentis +Anchisae subito tales effundere voces: +`Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat, +care magis, nate, Iliacis exercite fatis, +imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem +depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est. +Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes +dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda, +defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu +debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante +infernas accede domos, et Averna per alta +congressus pete, nate, meos. Non me impia namque +Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum +concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla +nigrarum multo pecudum te sanguine ducet: +tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces. +Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus, +et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.' +Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras. +Aeneas, `Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit, +`Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?' +Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes, +Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae +farre pio et plena supplex veneratur acerra. + +Extemplo socios primumque arcessit Acesten, +et Iovis imperium et cari praecepta parentis +edocet, et quae nunc animo sententia constet. +Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes. +Transcribunt urbi matres, populumque volentem +deponunt, animos nil magnae laudis egentes. +Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt +robora navigiis, aptant remosque rudentesque, +exigui numero, sed bello vivida virtus. +Interea Aeneas urbem designat aratro +sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam +esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes, +indicitque forum et patribus dat iura vocatis. +Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes +fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos +ac lucus late sacer additur Anchiseo. + +Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris +factus honos: placidi straverunt aequora venti, +creber et adspirans rursus vocat Auster in altum. +Exoritur procurva ingens per litora fletus; +complexi inter se noctemque diemque morantur. +Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam +visa maris facies et non tolerabile nomen, +ire volunt, omnemque fugae perferre laborem. +Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis, +et consanguineo lacrimans commendat Acestae. +Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam +caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem. +Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae, +stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos +proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit. +Prosequitur surgens a puppi ventus euntes. +Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. + +At Venus interea Neptunum exercita curis +adloquitur, talesque effundit pectore questus: +Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus +cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes; +quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla, +nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit. +Non media de gente Phrygum exedisse nefandis +urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem: +reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae +insequitur: causas tanti sciat illa furoris. +Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis +quam molem subito excierit: maria omnia caelo +miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis, +in regnis hoc ausa tuis. +Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis +exussit foede puppes, et classe subegit +amissa socios ignotae linquere terrae. +Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas +vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim: +si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.' +Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti: +`Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis, +unde genus ducis: merui quoque; saepe furores +compressi, et rabiem tantam caelique marisque. +Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor, +Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles +exanimata sequens impingeret agmina muris, +milia multa daret leto, gemerentque repleti +amnes, nec reperire viam atque evolvere posset +in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti +congressum Aenean nec dis nec viribus aequis +nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo +structa meis manibus periurae moenia Troiae. +Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores. +Tutus, quos optas, portus accedet Averni. +Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres; +unum pro multis dabitur caput.' +His ubi laeta deae permulsit pectora dictis, +iungit equos auro genitor, spumantiaque addit +frena feris, manibusque omnes effundit habenas. +Caeruleo per summa levis volat aequora curru; +subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti +sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi. +Tum variae comitum facies, immania cete, +et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon, +Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis; +laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo, +Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque. + +Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim +gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes +attolli malos, intendi brachia velis. +Una omnes fecere pedem pariterque sinistros, +nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent +cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem. +Princeps ante omnes densum Palinurus agebat +agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi. +Iamque fere mediam caeli Nox humida metam +contigerat; placida laxabant membra quiete +sub remis fusi per dura sedilia nautae: +cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris +aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras, +te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans +insonti; puppique deus consedit in alta, +Phorbanti similis, funditque has ore loquelas: +`Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem; +aequatae spirant aurae; datur hora quieti. +Pone caput, fessosque oculos furare labori: +ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.' +Cui vix attollens Palinurus lumina fatur: +`Mene salis placidi voltum fluctusque quietos +ignorare iubes? Mene huic confidere monstro? +Aenean credam quid enim fallacibus auris +et caelo, totiens deceptus fraude sereni?' +Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens +nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat. +Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem, +vique soporatum Stygia, super utraque quassat +tempora, cunctantique natantia lumina solvit. +Vix primos inopina quies laxaverat artus, +et super incumbens cum puppis parte revolsa, +cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas +praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem; +ipse volans tenues se sustulit ales ad auras. +Currit iter tutum non secius aequore classis, +promissisque patris Neptuni interrita fertur. +Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat, +difficiles quondam multorumque ossibus albos, +tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant: +cum pater amisso fluitantem errare magistro +sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis, +multa gemens, casuque animum concussus amici +`O nimium caelo et pelago confise sereno, +nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!' + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER VI + +SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas, +et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris. +Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci +ancora fundabat naves, et litora curvae +praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens +litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae +abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum +tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat. +At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo +praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae +antrum immane petit, magnum cui mentem animumque +Delius inspirat vates, aperitque futura. +Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta. + +Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna, +praepetibus pennis ausus se credere caelo, +insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos, +Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce. +Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit +remigium alarum, posuitque immania templa. +In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas +Cecropidae iussi---miserum!---septena quotannis +corpora natorum; stat ductis sortibus urna. +Contra elata mari respondet Gnosia tellus: +hic crudelis amor tauri, suppostaque furto +Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis +Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae; +hic labor ille domus et inextricabilis error; +magnum reginae sed enim miseratus amorem +Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit, +caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam +partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes. +Bis conatus erat casus effingere in auro; +bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia +perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates +adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos, +Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi: +`Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit; +nunc grege de intacto septem mactare iuvencos +praestiterit, totidem lectas de more bidentes.' +Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur +iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos. + +Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum, +quo lati ducunt aditus centum, ostia centum; +unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae. +Ventum erat ad limen, cum virgo. `Poscere fata +tempus' ait; `deus, ecce, deus!' Cui talia fanti +ante fores subito non voltus, non color unus, +non comptae mansere comae; sed pectus anhelum, +et rabie fera corda tument; maiorque videri, +nec mortale sonans, adflata est numine quando +iam propiore dei. `Cessas in vota precesque, +Tros' ait `Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent +attonitae magna ora domus.' Et talia fata +conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit +ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo: +`Phoebe, graves Troiae semper miserate labores, +Dardana qui Paridis direxti tela manusque +corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras +tot maria intravi duce te, penitusque repostas +Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva, +iam tandem Italiae fugientis prendimus oras; +hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta. +Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, +dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens +gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates, +praescia venturi, da, non indebita posco +regna meis fatis, Latio considere Teucros +errantisque deos agitataque numina Troiae. +Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum +instituam, festosque dies de nomine Phoebi. +Te quoque magna manent regnis penetralia nostris: +hic ego namque tuas sortes arcanaque fata, +dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo, +alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda, +ne turbata volent rapidis ludibria ventis; +ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi. + +At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro +bacchatur vates, magnum si pectore possit +excussisse deum; tanto magis ille fatigat +os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo. +Ostia iamque domus patuere ingentia centum +sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras: +`O tandem magnis pelagi defuncte periclis! +Sed terrae graviora manent. In regna Lavini +Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam; +sed non et venisse volent. Bella, horrida bella, +et Thybrim multo spumantem sanguine cerno. +Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra +defuerint; alius Latio iam partus Achilles, +natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno +usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis +quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes! +Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris +externique iterum thalami. +Tu ne cede malis, sed contra audentior ito, +qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis, +quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.' + +Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla +horrendas canit ambages antroque remugit, +obscuris vera involvens: ea frena furenti +concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo. +Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt, +incipit Aeneas heros: `Non ulla laborum, +O virgo, nova mi facies inopinave surgit; +omnia praecepi atque animo mecum ante peregi. +Unum oro: quando hic inferni ianua regis +dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso, +ire ad conspectum cari genitoris et ora +contingat; doceas iter et sacra ostia pandas. +Illum ego per flammas et mille sequentia tela +eripui his umeris, medioque ex hoste recepi; +ille meum comitatus iter, maria omnia mecum +atque omnes pelagique minas caelique ferebat, +invalidus, vires ultra sortemque senectae. +Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem, +idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque, +alma, precor, miserere;---potes namque omnia, nec te +nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;--- +si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus, +Threicia fretus cithara fidibusque canoris, +si fratrem Pollux alterna morte redemit, +itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum +quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.' + +Talibus orabat dictis, arasque tenebat, +cum sic orsa loqui vates: `Sate sanguine divom, +Tros Anchisiade, facilis descensus Averno; +noctes atque dies patet atri ianua Ditis; +sed revocare gradum superasque evadere ad auras, +hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit +Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus, +dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae, +Cocytusque sinu labens circumvenit atro. +Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est, +bis Stygios innare lacus, bis nigra videre +Tartara, et insano iuvat indulgere labori, +accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca +aureus et foliis et lento vimine ramus, +Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis +lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae. +Sed non ante datur telluris operta subire, +auricomos quam quis decerpserit arbore fetus. +Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus +instituit. Primo avulso non deficit alter +aureus, et simili frondescit virga metallo. +Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum +carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur, +si te fata vocant; aliter non viribus ullis +vincere, nec duro poteris convellere ferro. +Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici--- +heu nescis---totamque incestat funere classem, +dum consulta petis nostroque in limine pendes. +Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro. +Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto: +sic demum lucos Stygis et regna invia vivis +aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore. + +Aeneas maesto defixus lumina voltu +ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat +eventus animo secum. Cui fidus Achates +it comes, et paribus curis vestigia figit. +Multa inter sese vario sermone serebant, +quem socium exanimem vates, quod corpus humandum +diceret. Atque illi Misenum in litore sicco, +ut venere, vident indigna morte peremptum, +Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter +aere ciere viros, Martemque accendere cantu. +Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum +et lituo pugnas insignis obibat et hasta: +postquam illum vita victor spoliavit Achilles, +Dardanio Aeneae sese fortissimus heros +addiderat socium, non inferiora secutus. +Sed tum, forte cava dum personat aequora concha, +demens, et cantu vocat in certamina divos, +aemulus exceptum Triton, si credere dignum est, +inter saxa virum spumosa inmerserat unda. +Ergo omnes magno circum clamore fremebant, +praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae, +haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri +congerere arboribus caeloque educere certant. +Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum; +procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex, +fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur +scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos. + +Nec non Aeneas opera inter talia primus +hortatur socios, paribusque accingitur armis. +Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat, +aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur: +`Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus +ostendat nemore in tanto, quando omnia vere +heu nimium de te vates, Misene, locuta est.' +Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae +ipsa sub ora viri caelo venere volantes, +et viridi sedere solo. Tum maximus heros +maternas agnoscit aves, laetusque precatur: +`Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras +dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat +ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus, +diva parens.' Sic effatus vestigia pressit, +observans quae signa ferant, quo tendere pergant. +Pascentes illae tantum prodire volando, +quantum acie possent oculi servare sequentum. +Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni, +tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae +sedibus optatis geminae super arbore sidunt, +discolor unde auri per ramos aura refulsit. +Quale solet silvis brumali frigore viscum +fronde virere nova, quod non sua seminat arbos, +et croceo fetu teretis circumdare truncos, +talis erat species auri frondentis opaca +ilice, sic leni crepitabat brattea vento. +Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit +cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae. + +Nec minus interea Misenum in litore Teucri +flebant, et cineri ingrato suprema ferebant. +Principio pinguem taedis et robore secto +ingentem struxere pyram, cui frondibus atris +intexunt latera, et ferales ante cupresios +constituunt, decorantque super fulgentibus armis. +Pars calidos latices et aena undantia flammis +expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt. +Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt, +purpureasque super vestes, velamina nota, +coniciunt. Pars ingenti subiere feretro, +triste ministerium, et subiectam more parentum +aversi tenuere facem. Congesta cremantur +turea dona, dapes, fuso crateres olivo. +Postquam conlapsi cineres et flamma quievit +reliquias vino et bibulam lavere favillam, +ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno. +Idem ter socios pura circumtulit unda, +spargens rore levi et ramo felicis olivae, +lustravitque viros, dixitque novissima verba. +At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum +imponit, suaque arma viro, remumque tubamque, +monte sub aerio, qui nunc ``Misenus'' ab illo +dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen. + +His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae. +Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu, +scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris, +quam super haud ullae poterant impune volantes +tendere iter pennis---talis sese halitus atris +faucibus effundens supera ad convexa ferebat: +[unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.] +quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos +constituit, frontique invergit vina sacerdos; +et summas carpens media inter cornua saetas +ignibus imponit sacris, libamina prima, +voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem. +Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem +suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam +Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori +ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam. +Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras, +et solida imponit taurorum viscera flammis, +pingue superque oleum infundens ardentibus extis. +Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus, +sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri +silvarum, visaeque canes ululare per umbram, +adventante dea. `Procul O procul este, profani,' +conclamat vates, `totoque absistite luco; +tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum: +nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.' +Tantum effata, furens antro se immisit aperto; +ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat. + +Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes, +et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late, +sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro +pandere res alta terra et caligine mersas! + +Ibant obscuri sola sub nocte per umbram, +perque domos Ditis vacuas et inania regna: +quale per incertam lunam sub luce maligna +est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra +Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem. +Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci +Luctus et ultrices posuere cubilia Curae; +pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus, +et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas, +terribiles visu formae: Letumque, Labosque; +tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis +Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum, +ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens, +vipereum crinem vittis innexa cruentis. + +In medio ramos annosaque brachia pandit +ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo +Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent. +Multaque praeterea variarum monstra ferarum: +Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes, +et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae +horrendum stridens, flammisque armata Chimaera, +Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae. +Corripit hic subita trepidus formidine ferrum +Aeneas, strictamque aciem venientibus offert, +et, ni docta comes tenues sine corpore vitas +admoneat volitare cava sub imagine formae, +inruat, et frustra ferro diverberet umbras. + +Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas. +Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges +aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam. +Portitor has horrendus aquas et flumina servat +terribili squalore Charon, cui plurima mento +canities inculta iacet; stant lumina flamma, +sordidus ex umeris nodo dependet amictus. +Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat, +et ferruginea subvectat corpora cymba, +iam senior, sed cruda deo viridisque senectus. +Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat, +matres atque viri, defunctaque corpora vita +magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae, +impositique rogis iuvenes ante ora parentum: +quam multa in silvis autumni frigore primo +lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto +quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus +trans pontum fugat, et terris immittit apricis. +Stabant orantes primi transmittere cursum, +tendebantque manus ripae ulterioris amore. +Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos, +ast alios longe submotos arcet harena. +Aeneas, miratus enim motusque tumultu, +`Dic' ait `O virgo, quid volt concursus ad amnem? +Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas +hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?' +Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos: +`Anchisa generate, deum certissima proles, +Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem, +di cuius iurare timent et fallere numen. +Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est; +portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti. +Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta +transportare prius quam sedibus ossa quierunt. +Centum errant annos volitantque haec litora circum; +tum demum admissi stagna exoptata revisunt.' +Constitit Anchisa satus et vestigia pressit, +multa putans, sortemque animo miseratus iniquam. +Cernit ibi maestos et mortis honore carentes +Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten, +quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos, +obruit Auster, aqua involvens navemque virosque. + +Ecce gubernator sese Palinurus agebat, +qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat, +exciderat puppi mediis effusus in undis. +Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra, +sic prior adloquitur: `Quis te, Palinure, deorum +eripuit nobis, medioque sub aequore mersit? +Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus, +hoc uno responso animum delusit Apollo, +qui fore te ponto incolumem, finesque canebat +venturum Ausonios. En haec promissa fides est?' +Ille autem: `Neque te Phoebi cortina fefellit, +dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit. +Namque gubernaclum multa vi forte revolsum, +cui datus haerebam custos cursusque regebam, +praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro +non ullum pro me tantum cepisse timorem, +quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro, +deficeret tantis navis surgentibus undis. +Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes +vexit me violentus aqua; vix lumine quarto +prospexi Italiam summa sublimis ab unda. +Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam, +ni gens crudelis madida cum veste gravatum +prensantemque uncis manibus capita aspera montis +ferro invasisset, praedamque ignara putasset. +Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti. +Quod te per caeli iucundum lumen et auras, +per genitorem oro, per spes surgentis Iuli, +eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram +inice, namque potes, portusque require Velinos; +aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix +ostendit---neque enim, credo, sine numine divom +flumina tanta paras Stygiamque innare paludem--- +da dextram misero, et tecum me tolle per undas, +sedibus ut saltem placidis in morte quiescam. +Talia fatus erat, coepit cum talia vates: +`Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido? +Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum +Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis? +Desine fata deum flecti sperare precando. +Sed cape dicta memor, duri solatia casus. +Nam tua finitimi, longe lateque per urbes +prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt, +et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent, +aeternumque locus Palinuri nomen habebit.' +His dictis curae emotae, pulsusque parumper +corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae. + +Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant. +Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda +per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae, +sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro: +`Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis, +fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum. +Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae; +corpora viva nefas Stygia vectare carina. +Nec vero Alciden me sum laetatus euntem +accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque, +dis quamquam geniti atque invicti viribus essent. +Tartareum ille manu custodem in vincla petivit, +ipsius a solio regis, traxitque trementem; +hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.' +Quae contra breviter fata est Amphrysia vates: +`Nullae hic insidiae tales; absiste moveri; +nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro +aeternum latrans exsanguis terreat umbras, +casta licet patrui servet Proserpina limen. +Troius Aeneas, pietate insignis et armis, +ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras. +Si te nulla movet tantae pietatis imago, +at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat) +`adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt. +Nec plura his. Ille admirans venerabile donum +fatalis virgae, longo post tempore visum, +caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat. +Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant, +deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo +ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba +sutilis, et multam accepit rimosa paludem. +Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque +informi limo glaucaque exponit in ulva. + +Cerberus haec ingens latratu regna trifauci +personat, adverso recubans immanis in antro. +Cui vates, horrere videns iam colla colubris, +melle soporatam et medicatis frugibus offam +obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens +corripit obiectam, atque immania terga resolvit +fusus humi, totoque ingens extenditur antro. +Occupat Aeneas aditum custode sepulto, +evaditque celer ripam inremeabilis undae. + +Continuo auditae voces, vagitus et ingens, +infantumque animae flentes in limine primo, +quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos +abstulit atra dies et funere mersit acerbo; +hos iuxta falso damnati crimine mortis. +Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes: +quaesitor Minos urnam movet; ille silentum +conciliumque vocat vitasque et crimina discit. +Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum +insontes peperere manu, lucemque perosi +proiecere animas. Quam vellent aethere in alto +nunc et pauperiem et duros perferre labores! +Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae +alligat, et noviens Styx interfusa coercet. +Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem +lugentes campi: sic illos nomine dicunt. +Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit, +secreti celant calles et myrtea circum +silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt. +His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen +crudelis nati monstrantem volnera, cernit, +Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia +it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus, +rursus et in veterem fato revoluta figuram. +Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido +errabat silva in magna; quam Troius heros +ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras +obscuram, qualem primo qui surgere mense +aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam, +demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est: +`Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo +venerat exstinctam, ferroque extrema secutam? +Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro, +per superos, et si qua fides tellure sub ima est, +invitus, regina, tuo de litore cessi. +Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras, +per loca senta situ cogunt noctemque profundam, +imperiis egere suis; nec credere quivi +hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem. +Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro. +Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.' +Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem +lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat. +Illa solo fixos oculos aversa tenebat, +nec magis incepto voltum sermone movetur, +quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. +landem corripuit sese, atque inimica refugit +in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi +respondet curis aequatque Sychaeus amorem. +Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo, +prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem. + +Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant +ultima, quae bello clari secreta frequentant. +Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis +Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago; +hic multum fleti ad superos belloque caduci +Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens +ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque, +tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten, +Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem. +circumstant animae dextra laevaque frequentes; +nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari, +et conferre gradum, et veniendi discere causas. +At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges +ut videre virum fulgentiaque arma per umbras, +ingenti trepidare metu; pars vertere terga, +ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem +exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes. + +Atque hic Priamiden laniatum corpore toto +Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora, +ora manusque ambas, populataque tempora raptis +auribus, et truncas inhonesto volnere nares. +Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem +supplicia, et notis compellat vocibus ultro: +`Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri +quis tam crudeles optavit sumere poenas? +Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema +nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum +procubuisse super confusae stragis acervum. +Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem +constitui, et magna Manes ter voce vocavi. +Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi +conspicere, et patria decedens ponere terra.' +Ad quae Priamides: `Nihil O tibi amice relictum; +omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris. +Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae +his mersere malis; illa haec monumenta reliquit. +Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem +egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est. +Cum fatalis equus saltu super ardua venit +Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo, +illa, chorum simulans, evantes orgia circum +ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat +ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat. +Tum me, confectum curis somnoque gravatum, +infelix habuit thalamus, pressitque iacentem +dulcis et alta quies placidaeque simillima morti +Egregia interea coniunx arma omnia tectis +amovet, et fidum capiti subduxerat ensem; +intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit, +scilicet id magnum sperans fore munus amanti, +et famam exstingui veterum sic posse malorum. +Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una +hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais +instaurate, pio si poenas ore reposco! +Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim, +attulerint. Pelagine venis erroribus actus, +an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat, +ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?' + +Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis +iam medium aetherio cursu traiecerat axem; +et fors omne datum traherent per talia tempus; +sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est: +`Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas. +Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas: +dextera quae Ditis magni sub moenia tendit, +hac iter Elysium nobis; at laeva malorum +exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.' +Deiphobus contra: `Ne saevi, magna sacerdos; +discedam, explebo numerum, reddarque tenebris. +I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!' +Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit. + +Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra +moenia lata videt, triplici circumdata muro, +quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis, +Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa. +Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae, +vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello +caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras, +Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta, +vestibulum exsomnis servat noctesque diesque, +Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare +verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae. +Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit. +`Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve +urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?' +Tum vates sic orsa loqui: `Dux inclute Teucrum, +nulli fas casto sceleratum insistere limen; +sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis, +ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit. +Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna, +castigatque auditque dolos, subigitque fateri, +quae quis apud superos, furto laetatus inani, +distulit in seram commissa piacula mortem. +Continuo sontes ultrix accincta flagello +Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra +intentans angues vocat agmina saeva sororum. +Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae +panduntur portae. Cernis custodia qualis +vestibulo sedeat, facies quae limina servet? +Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra +saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse +bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, +quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum. +Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes, +fulmine deiecti fundo volvuntur in imo. +`Hic et Aloidas geminos immania vidi +corpora, qui manibus magnum rescindere caelum +adgressi, superisque Iovem detrudere regnis. +Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas, +dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi. +Quattuor hic invectus equis et lampada quassans +per Graium populos mediaeque per Elidis urbem +ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,--- +demens, qui nimbos et non imitabile fulmen +aere et cornipedum pulsu simularet equorum. +At pater omnipotens densa inter nubila telum +contorsit, non ille faces nec fumea taedis +lumina, praecipitemque immani turbine adegit. +Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, +cernere erat, per tota novem cui iubera corpus +porrigitur, rostroque immanis voltur obunco +immortale iecur tondens fecundaque poenis +viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto +pectore, nec fibris requies datur ulla renatis. +[Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?] +quos super atra silex iam iam lapsura cadentique +imminet adsimilis; lucent genialibus altis +aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae +regifico luxu; Furiarum maxima iuxta +accubat, et manibus prohibet contingere mensas, +exsurgitque facem attollens, atque intonat ore. +`Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat, +pulsatusve parens, et fraus innexa clienti, +aut qui divitiis soli incubuere repertis, +nec partem posuere suis (quae maxima turba est), +quique ob adulterium caesi, quique arma secuti +impia nec veriti dominorum fallere dextras, +inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri +quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit. +Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum +districti pendent; sedet, aeternumque sedebit, +infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis +admonet, et magna testatur voce per umbras: +``Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.'' +Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem +imposuit; fixit leges pretio atque refixit; +hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos; +ausi omnes immane nefas, ausoque potiti. +Non, mihi si linguae centum sint oraque centum, +ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas, +omnia poenarum percurrere nomina possim.' + +Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos: +`Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus; +adceleremus' ait; `Cyclopum educta caminis +moenia conspicio atque adverso fornice portas, +haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.' +Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum, +corripiunt spatium medium, foribusque propinquant. +Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti +spargit aqua, ramumque adverso in limine figit. + +His demum exactis, perfecto munere divae, +devenere locos laetos et amoena virecta +fortunatorum nemorum sedesque beatas. +Largior hic campos aether et lumine vestit +purpureo, solemque suum, sua sidera norunt. +Pars in gramineis exercent membra palaestris, +contendunt ludo et fulva luctantur harena; +pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt. +Nec non Threicius longa cum veste sacerdos +obloquitur numeris septem discrimina vocum, +iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno. +Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles, +magnanimi heroes, nati melioribus annis, +Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor. +Arma procul currusque virum miratur inanes. +Stant terra defixae hastae, passimque soluti +per campum pascuntur equi. Quae gratia currum +armorumque fuit vivis, quae cura nitentis +pascere equos, eadem sequitur tellure repostos. +Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam +vescentis, laetumque choro paeana canentis +inter odoratum lauri nemus, unde superne +plurimus Eridani per silvam volvitur amnis. +Hic manus ob patriam pugnando volnera passi, +quique sacerdotes casti, dum vita manebat, +quique pii vates et Phoebo digna locuti, +inventas aut qui vitam excoluere per artes, +quique sui memores alios fecere merendo, +omnibus his nivea cinguntur tempora vitta. +Quos circumfusos sic est adfata Sybilla, +Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba +hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis: +`Dicite, felices animae, tuque, optime vates, +quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo +venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.' +Atque huic responsum paucis ita reddidit heros: +`Nulli certa domus; lucis habitamus opacis, +riparumque toros et prata recentia rivis +incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas, +hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.' +Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis +desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt. + +At pater Anchises penitus convalle virenti +inclusas animas superumque ad lumen ituras +lustrabat studio recolens, omnemque suorum +forte recensebat numerum carosque nepotes, +fataque fortunasque virum moresque manusque. +Isque ubi tendentem adversum per gramina videt +Aenean, alacris palmas utrasque tetendit, +effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore: +`Venisti tandem, tuaque exspectata parenti +vicit iter durum pietas? Datur ora tueri, +nate, tua, et notas audire et reddere voces? +Sic equidem ducebam animo rebarque futurum, +tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit. +Quas ego te terras et quanta per aequora vectum +accipio! quantis iactatum, nate, periclis! +Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!' +Ille autem: `Tua me, genitor, tua tristis imago, +saepius occurrens, haec limina tendere adegit: +stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram, +da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.' +Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat. +Ter conatus ibi collo dare brachia circum, +ter frustra comprensa manus effugit imago, +[par levibus ventis volucrique simillima somno.] + +Interea videt Aeneas in valle reducta +seclusum nemus et virgulta sonantia silvis, +Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem. +Hunc circum innumerae gentes populique volabant; +ac---velut in pratis ubi apes aestate serena +floribus insidunt variis, et candida circum +lilia funduntur---strepit omnis murmure campus. +Horrescit visu subito, causasque requirit +inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro, +quive viri tanto complerint agmine ripas. +Tum pater Anchises: `Animae, quibus altera fato +corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam +securos latices et longa oblivia potant. +[Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,] +iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum, +quo magis Italia mecum laetere reperta.' +`O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est +sublimis animas, iterumque ad tarda reverti +corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?' +`Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo' +suscipit Anchises, atque ordine singula pandit. + +`Principio caelum ac terras camposque liquentis +lucentemque globum Lunae Titaniaque astra +spiritus intus alit, totamque infusa per artus +mens agitat molem et magno se corpore miscet. +Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum, +et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus. +Igneus est ollis vigor et caelestis origo +seminibus, quantum non noxia corpora tardant, +terrenique hebetant artus moribundaque membra. +Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras +dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco. +Quin et supremo cum lumine vita reliquit, +non tamen omne malum miseris nec funditus omnes +corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est +multa diu concreta modis inolescere miris. +Ergo exercentur poenis, veterumque malorum +supplicia expendunt: aliae panduntur inanes +suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto +infectum eluitur scelus, aut exuritur igni; +quisque suos patimur Manes; exinde per amplum +mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus; +donec longa dies, perfecto temporis orbe, +concretam exemit labem, purumque relinquit +aetherium sensum atque aurai simplicis ignem. +Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos, +Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno, +scilicet immemores supera ut convexa revisant, +rursus et incipiant in corpora velle reverti.' + +Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam +conventus trahit in medios turbamque sonantem, +et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit +adversos legere, et venientum discere vultus. + +`Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur +gloria, qui maneant Itala de gente nepotes, +inlustris animas nostrumque in nomen ituras, +expediam dictis, et te tua fata docebo. +Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta, +proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras +aetherias Italo commixtus sanguine surget, +silvius, Albanum nomen, tua postuma proles, +quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx +educet silvis regem regumque parentem, +unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. +`Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis, +et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet +Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis +egregius, si umquam regnandam acceperit Albam. +Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires, +atque umbrata gerunt civili tempora quercu! +Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam, +hi Collatinas imponent montibus arces, +Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque. +Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae. +`Quin et avo comitem sese Mavortius addet +Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater +educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae, +et pater ipse suo superum iam signat honore? +En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma +imperium terris, animos aequabit Olympo, +septemque una sibi muro circumdabit arces, +felix prole virum: qualis Berecyntia mater +invehitur curru Phrygias turrita per urbes, +laeta deum partu, centum complexa nepotes, +omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes. +`Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem +Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli +progenies magnum caeli ventura sub axem. +Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis, +Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet +saecula qui rursus Latio regnata per arva +Saturno quondam, super et Garamantas et Indos +proferet imperium: iacet extra sidera tellus, +extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas +axem umero torquet stellis ardentibus aptum. +Huius in adventum iam nunc et Caspia regna +responsis horrent divom et Maeotia tellus, +et septemgemini turbant trepida ostia Nili. +Nec vero Alcides tantum telluris obivit, +fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi +pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu; +nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis, +Liber, agens celso Nysae de vertice tigres. +aut dubitamus adhuc virtute extendere vires, +aut metus Ausonia prohibet consistere terra? +`Quis procul ille autem ramis insignis olivae +sacra ferens? Nosco crines incanaque menta +regis Romani, primus qui legibus urbem +fundabit, Curibus parvis et paupere terra +missus in imperium magnum. Cui deinde subibit, +otia qui rumpet patriae residesque movebit +Tullus in arma viros et iam desueta triumphis +agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus, +nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris. +Vis et Tarquinios reges, animamque superbam +ultoris Bruti, fascesque videre receptos? +Consulis imperium hic primus saevasque secures +accipiet, natosque pater nova bella moventes +ad poenam pulchra pro libertate vocabit. +Infelix, utcumque ferent ea facta minores, +vincet amor patriae laudumque immensa cupido. +Quin Decios Drusosque procul saevumque securi +aspice Torquatum et referentem signa Camillum. +Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis, +concordes animae nunc et dum nocte premuntur, +heu quantum inter se bellum, si lumina vitae +attigerint, quantas acies stragemque ciebunt! +Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci +descendens, gener adversis instructus Eois. +Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella, +neu patriae validas in viscera vertite vires; +tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo, +proice tela manu, sanguis meus!--- +`Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho +victor aget currum, caesis insignis Achivis. +Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas, +ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli, +ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae. +Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat? +Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli, +Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem +Fabricium vel te sulco Serrane, serentem? +quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es, +unus qui nobis cunctando restituis rem. +Excudent alii spirantia mollius aera, +credo equidem, vivos ducent de marmore voltus, +orabunt causas melius, caelique meatus +describent radio, et surgentia sidera dicent: +tu regere imperio populos, Romane, memento; +hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem, +parcere subiectis, et debellare superbos.' + +Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit: +`Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis +ingreditur, victorque viros supereminet omnes! +Hic rem Romanam, magno turbante tumultu, +sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem, +tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.' +Atque hic Aeneas; una namque ire videbat +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis, +sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu: +`Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem? +Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum? +Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso! +Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.' +Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis: +`O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum; +ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra +esse sinent. Nimium vobis Romana propago +visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent. +Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem +campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis +funera, cum tumulum praeterlabere recentem! +Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos +in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam +ullo se tantum tellus iactabit alumno. +Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello +dextera! Non illi se quisquam impune tulisset +obvius armato, seu cum pedes iret in hostem, +seu spumantis equi foderet calcaribus armos. +Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas, +tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis, +purpureos spargam flores, animamque nepotis +his saltem adcumulem donis, et fungar inani +munere'---Sic tota passim regione vagantur +aeris in campis latis, atque omnia lustrant. +Quae postquam Anchises natum per singula duxit, +incenditque animum famae venientis amore, +exin bella viro memorat quae deinde gerenda, +Laurentisque docet populos urbemque Latini, +et quo quemque modo fugiatque feratque laborem. + +Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur +cornea, qua veris facilis datur exitus umbris; +altera candenti perfecta nitens elephanto, +sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes. +His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam +prosequitur dictis, portaque emittit eburna, +ille viam secat ad naves sociosque revisit: +tum se ad Caietae recto fert litore portum. +[Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.] + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER VII + +TU quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix, +aeternam moriens famam, Caieta, dedisti; +et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen +Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat. +At pius exsequiis Aeneas rite solutis, +aggere composito tumuli, postquam alta quierunt +aequora, tendit iter velis portumque relinquit. +Adspirant aurae in noctem nec candida cursus +Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus. +Proxima Circaeae raduntur litora terrae, +dives inaccessos ubi Solis filia lucos +adsiduo resonat cantu tectisque superbis +urit odoratam nocturna in lumina cedrum, +arguto tenuis percurrens pectine telas. +Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum +vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, +saetigerique sues atque in praesaepibus ursi +saevire ac formae magnorum ululare luporum, +quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis +induerat Circe in voltus ac terga ferarum. +Quae ne monstra pii paterentur talia Troes +delati in portus neu litora dira subirent, +Neptunus ventis implevit vela secundis +atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit. + +Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto +Aurora in roseis fulgebat lutea bigis: +cum venti posuere omnisque repente resedit +flatus et in lento luctantur marmore tonsae. +Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum +prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno. +verticibus rapidis et multa flavus arena +in mare prorumpit. Variae circumque supraque +adsuetae ripis volucres et fluminis alveo +aethera mulcebant cantu lucoque volabant. +flectere iter sociis terraeque advertere proras +imperat et laetus fluvio succedit opaco. + +Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum, +quis Latio antiquo fuerit status, advena classem +cum primum Ausoniis exercitus appulit oris, +expediam et primae revocabo exordia pugnae. +tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella, +dicam acies actosque animis in funera reges +Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam +Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo, +maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes +iam senior longa placidas in pace regebat. +Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica +accipimus, Fauno Picus pater isque parentem +te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor. +filius huic fato divom prolesque virilis +nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est. +Sola domum et tantas servabat filia sedes, +iam matura viro, iam plenis nubilis annis. +Multi illam magno e Latio totaque petebant +Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis +Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx +adiungi generum miro properabat amore; +sed variis portenta deum terroribus obstant. +Laurus erat tecti medio in penetralibus altis, +sacra comam multosque metu servata per annos, +quam pater inventam, primas cum conderet arces, +ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus +Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis. +Huius apes summum densae (mirabile dictu), +stridore ingenti liquidum trans aethera vectae, +obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis +examen subitum ramo frondente pependit. +Continuo vates: `Externum cernimus,' inquit, +`adventare virum et partis petere agmen easdem +partibus ex isdem et summa dominarier arce.' +Praeterea, castis adolet dum altaria taedis +et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo, +visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem, +[atque omnem ornatum flamma crepitante cremari] +regalisque accensa comas, accensa coronam +insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo +involvi ac totis Volcanum spargere tectis. +Id vero horrendum ac visu mirabile ferri: +namque fore inlustrem fama fatisque canebant +ipsam, sed populo magnum portendere bellum. +At rex sollicitus monstris oracula Fauni, +fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta +consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro +fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim. +Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus +in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos +Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti +pellibus incubuit stratis somnosque petivit, +multa modis simulacra videt volitantia miris +et varias audit voces fruiturque deorum +couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis. +Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus +centum lanigeras mactabat rite bidentis +atque harum effultus tergo stratisque iacebat +velleribus: subita ex alto vox reddita luco est: +`Ne pete conubiis natam sociare Latinis, +O mea progenies, thalamis neu crede paratis: +externi venient generi, qui sanguine nostrum +nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes +omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens +aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.' +Haec responsa patris Fauni monitusque silenti +nocte datos non ipse suo premit ore Latinus, +sed circum late volitans iam Fama per urbes +Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes +gramineo ripae religavit ab aggere classem. + +Aeneas primique duces et pulcher Iulus +corpora sub ramis deponunt arboris altae +instituuntque dapes et adorea liba per herbam +subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat) +et Cereale solum pomis agrestibus augent. +Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus +exiguam in Cererem penuria adegit edendi +et violare manu malisque audacibus orbem +fatalis crusti patulis nec parcere quadris: +`Heus ! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus, +nec plura adludens. Ea vox audita laborum +prima tulit finem, primamque loquentis ab ore +eripuit pater ac stupefactus numine pressit. +Continuo: `Salve fatis mihi debita tellus +vosque,' ait, `O fidi Troiae salvete penates: +hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque +(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit: +cum te, nate, fames ignota ad litora vectum +accisis coget dapibus consumere mensas, +tum sperare domos defessus ibique memento +prima locare manu molirique aggere tecta. +Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat, +exiliis positura modum. +Quare agite et primo laeti cum lumine solis +quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis, +vestigemus et a portu diversa petamus. +Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate +Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.' +Sic deinde effatus frondenti tempora ramo +implicat et geniumque loci primamque deorum +Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur +flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa +Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem +invocat et duplicis caeloque ereboque parentis. +Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto +intonuit radiisque ardentem lucis et auro +ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem. +Diditur hic subito Troiana per agmina rumor +advenisse diem, quo debita moenia condant. +Certatim instaurant epulas atque omine magno +crateras laeti statuunt et vina coronant. + +Postera cum prima lustrabat lampade terras +orta dies, urbem et finis et litora gentis +diversi explorant: haec fontis stagna Numici, +hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos. +Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni +centum oratores augusta ad moenia regis +ire iubet, ramis velatos Palladis omnis, +donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris. +Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur +passibus. Ipse humili designat moenia fossa +moliturque locum primasque in litore sedes +castrorum in morem pinnis atque aggere cingit. +Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum +ardua cernebant iuvenes muroque subibant. +Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus +exercentur equis domitantque in pulvere currus +aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis +spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt: +cum praevectus equo longaevi regis ad auris +nuntius ingentis ignota in veste reportat +advenisse viros. Ille intra tecta vocari +imperat et solio medius consedit avito. +Tectum augustum ingens. centum sublime columnis, +urbe fuit summa, Laurentis regia Pici, +horrendum silvis et religione parentum. +Hic sceptra accipere et primos attollere fasces +regibus omen erat, hoc illis curia templum, +hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso +perpetuis soliti patres considere mensis. +Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum +antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus +vitisator, curvam servans sub imagine falcem, +Saturnusque senex Ianique bifrontis imago +vestibulo astabant, aliique ab origine reges +Martiaque ob patriam pugnando volnera passi. +Multaque praeterea sacris in postibus arma, +captivi pendent currus curvaeque secures +et cristae capitum et portarum ingentia claustra +spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis. +Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat +succinctus trabea laevaque ancile gerebat +Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx +aurea percussum virga versumque venenis +fecit avem Circe sparsitque coloribus alas. +Tali intus templo divom patriaque Latinus +sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit, +atque haec ingressis placido prior edidit ore: + +`Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem +et genus, auditique advertitis aequore cursum), +quid petitis ? Quae causa rates aut cuius egentis +litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit? +Sive errore viae seu tempestatibus acti, +qualia multa mari nautae patiuntur in alto, +fluminis intrastis ripas portuque sedetis, +ne fugite hospitium neve ignorate Latinos +Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam, +sponte sua veterisque dei se more tenentem. +Atque equidem memini (fama est obscurior annis) +Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris +Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes +Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur. +Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum, +aurea nunc solio stellantis regia caeli +accipit et numerum divorum altaribus auget.' + +Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus: +Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos, +atra subegit hiemps vestris succedere terris +nec sidus regione viae litusve fefellit: +consilio hanc omnes animisque volentibus urbem, +adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam +extremo veniens Sol aspiciebat Olympo. +Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes +gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema, +Troius Aeneas, tua nos ad limina misit. +Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis +tempestas ierit campos, quibus actus uterque +Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis, +audiit et siquem tellus extrema refuso +summovet oceano et siquem extenta plagarum +quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui. +Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti +dis sedem exiguam patriis litusque rogamus +innocuum et cunctis undamque auramque patentem. +Non erimus regno indecores, nec vestra feretur +fama levis tantique abolescet gratia facti, +nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit. +Fata per Aeneae iuro dextramque potentem +sive fide seu quis bello est expertus et armis: +multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro +praeferimus manibus vittas ac verba precantia) +et petiere sibi et voluere adiungere gentes; +sed nos fata deum vestras exquirere terras +imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus; +huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo +Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici. +Dat tibi praeterea fortunae parva prioris +munera, reliquias Troia ex ardente receptas. +Hoc pater Anchises auro libabat ad aras; +hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis +more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras +Iliadumque labor vestes.' + +Talibus Ilionei dictis defixa Latinus +obtutu tenet ora soloque immobilis haeret +intentos volvens oculos. Nec purpura regem +picta movet nec sceptra movent Priameia tantum, +quantum in conubio natae thalamoque moratur, +et veteris Fauni voluit sub pectore sortem, +hunc illum fatis externa ab sede profectum +portendi generum paribusque in regna vocari +auspiciis, huic progeniem virtute futuram +egregiam et totum quae viribus occupet orbem. +tandem laetus ait: `Di nostra incepta secundent +auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas, +mullera nec sperno. Non vobis rege Latino +divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit. +Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, +si iungi hospitio properat sociusque vocari, +adveniat voltus neve exhorrescat amicos: +illi pacis erit dextram tetigisse tyranni. +vos contra regi mea nunc mandata referte. +Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae +non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo +monstra sinunt: generos externis adfore ab oris, +hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum +nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata +et reor et, siquid veri mens augurat, opto.' +haec effatus equos numero pater eligit omni +(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis): +omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci +instratos ostro alipedes pictisque tapetis; +aurea pectoribus demissa monilia pendent, +tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum; +absenti Aeneae currunt geminosque iugalis +semine ab aetherio, spirantis naribus ignem, +illorum de gente, patri quos daedala Circe +supposita de matre nothos furata creavit. +Talibus Aeneadae donis dictisque Latini +sublimes in equis redeunt pacemque reportant. + +Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis +saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat, +et laetum Aenean classemque ex aethere longe +Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno. +moliri iam tecta videt, iam fidere terrae, +deseruisse rates: stetit acri fixa dolore. +Tum quassans caput haec effundit pectore dicta: +`Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris +fata Phrygum ! Num Sigeis occumbere campis, +num capti potuere capi, num incensa cremavit +Troia viros ? Medias acies mediosque per ignis +invenere viam. At, credo, mea numina tandem +fessa iacent odiis aut exsaturata quievi. +Quin etiam patria excussos infesta per undas +ausa sequi et profugis toto me opponere ponto ! +Absumptae in Teucros vires caelique marisque. +Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis +profuit? Optato conduntur Thybridis alveo, +securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem +immanem Lapithum valuit, concessit in iras +ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae, +quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem? +Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum +quae potui infelix, quae memet in omnia verti, +vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt +magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est: +flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. +Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, +atque immota manet fatis Lavinia coniunx: +at trahere atque moras tantis licet addere rebus, +at licet amborum populos exscindere regum. +Hac gener atque socer coeant mercede suorum: +sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo, +et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum +Cisseis praegnans ignis enixa iugalis +quin idem Veneri partus suus et Paris alter +funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.' +Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit: +luctificam Allecto dirarum ab sede dearum +infernisque ciet tenebris, cui tristia bella +iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi. +Odit et ipse pater Pluton, odere sorores +Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora, +tam saevae facies, tot pullulat atra colubris. +Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur: +`Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem, +hanc operam, ne noster honos infractave cedat +fama loco, neu conubiis ambire Latinum +Aeneadae possint Italosve obsidere finis. +Tu potes unanimos armare in proelia fratres +atque odiis versare domos, tu verbera tectis +funereasque inferre faces, tibi nomina mille, +mille nocendi artes. Fecundum concute pectus, +disice compositam pacem, sere crimina belli: +arma velit poscatque simul rapiatque inventus.' + +Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis +principio Latium et Laurentis tecta tyranni +celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae, +quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis +femineae ardentem curaeque iraeque coquebant. +Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem +conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit, +quo furibunda domum monstro permisceat omnem. +Ille inter vestes et levia pectora lapsus +volvitur attactu nullo fallitque furentem, +vipeream inspirans animam: fit tortile collo +aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae +innectitque comas, et membris lubricus errat. +Ac dum prima lues udo sublapsa veneno +pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem +necdum animus toto percepit pectore flammam, +mollius et solito matrum de more locuta est, +multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis: +`Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris, +O genitor, nec te miseret gnataeque tuique ? +Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet +perfidus alta petens abducta virgine praedo? +An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor +Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes ? +Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum +et consanguineo totiens data dextera Turno? +Si gener externa petitur de gente Latinis +idque sedet Faunique premunt te iussa parentis, +omnem equidem sceptris terram quae libera nostris +dissidet, externam reor et sic dicere divos. +Et Turno, si prima domus repetatur origo, +Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.' + +His ubi nequiquam dictis experta Latinum +contra stare videt penitusque in viscera lapsum +serpentis furiale malum totamque pererrat, +tum vero infelix, ingentibus excita monstris, +immensam sine more furit lymphata per urbem. +Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo, +quem pueri magno in gyro vacua atria circum +intenti ludo exercent; ille actus habena +curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra +inpubesque manus, mirata volubile buxum; +dant animos plagae: non cursu segnior illo +per medias urbes agitur populosque feroces. +Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi, +maius adorta nefas maioremque orsa furorem +evolat et natam frondosis montibus abdit, +quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur, +Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum +vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos, +te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem. +Fama volat, furiisque accensas pectore matres +idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta: +deseruere domos, ventis dant colla comasque, +ast aliae tremulis ululatibus aethera complent, +pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas; +ipsa inter medias flagrantem fervida pinum +sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos, +sanguineam torquens aciem, torvumque repente +clamat: `Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae: +Siqua piis animis manet infelicis Amatae +gratia, si iuris materni cura remordet, +solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.' +Talem inter silvas, inter deserta ferarum, +reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi. + +Postquam visa satis primos acuisse furores +consiliumque omnemque domum vertisse Latini, +protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis +audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem +Acrisioneis Danae fundasse colonis, +praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam +dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen, +sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis +iam mediam nigra carpebat nocte quietem. +Allecto torvam faciem et furialia membra +exuit, in vultus sese transformat anilis; +et frontem obscenam rugis arat, induit albos +cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae; +fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos +et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert: +`Turne, tot incassum fusos patiere labores +et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis? +Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes +abnegat, externusque in regnum quaeritur heres. +I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis; +Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos. +Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres, +ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit. +Quare age et armari pubem portisque moveri +laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro +consedere duces pictasque exure carinas. +Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus, +ni dare coniugium et dicto parere fatetur, +sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.' + +Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim +ore refert: `Classis invectas Thybridis undam +non, ut rere, meas effugit nuntius auris. +Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno +inmemor est nostri. +Sed te victa situ verique effeta senectus, +o mater, curis nequiquam exercet et arma +regum inter falsa vatem formidine ludit. +Cura tibi divom effigies et templa tueri: +bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.' + +Talibus Allecto dictis exarsit in iras, +at iuveni oranti subitus tremor occupat artus, +deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris +tantaque se facies aperit; tum flammea torquens +lumina cunctantem et quaerentem dicere plura +reppulit et geminos erexit crinibus anguis +verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore: +`En ego victa situ, quam veri effeta senectus +arma inter regum falsa formidine ludit. +Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum, +bella manu letumque gero.' +Sic effata facem iuveni coniecit et atro +lumine fumantis fixit sub pectore taedas. +Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus +perfundit toto proruptus corpore sudor; +arma amens fremit, arma toro tectisque requirit; +saevit amor ferri et scelerata insania belli, +ira super: magno veluti cum flamma sonore +virgea suggeritur costis undantis aeni +exsultantque aestu latices, furit intus aquai +fumidus atque alte spumis exuberat amnis, +nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras. +Ergo iter ad regem polluta pace Latinum +indicit primis iuvenum et iubet arma parari, +tutari Italiam, detrudere finibus hostem: +se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque. +Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit, +certatim sese Rutuli exhortantur in arma: +hunc decus egregium formae movet atque iuventae, +hunc atavi reges, hunc claris dextera factis. + +Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet, +Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis, +arte nova speculata locum, quo litore pulcher +insidiis cursuque feras agitabat Iulus. +Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo +obicit et noto naris contingit odore, +ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum +causa fuit belloque animos accendit agrestis. +Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens, +Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum +nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent +armenta et late custodia credita campi. +Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura +mollibus intexens ornabat cornua sertis +pectebatque ferum puroque in fonte lavabat. +Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili, +errabat silvis rursusque ad limina nota +ipse domum sera quamvis se nocte ferebat. +Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli +commovere canes, fluvio cum forte secundo +deflueret ripaque aestus viridante levaret. +Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore, +Ascanius curvo direxit spicula cornu; +nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo +perque uterum sonitu perque ilia venit harundo. +Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit +successitque gemens stabulis questuque cruentus +atque imploranti similis tectum omne replebat. +Silvia prima soror, palmis percussa lacertos, +auxilium vocat et duros conclamat agrestis. +Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis, +inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto, +stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum +rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus, +quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis +scindebat, rapta spirans immane securi. +At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi +ardua tecta petit stabuli et de culmine summo +pastorale canit signum cornuque recurvo +Tartaream intendit vocem, qua protinus omne +contremuit nemus et silvae insonuere profundae; +audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis +sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini, +et trepidae matres pressere ad pectora natos. +Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum +dira dedit, raptis concurrunt undique telis +indomiti agricolae; nec non et Troia pubes +Ascanio auxilium castris effundit apertis. +Direxere acies. Non iam certamine agresti, +stipitibus duris agitur sudibusve praeustis, +sed ferro ancipiti decernunt atraque late +horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent +sole lacessita et lucem sub nubila iactant: +fluctus uti primo coepit cum albescere vento, +paulatim sese tollit mare et altius undas +erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo. +Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta, +natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo, +sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae +vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam. +Corpora multa virum circa seniorque Galaesus, +dum paci medium se offert, iustissimus unus +qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis: +quinque greges illi balantum, quina redibant +armenta, et terram centum vertebat aratris. + +Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur, +promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum +imbuit et primae commisit funera pugnae, +deserit Hesperiam et caeli convexa per auras +Iunonem victrix adfatur voce superba: +`En, perfecta tibi bello discordia tristi: +dic in amicitiam coeant et foedera iungant. +Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros, +hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas: +finitimas in bella feram rumoribus urbes +accendamque animos insani Martis amore, +undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.' +Tum contra Iuno; `Terrorum et fraudis abunde est; +stant belli causae, pugnatur comminus armis, +quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma. +Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos +egregium Veneris genus et rex ipse Latinus. +Te super aetherias errare licentius auras +haud pater ille velit, summi regnator Olympi: +cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est, +ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces. +Illa autem attollit stridentis anguibus alas +Cocytique petit sedem, supera ardua linquens. +Est locus Italiae medio sub montibus altis, +nobilis et fama multis memoratus in oris, +Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum +urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus +dat sonitum saxis et torto vertice torrens. +Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis +monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago +pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys, +invisum numen, terras caelumque levabat. + +Nec minus interea extremam Saturnia bello +imponit regina manum. Ruit omnis in urbem +pastorum ex acie numerus caesosque reportant +Almonem puerum foedatique ora Galaesi +implorantque deos obtestanturque Latinum. +Turnus adest medioque in crimine caedis et igni +terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari, +stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli. +Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres +insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae), +undique collecti coeunt Martemque fatigant. +Ilicet infandum cuncti contra omina bellum, +contra fata deum perverso numine poscunt, +certatim regis circumstant tecta Latini. +Ille velut pelagi rupes immota resistit, +ut pelagi rupes magno veniente fragore, +quae sese multis circum latrantibus undis +mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum +saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga. +Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas +consilium et saevae nutu Iunonis eunt res, +multa deos aurasque pater testatus inanis: +`Frangimur heu fatis,' inquit, `ferimurque procella ! +Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas, +O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit +supplicium, votisque deos venerabere seris. +Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus; +funere felici spolior.' Nec plura locutus +saepsit se tectis rerumque reliquit habenas. +Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes +Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum +Roma colit, cum prima movent in proelia Martem, +sive Getis inferre manu lacrimabile bellum +Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos +Auroramque sequi Parthosque reposcere signa. +Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt) +religione sacrae et saevi formidine Martis; +centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri +robora, nec custos absistit limine Ianus: +has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae, +ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino +insignis reserat stridentia limina consul, +ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes, +aereaque adsensu conspirant cornua rauco. +Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus +more iubebatur tristisque recludere portas. +Abstinuit tactu pater aversusque refugit +foeda ministeria et caecis se condidit umbris. +Tum regina deum caelo delapsa morantis +impulit ipsa manu portas, et cardine verso +belli ferratos rumpit Saturnia postes. +Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante; +Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis +pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt. +Pars levis clipeos et spicula lucida tergent +arvina pingui subiguntque in cote secures; +signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum. +Quinque adeo magnae positis incudibus urbes +tela novant, Atina potens Tiburque superbum, +Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae. +Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas +umbonum cratis; alii thoracas aenos +aut levis ocreas lento ducunt argento; +vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri +cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses. +Classica iamque sonant; it bello tessera signum. +Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis +ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem +loricam induitur fidoque accingitur ense. + +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, +qui bello exciti reges, quae quemque secutae +complerint campos acies, quibus Itala iam tum +floruerit terra alma viris, quibus arserit armis. +Et meministis enim, divae, et memorare potestis: +ad nos vix tenuis famae perlabitur aura. + +Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris +contemptor divom Mezentius agminaque armat. +Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter +non fuit excepto Laurentis corpore Turni, +Lausus, equum domitor debellatorque ferarum, +ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos +mille viros, dignus, patriis qui laetior esset +imperiis et cui pater haud Mezentius esset. + +Post hos insignem palma per gramina currum +victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro +pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum +centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram; +collis Aventini silva quem Rhea sacerdos +furtivum partu sub luminis edidit oras, +mixta deo mulier, postquam Laurentia victor +Geryone extincto Tirynthius attigit arva +Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas. +Pila manu saevosque gerunt in bella dolones +et tereti pugnant mucrone veruque Sabello. +Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis, +terribili impexum saetacum dentibus albis +indutus capiti, sic regia tecta subibat, +horridus, Herculeoque umeros innexus amictu. + +Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt, +fratris Tiburti dictam cognomine gentem, +Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus, +et primam ante aciem densa inter tela feruntur: +ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto +descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem +linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens +silva locum et magno cedunt virgulta fragore. + +Nec Praenestinae fundator defuit urbis, +Volcano genitum pecora inter agrestia regem +inventumque focis omnis quem credidit aetas +Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis: +quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae +Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis +Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit, +quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma, +nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes +liventis plumbi spargit, pars spicula gestat +bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros +tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri +instituere pedis, crudus tegit altera pero. + +At Messapus, equum domitor, Neptunia proles, +quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro, +iam pridem resides populos desuetaque bello +agmina in arma vocat subito ferrumque retractat. +Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos. +Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva +et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos. +Ibant aequati numero regemque canebant, +ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni, +cum sese e pastu referunt et longa canoros +dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe +pulsa palus. +Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto +misceri putet, aeriam sed gorgite ab alto +urgueri volucrum raucarum ad litora nubem. + +Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum +agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar, +Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens +per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis. +Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites, +Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae; +qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini, +qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum +Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae, +qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit +Nursia, et Hortinae classes populique Latini, +quosque secans infaustum interluit Allia nomen: +quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus +saevus ubi Orion hibernis conditur undis; +vel cum sole novo densae torrentur aristae +aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis. +Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus. + +Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis, +curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis +mille rapit populos, vertunt felicia Baccho +Massica qui rastris et quos de collibus altis +Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta +aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi +accola Volturni, pariterque Saticulus asper +Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis +tela, sed haec lento mos est aptare flagello; +laevas caetra tegit, falcati comminus enses. + +Nec tu carminibus nostris indictus abibis, +Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha +fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret, +iam senior; patriis sed non et filius arvis +contentus late iam tum dicione premebat +Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus +quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae +et quos maliferae despectant moenia Abellae, +Teutonico ritu soliti torquere cateias, +tegmina quis capitum raptus de subere cortex, +aerataeque micant peltae, micat aereus ensis. + +Et te montosae misere in proelia Nersae, +Ufens, insignem fama et felicibus armis; +horrida praecipue cui gens adsuetaque multo +venatu nemorum, duris Aequicula glaebis. +Armati terram exercent, semperque recentis +convectare iuvat praedas et vivere rapto. + +Quin et Marruvia venit de gente sacerdos, +fronde super galeam et felici comptus oliva. +Archippi regis missu, fortissimus Umbro, +vipereo generi et graviter spirantibus hydris +spargere qui somnos cantuque manuque solebat +mulcebatque iras et morsus arte levabat. +Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum +evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus +somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae. +Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, +te liquidi flevere lacus. + +Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello, +Virbius, insignem quem mater Aricia misit, +eductum Egeriae lucis umentia circum +litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae. +Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae +occiderit patriasque explerit sanguine poenas +turbatis distractus equis, ad sidera rursus +aetheria et superas caeli venisse sub auras, +Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae. +Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris +mortalem infernis ad lumina surgere vitae, +ipse repertorem medicinae talis et artis +fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas. +At Trivia Hippolytum secretis alma recondit +sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat, +solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom +exigeret versoque ubi nomine Virbius esset. +Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis +cornipedes arcentur equi, quod litore currum +et iuvenem monstris pavidi effudere marinis. +Filius ardentis haud setius aequore campi +exercebat equos curruque in bella ruebat. + +Ipse inter primos praestanti corpore Turnus +vertitur arma tenens et toto vertice supra est. +Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram +sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis: +tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, +quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae. +At levem clipeum sublatis cornibus Io +auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos +(argumentum ingens), et custos virginis Argus +caelataque amnem fundens pater Inachus urna. +Insequitur nimbus peditum clipeataque totis +agmina densentur campis, Argivaque pubes +Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani +et Sacranae acies et picti scuta Labici; +qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici +litus arant Rutulosque exercent vomere colles +Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis +praesidet et viridi gaudens Feronia luco; +qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas +quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens. + +Hos super advenit Volsca de gente Camilla +agmen agens equitum et florentis aere catervas, +bellatrix, non illa colo calathisve Minervae +femineas adsueta manus, sed proelia virgo +dura pati cursuque pedum praevertere ventos. +Illa vel intactae segetis per summa volaret +gramina nec teneras cursu laesisset aristas, +vel mare per medium fluctu suspensa tumenti +ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas. +Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus +turbaque miratur matrum et prospectat euntem, +attonitis inhians animis, ut regius ostro +velet honos levis umeros, ut fibula crinem +auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram +et pastoralem praefixa cuspide myrtum. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER VIII + +UT belli signum Laurenti Turnus ab arce +extulit et rauco strepuerunt cornua cantu, +utque acris concussit equos utque impulit arma, +extemplo turbati animi, simul omne tumultu +coniurat trepido Latium saevitque iuventus +effera. Ductores primi Messapus et Ufens +contemptorque deum Mezentius undique cogunt +auxilia et latos vastant cultoribus agros. +mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem, +qui petat auxilium et Latio consistere Teucros, +advectum Aenean classi victosque penatis +inferre et fatis regem se dicere posci +edoceat multasque viro se adiungere gentis +Dardanio et late Latio increbrescere nomen. +Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur, +eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi +quam Turno regi aut regi apparere Latino. + +Talia per Latium. Quae Laomedontius heros +cuncta videns magno curarum fluctuat aestu, +atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc. +In partisque rapit varias perque omnia versat: +sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis +sole repercussum aut radiantis imagine lunae +omnia pervolitat late loca iamque sub auras +erigitur summique ferit lacuaria tecti. +Nox erat, et terras animalia fessa per omnis +alituum pecudumque genus sopor altus habebat: +cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe +Aeneas, tristi turbatus pectora bello, +procubuit seramque dedit per membra quietem. +Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno +populeas inter senior se attollere frondes +visus; eum tenuis glauco velabat amictu +carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo, +tum sic adfari et curas his demere dictis: + +`O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem +qui revehis nobis aeternaque Pergama servas, +exspectate solo Laurenti arvisque Latinis, +hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates; +neu belli terrere minis: tumor omnis et irae +concessere deum. +[Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum, +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus, +triginta capitum fetus enixa, iacebit, +alba, solo recubans, albi circum ubera nati. +Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum +ex quo ter denis urbem redeuntibus annis +Ascanius clari condet cognominis Albam. +Haud incerta cano.] Nunc qua ratione quod instat +expedias victor, paucis (adverte) docebo. +Arcades his oris, genus a Pallante profectum, +qui regem Euandrum comites, qui signa secuti, +delegere locum et posuere in montibus urbem +Pallantis proavi de nomine Pallanteum. +Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina; +hos castris adhibe socios et foedera iunge. +Ipse ego te ripis et recto flumine ducam, +adversum remis superes subvectus ut amnem. +Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris +Iunoni fer rite preces iramque minasque +supplicibus supera votis. Mihi victor honorem +persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis +stringentem ripas et pinguia culta secantem, +caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis. +Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.' + +Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto, +ima petens; nox Aenean somnusque reliquit. +Surgit et aetherii spectans orientia solis +lumina rite cavis undam de flumine palmis +sustinet ac talis effundit ad aethera voces: +`Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est, +tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto, +accipite Aenean et tandem arcete periclis. +Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra +fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis, +semper honore meo, semper celebrabere donis +corniger hesperidum fluvius regnator aquarum. +Adsis o tantum et propius tua numina firmes.' +sic memorat geminasque legit de classe biremis +remigioque aptat, socios simul instruit armis. + +Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum; +candida per silvam cum fetu concolor albo +procubuit viridique in litore conspicitur sus. +Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno, +mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram. +Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem +leniit, et tacita refluens ita substitit unda, +mitis ut in morem stagni placidaeque paludis +sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset. +Ergo iter inceptum celerant rumore secundo; +labitur uncta vadis abies; mirantur et undae, +miratur nemus insuetum fulgentia longe +scuta virum fluvio pictasque innare carinas. +Olli remigio noctemque diemque fatigant +et longos superant flexus variisque teguntur +arboribus viridisque secant placido aequore silvas. +Sol medium caeli conscenderat igneus orbem, +cum muros arcemque procul ac rara domorum +tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo +aequavit, tum res inopes Euandrus habebat: +ocius advertunt proras urbique propinquant. + +Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem +Amphitryoniadae magno divisque ferebat +ante urbem in luco. Pallas huic filius una, +una omnes iuvenum primi pauperque senatus +tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras. +Ut celsas videre rates atque inter opacum +adlabi nemus et tacitis incumbere remis, +terrentur visu subito cunctique relictis +consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas +sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse +et procul e tumulo: `Iuvenes, quae causa subegit +ignotas temptare vias, quo tenditis?' inquit. +`Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?' +Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta +paciferaeque manu ramum praetendit olivae: +`Troiugenas ac tela vides inimica Latinis, +quos illi bello profugos egere superbo. +Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos +Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.' +Obstipuit tanto percussus nomine Pallas: +`Egredere o quicumque es' ait `coramque parentem +adloquere ac nostris succede penatibus hospes.' +excepitque manu dextramque amplexus inhaesit. +Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt. + +Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis: +`Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari +et vitta comptos voluit praetendere ramos, +non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas +quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis; +sed mea me virtus et sancta oracula divom +cognatique patres, tua terris didita fama, +coniunxere tibi et fatis egere volentem. +Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor, +Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus, +advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas +edidit, aetherios umero qui sustinet orbes +vobis Mercurius pater est, quem candida Maia +Cyllenae gelido conceptum vertice fudit; +at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas, +idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit. +Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno. +His fretus non legatos neque prima per artem +temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque +obieci caput et supplex ad limina veni. +Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello +insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt, +quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant +et mare quod supra teneant quodque adluit infra. +Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello +pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.' + +Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis +iamdudum et totum lustrabat lumine corpus. +Tum sic pauca refert: `Ut te, fortissime Teucrum, +accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis +et vocem Anchisae magni voltumque recordor! +Nam memini Hesionae visentem regna sororis +Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem, +protinus Arcadiae gelidos invisere finis. +Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas, +mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum +Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat +Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore +compellare virum et dextrae coniungere dextram. +Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi. +Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas +discedens chlamydemque auro dedit intertextam +frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas. +Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra, +et lux cum primum terris se crastina reddet, +auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo. +Interea sacra haec, quando huc venistis amici, +annua, quae differre nefas, celebrate faventes +nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.' + +Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi +pocula gramineoque viros locat ipse sedili +praecipuumque toro et villosi pelle leonis +accipit Aenean solioque invitat acerno. +Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos +viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris +dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant. +Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus +perpetui tergo bovis et lustralibus extis. + +Postquam exempta fames et amor compressus edendi, +rex Euandrus ait: `Non haec sollemnia nobis, +has ex more dapes, hanc tanti numinis aram +vana superstitio veterumque ignara deorum +inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis +servati facimus meritosque novamus honores. +Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem, +disiectae procul ut moles desertaque montis +stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam. +Hic spelunca fuit, vasto summota recessu, +semihominis Caci facies quam dira tenebat +solis inaccessam radiis; semperque recenti +caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis +ora virum tristi pendebant pallida tabo. +Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros +ore vomens ignis magna se mole ferebat. +Attulit et nobis aliquando optantibus aetas +auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor, +tergemini nece Geryonae spoliisque superbus +Alcides aderat taurosque hac victor agebat +ingentis, vallemque boves amnemque tenebant. +At furiis Caci mens effera, nequid inausum +aut intractatum scelerisve dolive fuisset, +quattuor a stabulis praestanti corpore tauros +avertit, totidem forma superante iuvencas; +atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis, +cauda in speluncam tractos versisque viarum +indiciis raptos saxo occultabat opaco: +quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant. +Interea, cum iam stabulis saturata moveret +Amphytrioniades armenta abitumque pararet, +discessu mugire boves atque omne querelis +impleri nemus et colles clamore relinqui. +reddidit una boum vocem vastoque sub antro +mugiit et Caci spem custodita fefellit. +Hic vero Alcidae furiis exarserat atro +felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum +robur et aerii cursu petit ardua montis. +Tum primum nostri Cacum videre timentem +turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro +speluncamque petit, pedibus timor addidit alas. +Ut sese inclusit ruptisque immane catenis +deiecit saxum, ferro quod et arte paterna +pendebat, fultosque emuniit obice postis, +ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque +accessum lustrans huc ora ferebat et illuc, +dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira +lustrat Aventini montem, ter saxea temptat +limina nequiquam, ter fessus valle resedit. +Stabat acuta silex, praecisis undique saxis +speluncae dorso insurgens, altissima visu, +dirarum nidis domus opportuna volucrum. +Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem, +dexter in adversum nitens concussit et imis +avolsam solvit radicibus; inde repente +inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether +dissultant ripae refluitque exterritus amnis. +At specus et Caci detecta apparuit ingens +regia, et umbrosae penitus patuere cavernae: +non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens +infernas reseret sedes et regna recludat +pallida, dis invisa, superque immane barathrum +cernatur, trepident inmisso lumine manes. +Ergo insperata deprensum luce repente +inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem +desuper Alcides telis premit omniaque arma +advocat et ramis vastisque molaribus instat. +Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli, +faucibus ingentem fumum (mirabile dictu) +evomit involvitque domum caligine caeca, +prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro +fumiferam noctem commixtis igne tenebris. +Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem +praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam +fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra. +Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem +corripit in nodum complexus et angit inhaerens +elisos oculos et siccum sanguine guttur. +Panditur extemplo foribus domus atra revolsis, +abstractaeque boves abiurataeque rapinae +caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver +protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo +terribilis oculos, voltum villosaque saetis +pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis. +Ex illo celebratus honos, laetique minores +servavere diem, primusque Potitius auctor +et domus Herculei custos Pinaria sacri. +Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper +dicetur nobis et erit quae maxuma semper. +Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum +cingite fronde comas et pocula porgite dextris +communemque vocate deum et date vina volentes.' +Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra +velavitque comas foliisque innexa pependit +et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes +in mensam laeti libant divosque precantur. + +Devexo interea propior fit Vesper Olympo, +iamque sacerdotes primusque Potitius ibant, +pellibus in morem cincti, flammasque ferebant. +Instaurant epulas et mensae grata secundae +dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras. +tum Salii ad cantus incensa altaria circum +populeis adsunt evincti tempora ramis, +hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes +Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae +monstra manu geminosque premens eliserit angues, +ut bello egregias idem disiecerit urbes, +Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores +rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae +pertulerit. `Tu nubigenas, invicte, bimembris +Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas +prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem. +Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci +ossa super recubans antro semesa cruento; +nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus, +arduus arma tenens; non te rationis egentem +Lernaeus turba capitum circumstetit anguis. +Salve, vera Iovis proles, decus addite divis, +et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.' +Talia carminibus celebrant; super omnia Caci +speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum. +Consonat omne nemus strepitu collesque resultant. + +Exim se cuncti divinis rebus ad urbem +perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo +et comitem Aenean iuxta natumque tenebat +ingrediens varioque viam sermone levabat. +miratur facilisque oculos fert omnia circum +Aeneas capiturque locis et singula laetus +exquiritque auditque virum monimenta priorum. +Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis: +`Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant +gensque virum truncis et duro robore nata, +quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros +aut componere opes norant aut parcere parto, +sed rami atque asper victu venatus alebat. +Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo, +arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis. +Is genus indocile ac dispersum montibus altis +composuit legesque dedit Latiumque vocari +maluit, his quoniam latuisset tutis in oris. +Aurea quae perhibent illo sub rege fuere +saecula. Sic placida populos in pace regebat, +deterior donec paulatim ac decolor aetas +et belli rabies et amor successit habendi. +Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae, +saepius et nomen posuit Saturnia tellus; +tum reges asperque immani corpore Thybris, +a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim +diximus, amisit verum vetus Albula nomen; +me pulsum patria pelagique extrema sequentem +Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum +his posuere locis matrisque egere tremenda +Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo. + +Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram +et Carmentalem Romani nomine portam +quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem, +vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros +Aeneadas magnos et nobile Pallanteum. +Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum +rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal, +Parrhasio dictum Panos de more Lycaei. +Nec non et sacri monstrat nemus Argileti +testaturque locum et letum docet hospitis Argi. +Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit, +aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis. +Iam tum religio pavidos terrebat agrestis +dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant. +Hoc nemus, hunc,' inquit, `frondoso vertice collem +(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum +credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem +aegida concuteret dextra nimbosque cieret. +Haec duo praeterea disiectis oppida muris, +reliquias veterumque vides monimenta virorum. +Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem: +Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.' +Talibus inter se dictis ad tecta subibant +pauperis Euandri passimque armenta videbant +Romanoque foro et lautis mugire Carinis. +Ut ventum ad sedes: `Haec,' inquit, `limina victor +Alcides subiit, haec illum regia cepit. +Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum +finge deo rebusque veni non asper egenis.' +dixit et angusti subter fastigia tecti +ingentem Aenean duxit stratisque locavit +effultum foliis et pelle Libystidis ursae. +Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis. + +At Venus haud animo nequiquam exterrita mater +Laurentumque minis et duro mota tumultu +Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo +incipit et dictis divinum adspirat amorem: +`Dum bello Argolici vastabant Pergama reges +debita casurasque inimicis ignibus arces, +non ullum auxilium miseris, non arma rogavi +artis opisque tuae nec te, carissime coniunx, +incassumve tuos volui exercere labores, +quamvis et Priami deberem plurima natis +et durum Aeneae flevissem saepe laborem. +Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris: +ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen +arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei, +te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx. +Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis +ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.' +Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis +cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente +accepit solitam flammam, notusque medullas +intravit calor et labefacta per ossa cucurrit: +non secus atque olim tonitru cum rupta corusco +ignea rima micans percurrit lumine nimbos. +Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx. +Tum pater aeterno fatur devinctus amore: +`Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit +quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset, +tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset: +nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant +stare decemque alios Priamum superesse per annos. +Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est, +quidquid in arte mea possum promittere curae, +quod fieri ferro liquidove potest electro, +quantum ignes animaeque valent, absiste precando +viribus indubitare tuis.' Ea verba locutus +optatos dedit amplexus placidumque petivit +coniugis infusus gremio per membra soporem. + +Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae +curriculo expulerat somnum, cum femina primum, +cui tolerare colo vitam tenuique Minerva +impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes, +noctem addens operi, famulasque ad lumina longo +exercet penso, castum ut servare cubile +coniugis et possit parvos educere natos: +haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo +mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit. +Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque +erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis, +quam subter specus et Cyclopum exesa caminis +antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus +auditi referunt gemitus striduntque cavernis +stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat, +Volcani domus et Volcania nomine tellus. +Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto. +Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro, +Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon. +His informatum manibus iam parte polita +fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo +deicit in terras, pars inperfecta manebat. +Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae +addiderant, rutili tris ignis et alitis austri: +fulgores nunc horrificos sonitumque metumque +miscebant operi flammisque sequacibus iras. +Parte alia Marti currumque rotasque volucris +instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes; +aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma, +certatim squamis serpentum auroque polibant +conexosque anguis ipsamque in pectore divae +Gorgona, desecto vertentem lumina collo. +`Tollite cuncta,' inquit, `coeptosque auferte labores, +Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem: +arma acri facienda viro. Nunc viribus usus, +nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra. +Praecipitate moras.' Nec plura effatus; at illi +ocius incubuere omnes pariterque laborem +sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum, +volnificusque chalybs vasta fornace liquescit. +Ingentum clipeum informant, unum omnia contra +tela Latinorum, septenosque orbibus orbes +impediunt. Alii ventosis follibus auras +accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt +aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum. +Illi inter sese multa vi bracchia tollunt +in numerum versantque tenaci forcipe massam. + +Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris, +Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma +et matutini volucrum sub culmine cantus. +Consurgit senior tunicaque inducitur artus +et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis; +tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem, +demissa ab laeva pantherae terga retorquens. +Nec non et gemini custodes limine ab alto +praecedunt gressumque canes comitantur erilem. +Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat +sermonum memor et promissi muneris heros. +Nec minus Aeneas se matutinus agebat. +Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates. +Congressi iungunt dextras mediisque residunt +aedibus et licito tandem sermone fruuntur. +Rex prior haec: +`Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam +res equidem Troiae victas aut regna fatebor, +nobis ad belli auxilium pro nomine tanto +exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni, +hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis. +Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis +iungere castra paro, quam fors inopina salutem +ostentat: fatis huc te poscentibus adfers. +Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto +urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam +gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis. +Hanc multos florentem annos rex deinde superbo +imperio et saevis tenuit Mezentius armis. +Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni +effera? Di capiti ipsius generique reservent! +Mortua quin etiam iungebat corpora vivis +componens manibusque manus atque oribus ora, +tormenti genus, et sanie taboque fluentis +complexu in misero longa sic morte necabat. +at fessi tandem cives infanda furentem +armati circumsistunt ipsumque domumque, +obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant. +Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros +confugere et Turni defendier hospitis armis. +Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis: +regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt. +his ego te, Aenea, ductorem milibus addam. +Toto namque fremunt condensae litore puppes +Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex +fata canens, ``O Maeoniae delecta iuventus, +flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem +fert dolor et merita accendit Mezentius ira, +nulli fas Italo tantam subiungere gentem: +externos optate duces''; tum Etrusca resedit +hoc acies campo, monitis exterrita divom. +Ipse oratores ad me regnique coronam +cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon, +succedam castris Tyrrhenaque regna capessam. +Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus +invidet imperium seraeque ad fortia vires. +natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella +hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis +et generi fatum indulgent, quem numina poscunt, +ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor. +hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri, +Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro +militiam et grave Martis opus, tua cernere facta +adsuescat primis et te miretur ab annis. +Arcadas huic equites bis centum, robora pubis +lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.' + +Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant +Aeneas Anchisiades et fidus Achates +multaque dura suo tristi cum corde putabant, +ni signum caelo Cytherea dedisset aperto. +Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor +cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente +Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor. +Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens: +arma inter nubem caeli regione serena +per sudum rutilare vident et pulsa tonare. +Obstipuere animis alii, sed Troius heros +agnovit sonitum et divae promissa parentis. +Tum memorat: `Ne vero, hospes, ne quaere profecto, +quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo. +Hoc signum cecinit missuram diva creatrix, +si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras +laturam auxilio. +Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant; +quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas +scuta virum galeasque et fortia corpora volves, +Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.' + +Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto +et primum Herculeis sopitas ignibus aras +excitat hesternumque larem parvosque penatis +laetus adit: mactant lectas de more bidentis +Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus. +Post hinc ad navis graditur sociosque revisit. +Quorum de numero qui sese in bella sequantur +praestantis virtute legit; pars cetera prona +fertur aqua segnisque secundo defluit amni, +nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque. +Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva; +ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis +pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis. + +Fama volat parvam subito volgata per urbem, +ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis. +vota metu duplicant matres, propiusque periclo +it timor, et maior Martis iam apparet imago. +tum pater Evandrus dextram complexus euntis +haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur: +`O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos, +(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa +stravi scutorumque incendi victor acervos +et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi, +nascenti cui tris animas Feronia mater +(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda, +ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis +abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis: +non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam, +nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam +huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset +funera, tam multis viduasset civibus urbem. +At vos, o superi, et divom tu maxume rector +Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis +et patrias audite preces. Si numina vestra +incolumem Pallanta mihi, si fata reservant, +si visurus eum vivo et venturus in unum: +vitam oro, patior quemvis durare laborem. +Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris: +nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam, +dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri, +dum te, care puer, mea sera et sola voluptas, +complexu teneo, gravior neu nuntius auris +volneret.' Haec genitor digressu dicta supremo +fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant. + +Iamque adeo exierat portis equitatus apertis, +Aeneas inter primos et fidus Achates, +inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas +in medio chlamyde et pictis conspectus in armis: +qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, +quem Venus ante alios astrorum diligit ignis, +extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit. +Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur +pulveream nubem et fulgentis aere catervas. +Olli per dumos, qua proxuma meta viarum, +armati tendunt; it clamor, et agmine facto +quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum. +Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem, +religione patrum late sacer; undique colles +inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt. +Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos, +arvorum pecorisque deo, lucumque diemque, +qui primi finis aliquando habuere Latinos: +haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant +castra locis, celsoque omnis de colle videri +iam poterat legio et latis tendebat in arvis. +Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus +succedunt fessique et equos et corpora curant. + +At Venus aetherios inter dea candida nimbos +dona ferens aderat; natumque in valle reducta +ut procul egelido secretum flumine vidit, +talibus adfata est dictis seque obtulit ultro: +`En perfecta mei promissa coniugis arte +munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos +aut acrem dubites in proelia poscere Turnum:' +Dixit et amplexus nati Cytherea petivit, +arma sub adversa posuit radiantia quercu. +Ille, deae donis et tanto laetus honore, +expleri nequit atque oculos per singula volvit +miraturque interque manus et bracchia versat +terribilem cristis galeam flammasque vomentem +fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem +sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes +solis inardescit radiis longeque refulget; +tum levis ocreas electro auroque recocto +hastamque et clipei non enarrabile textum. +Illic res Italas Romanorumque triumphos +haud vatum ignarus venturique inscius aevi +fecerat ignipotens, illic genus omne futurae +stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella. +fecerat et viridi fetam Mavortis in antro +procubuisse lupam, geminos huic ubera circum +ludere pendentis pueros et lambere matrem +impavidos, illam tereti cervice reflexa +mulcere alternos et corpora fingere lingua. +Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas +consessu caveae magnis circensibus actis +addiderat subitoque novum consurgere bellum +Romulidis Tatioque seni Curibusque severis. +Post idem inter se posito certamine reges +armati Iovis ante aram paterasque tenentes +stabant et caesa iungebant foedera porca. +Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae +distulerant, at tu dictis, Albane, maneres, +raptabatque viri mendacis viscera Tullus +per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres. +Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat +accipere ingentique urbem obsidione premebat: +Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. +Illum indignanti similem similemque minanti +aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles +et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis. +In summo custos Tarpeiae Manlius arcis +stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat, +Romuleoque recens horrebat regia culmo. +Atque hic auratis volitans argenteus anser +porticibus Gallos in limine adesse canebat. +Galli per dumos aderant arcemque tenebant, +defensi tenebris et dono noctis opacae: +aurea caesaries ollis atque aurea vestis, +virgatis lucent sagulis, tum lactea colla +auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant +gaesa manu, scutis protecti corpora longis. +Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos +lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo +extuderat, castae ducebant sacra per urbem +pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit +Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis, +et scelerum poenas et te, Catilina, minaci +pendentem scopulo Furiarumque ora trementem, +secretosque pios, his dantem iura Catonem. +Haec inter tumidi late maris ibat imago +aurea, sed fluctu spumabant caerula cano; +et circum argento clari delphines in orbem +aequora verrebant caudis aestumque secabant. +In medio classis aeratas, Actia bella, +cernere erat, totumque instructo Marte videres +fervere Leucaten auroque effulgere fluctus. +Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar +cum patribus populoque, penatibus et magnis dis, +stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas +laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus. +Parte alia ventis et dis Agrippa secundis +arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum, +tempora navali fulgent rostrata corona. +Hinc ope barbarica variisque Antonius armis, +victor ab Aurorae populis et litore rubro, +Aegyptum viresque Orientis et ultima secum +Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx. +Una omnes ruere, ac totum spumare reductis +convolsum remis rostrisque tridentibus aequor. +alta petunt: pelago credas innare revolsas +Cycladas aut montis concurrere montibus altos, +tanta mole viri turritis puppibus instant. +stuppea flamma manu telisque volatile ferrum +spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt. +Regina in mediis patrio vocat agmina sistro +necdum etiam geminos a tergo respicit anguis. +omnigenumque deum monstra et latrator Anubis +contra Neptunum et Venerem contraque Minervam +tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors +caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae, +et scissa gaudens vadit Discordia palla, +quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello. +Actius haec cernens arcum tendebat Apollo +desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi, +omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei. +Ipsa videbatur ventis regina vocatis +vela dare et laxos iam iamque inmittere funis. +Illam inter caedes pallentem morte futura +fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri, +contra autem magno maerentem corpore Nilum +pandentemque sinus et tota veste vocantem +caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos. +At Caesar, triplici invectus Romana triumpho +moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat, +maxuma tercentum totam delubra per urbem. +Laetitia ludisque viae plausuque fremebant; +omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae; +ante aras terram caesi stravere iuvenci. +Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi, +dona recognoscit populorum aptatque superbis +postibus; incedunt victae longo ordine gentes, +quam variae linguis, habitu tam vestis et armis. +Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros, +hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos +finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis, +extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis, +indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes. + +Talia per clipeum Volcani, dona parentis, +miratur rerumque ignarus imagine gaudet, +attollens umero famamque et fata nepotum. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER IX + +ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur, +Irim de caelo misit Saturnia Iuno +audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis +Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. +Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est: +`Turne, quod optanti divom promittere nemo +auderet, volvenda dies en attulit ultro. +Aeneas urbe et sociis et classe relicta +sceptra Palatini sedemque petit Euandri. +Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes +Lydorumque manum collectos armat agrestis. +Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus. +Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.' +Dixit et in caelum paribus se sustulit alis +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. +Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas +sustulit ac tali fugientem est voce secutus: +`Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam +detulit in terras? Unde haec tam clara repente +tempestas? Medium video discedere caelum +palantisque polo stellas. Sequor omina tanta, +quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam +processit summoque hausit de gurgite lymphas, +multa deos orans, oneravitque aethera votis. + +Iamque omnis campis exercitus ibat apertis, +dives equum, dives pictai vestis et auri; +Messapus primas acies, postrema coercent +Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus, +[vertitur arma tenens et toto vertice supra est.] +Ceu septem surgens sedatis amnibus altus +per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus +cum refluit campis et iam se condidit alveo. +Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem +prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis. +Primus ab adversa conclamat mole Caicus: +`Quis globus, o cives, caligine volvitur atra? +Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros, +hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis +condunt se Teucri portas et moenia complent. +Namque ita discedens praeceperat optumus armis +Aeneas: siqua interea fortuna fuisset, +neu struere auderent aciem neu credere campo; +castra modo et tutos servarent aggere muros. +Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat, +obiciunt portas tamen et praecepta facessunt +armatique cavis expectant turribus hostem. +Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen +viginti lectis equitum comitatus, et urbi +improvisus adest; maculis quem Thracius albis +portat equus cristaque tegit galea aurea rubra. +`Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem? +En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras, +principium pugnae, et campo sese arduus infert. +Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur +horrisono: Teucrum mirantur inertia corda, +non aequo dare se campo, non obvia ferre +arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc +lustrat equo muros aditumque per avia quaerit. +Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili +cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris, +nocte super media; tuti sub matribus agni +balatum exercent, ille asper et improbus ira +saevit in absentis, collecta fatigat edendi +ex longo rabies et siccae sanguine fauces: +haud aliter Rutulo muros et castra tuenti +ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet. +Qua temptet ratione aditus et quae via clausos +excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum? +Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat, +aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis, +invadit sociosque incendia poscit ovantis +atque manum pinu flagranti fervidus implet. +Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni, +atque omnis facibus pubes accingitur atris. +Diripuere focos; piceum fert fumida lumen +taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam. + +Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris +avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes? +Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis. +Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida +Aeneas classem et pelagi petere alta parabat, +ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum +vocibus his adfata Iovem: `Da, nate, petenti, +quod tua cara parens domito te poscit Olympo. +[Pinea silva mihi, multos dilecta per annos] +lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant, +nigranti picea trabibusque obscurus acernis: +has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret, +laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit. +Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem: +ne cursu quassatae ullo neu turbine venti +vincantur, prosit nostris in montibus ortas.' +Filius huic contra, torquet qui sidera mundi: +`O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis? +Mortaline manu factae immortale carinae +fas habeant certusque incerta pericula lustret +Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas? +Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt +Ausonios olim, quaecumque evaserit undis +Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva, +mortalem eripiam formam magnique iubebo +aequoris esse deas, qualis Nereia Doto +et Galatea secant spumantem pectore pontum. +Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris, +per pice torrentis atraque voragine ripas +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. + +Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae +debita complerant, cum Turni iniuria Matrem +admonuit ratibus sacris depellere taedas. +Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens +visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus +Idaeique chori; tum vox horrenda per auras +excidit et Troum Rutulorumque agmina complet: +`Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis +neve armate manus: maria ante exurere Turno +quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae, +ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque +continuo puppes abrumpunt vincula ripis +delphinumque modo demersis aequora rostris +ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum) +quot prius aeratae steterant ad litora prorae +reddunt se totidem facies pontoque feruntur. + +Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse +turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis +rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto. +At non audaci Turno fiducia cessit; +ultro animos tollit dictis atque increpat ultro: +Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse +auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes +exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris +nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est. +Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes +arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent, +siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum: +sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva +fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra +fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem, +coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas +iste dolor solisque licet capere arma Mycenis. +Sed periisse semel satis est: peccare fuisset +ante satis penitus modo non genus omne perosos +femineum. Quibus haec medii fiducia valli +fossarumque morae, leti discrimina parva, +dant animos. At non viderunt moenia Troiae +Neptuni fabricata manu considere in ignis? +`Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum +apparat et mecum invadit trepidantia castra.' +Non armis mihi Volcani, non mille carinis +est opus in Teucros; addant se protinus omnes +Etrusci socios, tenebras et inertia furta +Palladii caesis summae custodibus arcis +ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo: +luce palam certum est igni circumdare muros. +Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga +esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum. +Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei, +quod superest, laeti bene gestis corpora rebus +procurate, viri, et pugnam sperate parari.' +Interea vigilum excubiis obsidere portas +cura datur Messapo et moenia cingere flammis. +Bis septem Rutuli, muros qui milite servent, +delecti; ast illos centeni quemque sequuntur +purpurei cristis iuvenes auroque corusci. +Discurrunt variantque vices fusique per herbam +indulgent vino et vertunt crateras aenos. +Conlucent ignes, noctem custodia ducit +insomnem ludo. + +Haec super e vallo prospectant Troes et armis +alta tenent, nec non trepidi formidine portas +explorant pontisque et propugnacula iungunt, +tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus, +quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent, +rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros. +Omnis per muros legio, sortita periclum, +excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est. + +Nisus erat portae custos, acerrimus armis, +Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida +venatrix iaculo celerem levibusque sagittis; +it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter +non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma, +ora puer prima signans intonsa iuventa. +His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: +tum quoque communi portam statione tenebant. +Nisus ait: `Dine hunc ardorem mentibus addunt, +Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido? +Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum +mens agitat mihi nec placida contenta quietest. +Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum. +Lumina rara micant; somno vinoque soluti +procubuere; silent late loca: percipe porro, +quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat. +Aenean acciri omnes, populusque patresque, +exposcunt mittique viros, qui certa reportent. +Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti +fama sat est), tumulo videor reperire sub illo +posse viam ad muros et moenia Pallantea.' +Obstipuit magno laudum percussus amore +Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum: +`Mene igitur socium summis adiungere rebus, +Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam? +Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes, +Argolicum terrorem inter Troiaeque labores +sublatum erudiit, nec tecum talia gessi, +magnanimum Aenean et fata extrema secutus: +est hic, est animus lucis contemptor et istum +qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.' +Nisus ad haec: `Equidem de te nil tale verebar +nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem +Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis. +Sed siquis, quae multa vides discrimine tali, +siquis in adversum rapiat casusve deusve, +te superesse velim; tua vita dignior aetas. +Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum +mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit, +absenti ferat inferias decoretque sepulchro. +Neu matri miserae tanti sim causa doloris, +quae te sola, puer, multis e matribus ausa +persequitur magni nec moenia curat Acestae,' +Ille autem: `Causas nequiquam nectis inanis, +nec mea iam mutata loco sententia cedit: +adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi +succedunt servantque vices: statione relicta +ipse comes Niso graditur, regemque requirunt. + +Cetera per terras omnis animalia somno +laxabant curas et corda oblita laborum: +ductores Teucrum primi et delecta iuventus +consilium summis regni de rebus habebant, +quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset. +Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes, +castrorum et campi medio. Tum Nisus et una +Euryalus confestim alacres admittier orant: +rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus +accepit trepidos ac Nisum dicere iussit. +Tum sic Hyrtacides: `Audite O mentibus aequis, +Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis, +quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti +conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi, +qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto; +interrupti ignes, aterque ad sidera fumus +erigitur: si fortuna permittitis uti +quaesitum Aenean et moenia Pallantea, +mox hic cum spoliis ingenti caede peracta +adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis: +vidimus obscuris primam sub vallibus urbem +venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.' +Hic annis gravis atque animi maturus Aletes: +`Di patrii, quorum semper sub numine Troia est, +non tamen omnino Teucros delere paratis, +cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis +pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat +amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat. +`Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis +praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum +di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet +actutum pius Aeneas atque integer aevi +Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.' +`Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,' +excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis +Assaracique larem et canae penetralia Vestae +obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est, +in vestris pono gremiis: revocate parentem, +reddite conspectum; nihil illo triste recepto. +Bina dabo argento perfecta atque aspera signis +pocula, devicta genitor quae cepit Arisba, +et tripodas geminos, auri duo magna talenta, +cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido. +Si vero capere Italiam sceptrisque potiri +contigerit victori et praedae dicere sortem, +vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis +aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis +excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise. +Praeterea bis sex genitor lectissima matrum +corpora captivosque dabit suaque omnibus arma, +insuper his campi quod rex habet ipse Latinus. +Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas +insequitur, venerande puer, iam pectore toto +accipio et comitem casus complector in omnis. +Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus; +seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum +verborumque fides.' Contra quem talia fatur +Euryalus: `Me nulla dies tam fortibus ausis +dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda +aut adversa cadat. Sed te super omnia dona +unum oro, genetrix Priami de gente vetusta +est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus +mecum excedentem, non moenia regis Acestae. +Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est +inque salutatam linquo: nox et tua testis +dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis +at tu, oro, solare inopem et succurre relictae. +Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo +in casus omnis.' Percussa mente dedere +Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus, +atque animum patriae strinxit pietatis imago. +Tum sic effatur: +`Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis. +Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae +solum defuerit, nec partum gratia talem +parva manet. Casus factum quicumque sequentur, +per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat: +quae tibi polliceor reduci rebusque secundis, +haec eadem matrique tuae generique manebunt.' +Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem +auratum, mira quem fecerat arte Lycaon +Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. +Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis +exuvias; galeam fidus permutat Aletes. +Protinus armati incedunt; quos omnis euntis +primorum manus ad portas iuvenumque senumque +prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus, +ante annos animumque gerens curamque virilem, +multa patri mandata dabat portanda: sed aurae +omnia discerpunt et nubibus inrita donant. + +Egressi superant fossas noctisque per umbram +castra inimica petunt, multis tamen ante futuri +exitio. Passim somno vinoque per herbam +corpora fusa vident, arrectos litore currus, +inter lora rotasque viros, simul arma iacere, +vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: +`Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res. +Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis +a tergo possit, custodi et consule longe; +haec ego vasta dabo et lato te limite ducam. +Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum +Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis +exstructus toto proflabat pectore somnum. +Rex idem et regi Turno gratissimus augur, +sed non augurio potuit depellere pestem. +Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis +armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis +nanctus equis ferroque secat pendentia colla; +tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit +sanguine singultantem; atro tepefacta cruore +terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque +et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte +luserat, insignis facie, multoque iacebat +membra deo victus: felix, si protinus illum +aequasset nocti ludum in lucemque tulisset. +Impastus ceu plena leo per ovilia turbans +(suadet enim vesana fames) manditque trahitque +molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento: +nec minor Euryali caedes; incensus et ipse +perfurit ac multam in medio sine nomine plebem, +Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque, +ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem, +sed magnum metuens se post cratera tegebat; +pectore in adverso totum cui comminus ensem +condidit adsurgenti et multa morte recepit. +Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta +vina refert moriens; hic furto fervidus instat. +Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem +deficere extremum et religatos rite videbat +carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus. +sensit enim nimia caede atque cupidine ferri: +`Absistamus,' ait, `nam lux inimica propinquat. +Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.' +Multa virum solido argento perfecta relinquunt +armaque craterasque simul pulchrosque tapetas. +Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis +cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim +quae mittit dona hospitio cum iungeret absens +Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti, +[post mortem bello Rutuli pugnaque potiti] +haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat. +Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram +induit. Excedunt castris et tuta capessunt. + +Interea praemissi equites ex urbe Latina, +cetera dum legio campis instructa moratur, +ibant et Turno regi responsa ferebant, +tercentum, scutati omnes, Volcente magistro. +Iamque propinquabant castris murosque subibant, +cum procul hos laevo flectentis limite cernunt +et galea Euryalum sublustri noctis in umbra +prodidit immemorem radiisque adversa refulsit. +Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens +`State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis? +Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra, +sed celerare fugam in silvas et fidere nocti. +Obiciunt equites sese ad divortia nota +hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant. +Silva fuit late dumis atque ilice nigra +horrida, quam densi complerant undique sentes; +rara per occultos lucebat semita calles. +Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda +impediunt fallitque timor regione viarum; +Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis +atque locos, qui post Albae de nomine dicti +Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat, +ut stetit et frustra absentem respexit amicum. +`Euryale infelix, qua te regione reliqui? +Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens +fallacis silvae?' Simul et vestigia retro +observata legit dumisque silentibus errat. +Audit equos, audit strepitus et signa sequentum. +Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris +pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis +fraude loci et noctis, subito turbante tumultu, +oppressum rapit et conantem plurima frustra. +Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis +eripere? An sese medios moriturus in enses +inferat et pulchram properet per volnera mortem? +Ocius adducto torquens hastile lacerto, +suspiciens altam Lunam sic voce precatur: +`Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori, +astrorum decus et nemorum Latonia custos +Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris +dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi +suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi: +hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.' +Dixerat, et toto conixus corpore ferrum +conicit: hasta volans noctis diverberat umbras +et venit aversi in tergum Sulmonis ibique +frangitur ac fisso transit praecordia ligno. +Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen +frigidus et longis singultibus ilia pulsat. +Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem +ecce aliud summa telum librabat ab aure. +Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque +stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro. +Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam +auctorem nec quo se ardens inmittere possit. +`Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas +persolves amborum,' inquit; simul ense recluso +ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens +conclamat Nisus, nec se celare tenebris +amplius aut tantum potuit perferre dolorem. +Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum, +O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus +nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor, +tantum infelicem nimium dilexit amicum.' +Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus +transabiit costas et candida pectora rumpit. +Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus +it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit: +purpureus veluti cum flos succisus aratro +languescit moriens lassove papavera collo +demisere caput, pluvia cum forte gravantur. +At Nisus ruit in medios solumque per omnis +Volcentem petit in solo Volcente moratur. +Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc +proturbant. Instat non setius ac rotat ensem +fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore +condidit adverso et moriens animam abstulit hosti. +Tum super exanimum sese proiecit amicum +confossus placidaque ibi demum morte quievit. + +Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt, +nulla dies umquam memori vos eximet aevo, +dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum +accolet imperiumque pater Romanus habebit. + +Victores praeda Rutuli spoliisque potiti +Volcentem exanimum flentes in castra ferebant. +Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto +exsangui et primis una tot caede peremptis, +Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa +corpora seminecisque viros tepidaque recentem +caede locum et plenos spumanti sanguine rivos. +Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem +Messapi et multo phaleras sudore receptas. + +Et iam prima novo spargebat lumine terras +Tithoni croceum linquens Aurora cubile: +iam sole infuso, iam rebus luce retectis +Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse, +suscitat, aeratasque acies in proelia cogit +quisque suas variisque acuunt rumoribus iras. +Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis +praefigunt capita et multo clamore sequuntur +Euryali et Nisi. +Aeneadae duri murorum in parte sinistra +opposuere aciem, nam dextera cingitur amni, +ingentisque tenent fossas et turribus altis +stant maesti; simul ora virum praefixa movebant, +nota nimis miseris atroque fluentia tabo. + +Interea pavidam volitans pennata per urbem +nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris +Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit, +excussi manibus radii revolutaque pensa. +Evolat infelix et femineo ululatu, +scissa comam, muros amens atque agmina cursu +prima petit, non illa virum, non illa pericli +telorumque memor; caelum dehinc questibus implet: +`Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae +sera meae requies, potuisti linquere solam, +crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum, +adfari extremum miserae data copia matri? +Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis +alitibusque iaces, nec te, tua funera mater +produxi pressive oculos aut volnera lavi, +veste tegens, tibi quam noctes festina diesque +urgebam et tela curas solabar anilis. +Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra +et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te, +nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta? +Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela +conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro: +aut tu, magne pater divom, miserere tuoque +invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, +quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.' +Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis +it gemitus: torpent infractae ad proelia vires. +Illam incendentem luctus Idaeus et Actor +Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli +corripiunt interque manus sub tecta reponunt. + +At tuba terribilem sonitum procul aere canoro +increpuit; sequitur clamor caelumque remugit. +Adcelerant acta pariter testudine Volsci +et fossas implere parant ac vellere vallum. +Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros, +qua rara est acies interlucetque corona +non tam spissa viris. Telorum effundere contra +omne genus Teucri ac duris detrudere contis, +adsueti longo muros defendere bello. +Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua +possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis +ferre iuvat subter densa testudine casus; +nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens, +immanem Teucri molem volvuntque ruuntque, +quae stravit Rutulos late armorumque resolvit +tegmina. Nec curant caeco contendere Marte +amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo +missilibus certant. +Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam +pinum et fumiferos infert Mezentius ignis; +at Messapus equum domitor, Neptunia proles, +rescindit vallum et scalas in moenia poscit. + +Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti, +quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus +ediderit, quem quisque virum demiserit Orco; +et mecum ingentis oras evolvite belli, +[et meministis enim, divae, et memorare potestis.] + +Turris erat vasto suspectu et pontibus altis, +opportuna loco, summis quam viribus omnes +expugnare Itali summaque evertere opum vi +certabant, Troes contra defendere saxis +perque cavas densi tela intorquere fenestras. +Princeps ardentem coniecit lampada Turnus +et flammam adfixit lateri, quae plurima vento +corripuit tabulas et postibus haesit adesis. +Turbati trepidare intus frustraque malorum +velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt +in partem, quae peste caret, tum pondere turris +procubuit subito et caelum tonat omne fragore. +Semineces ad terram, immani mole secuta, +confixique suis telis et pectora duro +transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor +et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor, +Maeonio regi quem serva Licymnia furtim +sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis, +ense levis nudo parmaque inglorius alba; +isque ubi se Turni media inter milia vidit, +hinc acies atque hinc acies adstare Latinas: +ut fera, quae densa venantum saepta corona +contra tela furit seseque haud nescia morti +inicit et saltu supra venabula fertur, +haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis +inruit et, qua tela videt densissima, tendit. +At pedibus longe melior Lycus inter et hostis +inter et arma fuga muros tenet altaque certat +prendere tecta manu sociumque attingere dextras. +Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus, +increpat his victor: `Nostrasne evadere, demens, +sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum +pendentem et magna muri cum parte revellit. +Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum +sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis +quaesitum aut matri multis balatibus agnum +Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor +tollitur: invadunt et fossas agere complent; +ardentis taedas alii ad fastigia iactant. +Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis +Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem, +Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas, +hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta, +Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus, +Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque +et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan, +Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae +strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens +ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta +et laevo infixa est lateri manus abditaque intus +spiramenta animae letali volnere rupit. +Stabat in egregiis Arcentis filius armis, +pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera, +insignis facie, genitor quem miserat Arcens, +eductum Matris luco Symaethia circum +flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici: +stridentem fundam positis Mezentius hastis +ipse ter adducta circum caput egit habena +et media adversi liquefacto tempora plumbo +diffidit ac multa porrectum extendit harena. + +Tum primum bello celerem intendisse sagittam +dicitur ante feras solitus terrere fugaces +Ascanius fortemque manu fudisse Numanum, +cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem +germanam nuper thalamo sociatus habebat. +Is primam ante aciem digna atque indigna relatu +vociferans tumidusque novo praecordia regno +ibat et ingentem sese clamore ferebat: +`Non pudet obsidione iterum valloque teneri, +bis capti Phryges, et morti praetendere muros? +En qui nostra sibi bello conubia poscunt! +Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit +Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes: +durum a stirpe genus natos ad flumina primum +deferimus saevoque gelu duramus et undis, +venatu invigilant pueri silvasque fatigant, +flectere ludus equos et spicula tendere cornu. +At patiens operum parvoque adsueta iuventus +aut rastris terram domat aut quatit oppida bello. +Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum +terga fatigamus hasta; nec tarda senectus +debilitat vires animi mutatque vigorem: +canitiem galea premimus, semperque recentis +comportare iuvat praedas et vivere rapto. +Vobis picta croco et fulgenti murice vestis, +desidiae cordi, iuvat indulgere choreis, +et tunicae manicas et habent redimicula mitrae. +O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta +Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum! +Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris +Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.' + +Talia iactantem dictis ac dira canentem +non tulit Ascanius nervoque obversus equino +contendit telum diversaque bracchia ducens +constitit, ante Iovem supplex per vota precatus: +`Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis. +Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona +et statuam ante aras aurata fronte iuvencum +candentem pariterque caput cum matre ferentem, +iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.' +Audiit et caeli Genitor de parte serena +intonuit laevum, sonat una fatifer arcus: +effugit horrendum stridens adducta sagitta +perque caput Remuli venit et cava tempora ferro +traicit. `I, verbis virtutem inlude superbis! +His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.' +Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur +laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt. +Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo +desuper Ausonias acies urbemque videbat, +nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum: +`Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, +dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella +gente sub Assaraci fato ventura resident, +nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto +aethere se misit, spirantis dimovet auras +Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris +antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae +armiger ante fuit fidusque ad limina custos, +tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo +omnia longaevo similis, vocemque coloremque +et crinis albos et saeva sonoribus arma, +atque his ardentem dictis adfatur Iulum: +`Sit satis, Aenide, telis impune Numanum +oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo +concedit laudem et paribus non invidet armis: +cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo +mortalis medio aspectus sermone reliquit +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. +Agnovere deum proceres divinaque tela +Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem. +Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi +Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus +succedunt animasque in aperta pericula mittunt. +It clamor totis per propugnacula muris, +intendunt acris arcus amentaque torquent. +Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque +dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit: +quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis +verberat imber humum, quam multa grandine nimbi +in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris +torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit. + +Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti, +quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera +abietibus iuvenes patriis et montibus aequos, +portam, quae ducis imperio commissa, recludunt, +freti animis, ultroque invitant moenibus hostem. +Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, +armati ferro et cristis capita alta corusci: +quales aeriae liquentia flumina circum, +sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, +consurgunt geminae quercus intonsaque caelo +attollunt capita et sublimi vertice nutant. +inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis +continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis +et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon +agminibus totis: at versi terga dedere +aut ipso portae posuere in limine vitam. +Tum magis increscunt animis discordibus irae; +et iam collecti Troes glomerantur eodem +et conferre manum et procurrere longius audent. + +Ductori Turno diversa in parte furenti +turbantique viros perfertur nuntius, hostem +fervere caede nova et portas praebere patentis. +Deserit inceptum atque immani concitus ira +Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos. +Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat, +Thebana de matre nothum Sarpedonis alti, +coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus +aera per tenerum stomachoque infixa sub altum +pectus abit: reddit specus atri volneris undam +spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit. +Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum, +tum Bitian ardentem oculis animisque frementem +non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset, +sed magnum stridens contorta phalarica venit, +fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga +nec duplici squama lorica fidelis et auro +sustinuit: conlapsa ruunt immania membra. +Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens. +Talis in Euboico Baiarum litore quondam +saxea pila cadit, magnis quam molibus ante +constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam +prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit: +miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae; +tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile +Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo. + +Hic Mars armipotens animum viresque Latinis +addidit et stimulos acris sub pectore vertit +immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem. +Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae +bellatorque animo deus incidit. +Pandarus ut fuso germanum corpore cernit +et quo sit fortuna loco, qui casus agat res, +portam vi magna converso cardine torquet, +obnixus latis umeris, multosque suorum +moenibus exclusos duro in certamine linquit; +ast alios secum includit recipitque ruentis, +demens, qui Rutulum in medio non agmine regem +viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi, +immanem veluti pecora inter inertia tigrim +Continuo nova lux oculis effulsit, et arma +horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae +sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit: +agnoscunt faciem invisam atque immania membra +turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens +emicat et mortis fraternae fervidus ira +effatur: `Non haec dotalis regia Amatae, +nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum. +Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.' +Olli subridens sedato pectore Turnus: +`Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram: +hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.' +Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo +intorquet summis adnixus viribus hastam: +excepere aurae volnus; Saturnia Iuno +detorsit veniens, portaeque infigitur hasta. +`At non hoc telum, mea quod vi dextera versat, +effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.' +Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem +et mediam ferro gemina inter tempora frontem +dividit inpubesque immani volnere malas. +Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus: +conlapsos artus atque arma cruenta cerebro +sternit humi moriens, atque illi partibus aequis +huc caput atque illuc umero ex utroque pependit. +Diffugiunt versi trepida formidine Troes: +et si continuo victorem ea cura subisset, +rumpere claustra manu sociosque immittere portis, +ultimus ille dies bello gentique fuisset; +sed furor ardentem caedisque insana cupido +egit in adversos. +Principio Phalerim et succiso poplite Gygen +excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas +in tergum, Iuno vires animumque ministrat; +addit Halym comitem et confixa Phegea parma, +ignaros deinde in muris Martemque cientis +Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque. +Lyncea tendentem contra sociosque vocantem +vibranti gladio conixus ab aggere dexter +occupat; huic uno desectum comminus ictu +cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum +vastatorem Amycum, quo non felicior alter +ungere tela manu ferrumque armare veneno, +et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis, +Crethea Musarum comitem, cui carmina semper +et citharae cordi numerosque intendere nervis. +[Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.] + +Tandem ductores audita caede suorum +conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus, +palantisque vident socios hostemque receptum. +Et Mnestheus: `Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit. +`Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis? +Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus +aggeribus tantas strages inpune per urbem +ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco? +Non infelicis patriae veterumque deorum +et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?' +Talibus accensi firmantur et agmine denso +consistunt. Turnus paulatim excedere pugna +et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda +acrius hoc Teucri clamore incumbere magno +et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem +cum telis premit infensis, at territus ille, +asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga +ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra +ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque: +haud aliter retro dubius vestigia Turnus +improperata refert, et mens exaestuat ira. +Quin etiam bis tum medios invaserat hostis, +bis confusa fuga per muros agmina vertit; +sed manus e castris propere coit omnis in unum, +nec contra vires audet Saturnia Iuno +sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim +demisit germanae haud mollia iussa ferentem, +ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis. +Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum +dextra valet: iniectis sic undique telis +obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum +tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt, +discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo +ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse +fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor +liquitur et piceum, nec respirare potestas, +flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus. +Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis +in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo +accepit venientem ac mollibus extulit undis +et laetum sociis abluta caede remisit. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER X + +PANDITUR interea domus omnipotentis Olympi, +conciliumque vocat divom pater atque hominum rex +sideream in sedem, terras unde arduus omnis +castraque Dardanidum adspectat populosque Latinos. +Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse: +`Caelicolae magni, quianam sententia vobis +versa retro tantumque animis certatis iniquis? +Abnueram bello Italiam concurrere Teucris. +Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos +aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit? +Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus, +cum fera Karthago Romanis arcibus olim +exitium magnum atque Alpes immittet apertas: +tum certare odiis, tum res rapuisse licebit. +Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.' + +Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra +pauca refert: +`O pater, O hominum rerumque aeterna potestas! +Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus? +Cernis ut insultent Rutulli Turnusque [feratur +per medios insignis equis tumidusque] secundo +Marte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros: +quin intra portas atque ipsis proelia miscent +aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas. +Aeneas ignarus abest. Numquamne levari +obsidione sines? Muris iterum imminet hostis +nascentis Troiae [nec non exercitus alter;] +atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis +Tydides. Equidem credo, mea volnera restant +et tua progenies mortalia demoror arma. +Si sine pace tua atque invito numine Troes +Italiam petiere, luant peccata neque illos +iuveris auxilio; sin tot responsa secuti, +quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam +vertere iussa potest aut cur nova condere fata? +Quid repetem exustas Erycino in litore classes, +quid tempestatum regem ventosque furentis +Aeolia excitos aut actam nubibus Irim? +Nunc etiam manis, haec intemptata manebat +sors rerum, movet et superis immissa repente +Allecto, medias Italum bacchata per urbes. +Nil super imperio moveor: speravimus ista, +dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis. +Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx +dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae +exscidia obtestor, liceat dimittere ab armis +incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem. +Aeneas sane ignotis iactetur in undis +et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur: +hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae. +Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera +Idaliaeque domus: positis inglorius armis +exigat hic aevum. Magna dicione iubeto +Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde +obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli +iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes +totque maris vastaeque exhausta pericula terrae, +dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt? +Non satius cineres patriae insedisse supremos +atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta +redde, oro, miseris iterumque revolvere casus +da, pater, Iliacos Teucris.' Tum regia Iuno +acta furore gravi: `Quid me alta silentia cogis +rumpere et obductum verbis volgare dolorem? +Aenean hominum quisquam divomque subegit +bella sequi aut hostem regi se inferre Latino? +Italiam petiit fatis auctoribus, esto, +Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra +hortati sumus aut vitam committere ventis? +Num puero summam belli, num credere muros +Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas? +Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra +egit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris? +Indignum est Italos Troiam circumdare flammis +nascentem et patria Turnum consistere terra, +cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater: +quid face Troianos atra vim ferre Latinis, +arva aliena iugo premere atque avertere praedas? +Quid soceros legere et gremiis abducere pactas, +pacem orare manu, praefigere puppibus arma? +Tu potes Aenean manibus subducere Graium +proque viro nebulam et ventos obtendere inanis, +tu potes in totidem classem convertere nymphas: +nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est? +Aeneas ignarus abest: ignarus et absit. +Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera: +quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas? +Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo +conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis +obiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma +Europamque Asiamque et foedera solvere furto? +Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter, +aut ego tela dedi fovive cupidine bella? +Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis +haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.' +Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant +caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima +cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant +murmura, venturos nautis prodentia ventos. +Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas, +infit; eo dicente deum domus alta silescit +et tremefacta solo tellus, silet arduus aether, +tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus: +`Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta. +Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris +haud licitum, nec vestra capit discordia finem: +quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem, +Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo. +Seu fatis Italum castra obsidione tenentur +sive errore malo Troiae monitisque sinistris. +Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem +fortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem. +Fata viam invenient.' Stygii per flumina fratris, +per pice torrentis atraque voragine ripas +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. +Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo +surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt. +Interea Rutuli portis circum omnibus instant +sternere caede viros et moenia cingere flammis. +At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur, +nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis +nequiquam et rara muros cinxere corona +Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes +Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris, +prima acies; hos germani Sarpedonis ambo +et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta. +Fert ingens toto conixus corpore saxum, +haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon, +nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo. +Hi iaculis, illi certant defendere saxis +molirique ignem nervoque aptare sagittas. +Ipse inter medios, Veneris iustissima cura, +Dardanius caput ecce puer detectus honestum, +qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum, +aut collo decus aut capiti; vel quale per artem +inclusum buxo aut Oricia terebintho +lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis +accipit et molli subnectens circulus auro. +Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes +volnera dirigere et calamos armare veneno, +Maeonia generose domo, ubi pinguia culta +exercentque viri Pactolusque inrigat auro. +Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni +aggere moerorum sublimem gloria tollit, +et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi. + +Illi inter sese duri certamina belli +contulerant: media Aeneas freta nocte secabat. +Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis +regem adit et regi memorat nomenque genusque, +quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma +quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni +edocet, humanis quae sit fiducia rebus +admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon +iungit opes foedusque ferit; tum libera fati +classem conscendit iussis gens Lydia divom, +externo commissa duci. Aeneia puppis +prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones, +imminet Ida super, profugis gratissima Teucris. +Hic magnus sedet Aeneas secumque volutat +eventus belli varios, Pallasque sinistro +adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae +noctis iter, iam quae passus terraque marique. + +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, +quae manus interea Tuscis comitetur ab oris +Aenean armetque rates pelagoque vehatur. + +Massicus aerata princeps secat aequora tigri: +sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi +quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae +gorytique leves umeris et letifer arcus. +Una torvus Abas: huic totum insignibus armis +agmen et aurato fulgebat Apolline puppis. +Sescentos illi dederat Populonia mater +expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos +insula inexhaustis Chalybum generosa metallis. +Tertius ille hominum divomque interpres Asilas, +cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent +et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes, +mille rapit densos acie atque horrentibus hastis. +Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae, +urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur, +Astur equo fidens et versicoloribus armis. +Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi) +qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis, +et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae. + +Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, +transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo, +cuius olorinae surgunt de vertice pennae, +crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae. +Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati, +populeas inter frondes umbramque sororum +dum canit et maestum Musa solatur amorem, +canentem molli pluma duxisse senectam, +linquentem terras et sidera voce sequentem. +Filius, aequalis comitatus classe catervas, +ingentem remis Centaurum promovet: ille +instat aquae saxumque undis immane minatur +arduus et longa sulcat maria alta carina. + +Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris, +fatidicae Mantus et Tusci filius amnis, +qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen, +Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum: +gens illi triplex, populi sub gente quaterni, +ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires. +Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat, +quos patre Benaco velatus harundine glauca +Mincius infesta ducebat in aequora pinu. +It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum +verberat adsurgens, spumant vada marmore verso. +Hunc vehit immanis Triton et caerula concha +exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti +frons hominem praefert, in pristim desinit alvus: +spumea semifero sub pectore murmurat unda. + +Tot lecti proceres ter denis navibus ibant +subsidio Troiae et campos salis aera secabant. + +Iamque dies caelo concesserat almaque curru +noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum: +Aeneas (neque enim membris dat cura quietem) +ipse sedens clavumque regit velisque ministrat. +Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum +occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe +numen habere maris nymphasque e navibus esse +iusserat, innabant pariter fluctusque secabant, +quot prius aeratae steterant ad litora prorae. +Agnoscunt longe regem lustrantque choreis, +quarum quae fandi doctissima Cymodocea +pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso +eminet ac laeva tacitis subremigat undis, +tum sic ignarum adloquitur: `Vigilasne, deum gens, +Aenea? Vigila et velis immitte rudentis. +Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus, +nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nos +praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat, +rupimus invitae tua vincula teque per aequor +quaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit +et dedit esse deas aevumque agitare sub undis. +At puer Ascanius muro fossisque tenetur +tela inter media atque horrentis Marte Latinos. +Iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco +Arcas eques: medias illis opponere turmas, +ne castris iungant, certast sententia Turno. +Surge age et Aurora socios veniente vocari +primus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse +invictum Ignipotens atque oras ambiit auro. +Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris, +ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.' +Dixerat, et dextra discedens impulit altam +haud ignara modi puppim: fugit illa per undas +ocior et iaculo et ventos aequante sagitta. +Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse +Tros Anchisiades; animos tamen omine tollit. +Tum breviter super adspectans convexa precatur: +`Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi +turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones, +tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques +augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.' +Tantum effatus. Et interea revoluta rubebat +matura iam luce dies noctemque fugarat: +principio sociis edicit, signa sequantur +atque animos aptent armis pugnaeque parent se. +Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra, +stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra +extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt +Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras, +tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris +Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant +cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo. +At Rutulo regi ducibusque ea mira videri +Ausoniis, donec versas ad litora puppes +respiciunt totumque adlabi classibus aequor. +Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma +funditur et vastos umbo vomit aureus ignes: +non secus ac liquida siquando nocte cometae +sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor, +ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris, +nascitur et laevo contristat lumine caelum. + +Haud tamen audaci Turno fiducia cessit +litora praecipere et venientis pellere terra. +[ultro animos tollit dictis atque increpat ultro] +`Quod votis optastis, adest, perfringere dextra; +in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto +quisque suae tectique memor, nunc magna referto +facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam, +dum trepidi egressisque labant vestigia prima. +Audentis Fortuna iuvat,' +haec ait et secum versat, quos ducere contra +vel quibus obsessos possit concredere muros. + +Interea Aeneas socios de puppibus altis +pontibus exponit. Multi servare recursus +languentis pelagi et brevibus se credere saltu, +per remos alii. Speculatus litora Tarchon, +qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda, +sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu, +advertit subito proram sociosque precatur: +`Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis; +tollite, ferte rates; inimicam findite rostris +hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina. +Frangere nec tali puppim statione recuso +arrepta tellure semel.' Quae talia postquam +effatus Tarchon, socii consurgere tonsis +spumantisque rates arvis inferre Latinis, +donec rostra tenent siccum et sedere carinae +omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon. +Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo, +anceps sustentata diu fluctusque fatigat, +solvitur atque viros mediis exponit in undis +fragmina remorum quos et fluitantia transtra +impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens. +Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer +totam aciem in Teucros et contra in litore sistit. +Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis +Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos +occiso Therone, virum qui maximus ultro +Aenean petit: huic gladio perque aerea suta, +per tunicam squalentem auro latus haurit apertum. +Inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta +et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri +quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum +immanemque Gyan, sternentis agmina clava, +deiecit Leto: nihil illos Herculis arma +nec validae iuvere manus genitorque Melampus, +Alcidae comes usque gravis dum terra labores +praebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis, +intorquens iaculum clamanti sistit in ore. +Tu quoque, flaventem prima lanugine malas +dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon, +Dardania stratus dextra, securus amorum, +qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres, +ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci +progenies, septem numero, septenaque tela +coniciunt; partim galea clipeoque resultant +inrita, deflexit partim stringentia corpus +alma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten: +`Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra +torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium +Iliacis campis.' Tum magnam corripit hastam +et iacit: illa volans clipei transverberat aera +Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit. +Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem +sustentat dextra: traiecto missa lacerto +protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem, +dexteraque ex umero nervis moribunda pependit. +Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto +Aenean petiit; sed non et figere contra +est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae. +Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus +advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta +sub mentum graviter pressa pariterque loquentis +vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille +fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem. +Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema +et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit, +per varios sternit casus. Accurrit Halaesus +Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles, +insignis Messapus equis. Expellere tendunt +nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso +Ausoniae. Magno discordes aethere venti +proelia ceu tollunt animis et viribus aequis; +non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit; +anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra: +haud aliter Troianae acies aciesque Latinae +concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir. + +At parte ex alia, qua saxa rotantia late +impulerat torrens arbustaque diruta ripis, +Arcadas insuetos acies inferre pedestris +ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci +(aspera quis natura loci dimittere quando +suasit equos), unum quod rebus restat egenis, +nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris: +`Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta, +per ducis Evandri nomen devictaque bella +Opemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi, +fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis +est via. Qua globus ille virum densissimus urget, +hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit. +Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste +mortales, totidem nobis animaeque manusque. +Ecce, maris magna claudit nos obice pontus, +deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?' +Haec ait et medius densos prorumpit in hostis. +Obvius huic primum, fatis adductus iniquis, +fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum, +intorto figit telo, discrimina costis +per medium qua spina dabat, hastamque receptat +ossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo, +ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem, +dum furit, incautum crudeli morte sodalis +excipit atque ensem tumido in pulmone recondit. +Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta +Anchemolum, thalamos ausum incestare novercae. +Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris, +Daucia, Laride Thymberque, simillima proles, +indiscreta suis gratusque parentibus error; +at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas: +nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis; +te decisa suum, Laride, dextera quaerit +semianimesque micant digiti ferrumque retractant. +Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis +facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis. +Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter +traicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo; +Ilo namque procul validam direxerat hastam, +quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra, +te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus +caedit semianimis Rutulorum calcibus arva. +Ac velut optato ventis aestate coortis +dispersa immittit silvis incendia pastor, +correptis subito mediis extenditur una +horrida per latos acies Volcania campos; +ille sedens victor flammas despectat ovantis: +non aliter socium virtus coit omnis in unum +teque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus +tendit in adversos seque in sua conligit arma. +Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque, +Strymonio dextram fulgenti deripit ense +elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis +ossaque dispersit cerebro permixta cruento. +Fata canens silvis genitor celarat Halaesum: +ut senior leto canentia lumina solvit, +iniecere manum Parcae telisque sacrarunt +Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus: +`Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, +fortunam atque viam duri per pectus Halaesi. +Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.' +Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus, +Arcadio infelix telo dat pectus inermum. +At non caede viri tanta perterrita Lausus, +pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem +oppositum interimit, pugnae nodumque moramque. +Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci +et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri. +Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis. +Extremi addensent acies nec turba moveri +tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget, +hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas: +egregii forma, sed quis Fortuna negarat +in patriam reditus. Ipsos concurrere passus +haud tamen inter se magni regnator Olympi: +mox illos sua fata manent maiore sub hoste. + +Interea soror alma monet succedere Lauso +Turnum, qui volucri curru medium secat agmen. +Ut vidit socios: `Tempus desistere pugnae; +solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas +debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.' +Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso. +At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba +miratus stupet in Turno corpusque per ingens +lumina volvit obitque truci procul omnia visus +talibus et dictis it contra dicta tyranni: +`Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis +aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est. +Tolle minas.' Fatus medium procedit in aequor. +Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis. +Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire +comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta +stare procul campis meditantem in proelia taurum, +advolat: haud alia est Turni venientis imago. +Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae, +ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum +viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur: +`Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti, +te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis. +Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta +victoremque ferant morientia lumina Turni.' +Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo +corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis. +Tum Genitor natum dictis adfatur amicis: +`Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus +omnibus est vitae: sed famam extendere factis, +hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis +tot nati cecidere deum; quin occidit una +Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum +fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.' +Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis. +At Pallas magnis emittit viribus hastam +vaginaque cava fulgentem deripit ensem. +Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa +incidit atque viam clipei molita per oras +tandem etiam magno strinxit de corpore Turni. +Hic Turnus ferro praefixum robur acuto +in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur: +`Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.' +Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris, +quem pellis totiens obeat circumdata tauri, +vibranti cuspis medium transverberat ictu +loricaeque moras et pectus perforat ingens. +Ille rapit calidum frustra de volnere telum: +una eademque via sanguis animusque sequuntur. +Corruit in volnus, sonitum super arma dedere +et terram hostilem moriens petit ore cruento. +Quem Turnus super adsistens, +`Arcades, haec,' inquit, `memores mea dicta referte +Euandro; qualem meruit, Pallanta remitto. +Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est, +largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo +hospitia.' Et laevo pressit pede talia fatus +exanimem, rapiens immania pondera baltei +impressumque nefas, una sub nocte iugali +caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti, +quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro; +quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus. +Nescia mens hominum fati sortisque futurae +et servare modum, rebus sublata secundis! +Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum +intactum Pallanta et cum spolia ista diemque +oderit. At socii multo gemitu lacrimisque +impositum scuto referunt Pallanta frequentes. +O dolor atque decus magnum rediture parenti +haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert, +cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos. + +Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor +advolat Aeneae, tenui discrimine leti +esse suos, versis tempus succurrere Teucris. +Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen +ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum +caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis +omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas +tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos +quattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens, +viventis rapit, inferias quos immolet umbris +captivoque rogi perfundat sanguine flammas. +Inde Mago procul infensam contenderat hastam. +Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta, +et genua amplectens effatur talia supplex: +`Per patrios manis et spes surgentis Iuli +te precor, hanc animam serves natoque patrique. +Est domus alta, iacent penitus defossa talenta +caelati argenti, sunt auri pondera facti +infectique mihi. Non hic victoria Teucrum +vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.' +Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: +`Argenti atque auri memoras quae multa talenta, +natis parce tuis. Belli commercia Turnus +sustulit ista prior iam tum Pallante perempto. +Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.' +Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa +cervice orantis capulo tenus applicat ensem. +Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos, +infula cui sacra redimibat tempora vitta, +totus conlucens veste atque insignibus armis. +Quem congressus agit campo lapsumque superstans +immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus +lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum. +Instaurant acies Volcani stirpe creatus +Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro: +Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram +et totum clipei ferro deiecerat orbem; +dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo +crediderat caeloque animum fortasse ferebat +canitiemque sibi et longos promiserat annos: +Tarquitus exultans contra fulgentibus armis, +silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat, +obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta +loricam clipeique ingens onus impedit hasta; +tum caput orantis nequiquam et multa parantis +dicere deturbat terrae truncumque tepentem +provolvens super haec inimico pectore fatur: +`Istic nunc, metuende, iace. Non te optima mater +condet humi patrioque onerabit membra sepulchro: +alitibus linquere feris aut gurgite mersum +unda feret piscesque impasti volnera lambent.' +Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni, +persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem, +magnanimo Volcente satum, ditissimus agri +qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis. +Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt +centenasque manus, quinquaginta oribus ignem +pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra +tot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses: +sic toto Aeneas desaevit in aequore victor, +ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei +quadriiugis in equos adversaque pectora tendit. +Atque illi longe gradientem et dira frementem +ut videre, metu versi retroque ruentes +effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus. +Interea biiugis infert se Lucagus albis +in medios fraterque Liger; sed frater habenis +flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem. +Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis: +inruit adversaque ingens apparuit hasta. +Cui Liger: +`Non Diomedis equos nec currum cernis Achillis +aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi +his dabitur terris.' Vesano talia late +dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros +dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem. +Lucagus ut pronus pendens in verbera telo +admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo +aptet se pugnae, subit oras hasta per imas +fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen: +excussus curru moribundus volvitur arvis. +Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris: +`Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum +prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae: +ipse rotis saliens iuga deseris.' Haec ita fatus +arripuit biiugos; frater tendebat inertis +infelix palmas, curru delapsus eodem: +`Per te, per qui te talem genuere parentes, +vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.' +Pluribus oranti Aeneas: `Haud talia dudum +dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.' +Tum latebras animae pectus mucrone recludit. +Talia per campos edebat funera ductor +Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri +more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt +Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus. +Iunonem interea compellat Iuppiter ultro: +`O germana mihi atque eadem gratissima coniunx, +ut rebare, Venus, nec te sententia fallit, +Troianas sustentat opes, non vivida bello +dextra viris animusque ferox patiensque pericli.' +Cui Iuno summissa `Quid, o pulcherrime coniunx, +sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem? +Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat, +vis in amore foret, non hoc mihi namque negares, +omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum +et Dauno possem incolumem servare parenti. +Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas. +Ille tamen nostra deducit origine nomen +Pilumnusque illi quartus pater et tua larga +saepe manu multisque oneravit limina donis.' +Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi: +`Si mora praesentis leti tempusque caduco +oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis, +tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis +hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis +sub precibus venia ulla latet totumque moveri +mutarive putas bellum, spes pascis inanis.' +Et Iuno adlacrimans: `Quid si, quae voce gravaris, +mente dares atque haec Turno rata vita maneret? +Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri +vana feror. Quod ut O potius formidine falsa +ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!' +Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto +misit, agens hiemem nimbo succincta per auras, +Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit. +Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram +in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum, +Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque +divini adsimulat capitis, dat inania verba, +dat sine mente sonum gressusque effingit euntis, +morte obita qualis fama est volitare figuras +aut quae sopitos deludunt somnia sensus. +At primas laeta ante acies exsultat imago +inritatque virum telis et voce lacessit. +Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam +conicit: illa dato vertit vestigia tergo. +Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus +credidit atque animo spem turbidus hausit inanem, +`Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos; +hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.' +Talia vociferans sequitur strictumque coruscat +mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos. +Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi +expositis stabat scalis et ponte parato, +qua rex Clusinis advectus Osinius oris. +Huc sese trepida Aeneae fugientis imago +conicit in latebras; nec Turnus segnior instat +exsuperatque moras et pontis transilit altos. +Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem +avolsamque rapit revoluta per aequora navem. +Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit; +obvia multa virum demittit corpora morti: +tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago, +sed sublime volans nubi se immiscuit atrae. +Cum Turnum medio interea fert aequore turbo. +Respicit ignarus rerum ingratusque salutis +et duplicis cum voce manus ad sidera tendit: +`Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum +duxisti et talis voluisti expendere poenas? +Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit? +Laurentisne iterum muros aut castra videbo? +Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti? +Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui +et nunc palantis video gemitumque cadentum +accipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat +terra mihi? Vos O potius miserescite venti: +in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro +ferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis, +quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.' +Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc, +an sese mucrone ob tantum dedecus amens +induat et crudum per costas exigat ensem, +fluctibus an iaciat mediis et litora nando +curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma. +Ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno +continuit iuvenemque animi miserata repressit. +Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo +et patris antiquam Dauni defertur ad urbem. + +At Iovis interea monitis Mezentius ardens +succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis. +Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni, +uni odiisque viro telisque frequentibus instant. +Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor, +obvia ventorum furiis expostaque ponto, +vim cunctam atque minas perfert caelique marisque, +ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum +sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem, +sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis +occupat os faciemque adversam, poplite Palmum +succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso +donat habere umeris et vertice figere cristas. +Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta +aequalem comitemque, una quem nocte Theano +in lucem genitori Amyco dedit et face praegnans +Cisseis regina Parin creat: urbe paterna +occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta. +Ac velut ille canum morsu de montibus altis +actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos +defendit multosve palus Laurentia, silva +pastus harundinea, postquam inter retia ventum est, +substitit infremuitque ferox et inhorruit armos, +nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus, +sed iaculis tutisque procul clamoribus instant; +haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae, +non ulli est animus stricto concurrere ferro; +missilibus longe et vasto clamore lacessunt: +ille autem impavidus partis cunctatur in omnis, +dentibus infrendens, et tergo decutit hastas. +Venerat antiquis Corythi de finibus Acron, +Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos. +Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit, +purpureum pennis et pactae coniugis ostro: +impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans, +suadet enim vesana fames, si forte fugacem +conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, +gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret +visceribus super accumbens, lavit inproba taeter +ora cruor, +sic ruit in densos alacer Mezentius hostis. +Sternitur infelix Acron et calcibus atram +tundit humum expirans infractaque tela cruentat. +Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden +sternere nec iacta caecum dare cuspide volnus: +obvius adversoque occurrit seque viro vir +contulit, haud furto melior, sed fortibus armis. +Tum super abiectum posito pede nixus et hasta: +`Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.' +Conclamant socii laetum paeana secuti. +Ille autem exspirans: `Non me, quicumque es, inulto, +victor, nec longum laetabere: te quoque fata +prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.' +Ad quae subridens mixta Mezentius ira: +`Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex +viderit.' Hoc dicens eduxit corpore telum: +olli dura quies oculos et ferreus urget +somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem. + +Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen +Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen, +Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten, +illum infrenis equi lapsu tellure iacentem, +hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis, +quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae +deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces +insidiis, iaculo et longe fallente sagitta. + +Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors +funera: caedebant pariter pariterque ruebant +victores victique, neque his fuga nota neque illis. +Di Iovis in tectis iram miserantur inanem +amborum et tantos mortalibus esse labores: +hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno, +pallida Tisiphone media inter milia saevit. +At vero ingentem quatiens Mezentius hastam +turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion, +cum pedes incedit medii per maxima Nerei +stagna viam scindens, umero supereminet undas +aut summis referens annosam montibus ornum +ingrediturque solo et caput inter nubila condit: +talis se vastis infert Mezentius armis. +Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo, +obvius ire parat. Manet imperterritus ille, +hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat; +atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae: +`Dextra mihi deus et telum, quod missile libro, +nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis +indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum +Aeneae.' Dixit stridentemque eminus hastam +iecit; at illa volans clipeo est excussa proculque +egregium Antoren latus inter et ilia figit, +Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis +haeserat Euandro atque Itala consederat urbe. +Sternitur infelix alieno volnere caelumque +aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos +tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem +aere cavum triplici, per linea terga tribusque +transit intextum tauris opus imaque sedit +inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem +Aeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus, +eripit a femine et trepidanti fervidus instat. +Ingemuit cari graviter genitoris amore, +ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae. +Hic mortis durae casum tuaque optima facta, +siqua fidem tanto est operi latura vetustas, +non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo. +Ille pedem referens et inutilis inque ligatus +cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat: +prorupit iuvenis seseque immiscuit armis +iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis +Aeneae subiit mucronem ipsumque morando +sustinuit. Socii magno clamore sequuntur, +dum genitor nati parma protectus abiret, +telaque coniciunt proturbantque eminus hostem +missilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se. +Ac velut effusa siquando grandine nimbi +praecipitant, omnis campis diffugit arator +omnis et agricola et tuta latet arce viator, +aut amnis ripis aut alti fornice saxi, +dum pluit in terris, ut possint sole reducto +exercere diem: sic obrutus undique telis +Aeneas nubem belli, dum detonet omnis, +sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur: +`Quo moriture ruis maioraque viribus audes? +Fallit te incautum pietas tua.' Nec minus ille +exsultat demens; saevae iamque altius irae +Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso +Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem +per medium Aeneas iuvenem totumque recondit. +Transiit et parmam mucro, levia arma minacis, +et tunicam, molli mater quam neverat auro, +implevitque sinum sanguis; tum vita per auras +concessit maesta ad manis corpusque reliquit. +At vero ut voltum vidit morientis et ora, +ora modis Anchisiades pallentia miris, +ingemuit miserans graviter dextramque tetendit, +et mentem patriae subiit pietatis imago. +`Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis, +quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum? +Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum +manibus et cineri, siqua est ea cura, remitto. +Hoc tamen infelix miseram solabere mortem: +Aeneae magni dextra cadis.' Increpat ultro +cunctantis socios et terra sublevat ipsum, +sanguine turpantem comptos de more capillos. +Interea genitor Tiberini ad fluminis undam +volnera siccabat lymphis corpusque levabat +arboris adclinis trunco. Procul aerea ramis +dependet galea et prato gravia arma quiescunt. +Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans +colla fovet, fusus propexam in pectore barbam; +multa super Lauso rogitat multumque remittit +qui revocent maestique ferant mandata parentis. +At Lausum socii exanimem super arma ferebant +flentes, ingentem atque ingenti volnere victum. +Agnovit longe gemitum praesaga mali mens: +canitiem multo deformat pulvere et ambas +ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret. +`Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas, +ut pro me hostili paterer succedere dextrae, +quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor, +morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum +exitium infelix, nunc alte volnus adactum! +Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen, +pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis. +Debueram patriae poenas odiisque meorum: +omnis per mortis animam sontem ipse dedissem! +Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo. +Sed linquam.' Simul hoc dicens attollit in aegrum +se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet, +haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi, +hoc solamen erat; bellis hoc victor abibat +omnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit: +`Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est, +viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti +et caput Aeneae referes Lausique dolorum +ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis, +occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo, +iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.' +Dixit et exceptus tergo consueta locavit +membra manusque ambas iaculis oneravit acutis, +aere caput fulgens cristaque hirsutus equina. +Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens +uno in corde pudor mixtoque insania luctu, +[et furiis agitatus amor et conscia virtus.] +Atque hic Aenean magna ter voce vocavit. +Aeneas agnovit enim laetusque precatur: +`Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo, +incipias conferre manum.' +Tantum effatus et infesta subit obvius hasta. +Ille autem: `Quid me erepto, saevissime, nato +terres? Haec via sola fuit, qua perdere posses. +Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli. +Desine: nam venio moriturus et haec tibi porto +dona prius.' Dixit telumque intorsit in hostem; +inde aliud super atque aliud figitque volatque +ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo. +Ter circum adstantem laevos equitavit in orbes +tela manu iaciens, ter secum Troius heros +immanem aerato circumfert tegmine silvam. +Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet +vellere et urgetur pugna congressus iniqua, +multa movens animo iam tandem erumpit et inter +bellatoris equi cava tempora conicit hastam. +Tollit se arrectum quadrupes et calcibus auras +verberat effusumque equitem super ipse secutus +implicat eiectoque incumbit cernuus armo. +Clamore incendunt caelum Troesque Latinique. +Advolat Aeneas vaginaque eripit ensem +et super haec: `Ubi nunc Mezentius acer et illa +effera vis animi? `Contra Tyrrhenus, ut auras +suspiciens hausit caelum mentemque recepit: +`Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris? +Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni, +nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus. +Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro: +corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum +circumstare odia: hunc, oro, defende furorem +et me consortem nati concede sepulchro.' +Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem +undantique animam diffundit in arva cruore. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER XI + +OCEANUM interea surgens Aurora reliquit: +Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis +praecipitant curae turbataque funere mens est, +vota deum primo victor solvebat Eoo. +Ingentem quercum decisis undique ramis +constituit tumulo fulgentiaque induit arma, +Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum, +bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas +telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum +perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae +subligat atque ensem collo suspendit eburnum. +Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat +turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis: +`Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto, +quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo +primitiae, manibusque meis Mezentius hic est. +Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos. +Arma parate animis et spe praesumite bellum, +nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa +adnuerint superi pubemque educere castris, +impediat segnisve metu sententia tardet. +Interea socios inhumataque corpora terrae +mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est. +Ite,' ait, `egregias animas, quae sanguine nobis +hanc patriam peperere suo, decorate supremis +muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem +mittatur Pallas, quem non virtutis egentem +abstulit atra dies et funere mersit acerbo.' + +Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum, +corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes +servabat senior, qui Parrhasio Evandro +armiger ante fuit, sed non felicibus aeque +tum comes auspiciis caro datus ibat alumno. +Circum omnis famulumque manus Troianaque turba +et maestum Iliades crinem de more solutae. +Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis, +ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt +pectoribus, maestoque immugit regia luctu. +Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora +ut vidit levique patens in pectore vulnus +cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis. +`Tene,' inquit, `miserande puer, cum laeta veniret, +invidit Fortuna mihi, ne regna videres +nostra neque ad sedes victor veherere paternas? +Non haec Evandro de te promissa parenti +discedens dederam, cum me complexus euntem +mitteret in magnum imperium metuensque moneret +acris esse viros, cum dura proelia gente. +Et nunc ille quidem spe multum captus inani +fors et vota facit cumulatque altaria donis: +nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis +debentem vano maesti comitamur honore. +Infelix, nati funus crudele videbis! +Hi nostri reditus expectatique triumphi! +Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis +vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum +optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum +praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!' + +Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus +imperat et toto lectos ex agmine mittit +mille viros, qui supremum comitentur honorem +intersintque patris lacrimis, solacia luctus +exigua ingentis, misero sed debita patri. +Haud segnes alii crates et molle feretrum +arbuteis texunt virgis et vimine querno +exstructosque toros obtentu frondis inumbrant. +Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt, +qualem virgineo demessum pollice florem +seu mollis violae seu languentis hyacinthi, +cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit: +non iam mater alit tellus viresque ministrat. +Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis +extulit Aeneas, quas illi laeta laborum +ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido +fecerat et tenui telas discreverat auro. +Harum unam iuveni supremum maestus honorem +induit arsurasque comas obnubit amictu, +multaque praeterea Laurentis praemia pugnae +aggerat et longo praedam iubet ordine duci. +Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem. +Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris +inferias, caeso sparsuros sanguine flammas, +indutosque iubet truncos hostilibus armis +ipsos ferre duces inimicaque nomina figi. +Ducitur infelix aevo confectus Acoetes: +pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora +sternitur et toto proiectus corpore terrae. . . +Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus. +Post bellator equus positis insignibus Aethon +it lacrimans guttisque umectat grandibus ora. +Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus +victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur +Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis. +Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo, +substitit Aeneas gemituque haec addidit alto: +`Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli +fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla, +aeternumque vale.' Nec plura effatus ad altos +tendebat muros gressumque in castra ferebat. + +Iamque oratores aderant ex urbe Latina, +velati ramis oleae veniamque rogantes: +corpora, per campos ferro quae fusa iacebant, +redderet ac tumulo sineret succedere terrae; +nullum cum victis certamen et aethere cassis; +parceret hospitibus quondam socerisque vocatis. +Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis +prosequitur venia et verbis haec insuper addit: +`Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini, +implicuit bello, qui nos fugiatis amicos? +Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis +oratis? Equidem et vivis concedere vellem. +Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent, +nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit +hospitia et Turni potius se credidit armis. +Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti. +Si bellum finire manu, si pellere Teucros +apparat, his mecum decuit concurrere telis: +vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset. +Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.' +Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes +conversique oculos inter se atque ora tenebant. +Tum senior semperque odiis et crimine Drances +infensus iuveni Turno sic ore vicissim +orsa refert: `O fama ingens, ingentior armis +vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem? +Iustitiaene prius mirer belline laborum? +Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem +et te, siqua viam dederit fortuna, Latino +iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus. +Quin et fatalis murorum attollere moles +saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.' +Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant. +Bis senos pepigere dies et pace sequestra +per silvas Teucri mixtique inpune Latini +erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni +fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus, +robora nec cuneis et olentem scindere cedrum +nec plaustris cessant vectare gementibus ornos. + +Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus, +Evandrum Evandrique domos et moenia replet, +quae modo victorem Latio Pallanta ferebat. +Arcades ad portas ruere et de more vetusto +funereas rapuere faces; lucet via longo +ordine flammarum et late discriminat agros. +Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit +agmina. Quae postquam matres succedere tectis +viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem. +At non Evandrum potis est vis ulla tenere, +sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto +procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque, +et via vix tandem vocis laxata dolore est. +`Non haec, O Palla, dederas promissa parenti, +cautius ut saevo velles te credere Marti; +haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis +et praedulce decus primo certamine posset. +Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui +dura rudimenta et nulli exaudita deorum +vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx, +felix morte tua neque in hunc servata dolorem! +Contra ego vivendo vici mea fata, superstes +restarem ut genitor. Troum socia arma secutum +obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem +atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret, +nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas +iunximus hospitio dextras: sors ista senectae +debita erat nostrae. Quod si immatura manebat +mors natum, caesis Volscorum milibus ante +ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit. +Quin ego non alio digner te funere, Palla, +quam pius Aeneas [et quam magni Phryges et quam +Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.] +Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto: +tu quoque nunc stares immanis truncus in armis, +esset par aetas et idem si robur ab annis, +Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis? +Vadite et haec memores regi mandata referte: +quod vitam moror invisam Pallante perempto, +dextera causa tua est, Turnum natoque patrique +quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus +fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero, +nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.' + +Aurora interea miseris mortalibus almam +extulerat lucem, referens opera atque labores: +iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon +constituere pyras. Huc corpora quisque suorum +more tulere patrum, subiectisque ignibus atris +conditur in tenebras altum caligine caelum. +Ter circum accensos cincti fulgentibus armis +decurrere rogos, ter maestum funeris ignem +lustravere in equis ululatusque ore dedere; +spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma: +it caelo clamorque virum clangorque tubarum. +Hic alii spolia occisis derepta Latinis +coniciunt igni, galeas ensesque decoros +frenaque ferventisque rotas; pars munera nota, +ipsorum clipeos et non felicia tela. +Multa boum circa mactantur corpora Morti, +saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris +in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto +ardentis spectant socios semustaque servant +busta neque avelli possunt, nox umida donec +invertit caelum stellis ardentibus aptum. + +Nec minus et miseri diversa in parte Latini +innumeras struxere pyras, et corpora partim +multa virum terrae infodiunt avectaque partim +finitimos tollunt in agros urbique remittunt, +cetera confusaeque ingentem caedis acervum +nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti +certatim crebris conlucent ignibus agri. +Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram: +maerentes altum cinerem et confusa ruebant +ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae. +Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini, +praecipuus fragor et longi pars maxima luctus. +Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum +pectora maerentum puerique parentibus orbi +dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos: +ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro, +qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores. +ingravat haec saevus Drances solumque vocari +testatur, solum posci in certamina Turnum. +Multa simul contra variis sententia dictis +pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat, +multa virum meritis sustentat fama tropaeis. + +Hos inter motus, medio in flagrante tumultu, +ecce super maesti magna Diomedis ab urbe +legati responsa ferunt: nihil omnibus actum +tantorum impensis operum, nil dona neque aurum +nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis +quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum. +Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus. +Fatalem Aenean manifesto numine ferri +admonet ira deum tumulique ante ora recentes. +Ergo concilium magnum primosque suorum +imperio accitos alta intra limina cogit. +olli convenere fluuntque ad regia plenis +tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo +et primus sceptris haud laeta fronte Latinus. +Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos, +quae referant, fari iubet et responsa reposcit +ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis, +et Venulus dicto parens ita farier infit: + +`Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra +atque iter emensi casus superavimus omnis +contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus. +Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis +victor Gargani condebat Iapygis agris. +Postquam introgressi et coram data copia fandi, +munera praeferimus, nomen patriamque docemus, +qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos. +Auditis ille haec placido sic reddidit ore: +``O fortunatae gentes, Saturnia regna, +antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos +sollicitat suadetque ignota lacessere bella? +Quicumque Iliacos ferro violavimus agros, +mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis, +quos Simois premat ille viros, infanda per orbem +supplicia et scelerum poenas expendimus omnes, +vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae +sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus. +Militia ex illa diversum ad litus abacti +Atrides Protei Menelaus adusque columnas +exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes. +Regna Neoptolemi referam versosque penates +Idomenei? Libycone habitantis litore Locros? +Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom +coniugis infandae prima inter limina dextra +oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter. +Invidisse deos, patriis ut redditus aris +coniugium optatum et pulchram Calydona viderem? +Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur, +et socii amissi petierunt aethera pennis +fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum +supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent. +Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt +tempore, cum ferro caelestia corpora demens +adpetii et Veneris violavi volnere dextram. +Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas: +nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum +Pergama, nec veterum memini laetorve malorum. +Munera, quae patriis ad me portatis ab oris, +vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra +contulimusque manus: experto credite, quantus +in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam. +Si duo praeterea talis Idaea tulisset +terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes +Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis. +Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae, +Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium +haesit et in decimum vestigia rettulit annum. +Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis +hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae, +qua datur; ast armis concurrant arma cavete.'' +Et responsa simul quae sint, rex optime, regis +audisti et quae sit magno sententia bello.' + +Vix ea legati, variusque per ora cucurrit +Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur +cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur +vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis. +Ut primum placati animi et trepida ora quierunt, +praefatus divos solio rex infit ab alto: +`Ante equidem summa de re statuisse, Latini, +et vellem et fuerat melius, non tempore tali +cogere concilium. cum muros adsidet hostis. +Bellum importunum, cives, cum gente deorum +invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant +proelia: nec victi possunt absistere ferro. +Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis, +ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis; +cetera qua rerum iaceant perculsa ruina, +ante oculos interque manus sunt omnia vestras. +Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus +esse, fuit; toto certatum est corpore regni. +Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti +expediam et paucis, animos adhibete, docebo. +Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni, +longus in occasum, finis super usque Sicanos; +Aurunci Rutulique serunt et vomere duros +exercent colles atque horum asperrima pascunt. +Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis +cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas +dicamus leges sociosque in regna vocemus. +Considant, si tantus amor, et moenia condant. +Sin alios finis aliamque capessere gentem +est animus possuntque solo decedere nostro: +bis denas Italo texamus robore navis +seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam +materies, ipsi numerumque modumque carinis +praecipiant, nos aera manus navalia demus. +Praeterea qui dicta ferant et foedera firment +centum oratores prima de gente Latinos +ire placet pacisque manu praetendere ramos, +munera portantis aurique eborisque talenta +et sellam regni trabeamque insignia nostri. +Consulite in medium et rebus succurrite fessis.' + +Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni +obliqua invidia stimulisque agitabat amaris, +largus opum et lingua melior, sed frigida bello +dextera, consiliis habitus non futilis auctor, +seditione potens (genus huic materna superbum +nobilitas dabat, incertum de patre ferebat), +surgit et his onerat dictis atque aggerat iras: +`Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem +consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur, +quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant. +Det libertatem fandi flatusque remittat +cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros +(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur) +lumina tot cecidisse ducum totamque videmus +consedisse urbem luctu, dum Troia temptat +castra fugae fidens et caelum territat armis. +Unum etiam donis istis, quae plurima mitti +Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum, +adicias nec te ullius violentia vincat, +quin natam egregio genero dignisque hymenaeis +des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas. +Quod si tantus habet mentes et pectora terror, +ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso: +cedat, ius proprium regi patriaeque remittat. +Quid miseros totiens in aperta pericula cives +proicis, O Latio caput horum et causa malorum? +Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes, +Turne, simul pacis solum inviolabile pignus. +Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse +nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum, +pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi +vidimus ingentis et desolavimus agros. +Aut si fama movet, si tantum pectore robur +concipis et si adeo dotalis regia cordi est, +aude atque adversum fidens fer pectus in hostem. +Scilicet ut Turno contingat regia coniunx, +nos animae viles, inhumata infletaque turba, +sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis, +si patrii quid Martis habes, illum aspice contra, +qui vocat.' + +Talibus exarsit dictis violentia Turni; +dat gemitum rumpitque has imo pectore voces +`Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi +tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis +primus ades. Sed non replenda est curia verbis, +quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem +agger murorum nec inundant sanguine fossae. +Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris +argue tu, Drance, quando tot stragis acervos +Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis +insignis agros. Possit quid vivida virtus, +experiare licet; nec longe scilicet hostes +quaerendi nobis: circumstant undique muros. +Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors +ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis +semper erit? +Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum +arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim +sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit +procubuisse domum atque exutos Arcadas armis? +Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens +et quos mille die victor sub Tartara misi, +inclusus muris hostilique aggere saeptus. +``Nulla salus bello.'' Capiti cane talia, demens, +Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno +ne cessa turbare metu atque extollere vires +gentis bis victae, contra premere arma Latini. +Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt, +nunc et Tydides et Larissaeus Achilles, +amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas. +Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit +artificis scelus et formidine crimen acerbat. +Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri, +amittes: habitet tecum et sit pectore in isto. +Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor. +Si nullam nostris ultra spem ponis in armis, +si tam deserti sumus et semel agmine verso +funditus occidimus neque habet Fortuna regressum? +oremus pacem et dextras tendamus inertis. +Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset! +Ille mihi ante alios fortunatusque laborum +egregiusque animi, qui, nequid tale videret, +procubuit moriens et humum semel ore momordit. +Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus +auxilioque urbes Italae populique supersunt, +sin et Troianis cum multo gloria venit +sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis +tempestas: cur indecores in limine primo +deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus? +Multa dies variisque labor mutabilis aevi +rettulit in melius, multos alterna revisens +lusit et in solido rursus Fortuna locavit. +Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi: +at Messapus erit felixque Tolumnius et quos +tot populi misere duces, nec parva sequetur +gloria delectos Latio et Laurentibus agris. +Est et Volscorum egregia de gente Camilla, +agmen agens equitum et florentis aere catervas. +Quod si me solum Teucri in certamina poscunt +idque placet tantumque bonis communibus obsto, +non adeo has exosa manus Victoria fugit, +ut tanta quicquam pro spe temptare recusem. +Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem +factaque Vulcani manibus paria induat arma +ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino +Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus, +devovi. ``Solum Aeneas vocat'': et vocet oro, +nec Drances potius, sive est haec ira deorum, +morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.' + +Illi haec inter se dubiis de rebus agebant +certantes; castra Aeneas aciemque movebat: +nuntius ingenti per regia tecta tumultu +ecce ruit magnisque urbem terroribus implet, +instructos acie Tiberino a flumine Teucros +Tyrrhenamque manum totis descendere campis. +Extemplo turbati animi concussaque vulgi +pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae. +Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus, +flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor +dissensu vario magnus se tollit in auras +haud secus atque alto in luco cum forte catervae +consedere avium piscosove amne Padusae +dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni. +`Immo,' ait, `O cives' adrepto tempore, `Turnus,' +`cogite concilium et pacem laudate sedentes: +illi armis in regna ruunt.' Nec plura locutus +corripuit sese et tectis citus extulit altis. +`Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos, +duc,' ait, `et Rutulos. Equitem Messapus in armis +et cum fratre Coras latis diffundite campis. +Pars aditus urbis firmet turrisque capessat, +cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.' +Ilicet in muros tota discurritur urbe. +Consilium ipse pater et magna incepta Latinus +deserit ac tristi turbatus tempore differt +multaque se incusat, qui non adceperit ultro +Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi. +Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque +subvectant. Bello dat signum rauca cruentum +bucina. Tum muros varia cinxere corona +matronae puerique: vocat labor ultimus omnis. +Nec non ad templum summasque ad Palladis arces +subvehitur magna matrum regina caterva +dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo, +causa mali tanti, oculos deiecta decoros. +Succedunt matres et templum ture vaporant +et maestas alto fundunt de limine voces: +`Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo, +frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum +pronum sterne solo portisque effunde sub altis.' +Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus. +Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis +horrebat squamis surasque incluserat auro, +tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem +fulgebatque alta decurrens aureus arce, +exsultatque animis et spe iam praecipit hostem: +qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis +tandem liber equus campoque potitus aperto +aut ille in pastus armentaque tendit equarum +aut adsuetus aquae perfundi flumine noto +emicat adrectisque fremit cervicibus alte +luxurians, luduntque iubae per colla, per armos. +Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla +occurrit portisque ab equo regina sub ipsis +desiluit, quam tota cohors imitata relictis +ad terram defluxit equis; tum talia fatur: +`Turne, sui merito siqua est fiducia forti, +audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae +solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra. +Me sine prima manu temptare pericula belli +tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.' +Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus: +`O decus Italiae virgo, quas dicere grates +quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando +iste animus supra, mecum partire laborem. +Aeneas, ut fama fidem missique reportant +exploratores, equitum levia improbus arma +praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis +per deserta iugo superans adventat ad urbem. +Furta paro belli convexo in tramite silvae? +ut bivias armato obsidam milite fauces. +Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis; +tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae +Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.' +Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis +hortatur sociosque duces et pergit in hostem. +Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi +armorumque dolis, quam densis frondibus atrum +urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit +angustaeque ferunt fauces aditusque maligni. +Hanc super in speculis summoque in vertice montis +planities ignota iacet tutique receptus, +seu dextra laevaque velis occurrere pugnae, +sive instare iugis et grandia volvere saxa. +Huc iuvenis nota fertur regione viarum +arripuitque locum et silvis insedit iniquis. + +Velocem interea superis in sedibus Opim, +unam ex virginibus sociis sacraque caterva, +compellabat et has tristis Latonia voces +ore dabat: `Graditur bellum ad crudele Camilla, +O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis, +cara mihi ante alias.' Neque enim novus iste Dianae +venit amor subitaque animum dulcedine movit. +Pulsus ob invidiam regno viresque superbas +Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe, +infantem fugiens media inter proelia belli +sustulit exsilio comitem matrisque vocavit +nomine Casmillae mutata parte Camillam. +Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat +solorum nemorum: tela undique saeva premebant +et circumfuso volitabant milite Volsci. +Ecce fugae medio summis Amasenus abundans +spumabat ripis: tantus se nubibus imber +ruperat. Ille, innare parans, infantis amore +tardatur caroque oneri timet. Omnia secum +versanti subito vix haec sententia sedit. +Telum immane manu valida quod forte gerebat +bellator, solidum nodis et robore cocto, +huic natam, libro et silvestri subere clausam, +implicat atque habilem mediae circumligat hastae; +quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur: +`Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo, +ipse pater famulam voveo; tua prima per auras +tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor, +diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris. +Dixit et adducto contortum hastile lacerto +immittit: sonuere undae, rapidum super amnem +infelix fugit in iaculo stridente Camilla. +At Metabus, magna propius iam urgente caterva, +dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor +gramineo donum Triviae de caespite vellit. +Non illum tectis ullae, non moenibus urbes +accepere neque ipse manus feritate dedisset: +pastorum et solis exegit montibus aevom. +Hic natam in dumis interque horrentia lustra +armentalis equae mammis et lacte ferino +nutribat, teneris immulgens ubera labris. +Utque pedum primis infans vestigia plantis +institerat, iaculo palmas armavit acuto +spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum. +Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae +tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent. +Tela manu iam tum tenera puerilia torsit +et fundam tereti circum caput egit habena +Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem. +Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres +optavere nurum: sola contenta Diana +aeternum telorum et virginitatis amorem +intemerata colit. `Vellem haud correpta fuisset +militia tali, conata lacessere Teucros: +cara mihi comitumque foret nunc una mearum. +Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis, +abere, nympha, polo finisque invise Latinos, +tristis ubi infausto committitur omine pugna. +Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam: +hac quicumque sacrum violarit volnere corpus, +Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas. +Post ego nube cava miserandae corpus et arma +inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.' +Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras +insonuit, nigro circumdata turbine corpus. + +At manus interea muris Troiana propinquat +Etruscique duces equitumque exercitus omnis, +compositi numero in turmas. Fremit aequore toto +insultans sonipes et pressis pugnat habenis +huc conversus et huc; tum late ferreus hastis +horret ager campique armis sublimibus ardent. +Nec non Messapus contra celeresque Latini +et cum fratre Coras et virginis ala Camillae +adversi campo apparent hastasque reductis +protendunt longe dextris et spicula vibrant, +adventusque virum fremitusque ardescit equorum. +Iamque intra iactum teli progressus uterque +substiterat: subito erumpunt clamore furentisque +exhortantur equos; fundunt simul undique tela +crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra. +Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus +conixi incurrunt hastis primique ruina +dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum +pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus +fulminis in morem aut tormento ponderis acti +praecipitat longe et vitam dispergit in auras. +Extemplo turbatae acies, versique Latini +reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt. +Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas. +Iamque propinquabant portis, rursusque Latini +clamorem tollunt et mollia colla reflectunt: +hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis. +Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus +nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda +spumeus extremamque sinu perfundit arenam, +nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens +saxa fugit litusque vado labente relinquit: +bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos, +bis reiecti armis respectant terga tegentes. +Tertia sed postquam congressi in proelia totas +implicuere inter se acies legitque virum vir: +tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto +armaque corporaque et permixti caede virorum +semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit. +Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire, +hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit. +Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat +vulneris impatiens arrecto pectore crura: +volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan +ingentemque animis, ingentem corpore et armis +deicit Herminium, nudo cui vertice fulva +caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent: +tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos +acta tremit duplicatque virum transfixa dolore. +Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro +certantes pulchramque petunt per vulnera mortem. + +At medias inter caedes exsultat Amazon, +unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla, +et nunc lenta manu spargens hastilia denset, +nunc validam dextra rapit indefessa bipennem; +aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae. +Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit, +spicula converso fugientia dirigit arcu. +At circum lectae comites, Larinaque virgo +Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem, +Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla +delegit pacisque bonas bellique ministras: +quales Threiciae cum flumina Thermodontis +pulsant et pictis bellantur Amazones armis +seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru +Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu +feminea exsultant lunatis agmina peltis. +Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo, +deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis? +Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum +adversi longa transverberat abiete pectus: +sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam +mandit humum moriensque suo se in volnere versat. +Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas +suffosso revolutus equo dum colligit, alter +dum subit ac dextram labenti tendit inermem, +praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum +Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta +Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque; +quotque emissa manu contorsit spicula virgo, +tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis +ignotis et equo venator Iapyge fertur, +cui pellis latos umeros erepta iuvenco +pugnatori operit, caput ingens oris hiatus +et malae texere lupi cum dentibus albis, +agrestisque manus armat sparus; ipse catervis +vertitur in mediis et toto vertice supra est. +Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso, +traicit et super haec inimico pectore fatur: +`Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti? +Advenit qui vestra dies muliebribus armis +verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum +manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.' +Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum +corpora, sed Buten aversum cuspide fixit +loricam galeamque inter, qua colla sedentis +lucent et laevo dependet parma lacerto, +Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem +eludit gyro interior sequiturque sequentem, +tum validam perque arma viro perque ossa securim +altior exsurgens oranti et multa precanti +congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro. +Incidit huic subitoque aspectu territus haesit +Appenninicolae bellator filius Auni, +haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant. +Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae +posse neque instantem reginam avertere cernit, +consilio versare dolos ingressus et astu +incipit haec: `Quid tam egregium, si femina forti +fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo +mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri: +iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.' +Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore +tradit equum comiti paribusque resistit in armis, +ense pedes nudo puraque interrita parma. +At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse, +haud mora, conversisque fugax aufertur habenis +quadrupedemque citum ferrata calce fatigat. +`Vane Ligus frustraque animis elate superbis, +nequiquam patrias temptasti lubricus artis, +nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,' +haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis +transit equum cursu frenisque adversa prehensis +congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit: +quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto +consequitur pennis sublimem in nube columbam +comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis; +tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae. + +At non haec nullis hominum sator atque deorum +observans oculis summo sedet altus Olympo: +Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva +suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras. +Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon +fertur equo variisque instigat vocibus alas, +nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos. +`Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes +Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit? +Femina palantis agit atque haec agmina vertit! +Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris? +At non in Venerem segnes nocturnaque bella +aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi, +exspectate dapes et plenae pocula mensae, +hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex +nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!' +Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse, +concitat et Venulo adversum se turbidus infert +dereptumque ab equo dextra complectitur hostem +et gremium ante suum multa vi concitus aufert. +Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini +convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon +arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta +defringit ferrum et partis rimatur apertas, +qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans +sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit. +Utque volans alte raptum cum fulva draconem +fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit, +saucius at serpens sinuosa volumina versat +adrectisque horret squamis et sibilat ore, +arduus insurgens; illa haud minus urget obunco +luctantem rostro, simul aethera verberat alis: +haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon +portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti +Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns +velocem iaculo et multa prior arte Camillam +circuit et quae sit fortuna facillima, temptat. +Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, +hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat; +qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat, +hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas. +Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat +undique circuitum et certam quatit improbus hastam. +Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos +insignis longe Phrygiis fulgebat in armis +spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis +in plumam squamis auro conserta tegebat. +Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro, +spicula torquebat Lycio Gortynia cornu; +aureus ex umeris erat arcus et aurea vati +cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis +carbaseos fulvo in nodum collegerat auro +pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum. +Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma +Troia, captivo sive ut se ferret in auro +venatrix, unum ex omni certamine pugnae +caeca sequebatur totumque incauta per agmen +femineo praedae et spoliorum ardebat amore, +telum ex insidiis cum tandem tempore capto +concitat et superos Arruns sic voce precatur: +`Summe deum, sancti custos Soractis Apollo, +quem primi colimus, cui pineus ardor acervo +pascitur et medium freti pietate per ignem +cultores multa premimus vestigia pruna, +da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis, +omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum +virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem +facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis +pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes. +Audiit et voti Phoebus succedere partem +mente dedit, partem volucris dispersit in auras: +sterneret ut subita turbatam morte Camillam, +adnuit oranti; reducem ut patria alta videret, +non dedit, inque Notos vocem vertere procellae. +Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras, +convertere animos acris oculosque tulere +cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae +nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli, +hasta sub exsertam donec perlata papillam +haesit virgineumque alte bibit acta cruorem. +Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem +suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns, +laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae +credere nec telis occurrere virginis audet. +Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur, +continuo in montis sese avius abdidit altos +occiso pastore lupus magnove iuvenco, +conscius audacis facti, caudamque remulcens +subiecit pavitantem utero silvasque petivit: +haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns +contentusque fuga mediis se immiscuit armis. +Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter +ferreus ad costas alto stat vulnere mucro: +labitur exsanguis, labuntur frigida leto +lumina, purpureus quondam color ora reliquit. +Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam +adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae, +quicum partiri curas; atque haec ita fatur: +`Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum +conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum. +Effuge et haec Turno mandata novissima perfer: +succedat pugnae Troianosque arceat urbe. +Iamque vale.' Simul his dictis linquebat habenas, +ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto +paulatim exsolvit se corpore lentaque colla +et captum leto posuit caput, arma relinquunt, +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. +Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor +sidera: deiecta crudescit pugna Camilla, +incurrunt densi simul omnis copia Teucrum +Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae. + +At Triviae custos iamdudum in montibus Opis +alta sedet summis spectatque interrita pugnas. +Utque procul medio iuvenum in clamore furentum +prospexit tristi multatam morte Camillam, +ingemuitque deditque has imo pectore voces: +`Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti +supplicium, Teucros conata lacessere bello! +Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam +profuit aut nostras umero gessisse sagittas. +Non tamen indecorem tua te regina reliquit +extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum +per gentis erit aut famam patieris inultae. +Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus, +morte luet merita.' Fuit ingens monte sub alto +regis Dercenni terreno ex aggere bustum +antiqui Laurentis opacaque ilice tectum: +hic dea se primum rapido pulcherrima nisu +sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto. +Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem, +`Cur,' inquit, `diversus abis? Huc dirige gressum, +huc periture veni, capias ut digna Camillae +praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?' +dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam +deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit +et duxit longe, donec curvata coirent +inter se capita et manibus iam tangeret aequis, +laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. +Extemplo teli stridorem aurasque sonantis +audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum. +Illum exspirantem socii atque extrema gementem +obliti ignoto camporum in pulvere linquunt, +Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum. + +Prima fugit domina amissa levis ala Camillae; +turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas +disiectique duces desolatique manipli +tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt. +Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis +sustentare valet telis aut sistere contra, +sed laxos referunt umeris languentibus arcus, +quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum. +Volvitur ad muros caligine turbidus atra +pulvis, et e speculis percussae pectora matres +femineum clamorem ad caeli sidera tollunt. +Qui cursu portas primi inrupere patentis, +hos inimica super mixto premit agmine turba; +nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso, +moenibus in patriis atque inter tuta domorum +confixi exspirant animas. Pars claudere portas: +nec sociis aperire viam nec moenibus audent +accipere orantis, oriturque miserrima caedes +defendentum armis aditus inque arma ruentum. +Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum +pars in praecipitis fossas urgente ruina +volvitur, immissis pars caeca et concita frenis +arietat in portas et duros obice postis. +Ipsae de muris summo certamine matres, +monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam, +tela manu trepidae iaciunt ac robore duro +stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis +praecipites primaeque mori pro moenibus ardent. + +Interea Turnum in silvis saevissimus implet +nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum: +deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam, +ingruere infensos hostis et Marte secundo +omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri. +Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt, +deserit obsessos collis, nemora aspera linquit. +Vix e conspectu exierat campumque tenebat, +cum pater Aeneas saltus ingressus apertos +exsuperatque iugum silvaque evadit opaca. +Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur +agmine nec longis inter se passibus absunt; +ac simul Aeneas fumantis pulvere campos +prospexit longe Laurentiaque agmina vidit, +et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis +adventumque pedum flatusque audivit equorum. +Continuoque ineant pugnas et proelia temptent, +ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero +tinguat equos noctemque die labente reducat: +considunt castris ante urbem et moenia vallant. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER XII + +TURNUS ut infractos adverso Marte Latinos +defecisse videt, sua nunc promissa reposci, +se signari oculis, ultro implacabilis ardet +attollitque animos. Poenorum qualis in arvis +saucius ille gravi venantum vulnere pectus +tum demum movet arma leo gaudetque comantis +excutiens cervice toros fixumque latronis +inpavidus frangit telum et fremit ore cruento: +haud secus adcenso gliscit violentia Turno. +Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit: +`Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent +ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent. +Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus. +Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam, +desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini), +et solus ferro crimen commune refellam, +aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.' + +Olli sedato respondit corde Latinus: +`O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci +virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est +consulere atque omnis metuentem expendere casus. +Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta +multa manu, nec non aurumque animusque Latino est; +sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis, +nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu +sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri. +Me natam nulli veterum sociare procorum +fas erat, idque omnes divique hominesque canebant. +Victus amore tui, cognato sanguine victus +coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi: +promissam eripui genero, arma impia sumpsi. +Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur +bella, vides, quantos primus patiare labores. +Bis magna victi pugna vix urbe tuemur +spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta +sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent. +Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat? +Si Turno exstincto socios sum adscire paratus, +cur non incolumi potius certamina tollo? +Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet +Italia, ad mortem si te---Fors dicta refutet!--- +prodiderim, natam et conubia nostra petentem? +Respice res bello varias; miserere parentis +longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe +dividit.' Haudquaquam dictis violentia Turni +flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo. +Ut primum fari potuit, sic institit ore: +'Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me +deponas letumque sinas pro laude pacisci: +et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra +spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis. +longe illi dea mater erit, quae nube fugacem +feminea tegat et vanis sese occulat umbris.' + +At regina, nova pugnae conterrita sorte, +flebat et ardentem generum monitura tenebat: +`Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae +tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae +tu requies miserae, decus imperiumque Latini +te penes, in te omnis domus inclinata recumbit). +unum oro: desiste manum committere Teucris. +Qui te cumque manent isto certamine casus, +et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam +lumina nec generum Aenean captiva videbo.' +Accepit vocem lacrimis Lavinia matris +flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem +subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit. +Indum sanguineo veluti violaverit ostro +siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa +alba rosa: talis virgo dabat ore colores. +Illum turbat amor, figitque in virgine voltus: +ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam. +`Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto +prosequere in duri certamina Martis euntem, +O mater; neque enim Turno mora libera mortis. +Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno +haud placitura refer: cum primum crastina caelo +puniceis invecta rotis Aurora rubebit, +non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant +et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum, +illo quaeratur coniunx Lavinia campo.' + +Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit. +poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis, +Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia, +qui candore nives anteirent, cursibus auras. +Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt +pectora plausa cavis et colla comantia pectunt. +Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco +circumdat loricam umeris; simul aptat habendo +ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae. +ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti +fecerat et Stygia candientem tinxerat unda. +Exin quae mediis ingenti adnixa columnae +aedibus adstabat, validam vi corripit hastam, +Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem +vociferans: `Nunc, O numquam frustrata vocatus +hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor +te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus +loricamque manu valida lacerare revulsam +semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis +vibratos calido ferro murraque madentis.' +His agitur furiis; totoque ardentis ab ore +scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis: +mugitus veluti cum prima in proelia taurus +terrificos ciet atque irasci in cornua temptat, +arboris obnixus trunco, ventosque lacessit +ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena. + +Nec minus interea maternis saevos in armis +Aeneas acuit Martem et se suscitat ira, +oblato gaudens componi foedere bellum, +tum socios maestique metum solatur Iuli, +fata docens, regique iubet responsa Latino +certa referre viros et pacis dicere leges. + +Postera vix summos spargebat lumine montis +orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt +solis equi lucemque elatis naribus efflant: +campum ad certamen magnae sub moenibus urbis +dimensi Rutulique viri Teucrique parabant +in medioque focos et dis communibus aras +gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant, +velati limo et verbena tempora vincti. +Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis +agmina se fundunt portis. Hinc Troius omnis +Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis, +haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis +pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi +ductores auro volitant ostroque decori, +et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas +et Messapus equum domitor, Neptunia proles. +Utque dato signo spatia in sua quisque recessit, +defigunt tellure hastas et scuta reclinant. +Tum studio effusae matres et volgus inermum +invalidique senes turris ac tecta domorum +obsedere, alii portis sublimibus adstant. + +At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur, +tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti, +prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas +Laurentum Troumque acies urbemque Latini. +Extemplo Turni sic est adfata sororem +diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris +praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem +Iuppiter erepta pro virginitate sacravit): +`Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro, +scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae +magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile, +praetulerim caelique lubens in parte locarim: +disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem. +Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant +cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi: +nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis, +Parcarumque dies et vis inimica propinquat. +Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum. +Tu pro germano siquid praesentius audes, +perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.' +Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit +terque quaterque manu pectus percussit honestum. +`Non lacrumis hoc tempus,' ait Saturnia Iuno: +`Adcetera et fratrem, siquis modus, eripe morti, +aut tu bella cie conceptumque excute foedus: +auctor ego audendi.' Sic exhortata reliquit +incertam et tristi turbatam volnere mentis. + +Interea reges, ingenti mole Latinus +quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum +aurati bis sex radii fulgentia cingunt, +Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis, +bina manu lato crispans hastilia ferro; +hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo, +sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis, +et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae, +procedunt castris, puraque in veste sacerdos +saetigeri fetum suis intonsamque bidentem +adtulit admovitque pecus flagrantibus aris. +Illi ad surgentem conversi lumina solem +dant fruges manibus salsas et tempora ferro +summa notant pecudum paterisque altaria libant. +Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur: +`Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra voeanti, +quam propter tantos potui perferre labores, +et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx, +iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors, +cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques; +fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti +religio et quae caeruleo sunt numina ponto: +cesserit Ausonio si fors victoria Turno, +convenit Evandri victos discedere ad urbem, +cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles +Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent, +sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem +(ut potius reor et potius di numine firment), +non ego nec Teucris Italos parere iubebo +nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae +invictae gentes aeterna in foedera mittant. +Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto, +imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri +constituent, urbique dabit Lavinia nomen.' +Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus +suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram: +`Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro +Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem +vimque deum infernam et duri sacraria Ditis; +audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit. +Tango aras, medios ignis et numina testor: +nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet, +quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem +avertet, non, si tellurem effundat in undas +diluvio miscens caelumque in Tartara solvat; +ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat +`numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras, +cum semel in silvis imo de stirpe recisum +matre caret posuitque comas et bracchia ferro, +olim arbos, nunc artificis manus aere decoro +inclusit patribusque dedit gesture Latinis.' +Talibus inter se firmabant foedera dictis +conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas +in flammam iugulant pecudes et viscera vivis +eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras. + +At vero Rutulis inpar ea pugna videri +iamdudum et vario misceri pectora motu; +tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis. +Adiuvat incessu tacito progressus et aram +suppliciter venerans demisso lumine Turnus +tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor. +Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit +sermonem et volgi variare labantia corda, +in medias acies, formam adsimulata Camerti, +cui genus a proavis ingens clarumque paternae +nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis, +in medias dat sese acies haud nescia rerum +rumoresque serit varios ac talia fatur: +`Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam +obiectare animam? Numerone an viribus aequi +non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt +fatalesque manus, infensa Etruria Turno: +vix hostem, alterni si congrediamur, habemus. +Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris, +succedet fama vivusque per ora feretur: +nos patria amissa dominis parere superbis +cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.' +Talibus incensa est iuvenum sententia dictis +iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur; +ipsi Laurentes mutati ipsique Latini. +Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem +sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur +infectum et Turni sortem miserantur iniquam. +His aliud maius Iuturna adiungit et alto +dat signum caelo, quo non praesentius ullum +turbavit mentes Italas monstroque fefellit. +Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra +litoreas agitabat aves turbamque sonantem +agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas +cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis. +Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres +convertunt clamore fugam, mirabile visu, +aetheraque obscurant pennis hostemque per auras +facta nube premunt, donec vi victus et ipso +pondere defecit, praedamque ex unguibus ales +proiecit fluvio penitusque in nubila fugit. +Tum vero augurium Rutuli clamore salutant +expediuntque manus; primusque Tolumnius augur +`Hoc erat, hoc, votis,' inquit, `quod saepe petivi. +Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum +corripite, O miseri, quos improbus advena bello +territat invalidas ut aves et litora vestra +vi populat: petet ille fugam penitusque profundo +vela dabit. Vos unanimi densete catervas +et regem vobis pugna defendite raptum.' +Dixit et adversos telum contorsit in hostis +procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras +certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes +turbati cunei calefactaque corda tumultu. +Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum +corpora constiterant contra, quos fida crearat +una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo, +horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo +balteus et laterum iuncturas fibula mordet +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis +transadigit costas fulvaque effundit harena. +At fratres, animosa phalanx accensaque luctu, +pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum +corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra +procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant +Troes Agyllinique et pictis Arcades armis: +sic omnis amor unus habet decernere ferro. +Diripuere aras, it toto turbida caelo +tempestas telorum ac ferreus ingruit imber, +craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus +pulsatos referens infecto foedere divos. +Infrenant alii currus aut corpora saltu +subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt. +Messapus regem regisque insigne gerentem, +Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus, +adverso proterret equo: ruit ille recedens +et miser oppositis a tergo involvitur aris +in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta +Messapus teloque orantem multa trabali +desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur: +`Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.' +Concurrunt Itali spoliantque calentia membra. +Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara +corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti +occupat os flammis: olli ingens barba reluxit +nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus +caesariem laeva turbati corripit hostis +inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum: +sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum +pastorem primaque acie per tela ruentem, +ense sequens nudo superimminet: ille securi +adversi frontem mediam mentumque reducta +disicit et sparso late rigat arma cruore. +Olli dura quies oculos et ferreus urget +somnus, in aeternam conduntur lumina noctem. + +At pius Aeneas dextram tendebat inermem +nudato capite atque suos clamore vocabat: +`Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit? +O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes +compositae leges; mihi ius concurrere soli; +me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo +firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.' +Has inter voces, media inter talia verba +ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est +incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta, +Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne, +adtulerit: pressa est insignis gloria facti. +nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam. +Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit +turbatosque duces, subita spe fervidus ardet: +poscit equos atque arma simul saltuque superbus +emicat in currum et manibus molitur habenas. +Multa virum volitans dat fortia corpora Leto, +semineces volvit multos aut agmina curru +proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas. +Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri +sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis +bella movens immittit equos; illi aequore aperto +ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu +Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora +Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur: +talis equos alacer media inter proelia Turnus +fumantis sudore quatit, miserabile caesis +hostibus insultans; spargit rapida ungula rores +sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena. +Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque, +hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo +Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse +nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis, +vel conferre manum vel equo praevertere ventos. +Parte alia media Eumedes in proelia fertur, +antiqui proles bello praeclara Dolonis, +nomine avum referens, animo manibusque parentem, +qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret, +ausus Pelidae pretium sibi poscere currus; +illum Tydides alio pro talibus ausis +adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis. +Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto, +ante levi iaculo longum per inane secutus +sistit equos biiugis et curru desilit atque +semianimi lapsoque supervenit et pede collo +impresso dextrae mucronem extorquet et alto +fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit: +`En agros et quam bello, Troiane, petisti, +Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me +ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.' +Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit. +Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque +et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten. +Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto +insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus, +qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo: +sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt +conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum, +et cristam adverso curru quatit aura volantem. +Non tulit instantem Phegeus animisque frementem: +obiecit sese ad currum et spumantia frenis +ora citatorum dextra detorsit equorum. +Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum +lancea consequitur rumpitque infixa bilicem +loricam et summum degustat volnere corpus. +Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem +ibat et auxilium ducto mucrone petebat: +cum rota praecipitem et procursu concitus axis +impulit effunditque solo, Turnusque secutus +imam inter galeam summi thoracis et oras +abstulit ense caput truncumque reliquit harenae. + +Atque ea dum campis victor dat funera Turnus, +interea Aenean Mnestheus et fidus Achates +Ascaniusque comes castris statuere cruentum, +alternos longa nitentem cuspide gressus. +Saevit et infracta luctatur arundine telum +eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit +ense secent lato vulnus telique latebram +rescindant penitus seseque in bella remittant. +Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx +Iasides, acri quondam cui captus amore +ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo +augurium citharamque dabat celerisque sagittas. +Ille ut depositi proferret fata parentis, +scire potestates herbarum usumque medendi +maluit et mutas agitare inglorius artes. +Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam +Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli +concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto +Paeonium in morem senior succinctus amictu +multa manu medica Phoebique potentibus herbis +nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra +sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum. +Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo +subvenit; et saevus campis magis ac magis horror +crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum +stare vident: subeunt equites, et spicula castris +densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor +bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum. +Hic Venus, indigno nati concussa dolore, +dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida, +puberibus caulem foliis et flore comantem +purpureo; non illa feris incognita capris +gramina, cum tergo volucres haesere sagittae: +hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo, +detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem +inficit occulte medicans spargitque salubris +ambrosiae sucos et odoriferam panaceam. +Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx +ignorans, subitoque omnis de corpore fugit +quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis; +iamque secuta manum nullo cogente sagitta +excidit, atque novae rediere in pristina vires. +`Arma citi properate viro! Quid statis?' Iapyx +conclamat primusque animos adcendit in hostem. +`Non haec humanis opibus, non arte magistra +proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat: +maior agit deus atque opera ad maiora remittit.' +Ille avidus pugnae suras incluserat auro +hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat. +Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est, +Ascanium fusis circum complectitur armis +summaque per galeam delibans oscula fatur: +`Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, +fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello +defensum dabit et magna inter praemia ducet. +Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas, +sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum +et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.' + +Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens, +telum immane manu quatiens; simul agmine denso +Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis +turba fluit castris: tum caeco pulvere campus +miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus. +Vidit ab adverso venientis aggere Turnus, +videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit +ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos +audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit. +Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto. +Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus +it mare per medium; miseris heu praescia longe +horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas +arboribus stragemque satis, ruet omnia late; +ante volant sonitumque ferunt ad litora venti: +talis in adversos ductor Rhoeteius hostis +agmen agit, densi cuneis se quisque coactis +adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim, +Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates +Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur, +primus in adversos telum qui torserat hostis. +Tollitur in caelum clamor, versique vicissim +pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros. +Ipse neque aversos dignatur sternere Morti +nec pede congressos aequo nec tela ferentis +insequitur: solum densa in caligine Turnum +vestigat lustrans, solum in certamina poscit. +Hoc concussa metu mentem Iuturna virago +aurigam Turni media inter lora Metiscum +excutit et longe lapsum temone relinquit: +ipsa subit manibusque undantis flectit habenas, +cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci. +Nigra velut magnas domini cum divitis aedes +pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo, +pabula parva legens nidisque loquacibus escas, +et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum +stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis +fertur equis rapidoque volans obit omnia curru +iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem +nec conferre manum patitur, volat avia longe. +Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes +vestigatque virum et disiecta per agmina magna +voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem +alipedumque fugam cursu temptavit equorum, +aversos totiens currus Iuturna retorsit. +Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu, +diversaeque vocant animum in contraria curae. +Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat +lenta levis cursu praefixa hastilia ferro, +horum unum certo contorquens dirigit ictu. +Substitit Aeneas et se collegit in arma, +poplite subsidens; apicem tamen incita summum +hasta tulit summasque excussit vertice cristas. +Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus, +diversos ubi sensit equos currumque referri, +multa Iovem et laesi testatus foederis aras +iam tandem invadit medios et Marte secundo +terribilis saevam nullo discrimine caedem +suscitat irarumque omnis effundit habenas. + +Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes +diversas obitumque ducum, quos aequore toto +inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros, +expediat? Tanton placuit concurrere motu. +Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras? +Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis +pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem +excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum +transadigit costas et cratis pectoris ensem. +Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren, +congressus pedes, hunc venientem cuspide longa, +hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum +suspendit capita et rorantia sanguine portat. +Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum, +tris uno congressu, et maestum mittit Oniten, +nomen Echionium matrisque genus Peridiae, +hic fratres Lycia missos et Apollinis agris +et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten, +Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae +ars fuerat pauperque domus nec nota potentum +munera conductaque pater tellure serebat. +Ac velut immissi diversis partibus ignes +arentem in silvam et virgulta sonantia lauro, +aut ubi decursu rapido de montibus altis +dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt +quisque suum populatus iter: non segnius ambo +Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc +fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci +pectora, nunc totis in Volnera viribus itur. +Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem +nomina per regesque actum genus omne Latinos, +praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi +excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter +provolvere rotae, crebro super ungula pulsu +incita nec domini memorum proculcat equorum. +Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi +occurrit telumque aurata ad tempora torquet: +olli per galeam fixo stetit hasta cerebro. +Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu +eripuit Turno. Nec di texere Cupencum +Aenea veniente sui: dedit obvia ferro +pectora, nec misero clipei mora profuit aerei. +Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi +oppetere et late terram consternere tergo +Occidis, Argivae quem non potuere phalanges +sternere nec Priami regnorum eversor Achilles; +hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida, +Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum. +Totae adeo conversae acies, omnesque Latini, +omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus +et Messapus equum domitor et fortis Asilas +Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae, +pro se quisque viri summa nituntur opum vi: +nec mora nec requies, vasto certamine tendunt. + +Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit, +iret ut ad muros urbique adverteret agmen +ocius et subita turbaret clade Latinos. +Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum +huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem +immunem tanti belli atque impune quietam. +Continuo pugnae adcendit maioris imago: +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum +ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum +concurrit legio nec scuta aut spicula densi +deponunt. Celso medius stans aggere fatur: +`Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat, +neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito. +Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini, +ni frenum accipere et victi parere fatentur, +eruam et aequa solo fumantia culmina ponam. +Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno +nostra pati rursusque velit concurrere victus? +Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi: +ferte faces propere foedusque reposcite flammis.' +Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes +dant cuneum densaque ad muros mole feruntur. +Scalae improviso subitusque apparuit ignis. +Discurrunt alii ad portas primosque trucidant, +ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis. +Ipse inter primos dextram sub moenia tendit +Aeneas magnaque incusat voce Latinum +testaturque deos, iterum se ad proelia cogi, +bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi. +Exoritur trepidos inter discordia civis: +urbem alii reserare iubent et pandere portas +Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem, +arma ferunt alii et pergunt defendere muros. +Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor +vestigavit apes fumoque implevit amaro: +illae intus trepidae rerum per cerea castra +discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras; +volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco +intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras. + +Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis, +quae totam luctu concussit funditus urbem. +Regina ut tectis venientem prospicit hostem, +incessi muros, ignis ad tecta volare, +nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni: +infelix pugnae iuvenem in certamine credit +exstinctum et, subito mentem turbata dolore, +se causam clamat crimenque caputque malorum, +multaque per maestum demens effata furorem +purpureos moritura manu discindit amictus +et nodum informis leti trabe nectit ab alta. +Quam cladem miserae postquam accepere Latinae, +filia prima manu flavos Lavinia crinis +et roseas laniata genas, tum cetera circum +turba furit: resonant late plangoribus aedes. +Hinc totam infelix volgatur fama per urbem. +Demittunt mentes; it scissa veste Latinus, +coniugis attonitus fatis urbisque ruina, +canitiem immundo perfusam pulvere turpans. +[Multaque se incusat, qui non acceperit ante +Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.] + +Interea extremo bellator in aequore Turnus +palantis sequitur paucos iam segnior atque +iam minus atque minus successu laetus equorum +attulit hunc illi caecis terroribus aura +commixtum clamorem adrectasque impulit aures +confusae sonus urbis et inlaetabile murmur. +`Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu? +Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?' +Sic ait adductisque amens subsistit habenis. +Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci +aurigae currumque et equos et lora regebat, +talibus occurrit dictis: `Hac, Turne, sequamur +Troiugenas, qua prima viam victoria pandit; +sunt alii, qui tecta manu defendere possint. +Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet: +et nos saeva manu mittamus funera Teucris. +Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.' +Turnus ad haec: +`O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem +foedera turbasti teque haec in bella dedisti, +et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo +demissam tantos voluit te ferre labores? +An fratris miseri letum ut crudele videres? +Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem? +Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem +Murranum, quo non superat mihi carior alter, +oppetere ingentem atque ingenti volnere victum. +Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens +adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis. +Exscindine domos (id rebus defuit unum) +perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam? +Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit? +Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes +este boni, quoniam superis aversa voluntas! +Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae +descendam, magnorum haud umquam indignus avorum. + +Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis +vectus equo spumante Saces, adversa sagitta +saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum: +`Turne, in te suprema salus: miserere tuorum. +Fulminat Aeneas armis summasque minatur +deiecturum arces Italum exscidioque daturum; +iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini, +in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus, +quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat. +Praeterea regina, tui fidissima, dextra +occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit. +Soli pro portis Messapus et acer Atinas +sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges +stant densae, strictisque seges mucronibus horret +ferrea: tu currum deserto in gramine versas.' +Obstipuit varia confusus imagine rerum +Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens +uno in corde pudor mixtoque insania luctu +et furiis agitatus amor et conscia virtus. +Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti, +ardentis oculorum orbes ad moenia torsit +turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem. +Ecce autem flammis inter tabulata volutus +ad caelum undabat vortex turrimque tenebat, +turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse +subdideratque rotas pontisque instraverat altos. +`Iam iam fata, soror, superant; absiste morari; +quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur. +Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est +morte pati; neque me indecorem, germana, videbis +amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.' +Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis +perque hostis, per tela ruit maestamque sororem +deserit ac rapido cursu media agmina rumpit. +Ac veluti montis saxum de vertice praeceps +cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber +proluit aut annis solvit sublapsa vetustas; +fertur in abruptum magno mons improbus actu +exsultatque solo, silvas armenta virosque +involvens secum: disiecta per agmina Turnus +sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso +sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae, +significatque manu et magno simul incipit ore: +`Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini; +quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum +pro vobis foedus luere et decernere ferro.' +Discessere omnes medii spatiumque dedere. + +At pater Aeneas audito nomine Turni +deserit et muros et summas deserit arces +praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit, +laetitia exsultans, horrendumque intonat armis; +quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis +cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali +vertice se attollens pater Appenninus ad auras. +Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes +convertere oculos Itali, quique alta tenebant +moenia quique imos pulsabant ariete muros, +armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus +ingentis, genitos diversis partibus orbis, +inter se coiisse viros et cernere ferro. +Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi, +procursu rapido, coniectis eminus hastis, +invadunt Martem clipeis atque aere sonoro. +Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus +congeminant: fors et virtus miscentur in unum. +Ac velut ingenti Sila summove Taburno +cum duo conversis inimica in proelia tauri +frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri, +stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae, +quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur; +illi inter sese multa vi volnera miscent +cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo +colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit: +non alitur Tros Aeneas et Daunius heros +concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet. +Iuppiter ipse duas aequato examine lances +sustinet et fata imponit diversa duorum, +quem damnet labor et quo vergat pondere letum; +Emicat hic, impune putans, et corpore toto +alte sublatum consurgit Turnus in ensem +et ferit: exclamant Troes trepidique Latini, +arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis +Frangitur in medioque ardentem deserit ictu . . . +ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro, +ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem. +Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos +conscendebat equos, patrio mucrone relicto, +dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci. +Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri, +suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst, +mortalis mucro glacies ceu futilis ictu +dissiluit; fulva resplendent fragmina harena. +Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus +et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes +undique enim densa Teucri inclusere corona, +atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt. + +Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta +interdum genua impediunt cursumque recusant, +insequitur trepidique pedem pede fervidus urget: +inclusum veluti siquando flumine nanctus +cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae +venator cursu canis et latratibus instat; +ille autem, insidiis et ripa territus alta, +mille fugit refugitque vias; at vividus Umber +haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti +increpuit malis morsuque elusus inani est. +Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque +responsant circa et caelum tonat omne tumultu. +Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis, +nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem. +Aeneas mortem contra praesensque minatur +exitium, si quisquam adeat, terretque trementis +excisurum urbem minitans et saucius instat. +Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt +huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur +praemia, sed Turni de vita et sanguine certant. +Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris +hic steterat, nautis olim venerabile lignum, +servati ex undis ubi figere dona solebant +Laurenti divo et votas suspendere vestes, +sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum +sustulerant, puro ut possent concurrere campo. +Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam +detulerat fixam et lenta in radice tenebat. +Incubuit voluitque manu convellere ferrum +Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu +non poterat. Tum vero amens formidine Turnus +`Faune, precor, miserere,' inquit, `tuque optima ferrum +terra tene, colui vestros si semper honores, +quos contra Aeneadae bello fecere profanos.' +Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit. +Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus +viribus haud ullis valuit discludere morsus +roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat, +rursus in aurigae faciem mutata Metisci +procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit. +Quod Venus audaci nymphae indignata licere +adcessit telumque alta ab radice revellit. +Olli sublimes armis animisque refecti, +hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta, +adsistunt contra certamina Martis anheli. +Iunonem interea rex omnipotentis Olympi +adloquitur fulva pugnas de nube tuentem: +`Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat? +Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris +deberi caelo fatisque ad sidera tolli. +Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres? +Mortalin decuit violari volnere divom, +aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?) +ereptum reddi Turno et vim crescere victis? +Desine iam tandem precibusque inflectere nostris, +[ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae +saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,] +ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis +Troianos potuisti, infandum adcendere bellum, +deformare domum et luctu miscere hymenaeos: +ulterius temptare veto.' Sic Iuppiter orsus; +sic dea submisso contra Saturnia voltu: +`Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas, +Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui; +nec tu me aeria solam nunc sede videres +digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa +starem acie traheremque inimica in proelia Teucros. +Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri +suasi et pro vita maiora audere probavi, +non ut tela tamen, non ut contenderet arcum: +adiuro Stygii caput implacabile fontis, +una superstitio superis quae reddita divis. +Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo. +Illud te, nulla fati quod lege tenetur, +pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum: +cum iam conubis pacem felicibus, esto, +component, cum iam leges et foedera iungent, +ne vetus indigenas nomen mutare Latinos +neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari +aut vocem mutare viros aut vertere vestem. +Sit Latium, sint Albani per saecula reges, +sit Romana potens Itala virtute propago: +occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.' +Olli subridens hominum rerumque repertor +`Es germana Iovis Saturnique altera proles: +irarum tantos volvis sub pectore fluctus. +Verum age et inceptum frustra submitte furorem +do quod vis, et me victusque volensque remitto. +Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt, +utque est nomen erit; commixti corpore tantum +subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum +adiciam faciamque omnis uno ore Latinos. +Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget, +supra homines, supra ire deos pietate videbis, +nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.' +Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit. +Interea excedit caelo nubemque relinquit. + +His actis aliud genitor secum ipse volutat +Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis. +Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae, +quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram +uno eodemque tulit partu paribusque revinxit +serpentum spiris ventosasque addidit alas. +Hae Iovis ad solium saevique in limine regis +adparent acuuntque metum mortalibus aegris, +siquando letum horrificum morbosque deum rex +molitur meritas aut bello territat urbes. +Harum unam celerem demisit ab aethere summo +Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit. +Illa volat celerique ad terram turbine fertur. +Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta, +armatam saevi Parthus quam felle veneni, +Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit, +stridens et celeris incognita transilit umbras: +talis se sata Nocte tulit terrasque petivit. +Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni, +alitis in parvae subitam conlecta figuram, +quae quondam in bustis aut culminibus desertis +nocte sedens serum canit importuna per umbras, +hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora +fertque refertque sonans clipeumque everberat alis. +Olli membra novus solvit formidine torpor, +adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. +At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas, +infelix crinis scindit Iuturna solutos, +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis: +`Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare? +Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem +arte morer? Talin possum me opponere monstro? +Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem, +obscenae volucres: alarum verbera nosco +letalemque sonum, nec fallunt iussa superba +magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit? +Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast +condicio? Possem tantos finire dolores +nunc certe et misero fratri comes ire per umbras! +Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum +te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet +terra mihi Manisque deam demittet ad imos?' +Tantum effata caput glauco contexit amictu +multa gemens et se fluvio dea condidit alto. + +Aeneas instat contra telumque coruscat +ingens arboreum et saevo sic pectore fatur: +`Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas? +Non cursu, saevis certandum est comminus armis. +Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid +sive animis sive arte vales; opta ardua pennis +astra sequi clausumve cava te condere terra.' +Ille caput quassans ' Non me tua fervida terrent +dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.' +Nec plura effatus saxum circumspicit ingens, +saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat, +limes agro positus, litem ut discerneret arvis. +Vix illud lecti bis sex cervice subirent, +qualia nunc hominum producit corpora tellus: +ille manu raptum trepida torquebat in hostem +altior insurgens et cursu concitus heros. +Sed neque currentem se nec cognoscit euntem +tollentemve manus saxumve immane moventem; +genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis. +Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus, +nec spatium evasit totum neque pertulit ictum. +Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit +nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus +velle videmur et in mediis conatibus aegri +succidimus, non lingua valet, non corpore notae +sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur: +sic Turno, quacumque viam virtute petivit, +successum dea dira negat. Tum pectore sensus +vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem +cunctaturque metu letumque instare tremescit; +nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem, +nec currus usquam videt aurigamve sororem. +Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat, +sortitus fortunam oculis, et corpore toto +eminus intorquet. Murali concita numquam +tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti +dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar +exitium dirum hasta ferens orasque recludit +loricae et clipei extremos septemplicis orbes. +Per medium stridens transit femur. Incidit ictus +ingens ad terram duplicato poplite Turnus. +Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit +mons circum, et vocem late nemora alta remittunt +Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem +protendens, `Equidem merui nec deprecor,' inquit: +`utere sorte tua. Miseri te siqua parentis +tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis +Anchises genitor), Dauni miserere senectae +et me seu corpus spoliatum lumine mavis +redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas +Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx: +ulterius ne tende odiis.' Stetit acer in armis +Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit; +et iam iamque magis cunctantem flectere sermo +coeperat, infelix umero cum apparuit alto +balteus et notis fulserunt cingula bullis +Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus +straverat atque umeris inimicum insigne gerebat. +Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris +exuviasque hausit, furiis accensus et ira +terribilis, `Tune hinc spoliis indute meorum +eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas +immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,' +hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit +fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. + + + +End of Project Gutenberg's Aeneid, in Latin + + + diff --git a/old/anidl10.zip b/old/anidl10.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f88f62b --- /dev/null +++ b/old/anidl10.zip |