diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:14:35 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:14:35 -0700 |
| commit | 2a4db72847c67919e2c27696d3c1826e66a1111a (patch) | |
| tree | 94b61dc9dcb3bb8b6677159fc658055cd8af730c /227-h | |
Diffstat (limited to '227-h')
| -rw-r--r-- | 227-h/227-h.htm | 11751 |
1 files changed, 11751 insertions, 0 deletions
diff --git a/227-h/227-h.htm b/227-h/227-h.htm new file mode 100644 index 0000000..0a6e8c6 --- /dev/null +++ b/227-h/227-h.htm @@ -0,0 +1,11751 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> +<HTML> +<HEAD> + +<META HTTP-EQUIV="Content-Type" CONTENT="text/html; charset=iso-8859-1"> + +<TITLE> +Virgil's Aeneid in Latin +</TITLE> + +<STYLE TYPE="text/css"> +BODY { color: Black; + background: White; + margin-right: 5%; + margin-left: 10%; + font-size: medium; + font-family: "Times New Roman", serif; + text-align: justify } + +P {text-indent: 0% } + +P.noindent {text-indent: 0% } + +P.poem {text-indent: 0%; + margin-left: 10%; + font-size: small } + +P.letter {font-size: small ; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.salutation {font-size: small ; + text-indent: 0%; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.closing {font-size: small ; + text-indent: 0%; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.footnote {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.transnote {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.index {font-size: small ; + text-indent: -5% ; + margin-left: 5% ; + margin-right: 0% } + +P.intro {font-size: medium ; + text-indent: -5% ; + margin-left: 5% ; + margin-right: 0% } + +P.dedication {text-indent: 0%; + margin-left: 15%; + text-align: justify } + +P.published {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 15% } + +P.quote {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.report {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.report2 {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.finis { text-align: center ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + + +</STYLE> + +</HEAD> + +<BODY> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: The Aeneid + +Author: Virgil + +Release Date: April 3, 2008 [EBook #227] + +Language: Latin + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + + + + + + + + + + +</pre> + + +<BR><BR> + +<H1 ALIGN="center"> +PUBLI VERGILI MARONIS +</H1> + +<H2 ALIGN="center"> +AENEIDOS +</H2> + +<BR><BR><BR> + +<TABLE ALIGN="center" WIDTH="80%"> +<TR> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber01">LIBER I</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber02">LIBER II</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber03">LIBER III</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber04">LIBER IV</A> +</TD> +</TR> + +<TR> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top"> +<A HREF="#liber05">LIBER V</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber06">LIBER VI</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber07">LIBER VII</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber08">LIBER VIII</A> +</TD> +</TR> + +<TR> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber09">LIBER IX</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber10">LIBER X</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber11">LIBER XI</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber12">LIBER XII</A> +</TD> +</TR> + +</TABLE> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber01"></A> +<H3> +LIBER I<BR> +</H3> + +<BR> + +<P> +ARMA virumque cano, Troiae qui primus ab oris<BR> +Italiam, fato profugus, Laviniaque venit<BR> +litora, multum ille et terris iactatus et alto<BR> +vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;<BR> +multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,<BR> +inferretque deos Latio, genus unde Latinum,<BR> +Albanique patres, atque altae moenia Romae.<BR> +</P> + +<P> +Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,<BR> +quidve dolens, regina deum tot volvere casus<BR> +insignem pietate virum, tot adire labores<BR> +impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?<BR> +</P> + +<P> +Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,<BR> +Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe<BR> +ostia, dives opum studiisque asperrima belli;<BR> +quam Iuno fertur terris magis omnibus unam<BR> +posthabita coluisse Samo; hic illius arma,<BR> +hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,<BR> +si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.<BR> +Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci<BR> +audierat, Tyrias olim quae verteret arces;<BR> +hinc populum late regem belloque superbum<BR> +venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.<BR> +Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,<BR> +prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis—-<BR> +necdum etiam causae irarum saevique dolores<BR> +exciderant animo: manet alta mente repostum<BR> +iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,<BR> +et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.<BR> +His accensa super, iactatos aequore toto<BR> +Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,<BR> +arcebat longe Latio, multosque per annos<BR> +errabant, acti fatis, maria omnia circum.<BR> +Tantae molis erat Romanam condere gentem!<BR> +</P> + +<P> +Vix e conspectu Siculae telluris in altum<BR> +vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,<BR> +cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,<BR> +haec secum: 'Mene incepto desistere victam,<BR> +nec posse Italia Teucrorum avertere regem?<BR> +Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem<BR> +Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,<BR> +unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?<BR> +Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,<BR> +disiecitque rates evertitque aequora ventis,<BR> +illum expirantem transfixo pectore flammas<BR> +turbine corripuit scopuloque infixit acuto.<BR> +Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque<BR> +et soror et coniunx, una cum gente tot annos<BR> +bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret<BR> +praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'<BR> +</P> + +<P> +Talia flammato secum dea corde volutans<BR> +nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,<BR> +Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro<BR> +luctantes ventos tempestatesque sonoras<BR> +imperio premit ac vinclis et carcere frenat.<BR> +Illi indignantes magno cum murmure montis<BR> +circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce<BR> +sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.<BR> +Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum<BR> +quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.<BR> +Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,<BR> +hoc metuens, molemque et montis insuper altos<BR> +imposuit, regemque dedit, qui foedere certo<BR> +et premere et laxas sciret dare iussus habenas.<BR> +Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:<BR> +</P> + +<P> +'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex<BR> +et mulcere dedit fluctus et tollere vento,<BR> +gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,<BR> +Ilium in Italiam portans victosque Penates:<BR> +incute vim ventis submersasque obrue puppes,<BR> +aut age diversos et disiice corpora ponto.<BR> +Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,<BR> +quarum quae forma pulcherrima Deiopea,<BR> +conubio iungam stabili propriamque dicabo,<BR> +omnis ut tecum meritis pro talibus annos<BR> +exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'<BR> +</P> + +<P> +Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes<BR> +explorare labor; mihi iussa capessere fas est.<BR> +Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque<BR> +concilias, tu das epulis accumbere divom,<BR> +nimborumque facis tempestatumque potentem.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem<BR> +impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,<BR> +qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.<BR> +Incubuere mari, totumque a sedibus imis<BR> +una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis<BR> +Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.<BR> +Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.<BR> +Eripiunt subito nubes caelumque diemque<BR> +Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.<BR> +Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether,<BR> +praesentemque viris intentant omnia mortem.<BR> +</P> + +<P> +Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:<BR> +ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas<BR> +talia voce refert: 'O terque quaterque beati,<BR> +quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis<BR> +contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis<BR> +Tydide! Mene Iliacis occumbere campis<BR> +non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,<BR> +saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens<BR> +Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis<BR> +scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'<BR> +</P> + +<P> +Talia iactanti stridens Aquilone procella<BR> +velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.<BR> +Franguntur remi; tum prora avertit, et undis<BR> +dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.<BR> +Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens<BR> +terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.<BR> +Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet—-<BR> +saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras—-<BR> +dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto<BR> +in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,<BR> +inliditque vadis atque aggere cingit harenae.<BR> +Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,<BR> +ipsius ante oculos ingens a vertice pontus<BR> +in puppim ferit: excutitur pronusque magister<BR> +volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem<BR> +torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.<BR> +Adparent rari nantes in gurgite vasto,<BR> +arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.<BR> +Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,<BR> +et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,<BR> +vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes<BR> +accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.<BR> +</P> + +<P> +Interea magno misceri murmure pontum,<BR> +emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis<BR> +stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto<BR> +prospiciens, summa placidum caput extulit unda.<BR> +Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,<BR> +fluctibus oppressos Troas caelique ruina,<BR> +nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.<BR> +Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:<BR> +</P> + +<P> +'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?<BR> +Iam caelum terramque meo sine numine, venti,<BR> +miscere, et tantas audetis tollere moles?<BR> +Quos ego—-sed motos praestat componere fluctus.<BR> +Post mihi non simili poena commissa luetis.<BR> +Maturate fugam, regique haec dicite vestro:<BR> +non illi imperium pelagi saevumque tridentem,<BR> +sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,<BR> +vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula<BR> +Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'<BR> +</P> + +<P> +Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,<BR> +collectasque fugat nubes, solemque reducit.<BR> +Cymothoe simul et Triton adnixus acuto<BR> +detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;<BR> +et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,<BR> +atque rotis summas levibus perlabitur undas.<BR> +Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est<BR> +seditio, saevitque animis ignobile volgus,<BR> +iamque faces et saxa volant—-furor arma ministrat;<BR> +tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem<BR> +conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;<BR> +ille regit dictis animos, et pectora mulcet,—-<BR> +sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam<BR> +prospiciens genitor caeloque invectus aperto<BR> +flectit equos, curruque volans dat lora secundo.<BR> +</P> + +<P> +Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu<BR> +contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.<BR> +Est in secessu longo locus: insula portum<BR> +efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto<BR> +frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.<BR> +Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur<BR> +in caelum scopuli, quorum sub vertice late<BR> +aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis<BR> +desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.<BR> +Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,<BR> +intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,<BR> +nympharum domus: hic fessas non vincula navis<BR> +ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.<BR> +Huc septem Aeneas collectis navibus omni<BR> +ex numero subit; ac magno telluris amore<BR> +egressi optata potiuntur Troes harena,<BR> +et sale tabentis artus in litore ponunt.<BR> +Ac primum silici scintillam excudit Achates,<BR> +succepitque ignem foliis, atque arida circum<BR> +nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.<BR> +Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma<BR> +expediunt fessi rerum, frugesque receptas<BR> +et torrere parant flammis et frangere saxo.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem<BR> +prospectum late pelago petit, Anthea si quem<BR> +iactatum vento videat Phrygiasque biremis,<BR> +aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.<BR> +Navem in conspectu nullam, tris litore cervos<BR> +prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur<BR> +a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.<BR> +Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas<BR> +corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;<BR> +ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis<BR> +cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem<BR> +miscet agens telis nemora inter frondea turbam;<BR> +nec prius absistit, quam septem ingentia victor<BR> +corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.<BR> +Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.<BR> +Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes<BR> +litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,<BR> +dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:<BR> +</P> + +<P> +'O socii—-neque enim ignari sumus ante malorum—-<BR> +O passi graviora, dabit deus his quoque finem.<BR> +Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis<BR> +accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa<BR> +experti: revocate animos, maestumque timorem<BR> +mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.<BR> +Per varios casus, per tot discrimina rerum<BR> +tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas<BR> +ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.<BR> +Durate, et vosmet rebus servate secundis.'<BR> +</P> + +<P> +Talia voce refert, curisque ingentibus aeger<BR> +spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.<BR> +Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;<BR> +tergora deripiunt costis et viscera nudant;<BR> +pars in frusta secant veribusque trementia figunt;<BR> +litore aena locant alii, flammasque ministrant.<BR> +Tum victu revocant vires, fusique per herbam<BR> +implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.<BR> +Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,<BR> +amissos longo socios sermone requirunt,<BR> +spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,<BR> +sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.<BR> +Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,<BR> +nunc Amyci casum gemit et crudelia secum<BR> +fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.<BR> +</P> + +<P> +Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo<BR> +despiciens mare velivolum terrasque iacentis<BR> +litoraque et latos populos, sic vertice caeli<BR> +constitit, et Libyae defixit lumina regnis.<BR> +Atque illum talis iactantem pectore curas<BR> +tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis<BR> +adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque<BR> +aeternis regis imperiis, et fulmine terres,<BR> +quid meus Aeneas in te committere tantum,<BR> +quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,<BR> +cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?<BR> +Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,<BR> +hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,<BR> +qui mare, qui terras omni dicione tenerent,<BR> +pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?<BR> +Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas<BR> +solabar, fatis contraria fata rependens;<BR> +nunc eadem fortuna viros tot casibus actos<BR> +insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?<BR> +Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,<BR> +Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus<BR> +regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,<BR> +unde per ora novem vasto cum murmure montis<BR> +it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.<BR> +Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit<BR> +Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit<BR> +Troia; nunc placida compostus pace quiescit:<BR> +nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,<BR> +navibus (infandum!) amissis, unius ob iram<BR> +prodimur atque Italis longe disiungimur oris.<BR> +Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'<BR> +</P> + +<P> +</P> + +<P> +Olli subridens hominum sator atque deorum,<BR> +voltu, quo caelum tempestatesque serenat,<BR> +oscula libavit natae, dehinc talia fatur:<BR> +'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum<BR> +fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini<BR> +moenia, sublimemque feres ad sidera caeli<BR> +magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.<BR> +Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,<BR> +longius et volvens fatorum arcana movebo)<BR> +bellum ingens geret Italia, populosque feroces<BR> +contundet, moresque viris et moenia ponet,<BR> +tertia dum Latio regnantem viderit aestas,<BR> +ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.<BR> +At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo<BR> +additur,—-Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,—-<BR> +triginta magnos volvendis mensibus orbis<BR> +imperio explebit, regnumque ab sede Lavini<BR> +transferet, et longam multa vi muniet Albam.<BR> +Hic iam ter centum totos regnabitur annos<BR> +gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,<BR> +Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.<BR> +Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus<BR> +Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet<BR> +moenia, Romanosque suo de nomine dicet.<BR> +His ego nec metas rerum nec tempora pono;<BR> +imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,<BR> +quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,<BR> +consilia in melius referet, mecumque fovebit<BR> +Romanos rerum dominos gentemque togatam:<BR> +sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,<BR> +cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas<BR> +servitio premet, ac victis dominabitur Argis.<BR> +Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,<BR> +imperium oceano, famam qui terminet astris,—-<BR> +Iulius, a magno demissum nomen Iulo.<BR> +Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,<BR> +accipies secura; vocabitur hic quoque votis.<BR> +Aspera tum positis mitescent saecula bellis;<BR> +cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,<BR> +iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis<BR> +claudentur Belli portae; Furor impius intus,<BR> +saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis<BR> +post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,<BR> +ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces<BR> +hospitio Teucris, ne fati nescia Dido<BR> +finibus arceret: volat ille per aera magnum<BR> +remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.<BR> +Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni<BR> +corda volente deo; in primis regina quietum<BR> +accipit in Teucros animum mentemque benignam.<BR> +</P> + +<P> +At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,<BR> +ut primum lux alma data est, exire locosque<BR> +explorare novos, quas vento accesserit oras,<BR> +qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,<BR> +quaerere constituit, sociisque exacta referre<BR> +Classem in convexo nemorum sub rupe cavata<BR> +arboribus clausam circum atque horrentibus umbris<BR> +occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,<BR> +bina manu lato crispans hastilia ferro.<BR> +</P> + +<P> +Cui mater media sese tulit obvia silva,<BR> +virginis os habitumque gerens, et virginis arma<BR> +Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat<BR> +Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.<BR> +Namque umeris de more habilem suspenderat arcum<BR> +venatrix, dederatque comam diffundere ventis,<BR> +nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.<BR> +Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum<BR> +vidistis si quam hic errantem forte sororum,<BR> +succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,<BR> +aut spumantis apri cursum clamore prementem.'<BR> +</P> + +<P> +Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:<BR> +'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum—-<BR> +O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus<BR> +mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe—-<BR> +an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?—-<BR> +sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,<BR> +et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris<BR> +iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque<BR> +erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:<BR> +multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'<BR> +</P> + +<P> +Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;<BR> +virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,<BR> +purpureoque alte suras vincire cothurno.<BR> +Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;<BR> +sed fines Libyci, genus intractabile bello.<BR> +Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,<BR> +germanum fugiens. Longa est iniuria, longae<BR> +ambages; sed summa sequar fastigia rerum.<BR> +</P> + +<P> +'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri<BR> +Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,<BR> +cui pater intactam dederat, primisque iugarat<BR> +ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat<BR> +Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.<BR> +Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum<BR> +impius ante aras, atque auri caecus amore,<BR> +clam ferro incautum superat, securus amorum<BR> +germanae; factumque diu celavit, et aegram,<BR> +multa malus simulans, vana spe lusit amantem.<BR> +Ipsa sed in somnis inhumati venit imago<BR> +coniugis, ora modis attollens pallida miris,<BR> +crudeles aras traiectaque pectora ferro<BR> +nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.<BR> +Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,<BR> +auxiliumque viae veteres tellure recludit<BR> +thesauros, ignotum argenti pondus et auri.<BR> +His commota fugam Dido sociosque parabat:<BR> +conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni<BR> +aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,<BR> +corripiunt, onerantque auro: portantur avari<BR> +Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.<BR> +Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis<BR> +moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,<BR> +mercatique solum, facti de nomine Byrsam,<BR> +taurino quantum possent circumdare tergo.<BR> +Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,<BR> +quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille<BR> +suspirans, imoque trahens a pectore vocem:<BR> +</P> + +<P> +'O dea, si prima repetens ab origine pergam,<BR> +et vacet annalis nostrorum audire laborum,<BR> +ante diem clauso componat Vesper Olympo.<BR> +Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris<BR> +Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos<BR> +forte sua Libycis tempestas adpulit oris.<BR> +Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates<BR> +classe veho mecum, fama super aethera notus.<BR> +Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.<BR> +Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,<BR> +matre dea monstrante viam, data fata secutus;<BR> +vix septem convolsae undis Euroque supersunt.<BR> +Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,<BR> +Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem<BR> +passa Venus medio sic interfata dolore est:<BR> +</P> + +<P> +'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras<BR> +vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.<BR> +Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,<BR> +Namque tibi reduces socios classemque relatam<BR> +nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,<BR> +ni frustra augurium vani docuere parentes.<BR> +Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,<BR> +aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto<BR> +turbabat caelo; nunc terras ordine longo<BR> +aut capere, aut captas iam despectare videntur:<BR> +ut reduces illi ludunt stridentibus alis,<BR> +et coetu cinxere polum, cantusque dedere,<BR> +haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum<BR> +aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.<BR> +Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'<BR> +</P> + +<P> +Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,<BR> +ambrosiaeque comae divinum vertice odorem<BR> +spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,<BR> +et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem<BR> +adgnovit, tali fugientem est voce secutus:<BR> +'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis<BR> +iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram<BR> +non datur, ac veras audire et reddere voces?'<BR> +</P> + +<P> +Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:<BR> +at Venus obscuro gradientes aere saepsit,<BR> +et multo nebulae circum dea fudit amictu,<BR> +cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,<BR> +molirive moram, aut veniendi poscere causas.<BR> +Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit<BR> +laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo<BR> +ture calent arae, sertisque recentibus halant.<BR> +</P> + +<P> +Corripuere viam interea, qua semita monstrat.<BR> +Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi<BR> +imminet, adversasque adspectat desuper arces.<BR> +Miratur molem Aeneas, magalia quondam,<BR> +miratur portas strepitumque et strata viarum.<BR> +Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,<BR> +molirique arcem et manibus subvolvere saxa,<BR> +pars optare locum tecto et concludere sulco.<BR> +[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]<BR> +hic portus alii effodiunt; hic alta theatris<BR> +fundamenta locant alii, immanisque columnas<BR> +rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.<BR> +Qualis apes aestate nova per florea rura<BR> +exercet sub sole labor, cum gentis adultos<BR> +educunt fetus, aut cum liquentia mella<BR> +stipant et dulci distendunt nectare cellas,<BR> +aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto<BR> +ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:<BR> +fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.<BR> +'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'<BR> +Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.<BR> +Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,<BR> +per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.<BR> +</P> + +<P> +Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,<BR> +quo primum iactati undis et turbine Poeni<BR> +effodere loco signum, quod regia Iuno<BR> +monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello<BR> +egregiam et facilem victu per saecula gentem.<BR> +Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido<BR> +condebat, donis opulentum et numine divae,<BR> +aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque<BR> +aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.<BR> +Hoc primum in luco nova res oblata timorem<BR> +leniit, hic primum Aeneas sperare salutem<BR> +ausus, et adflictis melius confidere rebus.<BR> +Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,<BR> +reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,<BR> +artificumque manus inter se operumque laborem<BR> +miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,<BR> +bellaque iam fama totum volgata per orbem,<BR> +Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.<BR> +Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,<BR> +quae regio in terris nostri non plena laboris?<BR> +En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;<BR> +sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.<BR> +Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'<BR> +Sic ait, atque animum pictura pascit inani,<BR> +multa gemens, largoque umectat flumine voltum.<BR> +</P> + +<P> +Namque videbat, uti bellantes Pergama circum<BR> +hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,<BR> +hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.<BR> +Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis<BR> +adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno<BR> +Tydides multa vastabat caede cruentus,<BR> +ardentisque avertit equos in castra, prius quam<BR> +pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.<BR> +Parte alia fugiens amissis Troilus armis,<BR> +infelix puer atque impar congressus Achilli,<BR> +fertur equis, curruque haeret resupinus inani,<BR> +lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur<BR> +per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.<BR> +Interea ad templum non aequae Palladis ibant<BR> +crinibus Iliades passis peplumque ferebant,<BR> +suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;<BR> +diva solo fixos oculos aversa tenebat.<BR> +Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,<BR> +exanimumque auro corpus vendebat Achilles.<BR> +Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,<BR> +ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,<BR> +tendentemque manus Priamum conspexit inermis.<BR> +Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,<BR> +Eoasque acies et nigri Memnonis arma.<BR> +Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis<BR> +Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,<BR> +aurea subnectens exsertae cingula mammae,<BR> +bellatrix, audetque viris concurrere virgo.<BR> +</P> + +<P> +Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,<BR> +dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,<BR> +regina ad templum, forma pulcherrima Dido,<BR> +incessit magna iuvenum stipante caterva.<BR> +Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi<BR> +exercet Diana choros, quam mille secutae<BR> +hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram<BR> +fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:<BR> +Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:<BR> +talis erat Dido, talem se laeta ferebat<BR> +per medios, instans operi regnisque futuris.<BR> +Tum foribus divae, media testudine templi,<BR> +saepta armis, solioque alte subnixa resedit.<BR> +Iura dabat legesque viris, operumque laborem<BR> +partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:<BR> +cum subito Aeneas concursu accedere magno<BR> +Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,<BR> +Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo<BR> +dispulerat penitusque alias avexerat oras.<BR> +Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates<BR> +laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras<BR> +ardebant; sed res animos incognita turbat.<BR> +Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,<BR> +quae fortuna viris, classem quo litore linquant,<BR> +quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,<BR> +orantes veniam, et templum clamore petebant.<BR> +</P> + +<P> +Postquam introgressi et coram data copia fandi,<BR> +axumus Ilioneus placido sic pectore coepit:<BR> +'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem<BR> +iustitiaque dedit gentis frenare superbas,<BR> +Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,<BR> +oramus, prohibe infandos a navibus ignis,<BR> +parce pio generi, et propius res aspice nostras.<BR> +Non nos aut ferro Libycos populare Penatis<BR> +venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;<BR> +non ea vis animo, nec tanta superbia victis.<BR> +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,<BR> +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;<BR> +Oenotri coluere viri; nunc fama minores<BR> +Italiam dixisse ducis de nomine gentem.<BR> +Hic cursus fuit:<BR> +cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion<BR> +in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris<BR> +perque undas, superante salo, perque invia saxa<BR> +dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.<BR> +Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem<BR> +permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;<BR> +bella cient, primaque vetant consistere terra.<BR> +Si genus humanum et mortalia temnitis arma<BR> +at sperate deos memores fandi atque nefandi.<BR> +</P> + +<P> +'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,<BR> +nec pietate fuit, nec bello maior et armis.<BR> +Quem si fata virum servant, si vescitur aura<BR> +aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,<BR> +non metus; officio nec te certasse priorem<BR> +poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes<BR> +arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.<BR> +Quassatam ventis liceat subducere classem,<BR> +et silvis aptare trabes et stringere remos:<BR> +si datur Italiam, sociis et rege recepto,<BR> +tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;<BR> +sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,<BR> +pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,<BR> +at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,<BR> +unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant<BR> +Dardanidae.<BR> +</P> + +<P> +Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:<BR> +'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.<BR> +Res dura et regni novitas me talia cogunt<BR> +moliri, et late finis custode tueri.<BR> +Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,<BR> +virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?<BR> +Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,<BR> +nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.<BR> +Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,<BR> +sive Erycis finis regemque optatis Acesten,<BR> +auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.<BR> +Voltis et his mecum pariter considere regnis;<BR> +urbem quam statuo vestra est, subducite navis;<BR> +Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.<BR> +Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem<BR> +adforet Aeneas! Equidem per litora certos<BR> +dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,<BR> +si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'<BR> +</P> + +<P> +His animum arrecti dictis et fortis Achates<BR> +et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem<BR> +ardebant. Prior Aenean compellat Achates:<BR> +'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?<BR> +omnia tuta vides, classem sociosque receptos.<BR> +Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi<BR> +submersum; dictis respondent cetera matris.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente<BR> +scindit se nubes et in aethera purgat apertum.<BR> +Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,<BR> +os umerosque deo similis; namque ipsa decoram<BR> +caesariem nato genetrix lumenque iuventae<BR> +purpureum et laetos oculis adflarat honores:<BR> +quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo<BR> +argentum Pariusve lapis circumdatur auro.<BR> +</P> + +<P> +Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente<BR> +improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,<BR> +Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.<BR> +O sola infandos Troiae miserata labores,<BR> +quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque<BR> +omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,<BR> +urbe, domo, socias, grates persolvere dignas<BR> +non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est<BR> +gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.<BR> +Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid<BR> +usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,<BR> +praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt<BR> +saecula? Qui tanti talem genuere parentes?<BR> +In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae<BR> +lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,<BR> +semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,<BR> +quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum<BR> +Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,<BR> +post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.<BR> +</P> + +<P> +Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,<BR> +casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:<BR> +'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus<BR> +insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?<BR> +Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae<BR> +alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?<BR> +Atque equidem Teucrum memini Sidona venire<BR> +finibus expulsum patriis, nova regna petentem<BR> +auxilio Beli; genitor tum Belus opimam<BR> +vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.<BR> +Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis<BR> +Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.<BR> +Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,<BR> +seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.<BR> +Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.<BR> +Me quoque per multos similis fortuna labores<BR> +iactatam hac demum voluit consistere terra.<BR> +Non ignara mali, miseris succurrere disco.'<BR> +</P> + +<P> +Sic memorat; simul Aenean in regia ducit<BR> +tecta, simul divom templis indicit honorem.<BR> +Nec minus interea sociis ad litora mittit<BR> +viginti tauros, magnorum horrentia centum<BR> +terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,<BR> +munera laetitiamque dii.<BR> +</P> + +<P> +At domus interior regali splendida luxu<BR> +instruitur, mediisque parant convivia tectis:<BR> +arte laboratae vestes ostroque superbo,<BR> +ingens argentum mensis, caelataque in auro<BR> +fortia facta patrum, series longissima rerum<BR> +per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas (neque enim patrius consistere mentem<BR> +passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,<BR> +Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;<BR> +omnis in Ascanio cari stat cura parentis.<BR> +Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,<BR> +ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,<BR> +et circumtextum croceo velamen acantho,<BR> +ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,<BR> +Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,<BR> +extulerat, matris Ledae mirabile donum:<BR> +praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,<BR> +maxima natarum Priami, colloque monile<BR> +bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.<BR> +Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.<BR> +</P> + +<P> +At Cytherea novas artes, nova pectore versat<BR> +Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido<BR> +pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem<BR> +incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;<BR> +quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;<BR> +urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.<BR> +Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:<BR> +</P> + +<P> +'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,<BR> +nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,<BR> +ad te confugio et supplex tua numina posco.<BR> +Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum<BR> +litora iactetur odiis Iunonis iniquae,<BR> +nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.<BR> +Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur<BR> +vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant<BR> +hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.<BR> +Quocirca capere ante dolis et cingere flamma<BR> +reginam meditor, ne quo se numine mutet,<BR> +sed magno Aeneae mecum teneatur amore.<BR> +Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.<BR> +Regius accitu cari genitoris ad urbem<BR> +Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,<BR> +dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:<BR> +hunc ego sopitum somno super alta Cythera<BR> +aut super Idalium sacrata sede recondam,<BR> +ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.<BR> +Tu faciem illius noctem non amplius unam<BR> +falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,<BR> +ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido<BR> +regalis inter mensas laticemque Lyaeum,<BR> +cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,<BR> +occultum inspires ignem fallasque veneno.'<BR> +</P> + +<P> +Paret Amor dictis carae genetricis, et alas<BR> +exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.<BR> +At Venus Ascanio placidam per membra quietem<BR> +inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos<BR> +Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum<BR> +floribus et dulci adspirans complectitur umbra.<BR> +</P> + +<P> +Iamque ibat dicto parens et dona Cupido<BR> +regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.<BR> +Cum venit, aulaeis iam se regina superbis<BR> +aurea composuit sponda mediamque locavit.<BR> +Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus<BR> +conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.<BR> +Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris<BR> +expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.<BR> +Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam<BR> +cura penum struere, et flammis adolere Penatis;<BR> +centum aliae totidemque pares aetate ministri,<BR> +qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.<BR> +Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes<BR> +convenere, toris iussi discumbere pictis.<BR> +Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum<BR> +flagrantisque dei voltus simulataque verba,<BR> +[pallamque et pictum croceo velamen acantho.]<BR> +Praecipue infelix, pesti devota futurae,<BR> +expleri mentem nequit ardescitque tuendo<BR> +Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.<BR> +Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit<BR> +et magnum falsi implevit genitoris amorem,<BR> +reginam petit haec oculis, haec pectore toto<BR> +haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,<BR> +insidat quantus miserae deus; at memor ille<BR> +matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum<BR> +incipit, et vivo temptat praevertere amore<BR> +iam pridem resides animos desuetaque corda.<BR> +</P> + +<P> +Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,<BR> +crateras magnos statuunt et vina coronant.<BR> +Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant<BR> +atria; dependent lychni laquearibus aureis<BR> +incensi, et noctem flammis funalia vincunt.<BR> +Hic regina gravem gemmis auroque poposcit<BR> +implevitque mero pateram, quam Belus et omnes<BR> +a Belo soliti; tum facta silentia tectis:<BR> +'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,<BR> +hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis<BR> +esse velis, nostrosque huius meminisse minores.<BR> +Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;<BR> +et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'<BR> +Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,<BR> +primaque, libato, summo tenus attigit ore,<BR> +tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit<BR> +spumantem pateram, et pleno se proluit auro<BR> +post alii proceres. Cithara crinitus Iopas<BR> +personat aurata, docuit quem maximus Atlas.<BR> +Hic canit errantem lunam solisque labores;<BR> +unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;<BR> +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;<BR> +quid tantum Oceano properent se tinguere soles<BR> +hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.<BR> +Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.<BR> +Nec non et vario noctem sermone trahebat<BR> +infelix Dido, longumque bibebat amorem,<BR> +multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;<BR> +nunc quibus Aurorae venisset filius armis,<BR> +nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.<BR> +'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis<BR> +insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,<BR> +erroresque tuos; nam te iam septima portat<BR> +omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber02"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER II<BR> +</H3> + +<BR> + +<P> +CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant.<BR> +Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:<BR> +</P> + +<P> +Infandum, regina, iubes renovare dolorem,<BR> +Troianas ut opes et lamentabile regnum<BR> +eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,<BR> +et quorum pars magna fui. Quis talia fando<BR> +Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi<BR> +temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo<BR> +praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.<BR> +Sed si tantus amor casus cognoscere nostros<BR> +et breviter Troiae supremum audire laborem,<BR> +quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,<BR> +incipiam. Fracti bello fatisque repulsi<BR> +ductores Danaum, tot iam labentibus annis,<BR> +instar montis equum divina Palladis arte<BR> +aedificant, sectaque intexunt abiete costas:<BR> +votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.<BR> +Huc delecta virum sortiti corpora furtim<BR> +includunt caeco lateri, penitusque cavernas<BR> +ingentis uterumque armato milite complent.<BR> +</P> + +<P> +Est in conspectu Tenedos, notissima fama<BR> +insula, dives opum, Priami dum regna manebant,<BR> +nunc tantum sinus et statio male fida carinis:<BR> +huc se provecti deserto in litore condunt.<BR> +Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:<BR> +ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;<BR> +panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra<BR> +desertosque videre locos litusque relictum.<BR> +Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;<BR> +classibus hic locus; hic acie certare solebant.<BR> +Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,<BR> +et molem mirantur equi; primusque Thymoetes<BR> +duci intra muros hortatur et arce locari,<BR> +sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.<BR> +At Capys, et quorum melior sententia menti,<BR> +aut pelago Danaum insidias suspectaque dona<BR> +praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,<BR> +aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.<BR> +Scinditur incertum studia in contraria volgus.<BR> +</P> + +<P> +Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,<BR> +Laocoon ardens summa decurrit ab arce,<BR> +et procul: 'O miseri, quae tanta insania, cives?<BR> +Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis<BR> +dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?<BR> +aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,<BR> +aut haec in nostros fabricata est machina muros<BR> +inspectura domos venturaque desuper urbi,<BR> +aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.<BR> +Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'<BR> +Sic fatus, validis ingentem viribus hastam<BR> +in latus inque feri curvam compagibus alvum<BR> +contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso<BR> +insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.<BR> +Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,<BR> +impulerat ferro Argolicas foedare latebras,<BR> +Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.<BR> +</P> + +<P> +Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum<BR> +pastores magno ad regem clamore trahebant<BR> +Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,<BR> +hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,<BR> +obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,<BR> +seu versare dolos, seu certae occumbere morti.<BR> +Undique visendi studio Troiana iuventus<BR> +circumfusa ruit, certantque inludere capto.<BR> +Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno<BR> +disce omnes.<BR> +</P> + +<P> +Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis<BR> +constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:<BR> +'Heu, quae nunc tellus' inquit 'quae me aequora possunt<BR> +accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,<BR> +cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi<BR> +Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'<BR> +Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis<BR> +impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,<BR> +quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.<BR> +[Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:]<BR> +</P> + +<P> +'Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor<BR> +vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:<BR> +hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem<BR> +finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.<BR> +Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris<BR> +Belidae nomen Palamedis et incluta fama<BR> +gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi<BR> +insontem infando indicio, quia bella vetabat,<BR> +demisere neci, nunc cassum lumine lugent.<BR> +Illi me comitem et consanguinitate propinquum<BR> +pauper in arma pater primis huc misit ab annis,<BR> +dum stabat regno incolumis regumque vigebat<BR> +consiliis, et nos aliquod nomenque decusque<BR> +gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi—-<BR> +haud ignota loquor—-superis concessit ab oris,<BR> +adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,<BR> +et casum insontis mecum indignabar amici.<BR> +Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,<BR> +si patrios umquam remeassem victor ad Argos,<BR> +promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.<BR> +Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes<BR> +criminibus terrere novis, hinc spargere voces<BR> +in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.<BR> +Nec requievit enim, donec, Calchante ministro—-<BR> +sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?<BR> +Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,<BR> +idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,<BR> +hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.'<BR> +</P> + +<P> +Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,<BR> +ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.<BR> +Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:<BR> +</P> + +<P> +'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta<BR> +moliri, et longo fessi discedere bello;<BR> +fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti<BR> +interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.<BR> +Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis<BR> +staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.<BR> +Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi<BR> +mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:<BR> +''Sanguine placastis ventos et virgine caesa,<BR> +cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;<BR> +sanguine quaerendi reditus, animaque litandum<BR> +Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris,<BR> +obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit<BR> +ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.<BR> +</P> + +<P> +'Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu<BR> +protrahit in medios; quae sint ea numina divom,<BR> +flagitat; et mihi iam multi crudele canebant<BR> +artificis scelus, et taciti ventura videbant.<BR> +Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat<BR> +prodere voce sua quemquam aut opponere morti.<BR> +Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,<BR> +composito rumpit vocem, et me destinat arae.<BR> +Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,<BR> +unius in miseri exitium conversa tulere.<BR> +Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,<BR> +et salsae fruges, et circum tempora vittae:<BR> +eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,<BR> +limosoque lacu per noctem obscurus in ulva<BR> +delitui, dum vela darent, si forte dedissent.<BR> +Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,<BR> +nec dulcis natos exoptatumque parentem;<BR> +quos illi fors et poenas ob nostra reposcent<BR> +effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.<BR> +Quod te per superos et conscia numina veri,<BR> +per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam<BR> +intemerata fides, oro, miserere laborum<BR> +tantorum, miserere animi non digna ferentis.'<BR> +</P> + +<P> +His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.<BR> +Ipse viro primus manicas atque arta levari<BR> +vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:<BR> +'Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;<BR> +noster eris, mihique haec edissere vera roganti:<BR> +Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?<BR> +Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?'<BR> +Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,<BR> +sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:<BR> +</P> + +<P> +</P> + +<P> +'Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum<BR> +testor numen' ait 'vos arae ensesque nefandi,<BR> +quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:<BR> +fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,<BR> +fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,<BR> +si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.<BR> +Tu modo promissis maneas, servataque serves<BR> +Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.<BR> +</P> + +<P> +'Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli<BR> +Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo<BR> +Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,<BR> +fatale adgressi sacrato avellere templo<BR> +Palladium, caesis summae custodibus arcis,<BR> +corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis<BR> +virgineas ausi divae contingere vittas;<BR> +ex illo fluere ac retro sublapsa referri<BR> +spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.<BR> +Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.<BR> +Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae<BR> +luminibus flammae arrectis, salsusque per artus<BR> +sudor iit, terque ipsa solo—-mirabile dictu—-<BR> +emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.<BR> +</P> + +<P> +'Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,<BR> +nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,<BR> +omina ni repetant Argis, numenque reducant,<BR> +quod pelago et curvis secum avexere carinis.<BR> +Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,<BR> +arma deosque parant comites, pelagoque remenso<BR> +improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.<BR> +Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso<BR> +effigiem statuere, nefas quae triste piaret.<BR> +Hanc tamen immensam Calchas attollere molem<BR> +roboribus textis caeloque educere iussit,<BR> +ne recipi portis, aut duci in moenia possit,<BR> +neu populum antiqua sub religione tueri.<BR> +Nam si vestra manus violasset dona Minervae,<BR> +tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum<BR> +convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;<BR> +sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,<BR> +ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello<BR> +venturam, et nostros ea fata manere nepotes.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus insidiis periurique arte Sinonis<BR> +credita res, captique dolis lacrimisque coactis,<BR> +quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,<BR> +non anni domuere decem, non mille carinae.<BR> +</P> + +<P> +Hic aliud maius miseris multoque tremendum<BR> +obicitur magis, atque improvida pectora turbat.<BR> +Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,<BR> +sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.<BR> +Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta—-<BR> +horresco referens—-immensis orbibus angues<BR> +incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;<BR> +pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque<BR> +sanguineae superant undas; pars cetera pontum<BR> +pone legit, sinuatque immensa volumine terga.<BR> +Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,<BR> +ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,<BR> +sibila lambebant linguis vibrantibus ora.<BR> +Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo<BR> +Laocoonta petunt; et primum parva duorum<BR> +corpora natorum serpens amplexus uterque<BR> +implicat, et miseros morsu depascitur artus;<BR> +post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem<BR> +corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam<BR> +bis medium amplexi, bis collo squamea circum<BR> +terga dati, superant capite et cervicibus altis.<BR> +Ille simul manibus tendit divellere nodos,<BR> +perfusus sanie vittas atroque veneno,<BR> +clamores simul horrendos ad sidera tollit:<BR> +quales mugitus, fugit cum saucius aram<BR> +taurus, et incertam excussit cervice securim.<BR> +At gemini lapsu delubra ad summa dracones<BR> +effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,<BR> +sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.<BR> +Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis<BR> +insinuat pavor, et scelus expendisse merentem<BR> +Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur<BR> +laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.<BR> +Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae<BR> +numina conclamant.<BR> +</P> + +<P> +Dividimus muros et moenia pandimus urbis.<BR> +Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum<BR> +subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo<BR> +intendunt: scandit fatalis machina muros,<BR> +feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae<BR> +sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.<BR> +Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.<BR> +O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello<BR> +moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae<BR> +substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:<BR> +instamus tamen inmemores caecique furore,<BR> +et monstrum infelix sacrata sistimus arce.<BR> +Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris<BR> +ora, dei iussu non umquam credita Teucris.<BR> +Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset<BR> +ille dies, festa velamus fronde per urbem.<BR> +</P> + +<P> +'Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,<BR> +involvens umbra magna terramque polumque<BR> +Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri<BR> +conticuere, sopor fessos complectitur artus:<BR> +et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat<BR> +a Tenedo tacitae per amica silentia lunae<BR> +litora nota petens, flammas cum regia puppis<BR> +extulerat, fatisque deum defensus iniquis<BR> +inclusos utero Danaos et pinea furtim<BR> +laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras<BR> +reddit equus, laetique cavo se robore promunt<BR> +Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,<BR> +demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,<BR> +Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,<BR> +et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.<BR> +Invadunt urbem somno vinoque sepultam;<BR> +caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis<BR> +accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.<BR> +</P> + +<P> +Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris<BR> +incipit, et dono divom gratissima serpit.<BR> +In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector<BR> +visus adesse mihi, largosque effundere fletus,<BR> +raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento<BR> +pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.<BR> +Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo<BR> +Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli,<BR> +vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,<BR> +squalentem barbam et concretos sanguine crinis<BR> +volneraque illa gerens, quae circum plurima muros<BR> +accepit patrios. Ultro flens ipse videbar<BR> +Compellare virum et maestas expromere voces:<BR> +'O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,<BR> +quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris<BR> +exspectate venis? Ut te post multa tuorum<BR> +funera, post varios hominumque urbisque labores<BR> +defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos<BR> +foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?'<BR> +</P> + +<P> +Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,<BR> +sed graviter gemitus imo de pectore ducens,<BR> +'Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.<BR> +Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.<BR> +Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra<BR> +defendi possent, etiam hac defensa fuissent.<BR> +Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:<BR> +hos cape fatorum comites, his moenia quaere<BR> +magna, pererrato statues quae denique ponto.'<BR> +Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem<BR> +aeternumque adytis effert penetralibus ignem.<BR> +</P> + +<P> +Diverso interea miscentur moenia luctu,<BR> +et magis atque magis, quamquam secreta parentis<BR> +Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,<BR> +clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.<BR> +Excutior somno, et summi fastigia tecti<BR> +ascensu supero, atque arrectis auribus adsto:<BR> +in segetem veluti cum flamma furentibus austris<BR> +incidit, aut rapidus montano flumine torrens<BR> +sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,<BR> +praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto<BR> +accipiens sonitum saxi de vertice pastor.<BR> +Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt<BR> +insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam<BR> +Volcano superante domus; iam proxumus ardet<BR> +Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.<BR> +Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.<BR> +Arma amens capio; nec sat rationis in armis,<BR> +sed glomerare manum bello et concurrere in arcem<BR> +cum sociis ardent animi; furor iraque mentem<BR> +praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,<BR> +Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,<BR> +sacra manu victosque deos parvumque nepotem<BR> +ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.<BR> +'Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?'<BR> +Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:<BR> +'Venit summa dies et ineluctabile tempus<BR> +Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens<BR> +gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos<BR> +transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.<BR> +Arduus armatos mediis in moenibus adstans<BR> +fundit equus, victorque Sinon incendia miscet<BR> +insultans; portis alii bipatentibus adsunt,<BR> +milia quot magnis umquam venere Mycenis;<BR> +obsedere alii telis angusta viarum<BR> +oppositi; stat ferri acies mucrone corusco<BR> +stricta, parata neci; vix primi proelia temptant<BR> +portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Othryadae dictis et numine divom<BR> +in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,<BR> +ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.<BR> +Addunt se socios Rhipeus et maximus armis<BR> +Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,<BR> +et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,<BR> +Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus<BR> +venerat, insano Cassandrae incensus amore,<BR> +et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,<BR> +infelix, qui non sponsae praecepta furentis<BR> +audierit.<BR> +</P> + +<P> +Quos ubi confertos audere in proelia vidi,<BR> +incipio super his: 'Iuvenes, fortissima frustra<BR> +pectora, si vobis audentem extrema cupido<BR> +certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:<BR> +excessere omnes, adytis arisque relictis,<BR> +di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi<BR> +incensae; moriamur et in media arma ruamus.<BR> +Una salus victis, nullam sperare salutem.'<BR> +</P> + +<P> +Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu<BR> +raptores atra in nebula, quos improba ventris<BR> +exegit caecos rabies, catulique relicti<BR> +faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis<BR> +vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus<BR> +urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.<BR> +Quis cladem illius noctis, quis funera fando<BR> +explicet, aut possit lacrimis aequare labores?<BR> +Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;<BR> +plurima perque vias sternuntur inertia passim<BR> +corpora, perque domos et religiosa deorum<BR> +limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;<BR> +quondam etiam victis redit in praecordia virtus<BR> +victoresque cadunt Danai: crudelis ubique<BR> +luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.<BR> +</P> + +<P> +Primus se, Danaum magna comitante caterva,<BR> +Androgeos offert nobis, socia agmina credens<BR> +inscius, atque ultro verbis compellat amicis:<BR> +'Festinate, viri: nam quae tam sera moratur<BR> +segnities? Alii rapiunt incensa feruntque<BR> +Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.'<BR> +Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur<BR> +fida satis, sensit medios delapsus in hostis.<BR> +Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:<BR> +inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem<BR> +pressit humi nitens, trepidusque repente refugit<BR> +attollentem iras et caerula colla tumentem;<BR> +haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.<BR> +Inruimus, densis et circumfundimur armis,<BR> +ignarosque loci passim et formidine captos<BR> +sternimus: adspirat primo fortuna labori.<BR> +</P> + +<P> +Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,<BR> +'O socii, qua prima' inquit 'fortuna salutis<BR> +monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur<BR> +mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis<BR> +aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?<BR> +Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem<BR> +Androgei galeam clipeique insigne decorum<BR> +induitur, laterique Argivum accommodat ensem.<BR> +Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus<BR> +laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.<BR> +Vadimus immixti Danais haud numine nostro,<BR> +multaque per caecam congressi proelia noctem<BR> +conserimus, multos Danaum demittimus Orco.<BR> +Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu<BR> +fida petunt: pars ingentem formidine turpi<BR> +scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.<BR> +</P> + +<P> +Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!<BR> +Ecce trahebatur passis Priameia virgo<BR> +crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,<BR> +ad caelum tendens ardentia lumina frustra,—-<BR> +lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.<BR> +Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,<BR> +et sese medium iniecit periturus in agmen.<BR> +Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.<BR> +</P> + +<P> +Hic primum ex alto delubri culmine telis<BR> +nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes<BR> +armorum facie et Graiarum errore iubarum.<BR> +Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira<BR> +undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,<BR> +et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;<BR> +adversi rupto ceu quondam turbine venti<BR> +confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois<BR> +Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti<BR> +spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.<BR> +Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram<BR> +fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,<BR> +apparent; primi clipeos mentitaque tela<BR> +adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.<BR> +Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus<BR> +Penelei dextra divae armipotentis ad aram<BR> +procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus<BR> +qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:<BR> +dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque<BR> +confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,<BR> +labentem pietas nec Apollinis infula texit.<BR> +Iliaci cineres et flamma extrema meorum,<BR> +testor, in occasu vestro nec tela nec ullas<BR> +vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent<BR> +ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,<BR> +Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo<BR> +iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;<BR> +protinus ad sedes Priami clamore vocati.<BR> +</P> + +<P> +Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam<BR> +bella forent, nulli tota morerentur in urbe.<BR> +Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis<BR> +cernimus, obsessumque acta testudine limen.<BR> +Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos<BR> +nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris<BR> +protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.<BR> +Dardanidae contra turris ac tota domorum<BR> +culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,<BR> +extrema iam in morte parant defendere telis;<BR> +auratasque trabes, veterum decora alta parentum,<BR> +devolvunt; alii strictis mucronibus imas<BR> +obsedere fores; has servant agmine denso.<BR> +Instaurati animi, regis succurrere tectis,<BR> +auxilioque levare viros, vimque addere victis.<BR> +</P> + +<P> +Limen erat caecaeque fores et pervius usus<BR> +tectorum inter se Priami, postesque relicti<BR> +a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,<BR> +saepius Andromache ferre incomitata solebat<BR> +ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.<BR> +Evado ad summi fastigia culminis, unde<BR> +tela manu miseri iactabant inrita Teucri.<BR> +Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra<BR> +eductam tectis, unde omnis Troia videri<BR> +et Danaum solitae naves et Achaia castra,<BR> +adgressi ferro circum, qua summa labantis<BR> +iuncturas tabulata dabant, convellimus altis<BR> +sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam<BR> +cum sonitu trahit et Danaum super agmina late<BR> +incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum<BR> +telorum interea cessat genus.<BR> +</P> + +<P> +Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus<BR> +exsultat, telis et luce coruscus aena;<BR> +qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus<BR> +frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,<BR> +nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,<BR> +lubrica convolvit sublato pectore terga<BR> +arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.<BR> +Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,<BR> +armiger Automedon, una omnis Scyria pubes<BR> +succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.<BR> +Ipse inter primos correpta dura bipenni<BR> +limina perrumpit, postisque a cardine vellit<BR> +aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit<BR> +robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.<BR> +Adparet domus intus, et atria longa patescunt;<BR> +adparent Priami et veterum penetralia regum,<BR> +armatosque vident stantis in limine primo.<BR> +</P> + +<P> +At domus interior gemitu miseroque tumultu<BR> +miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes<BR> +femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.<BR> +Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;<BR> +amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.<BR> +Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi<BR> +custodes sufferre valent; labat ariete crebro<BR> +ianua, et emoti procumbunt cardine postes.<BR> +Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant<BR> +immissi Danai, et late loca milite complent.<BR> +Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis<BR> +exiit, oppositasque evicit gurgite moles,<BR> +fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis<BR> +cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem<BR> +caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;<BR> +vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras<BR> +sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.<BR> +Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,<BR> +barbarico postes auro spoliisque superbi,<BR> +procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.<BR> +</P> + +<P> +Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.<BR> +Urbis uti captae casum convolsaque vidit<BR> +limina tectorum et medium in penetralibus hostem,<BR> +arma diu senior desueta trementibus aevo<BR> +circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum<BR> +cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.<BR> +Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe<BR> +ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,<BR> +incumbens arae atque umbra complexa Penatis.<BR> +Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,<BR> +praecipites atra ceu tempestate columbae,<BR> +condensae et divom amplexae simulacra sedebant.<BR> +Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis<BR> +ut vidit, 'Quae mens tam dira, miserrime coniunx,<BR> +impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit;<BR> +'Non tali auxilio nec defensoribus istis<BR> +tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.<BR> +Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,<BR> +aut moriere simul.' Sic ore effata recepit<BR> +ad sese et sacra longaevum in sede locavit.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,<BR> +unus natorum Priami, per tela, per hostis<BR> +porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat<BR> +saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus<BR> +insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.<BR> +Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,<BR> +concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.<BR> +Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,<BR> +non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:<BR> +'At tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis,<BR> +di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,<BR> +persolvant grates dignas et praemia reddant<BR> +debita, qui nati coram me cernere letum<BR> +fecisti et patrios foedasti funere voltus.<BR> +At non ille, satum quo te mentiris, Achilles<BR> +talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque<BR> +supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro<BR> +reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.'<BR> +</P> + +<P> +Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu<BR> +coniecit, rauco quod protinus aere repulsum<BR> +e summo clipei nequiquam umbone pependit.<BR> +Cui Pyrrhus: 'Referes ergo haec et nuntius ibis<BR> +Pelidae genitori; illi mea tristia facta<BR> +degeneremque Neoptolemum narrare memento.<BR> +Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem<BR> +traxit et in multo lapsantem sanguine nati,<BR> +implicuitque comam laeva, dextraque coruscum<BR> +extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.<BR> +Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum<BR> +sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem<BR> +Pergama, tot quondam populis terrisque superbum<BR> +regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,<BR> +avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.<BR> +</P> + +<P> +At me tum primum saevus circumstetit horror<BR> +Obstipui; subiit cari genitoris imago,<BR> +ut regem aequaevum crudeli volnere vidi<BR> +vitam exhalantem; subiit deserta Creusa,<BR> +et direpta domus, et parvi casus Iuli.<BR> +Respicio, et quae sit me circum copia lustro.<BR> +Deseruere omnes defessi, et corpora saltu<BR> +ad terram misere aut ignibus aegra dedere.<BR> +</P> + +<P> +[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae<BR> +servantem et tacitam secreta in sede latentem<BR> +Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem<BR> +erranti passimque oculos per cuncta ferenti.<BR> +Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros<BR> +et poenas Danaum et deserti coniugis iras<BR> +praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,<BR> +abdiderat sese atque aris invisa sedebat.<BR> +Exarsere ignes animo; subit ira cadentem<BR> +ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.<BR> +'Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas<BR> +aspiciet, partoque ibit regina triumpho,<BR> +coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,<BR> +Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?<BR> +Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?<BR> +Dardanium totiens sudarit sanguine litus?<BR> +Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen<BR> +feminea in poena est, nec habet victoria laudem,<BR> +extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis<BR> +laudabor poenas, animumque explesse iuvabit<BR> +ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.'<BR> +</P> + +<P> +Talia iactabam, et furiata mente ferebar :]<BR> +cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam<BR> +obtulit et pura per noctem in luce refulsit<BR> +alma parens, confessa deam, qualisque videri<BR> +caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum<BR> +continuit, roseoque haec insuper addidit ore:<BR> +'Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?<BR> +Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?<BR> +Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem<BR> +liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa,<BR> +Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae<BR> +circum errant acies, et, ni mea cura resistat,<BR> +iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.<BR> +Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae<BR> +culpatusve Paris: divom inclementia, divom,<BR> +has evertit opes sternitque a culmine Troiam.<BR> +Aspice—-namque omnem, quae nunc obducta tuenti<BR> +mortalis hebetat visus tibi et umida circum<BR> +caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis<BR> +iussa time, neu praeceptis parere recusa:—-<BR> +hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis<BR> +saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.<BR> +Neptunus muros magnoque emota tridenti<BR> +fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem<BR> +eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas<BR> +prima tenet, sociumque furens a navibus agmen<BR> +ferro accincta vocat.<BR> +Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas<BR> +insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.<BR> +Ipse pater Danais animos viresque secundas<BR> +sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.<BR> +Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.<BR> +Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.'<BR> +Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.<BR> +Adparent dirae facies inimicaque Troiae<BR> +numina magna deum.<BR> +</P> + +<P> +Tum vero omne mihi visum considere in ignis<BR> +Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;<BR> +ac veluti summis antiquam in montibus ornum<BR> +cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant<BR> +eruere agricolae certatim,—-illa usque minatur<BR> +et tremefacta comam concusso vertice nutat,<BR> +volneribus donec paulatim evicta, supremum<BR> +congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.<BR> +Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis<BR> +expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.<BR> +</P> + +<P> +Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis<BR> +antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos<BR> +optabam primum montis primumque petebam,<BR> +abnegat excisa vitam producere Troia<BR> +exsiliumque pati. 'Vos O, quibus integer aevi<BR> +sanguis,' ait 'solidaeque suo stant robore vires,<BR> +vos agitate fugam:<BR> +me si caelicolae voluissent ducere vitam,<BR> +has mihi servassent sedes. Satis una superque<BR> +vidimus exscidia et captae superavimus urbi.<BR> +Sic O, sic positum adfati discedite corpus.<BR> +Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis<BR> +exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.<BR> +Iam pridem invisus divis et inutilis annos<BR> +demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex<BR> +fulminis adflavit ventis et contigit igni.'<BR> +</P> + +<P> +Talia perstabat memorans, fixusque manebat.<BR> +Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa<BR> +Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum<BR> +cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.<BR> +Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.<BR> +Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:<BR> +nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?<BR> +'Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto<BR> +sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?<BR> +Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,<BR> +et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae<BR> +teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,<BR> +iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,<BR> +natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.<BR> +Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis<BR> +eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque<BR> +Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam<BR> +alterum in alterius mactatos sanguine cernam?<BR> +Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.<BR> +Reddite me Danais; sinite instaurata revisam<BR> +proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.'<BR> +</P> + +<P> +Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram<BR> +insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.<BR> +Ecce autem complexa pedes in limine coniunx<BR> +haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:<BR> +'Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;<BR> +sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,<BR> +hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,<BR> +cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'<BR> +</P> + +<P> +Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,<BR> +cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.<BR> +Namque manus inter maestorumque ora parentum<BR> +ecce levis summo de vertice visus Iuli<BR> +fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis<BR> +lambere flamma comas et circum tempora pasci.<BR> +Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem<BR> +excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.<BR> +At pater Anchises oculos ad sidera laetus<BR> +extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:<BR> +</P> + +<P> +'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,<BR> +aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,<BR> +da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'<BR> +Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore<BR> +intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras<BR> +stella facem ducens multa cum luce cucurrit.<BR> +Illam, summa super labentem culmina tecti,<BR> +cernimus Idaea claram se condere silva<BR> +signantemque vias; tum longo limite sulcus<BR> +dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.<BR> +Hic vero victus genitor se tollit ad auras,<BR> +adfaturque deos et sanctum sidus adorat.<BR> +'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.<BR> +Di patrii, servate domum, servate nepotem.<BR> +Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.<BR> +Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis<BR> +auditur, propiusque aestus incendia volvunt.<BR> +'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;<BR> +ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:<BR> +quo res cumque cadent, unum et commune periclum,<BR> +una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus<BR> +sit comes, et longe servet vestigia coniunx:<BR> +vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.<BR> +Est urbe egressis tumulus templumque vetustum<BR> +desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus<BR> +religione patrum multos servata per annos.<BR> +Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.<BR> +Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;<BR> +me, bello e tanto digressum et caede recenti,<BR> +attrectare nefas, donec me flumine vivo<BR> +abluero.'<BR> +</P> + +<P> +Haec fatus, latos umeros subiectaque colla<BR> +veste super fulvique insternor pelle leonis,<BR> +succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus<BR> +implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;<BR> +pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;<BR> +et me, quem dudum non ulla iniecta movebant<BR> +tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,<BR> +nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis<BR> +suspensum et pariter comitique onerique timentem.<BR> +</P> + +<P> +Iamque propinquabam portis, omnemque videbar<BR> +evasisse viam, subito cum creber ad auris<BR> +visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram<BR> +prospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant.<BR> +Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'—-<BR> +Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum<BR> +confusam eripuit mentem. Namque avia cursu<BR> +dum sequor, et nota excedo regione viarum,<BR> +heu, misero coniunx fatone erepta Creusa<BR> +substitit, erravitne via, seu lassa resedit,<BR> +incertum; nec post oculis est reddita nostris.<BR> +Nec prius amissam respexi animumque reflexi,<BR> +quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam<BR> +venimus; hic demum collectis omnibus una<BR> +defuit, et comites natumque virumque fefellit.<BR> +Quem non incusavi amens hominumque deorumque,<BR> +aut quid in eversa vidi crudelius urbe?<BR> +Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis<BR> +commendo sociis et curva valle recondo;<BR> +ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.<BR> +Stat casus renovare omnis, omnemque reverti<BR> +per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.<BR> +</P> + +<P> +Principio muros obscuraque limina portae,<BR> +qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro<BR> +observata sequor per noctem et lumine lustro.<BR> +Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.<BR> +Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,<BR> +me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.<BR> +Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento<BR> +volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.<BR> +Procedo et Priami sedes arcemque reviso.<BR> +Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo<BR> +custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes<BR> +praedam adservabant. Huc undique Troia gaza<BR> +incensis erepta adytis, mensaeque deorum,<BR> +crateresque auro solidi, captivaque vestis<BR> +congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres<BR> +stant circum.<BR> +</P> + +<P> +Ausus quin etiam voces iactare per umbram<BR> +implevi clamore vias, maestusque Creusam<BR> +nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.<BR> +Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti<BR> +infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae<BR> +visa mihi ante oculos et nota maior imago.<BR> +Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.<BR> +[Tum sic adfari et curas his demere dictis :]<BR> +'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,<BR> +O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom<BR> +eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam<BR> +fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.<BR> +Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,<BR> +et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva<BR> +inter opima virum leni fluit agmine Thybris:<BR> +illic res laetae regnumque et regia coniunx<BR> +parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae.<BR> +Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas<BR> +aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,<BR> +Dardanis, et divae Veneris nurus.<BR> +Sed me magna deum genetrix his detinet oris:<BR> +iamque vale, et nati serva communis amorem.'<BR> +Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem<BR> +dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.<BR> +Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:<BR> +ter frustra comprensa manus effugit imago,<BR> +par levibus ventis volucrique simillima somno.<BR> +</P> + +<P> +Sic demum socios consumpta nocte reviso.<BR> +Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum<BR> +invenio admirans numerum, matresque virosque,<BR> +collectam exsilio pubem, miserabile volgus.<BR> +Undique convenere, animis opibusque parati,<BR> +in quascumque velim pelago deducere terras.<BR> +Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae<BR> +ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant<BR> +limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;<BR> +cessi, et sublato montes genitore petivi.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber03"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER III<BR> +</H3> + +<P> +POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem<BR> +immeritam visum Superis, ceciditque superbum<BR> +Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,<BR> +diversa exsilia et desertas quaerere terras<BR> +auguriis agimur divom, classemque sub ipsa<BR> +Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,<BR> +incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,<BR> +contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,<BR> +et pater Anchises dare fatis vela iubebat;<BR> +litora cum patriae lacrimans portusque relinquo<BR> +et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum<BR> +cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.<BR> +</P> + +<P> +Terra procul vastis colitur Mavortia campis,<BR> +Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,<BR> +hospitium antiquum Troiae sociique Penates,<BR> +dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo<BR> +moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,<BR> +Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.<BR> +</P> + +<P> +Sacra Dionaeae matri divisque ferebam<BR> +auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem<BR> +caelicolum regi mactabam in litore taurum.<BR> +Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo<BR> +virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.<BR> +Accessi, viridemque ab humo convellere silvam<BR> +conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,<BR> +horrendum et dictu video mirabile monstrum.<BR> +Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos<BR> +vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,<BR> +et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror<BR> +membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.<BR> +Rursus et alterius lentum convellere vimen<BR> +insequor, et causas penitus temptare latentis:<BR> +ater et alterius sequitur de cortice sanguis.<BR> +Multa movens animo nymphas venerabar agrestis<BR> +Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,<BR> +rite secundarent visus omenque levarent.<BR> +Tertia sed postquam maiore hastilia nisu<BR> +adgredior, genibusque adversae obluctor harenae—-<BR> +eloquar, an sileam?—-gemitus lacrimabilis imo<BR> +auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:<BR> +'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;<BR> +parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia<BR> +externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.<BR> +Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:<BR> +nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit<BR> +telorum seges et iaculis increvit acutis.'<BR> +</P> + +<P> +Tum vero ancipiti mentem formidine pressus<BR> +obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.<BR> +Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno<BR> +infelix Priamus furtim mandarat alendum<BR> +Threicio regi, cum iam diffideret armis<BR> +Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.<BR> +Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,<BR> +res Agamemnonias victriciaque arma secutus,<BR> +fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro<BR> +vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,<BR> +auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,<BR> +delectos populi ad proceres primumque parentem<BR> +monstra deum refero, et quae sit sententia posco.<BR> +Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,<BR> +linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.<BR> +Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens<BR> +aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,<BR> +caeruleis maestae vittis atraque cupresso,<BR> +et circum Iliades crinem de more solutae;<BR> +inferimus tepido spumantia cymbia lacte<BR> +sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro<BR> +condimus, et magna supremum voce ciemus.<BR> +</P> + +<P> +Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti<BR> +dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,<BR> +deducunt socii navis et litora complent:<BR> +provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.<BR> +Sacra mari colitur medio gratissima tellus<BR> +Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,<BR> +quam pius arquitenens oras et litora circum<BR> +errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,<BR> +immotamque coli dedit et contemnere ventos.<BR> +Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu<BR> +accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.<BR> +Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos<BR> +vittis et sacra redimitus tempora lauro,<BR> +occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.<BR> +Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.<BR> +</P> + +<P> +Templa dei saxo venerabar structa vetusto:<BR> +'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis<BR> +et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae<BR> +Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.<BR> +Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?<BR> +Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,<BR> +liminaque laurusque dei, totusque moveri<BR> +mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.<BR> +Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:<BR> +'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum<BR> +prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto<BR> +accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:<BR> +hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,<BR> +et nati natorum, et qui nascentur ab illis.'<BR> +</P> + +<P> +Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu<BR> +laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,<BR> +quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?<BR> +Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,<BR> +'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras:<BR> +Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;<BR> +mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.<BR> +Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;<BR> +maximus unde pater, si rite audita recordor,<BR> +Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,<BR> +optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces<BR> +Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.<BR> +hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera<BR> +Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,<BR> +et iuncti currum dominae subiere leones.<BR> +Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;<BR> +placemus ventos et Gnosia regna petamus.<BR> +Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,<BR> +tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'<BR> +Sic fatus, meritos aris mactavit honores,<BR> +taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo<BR> +nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.<BR> +</P> + +<P> +Fama volat pulsum regnis cessisse paternis<BR> +Idomenea ducem, desertaque litora Cretae<BR> +hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.<BR> +Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,<BR> +bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,<BR> +Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor<BR> +Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.<BR> +Nauticus exoritur vario certamine clamor;<BR> +hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!''<BR> +Prosequitur surgens a puppi ventus euntis<BR> +et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.<BR> +Ergo avidus muros optatae molior urbis,<BR> +Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem<BR> +hortor amare focos arcemque attollere tectis.<BR> +</P> + +<P> +Iamque fere sicco subductae litore puppes;<BR> +conubiis arvisque novis operata iuventus;<BR> +iura domosque dabam: subito cum tabida membris,<BR> +corrupto caeli tractu, miserandaque venit<BR> +arboribusque satisque lues et letifer annus.<BR> +Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant<BR> +corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;<BR> +arebant herbae, et victum seges aegra negabat.<BR> +Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso<BR> +hortatur pater ire mari, veniamque precari:<BR> +quam fessis finem rebus ferat; unde laborum<BR> +temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.<BR> +</P> + +<P> +Nox erat, et terris animalia somnus habebat:<BR> +effigies sacrae divom Phrygiique Penates,<BR> +quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis<BR> +extuleram, visi ante oculos adstare iacentis<BR> +in somnis, multo manifesti lumine, qua se<BR> +plena per insertas fundebat luna fenestras;<BR> +tum sic adfari et curas his demere dictis:<BR> +'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,<BR> +hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.<BR> +Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,<BR> +nos tumidum sub te permensi classibus aequor,<BR> +idem venturos tollemus in astra nepotes,<BR> +imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis<BR> +magna para, longumque fugae ne linque laborem.<BR> +Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit<BR> +Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.<BR> +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,<BR> +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;<BR> +Oenotri coluere viri; nunc fama minores<BR> +Italiam dixisse ducis de nomine gentem:<BR> +hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,<BR> +Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.<BR> +Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti<BR> +haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat<BR> +Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus attonitus visis et voce deorum—-<BR> +nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus<BR> +velatasque comas praesentiaque ora videbar;<BR> +tum gelidus toto manabat corpore sudor<BR> +corripio e stratis corpus, tendoque supinas<BR> +ad caelum cum voce manus, et munera libo<BR> +intemerata focis. Perfecto laetus honore<BR> +Anchisen facio certum, remque ordine pando.<BR> +Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,<BR> +seque novo veterum deceptum errore locorum.<BR> +Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis,<BR> +sola mihi talis casus Cassandra canebat.<BR> +Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,<BR> +et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.<BR> +Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros<BR> +crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?<BR> +Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.'<BR> +Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.<BR> +Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis<BR> +vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.<BR> +</P> + +<P> +Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae<BR> +adparent terrae, caelum undique et undique pontus,<BR> +tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,<BR> +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.<BR> +Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt<BR> +aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;<BR> +involvere diem nimbi, et nox umida caelum<BR> +abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.<BR> +Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.<BR> +Ipse diem noctemque negat discernere caelo,<BR> +nec meminisse viae media Palinurus in unda.<BR> +Tris adeo incertos caeca caligine soles<BR> +erramus pelago, totidem sine sidere noctes.<BR> +Quarto terra die primum se attollere tandem<BR> +visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.<BR> +Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae<BR> +adnixi torquent spumas et caerula verrunt.<BR> +</P> + +<P> +Servatum ex undis Strophadum me litora primum<BR> +accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,<BR> +insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno<BR> +Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam<BR> +clausa domus, mensasque metu liquere priores.<BR> +Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla<BR> +pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.<BR> +Virginei volucrum voltus, foedissima ventris<BR> +proluvies, uncaeque manus, et pallida semper<BR> +ora fame.<BR> +</P> + +<P> +Huc ubi delati portus intravimus, ecce<BR> +laeta boum passim campis armenta videmus,<BR> +caprigenumque pecus nullo custode per herbas.<BR> +Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus<BR> +in partem praedamque Iovem; tum litore curvo<BR> +exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.<BR> +At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt<BR> +Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,<BR> +diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant<BR> +immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.<BR> +Rursum in secessu longo sub rupe cavata,<BR> +arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,<BR> +instruimus mensas arisque reponimus ignem:<BR> +rursum ex diverso caeli caecisque latebris<BR> +turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,<BR> +polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,<BR> +edico, et dira bellum cum gente gerendum.<BR> +Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam<BR> +disponunt enses et scuta latentia condunt.<BR> +Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere<BR> +litora, dat signum specula Misenus ab alta<BR> +aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,<BR> +obscenas pelagi ferro foedare volucres:<BR> +sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo<BR> +accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae<BR> +semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.<BR> +</P> + +<P> +Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,<BR> +infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:<BR> +'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,<BR> +Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,<BR> +et patrio Harpyias insontis pellere regno?<BR> +Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,<BR> +quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo<BR> +praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.<BR> +Italiam cursu petitis, ventisque vocatis<BR> +ibitis Italiam, portusque intrare licebit;<BR> +sed non ante datam cingetis moenibus urbem,<BR> +quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis<BR> +ambesas subigat malis absumere mensas.'<BR> +Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.<BR> +</P> + +<P> +At sociis subita gelidus formidine sanguis<BR> +deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,<BR> +sed votis precibusque iubent exposcere pacem,<BR> +sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.<BR> +Et pater Anchises passis de litore palmis<BR> +numina magna vocat, meritosque indicit honores:<BR> +'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,<BR> +et placidi servate pios!' Tum litore funem<BR> +deripere, excussosque iubet laxare rudentes.<BR> +Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,<BR> +qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.<BR> +Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos<BR> +Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.<BR> +Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,<BR> +et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.<BR> +Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis<BR> +et formidatus nautis aperitur Apollo.<BR> +Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;<BR> +ancora de prora iacitur, stant litore puppes.<BR> +</P> + +<P> +Ergo insperata tandem tellure potiti,<BR> +lustramurque Iovi votisque incendimus aras,<BR> +Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.<BR> +Exercent patrias oleo labente palaestras<BR> +nudati socii; iuvat evasisse tot urbes<BR> +Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.<BR> +Interea magnum sol circumvolvitur annum,<BR> +et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.<BR> +Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,<BR> +postibus adversis figo, et rem carmine signo:<BR> +AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.<BR> +Linquere tum portus iubeo et considere transtris:<BR> +certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.<BR> +Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces,<BR> +litoraque Epiri legimus portuque subimus<BR> +Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.<BR> +</P> + +<P> +Hic incredibilis rerum fama occupat auris,<BR> +Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,<BR> +coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,<BR> +et patrio Andromachen iterum cessisse marito.<BR> +Obstipui, miroque incensum pectus amore,<BR> +compellare virum et casus cognoscere tantos.<BR> +Progredior portu, classis et litora linquens,<BR> +sollemnis cum forte dapes et tristia dona<BR> +ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam<BR> +libabat cineri Andromache, Manisque vocabat<BR> +Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem<BR> +et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.<BR> +</P> + +<P> +Ut me conspexit venientem et Troia circum<BR> +arma amens vidit, magnis exterrita monstris<BR> +deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;<BR> +labitur, et longo vix tandem tempore fatur:<BR> +'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,<BR> +nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,<BR> +Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem<BR> +implevit clamore locum. Vix pauca furenti<BR> +subicio, et raris turbatus vocibus hisco:<BR> +'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;<BR> +ne dubita, nam vera vides.<BR> +Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto<BR> +excipit, aut quae digna satis fortuna revisit<BR> +Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?'<BR> +</P> + +<P> +Deiecit voltum et demissa voce locuta est:<BR> +'O felix una ante alias Priameia virgo,<BR> +hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis<BR> +iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,<BR> +nec victoris eri tetigit captiva cubile!<BR> +nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,<BR> +stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,<BR> +servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus<BR> +Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,<BR> +me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.<BR> +Ast illum, ereptae magno inflammatus amore<BR> +coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes<BR> +excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.<BR> +Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit<BR> +pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos<BR> +Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,<BR> +Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.<BR> +Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?<BR> +Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?<BR> +Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,<BR> +quem tibi iam Troia—-<BR> +Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?<BR> +Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis<BR> +et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?'<BR> +</P> + +<P> +Talia fundebat lacrimans longosque ciebat<BR> +incassum fletus, cum sese a moenibus heros<BR> +Priamides multis Helenus comitantibus adfert,<BR> +adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,<BR> +et multum lacrimas verba inter singula fundit.<BR> +Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis<BR> +Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum<BR> +adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.<BR> +Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:<BR> +illos porticibus rex accipiebat in amplis;<BR> +aulai medio libabant pocula Bacchi,<BR> +impositis auro dapibus, paterasque tenebant.<BR> +</P> + +<P> +Iamque dies alterque dies processit, et aurae<BR> +vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.<BR> +His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:<BR> +'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,<BR> +qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,<BR> +et volucrum linguas et praepetis omina pennae,<BR> +fare age—-namque omnem cursum mihi prospera dixit<BR> +religio, et cuncti suaserunt numine divi<BR> +Italiam petere et terras temptare repostas:<BR> +sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno<BR> +prodigium canit, et tristis denuntiat iras,<BR> +obscenamque famem—-quae prima pericula vito?<BR> +Quidve sequens tantos possim superare labores?'<BR> +</P> + +<P> +Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,<BR> +exorat pacem divom, vittasque resolvit<BR> +sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,<BR> +ipse manu multo suspensum numine ducit,<BR> +atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:<BR> +</P> + +<P> +'Nate dea,—-nam te maioribus ire per altum<BR> +auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex<BR> +sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—-<BR> +pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres<BR> +aequora et Ausonio possis considere portu,<BR> +expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae<BR> +scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.<BR> +Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam<BR> +vicinosque, ignare, paras invadere portus,<BR> +longa procul longis via dividit invia terris.<BR> +Ante et Trinacria lentandus remus in unda,<BR> +et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,<BR> +infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,<BR> +quam tuta possis urbem componere terra:<BR> +signa tibi dicam, tu condita mente teneto:<BR> +cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam<BR> +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus<BR> +triginta capitum fetus enixa iacebit.<BR> +alba, solo recubans, albi circum ubera nati,<BR> +is locus urbis erit, requies ea certa laborum.<BR> +Nec tu mensarum morsus horresce futuros:<BR> +fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.<BR> +</P> + +<P> +'Has autem terras, Italique hanc litoris oram,<BR> +proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,<BR> +effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.<BR> +Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,<BR> +et Sallentinos obsedit milite campos<BR> +Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei<BR> +parva Philoctetae subnixa Petelia muro.<BR> +Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,<BR> +et positis aris iam vota in litore solves,<BR> +purpureo velare comas adopertus amictu,<BR> +ne qua inter sanctos ignis in honore deorum<BR> +hostilis facies occurrat et omina turbet.<BR> +Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:<BR> +hac casti maneant in religione nepotes.<BR> +</P> + +<P> +'Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae<BR> +ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,<BR> +laeva tibi tellus et longo laeva petantur<BR> +aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.<BR> +Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—-<BR> +tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—-<BR> +dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus<BR> +una foret; venit medio vi pontus et undis<BR> +Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes<BR> +litore diductas angusto interluit aestu.<BR> +Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis<BR> +obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos<BR> +sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras<BR> +erigit alternos et sidera verberat unda.<BR> +At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,<BR> +ora exsertantem et navis in saxa trahentem.<BR> +Prima hominis facies et pulchro pectore virgo<BR> +pube tenus, postrema immani corpore pristis,<BR> +delphinum caudas utero commissa luporum.<BR> +Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni<BR> +cessantem, longos et circumflectere cursus,<BR> +quam semel informem vasto vidisse sub antro<BR> +Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.<BR> +</P> + +<P> +'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati<BR> +si qua fides, animum si veris implet Apollo,<BR> +unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum<BR> +praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:<BR> +Iunonis magnae primum prece numen adora;<BR> +Iunoni cane vota libens, dominamque potentem<BR> +supplicibus supera donis: sic denique victor<BR> +Trinacria finis Italos mittere relicta.<BR> +</P> + +<P> +'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,<BR> +divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,<BR> +insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima<BR> +fata canit, foliisque notas et nomina mandat.<BR> +Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,<BR> +digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.<BR> +Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;<BR> +verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus<BR> +impulit et teneras turbavit ianua frondes,<BR> +numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,<BR> +nec revocare situs aut iungere carmina curat:<BR> +inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.<BR> +Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—-<BR> +quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum<BR> +vela vocet, possisque sinus implere secundos,—-<BR> +quin adeas vatem precibusque oracula poscas<BR> +ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.<BR> +Illa tibi Italiae populos venturaque bella,<BR> +et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem<BR> +expediet, cursusque dabit venerata secundos.<BR> +Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.<BR> +Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'<BR> +</P> + +<P> +Quae postquam vates sic ore effatus amico est,<BR> +dona dehinc auro gravia sectoque elephanto<BR> +imperat ad navis ferri, stipatque carinis<BR> +ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,<BR> +loricam consertam hamis auroque trilicem,<BR> +et conum insignis galeae cristasque comantis,<BR> +arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.<BR> +Addit equos, additque duces;<BR> +remigium supplet; socios simul instruit armis.<BR> +</P> + +<P> +Interea classem velis aptare iubebat<BR> +Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.<BR> +Quem Phoebi interpres multo compellat honore:<BR> +'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,<BR> +cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,<BR> +ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.<BR> +Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;<BR> +Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.<BR> +Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultra<BR> +provehor, et fando surgentis demoror austros?'<BR> +</P> + +<P> +Nec minus Andromache digressu maesta supremo<BR> +fert picturatas auri subtemine vestes<BR> +et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),<BR> +textilibusque onerat donis, ac talia fatur:<BR> +'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum<BR> +sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,<BR> +coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,<BR> +O milli sola mei super Astyanactis imago:<BR> +sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;<BR> +et nunc aequali tecum pubesceret aevo.'<BR> +</P> + +<P> +Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:<BR> +'Vivite felices, quibus est fortuna peracta<BR> +iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.<BR> +Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,<BR> +arva neque Ausoniae semper cedentia retro<BR> +quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis<BR> +quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,<BR> +auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.<BR> +Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva<BR> +intraro, gentique meae data moenia cernam,<BR> +cognatas urbes olim populosque propinquos,<BR> +Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor<BR> +atque idem casus, unam faciemus utramque<BR> +Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.'<BR> +</P> + +<P> +Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,<BR> +unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.<BR> +Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;<BR> +sternimur optatae gremio telluris ad undam,<BR> +sortiti remos, passimque in litore sicco<BR> +corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.<BR> +Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:<BR> +haud segnis strato surgit Palinurus et omnis<BR> +explorat ventos, atque auribus aera captat;<BR> +sidera cuncta notat tacito labentia caelo,<BR> +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,<BR> +armatumque auro circumspicit Oriona.<BR> +Postquam cuncta videt caelo constare sereno,<BR> +dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,<BR> +temptamusque viam et velorum pandimus alas.<BR> +</P> + +<P> +Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,<BR> +cum procul obscuros collis humilemque videmus<BR> +Italiam. ''Italiam'' primus conclamat Achates,<BR> +''Italiam'' laeto socii clamore salutant.<BR> +Tum pater Anchises magnum cratera corona<BR> +induit, implevitque mero, divosque vocavit<BR> +stans celsa in puppi:<BR> +'Di maris et terrae tempestatumque potentes,<BR> +ferte viam vento facilem et spirate secundi.'<BR> +Crebrescunt optatae aurae portusque patescit<BR> +iam propior, templumque adparet in arce Minervae.<BR> +Vela legunt socii et proras ad litora torquent.<BR> +Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,<BR> +obiectae salsa spumant aspargine cautes;<BR> +ipse latet; gemino demittunt bracchia muro<BR> +turriti scopuli, refugitque ab litore templum.<BR> +Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi<BR> +tondentis campum late, candore nivali.<BR> +Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portas<BR> +bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.<BR> +Sed tamen idem olim curru succedere sueti<BR> +quadrupedes, et frena iugo concordia ferre;<BR> +spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur<BR> +Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,<BR> +et capita ante aras Phrygio velamur amictu;<BR> +praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite<BR> +Iunoni Argivae iussos adolemus honores.<BR> +</P> + +<P> +Haud mora, continuo perfectis ordine votis,<BR> +cornua velatarum obvertimus antemarum,<BR> +Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.<BR> +Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti<BR> +cernitur; attollit se diva Lacinia contra,<BR> +Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.<BR> +Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,<BR> +et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa<BR> +audimus longe fractasque ad litora voces,<BR> +exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.<BR> +Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis:<BR> +hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.<BR> +Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!'<BR> +</P> + +<P> +Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem<BR> +contorsit laevas proram Palinurus ad undas.<BR> +laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.<BR> +Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem<BR> +subducta ad Manis imos desedimus unda.<BR> +Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:<BR> +ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.<BR> +Interea fessos ventus cum sole reliquit,<BR> +ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.<BR> +</P> + +<P> +Portus ab accessu ventorum immotus et ingens<BR> +ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;<BR> +interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,<BR> +turbine fumantem piceo et candente favilla,<BR> +attollitque globos flammarum et sidera lambit;<BR> +interdum scopulos avolsaque viscera montis<BR> +erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras<BR> +cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.<BR> +Fama est Enceladi semustum fulmine corpus<BR> +urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam<BR> +impositam ruptis flammam exspirare caminis;<BR> +et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem<BR> +murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.<BR> +Noctem illam tecti silvis immania monstra<BR> +perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.<BR> +Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra<BR> +siderea polus, obscuro sed nubila caelo,<BR> +et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.<BR> +</P> + +<P> +Postera iamque dies primo surgebat Eoo,<BR> +umentemque Aurora polo dimoverat umbram:<BR> +cum subito e silvis, macie confecta suprema,<BR> +ignoti nova forma viri miserandaque cultu<BR> +procedit, supplexque manus ad litora tendit.<BR> +Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,<BR> +consertum tegumen spinis; at cetera Graius,<BR> +[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.]<BR> +Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit<BR> +arma procul, paulum aspectu conterritus haesit,<BR> +continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps<BR> +cum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor,<BR> +per superos atque hoc caeli spirabile lumen,<BR> +tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;<BR> +hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,<BR> +et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;<BR> +pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,<BR> +spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.<BR> +Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.'<BR> +Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans<BR> +haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,<BR> +hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.<BR> +Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,<BR> +dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.<BR> +Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:<BR> +</P> + +<P> +'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,<BR> +nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto<BR> +paupere—-mansissetque utinam fortuna!—-profectus.<BR> +Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,<BR> +inmemores socii vasto Cyclopis in antro<BR> +deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,<BR> +intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat<BR> +sidera—-Di, talem terris avertite pestem!—-<BR> +nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.<BR> +Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.<BR> +Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro<BR> +prensa manu magna, medio resupinus in antro,<BR> +frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent<BR> +limina; vidi atro cum membra fluentia tabo<BR> +manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.<BR> +Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,<BR> +oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.<BR> +Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus<BR> +cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum<BR> +immensus, saniem eructans et frusta cruento<BR> +per somnum commixta mero, nos magna precati<BR> +numina sortitique vices, una undique circum<BR> +fundimur, et telo lumen terebramus acuto,—-<BR> +ingens, quod torva solum sub fronte latebat,<BR> +Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—-<BR> +et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.<BR> +Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem<BR> +rumpite.<BR> +</P> + +<P> +Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro<BR> +lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,<BR> +centum alii curva haec habitant ad litora volgo<BR> +infandi Cyclopes, et altis montibus errant.<BR> +Tertia iam lunae se cornua lumine complent,<BR> +cum vitam in silvis inter deserta ferarum<BR> +lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas<BR> +prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.<BR> +Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,<BR> +dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.<BR> +Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem<BR> +conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,<BR> +addixi: satis est gentem effugisse nefandam.<BR> +Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus<BR> +ipsum inter pecudes vasta se mole moventem<BR> +pastorem Polyphemum et litora nota petentem,<BR> +monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.<BR> +Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;<BR> +lanigerae comitantur oves—-ea sola voluptas<BR> +solamenque mali.<BR> +Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,<BR> +luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,<BR> +dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor<BR> +iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.<BR> +Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto<BR> +supplice sic merito, tacitique incidere funem;<BR> +vertimus et proni certantibus aequora remis.<BR> +Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;<BR> +verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,<BR> +nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,<BR> +clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes<BR> +contremuere undae, penitusque exterrita tellus<BR> +Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis.<BR> +</P> + +<P> +At genus e silvis Cyclopum et montibus altis<BR> +excitum ruit ad portus et litora complent.<BR> +Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo<BR> +Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,<BR> +concilium horrendum: quales cum vertice celso<BR> +aeriae quercus, aut coniferae cyparissi<BR> +constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.<BR> +Praecipites metus acer agit quocumque rudentis<BR> +excutere, et ventis intendere vela secundis.<BR> +Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin<BR> +inter, utramque viam leti discrimine parvo,<BR> +ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.<BR> +Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori<BR> +missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo<BR> +Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.<BR> +Talia monstrabat relegens errata retrorsus<BR> +litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.<BR> +</P> + +<P> +Sicanio praetenta sinu iacet insula contra<BR> +Plemyrium undosum; nomen dixere priores<BR> +Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem<BR> +occultas egisse vias subter mare; qui nunc<BR> +ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.<BR> +Iussi numina magna loci veneramur; et inde<BR> +exsupero praepingue solum stagnantis Helori.<BR> +Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni<BR> +radimus, et fatis numquam concessa moveri<BR> +adparet Camerina procul campique Geloi,<BR> +immanisque Gela fluvii cognomine dicta.<BR> +Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe<BR> +moenia, magnanimum quondam generator equorum;<BR> +teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,<BR> +et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.<BR> +</P> + +<P> +Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora<BR> +accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,<BR> +heu genitorem, omnis curae casusque levamen,<BR> +amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum<BR> +deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!<BR> +Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,<BR> +hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.<BR> +Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.<BR> +Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.<BR> +</P> + +<P> +Sic pater Aeneas intentis omnibus unus<BR> +fata renarrabat divom, cursusque docebat.<BR> +Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber04"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER IV<BR> +</H3> + +<P> +AT regina gravi iamdudum saucia cura<BR> +volnus alit venis, et caeco carpitur igni.<BR> +Multa viri virtus animo, multusque recursat<BR> +gentis honos: haerent infixi pectore voltus<BR> +verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.<BR> +Postera Phoebea lustrabat lampade terras,<BR> +umentemque Aurora polo dimoverat umbram,<BR> +cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:<BR> +'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!<BR> +Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,<BR> +quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!<BR> +Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.<BR> +Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille<BR> +iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!<BR> +Si mihi non animo fixum immotumque sederet,<BR> +ne cui me vinclo vellem sociare iugali,<BR> +postquam primus amor deceptam morte fefellit;<BR> +si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,<BR> +huic uni forsan potui succumbere culpae.<BR> +Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei<BR> +coniugis et sparsos fraterna caede Penatis,<BR> +solus hic inflexit sensus, animumque labantem<BR> +impulit: adgnosco veteris vestigia flammae.<BR> +Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,<BR> +vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,<BR> +pallentis umbras Erebi noctemque profundam,<BR> +ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.<BR> +Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores<BR> +abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.'<BR> +Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.<BR> +</P> + +<P> +Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori,<BR> +solane perpetua maerens carpere iuventa,<BR> +nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?<BR> +Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?<BR> +Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,<BR> +non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas<BR> +ductoresque alii, quos Africa terra triumphis<BR> +dives alit: placitone etiam pugnabis amori?<BR> +Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?<BR> +Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,<BR> +et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;<BR> +hinc deserta siti regio, lateque furentes<BR> +Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,<BR> +germanique minas?<BR> +Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda<BR> +hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.<BR> +Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna<BR> +coniugio tali! Teucrum comitantibus armis<BR> +Punica se quantis attollet gloria rebus!<BR> +Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis<BR> +indulge hospitio, causasque innecte morandi,<BR> +dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,<BR> +quassataeque rates, dum non tractabile caelum.'<BR> +</P> + +<P> +His dictis incensum animum inflammavit amore,<BR> +spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.<BR> +Principio delubra adeunt, pacemque per aras<BR> +exquirunt; mactant lectas de more bidentis<BR> +legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,<BR> +Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.<BR> +Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido<BR> +candentis vaccae media inter cornua fundit,<BR> +aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,<BR> +instauratque diem donis, pecudumque reclusis<BR> +pectoribus inhians spirantia consulit exta.<BR> +Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,<BR> +quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas<BR> +interea, et tacitum vivit sub pectore volnus.<BR> +Uritur infelix Dido, totaque vagatur<BR> +urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,<BR> +quam procul incautam nemora inter Cresia fixit<BR> +pastor agens telis, liquitque volatile ferrum<BR> +nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat<BR> +Dictaeos; haeret lateri letalis arundo.<BR> +Nunc media Aenean secum per moenia ducit,<BR> +Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;<BR> +incipit effari, mediaque in voce resistit;<BR> +nunc eadem labente die convivia quaerit,<BR> +Iliacosque iterum demens audire labores<BR> +exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.<BR> +Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim<BR> +luna premit suadentque cadentia sidera somnos,<BR> +sola domo maeret vacua, stratisque relictis<BR> +incubat, illum absens absentem auditque videtque;<BR> +aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,<BR> +detinet, infandum si fallere possit amorem.<BR> +Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus<BR> +exercet, portusve aut propugnacula bello<BR> +tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque<BR> +murorum ingentes aequataque machina caelo.<BR> +</P> + +<P> +Quam simul ac tali persensit peste teneri<BR> +cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,<BR> +talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:<BR> +'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis<BR> +tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen,<BR> +una dolo divom si femina victa duorum est!<BR> +Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra<BR> +suspectas habuisse domos Karthaginis altae.<BR> +Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?<BR> +Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos<BR> +exercemus? Habes, tota quod mente petisti:<BR> +ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.<BR> +Communem hunc ergo populum paribusque regamus<BR> +auspiciis; liceat Phrygio servire marito,<BR> +dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.'<BR> +</P> + +<P> +Olli—-sensit enim simulata mente locutam,<BR> +quo regnum Italiae Libycas averteret oras—-<BR> +sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demens<BR> +abnuat, aut tecum malit contendere bello,<BR> +si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.<BR> +Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam<BR> +esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,<BR> +miscerive probet populos, aut foedera iungi.<BR> +Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.<BR> +Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:<BR> +'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat<BR> +confieri possit, paucis, adverte, docebo.<BR> +Venatum Aeneas unaque miserrima Dido<BR> +in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus<BR> +extulerit Titan, radiisque retexerit orbem.<BR> +His ego nigrantem commixta grandine nimbum,<BR> +dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,<BR> +desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.<BR> +Diffugient comites et nocte tegentur opaca:<BR> +speluncam Dido dux et Troianus eandem<BR> +devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,<BR> +[conubio iungam stabili propriamque dicabo,]<BR> +hic hymenaeus erit.'—-Non adversata petenti<BR> +adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.<BR> +</P> + +<P> +Oceanum interea surgens Aurora reliquit.<BR> +It portis iubare exorto delecta iuventus;<BR> +retia rara, plagae, lato venabula ferro,<BR> +Massylique ruunt equites et odora canum vis.<BR> +Reginam thalamo cunctantem ad limina primi<BR> +Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro<BR> +stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.<BR> +Tandem progreditur, magna stipante caterva,<BR> +Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.<BR> +Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,<BR> +aurea purpuream subnectit fibula vestem.<BR> +Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus<BR> +incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis<BR> +infert se socium Aeneas atque agmina iungit.<BR> +Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta<BR> +deserit ac Delum maternam invisit Apollo,<BR> +instauratque choros, mixtique altaria circum<BR> +Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;<BR> +ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem<BR> +fronde premit crinem fingens atque implicat auro;<BR> +tela sonant umeris: haud illo segnior ibat<BR> +Aeneas; tantum egregio decus enitet ore.<BR> +Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,<BR> +ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae<BR> +decurrere iugis; alia de parte patentis<BR> +transmittunt cursu campos atque agmina cervi<BR> +pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.<BR> +At puer Ascanius mediis in vallibus acri<BR> +gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,<BR> +spumantemque dari pecora inter inertia votis<BR> +optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.<BR> +</P> + +<P> +Interea magno misceri murmure caelum<BR> +incipit; insequitur commixta grandine nimbus;<BR> +et Tyrii comites passim et Troiana iuventus<BR> +Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros<BR> +tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.<BR> +Speluncam Dido dux et Troianus eandem<BR> +deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno<BR> +dant signum; fulsere ignes et conscius aether<BR> +conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.<BR> +Ille dies primus leti primusque malorum<BR> +causa fuit; neque enim specie famave movetur,<BR> +nec iam furtivum Dido meditatur amorem:<BR> +coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.<BR> +</P> + +<P> +Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes—-<BR> +Fama, malum qua non aliud velocius ullum;<BR> +mobilitate viget, viresque adquirit eundo,<BR> +parva metu primo, mox sese attollit in auras,<BR> +ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.<BR> +Illam Terra parens, ira inritata deorum,<BR> +extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem<BR> +progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,<BR> +monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae<BR> +tot vigiles oculi subter, mirabile dictu,<BR> +tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.<BR> +Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,<BR> +stridens, nec dulci declinat lumina somno;<BR> +luce sedet custos aut summi culmine tecti,<BR> +turribus aut altis, et magnas territat urbes;<BR> +tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.<BR> +Haec tum multiplici populos sermone replebat<BR> +gaudens, et pariter facta atque infecta canebat:<BR> +venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,<BR> +cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;<BR> +nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere<BR> +regnorum immemores turpique cupidine captos.<BR> +Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.<BR> +Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,<BR> +incenditque animum dictis atque aggerat iras.<BR> +</P> + +<P> +Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,<BR> +templa Iovi centum latis immania regnis,<BR> +centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,<BR> +excubias divom aeternas, pecudumque cruore<BR> +pingue solum et variis florentia limina sertis.<BR> +Isque amens animi et rumore accensus amaro<BR> +dicitur ante aras media inter numina divom<BR> +multa Iovem manibus supplex orasse supinis:<BR> +'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis<BR> +gens epulata toris Lenaeum libat honorem,<BR> +aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,<BR> +nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes<BR> +terrificant animos et inania murmura miscent?<BR> +Femina, quae nostris errans in finibus urbem<BR> +exiguam pretio posuit, cui litus arandum<BR> +cuique loci leges dedimus, conubia nostra<BR> +reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.<BR> +Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,<BR> +Maeonia mentum mitra crinemque madentem<BR> +subnexus, rapto potitur: nos munera templis<BR> +quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus orantem dictis arasque tenentem<BR> +audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit<BR> +regia et oblitos famae melioris amantes.<BR> +Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:<BR> +'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,<BR> +Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc<BR> +exspectat, fatisque datas non respicit urbes,<BR> +adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.<BR> +Non illum nobis genetrix pulcherrima talem<BR> +promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;<BR> +sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem<BR> +Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri<BR> +proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.<BR> +Si nulla accendit tantarum gloria rerum,<BR> +nec super ipse sua molitur laude laborem,<BR> +Ascanione pater Romanas invidet arces?<BR> +Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,<BR> +nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?<BR> +Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat. Ille patris magni parere parabat<BR> +imperio; et primum pedibus talaria nectit<BR> +aurea, quae sublimem alis sive aequora supra<BR> +seu terram rapido pariter cum flamine portant;<BR> +tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco<BR> +pallentis, alias sub Tartara tristia mittit,<BR> +dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.<BR> +Illa fretus agit ventos, et turbida tranat<BR> +nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit<BR> +Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit,<BR> +Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris<BR> +piniferum caput et vento pulsatur et imbri;<BR> +nix umeros infusa tegit; tum flumina mento<BR> +praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.<BR> +Hic primum paribus nitens Cyllenius alis<BR> +constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas<BR> +misit, avi similis, quae circum litora, circum<BR> +piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.<BR> +Haud aliter terras inter caelumque volabat,<BR> +litus harenosum Libyae ventosque secabat<BR> +materno veniens ab avo Cyllenia proles.<BR> +Ut primum alatis tetigit magalia plantis,<BR> +Aenean fundantem arces ac tecta novantem<BR> +conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva<BR> +ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena<BR> +demissa ex umeris, dives quae munera Dido<BR> +fecerat, et tenui telas discreverat auro.<BR> +Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altae<BR> +fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem<BR> +exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?<BR> +Ipse deum tibi me claro demittit Olympo<BR> +regnator, caelum ac terras qui numine torquet;<BR> +ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:<BR> +quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?<BR> +Si te nulla movet tantarum gloria rerum,<BR> +[nec super ipse tua moliris laude laborem,]<BR> +Ascanium surgentem et spes heredis Iuli<BR> +respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus<BR> +debentur.' Tali Cyllenius ore locutus<BR> +mortalis visus medio sermone reliquit,<BR> +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.<BR> +</P> + +<P> +At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,<BR> +arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.<BR> +Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,<BR> +attonitus tanto monitu imperioque deorum.<BR> +Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem<BR> +audeat adfatu? Quae prima exordia sumat?<BR> +Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,<BR> +in partisque rapit varias perque omnia versat.<BR> +Haec alternanti potior sententia visa est:<BR> +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,<BR> +classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,<BR> +arma parent, et quae rebus sit causa novandis<BR> +dissimulent; sese interea, quando optuma Dido<BR> +nesciat et tantos rumpi non speret amores,<BR> +temptaturum aditus, et quae mollissima fandi<BR> +tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes<BR> +imperio laeti parent ac iussa facessunt.<BR> +</P> + +<P> +At regina dolos—-quis fallere possit amantem?<BR> +praesensit, motusque excepit prima futuros,<BR> +omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti<BR> +detulit armari classem cursumque parari.<BR> +Saevit inops animi, totamque incensa per urbem<BR> +bacchatur, qualis commotis excita sacris<BR> +Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho<BR> +orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.<BR> +Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:<BR> +'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum<BR> +posse nefas, tacitusque mea decedere terra?<BR> +Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,<BR> +nec moritura tenet crudeli funere Dido?<BR> +Quin etiam hiberno moliris sidere classem,<BR> +et mediis properas aquilonibus ire per altum,<BR> +crudelis? Quid, si non arva aliena domosque<BR> +ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,<BR> +Troia per undosum peteretur classibus aequor<BR> +Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te<BR> +(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)<BR> +per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,<BR> +si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam<BR> +dulce meum, miserere domus labentis, et istam—-<BR> +oro, si quis adhuc precibus locus—-exue mentem.<BR> +Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni<BR> +odere, infensi Tyrii; te propter eundem<BR> +exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,<BR> +fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?<BR> +Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.<BR> +Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater<BR> +destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?<BR> +Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset<BR> +ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula<BR> +luderet Aeneas, qui te tamen ore referret,<BR> +non equidem omnino capta ac deserta viderer.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat<BR> +lumina, et obnixus curam sub corde premebat.<BR> +Tandem pauca refert: 'Ego te, quae plurima fando<BR> +enumerare vales, numquam, regina, negabo<BR> +promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,<BR> +dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.<BR> +Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto<BR> +speravi—-ne finge—-fugam, nec coniugis umquam<BR> +praetendi taedas, aut haec in foedera veni.<BR> +Me si fata meis paterentur ducere vitam<BR> +auspiciis et sponte mea componere curas,<BR> +urbem Troianam primum dulcisque meorum<BR> +reliquias colerem, Priami tecta alta manerent,<BR> +et recidiva manu posuissem Pergama victis.<BR> +Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,<BR> +Italiam Lyciae iussere capessere sortes:<BR> +hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,<BR> +Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,<BR> +quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,<BR> +invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.<BR> +Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris<BR> +nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,<BR> +admonet in somnis et turbida terret imago;<BR> +me puer Ascanius capitisque iniuria cari,<BR> +quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.<BR> +Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso—-<BR> +testor utrumque caput—-celeris mandata per auras<BR> +detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi<BR> +intrantem muros, vocemque his auribus hausi.<BR> +Desine meque tuis incendere teque querelis:<BR> +Italiam non sponte sequor.'<BR> +</P> + +<P> +Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,<BR> +huc illuc volvens oculos, totumque pererrat<BR> +luminibus tacitis, et sic accensa profatur:<BR> +'Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,<BR> +perfide; sed duris genuit te cautibus horrens<BR> +Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.<BR> +Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?<BR> +Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?<BR> +Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?<BR> +Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,<BR> +nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.<BR> +Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem<BR> +excepi, et regni demens in parte locavi;<BR> +amissam classem, socios a morte reduxi.<BR> +Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,<BR> +nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso<BR> +interpres divom fert horrida iussa per auras.<BR> +Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos<BR> +sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.<BR> +I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.<BR> +Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,<BR> +supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido<BR> +saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,<BR> +et, cum frigida mors anima seduxerit artus,<BR> +omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.<BR> +Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.'<BR> +His medium dictis sermonem abrumpit, et auras<BR> +aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,<BR> +linquens multa metu cunctantem et multa parantem<BR> +dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra<BR> +marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.<BR> +</P> + +<P> +At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem<BR> +solando cupit et dictis avertere curas,<BR> +multa gemens magnoque animum labefactus amore,<BR> +iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.<BR> +Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas<BR> +deducunt toto naves: natat uncta carina;<BR> +frondentisque ferunt remos et robora silvis<BR> +infabricata, fugae studio.<BR> +Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.<BR> +Ac velut ingentem formicae farris acervum<BR> +cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;<BR> +it nigrum campis agmen, praedamque per herbas<BR> +convectant calle angusto; pars grandia trudunt<BR> +obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt<BR> +castigantque moras; opere omnis semita fervet.<BR> +Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?<BR> +quosve dabas gemitus, cum litora fervere late<BR> +prospiceres arce ex summa, totumque videres<BR> +misceri ante oculos tantis clamoribus aequor?<BR> +Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?<BR> +Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando<BR> +cogitur, et supplex animos submittere amori,<BR> +ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.<BR> +</P> + +<P> +'Anna, vides toto properari litore; circum<BR> +undique convenere; vocat iam carbasus auras,<BR> +puppibus et laeti nautae imposuere coronas.<BR> +Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,<BR> +et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum<BR> +exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille<BR> +te colere, arcanos etiam tibi credere sensus;<BR> +sola viri mollis aditus et tempora noras.<BR> +I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:<BR> +non ego cum Danais Troianam exscindere gentem<BR> +Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi,<BR> +nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,<BR> +cur mea dicta neget duras demittere in auris.<BR> +Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:<BR> +exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.<BR> +Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,<BR> +nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat:<BR> +tempus inane peto, requiem spatiumque furori,<BR> +dum mea me victam doceat fortuna dolere.<BR> +Extremam hanc oro veniam—-miserere sororis—-<BR> +quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus orabat, talisque miserrima fletus<BR> +fertque refertque soror: sed nullis ille movetur<BR> +fletibus, aut voces ullas tractabilis audit;<BR> +fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.<BR> +Ac, velut annoso validam cum robore quercum<BR> +Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc<BR> +eruere inter se certant; it stridor, et altae<BR> +consternunt terram concusso stipite frondes;<BR> +ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras<BR> +aetherias, tantum radice in Tartara tendit:<BR> +haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros<BR> +tunditur, et magno persentit pectore curas;<BR> +mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.<BR> +</P> + +<P> +Tum vero infelix fatis exterrita Dido<BR> +mortem orat; taedet caeli convexa tueri.<BR> +Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,<BR> +vidit, turicremis cum dona imponeret aris,<BR> +horrendum dictu, latices nigrescere sacros,<BR> +fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.<BR> +Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.<BR> +Praeterea fuit in tectis de marmore templum<BR> +coniugis antiqui, miro quod honore colebat,<BR> +velleribus niveis et festa fronde revinctum:<BR> +hinc exaudiri voces et verba vocantis<BR> +visa viri, nox cum terras obscura teneret;<BR> +solaque culminibus ferali carmine bubo<BR> +saepe queri et longas in fletum ducere voces;<BR> +multaque praeterea vatum praedicta priorum<BR> +terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem<BR> +in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui<BR> +sola sibi, semper longam incomitata videtur<BR> +ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.<BR> +Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,<BR> +et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;<BR> +aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes<BR> +armatam facibus matrem et serpentibus atris<BR> +cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.<BR> +</P> + +<P> +Ergo ubi concepit furias evicta dolore<BR> +decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque<BR> +exigit, et, maestam dictis adgressa sororem,<BR> +consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:<BR> +'Inveni, germana, viam—-gratare sorori—-<BR> +quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.<BR> +Oceani finem iuxta solemque cadentem<BR> +ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas<BR> +axem humero torquet stellis ardentibus aptum:<BR> +hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,<BR> +Hesperidum templi custos, epulasque draconi<BR> +quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,<BR> +spargens umida mella soporiferumque papaver.<BR> +Haec se carminibus promittit solvere mentes<BR> +quas velit, ast aliis duras immittere curas,<BR> +sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;<BR> +nocturnosque movet Manis: mugire videbis<BR> +sub pedibus terram, et descendere montibus ornos.<BR> +Testor, cara, deos et te, germana, tuumque<BR> +dulce caput, magicas invitam accingier artes.<BR> +Tu secreta pyram tecto interiore sub auras<BR> +erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit<BR> +impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,<BR> +quo perii, superimponas: abolere nefandi<BR> +cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.'<BR> +Haec effata silet; pallor simul occupat ora.<BR> +Non tamen Anna novis praetexere funera sacris<BR> +germanam credit, nec tantos mente furores<BR> +concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:<BR> +ergo iussa parat.<BR> +</P> + +<P> +At regina, pyra penetrali in sede sub auras<BR> +erecta ingenti taedis atque ilice secta,<BR> +intenditque locum sertis, et fronde coronat<BR> +funerea; super exuvias ensemque relictum<BR> +effigiemque toro locat, haud ignara futuri.<BR> +Stant arae circum, et crines effusa sacerdos<BR> +ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,<BR> +tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.<BR> +Sparserat et latices simulatos fontis Averni,<BR> +falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis<BR> +pubentes herbae nigri cum lacte veneni;<BR> +quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus<BR> +et matri praereptus amor.<BR> +Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,<BR> +unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,<BR> +testatur moritura deos et conscia fati<BR> +sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes<BR> +curae numen habet iustumque memorque, precatur.<BR> +</P> + +<P> +Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem<BR> +corpora per terras, silvaeque et saeva quierant<BR> +aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,<BR> +cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,<BR> +quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis<BR> +rura tenent, somno positae sub nocte silenti<BR> +[lenibant curas, et corda oblita laborum].<BR> +At non infelix animi Phoenissa, nec umquam<BR> +Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem<BR> +accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens<BR> +saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.<BR> +Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:<BR> +'En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores<BR> +experiar, Nomadumque petam conubia supplex,<BR> +quos ego sim totiens iam dedignata maritos?<BR> +Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum<BR> +iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,<BR> +et bene apud memores veteris stat gratia facti?<BR> +Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis<BR> +invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum<BR> +Laomedonteae sentis periuria gentis?<BR> +Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,<BR> +an Tyriis omnique manu stipata meorum<BR> +inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,<BR> +rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?<BR> +Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.<BR> +Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem<BR> +his, germana, malis oneras atque obicis hosti.<BR> +Non licuit thalami expertem sine crimine vitam<BR> +degere, more ferae, tales nec tangere curas!<BR> +Non servata fides cineri promissa Sychaeo!'<BR> +</P> + +<P> +Tantos illa suo rumpebat pectore questus.<BR> +Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,<BR> +carpebat somnos, rebus iam rite paratis.<BR> +Huic se forma dei voltu redeuntis eodem<BR> +obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est—-<BR> +omnia Mercurio similis, vocemque coloremque<BR> +et crinis flavos et membra decora iuventa:<BR> +'Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,<BR> +nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,<BR> +demens, nec Zephyros audis spirare secundos?<BR> +Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,<BR> +certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.<BR> +Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?<BR> +Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis<BR> +conlucere faces, iam fervere litora flammis,<BR> +si te his attigerit terris Aurora morantem.<BR> +Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper<BR> +femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.<BR> +</P> + +<P> +Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,<BR> +corripit e somno corpus, sociosque fatigat:<BR> +'Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;<BR> +solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto<BR> +festinare fugam tortosque incidere funes<BR> +ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,<BR> +quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.<BR> +Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo<BR> +dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem<BR> +fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.<BR> +Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;<BR> +litora deseruere; latet sub classibus aequor;<BR> +adnixi torquent spumas et caerula verrunt.<BR> +</P> + +<P> +Et iam prima novo spargebat lumine terras<BR> +Tithoni croceum linquens Aurora cubile.<BR> +Regina e speculis ut primum albescere lucem<BR> +vidit, et aequatis classem procedere velis,<BR> +litoraque et vacuos sensit sine remige portus,<BR> +terque quaterque manu pectus percussa decorum,<BR> +flaventesque abscissa comas, 'Pro Iuppiter, ibit<BR> +hic' ait 'et nostris inluserit advena regnis?<BR> +Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,<BR> +deripientque rates alii navalibus? Ite,<BR> +ferte citi flammas, date vela, impellite remos!—-<BR> +Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?<BR> +Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.<BR> +Tum decuit, cum sceptra dabas.—-En dextra fidesque,<BR> +quem secum patrios aiunt portare Penates,<BR> +quem subiisse umeris confectum aetate parentem!<BR> +Non potui abreptum divellere corpus, et undis<BR> +spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro<BR> +Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis?—-<BR> +Verum anceps pugnae fuerat fortuna:—-fuisset.<BR> +Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,<BR> +implessemque foros flammis, natumque patremque<BR> +cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.<BR> +'Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,<BR> +tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,<BR> +nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,<BR> +et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,<BR> +accipite haec, meritumque malis advertite numen,<BR> +et nostras audite preces. Si tangere portus<BR> +infandum caput ac terris adnare necesse est,<BR> +et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:<BR> +at bello audacis populi vexatus et armis,<BR> +finibus extorris, complexu avulsus Iuli,<BR> +auxilium imploret, videatque indigna suorum<BR> +funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae<BR> +tradiderit, regno aut optata luce fruatur,<BR> +sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.<BR> +Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.<BR> +Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum<BR> +exercete odiis, cinerique haec mittite nostro<BR> +munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.<BR> +Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,<BR> +qui face Dardanios ferroque sequare colonos,<BR> +nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.<BR> +Litora litoribus contraria, fluctibus undas<BR> +imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ait, et partis animum versabat in omnis,<BR> +invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.<BR> +Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;<BR> +namque suam patria antiqua cinis ater habebat:<BR> +'Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;<BR> +dic corpus properet fluviali spargere lympha,<BR> +et pecudes secum et monstrata piacula ducat:<BR> +sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.<BR> +Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,<BR> +perficere est animus, finemque imponere curis,<BR> +Dardaniique rogum capitis permittere flammae.'<BR> +Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.<BR> +At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,<BR> +sanguineam volvens aciem, maculisque trementis<BR> +interfusa genas, et pallida morte futura,<BR> +interiora domus inrumpit limina, et altos<BR> +conscendit furibunda rogos, ensemque recludit<BR> +Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.<BR> +Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile<BR> +conspexit, paulum lacrimis et mente morata,<BR> +incubuitque toro, dixitque novissima verba:<BR> +'Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,<BR> +accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.<BR> +Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,<BR> +et nunc magna mei sub terras ibit imago.<BR> +Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;<BR> +ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;<BR> +felix, heu nimium felix, si litora tantum<BR> +numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!'<BR> +Dixit, et, os impressa toro, 'Moriemur inultae,<BR> +sed moriamur' ait. 'Sic, sic iuvat ire sub umbras:<BR> +Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto<BR> +Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.'<BR> +Dixerat; atque illam media inter talia ferro<BR> +conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore<BR> +spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta<BR> +atria; concussam bacchatur Fama per urbem.<BR> +Lamentis gemituque et femineo ululatu<BR> +tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,<BR> +non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis<BR> +Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes<BR> +culmina perque hominum volvantur perque deorum.<BR> +Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu<BR> +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis<BR> +per medios ruit, ac morientem nomine clamat:<BR> +'Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?<BR> +Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?<BR> +Quid primum deserta querar? Comitemne sororem<BR> +sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:<BR> +idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.<BR> +His etiam struxi manibus, patriosque vocavi<BR> +voce deos, sic te ut posita crudelis abessem?<BR> +Exstinxti te meque, soror, populumque patresque<BR> +Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis<BR> +abluam, et, extremus si quis super halitus errat,<BR> +ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos,<BR> +semianimemque sinu germanam amplexa fovebat<BR> +cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.<BR> +Illa, graves oculos conata attollere, rursus<BR> +deficit; infixum stridit sub pectore vulnus.<BR> +Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;<BR> +ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto<BR> +quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.<BR> +</P> + +<P> +Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem<BR> +difficilisque obitus, Irim demisit Olympo,<BR> +quae luctantem animam nexosque resolveret artus.<BR> +Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,<BR> +sed misera ante diem, subitoque accensa furore,<BR> +nondum illi flavum Proserpina vertice crinem<BR> +abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.<BR> +Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,<BR> +mille trahens varios adverso sole colores,<BR> +devolat, et supra caput adstitit: 'Hunc ego Diti<BR> +sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'<BR> +Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una<BR> +dilapsus calor, atque in ventos vita recessit.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber05"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER V<BR> +</H3> + +<P> +INTEREA medium Aeneas iam classe tenebat<BR> +certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat,<BR> +moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae<BR> +conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem,<BR> +causa latet; duri magno sed amore dolores<BR> +polluto, notumque, furens quid femina possit,<BR> +triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.<BR> +Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla<BR> +occurrit tellus, maria undique et undique caelum,<BR> +olli caeruleus supra caput adstitit imber,<BR> +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.<BR> +Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:<BR> +'Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?<BR> +Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus<BR> +colligere arma iubet validisque incumbere remis,<BR> +obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur:<BR> +'Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor<BR> +spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.<BR> +Mutati transversa fremunt et vespere ab atro<BR> +consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer.<BR> +Nec nos obniti contra, nec tendere tantum<BR> +sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur,<BR> +quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe<BR> +fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,<BR> +si modo rite memor servata remetior astra.'<BR> +Tum pius Aeneas: 'Equidem sic poscere ventos<BR> +iamdudum et frustra cerno te tendere contra:<BR> +Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla,<BR> +quove magis fessas optem demittere naves,<BR> +quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten,<BR> +et patris Anchisae gremio complectitur ossa?'<BR> +Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi<BR> +intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,<BR> +et tandem laeti notae advertuntur harenae.<BR> +</P> + +<P> +At procul ex celso miratus vertice montis<BR> +adventum sociasque rates occurrit Acestes,<BR> +horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,<BR> +Troia Criniso conceptum flumine mater<BR> +quem genuit: veterum non immemor ille parentum<BR> +gratatur reduces, et gaza laetus agresti<BR> +excipit, ac fessos opibus solatur amicis.<BR> +</P> + +<P> +Postera cum primo stellas Oriente fugarat<BR> +clara dies, socios in coetum litore ab omni<BR> +advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur:<BR> +'Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom,<BR> +annuus exactis completur mensibus orbis,<BR> +ex quo reliquias divinique ossa parentis<BR> +Condidimus terra maestasque sacravimus aras.<BR> +Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,<BR> +semper honoratum—-sic di voluistis—-habebo.<BR> +Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,<BR> +Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae;<BR> +annua vota tamen sollemnisque ordine pompas<BR> +exsequerer, strueremque suis altaria donis.<BR> +Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis,<BR> +haud equidem sine mente, reor, sine numine divom,<BR> +adsumus et portus delati intramus amicos.<BR> +Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem;<BR> +poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis<BR> +urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.<BR> +Bina boum vobis Troia generatus Acestes<BR> +dat numero capita in naves; adhibete Penates<BR> +et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.<BR> +Praeterea, si nona diem mortalibus almum<BR> +Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,<BR> +prima citae Teucris ponam certamina classis;<BR> +quique pedum cursu valet, et qui viribus audax<BR> +aut iaculo incedit melior levibusque sagittis,<BR> +seu crudo fidit pugnam committere caestu,<BR> +cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae.<BR> +Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.'<BR> +</P> + +<P> +Sic fatus, velat materna tempora myrto;<BR> +hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes,<BR> +hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.<BR> +Ille e concilio multis cum milibus ibat<BR> +ad tumulum, magna medius comitante caterva.<BR> +Hic duo rite mero libans carchesia Baccho<BR> +fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,<BR> +purpureosque iacit flores, ac talia fatur:<BR> +'Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti<BR> +nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae.<BR> +Non licuit fines Italos fataliaque arva,<BR> +nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.'<BR> +Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis<BR> +septem ingens gyros, septena volumina traxit,<BR> +amplexus placide tumulum lapsusque per aras,<BR> +caeruleae cui terga notae, maculosus et auro<BR> +squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus<BR> +mille iacit varios adverso sole colores.<BR> +Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo<BR> +tandem inter pateras et levia pocula serpens<BR> +libavitque dapes, rursusque innoxius imo<BR> +successit tumulo, et depasta altaria liquit.<BR> +Hoc magis inceptos genitori instaurat honores,<BR> +incertus, geniumne loci famulumne parentis<BR> +esse putet: caedit binas de more bidentes,<BR> +totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos;<BR> +vinaque fundebat pateris, animamque vocabat<BR> +Anchisae magni Manisque Acheronte remissos.<BR> +Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti<BR> +dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos;<BR> +ordine aena locant alii, fusique per herbam<BR> +subiciunt veribus prunas et viscera torrent.<BR> +</P> + +<P> +Exspectata dies aderat, nonamque serena<BR> +Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant,<BR> +famaque finitimos et clari nomen Acestae<BR> +excierat; laeto complerant litora coetu,<BR> +visuri Aeneadas, pars et certare parati.<BR> +Munera principio ante oculos circoque locantur<BR> +in medio, sacri tripodes viridesque coronae,<BR> +et palmae pretium victoribus, armaque et ostro<BR> +perfusae vestes, argenti aurique talenta;<BR> +et tuba commissos medio canit aggere ludos.<BR> +</P> + +<P> +Prima pares ineunt gravibus certamina remis<BR> +quattuor ex omni delectae classe carinae.<BR> +Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,<BR> +mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi;<BR> +ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,<BR> +urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu<BR> +impellunt, terno consurgunt ordine remi;<BR> +Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,<BR> +Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus<BR> +caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.<BR> +</P> + +<P> +Est procul in pelago saxum spumantia contra<BR> +litora, quod tumidis submersum tunditur olim<BR> +fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori;<BR> +tranquillo silet, immotaque attollitur unda<BR> +campus, et apricis statio gratissima mergis.<BR> +Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam<BR> +constituit signum nautis pater, unde reverti<BR> +scirent, et longos ubi circumflectere cursus.<BR> +Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro<BR> +ductores longe effulgent ostroque decori;<BR> +cetera populea velatur fronde iuventus,<BR> +nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit.<BR> +Considunt transtris, intentaque brachia remis;<BR> +intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit<BR> +corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido.<BR> +Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,<BR> +haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor<BR> +nauticus, adductis spumant freta versa lacertis.<BR> +Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit<BR> +convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.<BR> +Non tam praecipites biiugo certamine campum<BR> +corripuere, ruuntque effusi carcere currus,<BR> +nec sic immissis aurigae undantia lora<BR> +concussere iugis pronique in verbera pendent.<BR> +Tum plausu fremituque virum studiisque faventum<BR> +consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant<BR> +litora, pulsati colles clamore resultant.<BR> +</P> + +<P> +Effugit ante alios primisque elabitur undis<BR> +turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus<BR> +consequitur, melior remis, sed pondere pinus<BR> +tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis<BR> +Centaurusque locum tendunt superare priorem;<BR> +et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens<BR> +Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur<BR> +frontibus, et longa sulcant vada salsa carina.<BR> +Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,<BR> +cum princeps medioque Gyas in gurgite victor<BR> +rectorem navis compellat voce Menoeten:<BR> +'Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum;<BR> +litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes;<BR> +altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes<BR> +saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.<BR> +'Quo diversus abis?' iterum 'Pete saxa, Menoete!'<BR> +cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum<BR> +respicit instantem tergo, et propiora tenentem.<BR> +Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes<BR> +radit iter laevum interior, subitoque priorem<BR> +praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis.<BR> +Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens,<BR> +nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten,<BR> +oblitus decorisque sui sociumque salutis,<BR> +in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;<BR> +ipse gubernaclo rector subit, ipse magister,<BR> +hortaturque viros, clavumque ad litora torquet.<BR> +At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est,<BR> +iam senior madidaque fluens in veste Menoetes<BR> +summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.<BR> +Ilium et labentem Teucri et risere natantem,<BR> +et salsos rident revomentem pectore fluctus.<BR> +</P> + +<P> +Hic laeta extremis spes est accensa duobus,<BR> +Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.<BR> +Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,<BR> +nec tota tamen ille prior praeeunte carina;<BR> +parte prior, partem rostro premit aemula Pristis.<BR> +At media socios incedens nave per ipsos<BR> +hortatur Mnestheus: 'Nunc, nunc insurgite remis,<BR> +Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema<BR> +delegi comites; nunc illas promite vires,<BR> +nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi,<BR> +Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.<BR> +Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo;<BR> +quamquam O!—-sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti;<BR> +extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives,<BR> +et prohibete nefas.' Olli certamine summo<BR> +procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis,<BR> +subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus<BR> +aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.<BR> +Attulit ipse viris optatum casus honorem.<BR> +Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet<BR> +interior, spatioque subit Sergestus iniquo,<BR> +infelix saxis in procurrentibus haesit.<BR> +Concussae cautes, et acuto in murice remi<BR> +obnixi crepuere, inlisaque prora pependit.<BR> +Consurgunt nautae et magno clamore morantur,<BR> +ferratasque trudes et acuta cuspide contos<BR> +expediunt, fractosque legunt in gurgite remos.<BR> +At laetus Mnestheus successuque acrior ipso<BR> +agmine remorum celeri ventisque vocatis<BR> +prona petit maria et pelago decurrit aperto.<BR> +Qualis spelunca subito commota columba,<BR> +cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,<BR> +fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis<BR> +dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto<BR> +radit iter liquidum, celeres neque commovet alas:<BR> +sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis<BR> +aequora, sic illam fert impetus ipse volantem.<BR> +Et primum in scopulo luctantem deserit alto<BR> +Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem<BR> +auxilia, et fractis discentem currere remis<BR> +Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram<BR> +consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.<BR> +</P> + +<P> +Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:<BR> +quem petit, et summis adnixus viribus urguet.<BR> +Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem<BR> +instigant studiis, resonatque fragoribus aether.<BR> +Hi proprium decus et partum indignantur honorem<BR> +ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;<BR> +hos successus alit: possunt, quia posse videntur.<BR> +Et fors aequatis cepissent praemia rostris,<BR> +ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus<BR> +fudissetque preces, divosque in vota vocasset:<BR> +Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,<BR> +vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum<BR> +constituam ante aras, voti reus, extaque salsos<BR> +porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.'<BR> +Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis<BR> +Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,<BR> +et pater ipse manu magna Portunus euntem<BR> +impulit; illa Noto citius volucrique sagitta<BR> +ad terram fugit, et portu se condidit alto.<BR> +</P> + +<P> +Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis,<BR> +victorem magna praeconis voce Cloanthum<BR> +declarat viridique advelat tempora lauro,<BR> +muneraque in naves ternos optare iuvencos,<BR> +vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.<BR> +Ipsis praecipuos ductoribus addit honores:<BR> +victori chlamydem auratam, quam plurima circum<BR> +purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,<BR> +intextusque puer frondosa regius Ida<BR> +veloces iaculo cervos cursuque fatigat,<BR> +acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida<BR> +sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;<BR> +longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt<BR> +custodes, saevitque canum latratus in auras.<BR> +At qui deinde locum tenuit virtute secundum,<BR> +levibus huic hamis consertam auroque trilicem<BR> +loricam, quam Demoleo detraxerat ipse<BR> +victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto,<BR> +donat habere viro, decus et tutamen in armis.<BR> +Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant<BR> +multiplicem, conixi umeris; indutus at olim<BR> +Demoleos cursu palantes Troas agebat.<BR> +Tertia dona facit geminos ex aere lebetas,<BR> +cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.<BR> +Iamque adeo donati omnes opibusque superbi<BR> +puniceis ibant evincti tempora taenis,<BR> +cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus,<BR> +amissis remis atque ordine debilis uno,<BR> +inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.<BR> +Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,<BR> +aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu<BR> +seminecem liquit saxo lacerumque viator;<BR> +nequiquam longos fugiens dat corpore tortus,<BR> +parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla<BR> +arduus attollens, pars volnere clauda retentat<BR> +nexantem nodis seque in sua membra plicantem:<BR> +tali remigio navis se tarda movebat;<BR> +vela facit tamen, et velis subit ostia plenis.<BR> +Sergestum Aeneas promisso munere donat,<BR> +servatam ob navem laetus sociosque reductos.<BR> +Olli serva datur, operum haud ignara Minervae,<BR> +Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati.<BR> +</P> + +<P> +Hoc pius Acneas misso certamine tendit<BR> +gramineum in campum, quem collibus undique curvis<BR> +cingebant silvae, mediaque in valle theatri<BR> +circus erat; quo se multis cum milibus heros<BR> +consessu medium tulit exstructoque resedit.<BR> +Hic, qui forte velint rapido contendere cursu,<BR> +imitat pretiis animos, et praemia ponit.<BR> +Undique conveniunt leucri mixtique Sicani,<BR> +Nisus et Euryalus primi,<BR> +Euryalus forma insignis viridique iuventa,<BR> +Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus<BR> +regius egregia Priami de stirpe Diores;<BR> +hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,<BR> +alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;<BR> +tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,<BR> +adsueti silvis, comites senioris Acestae;<BR> +multi praeterea, quos fama obscura recondit.<BR> +Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:<BR> +'Accipite haec animis, laetasque advertite mentes:<BR> +nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.<BR> +Gnosia bina dabo levato lucida ferro<BR> +spicula caelatamque argento ferre bipennem;<BR> +omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi<BR> +accipient flavaque caput nectentur oliva.<BR> +Primus equum phaleris insignem victor habeto;<BR> +alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis<BR> +Threiciis, lato quam circum amplectitur auro<BR> +balteus et tereti subnectit fibula gemma;<BR> +tertius Argolica hac galea contentus abito.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente<BR> +corripiunt spatia audito, limenque relinquunt,<BR> +effusi nimbo similes, simul ultima signant.<BR> +Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus<BR> +emicat, et ventis et fulminis ocior alis;<BR> +proximus huic, longo sed proxumus intervallo,<BR> +insequitur Salius; spatio post deinde relicto<BR> +tertius Euryalus:<BR> +Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso<BR> +ecce volat calcemque terit iam calce Diores,<BR> +incumbens umero, spatia et si plura supersint,<BR> +transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat.<BR> +Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam<BR> +finem adventabant, levi cum sanguine Nisus<BR> +labitur infelix, caesis ut forte iuvencis<BR> +fusus humum viridisque super madefecerat herbas.<BR> +Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso<BR> +haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso<BR> +concidit immundoque fimo sacroque cruore.<BR> +Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum;<BR> +nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;<BR> +ille autem spissa iacuit revolutus harena.<BR> +Emicat Euryalus, et munere victor amici<BR> +prima tenet, plausuque volat fremituque secundo.<BR> +Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.<BR> +Hic totum caveae consessum ingentis et ora<BR> +prima patrum magnis Salius clamoribus implet,<BR> +ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.<BR> +Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae,<BR> +gratior et pulchro veniens in corpore virtus.<BR> +Adiuvat et magna proclamat voce Diores,<BR> +qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit<BR> +ultima, si primi Salio reddentur honores.<BR> +Tum pater Aeneas 'Vestra' inquit 'munera vobis<BR> +certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo;<BR> +me liceat casus misereri insontis amici.'<BR> +Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis<BR> +dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis.<BR> +Hic Nisus, 'Si tanta' inquit 'sunt praemia victis,<BR> +et te lapsorum miseret, quae munera Niso<BR> +digna dabis, primam merui qui laude coronam,<BR> +ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?<BR> +Et simul his dictis faciem ostentabat et udo<BR> +turpia membra fimo. Risit pater optimus olli<BR> +et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem,<BR> +Neptuni sacro Danais de poste refixum.<BR> +Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat;<BR> +</P> + +<P> +Post, ubi confecti cursus, et dona peregit:<BR> +'Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,<BR> +adsit, et evinctis attollat brachia palmis.'<BR> +Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,<BR> +victori velatum auro vittisque iuvencum,<BR> +ensem atque insignem galeam solacia victo.<BR> +Nec mora: continuo vastis cum viribus effert<BR> +ora Dares, magnoque virum se murmure tollit;<BR> +solus qui Paridem solitus contendere contra,<BR> +idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector,<BR> +victorem Buten immani corpore, qui se<BR> +Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat,<BR> +perculit, et fulva moribundum extendit harena.<BR> +Talis prima Dares caput altum in proelia tollit,<BR> +ostenditque umeros latos, alternaque iactat<BR> +brachia protendens, et verberat ictibus auras.<BR> +Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto<BR> +audet adire virum manibusque inducere caestus.<BR> +Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma,<BR> +Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus<BR> +tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur:<BR> +'Nate dea, si nemo audet se credere pugnae,<BR> +quae finis standi? Quo me decet usque teneri?<BR> +Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant<BR> +Dardanidae, reddique viro promissa iubebant.<BR> +</P> + +<P> +Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,<BR> +proximus ut viridante toro consederat herbae:<BR> +'Entelle, heroum quondam fortissime frustra,<BR> +tantane tam patiens nullo certamine tolli<BR> +dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister<BR> +requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem<BR> +Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?'<BR> +Ille sub haec: 'Non laudis amor, nec gloria cessit<BR> +pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta<BR> +sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.<BR> +Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste<BR> +exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,<BR> +haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco<BR> +venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus<BR> +in medium geminos immani pondere caestus<BR> +proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus<BR> +ferre manum, duroque intendere brachia tergo.<BR> +Obstipuere animi: tantorum ingentia septem<BR> +terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.<BR> +Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat;<BR> +magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa<BR> +huc illuc vinclorum immensa volumina versat.<BR> +Tum senior talis referebat pectore voces:<BR> +'Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma<BR> +vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam?<BR> +Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;—-<BR> +sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;—-<BR> +his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus,<BR> +dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum<BR> +temporibus geminis canebat sparsa senectus.<BR> +Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat,<BR> +idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes,<BR> +aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto;<BR> +solve metus; et tu Troianos exue caestus.'<BR> +Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum<BR> +et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque<BR> +exuit, atque ingens media consistit harena.<BR> +Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos,<BR> +et paribus palmas amborum innexuit armis.<BR> +Constitit in digitos extemplo arrectus uterque,<BR> +brachiaque ad superas interritus extulit auras.<BR> +Abduxere retro longe capita ardua ab ictu,<BR> +immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt.<BR> +Ille pedum melior motu, fretusque iuventa;<BR> +hic membris et mole valens, sed tarda trementi<BR> +genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.<BR> +Multa viri nequiquam inter se volnera iactant,<BR> +multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos<BR> +dant sonitus, erratque auris et tempora circum<BR> +crebra manus, duro crepitant sub volnere malae.<BR> +Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem,<BR> +corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.<BR> +Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem,<BR> +aut montana sedet circum castella sub armis,<BR> +nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat<BR> +arte locum, et variis adsultibus inritus urguet.<BR> +Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte<BR> +extulit: ille ictum venientem a vertice velox<BR> +praevidit, celerique elapsus corpore cessit.<BR> +Entellus vires in ventum effudit, et ultro<BR> +ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto<BR> +concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho,<BR> +aut Ida in magna, radicibus eruta pinus.<BR> +Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;<BR> +it clamor caelo, primusque accurrit Acestes,<BR> +aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.<BR> +At non tardatus casu neque territus heros<BR> +acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira.<BR> +Tum pudor incendit vires et conscia virtus,<BR> +praecipitemque Daren ardens agit aequore toto,<BR> +nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;<BR> +nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi<BR> +culminibus crepitant, sic densis ictibus heros<BR> +creber utraque manu pulsat versatque Dareta.<BR> +</P> + +<P> +Tum pater Aeneas procedere longius iras<BR> +et saevire animis Entellum haud passus acerbis;<BR> +sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta<BR> +eripuit mulcens dictis, ac talia fatur:<BR> +'Infelix, quae tanta animum dementia cepit?<BR> +Non vires alias conversaque numina sentis?<BR> +Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit.<BR> +Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem,<BR> +iactantemque utroque caput, crassumque cruorem<BR> +ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes,<BR> +ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati<BR> +accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt.<BR> +Hic victor, superans animis tauroque superbus:<BR> +'Nate dea, vosque haec' inquit 'cognoscite, Teucri,<BR> +et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires,<BR> +et qua servetis revocatum a morte Dareta.'<BR> +Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci,<BR> +qui donum adstabat pugnae, durosque reducta<BR> +libravit dextra media inter cornua caestus,<BR> +arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro.<BR> +sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.<BR> +Ille super tales effundit pectore voces:<BR> +'Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis<BR> +persolvo; hic victor caestus artemque repono.'<BR> +</P> + +<P> +Protinus Aeneas celeri certare sagitta<BR> +invitat qui forte velint, et praemia ponit,<BR> +ingentique manu malum de nave Seresti<BR> +erigit, et volucrem traiecto in fune columbam,<BR> +quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.<BR> +Convenere viri, deiectamque aerea sortem<BR> +accepit galea; et primus clamore secundo<BR> +Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis;<BR> +quem modo navali Mnestheus certamine victor<BR> +consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.<BR> +Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,<BR> +Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus,<BR> +in medios telum torsisti primus Achivos.<BR> +Extremus galeaque ima subsedit Acestes,<BR> +ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.<BR> +Tum validis flexos incurvant viribus arcus<BR> +pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris.<BR> +Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta<BR> +Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras;<BR> +et venit, adversique infigitur arbore mali.<BR> +Intremuit malus, timuitque exterrita pennis<BR> +ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.<BR> +Post acer Mnestheus adducto constitit arcu,<BR> +alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.<BR> +Ast ipsam miserandus avem contingere ferro<BR> +non valuit: nodos et vincula linea rupit,<BR> +quis innexa pedem malo pendebat ab alto:<BR> +illa notos atque alta volans in nubila fugit.<BR> +Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato<BR> +tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit,<BR> +iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis<BR> +plaudentem nigra figit sub nube columbam.<BR> +Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris<BR> +aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam.<BR> +</P> + +<P> +Amissa solus palma superabat Acestes;<BR> +qui tamen aerias telum contendit in auras,<BR> +ostentans artemque pater arcumque sonantem.<BR> +Hic oculis subito obicitur magnoque futurum<BR> +augurio monstrum; docuit post exitus ingens,<BR> +seraque terrifici cecinerunt omina vates.<BR> +Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo,<BR> +signavitque viam flammis, tenuisque recessit<BR> +consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa<BR> +transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt.<BR> +Attonitis haesere animis, superosque precati<BR> +Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen<BR> +abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten<BR> +muneribus cumulat magnis, ac talia fatur:<BR> +'Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi<BR> +talibus auspiciis exsortem ducere honores.<BR> +Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,<BR> +cratera impressum signis, quem Thracius olim<BR> +Anchisae genitori in magno munere Cisseus<BR> +ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.'<BR> +Sic fatus cingit viridanti tempora lauro,<BR> +et primum ante omnes victorem appellat Acesten.<BR> +Nec bonus Eurytion praelato invidit honori,<BR> +quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.<BR> +Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit;<BR> +extremus, volucri qui fixit arundine malum.<BR> +</P> + +<P> +At pater Aeneas, nondum certamine misso,<BR> +custodem ad sese comitemque impubis Iuli<BR> +Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:<BR> +'Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum<BR> +agmen habet secum, cursusque instruxit equorum,<BR> +ducat avo turmas, et sese ostendat in armis,<BR> +dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo<BR> +infusum populum, et campos iubet esse patentes.<BR> +Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum<BR> +frenatis lucent in equis, quos omnis euntes<BR> +Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.<BR> +omnibus in morem tonsa coma pressa corona;<BR> +cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro;<BR> +pars levis umero pharetras; it pectore summo<BR> +flexilis obtorti per collum circulus auri.<BR> +Tres equitum numero turmae, ternique vagantur<BR> +ductores: pueri bis seni quemque secuti<BR> +agmine partito fulgent paribusque magistris.<BR> +Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem<BR> +nomen avi referens Priamus,—-tua clara, Polite,<BR> +progenies, auctura Italos,—-quem Thracius albis<BR> +portat equus bicolor maculis, vestigia primi<BR> +alba pedis frontemque ostentans arduus albam.<BR> +Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,<BR> +parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo.<BR> +Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus<BR> +Sidonio est invectus equo, quem candida Dido<BR> +esse sui dederat monumentum et pignus amoris.<BR> +Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae<BR> +fertur equis.<BR> +Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes<BR> +Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum.<BR> +Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum<BR> +lustravere in equis, signum clamore paratis<BR> +Epytides longe dedit insonuitque flagello.<BR> +Olli discurrere pares, atque agmina terni<BR> +diductis solvere choris, rursusque vocati<BR> +convertere vias infestaque tela tulere.<BR> +Inde alios ineunt cursus aliosque recursus<BR> +adversi spatiis, alternosque orbibus orbes<BR> +impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis;<BR> +et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt<BR> +infensi, facta pariter nunc pace feruntur.<BR> +Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta<BR> +parietibus textum caecis iter, ancipitemque<BR> +mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi<BR> +falleret indeprensus et inremeabilis error;<BR> +haud alio Teucrum nati vestigia cursu<BR> +impediunt texuntque fugas et proelia ludo,<BR> +delphinum similes, qui per maria umida nando<BR> +Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.]<BR> +Hunc morem cursus atque haec certamina primus<BR> +Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,<BR> +rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos,<BR> +quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes;<BR> +Albani docuere suos; hinc maxima porro<BR> +accepit Roma, et patrium servavit honorem;<BR> +Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.<BR> +Hac celebrata tenus sancto certamina patri.<BR> +</P> + +<P> +Hic primum fortuna fidem mutata novavit.<BR> +Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,<BR> +Irim de caelo misit Saturnia Iuno<BR> +Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti,<BR> +multa movens, necdum antiquum saturata dolorem.<BR> +Illa, viam celerans per mille coloribus arcum,<BR> +nulli visa cito decurrit tramite virgo.<BR> +Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat,<BR> +desertosque videt portus classemque relictam.<BR> +At procul in sola secretae Troades acta<BR> +amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum<BR> +pontum adspectabant flentes. 'Heu tot vada fessis<BR> +et tantum superesse maris!' vox omnibus una.<BR> +Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem.<BR> +Ergo inter medias sese haud ignara nocendi<BR> +conicit, et faciemque deae vestemque reponit;<BR> +fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,<BR> +cui genus et quondam nomen natique fuissent;<BR> +ac sic Dardanidum mediam se matribus infert:<BR> +'O miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello<BR> +traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens<BR> +infelix, cui te exitio Fortuna reservat?<BR> +Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas,<BR> +eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa<BR> +sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum<BR> +Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis.<BR> +Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes:<BR> +quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?<BR> +O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates,<BR> +nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam<BR> +Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo?<BR> +Quin agite et mecum infaustas exurite puppes.<BR> +Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago<BR> +ardentes dare visa faces: ''Hic quaerite Troiam;<BR> +hic domus est'' inquit ''vobis.'' Iam tempus agi res,<BR> +uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae<BR> +Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.'<BR> +Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem,<BR> +sublataque procul dextra conixa coruscat,<BR> +et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda<BR> +Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu,<BR> +Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:<BR> +'Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres,<BR> +est Dorycli coniunx; divini signa decoris<BR> +ardentesque notate oculos; qui spiritus illi,<BR> +qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti.<BR> +Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui<BR> +aegram, indignantem, tali quod sola careret<BR> +munere, nec meritos Anchisae inferet honores.'<BR> +Haec effata.<BR> +At matres primo ancipites oculisque malignis<BR> +ambiguae spectare rates miserum inter amorem<BR> +praesentis terrae fatisque vocantia regna,<BR> +cum dea se paribus per caelum sustulit alis,<BR> +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.<BR> +Tum vero attonitae monstris actaeque furore<BR> +conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem;<BR> +pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque<BR> +coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis<BR> +transtra per et remos et pictas abiete puppes.<BR> +</P> + +<P> +Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri<BR> +incensas perfert naves Eumelus, et ipsi<BR> +respiciunt atram in nimbo volitare favillam.<BR> +Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres<BR> +ducebat, sic acer equo turbata petivit<BR> +castra, nec exanimes possunt retinere magistri.<BR> +'Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit,<BR> +'heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra<BR> +Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester<BR> +Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem,<BR> +qua ludo indutus belli simulacra ciebat;<BR> +accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.<BR> +Ast illae diversa metu per litora passim<BR> +diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim<BR> +saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque<BR> +mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est.<BR> +</P> + +<P> +Sed non idcirco flammae atque incendia vires<BR> +indomitas posuere; udo sub robore vivit<BR> +stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas<BR> +est vapor, et toto descendit corpore pestis,<BR> +nec vires heroum infusaque flumina prosunt.<BR> +Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem,<BR> +auxilioque vocare deos, et tendere palmas:<BR> +'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum<BR> +Troianos, si quid pietas antiqua labores<BR> +respicit humanos, da flammam evadere classi<BR> +nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto.<BR> +Vel tu, quod superest infesto fulmine morti,<BR> +si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.'<BR> +Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra<BR> +tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt<BR> +ardua terrarum et campi; ruit aethere toto<BR> +turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris;<BR> +implenturque super puppes; semiusta madescunt<BR> +robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes,<BR> +quattuor amissis, servatae a peste carinae.<BR> +</P> + +<P> +At pater Aeneas, casu concussus acerbo,<BR> +nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas<BR> +mutabat versans, Siculisne resideret arvis,<BR> +oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.<BR> +Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas<BR> +quem docuit multaque insignem reddidit arte,<BR> +haec responsa dabat, vel quae portenderet ira<BR> +magna deum, vel quae fatorum posceret ordo;<BR> +isque his Aenean solatus vocibus infit:<BR> +'Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur;<BR> +quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.<BR> +Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:<BR> +hunc cape consiliis socium et coniunge volentem;<BR> +huic trade, amissis superant qui navibus, et quos<BR> +pertaesum magni incepti rerumque tuarum est;<BR> +longaevosque senes ac fessas aequore matres,<BR> +et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est,<BR> +delige, et his habeant terris sine moenia fessi:<BR> +urbem appellabunt permisso nomine Acestam.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus incensus dictis senioris amici,<BR> +tum vero in curas animo diducitur omnes.<BR> +Et nox atra polum bigis subvecta tenebat:<BR> +visa dehinc caelo facies delapsa parentis<BR> +Anchisae subito tales effundere voces:<BR> +'Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,<BR> +care magis, nate, Iliacis exercite fatis,<BR> +imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem<BR> +depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.<BR> +Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes<BR> +dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,<BR> +defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu<BR> +debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante<BR> +infernas accede domos, et Averna per alta<BR> +congressus pete, nate, meos. Non me impia namque<BR> +Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum<BR> +concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla<BR> +nigrarum multo pecudum te sanguine ducet:<BR> +tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces.<BR> +Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus,<BR> +et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.'<BR> +Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras.<BR> +Aeneas, 'Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit,<BR> +'Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?'<BR> +Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes,<BR> +Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae<BR> +farre pio et plena supplex veneratur acerra.<BR> +</P> + +<P> +Extemplo socios primumque arcessit Acesten,<BR> +et Iovis imperium et cari praecepta parentis<BR> +edocet, et quae nunc animo sententia constet.<BR> +Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.<BR> +Transcribunt urbi matres, populumque volentem<BR> +deponunt, animos nil magnae laudis egentes.<BR> +Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt<BR> +robora navigiis, aptant remosque rudentesque,<BR> +exigui numero, sed bello vivida virtus.<BR> +Interea Aeneas urbem designat aratro<BR> +sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam<BR> +esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes,<BR> +indicitque forum et patribus dat iura vocatis.<BR> +Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes<BR> +fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos<BR> +ac lucus late sacer additur Anchiseo.<BR> +</P> + +<P> +Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris<BR> +factus honos: placidi straverunt aequora venti,<BR> +creber et adspirans rursus vocat Auster in altum.<BR> +Exoritur procurva ingens per litora fletus;<BR> +complexi inter se noctemque diemque morantur.<BR> +Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam<BR> +visa maris facies et non tolerabile nomen,<BR> +ire volunt, omnemque fugae perferre laborem.<BR> +Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis,<BR> +et consanguineo lacrimans commendat Acestae.<BR> +Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam<BR> +caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem.<BR> +Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae,<BR> +stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos<BR> +proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit.<BR> +Prosequitur surgens a puppi ventus euntes.<BR> +Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.<BR> +</P> + +<P> +At Venus interea Neptunum exercita curis<BR> +adloquitur, talesque effundit pectore questus:<BR> +Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus<BR> +cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes;<BR> +quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,<BR> +nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.<BR> +Non media de gente Phrygum exedisse nefandis<BR> +urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem:<BR> +reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae<BR> +insequitur: causas tanti sciat illa furoris.<BR> +Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis<BR> +quam molem subito excierit: maria omnia caelo<BR> +miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis,<BR> +in regnis hoc ausa tuis.<BR> +Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis<BR> +exussit foede puppes, et classe subegit<BR> +amissa socios ignotae linquere terrae.<BR> +Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas<BR> +vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim:<BR> +si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.'<BR> +Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:<BR> +'Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,<BR> +unde genus ducis: merui quoque; saepe furores<BR> +compressi, et rabiem tantam caelique marisque.<BR> +Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor,<BR> +Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles<BR> +exanimata sequens impingeret agmina muris,<BR> +milia multa daret leto, gemerentque repleti<BR> +amnes, nec reperire viam atque evolvere posset<BR> +in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti<BR> +congressum Aenean nec dis nec viribus aequis<BR> +nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo<BR> +structa meis manibus periurae moenia Troiae.<BR> +Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores.<BR> +Tutus, quos optas, portus accedet Averni.<BR> +Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres;<BR> +unum pro multis dabitur caput.'<BR> +His ubi laeta deae permulsit pectora dictis,<BR> +iungit equos auro genitor, spumantiaque addit<BR> +frena feris, manibusque omnes effundit habenas.<BR> +Caeruleo per summa levis volat aequora curru;<BR> +subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti<BR> +sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi.<BR> +Tum variae comitum facies, immania cete,<BR> +et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon,<BR> +Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis;<BR> +laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo,<BR> +Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque.<BR> +</P> + +<P> +Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim<BR> +gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes<BR> +attolli malos, intendi brachia velis.<BR> +Una omnes fecere pedem pariterque sinistros,<BR> +nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent<BR> +cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.<BR> +Princeps ante omnes densum Palinurus agebat<BR> +agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.<BR> +Iamque fere mediam caeli Nox humida metam<BR> +contigerat; placida laxabant membra quiete<BR> +sub remis fusi per dura sedilia nautae:<BR> +cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris<BR> +aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras,<BR> +te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans<BR> +insonti; puppique deus consedit in alta,<BR> +Phorbanti similis, funditque has ore loquelas:<BR> +'Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem;<BR> +aequatae spirant aurae; datur hora quieti.<BR> +Pone caput, fessosque oculos furare labori:<BR> +ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.'<BR> +Cui vix attollens Palinurus lumina fatur:<BR> +'Mene salis placidi voltum fluctusque quietos<BR> +ignorare iubes? Mene huic confidere monstro?<BR> +Aenean credam quid enim fallacibus auris<BR> +et caelo, totiens deceptus fraude sereni?'<BR> +Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens<BR> +nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat.<BR> +Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem,<BR> +vique soporatum Stygia, super utraque quassat<BR> +tempora, cunctantique natantia lumina solvit.<BR> +Vix primos inopina quies laxaverat artus,<BR> +et super incumbens cum puppis parte revolsa,<BR> +cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas<BR> +praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;<BR> +ipse volans tenues se sustulit ales ad auras.<BR> +Currit iter tutum non secius aequore classis,<BR> +promissisque patris Neptuni interrita fertur.<BR> +Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,<BR> +difficiles quondam multorumque ossibus albos,<BR> +tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant:<BR> +cum pater amisso fluitantem errare magistro<BR> +sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis,<BR> +multa gemens, casuque animum concussus amici<BR> +'O nimium caelo et pelago confise sereno,<BR> +nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!'<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber06"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER VI<BR> +</H3> + +<P> +SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas,<BR> +et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.<BR> +Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci<BR> +ancora fundabat naves, et litora curvae<BR> +praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens<BR> +litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae<BR> +abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum<BR> +tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.<BR> +At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo<BR> +praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae<BR> +antrum immane petit, magnum cui mentem animumque<BR> +Delius inspirat vates, aperitque futura.<BR> +Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.<BR> +</P> + +<P> +Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna,<BR> +praepetibus pennis ausus se credere caelo,<BR> +insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,<BR> +Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.<BR> +Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit<BR> +remigium alarum, posuitque immania templa.<BR> +In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas<BR> +Cecropidae iussi—-miserum!—-septena quotannis<BR> +corpora natorum; stat ductis sortibus urna.<BR> +Contra elata mari respondet Gnosia tellus:<BR> +hic crudelis amor tauri, suppostaque furto<BR> +Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis<BR> +Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;<BR> +hic labor ille domus et inextricabilis error;<BR> +magnum reginae sed enim miseratus amorem<BR> +Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,<BR> +caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam<BR> +partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.<BR> +Bis conatus erat casus effingere in auro;<BR> +bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia<BR> +perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates<BR> +adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,<BR> +Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:<BR> +'Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;<BR> +nunc grege de intacto septem mactare iuvencos<BR> +praestiterit, totidem lectas de more bidentes.'<BR> +Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur<BR> +iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.<BR> +</P> + +<P> +Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,<BR> +quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;<BR> +unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.<BR> +Ventum erat ad limen, cum virgo. 'Poscere fata<BR> +tempus' ait; 'deus, ecce, deus!' Cui talia fanti<BR> +ante fores subito non voltus, non color unus,<BR> +non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,<BR> +et rabie fera corda tument; maiorque videri,<BR> +nec mortale sonans, adflata est numine quando<BR> +iam propiore dei. 'Cessas in vota precesque,<BR> +Tros' ait 'Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent<BR> +attonitae magna ora domus.' Et talia fata<BR> +conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit<BR> +ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:<BR> +'Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,<BR> +Dardana qui Paridis direxti tela manusque<BR> +corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras<BR> +tot maria intravi duce te, penitusque repostas<BR> +Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva,<BR> +iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;<BR> +hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.<BR> +Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,<BR> +dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens<BR> +gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,<BR> +praescia venturi, da, non indebita posco<BR> +regna meis fatis, Latio considere Teucros<BR> +errantisque deos agitataque numina Troiae.<BR> +Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum<BR> +instituam, festosque dies de nomine Phoebi.<BR> +Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:<BR> +hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,<BR> +dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,<BR> +alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,<BR> +ne turbata volent rapidis ludibria ventis;<BR> +ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi.<BR> +</P> + +<P> +At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro<BR> +bacchatur vates, magnum si pectore possit<BR> +excussisse deum; tanto magis ille fatigat<BR> +os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.<BR> +Ostia iamque domus patuere ingentia centum<BR> +sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:<BR> +'O tandem magnis pelagi defuncte periclis!<BR> +Sed terrae graviora manent. In regna Lavini<BR> +Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;<BR> +sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,<BR> +et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.<BR> +Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra<BR> +defuerint; alius Latio iam partus Achilles,<BR> +natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno<BR> +usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis<BR> +quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!<BR> +Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris<BR> +externique iterum thalami.<BR> +Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,<BR> +qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,<BR> +quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla<BR> +horrendas canit ambages antroque remugit,<BR> +obscuris vera involvens: ea frena furenti<BR> +concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.<BR> +Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,<BR> +incipit Aeneas heros: 'Non ulla laborum,<BR> +O virgo, nova mi facies inopinave surgit;<BR> +omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.<BR> +Unum oro: quando hic inferni ianua regis<BR> +dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,<BR> +ire ad conspectum cari genitoris et ora<BR> +contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.<BR> +Illum ego per flammas et mille sequentia tela<BR> +eripui his umeris, medioque ex hoste recepi;<BR> +ille meum comitatus iter, maria omnia mecum<BR> +atque omnes pelagique minas caelique ferebat,<BR> +invalidus, vires ultra sortemque senectae.<BR> +Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,<BR> +idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,<BR> +alma, precor, miserere;—-potes namque omnia, nec te<BR> +nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;—-<BR> +si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,<BR> +Threicia fretus cithara fidibusque canoris,<BR> +si fratrem Pollux alterna morte redemit,<BR> +itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum<BR> +quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus orabat dictis, arasque tenebat,<BR> +cum sic orsa loqui vates: 'Sate sanguine divom,<BR> +Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;<BR> +noctes atque dies patet atri ianua Ditis;<BR> +sed revocare gradum superasque evadere ad auras,<BR> +hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit<BR> +Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,<BR> +dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,<BR> +Cocytusque sinu labens circumvenit atro.<BR> +Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,<BR> +bis Stygios innare lacus, bis nigra videre<BR> +Tartara, et insano iuvat indulgere labori,<BR> +accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca<BR> +aureus et foliis et lento vimine ramus,<BR> +Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis<BR> +lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.<BR> +Sed non ante datur telluris operta subire,<BR> +auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.<BR> +Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus<BR> +instituit. Primo avulso non deficit alter<BR> +aureus, et simili frondescit virga metallo.<BR> +Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum<BR> +carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,<BR> +si te fata vocant; aliter non viribus ullis<BR> +vincere, nec duro poteris convellere ferro.<BR> +Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici—-<BR> +heu nescis—-totamque incestat funere classem,<BR> +dum consulta petis nostroque in limine pendes.<BR> +Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.<BR> +Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:<BR> +sic demum lucos Stygis et regna invia vivis<BR> +aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas maesto defixus lumina voltu<BR> +ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat<BR> +eventus animo secum. Cui fidus Achates<BR> +it comes, et paribus curis vestigia figit.<BR> +Multa inter sese vario sermone serebant,<BR> +quem socium exanimem vates, quod corpus humandum<BR> +diceret. Atque illi Misenum in litore sicco,<BR> +ut venere, vident indigna morte peremptum,<BR> +Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter<BR> +aere ciere viros, Martemque accendere cantu.<BR> +Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum<BR> +et lituo pugnas insignis obibat et hasta:<BR> +postquam illum vita victor spoliavit Achilles,<BR> +Dardanio Aeneae sese fortissimus heros<BR> +addiderat socium, non inferiora secutus.<BR> +Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,<BR> +demens, et cantu vocat in certamina divos,<BR> +aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,<BR> +inter saxa virum spumosa inmerserat unda.<BR> +Ergo omnes magno circum clamore fremebant,<BR> +praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,<BR> +haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri<BR> +congerere arboribus caeloque educere certant.<BR> +Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;<BR> +procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,<BR> +fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur<BR> +scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.<BR> +</P> + +<P> +Nec non Aeneas opera inter talia primus<BR> +hortatur socios, paribusque accingitur armis.<BR> +Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,<BR> +aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:<BR> +'Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus<BR> +ostendat nemore in tanto, quando omnia vere<BR> +heu nimium de te vates, Misene, locuta est.'<BR> +Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae<BR> +ipsa sub ora viri caelo venere volantes,<BR> +et viridi sedere solo. Tum maximus heros<BR> +maternas agnoscit aves, laetusque precatur:<BR> +'Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras<BR> +dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat<BR> +ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,<BR> +diva parens.' Sic effatus vestigia pressit,<BR> +observans quae signa ferant, quo tendere pergant.<BR> +Pascentes illae tantum prodire volando,<BR> +quantum acie possent oculi servare sequentum.<BR> +Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,<BR> +tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae<BR> +sedibus optatis geminae super arbore sidunt,<BR> +discolor unde auri per ramos aura refulsit.<BR> +Quale solet silvis brumali frigore viscum<BR> +fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,<BR> +et croceo fetu teretis circumdare truncos,<BR> +talis erat species auri frondentis opaca<BR> +ilice, sic leni crepitabat brattea vento.<BR> +Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit<BR> +cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus interea Misenum in litore Teucri<BR> +flebant, et cineri ingrato suprema ferebant.<BR> +Principio pinguem taedis et robore secto<BR> +ingentem struxere pyram, cui frondibus atris<BR> +intexunt latera, et ferales ante cupresios<BR> +constituunt, decorantque super fulgentibus armis.<BR> +Pars calidos latices et aena undantia flammis<BR> +expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.<BR> +Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,<BR> +purpureasque super vestes, velamina nota,<BR> +coniciunt. Pars ingenti subiere feretro,<BR> +triste ministerium, et subiectam more parentum<BR> +aversi tenuere facem. Congesta cremantur<BR> +turea dona, dapes, fuso crateres olivo.<BR> +Postquam conlapsi cineres et flamma quievit<BR> +reliquias vino et bibulam lavere favillam,<BR> +ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.<BR> +Idem ter socios pura circumtulit unda,<BR> +spargens rore levi et ramo felicis olivae,<BR> +lustravitque viros, dixitque novissima verba.<BR> +At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum<BR> +imponit, suaque arma viro, remumque tubamque,<BR> +monte sub aerio, qui nunc ''Misenus'' ab illo<BR> +dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.<BR> +</P> + +<P> +His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.<BR> +Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,<BR> +scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,<BR> +quam super haud ullae poterant impune volantes<BR> +tendere iter pennis—-talis sese halitus atris<BR> +faucibus effundens supera ad convexa ferebat:<BR> +[unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.]<BR> +quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos<BR> +constituit, frontique invergit vina sacerdos;<BR> +et summas carpens media inter cornua saetas<BR> +ignibus imponit sacris, libamina prima,<BR> +voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.<BR> +Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem<BR> +suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam<BR> +Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori<BR> +ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.<BR> +Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras,<BR> +et solida imponit taurorum viscera flammis,<BR> +pingue superque oleum infundens ardentibus extis.<BR> +Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus,<BR> +sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri<BR> +silvarum, visaeque canes ululare per umbram,<BR> +adventante dea. 'Procul O procul este, profani,'<BR> +conclamat vates, 'totoque absistite luco;<BR> +tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:<BR> +nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'<BR> +Tantum effata, furens antro se immisit aperto;<BR> +ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.<BR> +</P> + +<P> +Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,<BR> +et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,<BR> +sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro<BR> +pandere res alta terra et caligine mersas!<BR> +</P> + +<P> +Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,<BR> +perque domos Ditis vacuas et inania regna:<BR> +quale per incertam lunam sub luce maligna<BR> +est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra<BR> +Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.<BR> +Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci<BR> +Luctus et ultrices posuere cubilia Curae;<BR> +pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,<BR> +et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,<BR> +terribiles visu formae: Letumque, Labosque;<BR> +tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis<BR> +Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,<BR> +ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,<BR> +vipereum crinem vittis innexa cruentis.<BR> +</P> + +<P> +In medio ramos annosaque brachia pandit<BR> +ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo<BR> +Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.<BR> +Multaque praeterea variarum monstra ferarum:<BR> +Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,<BR> +et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae<BR> +horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,<BR> +Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.<BR> +Corripit hic subita trepidus formidine ferrum<BR> +Aeneas, strictamque aciem venientibus offert,<BR> +et, ni docta comes tenues sine corpore vitas<BR> +admoneat volitare cava sub imagine formae,<BR> +inruat, et frustra ferro diverberet umbras.<BR> +</P> + +<P> +Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.<BR> +Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges<BR> +aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.<BR> +Portitor has horrendus aquas et flumina servat<BR> +terribili squalore Charon, cui plurima mento<BR> +canities inculta iacet; stant lumina flamma,<BR> +sordidus ex umeris nodo dependet amictus.<BR> +Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat,<BR> +et ferruginea subvectat corpora cymba,<BR> +iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.<BR> +Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,<BR> +matres atque viri, defunctaque corpora vita<BR> +magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,<BR> +impositique rogis iuvenes ante ora parentum:<BR> +quam multa in silvis autumni frigore primo<BR> +lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto<BR> +quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus<BR> +trans pontum fugat, et terris immittit apricis.<BR> +Stabant orantes primi transmittere cursum,<BR> +tendebantque manus ripae ulterioris amore.<BR> +Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,<BR> +ast alios longe submotos arcet harena.<BR> +Aeneas, miratus enim motusque tumultu,<BR> +'Dic' ait 'O virgo, quid volt concursus ad amnem?<BR> +Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas<BR> +hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?'<BR> +Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:<BR> +'Anchisa generate, deum certissima proles,<BR> +Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,<BR> +di cuius iurare timent et fallere numen.<BR> +Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;<BR> +portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.<BR> +Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta<BR> +transportare prius quam sedibus ossa quierunt.<BR> +Centum errant annos volitantque haec litora circum;<BR> +tum demum admissi stagna exoptata revisunt.'<BR> +Constitit Anchisa satus et vestigia pressit,<BR> +multa putans, sortemque animo miseratus iniquam.<BR> +Cernit ibi maestos et mortis honore carentes<BR> +Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,<BR> +quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,<BR> +obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.<BR> +</P> + +<P> +Ecce gubernator sese Palinurus agebat,<BR> +qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,<BR> +exciderat puppi mediis effusus in undis.<BR> +Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,<BR> +sic prior adloquitur: 'Quis te, Palinure, deorum<BR> +eripuit nobis, medioque sub aequore mersit?<BR> +Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,<BR> +hoc uno responso animum delusit Apollo,<BR> +qui fore te ponto incolumem, finesque canebat<BR> +venturum Ausonios. En haec promissa fides est?'<BR> +Ille autem: 'Neque te Phoebi cortina fefellit,<BR> +dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.<BR> +Namque gubernaclum multa vi forte revolsum,<BR> +cui datus haerebam custos cursusque regebam,<BR> +praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro<BR> +non ullum pro me tantum cepisse timorem,<BR> +quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,<BR> +deficeret tantis navis surgentibus undis.<BR> +Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes<BR> +vexit me violentus aqua; vix lumine quarto<BR> +prospexi Italiam summa sublimis ab unda.<BR> +Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,<BR> +ni gens crudelis madida cum veste gravatum<BR> +prensantemque uncis manibus capita aspera montis<BR> +ferro invasisset, praedamque ignara putasset.<BR> +Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti.<BR> +Quod te per caeli iucundum lumen et auras,<BR> +per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,<BR> +eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram<BR> +inice, namque potes, portusque require Velinos;<BR> +aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix<BR> +ostendit—-neque enim, credo, sine numine divom<BR> +flumina tanta paras Stygiamque innare paludem—-<BR> +da dextram misero, et tecum me tolle per undas,<BR> +sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.<BR> +Talia fatus erat, coepit cum talia vates:<BR> +'Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?<BR> +Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum<BR> +Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?<BR> +Desine fata deum flecti sperare precando.<BR> +Sed cape dicta memor, duri solatia casus.<BR> +Nam tua finitimi, longe lateque per urbes<BR> +prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,<BR> +et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,<BR> +aeternumque locus Palinuri nomen habebit.'<BR> +His dictis curae emotae, pulsusque parumper<BR> +corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.<BR> +</P> + +<P> +Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.<BR> +Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda<BR> +per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,<BR> +sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:<BR> +'Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,<BR> +fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.<BR> +Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;<BR> +corpora viva nefas Stygia vectare carina.<BR> +Nec vero Alciden me sum laetatus euntem<BR> +accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,<BR> +dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.<BR> +Tartareum ille manu custodem in vincla petivit,<BR> +ipsius a solio regis, traxitque trementem;<BR> +hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.'<BR> +Quae contra breviter fata est Amphrysia vates:<BR> +'Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;<BR> +nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro<BR> +aeternum latrans exsanguis terreat umbras,<BR> +casta licet patrui servet Proserpina limen.<BR> +Troius Aeneas, pietate insignis et armis,<BR> +ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.<BR> +Si te nulla movet tantae pietatis imago,<BR> +at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat)<BR> +'adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt.<BR> +Nec plura his. Ille admirans venerabile donum<BR> +fatalis virgae, longo post tempore visum,<BR> +caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.<BR> +Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,<BR> +deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo<BR> +ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba<BR> +sutilis, et multam accepit rimosa paludem.<BR> +Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque<BR> +informi limo glaucaque exponit in ulva.<BR> +</P> + +<P> +Cerberus haec ingens latratu regna trifauci<BR> +personat, adverso recubans immanis in antro.<BR> +Cui vates, horrere videns iam colla colubris,<BR> +melle soporatam et medicatis frugibus offam<BR> +obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens<BR> +corripit obiectam, atque immania terga resolvit<BR> +fusus humi, totoque ingens extenditur antro.<BR> +Occupat Aeneas aditum custode sepulto,<BR> +evaditque celer ripam inremeabilis undae.<BR> +</P> + +<P> +Continuo auditae voces, vagitus et ingens,<BR> +infantumque animae flentes in limine primo,<BR> +quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos<BR> +abstulit atra dies et funere mersit acerbo;<BR> +hos iuxta falso damnati crimine mortis.<BR> +Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:<BR> +quaesitor Minos urnam movet; ille silentum<BR> +conciliumque vocat vitasque et crimina discit.<BR> +Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum<BR> +insontes peperere manu, lucemque perosi<BR> +proiecere animas. Quam vellent aethere in alto<BR> +nunc et pauperiem et duros perferre labores!<BR> +Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae<BR> +alligat, et noviens Styx interfusa coercet.<BR> +Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem<BR> +lugentes campi: sic illos nomine dicunt.<BR> +Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit,<BR> +secreti celant calles et myrtea circum<BR> +silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.<BR> +His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen<BR> +crudelis nati monstrantem volnera, cernit,<BR> +Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia<BR> +it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,<BR> +rursus et in veterem fato revoluta figuram.<BR> +Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido<BR> +errabat silva in magna; quam Troius heros<BR> +ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras<BR> +obscuram, qualem primo qui surgere mense<BR> +aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,<BR> +demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:<BR> +'Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo<BR> +venerat exstinctam, ferroque extrema secutam?<BR> +Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,<BR> +per superos, et si qua fides tellure sub ima est,<BR> +invitus, regina, tuo de litore cessi.<BR> +Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,<BR> +per loca senta situ cogunt noctemque profundam,<BR> +imperiis egere suis; nec credere quivi<BR> +hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.<BR> +Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.<BR> +Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.'<BR> +Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem<BR> +lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.<BR> +Illa solo fixos oculos aversa tenebat,<BR> +nec magis incepto voltum sermone movetur,<BR> +quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.<BR> +landem corripuit sese, atque inimica refugit<BR> +in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi<BR> +respondet curis aequatque Sychaeus amorem.<BR> +Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo,<BR> +prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.<BR> +</P> + +<P> +Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant<BR> +ultima, quae bello clari secreta frequentant.<BR> +Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis<BR> +Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago;<BR> +hic multum fleti ad superos belloque caduci<BR> +Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens<BR> +ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,<BR> +tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,<BR> +Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.<BR> +circumstant animae dextra laevaque frequentes;<BR> +nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,<BR> +et conferre gradum, et veniendi discere causas.<BR> +At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges<BR> +ut videre virum fulgentiaque arma per umbras,<BR> +ingenti trepidare metu; pars vertere terga,<BR> +ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem<BR> +exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.<BR> +</P> + +<P> +Atque hic Priamiden laniatum corpore toto<BR> +Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora,<BR> +ora manusque ambas, populataque tempora raptis<BR> +auribus, et truncas inhonesto volnere nares.<BR> +Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem<BR> +supplicia, et notis compellat vocibus ultro:<BR> +'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri<BR> +quis tam crudeles optavit sumere poenas?<BR> +Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema<BR> +nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum<BR> +procubuisse super confusae stragis acervum.<BR> +Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem<BR> +constitui, et magna Manes ter voce vocavi.<BR> +Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi<BR> +conspicere, et patria decedens ponere terra.'<BR> +Ad quae Priamides: 'Nihil O tibi amice relictum;<BR> +omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.<BR> +Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae<BR> +his mersere malis; illa haec monumenta reliquit.<BR> +Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem<BR> +egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.<BR> +Cum fatalis equus saltu super ardua venit<BR> +Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,<BR> +illa, chorum simulans, evantes orgia circum<BR> +ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat<BR> +ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.<BR> +Tum me, confectum curis somnoque gravatum,<BR> +infelix habuit thalamus, pressitque iacentem<BR> +dulcis et alta quies placidaeque simillima morti<BR> +Egregia interea coniunx arma omnia tectis<BR> +amovet, et fidum capiti subduxerat ensem;<BR> +intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,<BR> +scilicet id magnum sperans fore munus amanti,<BR> +et famam exstingui veterum sic posse malorum.<BR> +Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una<BR> +hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais<BR> +instaurate, pio si poenas ore reposco!<BR> +Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim,<BR> +attulerint. Pelagine venis erroribus actus,<BR> +an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,<BR> +ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?'<BR> +</P> + +<P> +Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis<BR> +iam medium aetherio cursu traiecerat axem;<BR> +et fors omne datum traherent per talia tempus;<BR> +sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:<BR> +'Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.<BR> +Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas:<BR> +dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,<BR> +hac iter Elysium nobis; at laeva malorum<BR> +exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.'<BR> +Deiphobus contra: 'Ne saevi, magna sacerdos;<BR> +discedam, explebo numerum, reddarque tenebris.<BR> +I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!'<BR> +Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.<BR> +</P> + +<P> +Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra<BR> +moenia lata videt, triplici circumdata muro,<BR> +quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,<BR> +Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.<BR> +Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae,<BR> +vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello<BR> +caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,<BR> +Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,<BR> +vestibulum exsomnis servat noctesque diesque,<BR> +Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare<BR> +verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.<BR> +Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.<BR> +'Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve<BR> +urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?'<BR> +Tum vates sic orsa loqui: 'Dux inclute Teucrum,<BR> +nulli fas casto sceleratum insistere limen;<BR> +sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,<BR> +ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.<BR> +Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,<BR> +castigatque auditque dolos, subigitque fateri,<BR> +quae quis apud superos, furto laetatus inani,<BR> +distulit in seram commissa piacula mortem.<BR> +Continuo sontes ultrix accincta flagello<BR> +Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra<BR> +intentans angues vocat agmina saeva sororum.<BR> +Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae<BR> +panduntur portae. Cernis custodia qualis<BR> +vestibulo sedeat, facies quae limina servet?<BR> +Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra<BR> +saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse<BR> +bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,<BR> +quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.<BR> +Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,<BR> +fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.<BR> +'Hic et Aloidas geminos immania vidi<BR> +corpora, qui manibus magnum rescindere caelum<BR> +adgressi, superisque Iovem detrudere regnis.<BR> +Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas,<BR> +dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.<BR> +Quattuor hic invectus equis et lampada quassans<BR> +per Graium populos mediaeque per Elidis urbem<BR> +ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,—-<BR> +demens, qui nimbos et non imitabile fulmen<BR> +aere et cornipedum pulsu simularet equorum.<BR> +At pater omnipotens densa inter nubila telum<BR> +contorsit, non ille faces nec fumea taedis<BR> +lumina, praecipitemque immani turbine adegit.<BR> +Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,<BR> +cernere erat, per tota novem cui iubera corpus<BR> +porrigitur, rostroque immanis voltur obunco<BR> +immortale iecur tondens fecundaque poenis<BR> +viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto<BR> +pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.<BR> +[Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?]<BR> +quos super atra silex iam iam lapsura cadentique<BR> +imminet adsimilis; lucent genialibus altis<BR> +aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae<BR> +regifico luxu; Furiarum maxima iuxta<BR> +accubat, et manibus prohibet contingere mensas,<BR> +exsurgitque facem attollens, atque intonat ore.<BR> +'Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,<BR> +pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,<BR> +aut qui divitiis soli incubuere repertis,<BR> +nec partem posuere suis (quae maxima turba est),<BR> +quique ob adulterium caesi, quique arma secuti<BR> +impia nec veriti dominorum fallere dextras,<BR> +inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri<BR> +quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.<BR> +Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum<BR> +districti pendent; sedet, aeternumque sedebit,<BR> +infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis<BR> +admonet, et magna testatur voce per umbras:<BR> +''Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.''<BR> +Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem<BR> +imposuit; fixit leges pretio atque refixit;<BR> +hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;<BR> +ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.<BR> +Non, mihi si linguae centum sint oraque centum,<BR> +ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,<BR> +omnia poenarum percurrere nomina possim.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:<BR> +'Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;<BR> +adceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis<BR> +moenia conspicio atque adverso fornice portas,<BR> +haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.'<BR> +Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,<BR> +corripiunt spatium medium, foribusque propinquant.<BR> +Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti<BR> +spargit aqua, ramumque adverso in limine figit.<BR> +</P> + +<P> +His demum exactis, perfecto munere divae,<BR> +devenere locos laetos et amoena virecta<BR> +fortunatorum nemorum sedesque beatas.<BR> +Largior hic campos aether et lumine vestit<BR> +purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.<BR> +Pars in gramineis exercent membra palaestris,<BR> +contendunt ludo et fulva luctantur harena;<BR> +pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.<BR> +Nec non Threicius longa cum veste sacerdos<BR> +obloquitur numeris septem discrimina vocum,<BR> +iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.<BR> +Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,<BR> +magnanimi heroes, nati melioribus annis,<BR> +Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.<BR> +Arma procul currusque virum miratur inanes.<BR> +Stant terra defixae hastae, passimque soluti<BR> +per campum pascuntur equi. Quae gratia currum<BR> +armorumque fuit vivis, quae cura nitentis<BR> +pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.<BR> +Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam<BR> +vescentis, laetumque choro paeana canentis<BR> +inter odoratum lauri nemus, unde superne<BR> +plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.<BR> +Hic manus ob patriam pugnando volnera passi,<BR> +quique sacerdotes casti, dum vita manebat,<BR> +quique pii vates et Phoebo digna locuti,<BR> +inventas aut qui vitam excoluere per artes,<BR> +quique sui memores alios fecere merendo,<BR> +omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.<BR> +Quos circumfusos sic est adfata Sybilla,<BR> +Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba<BR> +hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:<BR> +'Dicite, felices animae, tuque, optime vates,<BR> +quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo<BR> +venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.'<BR> +Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:<BR> +'Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,<BR> +riparumque toros et prata recentia rivis<BR> +incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,<BR> +hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.'<BR> +Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis<BR> +desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.<BR> +</P> + +<P> +At pater Anchises penitus convalle virenti<BR> +inclusas animas superumque ad lumen ituras<BR> +lustrabat studio recolens, omnemque suorum<BR> +forte recensebat numerum carosque nepotes,<BR> +fataque fortunasque virum moresque manusque.<BR> +Isque ubi tendentem adversum per gramina videt<BR> +Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,<BR> +effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:<BR> +'Venisti tandem, tuaque exspectata parenti<BR> +vicit iter durum pietas? Datur ora tueri,<BR> +nate, tua, et notas audire et reddere voces?<BR> +Sic equidem ducebam animo rebarque futurum,<BR> +tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit.<BR> +Quas ego te terras et quanta per aequora vectum<BR> +accipio! quantis iactatum, nate, periclis!<BR> +Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!'<BR> +Ille autem: 'Tua me, genitor, tua tristis imago,<BR> +saepius occurrens, haec limina tendere adegit:<BR> +stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,<BR> +da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'<BR> +Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.<BR> +Ter conatus ibi collo dare brachia circum,<BR> +ter frustra comprensa manus effugit imago,<BR> +[par levibus ventis volucrique simillima somno.]<BR> +</P> + +<P> +Interea videt Aeneas in valle reducta<BR> +seclusum nemus et virgulta sonantia silvis,<BR> +Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.<BR> +Hunc circum innumerae gentes populique volabant;<BR> +ac—-velut in pratis ubi apes aestate serena<BR> +floribus insidunt variis, et candida circum<BR> +lilia funduntur—-strepit omnis murmure campus.<BR> +Horrescit visu subito, causasque requirit<BR> +inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,<BR> +quive viri tanto complerint agmine ripas.<BR> +Tum pater Anchises: 'Animae, quibus altera fato<BR> +corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam<BR> +securos latices et longa oblivia potant.<BR> +[Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,]<BR> +iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,<BR> +quo magis Italia mecum laetere reperta.'<BR> +'O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est<BR> +sublimis animas, iterumque ad tarda reverti<BR> +corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?'<BR> +'Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo'<BR> +suscipit Anchises, atque ordine singula pandit.<BR> +</P> + +<P> +'Principio caelum ac terras camposque liquentis<BR> +lucentemque globum Lunae Titaniaque astra<BR> +spiritus intus alit, totamque infusa per artus<BR> +mens agitat molem et magno se corpore miscet.<BR> +Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,<BR> +et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.<BR> +Igneus est ollis vigor et caelestis origo<BR> +seminibus, quantum non noxia corpora tardant,<BR> +terrenique hebetant artus moribundaque membra.<BR> +Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras<BR> +dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.<BR> +Quin et supremo cum lumine vita reliquit,<BR> +non tamen omne malum miseris nec funditus omnes<BR> +corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est<BR> +multa diu concreta modis inolescere miris.<BR> +Ergo exercentur poenis, veterumque malorum<BR> +supplicia expendunt: aliae panduntur inanes<BR> +suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto<BR> +infectum eluitur scelus, aut exuritur igni;<BR> +quisque suos patimur Manes; exinde per amplum<BR> +mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;<BR> +donec longa dies, perfecto temporis orbe,<BR> +concretam exemit labem, purumque relinquit<BR> +aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.<BR> +Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos,<BR> +Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,<BR> +scilicet immemores supera ut convexa revisant,<BR> +rursus et incipiant in corpora velle reverti.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam<BR> +conventus trahit in medios turbamque sonantem,<BR> +et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit<BR> +adversos legere, et venientum discere vultus.<BR> +</P> + +<P> +'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur<BR> +gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,<BR> +inlustris animas nostrumque in nomen ituras,<BR> +expediam dictis, et te tua fata docebo.<BR> +Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,<BR> +proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras<BR> +aetherias Italo commixtus sanguine surget,<BR> +silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,<BR> +quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx<BR> +educet silvis regem regumque parentem,<BR> +unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.<BR> +'Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,<BR> +et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet<BR> +Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis<BR> +egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.<BR> +Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,<BR> +atque umbrata gerunt civili tempora quercu!<BR> +Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,<BR> +hi Collatinas imponent montibus arces,<BR> +Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.<BR> +Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.<BR> +'Quin et avo comitem sese Mavortius addet<BR> +Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater<BR> +educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,<BR> +et pater ipse suo superum iam signat honore?<BR> +En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma<BR> +imperium terris, animos aequabit Olympo,<BR> +septemque una sibi muro circumdabit arces,<BR> +felix prole virum: qualis Berecyntia mater<BR> +invehitur curru Phrygias turrita per urbes,<BR> +laeta deum partu, centum complexa nepotes,<BR> +omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.<BR> +'Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem<BR> +Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli<BR> +progenies magnum caeli ventura sub axem.<BR> +Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,<BR> +Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet<BR> +saecula qui rursus Latio regnata per arva<BR> +Saturno quondam, super et Garamantas et Indos<BR> +proferet imperium: iacet extra sidera tellus,<BR> +extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas<BR> +axem umero torquet stellis ardentibus aptum.<BR> +Huius in adventum iam nunc et Caspia regna<BR> +responsis horrent divom et Maeotia tellus,<BR> +et septemgemini turbant trepida ostia Nili.<BR> +Nec vero Alcides tantum telluris obivit,<BR> +fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi<BR> +pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;<BR> +nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,<BR> +Liber, agens celso Nysae de vertice tigres.<BR> +aut dubitamus adhuc virtute extendere vires,<BR> +aut metus Ausonia prohibet consistere terra?<BR> +'Quis procul ille autem ramis insignis olivae<BR> +sacra ferens? Nosco crines incanaque menta<BR> +regis Romani, primus qui legibus urbem<BR> +fundabit, Curibus parvis et paupere terra<BR> +missus in imperium magnum. Cui deinde subibit,<BR> +otia qui rumpet patriae residesque movebit<BR> +Tullus in arma viros et iam desueta triumphis<BR> +agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,<BR> +nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.<BR> +Vis et Tarquinios reges, animamque superbam<BR> +ultoris Bruti, fascesque videre receptos?<BR> +Consulis imperium hic primus saevasque secures<BR> +accipiet, natosque pater nova bella moventes<BR> +ad poenam pulchra pro libertate vocabit.<BR> +Infelix, utcumque ferent ea facta minores,<BR> +vincet amor patriae laudumque immensa cupido.<BR> +Quin Decios Drusosque procul saevumque securi<BR> +aspice Torquatum et referentem signa Camillum.<BR> +Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,<BR> +concordes animae nunc et dum nocte premuntur,<BR> +heu quantum inter se bellum, si lumina vitae<BR> +attigerint, quantas acies stragemque ciebunt!<BR> +Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci<BR> +descendens, gener adversis instructus Eois.<BR> +Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,<BR> +neu patriae validas in viscera vertite vires;<BR> +tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,<BR> +proice tela manu, sanguis meus!—-<BR> +'Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho<BR> +victor aget currum, caesis insignis Achivis.<BR> +Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,<BR> +ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,<BR> +ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.<BR> +Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?<BR> +Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,<BR> +Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem<BR> +Fabricium vel te sulco Serrane, serentem?<BR> +quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,<BR> +unus qui nobis cunctando restituis rem.<BR> +Excudent alii spirantia mollius aera,<BR> +credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,<BR> +orabunt causas melius, caelique meatus<BR> +describent radio, et surgentia sidera dicent:<BR> +tu regere imperio populos, Romane, memento;<BR> +hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,<BR> +parcere subiectis, et debellare superbos.'<BR> +</P> + +<P> +Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:<BR> +'Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis<BR> +ingreditur, victorque viros supereminet omnes!<BR> +Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,<BR> +sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,<BR> +tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'<BR> +Atque hic Aeneas; una namque ire videbat<BR> +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,<BR> +sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:<BR> +'Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?<BR> +Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?<BR> +Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!<BR> +Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.'<BR> +Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:<BR> +'O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;<BR> +ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra<BR> +esse sinent. Nimium vobis Romana propago<BR> +visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.<BR> +Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem<BR> +campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis<BR> +funera, cum tumulum praeterlabere recentem!<BR> +Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos<BR> +in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam<BR> +ullo se tantum tellus iactabit alumno.<BR> +Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello<BR> +dextera! Non illi se quisquam impune tulisset<BR> +obvius armato, seu cum pedes iret in hostem,<BR> +seu spumantis equi foderet calcaribus armos.<BR> +Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,<BR> +tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,<BR> +purpureos spargam flores, animamque nepotis<BR> +his saltem adcumulem donis, et fungar inani<BR> +munere'—-Sic tota passim regione vagantur<BR> +aeris in campis latis, atque omnia lustrant.<BR> +Quae postquam Anchises natum per singula duxit,<BR> +incenditque animum famae venientis amore,<BR> +exin bella viro memorat quae deinde gerenda,<BR> +Laurentisque docet populos urbemque Latini,<BR> +et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.<BR> +</P> + +<P> +Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur<BR> +cornea, qua veris facilis datur exitus umbris;<BR> +altera candenti perfecta nitens elephanto,<BR> +sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.<BR> +His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam<BR> +prosequitur dictis, portaque emittit eburna,<BR> +ille viam secat ad naves sociosque revisit:<BR> +tum se ad Caietae recto fert litore portum.<BR> +[Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.]<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber07"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER VII<BR> +</H3> + +<P> +TU quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,<BR> +aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;<BR> +et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen<BR> +Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.<BR> +At pius exsequiis Aeneas rite solutis,<BR> +aggere composito tumuli, postquam alta quierunt<BR> +aequora, tendit iter velis portumque relinquit.<BR> +Adspirant aurae in noctem nec candida cursus<BR> +Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.<BR> +Proxima Circaeae raduntur litora terrae,<BR> +dives inaccessos ubi Solis filia lucos<BR> +adsiduo resonat cantu tectisque superbis<BR> +urit odoratam nocturna in lumina cedrum,<BR> +arguto tenuis percurrens pectine telas.<BR> +Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum<BR> +vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,<BR> +saetigerique sues atque in praesaepibus ursi<BR> +saevire ac formae magnorum ululare luporum,<BR> +quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis<BR> +induerat Circe in voltus ac terga ferarum.<BR> +Quae ne monstra pii paterentur talia Troes<BR> +delati in portus neu litora dira subirent,<BR> +Neptunus ventis implevit vela secundis<BR> +atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.<BR> +</P> + +<P> +Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto<BR> +Aurora in roseis fulgebat lutea bigis:<BR> +cum venti posuere omnisque repente resedit<BR> +flatus et in lento luctantur marmore tonsae.<BR> +Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum<BR> +prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno.<BR> +verticibus rapidis et multa flavus arena<BR> +in mare prorumpit. Variae circumque supraque<BR> +adsuetae ripis volucres et fluminis alveo<BR> +aethera mulcebant cantu lucoque volabant.<BR> +flectere iter sociis terraeque advertere proras<BR> +imperat et laetus fluvio succedit opaco.<BR> +</P> + +<P> +Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,<BR> +quis Latio antiquo fuerit status, advena classem<BR> +cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,<BR> +expediam et primae revocabo exordia pugnae.<BR> +tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,<BR> +dicam acies actosque animis in funera reges<BR> +Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam<BR> +Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,<BR> +maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes<BR> +iam senior longa placidas in pace regebat.<BR> +Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica<BR> +accipimus, Fauno Picus pater isque parentem<BR> +te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.<BR> +filius huic fato divom prolesque virilis<BR> +nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.<BR> +Sola domum et tantas servabat filia sedes,<BR> +iam matura viro, iam plenis nubilis annis.<BR> +Multi illam magno e Latio totaque petebant<BR> +Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis<BR> +Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx<BR> +adiungi generum miro properabat amore;<BR> +sed variis portenta deum terroribus obstant.<BR> +Laurus erat tecti medio in penetralibus altis,<BR> +sacra comam multosque metu servata per annos,<BR> +quam pater inventam, primas cum conderet arces,<BR> +ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus<BR> +Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.<BR> +Huius apes summum densae (mirabile dictu),<BR> +stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,<BR> +obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis<BR> +examen subitum ramo frondente pependit.<BR> +Continuo vates: 'Externum cernimus,' inquit,<BR> +'adventare virum et partis petere agmen easdem<BR> +partibus ex isdem et summa dominarier arce.'<BR> +Praeterea, castis adolet dum altaria taedis<BR> +et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,<BR> +visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,<BR> +[atque omnem ornatum flamma crepitante cremari]<BR> +regalisque accensa comas, accensa coronam<BR> +insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo<BR> +involvi ac totis Volcanum spargere tectis.<BR> +Id vero horrendum ac visu mirabile ferri:<BR> +namque fore inlustrem fama fatisque canebant<BR> +ipsam, sed populo magnum portendere bellum.<BR> +At rex sollicitus monstris oracula Fauni,<BR> +fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta<BR> +consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro<BR> +fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.<BR> +Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus<BR> +in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos<BR> +Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti<BR> +pellibus incubuit stratis somnosque petivit,<BR> +multa modis simulacra videt volitantia miris<BR> +et varias audit voces fruiturque deorum<BR> +couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.<BR> +Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus<BR> +centum lanigeras mactabat rite bidentis<BR> +atque harum effultus tergo stratisque iacebat<BR> +velleribus: subita ex alto vox reddita luco est:<BR> +'Ne pete conubiis natam sociare Latinis,<BR> +O mea progenies, thalamis neu crede paratis:<BR> +externi venient generi, qui sanguine nostrum<BR> +nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes<BR> +omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens<BR> +aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.'<BR> +Haec responsa patris Fauni monitusque silenti<BR> +nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,<BR> +sed circum late volitans iam Fama per urbes<BR> +Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes<BR> +gramineo ripae religavit ab aggere classem.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas primique duces et pulcher Iulus<BR> +corpora sub ramis deponunt arboris altae<BR> +instituuntque dapes et adorea liba per herbam<BR> +subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)<BR> +et Cereale solum pomis agrestibus augent.<BR> +Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus<BR> +exiguam in Cererem penuria adegit edendi<BR> +et violare manu malisque audacibus orbem<BR> +fatalis crusti patulis nec parcere quadris:<BR> +'Heus! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus,<BR> +nec plura adludens. Ea vox audita laborum<BR> +prima tulit finem, primamque loquentis ab ore<BR> +eripuit pater ac stupefactus numine pressit.<BR> +Continuo: 'Salve fatis mihi debita tellus<BR> +vosque,' ait, 'O fidi Troiae salvete penates:<BR> +hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque<BR> +(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:<BR> +cum te, nate, fames ignota ad litora vectum<BR> +accisis coget dapibus consumere mensas,<BR> +tum sperare domos defessus ibique memento<BR> +prima locare manu molirique aggere tecta.<BR> +Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat,<BR> +exiliis positura modum.<BR> +Quare agite et primo laeti cum lumine solis<BR> +quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,<BR> +vestigemus et a portu diversa petamus.<BR> +Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate<BR> +Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.'<BR> +Sic deinde effatus frondenti tempora ramo<BR> +implicat et geniumque loci primamque deorum<BR> +Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur<BR> +flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa<BR> +Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem<BR> +invocat et duplicis caeloque ereboque parentis.<BR> +Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto<BR> +intonuit radiisque ardentem lucis et auro<BR> +ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.<BR> +Diditur hic subito Troiana per agmina rumor<BR> +advenisse diem, quo debita moenia condant.<BR> +Certatim instaurant epulas atque omine magno<BR> +crateras laeti statuunt et vina coronant.<BR> +</P> + +<P> +Postera cum prima lustrabat lampade terras<BR> +orta dies, urbem et finis et litora gentis<BR> +diversi explorant: haec fontis stagna Numici,<BR> +hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.<BR> +Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni<BR> +centum oratores augusta ad moenia regis<BR> +ire iubet, ramis velatos Palladis omnis,<BR> +donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.<BR> +Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur<BR> +passibus. Ipse humili designat moenia fossa<BR> +moliturque locum primasque in litore sedes<BR> +castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.<BR> +Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum<BR> +ardua cernebant iuvenes muroque subibant.<BR> +Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus<BR> +exercentur equis domitantque in pulvere currus<BR> +aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis<BR> +spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:<BR> +cum praevectus equo longaevi regis ad auris<BR> +nuntius ingentis ignota in veste reportat<BR> +advenisse viros. Ille intra tecta vocari<BR> +imperat et solio medius consedit avito.<BR> +Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,<BR> +urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,<BR> +horrendum silvis et religione parentum.<BR> +Hic sceptra accipere et primos attollere fasces<BR> +regibus omen erat, hoc illis curia templum,<BR> +hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso<BR> +perpetuis soliti patres considere mensis.<BR> +Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum<BR> +antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus<BR> +vitisator, curvam servans sub imagine falcem,<BR> +Saturnusque senex Ianique bifrontis imago<BR> +vestibulo astabant, aliique ab origine reges<BR> +Martiaque ob patriam pugnando volnera passi.<BR> +Multaque praeterea sacris in postibus arma,<BR> +captivi pendent currus curvaeque secures<BR> +et cristae capitum et portarum ingentia claustra<BR> +spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.<BR> +Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat<BR> +succinctus trabea laevaque ancile gerebat<BR> +Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx<BR> +aurea percussum virga versumque venenis<BR> +fecit avem Circe sparsitque coloribus alas.<BR> +Tali intus templo divom patriaque Latinus<BR> +sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,<BR> +atque haec ingressis placido prior edidit ore:<BR> +</P> + +<P> +'Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem<BR> +et genus, auditique advertitis aequore cursum),<BR> +quid petitis? Quae causa rates aut cuius egentis<BR> +litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?<BR> +Sive errore viae seu tempestatibus acti,<BR> +qualia multa mari nautae patiuntur in alto,<BR> +fluminis intrastis ripas portuque sedetis,<BR> +ne fugite hospitium neve ignorate Latinos<BR> +Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,<BR> +sponte sua veterisque dei se more tenentem.<BR> +Atque equidem memini (fama est obscurior annis)<BR> +Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris<BR> +Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes<BR> +Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.<BR> +Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,<BR> +aurea nunc solio stellantis regia caeli<BR> +accipit et numerum divorum altaribus auget.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:<BR> +Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,<BR> +atra subegit hiemps vestris succedere terris<BR> +nec sidus regione viae litusve fefellit:<BR> +consilio hanc omnes animisque volentibus urbem,<BR> +adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam<BR> +extremo veniens Sol aspiciebat Olympo.<BR> +Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes<BR> +gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,<BR> +Troius Aeneas, tua nos ad limina misit.<BR> +Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis<BR> +tempestas ierit campos, quibus actus uterque<BR> +Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,<BR> +audiit et siquem tellus extrema refuso<BR> +summovet oceano et siquem extenta plagarum<BR> +quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.<BR> +Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti<BR> +dis sedem exiguam patriis litusque rogamus<BR> +innocuum et cunctis undamque auramque patentem.<BR> +Non erimus regno indecores, nec vestra feretur<BR> +fama levis tantique abolescet gratia facti,<BR> +nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.<BR> +Fata per Aeneae iuro dextramque potentem<BR> +sive fide seu quis bello est expertus et armis:<BR> +multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro<BR> +praeferimus manibus vittas ac verba precantia)<BR> +et petiere sibi et voluere adiungere gentes;<BR> +sed nos fata deum vestras exquirere terras<BR> +imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;<BR> +huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo<BR> +Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.<BR> +Dat tibi praeterea fortunae parva prioris<BR> +munera, reliquias Troia ex ardente receptas.<BR> +Hoc pater Anchises auro libabat ad aras;<BR> +hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis<BR> +more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras<BR> +Iliadumque labor vestes.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Ilionei dictis defixa Latinus<BR> +obtutu tenet ora soloque immobilis haeret<BR> +intentos volvens oculos. Nec purpura regem<BR> +picta movet nec sceptra movent Priameia tantum,<BR> +quantum in conubio natae thalamoque moratur,<BR> +et veteris Fauni voluit sub pectore sortem,<BR> +hunc illum fatis externa ab sede profectum<BR> +portendi generum paribusque in regna vocari<BR> +auspiciis, huic progeniem virtute futuram<BR> +egregiam et totum quae viribus occupet orbem.<BR> +tandem laetus ait: 'Di nostra incepta secundent<BR> +auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,<BR> +mullera nec sperno. Non vobis rege Latino<BR> +divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.<BR> +Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,<BR> +si iungi hospitio properat sociusque vocari,<BR> +adveniat voltus neve exhorrescat amicos:<BR> +illi pacis erit dextram tetigisse tyranni.<BR> +vos contra regi mea nunc mandata referte.<BR> +Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae<BR> +non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo<BR> +monstra sinunt: generos externis adfore ab oris,<BR> +hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum<BR> +nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata<BR> +et reor et, siquid veri mens augurat, opto.'<BR> +haec effatus equos numero pater eligit omni<BR> +(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):<BR> +omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci<BR> +instratos ostro alipedes pictisque tapetis;<BR> +aurea pectoribus demissa monilia pendent,<BR> +tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;<BR> +absenti Aeneae currunt geminosque iugalis<BR> +semine ab aetherio, spirantis naribus ignem,<BR> +illorum de gente, patri quos daedala Circe<BR> +supposita de matre nothos furata creavit.<BR> +Talibus Aeneadae donis dictisque Latini<BR> +sublimes in equis redeunt pacemque reportant.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis<BR> +saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,<BR> +et laetum Aenean classemque ex aethere longe<BR> +Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.<BR> +moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,<BR> +deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.<BR> +Tum quassans caput haec effundit pectore dicta:<BR> +'Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris<BR> +fata Phrygum! Num Sigeis occumbere campis,<BR> +num capti potuere capi, num incensa cremavit<BR> +Troia viros? Medias acies mediosque per ignis<BR> +invenere viam. At, credo, mea numina tandem<BR> +fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.<BR> +Quin etiam patria excussos infesta per undas<BR> +ausa sequi et profugis toto me opponere ponto!<BR> +Absumptae in Teucros vires caelique marisque.<BR> +Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis<BR> +profuit? Optato conduntur Thybridis alveo,<BR> +securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem<BR> +immanem Lapithum valuit, concessit in iras<BR> +ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,<BR> +quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?<BR> +Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum<BR> +quae potui infelix, quae memet in omnia verti,<BR> +vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt<BR> +magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:<BR> +flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.<BR> +Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,<BR> +atque immota manet fatis Lavinia coniunx:<BR> +at trahere atque moras tantis licet addere rebus,<BR> +at licet amborum populos exscindere regum.<BR> +Hac gener atque socer coeant mercede suorum:<BR> +sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,<BR> +et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum<BR> +Cisseis praegnans ignis enixa iugalis<BR> +quin idem Veneri partus suus et Paris alter<BR> +funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.'<BR> +Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:<BR> +luctificam Allecto dirarum ab sede dearum<BR> +infernisque ciet tenebris, cui tristia bella<BR> +iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.<BR> +Odit et ipse pater Pluton, odere sorores<BR> +Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora,<BR> +tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.<BR> +Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:<BR> +'Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,<BR> +hanc operam, ne noster honos infractave cedat<BR> +fama loco, neu conubiis ambire Latinum<BR> +Aeneadae possint Italosve obsidere finis.<BR> +Tu potes unanimos armare in proelia fratres<BR> +atque odiis versare domos, tu verbera tectis<BR> +funereasque inferre faces, tibi nomina mille,<BR> +mille nocendi artes. Fecundum concute pectus,<BR> +disice compositam pacem, sere crimina belli:<BR> +arma velit poscatque simul rapiatque inventus.'<BR> +</P> + +<P> +Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis<BR> +principio Latium et Laurentis tecta tyranni<BR> +celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,<BR> +quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis<BR> +femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.<BR> +Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem<BR> +conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,<BR> +quo furibunda domum monstro permisceat omnem.<BR> +Ille inter vestes et levia pectora lapsus<BR> +volvitur attactu nullo fallitque furentem,<BR> +vipeream inspirans animam: fit tortile collo<BR> +aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae<BR> +innectitque comas, et membris lubricus errat.<BR> +Ac dum prima lues udo sublapsa veneno<BR> +pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem<BR> +necdum animus toto percepit pectore flammam,<BR> +mollius et solito matrum de more locuta est,<BR> +multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:<BR> +'Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,<BR> +O genitor, nec te miseret gnataeque tuique?<BR> +Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet<BR> +perfidus alta petens abducta virgine praedo?<BR> +An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor<BR> +Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes?<BR> +Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum<BR> +et consanguineo totiens data dextera Turno?<BR> +Si gener externa petitur de gente Latinis<BR> +idque sedet Faunique premunt te iussa parentis,<BR> +omnem equidem sceptris terram quae libera nostris<BR> +dissidet, externam reor et sic dicere divos.<BR> +Et Turno, si prima domus repetatur origo,<BR> +Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.'<BR> +</P> + +<P> +His ubi nequiquam dictis experta Latinum<BR> +contra stare videt penitusque in viscera lapsum<BR> +serpentis furiale malum totamque pererrat,<BR> +tum vero infelix, ingentibus excita monstris,<BR> +immensam sine more furit lymphata per urbem.<BR> +Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,<BR> +quem pueri magno in gyro vacua atria circum<BR> +intenti ludo exercent; ille actus habena<BR> +curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra<BR> +inpubesque manus, mirata volubile buxum;<BR> +dant animos plagae: non cursu segnior illo<BR> +per medias urbes agitur populosque feroces.<BR> +Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,<BR> +maius adorta nefas maioremque orsa furorem<BR> +evolat et natam frondosis montibus abdit,<BR> +quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,<BR> +Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum<BR> +vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,<BR> +te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.<BR> +Fama volat, furiisque accensas pectore matres<BR> +idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:<BR> +deseruere domos, ventis dant colla comasque,<BR> +ast aliae tremulis ululatibus aethera complent,<BR> +pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;<BR> +ipsa inter medias flagrantem fervida pinum<BR> +sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,<BR> +sanguineam torquens aciem, torvumque repente<BR> +clamat: 'Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:<BR> +Siqua piis animis manet infelicis Amatae<BR> +gratia, si iuris materni cura remordet,<BR> +solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.'<BR> +Talem inter silvas, inter deserta ferarum,<BR> +reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.<BR> +</P> + +<P> +Postquam visa satis primos acuisse furores<BR> +consiliumque omnemque domum vertisse Latini,<BR> +protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis<BR> +audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem<BR> +Acrisioneis Danae fundasse colonis,<BR> +praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam<BR> +dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,<BR> +sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis<BR> +iam mediam nigra carpebat nocte quietem.<BR> +Allecto torvam faciem et furialia membra<BR> +exuit, in vultus sese transformat anilis;<BR> +et frontem obscenam rugis arat, induit albos<BR> +cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;<BR> +fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos<BR> +et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:<BR> +'Turne, tot incassum fusos patiere labores<BR> +et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?<BR> +Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes<BR> +abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.<BR> +I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;<BR> +Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.<BR> +Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,<BR> +ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.<BR> +Quare age et armari pubem portisque moveri<BR> +laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro<BR> +consedere duces pictasque exure carinas.<BR> +Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,<BR> +ni dare coniugium et dicto parere fatetur,<BR> +sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.'<BR> +</P> + +<P> +Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim<BR> +ore refert: 'Classis invectas Thybridis undam<BR> +non, ut rere, meas effugit nuntius auris.<BR> +Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno<BR> +inmemor est nostri.<BR> +Sed te victa situ verique effeta senectus,<BR> +o mater, curis nequiquam exercet et arma<BR> +regum inter falsa vatem formidine ludit.<BR> +Cura tibi divom effigies et templa tueri:<BR> +bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Allecto dictis exarsit in iras,<BR> +at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,<BR> +deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris<BR> +tantaque se facies aperit; tum flammea torquens<BR> +lumina cunctantem et quaerentem dicere plura<BR> +reppulit et geminos erexit crinibus anguis<BR> +verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:<BR> +'En ego victa situ, quam veri effeta senectus<BR> +arma inter regum falsa formidine ludit.<BR> +Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,<BR> +bella manu letumque gero.'<BR> +Sic effata facem iuveni coniecit et atro<BR> +lumine fumantis fixit sub pectore taedas.<BR> +Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus<BR> +perfundit toto proruptus corpore sudor;<BR> +arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;<BR> +saevit amor ferri et scelerata insania belli,<BR> +ira super: magno veluti cum flamma sonore<BR> +virgea suggeritur costis undantis aeni<BR> +exsultantque aestu latices, furit intus aquai<BR> +fumidus atque alte spumis exuberat amnis,<BR> +nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.<BR> +Ergo iter ad regem polluta pace Latinum<BR> +indicit primis iuvenum et iubet arma parari,<BR> +tutari Italiam, detrudere finibus hostem:<BR> +se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.<BR> +Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,<BR> +certatim sese Rutuli exhortantur in arma:<BR> +hunc decus egregium formae movet atque iuventae,<BR> +hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.<BR> +</P> + +<P> +Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,<BR> +Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,<BR> +arte nova speculata locum, quo litore pulcher<BR> +insidiis cursuque feras agitabat Iulus.<BR> +Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo<BR> +obicit et noto naris contingit odore,<BR> +ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum<BR> +causa fuit belloque animos accendit agrestis.<BR> +Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens,<BR> +Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum<BR> +nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent<BR> +armenta et late custodia credita campi.<BR> +Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura<BR> +mollibus intexens ornabat cornua sertis<BR> +pectebatque ferum puroque in fonte lavabat.<BR> +Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili,<BR> +errabat silvis rursusque ad limina nota<BR> +ipse domum sera quamvis se nocte ferebat.<BR> +Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli<BR> +commovere canes, fluvio cum forte secundo<BR> +deflueret ripaque aestus viridante levaret.<BR> +Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore,<BR> +Ascanius curvo direxit spicula cornu;<BR> +nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo<BR> +perque uterum sonitu perque ilia venit harundo.<BR> +Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit<BR> +successitque gemens stabulis questuque cruentus<BR> +atque imploranti similis tectum omne replebat.<BR> +Silvia prima soror, palmis percussa lacertos,<BR> +auxilium vocat et duros conclamat agrestis.<BR> +Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,<BR> +inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,<BR> +stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum<BR> +rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,<BR> +quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis<BR> +scindebat, rapta spirans immane securi.<BR> +At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi<BR> +ardua tecta petit stabuli et de culmine summo<BR> +pastorale canit signum cornuque recurvo<BR> +Tartaream intendit vocem, qua protinus omne<BR> +contremuit nemus et silvae insonuere profundae;<BR> +audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis<BR> +sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,<BR> +et trepidae matres pressere ad pectora natos.<BR> +Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum<BR> +dira dedit, raptis concurrunt undique telis<BR> +indomiti agricolae; nec non et Troia pubes<BR> +Ascanio auxilium castris effundit apertis.<BR> +Direxere acies. Non iam certamine agresti,<BR> +stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,<BR> +sed ferro ancipiti decernunt atraque late<BR> +horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent<BR> +sole lacessita et lucem sub nubila iactant:<BR> +fluctus uti primo coepit cum albescere vento,<BR> +paulatim sese tollit mare et altius undas<BR> +erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.<BR> +Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,<BR> +natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,<BR> +sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae<BR> +vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.<BR> +Corpora multa virum circa seniorque Galaesus,<BR> +dum paci medium se offert, iustissimus unus<BR> +qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:<BR> +quinque greges illi balantum, quina redibant<BR> +armenta, et terram centum vertebat aratris.<BR> +</P> + +<P> +Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,<BR> +promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum<BR> +imbuit et primae commisit funera pugnae,<BR> +deserit Hesperiam et caeli convexa per auras<BR> +Iunonem victrix adfatur voce superba:<BR> +'En, perfecta tibi bello discordia tristi:<BR> +dic in amicitiam coeant et foedera iungant.<BR> +Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,<BR> +hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:<BR> +finitimas in bella feram rumoribus urbes<BR> +accendamque animos insani Martis amore,<BR> +undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.'<BR> +Tum contra Iuno; 'Terrorum et fraudis abunde est;<BR> +stant belli causae, pugnatur comminus armis,<BR> +quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.<BR> +Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos<BR> +egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.<BR> +Te super aetherias errare licentius auras<BR> +haud pater ille velit, summi regnator Olympi:<BR> +cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,<BR> +ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces.<BR> +Illa autem attollit stridentis anguibus alas<BR> +Cocytique petit sedem, supera ardua linquens.<BR> +Est locus Italiae medio sub montibus altis,<BR> +nobilis et fama multis memoratus in oris,<BR> +Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum<BR> +urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus<BR> +dat sonitum saxis et torto vertice torrens.<BR> +Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis<BR> +monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago<BR> +pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,<BR> +invisum numen, terras caelumque levabat.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus interea extremam Saturnia bello<BR> +imponit regina manum. Ruit omnis in urbem<BR> +pastorum ex acie numerus caesosque reportant<BR> +Almonem puerum foedatique ora Galaesi<BR> +implorantque deos obtestanturque Latinum.<BR> +Turnus adest medioque in crimine caedis et igni<BR> +terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,<BR> +stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.<BR> +Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres<BR> +insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),<BR> +undique collecti coeunt Martemque fatigant.<BR> +Ilicet infandum cuncti contra omina bellum,<BR> +contra fata deum perverso numine poscunt,<BR> +certatim regis circumstant tecta Latini.<BR> +Ille velut pelagi rupes immota resistit,<BR> +ut pelagi rupes magno veniente fragore,<BR> +quae sese multis circum latrantibus undis<BR> +mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum<BR> +saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.<BR> +Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas<BR> +consilium et saevae nutu Iunonis eunt res,<BR> +multa deos aurasque pater testatus inanis:<BR> +'Frangimur heu fatis,' inquit, 'ferimurque procella!<BR> +Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,<BR> +O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit<BR> +supplicium, votisque deos venerabere seris.<BR> +Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus;<BR> +funere felici spolior.' Nec plura locutus<BR> +saepsit se tectis rerumque reliquit habenas.<BR> +Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes<BR> +Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum<BR> +Roma colit, cum prima movent in proelia Martem,<BR> +sive Getis inferre manu lacrimabile bellum<BR> +Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos<BR> +Auroramque sequi Parthosque reposcere signa.<BR> +Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)<BR> +religione sacrae et saevi formidine Martis;<BR> +centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri<BR> +robora, nec custos absistit limine Ianus:<BR> +has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,<BR> +ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino<BR> +insignis reserat stridentia limina consul,<BR> +ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,<BR> +aereaque adsensu conspirant cornua rauco.<BR> +Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus<BR> +more iubebatur tristisque recludere portas.<BR> +Abstinuit tactu pater aversusque refugit<BR> +foeda ministeria et caecis se condidit umbris.<BR> +Tum regina deum caelo delapsa morantis<BR> +impulit ipsa manu portas, et cardine verso<BR> +belli ferratos rumpit Saturnia postes.<BR> +Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;<BR> +Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis<BR> +pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.<BR> +Pars levis clipeos et spicula lucida tergent<BR> +arvina pingui subiguntque in cote secures;<BR> +signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.<BR> +Quinque adeo magnae positis incudibus urbes<BR> +tela novant, Atina potens Tiburque superbum,<BR> +Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.<BR> +Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas<BR> +umbonum cratis; alii thoracas aenos<BR> +aut levis ocreas lento ducunt argento;<BR> +vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri<BR> +cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses.<BR> +Classica iamque sonant; it bello tessera signum.<BR> +Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis<BR> +ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem<BR> +loricam induitur fidoque accingitur ense.<BR> +</P> + +<P> +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,<BR> +qui bello exciti reges, quae quemque secutae<BR> +complerint campos acies, quibus Itala iam tum<BR> +floruerit terra alma viris, quibus arserit armis.<BR> +Et meministis enim, divae, et memorare potestis:<BR> +ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.<BR> +</P> + +<P> +Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris<BR> +contemptor divom Mezentius agminaque armat.<BR> +Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter<BR> +non fuit excepto Laurentis corpore Turni,<BR> +Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,<BR> +ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos<BR> +mille viros, dignus, patriis qui laetior esset<BR> +imperiis et cui pater haud Mezentius esset.<BR> +</P> + +<P> +Post hos insignem palma per gramina currum<BR> +victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro<BR> +pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum<BR> +centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram;<BR> +collis Aventini silva quem Rhea sacerdos<BR> +furtivum partu sub luminis edidit oras,<BR> +mixta deo mulier, postquam Laurentia victor<BR> +Geryone extincto Tirynthius attigit arva<BR> +Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.<BR> +Pila manu saevosque gerunt in bella dolones<BR> +et tereti pugnant mucrone veruque Sabello.<BR> +Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis,<BR> +terribili impexum saetacum dentibus albis<BR> +indutus capiti, sic regia tecta subibat,<BR> +horridus, Herculeoque umeros innexus amictu.<BR> +</P> + +<P> +Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,<BR> +fratris Tiburti dictam cognomine gentem,<BR> +Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus,<BR> +et primam ante aciem densa inter tela feruntur:<BR> +ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto<BR> +descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem<BR> +linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens<BR> +silva locum et magno cedunt virgulta fragore.<BR> +</P> + +<P> +Nec Praenestinae fundator defuit urbis,<BR> +Volcano genitum pecora inter agrestia regem<BR> +inventumque focis omnis quem credidit aetas<BR> +Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis:<BR> +quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae<BR> +Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis<BR> +Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,<BR> +quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma,<BR> +nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes<BR> +liventis plumbi spargit, pars spicula gestat<BR> +bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros<BR> +tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri<BR> +instituere pedis, crudus tegit altera pero.<BR> +</P> + +<P> +At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,<BR> +quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,<BR> +iam pridem resides populos desuetaque bello<BR> +agmina in arma vocat subito ferrumque retractat.<BR> +Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos.<BR> +Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva<BR> +et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.<BR> +Ibant aequati numero regemque canebant,<BR> +ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni,<BR> +cum sese e pastu referunt et longa canoros<BR> +dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe<BR> +pulsa palus.<BR> +Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto<BR> +misceri putet, aeriam sed gorgite ab alto<BR> +urgueri volucrum raucarum ad litora nubem.<BR> +</P> + +<P> +Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum<BR> +agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,<BR> +Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens<BR> +per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.<BR> +Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,<BR> +Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;<BR> +qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,<BR> +qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum<BR> +Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,<BR> +qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit<BR> +Nursia, et Hortinae classes populique Latini,<BR> +quosque secans infaustum interluit Allia nomen:<BR> +quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus<BR> +saevus ubi Orion hibernis conditur undis;<BR> +vel cum sole novo densae torrentur aristae<BR> +aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.<BR> +Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.<BR> +</P> + +<P> +Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,<BR> +curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis<BR> +mille rapit populos, vertunt felicia Baccho<BR> +Massica qui rastris et quos de collibus altis<BR> +Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta<BR> +aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi<BR> +accola Volturni, pariterque Saticulus asper<BR> +Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis<BR> +tela, sed haec lento mos est aptare flagello;<BR> +laevas caetra tegit, falcati comminus enses.<BR> +</P> + +<P> +Nec tu carminibus nostris indictus abibis,<BR> +Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha<BR> +fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,<BR> +iam senior; patriis sed non et filius arvis<BR> +contentus late iam tum dicione premebat<BR> +Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus<BR> +quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae<BR> +et quos maliferae despectant moenia Abellae,<BR> +Teutonico ritu soliti torquere cateias,<BR> +tegmina quis capitum raptus de subere cortex,<BR> +aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.<BR> +</P> + +<P> +Et te montosae misere in proelia Nersae,<BR> +Ufens, insignem fama et felicibus armis;<BR> +horrida praecipue cui gens adsuetaque multo<BR> +venatu nemorum, duris Aequicula glaebis.<BR> +Armati terram exercent, semperque recentis<BR> +convectare iuvat praedas et vivere rapto.<BR> +</P> + +<P> +Quin et Marruvia venit de gente sacerdos,<BR> +fronde super galeam et felici comptus oliva.<BR> +Archippi regis missu, fortissimus Umbro,<BR> +vipereo generi et graviter spirantibus hydris<BR> +spargere qui somnos cantuque manuque solebat<BR> +mulcebatque iras et morsus arte levabat.<BR> +Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum<BR> +evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus<BR> +somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.<BR> +Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,<BR> +te liquidi flevere lacus.<BR> +</P> + +<P> +Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,<BR> +Virbius, insignem quem mater Aricia misit,<BR> +eductum Egeriae lucis umentia circum<BR> +litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.<BR> +Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae<BR> +occiderit patriasque explerit sanguine poenas<BR> +turbatis distractus equis, ad sidera rursus<BR> +aetheria et superas caeli venisse sub auras,<BR> +Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae.<BR> +Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris<BR> +mortalem infernis ad lumina surgere vitae,<BR> +ipse repertorem medicinae talis et artis<BR> +fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.<BR> +At Trivia Hippolytum secretis alma recondit<BR> +sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,<BR> +solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom<BR> +exigeret versoque ubi nomine Virbius esset.<BR> +Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis<BR> +cornipedes arcentur equi, quod litore currum<BR> +et iuvenem monstris pavidi effudere marinis.<BR> +Filius ardentis haud setius aequore campi<BR> +exercebat equos curruque in bella ruebat.<BR> +</P> + +<P> +Ipse inter primos praestanti corpore Turnus<BR> +vertitur arma tenens et toto vertice supra est.<BR> +Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram<BR> +sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis:<BR> +tam magis illa fremens et tristibus effera flammis,<BR> +quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.<BR> +At levem clipeum sublatis cornibus Io<BR> +auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos<BR> +(argumentum ingens), et custos virginis Argus<BR> +caelataque amnem fundens pater Inachus urna.<BR> +Insequitur nimbus peditum clipeataque totis<BR> +agmina densentur campis, Argivaque pubes<BR> +Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani<BR> +et Sacranae acies et picti scuta Labici;<BR> +qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici<BR> +litus arant Rutulosque exercent vomere colles<BR> +Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis<BR> +praesidet et viridi gaudens Feronia luco;<BR> +qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas<BR> +quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.<BR> +</P> + +<P> +Hos super advenit Volsca de gente Camilla<BR> +agmen agens equitum et florentis aere catervas,<BR> +bellatrix, non illa colo calathisve Minervae<BR> +femineas adsueta manus, sed proelia virgo<BR> +dura pati cursuque pedum praevertere ventos.<BR> +Illa vel intactae segetis per summa volaret<BR> +gramina nec teneras cursu laesisset aristas,<BR> +vel mare per medium fluctu suspensa tumenti<BR> +ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas.<BR> +Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus<BR> +turbaque miratur matrum et prospectat euntem,<BR> +attonitis inhians animis, ut regius ostro<BR> +velet honos levis umeros, ut fibula crinem<BR> +auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram<BR> +et pastoralem praefixa cuspide myrtum.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber08"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER VIII<BR> +</H3> + +<P> +UT belli signum Laurenti Turnus ab arce<BR> +extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,<BR> +utque acris concussit equos utque impulit arma,<BR> +extemplo turbati animi, simul omne tumultu<BR> +coniurat trepido Latium saevitque iuventus<BR> +effera. Ductores primi Messapus et Ufens<BR> +contemptorque deum Mezentius undique cogunt<BR> +auxilia et latos vastant cultoribus agros.<BR> +mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem,<BR> +qui petat auxilium et Latio consistere Teucros,<BR> +advectum Aenean classi victosque penatis<BR> +inferre et fatis regem se dicere posci<BR> +edoceat multasque viro se adiungere gentis<BR> +Dardanio et late Latio increbrescere nomen.<BR> +Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur,<BR> +eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi<BR> +quam Turno regi aut regi apparere Latino.<BR> +</P> + +<P> +Talia per Latium. Quae Laomedontius heros<BR> +cuncta videns magno curarum fluctuat aestu,<BR> +atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc.<BR> +In partisque rapit varias perque omnia versat:<BR> +sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis<BR> +sole repercussum aut radiantis imagine lunae<BR> +omnia pervolitat late loca iamque sub auras<BR> +erigitur summique ferit lacuaria tecti.<BR> +Nox erat, et terras animalia fessa per omnis<BR> +alituum pecudumque genus sopor altus habebat:<BR> +cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe<BR> +Aeneas, tristi turbatus pectora bello,<BR> +procubuit seramque dedit per membra quietem.<BR> +Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno<BR> +populeas inter senior se attollere frondes<BR> +visus; eum tenuis glauco velabat amictu<BR> +carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo,<BR> +tum sic adfari et curas his demere dictis:<BR> +</P> + +<P> +'O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem<BR> +qui revehis nobis aeternaque Pergama servas,<BR> +exspectate solo Laurenti arvisque Latinis,<BR> +hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates;<BR> +neu belli terrere minis: tumor omnis et irae<BR> +concessere deum.<BR> +[Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,<BR> +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus,<BR> +triginta capitum fetus enixa, iacebit,<BR> +alba, solo recubans, albi circum ubera nati.<BR> +Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum<BR> +ex quo ter denis urbem redeuntibus annis<BR> +Ascanius clari condet cognominis Albam.<BR> +Haud incerta cano.] Nunc qua ratione quod instat<BR> +expedias victor, paucis (adverte) docebo.<BR> +Arcades his oris, genus a Pallante profectum,<BR> +qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,<BR> +delegere locum et posuere in montibus urbem<BR> +Pallantis proavi de nomine Pallanteum.<BR> +Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;<BR> +hos castris adhibe socios et foedera iunge.<BR> +Ipse ego te ripis et recto flumine ducam,<BR> +adversum remis superes subvectus ut amnem.<BR> +Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris<BR> +Iunoni fer rite preces iramque minasque<BR> +supplicibus supera votis. Mihi victor honorem<BR> +persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis<BR> +stringentem ripas et pinguia culta secantem,<BR> +caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.<BR> +Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.'<BR> +</P> + +<P> +Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto,<BR> +ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.<BR> +Surgit et aetherii spectans orientia solis<BR> +lumina rite cavis undam de flumine palmis<BR> +sustinet ac talis effundit ad aethera voces:<BR> +'Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est,<BR> +tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,<BR> +accipite Aenean et tandem arcete periclis.<BR> +Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra<BR> +fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis,<BR> +semper honore meo, semper celebrabere donis<BR> +corniger hesperidum fluvius regnator aquarum.<BR> +Adsis o tantum et propius tua numina firmes.'<BR> +sic memorat geminasque legit de classe biremis<BR> +remigioque aptat, socios simul instruit armis.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum;<BR> +candida per silvam cum fetu concolor albo<BR> +procubuit viridique in litore conspicitur sus.<BR> +Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno,<BR> +mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.<BR> +Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem<BR> +leniit, et tacita refluens ita substitit unda,<BR> +mitis ut in morem stagni placidaeque paludis<BR> +sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.<BR> +Ergo iter inceptum celerant rumore secundo;<BR> +labitur uncta vadis abies; mirantur et undae,<BR> +miratur nemus insuetum fulgentia longe<BR> +scuta virum fluvio pictasque innare carinas.<BR> +Olli remigio noctemque diemque fatigant<BR> +et longos superant flexus variisque teguntur<BR> +arboribus viridisque secant placido aequore silvas.<BR> +Sol medium caeli conscenderat igneus orbem,<BR> +cum muros arcemque procul ac rara domorum<BR> +tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo<BR> +aequavit, tum res inopes Euandrus habebat:<BR> +ocius advertunt proras urbique propinquant.<BR> +</P> + +<P> +Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem<BR> +Amphitryoniadae magno divisque ferebat<BR> +ante urbem in luco. Pallas huic filius una,<BR> +una omnes iuvenum primi pauperque senatus<BR> +tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.<BR> +Ut celsas videre rates atque inter opacum<BR> +adlabi nemus et tacitis incumbere remis,<BR> +terrentur visu subito cunctique relictis<BR> +consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas<BR> +sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse<BR> +et procul e tumulo: 'Iuvenes, quae causa subegit<BR> +ignotas temptare vias, quo tenditis?' inquit.<BR> +'Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?'<BR> +Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta<BR> +paciferaeque manu ramum praetendit olivae:<BR> +'Troiugenas ac tela vides inimica Latinis,<BR> +quos illi bello profugos egere superbo.<BR> +Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos<BR> +Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.'<BR> +Obstipuit tanto percussus nomine Pallas:<BR> +'Egredere o quicumque es' ait 'coramque parentem<BR> +adloquere ac nostris succede penatibus hospes.'<BR> +excepitque manu dextramque amplexus inhaesit.<BR> +Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt.<BR> +</P> + +<P> +Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:<BR> +'Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari<BR> +et vitta comptos voluit praetendere ramos,<BR> +non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas<BR> +quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;<BR> +sed mea me virtus et sancta oracula divom<BR> +cognatique patres, tua terris didita fama,<BR> +coniunxere tibi et fatis egere volentem.<BR> +Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,<BR> +Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus,<BR> +advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas<BR> +edidit, aetherios umero qui sustinet orbes<BR> +vobis Mercurius pater est, quem candida Maia<BR> +Cyllenae gelido conceptum vertice fudit;<BR> +at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,<BR> +idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit.<BR> +Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.<BR> +His fretus non legatos neque prima per artem<BR> +temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque<BR> +obieci caput et supplex ad limina veni.<BR> +Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello<BR> +insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt,<BR> +quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant<BR> +et mare quod supra teneant quodque adluit infra.<BR> +Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello<BR> +pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis<BR> +iamdudum et totum lustrabat lumine corpus.<BR> +Tum sic pauca refert: 'Ut te, fortissime Teucrum,<BR> +accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis<BR> +et vocem Anchisae magni voltumque recordor!<BR> +Nam memini Hesionae visentem regna sororis<BR> +Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem,<BR> +protinus Arcadiae gelidos invisere finis.<BR> +Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas,<BR> +mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum<BR> +Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat<BR> +Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore<BR> +compellare virum et dextrae coniungere dextram.<BR> +Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.<BR> +Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas<BR> +discedens chlamydemque auro dedit intertextam<BR> +frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.<BR> +Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,<BR> +et lux cum primum terris se crastina reddet,<BR> +auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.<BR> +Interea sacra haec, quando huc venistis amici,<BR> +annua, quae differre nefas, celebrate faventes<BR> +nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi<BR> +pocula gramineoque viros locat ipse sedili<BR> +praecipuumque toro et villosi pelle leonis<BR> +accipit Aenean solioque invitat acerno.<BR> +Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos<BR> +viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris<BR> +dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant.<BR> +Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus<BR> +perpetui tergo bovis et lustralibus extis.<BR> +</P> + +<P> +Postquam exempta fames et amor compressus edendi,<BR> +rex Euandrus ait: 'Non haec sollemnia nobis,<BR> +has ex more dapes, hanc tanti numinis aram<BR> +vana superstitio veterumque ignara deorum<BR> +inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis<BR> +servati facimus meritosque novamus honores.<BR> +Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,<BR> +disiectae procul ut moles desertaque montis<BR> +stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.<BR> +Hic spelunca fuit, vasto summota recessu,<BR> +semihominis Caci facies quam dira tenebat<BR> +solis inaccessam radiis; semperque recenti<BR> +caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis<BR> +ora virum tristi pendebant pallida tabo.<BR> +Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros<BR> +ore vomens ignis magna se mole ferebat.<BR> +Attulit et nobis aliquando optantibus aetas<BR> +auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor,<BR> +tergemini nece Geryonae spoliisque superbus<BR> +Alcides aderat taurosque hac victor agebat<BR> +ingentis, vallemque boves amnemque tenebant.<BR> +At furiis Caci mens effera, nequid inausum<BR> +aut intractatum scelerisve dolive fuisset,<BR> +quattuor a stabulis praestanti corpore tauros<BR> +avertit, totidem forma superante iuvencas;<BR> +atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis,<BR> +cauda in speluncam tractos versisque viarum<BR> +indiciis raptos saxo occultabat opaco:<BR> +quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.<BR> +Interea, cum iam stabulis saturata moveret<BR> +Amphytrioniades armenta abitumque pararet,<BR> +discessu mugire boves atque omne querelis<BR> +impleri nemus et colles clamore relinqui.<BR> +reddidit una boum vocem vastoque sub antro<BR> +mugiit et Caci spem custodita fefellit.<BR> +Hic vero Alcidae furiis exarserat atro<BR> +felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum<BR> +robur et aerii cursu petit ardua montis.<BR> +Tum primum nostri Cacum videre timentem<BR> +turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro<BR> +speluncamque petit, pedibus timor addidit alas.<BR> +Ut sese inclusit ruptisque immane catenis<BR> +deiecit saxum, ferro quod et arte paterna<BR> +pendebat, fultosque emuniit obice postis,<BR> +ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque<BR> +accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,<BR> +dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira<BR> +lustrat Aventini montem, ter saxea temptat<BR> +limina nequiquam, ter fessus valle resedit.<BR> +Stabat acuta silex, praecisis undique saxis<BR> +speluncae dorso insurgens, altissima visu,<BR> +dirarum nidis domus opportuna volucrum.<BR> +Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,<BR> +dexter in adversum nitens concussit et imis<BR> +avolsam solvit radicibus; inde repente<BR> +inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether<BR> +dissultant ripae refluitque exterritus amnis.<BR> +At specus et Caci detecta apparuit ingens<BR> +regia, et umbrosae penitus patuere cavernae:<BR> +non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens<BR> +infernas reseret sedes et regna recludat<BR> +pallida, dis invisa, superque immane barathrum<BR> +cernatur, trepident inmisso lumine manes.<BR> +Ergo insperata deprensum luce repente<BR> +inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem<BR> +desuper Alcides telis premit omniaque arma<BR> +advocat et ramis vastisque molaribus instat.<BR> +Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,<BR> +faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)<BR> +evomit involvitque domum caligine caeca,<BR> +prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro<BR> +fumiferam noctem commixtis igne tenebris.<BR> +Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem<BR> +praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam<BR> +fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.<BR> +Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem<BR> +corripit in nodum complexus et angit inhaerens<BR> +elisos oculos et siccum sanguine guttur.<BR> +Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,<BR> +abstractaeque boves abiurataeque rapinae<BR> +caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver<BR> +protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo<BR> +terribilis oculos, voltum villosaque saetis<BR> +pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.<BR> +Ex illo celebratus honos, laetique minores<BR> +servavere diem, primusque Potitius auctor<BR> +et domus Herculei custos Pinaria sacri.<BR> +Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper<BR> +dicetur nobis et erit quae maxuma semper.<BR> +Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum<BR> +cingite fronde comas et pocula porgite dextris<BR> +communemque vocate deum et date vina volentes.'<BR> +Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra<BR> +velavitque comas foliisque innexa pependit<BR> +et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes<BR> +in mensam laeti libant divosque precantur.<BR> +</P> + +<P> +Devexo interea propior fit Vesper Olympo,<BR> +iamque sacerdotes primusque Potitius ibant,<BR> +pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.<BR> +Instaurant epulas et mensae grata secundae<BR> +dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.<BR> +tum Salii ad cantus incensa altaria circum<BR> +populeis adsunt evincti tempora ramis,<BR> +hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes<BR> +Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae<BR> +monstra manu geminosque premens eliserit angues,<BR> +ut bello egregias idem disiecerit urbes,<BR> +Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores<BR> +rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae<BR> +pertulerit. 'Tu nubigenas, invicte, bimembris<BR> +Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas<BR> +prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.<BR> +Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci<BR> +ossa super recubans antro semesa cruento;<BR> +nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,<BR> +arduus arma tenens; non te rationis egentem<BR> +Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.<BR> +Salve, vera Iovis proles, decus addite divis,<BR> +et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.'<BR> +Talia carminibus celebrant; super omnia Caci<BR> +speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.<BR> +Consonat omne nemus strepitu collesque resultant.<BR> +</P> + +<P> +Exim se cuncti divinis rebus ad urbem<BR> +perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo<BR> +et comitem Aenean iuxta natumque tenebat<BR> +ingrediens varioque viam sermone levabat.<BR> +miratur facilisque oculos fert omnia circum<BR> +Aeneas capiturque locis et singula laetus<BR> +exquiritque auditque virum monimenta priorum.<BR> +Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:<BR> +'Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant<BR> +gensque virum truncis et duro robore nata,<BR> +quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros<BR> +aut componere opes norant aut parcere parto,<BR> +sed rami atque asper victu venatus alebat.<BR> +Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo,<BR> +arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.<BR> +Is genus indocile ac dispersum montibus altis<BR> +composuit legesque dedit Latiumque vocari<BR> +maluit, his quoniam latuisset tutis in oris.<BR> +Aurea quae perhibent illo sub rege fuere<BR> +saecula. Sic placida populos in pace regebat,<BR> +deterior donec paulatim ac decolor aetas<BR> +et belli rabies et amor successit habendi.<BR> +Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,<BR> +saepius et nomen posuit Saturnia tellus;<BR> +tum reges asperque immani corpore Thybris,<BR> +a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim<BR> +diximus, amisit verum vetus Albula nomen;<BR> +me pulsum patria pelagique extrema sequentem<BR> +Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum<BR> +his posuere locis matrisque egere tremenda<BR> +Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.<BR> +</P> + +<P> +Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram<BR> +et Carmentalem Romani nomine portam<BR> +quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,<BR> +vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros<BR> +Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.<BR> +Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum<BR> +rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal,<BR> +Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.<BR> +Nec non et sacri monstrat nemus Argileti<BR> +testaturque locum et letum docet hospitis Argi.<BR> +Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit,<BR> +aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.<BR> +Iam tum religio pavidos terrebat agrestis<BR> +dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.<BR> +Hoc nemus, hunc,' inquit, 'frondoso vertice collem<BR> +(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum<BR> +credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem<BR> +aegida concuteret dextra nimbosque cieret.<BR> +Haec duo praeterea disiectis oppida muris,<BR> +reliquias veterumque vides monimenta virorum.<BR> +Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem:<BR> +Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.'<BR> +Talibus inter se dictis ad tecta subibant<BR> +pauperis Euandri passimque armenta videbant<BR> +Romanoque foro et lautis mugire Carinis.<BR> +Ut ventum ad sedes: 'Haec,' inquit, 'limina victor<BR> +Alcides subiit, haec illum regia cepit.<BR> +Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum<BR> +finge deo rebusque veni non asper egenis.'<BR> +dixit et angusti subter fastigia tecti<BR> +ingentem Aenean duxit stratisque locavit<BR> +effultum foliis et pelle Libystidis ursae.<BR> +Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.<BR> +</P> + +<P> +At Venus haud animo nequiquam exterrita mater<BR> +Laurentumque minis et duro mota tumultu<BR> +Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo<BR> +incipit et dictis divinum adspirat amorem:<BR> +'Dum bello Argolici vastabant Pergama reges<BR> +debita casurasque inimicis ignibus arces,<BR> +non ullum auxilium miseris, non arma rogavi<BR> +artis opisque tuae nec te, carissime coniunx,<BR> +incassumve tuos volui exercere labores,<BR> +quamvis et Priami deberem plurima natis<BR> +et durum Aeneae flevissem saepe laborem.<BR> +Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:<BR> +ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen<BR> +arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei,<BR> +te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.<BR> +Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis<BR> +ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.'<BR> +Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis<BR> +cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente<BR> +accepit solitam flammam, notusque medullas<BR> +intravit calor et labefacta per ossa cucurrit:<BR> +non secus atque olim tonitru cum rupta corusco<BR> +ignea rima micans percurrit lumine nimbos.<BR> +Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.<BR> +Tum pater aeterno fatur devinctus amore:<BR> +'Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit<BR> +quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset,<BR> +tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset:<BR> +nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant<BR> +stare decemque alios Priamum superesse per annos.<BR> +Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,<BR> +quidquid in arte mea possum promittere curae,<BR> +quod fieri ferro liquidove potest electro,<BR> +quantum ignes animaeque valent, absiste precando<BR> +viribus indubitare tuis.' Ea verba locutus<BR> +optatos dedit amplexus placidumque petivit<BR> +coniugis infusus gremio per membra soporem.<BR> +</P> + +<P> +Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae<BR> +curriculo expulerat somnum, cum femina primum,<BR> +cui tolerare colo vitam tenuique Minerva<BR> +impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes,<BR> +noctem addens operi, famulasque ad lumina longo<BR> +exercet penso, castum ut servare cubile<BR> +coniugis et possit parvos educere natos:<BR> +haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo<BR> +mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.<BR> +Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque<BR> +erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis,<BR> +quam subter specus et Cyclopum exesa caminis<BR> +antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus<BR> +auditi referunt gemitus striduntque cavernis<BR> +stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,<BR> +Volcani domus et Volcania nomine tellus.<BR> +Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.<BR> +Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,<BR> +Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.<BR> +His informatum manibus iam parte polita<BR> +fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo<BR> +deicit in terras, pars inperfecta manebat.<BR> +Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae<BR> +addiderant, rutili tris ignis et alitis austri:<BR> +fulgores nunc horrificos sonitumque metumque<BR> +miscebant operi flammisque sequacibus iras.<BR> +Parte alia Marti currumque rotasque volucris<BR> +instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;<BR> +aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,<BR> +certatim squamis serpentum auroque polibant<BR> +conexosque anguis ipsamque in pectore divae<BR> +Gorgona, desecto vertentem lumina collo.<BR> +'Tollite cuncta,' inquit, 'coeptosque auferte labores,<BR> +Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:<BR> +arma acri facienda viro. Nunc viribus usus,<BR> +nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.<BR> +Praecipitate moras.' Nec plura effatus; at illi<BR> +ocius incubuere omnes pariterque laborem<BR> +sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum,<BR> +volnificusque chalybs vasta fornace liquescit.<BR> +Ingentum clipeum informant, unum omnia contra<BR> +tela Latinorum, septenosque orbibus orbes<BR> +impediunt. Alii ventosis follibus auras<BR> +accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt<BR> +aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum.<BR> +Illi inter sese multa vi bracchia tollunt<BR> +in numerum versantque tenaci forcipe massam.<BR> +</P> + +<P> +Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,<BR> +Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma<BR> +et matutini volucrum sub culmine cantus.<BR> +Consurgit senior tunicaque inducitur artus<BR> +et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis;<BR> +tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem,<BR> +demissa ab laeva pantherae terga retorquens.<BR> +Nec non et gemini custodes limine ab alto<BR> +praecedunt gressumque canes comitantur erilem.<BR> +Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat<BR> +sermonum memor et promissi muneris heros.<BR> +Nec minus Aeneas se matutinus agebat.<BR> +Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.<BR> +Congressi iungunt dextras mediisque residunt<BR> +aedibus et licito tandem sermone fruuntur.<BR> +Rex prior haec:<BR> +'Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam<BR> +res equidem Troiae victas aut regna fatebor,<BR> +nobis ad belli auxilium pro nomine tanto<BR> +exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni,<BR> +hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.<BR> +Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis<BR> +iungere castra paro, quam fors inopina salutem<BR> +ostentat: fatis huc te poscentibus adfers.<BR> +Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto<BR> +urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam<BR> +gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.<BR> +Hanc multos florentem annos rex deinde superbo<BR> +imperio et saevis tenuit Mezentius armis.<BR> +Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni<BR> +effera? Di capiti ipsius generique reservent!<BR> +Mortua quin etiam iungebat corpora vivis<BR> +componens manibusque manus atque oribus ora,<BR> +tormenti genus, et sanie taboque fluentis<BR> +complexu in misero longa sic morte necabat.<BR> +at fessi tandem cives infanda furentem<BR> +armati circumsistunt ipsumque domumque,<BR> +obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.<BR> +Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros<BR> +confugere et Turni defendier hospitis armis.<BR> +Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis:<BR> +regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.<BR> +his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.<BR> +Toto namque fremunt condensae litore puppes<BR> +Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex<BR> +fata canens, ''O Maeoniae delecta iuventus,<BR> +flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem<BR> +fert dolor et merita accendit Mezentius ira,<BR> +nulli fas Italo tantam subiungere gentem:<BR> +externos optate duces''; tum Etrusca resedit<BR> +hoc acies campo, monitis exterrita divom.<BR> +Ipse oratores ad me regnique coronam<BR> +cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,<BR> +succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.<BR> +Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus<BR> +invidet imperium seraeque ad fortia vires.<BR> +natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella<BR> +hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis<BR> +et generi fatum indulgent, quem numina poscunt,<BR> +ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.<BR> +hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,<BR> +Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro<BR> +militiam et grave Martis opus, tua cernere facta<BR> +adsuescat primis et te miretur ab annis.<BR> +Arcadas huic equites bis centum, robora pubis<BR> +lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant<BR> +Aeneas Anchisiades et fidus Achates<BR> +multaque dura suo tristi cum corde putabant,<BR> +ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.<BR> +Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor<BR> +cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente<BR> +Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.<BR> +Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens:<BR> +arma inter nubem caeli regione serena<BR> +per sudum rutilare vident et pulsa tonare.<BR> +Obstipuere animis alii, sed Troius heros<BR> +agnovit sonitum et divae promissa parentis.<BR> +Tum memorat: 'Ne vero, hospes, ne quaere profecto,<BR> +quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.<BR> +Hoc signum cecinit missuram diva creatrix,<BR> +si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras<BR> +laturam auxilio.<BR> +Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant;<BR> +quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas<BR> +scuta virum galeasque et fortia corpora volves,<BR> +Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto<BR> +et primum Herculeis sopitas ignibus aras<BR> +excitat hesternumque larem parvosque penatis<BR> +laetus adit: mactant lectas de more bidentis<BR> +Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus.<BR> +Post hinc ad navis graditur sociosque revisit.<BR> +Quorum de numero qui sese in bella sequantur<BR> +praestantis virtute legit; pars cetera prona<BR> +fertur aqua segnisque secundo defluit amni,<BR> +nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.<BR> +Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;<BR> +ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis<BR> +pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.<BR> +</P> + +<P> +Fama volat parvam subito volgata per urbem,<BR> +ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis.<BR> +vota metu duplicant matres, propiusque periclo<BR> +it timor, et maior Martis iam apparet imago.<BR> +tum pater Evandrus dextram complexus euntis<BR> +haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur:<BR> +'O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,<BR> +(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa<BR> +stravi scutorumque incendi victor acervos<BR> +et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,<BR> +nascenti cui tris animas Feronia mater<BR> +(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda,<BR> +ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis<BR> +abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:<BR> +non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,<BR> +nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam<BR> +huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset<BR> +funera, tam multis viduasset civibus urbem.<BR> +At vos, o superi, et divom tu maxume rector<BR> +Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis<BR> +et patrias audite preces. Si numina vestra<BR> +incolumem Pallanta mihi, si fata reservant,<BR> +si visurus eum vivo et venturus in unum:<BR> +vitam oro, patior quemvis durare laborem.<BR> +Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris:<BR> +nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam,<BR> +dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,<BR> +dum te, care puer, mea sera et sola voluptas,<BR> +complexu teneo, gravior neu nuntius auris<BR> +volneret.' Haec genitor digressu dicta supremo<BR> +fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant.<BR> +</P> + +<P> +Iamque adeo exierat portis equitatus apertis,<BR> +Aeneas inter primos et fidus Achates,<BR> +inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas<BR> +in medio chlamyde et pictis conspectus in armis:<BR> +qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,<BR> +quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,<BR> +extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.<BR> +Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur<BR> +pulveream nubem et fulgentis aere catervas.<BR> +Olli per dumos, qua proxuma meta viarum,<BR> +armati tendunt; it clamor, et agmine facto<BR> +quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.<BR> +Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,<BR> +religione patrum late sacer; undique colles<BR> +inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.<BR> +Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,<BR> +arvorum pecorisque deo, lucumque diemque,<BR> +qui primi finis aliquando habuere Latinos:<BR> +haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant<BR> +castra locis, celsoque omnis de colle videri<BR> +iam poterat legio et latis tendebat in arvis.<BR> +Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus<BR> +succedunt fessique et equos et corpora curant.<BR> +</P> + +<P> +At Venus aetherios inter dea candida nimbos<BR> +dona ferens aderat; natumque in valle reducta<BR> +ut procul egelido secretum flumine vidit,<BR> +talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:<BR> +'En perfecta mei promissa coniugis arte<BR> +munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos<BR> +aut acrem dubites in proelia poscere Turnum:'<BR> +Dixit et amplexus nati Cytherea petivit,<BR> +arma sub adversa posuit radiantia quercu.<BR> +Ille, deae donis et tanto laetus honore,<BR> +expleri nequit atque oculos per singula volvit<BR> +miraturque interque manus et bracchia versat<BR> +terribilem cristis galeam flammasque vomentem<BR> +fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem<BR> +sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes<BR> +solis inardescit radiis longeque refulget;<BR> +tum levis ocreas electro auroque recocto<BR> +hastamque et clipei non enarrabile textum.<BR> +Illic res Italas Romanorumque triumphos<BR> +haud vatum ignarus venturique inscius aevi<BR> +fecerat ignipotens, illic genus omne futurae<BR> +stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella.<BR> +fecerat et viridi fetam Mavortis in antro<BR> +procubuisse lupam, geminos huic ubera circum<BR> +ludere pendentis pueros et lambere matrem<BR> +impavidos, illam tereti cervice reflexa<BR> +mulcere alternos et corpora fingere lingua.<BR> +Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas<BR> +consessu caveae magnis circensibus actis<BR> +addiderat subitoque novum consurgere bellum<BR> +Romulidis Tatioque seni Curibusque severis.<BR> +Post idem inter se posito certamine reges<BR> +armati Iovis ante aram paterasque tenentes<BR> +stabant et caesa iungebant foedera porca.<BR> +Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae<BR> +distulerant, at tu dictis, Albane, maneres,<BR> +raptabatque viri mendacis viscera Tullus<BR> +per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.<BR> +Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat<BR> +accipere ingentique urbem obsidione premebat:<BR> +Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.<BR> +Illum indignanti similem similemque minanti<BR> +aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles<BR> +et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.<BR> +In summo custos Tarpeiae Manlius arcis<BR> +stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,<BR> +Romuleoque recens horrebat regia culmo.<BR> +Atque hic auratis volitans argenteus anser<BR> +porticibus Gallos in limine adesse canebat.<BR> +Galli per dumos aderant arcemque tenebant,<BR> +defensi tenebris et dono noctis opacae:<BR> +aurea caesaries ollis atque aurea vestis,<BR> +virgatis lucent sagulis, tum lactea colla<BR> +auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant<BR> +gaesa manu, scutis protecti corpora longis.<BR> +Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos<BR> +lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo<BR> +extuderat, castae ducebant sacra per urbem<BR> +pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit<BR> +Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,<BR> +et scelerum poenas et te, Catilina, minaci<BR> +pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,<BR> +secretosque pios, his dantem iura Catonem.<BR> +Haec inter tumidi late maris ibat imago<BR> +aurea, sed fluctu spumabant caerula cano;<BR> +et circum argento clari delphines in orbem<BR> +aequora verrebant caudis aestumque secabant.<BR> +In medio classis aeratas, Actia bella,<BR> +cernere erat, totumque instructo Marte videres<BR> +fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.<BR> +Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar<BR> +cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,<BR> +stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas<BR> +laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.<BR> +Parte alia ventis et dis Agrippa secundis<BR> +arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum,<BR> +tempora navali fulgent rostrata corona.<BR> +Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,<BR> +victor ab Aurorae populis et litore rubro,<BR> +Aegyptum viresque Orientis et ultima secum<BR> +Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.<BR> +Una omnes ruere, ac totum spumare reductis<BR> +convolsum remis rostrisque tridentibus aequor.<BR> +alta petunt: pelago credas innare revolsas<BR> +Cycladas aut montis concurrere montibus altos,<BR> +tanta mole viri turritis puppibus instant.<BR> +stuppea flamma manu telisque volatile ferrum<BR> +spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.<BR> +Regina in mediis patrio vocat agmina sistro<BR> +necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.<BR> +omnigenumque deum monstra et latrator Anubis<BR> +contra Neptunum et Venerem contraque Minervam<BR> +tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors<BR> +caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae,<BR> +et scissa gaudens vadit Discordia palla,<BR> +quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.<BR> +Actius haec cernens arcum tendebat Apollo<BR> +desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi,<BR> +omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.<BR> +Ipsa videbatur ventis regina vocatis<BR> +vela dare et laxos iam iamque inmittere funis.<BR> +Illam inter caedes pallentem morte futura<BR> +fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri,<BR> +contra autem magno maerentem corpore Nilum<BR> +pandentemque sinus et tota veste vocantem<BR> +caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.<BR> +At Caesar, triplici invectus Romana triumpho<BR> +moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat,<BR> +maxuma tercentum totam delubra per urbem.<BR> +Laetitia ludisque viae plausuque fremebant;<BR> +omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;<BR> +ante aras terram caesi stravere iuvenci.<BR> +Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi,<BR> +dona recognoscit populorum aptatque superbis<BR> +postibus; incedunt victae longo ordine gentes,<BR> +quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.<BR> +Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,<BR> +hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos<BR> +finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,<BR> +extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,<BR> +indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.<BR> +</P> + +<P> +Talia per clipeum Volcani, dona parentis,<BR> +miratur rerumque ignarus imagine gaudet,<BR> +attollens umero famamque et fata nepotum.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber09"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER IX<BR> +</H3> + +<P> +ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur,<BR> +Irim de caelo misit Saturnia Iuno<BR> +audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis<BR> +Pilumni Turnus sacrata valle sedebat.<BR> +Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:<BR> +'Turne, quod optanti divom promittere nemo<BR> +auderet, volvenda dies en attulit ultro.<BR> +Aeneas urbe et sociis et classe relicta<BR> +sceptra Palatini sedemque petit Euandri.<BR> +Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes<BR> +Lydorumque manum collectos armat agrestis.<BR> +Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus.<BR> +Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.'<BR> +Dixit et in caelum paribus se sustulit alis<BR> +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.<BR> +Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas<BR> +sustulit ac tali fugientem est voce secutus:<BR> +'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam<BR> +detulit in terras? Unde haec tam clara repente<BR> +tempestas? Medium video discedere caelum<BR> +palantisque polo stellas. Sequor omina tanta,<BR> +quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam<BR> +processit summoque hausit de gurgite lymphas,<BR> +multa deos orans, oneravitque aethera votis.<BR> +</P> + +<P> +Iamque omnis campis exercitus ibat apertis,<BR> +dives equum, dives pictai vestis et auri;<BR> +Messapus primas acies, postrema coercent<BR> +Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus,<BR> +[vertitur arma tenens et toto vertice supra est.]<BR> +Ceu septem surgens sedatis amnibus altus<BR> +per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus<BR> +cum refluit campis et iam se condidit alveo.<BR> +Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem<BR> +prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.<BR> +Primus ab adversa conclamat mole Caicus:<BR> +'Quis globus, o cives, caligine volvitur atra?<BR> +Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,<BR> +hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis<BR> +condunt se Teucri portas et moenia complent.<BR> +Namque ita discedens praeceperat optumus armis<BR> +Aeneas: siqua interea fortuna fuisset,<BR> +neu struere auderent aciem neu credere campo;<BR> +castra modo et tutos servarent aggere muros.<BR> +Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,<BR> +obiciunt portas tamen et praecepta facessunt<BR> +armatique cavis expectant turribus hostem.<BR> +Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen<BR> +viginti lectis equitum comitatus, et urbi<BR> +improvisus adest; maculis quem Thracius albis<BR> +portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.<BR> +'Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem?<BR> +En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras,<BR> +principium pugnae, et campo sese arduus infert.<BR> +Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur<BR> +horrisono: Teucrum mirantur inertia corda,<BR> +non aequo dare se campo, non obvia ferre<BR> +arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc<BR> +lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.<BR> +Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili<BR> +cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris,<BR> +nocte super media; tuti sub matribus agni<BR> +balatum exercent, ille asper et improbus ira<BR> +saevit in absentis, collecta fatigat edendi<BR> +ex longo rabies et siccae sanguine fauces:<BR> +haud aliter Rutulo muros et castra tuenti<BR> +ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.<BR> +Qua temptet ratione aditus et quae via clausos<BR> +excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?<BR> +Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,<BR> +aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,<BR> +invadit sociosque incendia poscit ovantis<BR> +atque manum pinu flagranti fervidus implet.<BR> +Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni,<BR> +atque omnis facibus pubes accingitur atris.<BR> +Diripuere focos; piceum fert fumida lumen<BR> +taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.<BR> +</P> + +<P> +Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris<BR> +avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes?<BR> +Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis.<BR> +Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida<BR> +Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,<BR> +ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum<BR> +vocibus his adfata Iovem: 'Da, nate, petenti,<BR> +quod tua cara parens domito te poscit Olympo.<BR> +[Pinea silva mihi, multos dilecta per annos]<BR> +lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,<BR> +nigranti picea trabibusque obscurus acernis:<BR> +has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,<BR> +laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.<BR> +Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem:<BR> +ne cursu quassatae ullo neu turbine venti<BR> +vincantur, prosit nostris in montibus ortas.'<BR> +Filius huic contra, torquet qui sidera mundi:<BR> +'O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis?<BR> +Mortaline manu factae immortale carinae<BR> +fas habeant certusque incerta pericula lustret<BR> +Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas?<BR> +Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt<BR> +Ausonios olim, quaecumque evaserit undis<BR> +Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,<BR> +mortalem eripiam formam magnique iubebo<BR> +aequoris esse deas, qualis Nereia Doto<BR> +et Galatea secant spumantem pectore pontum.<BR> +Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,<BR> +per pice torrentis atraque voragine ripas<BR> +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.<BR> +</P> + +<P> +Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae<BR> +debita complerant, cum Turni iniuria Matrem<BR> +admonuit ratibus sacris depellere taedas.<BR> +Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens<BR> +visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus<BR> +Idaeique chori; tum vox horrenda per auras<BR> +excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:<BR> +'Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis<BR> +neve armate manus: maria ante exurere Turno<BR> +quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae,<BR> +ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque<BR> +continuo puppes abrumpunt vincula ripis<BR> +delphinumque modo demersis aequora rostris<BR> +ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum)<BR> +quot prius aeratae steterant ad litora prorae<BR> +reddunt se totidem facies pontoque feruntur.<BR> +</P> + +<P> +Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse<BR> +turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis<BR> +rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.<BR> +At non audaci Turno fiducia cessit;<BR> +ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:<BR> +Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse<BR> +auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes<BR> +exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris<BR> +nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est.<BR> +Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes<BR> +arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent,<BR> +siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum:<BR> +sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva<BR> +fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra<BR> +fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,<BR> +coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas<BR> +iste dolor solisque licet capere arma Mycenis.<BR> +Sed periisse semel satis est: peccare fuisset<BR> +ante satis penitus modo non genus omne perosos<BR> +femineum. Quibus haec medii fiducia valli<BR> +fossarumque morae, leti discrimina parva,<BR> +dant animos. At non viderunt moenia Troiae<BR> +Neptuni fabricata manu considere in ignis?<BR> +'Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum<BR> +apparat et mecum invadit trepidantia castra.'<BR> +Non armis mihi Volcani, non mille carinis<BR> +est opus in Teucros; addant se protinus omnes<BR> +Etrusci socios, tenebras et inertia furta<BR> +Palladii caesis summae custodibus arcis<BR> +ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:<BR> +luce palam certum est igni circumdare muros.<BR> +Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga<BR> +esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum.<BR> +Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,<BR> +quod superest, laeti bene gestis corpora rebus<BR> +procurate, viri, et pugnam sperate parari.'<BR> +Interea vigilum excubiis obsidere portas<BR> +cura datur Messapo et moenia cingere flammis.<BR> +Bis septem Rutuli, muros qui milite servent,<BR> +delecti; ast illos centeni quemque sequuntur<BR> +purpurei cristis iuvenes auroque corusci.<BR> +Discurrunt variantque vices fusique per herbam<BR> +indulgent vino et vertunt crateras aenos.<BR> +Conlucent ignes, noctem custodia ducit<BR> +insomnem ludo.<BR> +</P> + +<P> +Haec super e vallo prospectant Troes et armis<BR> +alta tenent, nec non trepidi formidine portas<BR> +explorant pontisque et propugnacula iungunt,<BR> +tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus,<BR> +quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent,<BR> +rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.<BR> +Omnis per muros legio, sortita periclum,<BR> +excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.<BR> +</P> + +<P> +Nisus erat portae custos, acerrimus armis,<BR> +Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida<BR> +venatrix iaculo celerem levibusque sagittis;<BR> +it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter<BR> +non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,<BR> +ora puer prima signans intonsa iuventa.<BR> +His amor unus erat, pariterque in bella ruebant:<BR> +tum quoque communi portam statione tenebant.<BR> +Nisus ait: 'Dine hunc ardorem mentibus addunt,<BR> +Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?<BR> +Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum<BR> +mens agitat mihi nec placida contenta quietest.<BR> +Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum.<BR> +Lumina rara micant; somno vinoque soluti<BR> +procubuere; silent late loca: percipe porro,<BR> +quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.<BR> +Aenean acciri omnes, populusque patresque,<BR> +exposcunt mittique viros, qui certa reportent.<BR> +Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti<BR> +fama sat est), tumulo videor reperire sub illo<BR> +posse viam ad muros et moenia Pallantea.'<BR> +Obstipuit magno laudum percussus amore<BR> +Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum:<BR> +'Mene igitur socium summis adiungere rebus,<BR> +Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam?<BR> +Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,<BR> +Argolicum terrorem inter Troiaeque labores<BR> +sublatum erudiit, nec tecum talia gessi,<BR> +magnanimum Aenean et fata extrema secutus:<BR> +est hic, est animus lucis contemptor et istum<BR> +qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.'<BR> +Nisus ad haec: 'Equidem de te nil tale verebar<BR> +nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem<BR> +Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.<BR> +Sed siquis, quae multa vides discrimine tali,<BR> +siquis in adversum rapiat casusve deusve,<BR> +te superesse velim; tua vita dignior aetas.<BR> +Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum<BR> +mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit,<BR> +absenti ferat inferias decoretque sepulchro.<BR> +Neu matri miserae tanti sim causa doloris,<BR> +quae te sola, puer, multis e matribus ausa<BR> +persequitur magni nec moenia curat Acestae,'<BR> +Ille autem: 'Causas nequiquam nectis inanis,<BR> +nec mea iam mutata loco sententia cedit:<BR> +adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi<BR> +succedunt servantque vices: statione relicta<BR> +ipse comes Niso graditur, regemque requirunt.<BR> +</P> + +<P> +Cetera per terras omnis animalia somno<BR> +laxabant curas et corda oblita laborum:<BR> +ductores Teucrum primi et delecta iuventus<BR> +consilium summis regni de rebus habebant,<BR> +quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.<BR> +Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes,<BR> +castrorum et campi medio. Tum Nisus et una<BR> +Euryalus confestim alacres admittier orant:<BR> +rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus<BR> +accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.<BR> +Tum sic Hyrtacides: 'Audite O mentibus aequis,<BR> +Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis,<BR> +quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti<BR> +conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi,<BR> +qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto;<BR> +interrupti ignes, aterque ad sidera fumus<BR> +erigitur: si fortuna permittitis uti<BR> +quaesitum Aenean et moenia Pallantea,<BR> +mox hic cum spoliis ingenti caede peracta<BR> +adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis:<BR> +vidimus obscuris primam sub vallibus urbem<BR> +venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.'<BR> +Hic annis gravis atque animi maturus Aletes:<BR> +'Di patrii, quorum semper sub numine Troia est,<BR> +non tamen omnino Teucros delere paratis,<BR> +cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis<BR> +pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat<BR> +amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.<BR> +'Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis<BR> +praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum<BR> +di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet<BR> +actutum pius Aeneas atque integer aevi<BR> +Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.'<BR> +'Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,'<BR> +excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis<BR> +Assaracique larem et canae penetralia Vestae<BR> +obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est,<BR> +in vestris pono gremiis: revocate parentem,<BR> +reddite conspectum; nihil illo triste recepto.<BR> +Bina dabo argento perfecta atque aspera signis<BR> +pocula, devicta genitor quae cepit Arisba,<BR> +et tripodas geminos, auri duo magna talenta,<BR> +cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.<BR> +Si vero capere Italiam sceptrisque potiri<BR> +contigerit victori et praedae dicere sortem,<BR> +vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis<BR> +aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis<BR> +excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.<BR> +Praeterea bis sex genitor lectissima matrum<BR> +corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,<BR> +insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.<BR> +Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas<BR> +insequitur, venerande puer, iam pectore toto<BR> +accipio et comitem casus complector in omnis.<BR> +Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus;<BR> +seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum<BR> +verborumque fides.' Contra quem talia fatur<BR> +Euryalus: 'Me nulla dies tam fortibus ausis<BR> +dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda<BR> +aut adversa cadat. Sed te super omnia dona<BR> +unum oro, genetrix Priami de gente vetusta<BR> +est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus<BR> +mecum excedentem, non moenia regis Acestae.<BR> +Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est<BR> +inque salutatam linquo: nox et tua testis<BR> +dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis<BR> +at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.<BR> +Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo<BR> +in casus omnis.' Percussa mente dedere<BR> +Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus,<BR> +atque animum patriae strinxit pietatis imago.<BR> +Tum sic effatur:<BR> +'Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.<BR> +Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae<BR> +solum defuerit, nec partum gratia talem<BR> +parva manet. Casus factum quicumque sequentur,<BR> +per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:<BR> +quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,<BR> +haec eadem matrique tuae generique manebunt.'<BR> +Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem<BR> +auratum, mira quem fecerat arte Lycaon<BR> +Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna.<BR> +Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis<BR> +exuvias; galeam fidus permutat Aletes.<BR> +Protinus armati incedunt; quos omnis euntis<BR> +primorum manus ad portas iuvenumque senumque<BR> +prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus,<BR> +ante annos animumque gerens curamque virilem,<BR> +multa patri mandata dabat portanda: sed aurae<BR> +omnia discerpunt et nubibus inrita donant.<BR> +</P> + +<P> +Egressi superant fossas noctisque per umbram<BR> +castra inimica petunt, multis tamen ante futuri<BR> +exitio. Passim somno vinoque per herbam<BR> +corpora fusa vident, arrectos litore currus,<BR> +inter lora rotasque viros, simul arma iacere,<BR> +vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus:<BR> +'Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res.<BR> +Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis<BR> +a tergo possit, custodi et consule longe;<BR> +haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.<BR> +Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum<BR> +Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis<BR> +exstructus toto proflabat pectore somnum.<BR> +Rex idem et regi Turno gratissimus augur,<BR> +sed non augurio potuit depellere pestem.<BR> +Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis<BR> +armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis<BR> +nanctus equis ferroque secat pendentia colla;<BR> +tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit<BR> +sanguine singultantem; atro tepefacta cruore<BR> +terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque<BR> +et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte<BR> +luserat, insignis facie, multoque iacebat<BR> +membra deo victus: felix, si protinus illum<BR> +aequasset nocti ludum in lucemque tulisset.<BR> +Impastus ceu plena leo per ovilia turbans<BR> +(suadet enim vesana fames) manditque trahitque<BR> +molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:<BR> +nec minor Euryali caedes; incensus et ipse<BR> +perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,<BR> +Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque,<BR> +ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,<BR> +sed magnum metuens se post cratera tegebat;<BR> +pectore in adverso totum cui comminus ensem<BR> +condidit adsurgenti et multa morte recepit.<BR> +Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta<BR> +vina refert moriens; hic furto fervidus instat.<BR> +Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem<BR> +deficere extremum et religatos rite videbat<BR> +carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus.<BR> +sensit enim nimia caede atque cupidine ferri:<BR> +'Absistamus,' ait, 'nam lux inimica propinquat.<BR> +Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.'<BR> +Multa virum solido argento perfecta relinquunt<BR> +armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.<BR> +Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis<BR> +cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim<BR> +quae mittit dona hospitio cum iungeret absens<BR> +Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,<BR> +[post mortem bello Rutuli pugnaque potiti]<BR> +haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.<BR> +Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram<BR> +induit. Excedunt castris et tuta capessunt.<BR> +</P> + +<P> +Interea praemissi equites ex urbe Latina,<BR> +cetera dum legio campis instructa moratur,<BR> +ibant et Turno regi responsa ferebant,<BR> +tercentum, scutati omnes, Volcente magistro.<BR> +Iamque propinquabant castris murosque subibant,<BR> +cum procul hos laevo flectentis limite cernunt<BR> +et galea Euryalum sublustri noctis in umbra<BR> +prodidit immemorem radiisque adversa refulsit.<BR> +Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens<BR> +'State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis?<BR> +Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra,<BR> +sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.<BR> +Obiciunt equites sese ad divortia nota<BR> +hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant.<BR> +Silva fuit late dumis atque ilice nigra<BR> +horrida, quam densi complerant undique sentes;<BR> +rara per occultos lucebat semita calles.<BR> +Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda<BR> +impediunt fallitque timor regione viarum;<BR> +Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis<BR> +atque locos, qui post Albae de nomine dicti<BR> +Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat,<BR> +ut stetit et frustra absentem respexit amicum.<BR> +'Euryale infelix, qua te regione reliqui?<BR> +Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens<BR> +fallacis silvae?' Simul et vestigia retro<BR> +observata legit dumisque silentibus errat.<BR> +Audit equos, audit strepitus et signa sequentum.<BR> +Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris<BR> +pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis<BR> +fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,<BR> +oppressum rapit et conantem plurima frustra.<BR> +Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis<BR> +eripere? An sese medios moriturus in enses<BR> +inferat et pulchram properet per volnera mortem?<BR> +Ocius adducto torquens hastile lacerto,<BR> +suspiciens altam Lunam sic voce precatur:<BR> +'Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,<BR> +astrorum decus et nemorum Latonia custos<BR> +Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris<BR> +dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi<BR> +suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi:<BR> +hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.'<BR> +Dixerat, et toto conixus corpore ferrum<BR> +conicit: hasta volans noctis diverberat umbras<BR> +et venit aversi in tergum Sulmonis ibique<BR> +frangitur ac fisso transit praecordia ligno.<BR> +Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen<BR> +frigidus et longis singultibus ilia pulsat.<BR> +Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem<BR> +ecce aliud summa telum librabat ab aure.<BR> +Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque<BR> +stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.<BR> +Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam<BR> +auctorem nec quo se ardens inmittere possit.<BR> +'Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas<BR> +persolves amborum,' inquit; simul ense recluso<BR> +ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens<BR> +conclamat Nisus, nec se celare tenebris<BR> +amplius aut tantum potuit perferre dolorem.<BR> +Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,<BR> +O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus<BR> +nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor,<BR> +tantum infelicem nimium dilexit amicum.'<BR> +Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus<BR> +transabiit costas et candida pectora rumpit.<BR> +Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus<BR> +it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:<BR> +purpureus veluti cum flos succisus aratro<BR> +languescit moriens lassove papavera collo<BR> +demisere caput, pluvia cum forte gravantur.<BR> +At Nisus ruit in medios solumque per omnis<BR> +Volcentem petit in solo Volcente moratur.<BR> +Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc<BR> +proturbant. Instat non setius ac rotat ensem<BR> +fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore<BR> +condidit adverso et moriens animam abstulit hosti.<BR> +Tum super exanimum sese proiecit amicum<BR> +confossus placidaque ibi demum morte quievit.<BR> +</P> + +<P> +Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt,<BR> +nulla dies umquam memori vos eximet aevo,<BR> +dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum<BR> +accolet imperiumque pater Romanus habebit.<BR> +</P> + +<P> +Victores praeda Rutuli spoliisque potiti<BR> +Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.<BR> +Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto<BR> +exsangui et primis una tot caede peremptis,<BR> +Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa<BR> +corpora seminecisque viros tepidaque recentem<BR> +caede locum et plenos spumanti sanguine rivos.<BR> +Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem<BR> +Messapi et multo phaleras sudore receptas.<BR> +</P> + +<P> +Et iam prima novo spargebat lumine terras<BR> +Tithoni croceum linquens Aurora cubile:<BR> +iam sole infuso, iam rebus luce retectis<BR> +Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse,<BR> +suscitat, aeratasque acies in proelia cogit<BR> +quisque suas variisque acuunt rumoribus iras.<BR> +Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis<BR> +praefigunt capita et multo clamore sequuntur<BR> +Euryali et Nisi.<BR> +Aeneadae duri murorum in parte sinistra<BR> +opposuere aciem, nam dextera cingitur amni,<BR> +ingentisque tenent fossas et turribus altis<BR> +stant maesti; simul ora virum praefixa movebant,<BR> +nota nimis miseris atroque fluentia tabo.<BR> +</P> + +<P> +Interea pavidam volitans pennata per urbem<BR> +nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris<BR> +Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit,<BR> +excussi manibus radii revolutaque pensa.<BR> +Evolat infelix et femineo ululatu,<BR> +scissa comam, muros amens atque agmina cursu<BR> +prima petit, non illa virum, non illa pericli<BR> +telorumque memor; caelum dehinc questibus implet:<BR> +'Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae<BR> +sera meae requies, potuisti linquere solam,<BR> +crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum,<BR> +adfari extremum miserae data copia matri?<BR> +Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis<BR> +alitibusque iaces, nec te, tua funera mater<BR> +produxi pressive oculos aut volnera lavi,<BR> +veste tegens, tibi quam noctes festina diesque<BR> +urgebam et tela curas solabar anilis.<BR> +Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra<BR> +et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te,<BR> +nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta?<BR> +Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela<BR> +conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro:<BR> +aut tu, magne pater divom, miserere tuoque<BR> +invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,<BR> +quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.'<BR> +Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis<BR> +it gemitus: torpent infractae ad proelia vires.<BR> +Illam incendentem luctus Idaeus et Actor<BR> +Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli<BR> +corripiunt interque manus sub tecta reponunt.<BR> +</P> + +<P> +At tuba terribilem sonitum procul aere canoro<BR> +increpuit; sequitur clamor caelumque remugit.<BR> +Adcelerant acta pariter testudine Volsci<BR> +et fossas implere parant ac vellere vallum.<BR> +Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,<BR> +qua rara est acies interlucetque corona<BR> +non tam spissa viris. Telorum effundere contra<BR> +omne genus Teucri ac duris detrudere contis,<BR> +adsueti longo muros defendere bello.<BR> +Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua<BR> +possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis<BR> +ferre iuvat subter densa testudine casus;<BR> +nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens,<BR> +immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,<BR> +quae stravit Rutulos late armorumque resolvit<BR> +tegmina. Nec curant caeco contendere Marte<BR> +amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo<BR> +missilibus certant.<BR> +Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam<BR> +pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;<BR> +at Messapus equum domitor, Neptunia proles,<BR> +rescindit vallum et scalas in moenia poscit.<BR> +</P> + +<P> +Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti,<BR> +quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus<BR> +ediderit, quem quisque virum demiserit Orco;<BR> +et mecum ingentis oras evolvite belli,<BR> +[et meministis enim, divae, et memorare potestis.]<BR> +</P> + +<P> +Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,<BR> +opportuna loco, summis quam viribus omnes<BR> +expugnare Itali summaque evertere opum vi<BR> +certabant, Troes contra defendere saxis<BR> +perque cavas densi tela intorquere fenestras.<BR> +Princeps ardentem coniecit lampada Turnus<BR> +et flammam adfixit lateri, quae plurima vento<BR> +corripuit tabulas et postibus haesit adesis.<BR> +Turbati trepidare intus frustraque malorum<BR> +velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt<BR> +in partem, quae peste caret, tum pondere turris<BR> +procubuit subito et caelum tonat omne fragore.<BR> +Semineces ad terram, immani mole secuta,<BR> +confixique suis telis et pectora duro<BR> +transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor<BR> +et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor,<BR> +Maeonio regi quem serva Licymnia furtim<BR> +sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,<BR> +ense levis nudo parmaque inglorius alba;<BR> +isque ubi se Turni media inter milia vidit,<BR> +hinc acies atque hinc acies adstare Latinas:<BR> +ut fera, quae densa venantum saepta corona<BR> +contra tela furit seseque haud nescia morti<BR> +inicit et saltu supra venabula fertur,<BR> +haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis<BR> +inruit et, qua tela videt densissima, tendit.<BR> +At pedibus longe melior Lycus inter et hostis<BR> +inter et arma fuga muros tenet altaque certat<BR> +prendere tecta manu sociumque attingere dextras.<BR> +Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus,<BR> +increpat his victor: 'Nostrasne evadere, demens,<BR> +sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum<BR> +pendentem et magna muri cum parte revellit.<BR> +Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum<BR> +sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis<BR> +quaesitum aut matri multis balatibus agnum<BR> +Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor<BR> +tollitur: invadunt et fossas agere complent;<BR> +ardentis taedas alii ad fastigia iactant.<BR> +Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis<BR> +Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,<BR> +Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,<BR> +hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,<BR> +Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,<BR> +Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque<BR> +et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,<BR> +Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae<BR> +strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens<BR> +ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta<BR> +et laevo infixa est lateri manus abditaque intus<BR> +spiramenta animae letali volnere rupit.<BR> +Stabat in egregiis Arcentis filius armis,<BR> +pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,<BR> +insignis facie, genitor quem miserat Arcens,<BR> +eductum Matris luco Symaethia circum<BR> +flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:<BR> +stridentem fundam positis Mezentius hastis<BR> +ipse ter adducta circum caput egit habena<BR> +et media adversi liquefacto tempora plumbo<BR> +diffidit ac multa porrectum extendit harena.<BR> +</P> + +<P> +Tum primum bello celerem intendisse sagittam<BR> +dicitur ante feras solitus terrere fugaces<BR> +Ascanius fortemque manu fudisse Numanum,<BR> +cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem<BR> +germanam nuper thalamo sociatus habebat.<BR> +Is primam ante aciem digna atque indigna relatu<BR> +vociferans tumidusque novo praecordia regno<BR> +ibat et ingentem sese clamore ferebat:<BR> +'Non pudet obsidione iterum valloque teneri,<BR> +bis capti Phryges, et morti praetendere muros?<BR> +En qui nostra sibi bello conubia poscunt!<BR> +Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit<BR> +Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:<BR> +durum a stirpe genus natos ad flumina primum<BR> +deferimus saevoque gelu duramus et undis,<BR> +venatu invigilant pueri silvasque fatigant,<BR> +flectere ludus equos et spicula tendere cornu.<BR> +At patiens operum parvoque adsueta iuventus<BR> +aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.<BR> +Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum<BR> +terga fatigamus hasta; nec tarda senectus<BR> +debilitat vires animi mutatque vigorem:<BR> +canitiem galea premimus, semperque recentis<BR> +comportare iuvat praedas et vivere rapto.<BR> +Vobis picta croco et fulgenti murice vestis,<BR> +desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,<BR> +et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.<BR> +O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta<BR> +Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum!<BR> +Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris<BR> +Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.'<BR> +</P> + +<P> +Talia iactantem dictis ac dira canentem<BR> +non tulit Ascanius nervoque obversus equino<BR> +contendit telum diversaque bracchia ducens<BR> +constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:<BR> +'Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.<BR> +Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona<BR> +et statuam ante aras aurata fronte iuvencum<BR> +candentem pariterque caput cum matre ferentem,<BR> +iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.'<BR> +Audiit et caeli Genitor de parte serena<BR> +intonuit laevum, sonat una fatifer arcus:<BR> +effugit horrendum stridens adducta sagitta<BR> +perque caput Remuli venit et cava tempora ferro<BR> +traicit. 'I, verbis virtutem inlude superbis!<BR> +His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.'<BR> +Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur<BR> +laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.<BR> +Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo<BR> +desuper Ausonias acies urbemque videbat,<BR> +nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:<BR> +'Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra,<BR> +dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella<BR> +gente sub Assaraci fato ventura resident,<BR> +nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto<BR> +aethere se misit, spirantis dimovet auras<BR> +Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris<BR> +antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae<BR> +armiger ante fuit fidusque ad limina custos,<BR> +tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo<BR> +omnia longaevo similis, vocemque coloremque<BR> +et crinis albos et saeva sonoribus arma,<BR> +atque his ardentem dictis adfatur Iulum:<BR> +'Sit satis, Aenide, telis impune Numanum<BR> +oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo<BR> +concedit laudem et paribus non invidet armis:<BR> +cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo<BR> +mortalis medio aspectus sermone reliquit<BR> +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.<BR> +Agnovere deum proceres divinaque tela<BR> +Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.<BR> +Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi<BR> +Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus<BR> +succedunt animasque in aperta pericula mittunt.<BR> +It clamor totis per propugnacula muris,<BR> +intendunt acris arcus amentaque torquent.<BR> +Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque<BR> +dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:<BR> +quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis<BR> +verberat imber humum, quam multa grandine nimbi<BR> +in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris<BR> +torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.<BR> +</P> + +<P> +Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,<BR> +quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera<BR> +abietibus iuvenes patriis et montibus aequos,<BR> +portam, quae ducis imperio commissa, recludunt,<BR> +freti animis, ultroque invitant moenibus hostem.<BR> +Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant,<BR> +armati ferro et cristis capita alta corusci:<BR> +quales aeriae liquentia flumina circum,<BR> +sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum,<BR> +consurgunt geminae quercus intonsaque caelo<BR> +attollunt capita et sublimi vertice nutant.<BR> +inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis<BR> +continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis<BR> +et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon<BR> +agminibus totis: at versi terga dedere<BR> +aut ipso portae posuere in limine vitam.<BR> +Tum magis increscunt animis discordibus irae;<BR> +et iam collecti Troes glomerantur eodem<BR> +et conferre manum et procurrere longius audent.<BR> +</P> + +<P> +Ductori Turno diversa in parte furenti<BR> +turbantique viros perfertur nuntius, hostem<BR> +fervere caede nova et portas praebere patentis.<BR> +Deserit inceptum atque immani concitus ira<BR> +Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.<BR> +Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat,<BR> +Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,<BR> +coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus<BR> +aera per tenerum stomachoque infixa sub altum<BR> +pectus abit: reddit specus atri volneris undam<BR> +spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.<BR> +Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,<BR> +tum Bitian ardentem oculis animisque frementem<BR> +non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset,<BR> +sed magnum stridens contorta phalarica venit,<BR> +fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga<BR> +nec duplici squama lorica fidelis et auro<BR> +sustinuit: conlapsa ruunt immania membra.<BR> +Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.<BR> +Talis in Euboico Baiarum litore quondam<BR> +saxea pila cadit, magnis quam molibus ante<BR> +constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam<BR> +prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:<BR> +miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae;<BR> +tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile<BR> +Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.<BR> +</P> + +<P> +Hic Mars armipotens animum viresque Latinis<BR> +addidit et stimulos acris sub pectore vertit<BR> +immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.<BR> +Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae<BR> +bellatorque animo deus incidit.<BR> +Pandarus ut fuso germanum corpore cernit<BR> +et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,<BR> +portam vi magna converso cardine torquet,<BR> +obnixus latis umeris, multosque suorum<BR> +moenibus exclusos duro in certamine linquit;<BR> +ast alios secum includit recipitque ruentis,<BR> +demens, qui Rutulum in medio non agmine regem<BR> +viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,<BR> +immanem veluti pecora inter inertia tigrim<BR> +Continuo nova lux oculis effulsit, et arma<BR> +horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae<BR> +sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:<BR> +agnoscunt faciem invisam atque immania membra<BR> +turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens<BR> +emicat et mortis fraternae fervidus ira<BR> +effatur: 'Non haec dotalis regia Amatae,<BR> +nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.<BR> +Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.'<BR> +Olli subridens sedato pectore Turnus:<BR> +'Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram:<BR> +hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.'<BR> +Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo<BR> +intorquet summis adnixus viribus hastam:<BR> +excepere aurae volnus; Saturnia Iuno<BR> +detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.<BR> +'At non hoc telum, mea quod vi dextera versat,<BR> +effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.'<BR> +Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem<BR> +et mediam ferro gemina inter tempora frontem<BR> +dividit inpubesque immani volnere malas.<BR> +Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:<BR> +conlapsos artus atque arma cruenta cerebro<BR> +sternit humi moriens, atque illi partibus aequis<BR> +huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.<BR> +Diffugiunt versi trepida formidine Troes:<BR> +et si continuo victorem ea cura subisset,<BR> +rumpere claustra manu sociosque immittere portis,<BR> +ultimus ille dies bello gentique fuisset;<BR> +sed furor ardentem caedisque insana cupido<BR> +egit in adversos.<BR> +Principio Phalerim et succiso poplite Gygen<BR> +excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas<BR> +in tergum, Iuno vires animumque ministrat;<BR> +addit Halym comitem et confixa Phegea parma,<BR> +ignaros deinde in muris Martemque cientis<BR> +Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.<BR> +Lyncea tendentem contra sociosque vocantem<BR> +vibranti gladio conixus ab aggere dexter<BR> +occupat; huic uno desectum comminus ictu<BR> +cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum<BR> +vastatorem Amycum, quo non felicior alter<BR> +ungere tela manu ferrumque armare veneno,<BR> +et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,<BR> +Crethea Musarum comitem, cui carmina semper<BR> +et citharae cordi numerosque intendere nervis.<BR> +[Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.]<BR> +</P> + +<P> +Tandem ductores audita caede suorum<BR> +conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,<BR> +palantisque vident socios hostemque receptum.<BR> +Et Mnestheus: 'Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit.<BR> +'Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis?<BR> +Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus<BR> +aggeribus tantas strages inpune per urbem<BR> +ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco?<BR> +Non infelicis patriae veterumque deorum<BR> +et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?'<BR> +Talibus accensi firmantur et agmine denso<BR> +consistunt. Turnus paulatim excedere pugna<BR> +et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda<BR> +acrius hoc Teucri clamore incumbere magno<BR> +et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem<BR> +cum telis premit infensis, at territus ille,<BR> +asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga<BR> +ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra<BR> +ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque:<BR> +haud aliter retro dubius vestigia Turnus<BR> +improperata refert, et mens exaestuat ira.<BR> +Quin etiam bis tum medios invaserat hostis,<BR> +bis confusa fuga per muros agmina vertit;<BR> +sed manus e castris propere coit omnis in unum,<BR> +nec contra vires audet Saturnia Iuno<BR> +sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim<BR> +demisit germanae haud mollia iussa ferentem,<BR> +ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.<BR> +Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum<BR> +dextra valet: iniectis sic undique telis<BR> +obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum<BR> +tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt,<BR> +discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo<BR> +ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse<BR> +fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor<BR> +liquitur et piceum, nec respirare potestas,<BR> +flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.<BR> +Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis<BR> +in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo<BR> +accepit venientem ac mollibus extulit undis<BR> +et laetum sociis abluta caede remisit.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber10"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER X<BR> +</H3> + +<P> +PANDITUR interea domus omnipotentis Olympi,<BR> +conciliumque vocat divom pater atque hominum rex<BR> +sideream in sedem, terras unde arduus omnis<BR> +castraque Dardanidum adspectat populosque Latinos.<BR> +Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse:<BR> +'Caelicolae magni, quianam sententia vobis<BR> +versa retro tantumque animis certatis iniquis?<BR> +Abnueram bello Italiam concurrere Teucris.<BR> +Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos<BR> +aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?<BR> +Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus,<BR> +cum fera Karthago Romanis arcibus olim<BR> +exitium magnum atque Alpes immittet apertas:<BR> +tum certare odiis, tum res rapuisse licebit.<BR> +Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.'<BR> +</P> + +<P> +Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra<BR> +pauca refert:<BR> +'O pater, O hominum rerumque aeterna potestas!<BR> +Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus?<BR> +Cernis ut insultent Rutulli Turnusque [feratur<BR> +per medios insignis equis tumidusque] secundo<BR> +Marte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros:<BR> +quin intra portas atque ipsis proelia miscent<BR> +aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas.<BR> +Aeneas ignarus abest. Numquamne levari<BR> +obsidione sines? Muris iterum imminet hostis<BR> +nascentis Troiae [nec non exercitus alter;]<BR> +atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis<BR> +Tydides. Equidem credo, mea volnera restant<BR> +et tua progenies mortalia demoror arma.<BR> +Si sine pace tua atque invito numine Troes<BR> +Italiam petiere, luant peccata neque illos<BR> +iuveris auxilio; sin tot responsa secuti,<BR> +quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam<BR> +vertere iussa potest aut cur nova condere fata?<BR> +Quid repetem exustas Erycino in litore classes,<BR> +quid tempestatum regem ventosque furentis<BR> +Aeolia excitos aut actam nubibus Irim?<BR> +Nunc etiam manis, haec intemptata manebat<BR> +sors rerum, movet et superis immissa repente<BR> +Allecto, medias Italum bacchata per urbes.<BR> +Nil super imperio moveor: speravimus ista,<BR> +dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis.<BR> +Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx<BR> +dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae<BR> +exscidia obtestor, liceat dimittere ab armis<BR> +incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.<BR> +Aeneas sane ignotis iactetur in undis<BR> +et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur:<BR> +hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae.<BR> +Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera<BR> +Idaliaeque domus: positis inglorius armis<BR> +exigat hic aevum. Magna dicione iubeto<BR> +Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde<BR> +obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli<BR> +iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes<BR> +totque maris vastaeque exhausta pericula terrae,<BR> +dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt?<BR> +Non satius cineres patriae insedisse supremos<BR> +atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta<BR> +redde, oro, miseris iterumque revolvere casus<BR> +da, pater, Iliacos Teucris.' Tum regia Iuno<BR> +acta furore gravi: 'Quid me alta silentia cogis<BR> +rumpere et obductum verbis volgare dolorem?<BR> +Aenean hominum quisquam divomque subegit<BR> +bella sequi aut hostem regi se inferre Latino?<BR> +Italiam petiit fatis auctoribus, esto,<BR> +Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra<BR> +hortati sumus aut vitam committere ventis?<BR> +Num puero summam belli, num credere muros<BR> +Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas?<BR> +Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra<BR> +egit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris?<BR> +Indignum est Italos Troiam circumdare flammis<BR> +nascentem et patria Turnum consistere terra,<BR> +cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater:<BR> +quid face Troianos atra vim ferre Latinis,<BR> +arva aliena iugo premere atque avertere praedas?<BR> +Quid soceros legere et gremiis abducere pactas,<BR> +pacem orare manu, praefigere puppibus arma?<BR> +Tu potes Aenean manibus subducere Graium<BR> +proque viro nebulam et ventos obtendere inanis,<BR> +tu potes in totidem classem convertere nymphas:<BR> +nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est?<BR> +Aeneas ignarus abest: ignarus et absit.<BR> +Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:<BR> +quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas?<BR> +Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo<BR> +conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis<BR> +obiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma<BR> +Europamque Asiamque et foedera solvere furto?<BR> +Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter,<BR> +aut ego tela dedi fovive cupidine bella?<BR> +Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis<BR> +haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.'<BR> +Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant<BR> +caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima<BR> +cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant<BR> +murmura, venturos nautis prodentia ventos.<BR> +Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,<BR> +infit; eo dicente deum domus alta silescit<BR> +et tremefacta solo tellus, silet arduus aether,<BR> +tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus:<BR> +'Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta.<BR> +Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris<BR> +haud licitum, nec vestra capit discordia finem:<BR> +quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,<BR> +Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo.<BR> +Seu fatis Italum castra obsidione tenentur<BR> +sive errore malo Troiae monitisque sinistris.<BR> +Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem<BR> +fortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem.<BR> +Fata viam invenient.' Stygii per flumina fratris,<BR> +per pice torrentis atraque voragine ripas<BR> +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.<BR> +Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo<BR> +surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.<BR> +Interea Rutuli portis circum omnibus instant<BR> +sternere caede viros et moenia cingere flammis.<BR> +At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur,<BR> +nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis<BR> +nequiquam et rara muros cinxere corona<BR> +Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes<BR> +Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris,<BR> +prima acies; hos germani Sarpedonis ambo<BR> +et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.<BR> +Fert ingens toto conixus corpore saxum,<BR> +haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,<BR> +nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.<BR> +Hi iaculis, illi certant defendere saxis<BR> +molirique ignem nervoque aptare sagittas.<BR> +Ipse inter medios, Veneris iustissima cura,<BR> +Dardanius caput ecce puer detectus honestum,<BR> +qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum,<BR> +aut collo decus aut capiti; vel quale per artem<BR> +inclusum buxo aut Oricia terebintho<BR> +lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis<BR> +accipit et molli subnectens circulus auro.<BR> +Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes<BR> +volnera dirigere et calamos armare veneno,<BR> +Maeonia generose domo, ubi pinguia culta<BR> +exercentque viri Pactolusque inrigat auro.<BR> +Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni<BR> +aggere moerorum sublimem gloria tollit,<BR> +et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.<BR> +</P> + +<P> +Illi inter sese duri certamina belli<BR> +contulerant: media Aeneas freta nocte secabat.<BR> +Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis<BR> +regem adit et regi memorat nomenque genusque,<BR> +quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma<BR> +quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni<BR> +edocet, humanis quae sit fiducia rebus<BR> +admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon<BR> +iungit opes foedusque ferit; tum libera fati<BR> +classem conscendit iussis gens Lydia divom,<BR> +externo commissa duci. Aeneia puppis<BR> +prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones,<BR> +imminet Ida super, profugis gratissima Teucris.<BR> +Hic magnus sedet Aeneas secumque volutat<BR> +eventus belli varios, Pallasque sinistro<BR> +adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae<BR> +noctis iter, iam quae passus terraque marique.<BR> +</P> + +<P> +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,<BR> +quae manus interea Tuscis comitetur ab oris<BR> +Aenean armetque rates pelagoque vehatur.<BR> +</P> + +<P> +Massicus aerata princeps secat aequora tigri:<BR> +sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi<BR> +quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae<BR> +gorytique leves umeris et letifer arcus.<BR> +Una torvus Abas: huic totum insignibus armis<BR> +agmen et aurato fulgebat Apolline puppis.<BR> +Sescentos illi dederat Populonia mater<BR> +expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos<BR> +insula inexhaustis Chalybum generosa metallis.<BR> +Tertius ille hominum divomque interpres Asilas,<BR> +cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent<BR> +et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes,<BR> +mille rapit densos acie atque horrentibus hastis.<BR> +Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,<BR> +urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur,<BR> +Astur equo fidens et versicoloribus armis.<BR> +Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi)<BR> +qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis,<BR> +et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae.<BR> +</P> + +<P> +Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,<BR> +transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo,<BR> +cuius olorinae surgunt de vertice pennae,<BR> +crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae.<BR> +Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,<BR> +populeas inter frondes umbramque sororum<BR> +dum canit et maestum Musa solatur amorem,<BR> +canentem molli pluma duxisse senectam,<BR> +linquentem terras et sidera voce sequentem.<BR> +Filius, aequalis comitatus classe catervas,<BR> +ingentem remis Centaurum promovet: ille<BR> +instat aquae saxumque undis immane minatur<BR> +arduus et longa sulcat maria alta carina.<BR> +</P> + +<P> +Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,<BR> +fatidicae Mantus et Tusci filius amnis,<BR> +qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,<BR> +Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum:<BR> +gens illi triplex, populi sub gente quaterni,<BR> +ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires.<BR> +Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat,<BR> +quos patre Benaco velatus harundine glauca<BR> +Mincius infesta ducebat in aequora pinu.<BR> +It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum<BR> +verberat adsurgens, spumant vada marmore verso.<BR> +Hunc vehit immanis Triton et caerula concha<BR> +exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti<BR> +frons hominem praefert, in pristim desinit alvus:<BR> +spumea semifero sub pectore murmurat unda.<BR> +</P> + +<P> +Tot lecti proceres ter denis navibus ibant<BR> +subsidio Troiae et campos salis aera secabant.<BR> +</P> + +<P> +Iamque dies caelo concesserat almaque curru<BR> +noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum:<BR> +Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)<BR> +ipse sedens clavumque regit velisque ministrat.<BR> +Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum<BR> +occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe<BR> +numen habere maris nymphasque e navibus esse<BR> +iusserat, innabant pariter fluctusque secabant,<BR> +quot prius aeratae steterant ad litora prorae.<BR> +Agnoscunt longe regem lustrantque choreis,<BR> +quarum quae fandi doctissima Cymodocea<BR> +pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso<BR> +eminet ac laeva tacitis subremigat undis,<BR> +tum sic ignarum adloquitur: 'Vigilasne, deum gens,<BR> +Aenea? Vigila et velis immitte rudentis.<BR> +Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus,<BR> +nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nos<BR> +praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,<BR> +rupimus invitae tua vincula teque per aequor<BR> +quaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit<BR> +et dedit esse deas aevumque agitare sub undis.<BR> +At puer Ascanius muro fossisque tenetur<BR> +tela inter media atque horrentis Marte Latinos.<BR> +Iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco<BR> +Arcas eques: medias illis opponere turmas,<BR> +ne castris iungant, certast sententia Turno.<BR> +Surge age et Aurora socios veniente vocari<BR> +primus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse<BR> +invictum Ignipotens atque oras ambiit auro.<BR> +Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris,<BR> +ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.'<BR> +Dixerat, et dextra discedens impulit altam<BR> +haud ignara modi puppim: fugit illa per undas<BR> +ocior et iaculo et ventos aequante sagitta.<BR> +Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse<BR> +Tros Anchisiades; animos tamen omine tollit.<BR> +Tum breviter super adspectans convexa precatur:<BR> +'Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi<BR> +turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones,<BR> +tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques<BR> +augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.'<BR> +Tantum effatus. Et interea revoluta rubebat<BR> +matura iam luce dies noctemque fugarat:<BR> +principio sociis edicit, signa sequantur<BR> +atque animos aptent armis pugnaeque parent se.<BR> +Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra,<BR> +stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra<BR> +extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt<BR> +Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras,<BR> +tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris<BR> +Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant<BR> +cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo.<BR> +At Rutulo regi ducibusque ea mira videri<BR> +Ausoniis, donec versas ad litora puppes<BR> +respiciunt totumque adlabi classibus aequor.<BR> +Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma<BR> +funditur et vastos umbo vomit aureus ignes:<BR> +non secus ac liquida siquando nocte cometae<BR> +sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor,<BR> +ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris,<BR> +nascitur et laevo contristat lumine caelum.<BR> +</P> + +<P> +Haud tamen audaci Turno fiducia cessit<BR> +litora praecipere et venientis pellere terra.<BR> +[ultro animos tollit dictis atque increpat ultro]<BR> +'Quod votis optastis, adest, perfringere dextra;<BR> +in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto<BR> +quisque suae tectique memor, nunc magna referto<BR> +facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam,<BR> +dum trepidi egressisque labant vestigia prima.<BR> +Audentis Fortuna iuvat,'<BR> +haec ait et secum versat, quos ducere contra<BR> +vel quibus obsessos possit concredere muros.<BR> +</P> + +<P> +Interea Aeneas socios de puppibus altis<BR> +pontibus exponit. Multi servare recursus<BR> +languentis pelagi et brevibus se credere saltu,<BR> +per remos alii. Speculatus litora Tarchon,<BR> +qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda,<BR> +sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu,<BR> +advertit subito proram sociosque precatur:<BR> +'Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis;<BR> +tollite, ferte rates; inimicam findite rostris<BR> +hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.<BR> +Frangere nec tali puppim statione recuso<BR> +arrepta tellure semel.' Quae talia postquam<BR> +effatus Tarchon, socii consurgere tonsis<BR> +spumantisque rates arvis inferre Latinis,<BR> +donec rostra tenent siccum et sedere carinae<BR> +omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon.<BR> +Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo,<BR> +anceps sustentata diu fluctusque fatigat,<BR> +solvitur atque viros mediis exponit in undis<BR> +fragmina remorum quos et fluitantia transtra<BR> +impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens.<BR> +Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer<BR> +totam aciem in Teucros et contra in litore sistit.<BR> +Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis<BR> +Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos<BR> +occiso Therone, virum qui maximus ultro<BR> +Aenean petit: huic gladio perque aerea suta,<BR> +per tunicam squalentem auro latus haurit apertum.<BR> +Inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta<BR> +et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri<BR> +quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum<BR> +immanemque Gyan, sternentis agmina clava,<BR> +deiecit Leto: nihil illos Herculis arma<BR> +nec validae iuvere manus genitorque Melampus,<BR> +Alcidae comes usque gravis dum terra labores<BR> +praebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis,<BR> +intorquens iaculum clamanti sistit in ore.<BR> +Tu quoque, flaventem prima lanugine malas<BR> +dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon,<BR> +Dardania stratus dextra, securus amorum,<BR> +qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres,<BR> +ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci<BR> +progenies, septem numero, septenaque tela<BR> +coniciunt; partim galea clipeoque resultant<BR> +inrita, deflexit partim stringentia corpus<BR> +alma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten:<BR> +'Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra<BR> +torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium<BR> +Iliacis campis.' Tum magnam corripit hastam<BR> +et iacit: illa volans clipei transverberat aera<BR> +Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.<BR> +Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem<BR> +sustentat dextra: traiecto missa lacerto<BR> +protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem,<BR> +dexteraque ex umero nervis moribunda pependit.<BR> +Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto<BR> +Aenean petiit; sed non et figere contra<BR> +est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.<BR> +Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus<BR> +advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta<BR> +sub mentum graviter pressa pariterque loquentis<BR> +vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille<BR> +fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem.<BR> +Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema<BR> +et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit,<BR> +per varios sternit casus. Accurrit Halaesus<BR> +Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles,<BR> +insignis Messapus equis. Expellere tendunt<BR> +nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso<BR> +Ausoniae. Magno discordes aethere venti<BR> +proelia ceu tollunt animis et viribus aequis;<BR> +non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;<BR> +anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:<BR> +haud aliter Troianae acies aciesque Latinae<BR> +concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir.<BR> +</P> + +<P> +At parte ex alia, qua saxa rotantia late<BR> +impulerat torrens arbustaque diruta ripis,<BR> +Arcadas insuetos acies inferre pedestris<BR> +ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci<BR> +(aspera quis natura loci dimittere quando<BR> +suasit equos), unum quod rebus restat egenis,<BR> +nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris:<BR> +'Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta,<BR> +per ducis Evandri nomen devictaque bella<BR> +Opemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,<BR> +fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis<BR> +est via. Qua globus ille virum densissimus urget,<BR> +hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit.<BR> +Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste<BR> +mortales, totidem nobis animaeque manusque.<BR> +Ecce, maris magna claudit nos obice pontus,<BR> +deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?'<BR> +Haec ait et medius densos prorumpit in hostis.<BR> +Obvius huic primum, fatis adductus iniquis,<BR> +fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum,<BR> +intorto figit telo, discrimina costis<BR> +per medium qua spina dabat, hastamque receptat<BR> +ossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo,<BR> +ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem,<BR> +dum furit, incautum crudeli morte sodalis<BR> +excipit atque ensem tumido in pulmone recondit.<BR> +Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta<BR> +Anchemolum, thalamos ausum incestare novercae.<BR> +Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris,<BR> +Daucia, Laride Thymberque, simillima proles,<BR> +indiscreta suis gratusque parentibus error;<BR> +at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas:<BR> +nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis;<BR> +te decisa suum, Laride, dextera quaerit<BR> +semianimesque micant digiti ferrumque retractant.<BR> +Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis<BR> +facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis.<BR> +Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter<BR> +traicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;<BR> +Ilo namque procul validam direxerat hastam,<BR> +quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,<BR> +te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus<BR> +caedit semianimis Rutulorum calcibus arva.<BR> +Ac velut optato ventis aestate coortis<BR> +dispersa immittit silvis incendia pastor,<BR> +correptis subito mediis extenditur una<BR> +horrida per latos acies Volcania campos;<BR> +ille sedens victor flammas despectat ovantis:<BR> +non aliter socium virtus coit omnis in unum<BR> +teque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus<BR> +tendit in adversos seque in sua conligit arma.<BR> +Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,<BR> +Strymonio dextram fulgenti deripit ense<BR> +elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis<BR> +ossaque dispersit cerebro permixta cruento.<BR> +Fata canens silvis genitor celarat Halaesum:<BR> +ut senior leto canentia lumina solvit,<BR> +iniecere manum Parcae telisque sacrarunt<BR> +Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus:<BR> +'Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,<BR> +fortunam atque viam duri per pectus Halaesi.<BR> +Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.'<BR> +Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus,<BR> +Arcadio infelix telo dat pectus inermum.<BR> +At non caede viri tanta perterrita Lausus,<BR> +pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem<BR> +oppositum interimit, pugnae nodumque moramque.<BR> +Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci<BR> +et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri.<BR> +Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis.<BR> +Extremi addensent acies nec turba moveri<BR> +tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget,<BR> +hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas:<BR> +egregii forma, sed quis Fortuna negarat<BR> +in patriam reditus. Ipsos concurrere passus<BR> +haud tamen inter se magni regnator Olympi:<BR> +mox illos sua fata manent maiore sub hoste.<BR> +</P> + +<P> +Interea soror alma monet succedere Lauso<BR> +Turnum, qui volucri curru medium secat agmen.<BR> +Ut vidit socios: 'Tempus desistere pugnae;<BR> +solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas<BR> +debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.'<BR> +Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.<BR> +At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba<BR> +miratus stupet in Turno corpusque per ingens<BR> +lumina volvit obitque truci procul omnia visus<BR> +talibus et dictis it contra dicta tyranni:<BR> +'Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis<BR> +aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.<BR> +Tolle minas.' Fatus medium procedit in aequor.<BR> +Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.<BR> +Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire<BR> +comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta<BR> +stare procul campis meditantem in proelia taurum,<BR> +advolat: haud alia est Turni venientis imago.<BR> +Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,<BR> +ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum<BR> +viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:<BR> +'Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti,<BR> +te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.<BR> +Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta<BR> +victoremque ferant morientia lumina Turni.'<BR> +Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo<BR> +corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.<BR> +Tum Genitor natum dictis adfatur amicis:<BR> +'Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus<BR> +omnibus est vitae: sed famam extendere factis,<BR> +hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis<BR> +tot nati cecidere deum; quin occidit una<BR> +Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum<BR> +fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.'<BR> +Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis.<BR> +At Pallas magnis emittit viribus hastam<BR> +vaginaque cava fulgentem deripit ensem.<BR> +Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa<BR> +incidit atque viam clipei molita per oras<BR> +tandem etiam magno strinxit de corpore Turni.<BR> +Hic Turnus ferro praefixum robur acuto<BR> +in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:<BR> +'Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.'<BR> +Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,<BR> +quem pellis totiens obeat circumdata tauri,<BR> +vibranti cuspis medium transverberat ictu<BR> +loricaeque moras et pectus perforat ingens.<BR> +Ille rapit calidum frustra de volnere telum:<BR> +una eademque via sanguis animusque sequuntur.<BR> +Corruit in volnus, sonitum super arma dedere<BR> +et terram hostilem moriens petit ore cruento.<BR> +Quem Turnus super adsistens,<BR> +'Arcades, haec,' inquit, 'memores mea dicta referte<BR> +Euandro; qualem meruit, Pallanta remitto.<BR> +Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,<BR> +largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo<BR> +hospitia.' Et laevo pressit pede talia fatus<BR> +exanimem, rapiens immania pondera baltei<BR> +impressumque nefas, una sub nocte iugali<BR> +caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti,<BR> +quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro;<BR> +quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus.<BR> +Nescia mens hominum fati sortisque futurae<BR> +et servare modum, rebus sublata secundis!<BR> +Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum<BR> +intactum Pallanta et cum spolia ista diemque<BR> +oderit. At socii multo gemitu lacrimisque<BR> +impositum scuto referunt Pallanta frequentes.<BR> +O dolor atque decus magnum rediture parenti<BR> +haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,<BR> +cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos.<BR> +</P> + +<P> +Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor<BR> +advolat Aeneae, tenui discrimine leti<BR> +esse suos, versis tempus succurrere Teucris.<BR> +Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen<BR> +ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum<BR> +caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis<BR> +omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas<BR> +tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos<BR> +quattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens,<BR> +viventis rapit, inferias quos immolet umbris<BR> +captivoque rogi perfundat sanguine flammas.<BR> +Inde Mago procul infensam contenderat hastam.<BR> +Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta,<BR> +et genua amplectens effatur talia supplex:<BR> +'Per patrios manis et spes surgentis Iuli<BR> +te precor, hanc animam serves natoque patrique.<BR> +Est domus alta, iacent penitus defossa talenta<BR> +caelati argenti, sunt auri pondera facti<BR> +infectique mihi. Non hic victoria Teucrum<BR> +vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.'<BR> +Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit:<BR> +'Argenti atque auri memoras quae multa talenta,<BR> +natis parce tuis. Belli commercia Turnus<BR> +sustulit ista prior iam tum Pallante perempto.<BR> +Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.'<BR> +Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa<BR> +cervice orantis capulo tenus applicat ensem.<BR> +Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos,<BR> +infula cui sacra redimibat tempora vitta,<BR> +totus conlucens veste atque insignibus armis.<BR> +Quem congressus agit campo lapsumque superstans<BR> +immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus<BR> +lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum.<BR> +Instaurant acies Volcani stirpe creatus<BR> +Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro:<BR> +Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram<BR> +et totum clipei ferro deiecerat orbem;<BR> +dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo<BR> +crediderat caeloque animum fortasse ferebat<BR> +canitiemque sibi et longos promiserat annos:<BR> +Tarquitus exultans contra fulgentibus armis,<BR> +silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,<BR> +obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta<BR> +loricam clipeique ingens onus impedit hasta;<BR> +tum caput orantis nequiquam et multa parantis<BR> +dicere deturbat terrae truncumque tepentem<BR> +provolvens super haec inimico pectore fatur:<BR> +'Istic nunc, metuende, iace. Non te optima mater<BR> +condet humi patrioque onerabit membra sepulchro:<BR> +alitibus linquere feris aut gurgite mersum<BR> +unda feret piscesque impasti volnera lambent.'<BR> +Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,<BR> +persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem,<BR> +magnanimo Volcente satum, ditissimus agri<BR> +qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis.<BR> +Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt<BR> +centenasque manus, quinquaginta oribus ignem<BR> +pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra<BR> +tot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses:<BR> +sic toto Aeneas desaevit in aequore victor,<BR> +ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei<BR> +quadriiugis in equos adversaque pectora tendit.<BR> +Atque illi longe gradientem et dira frementem<BR> +ut videre, metu versi retroque ruentes<BR> +effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.<BR> +Interea biiugis infert se Lucagus albis<BR> +in medios fraterque Liger; sed frater habenis<BR> +flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.<BR> +Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis:<BR> +inruit adversaque ingens apparuit hasta.<BR> +Cui Liger:<BR> +'Non Diomedis equos nec currum cernis Achillis<BR> +aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi<BR> +his dabitur terris.' Vesano talia late<BR> +dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros<BR> +dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem.<BR> +Lucagus ut pronus pendens in verbera telo<BR> +admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo<BR> +aptet se pugnae, subit oras hasta per imas<BR> +fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen:<BR> +excussus curru moribundus volvitur arvis.<BR> +Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris:<BR> +'Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum<BR> +prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae:<BR> +ipse rotis saliens iuga deseris.' Haec ita fatus<BR> +arripuit biiugos; frater tendebat inertis<BR> +infelix palmas, curru delapsus eodem:<BR> +'Per te, per qui te talem genuere parentes,<BR> +vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.'<BR> +Pluribus oranti Aeneas: 'Haud talia dudum<BR> +dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.'<BR> +Tum latebras animae pectus mucrone recludit.<BR> +Talia per campos edebat funera ductor<BR> +Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri<BR> +more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt<BR> +Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus.<BR> +Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:<BR> +'O germana mihi atque eadem gratissima coniunx,<BR> +ut rebare, Venus, nec te sententia fallit,<BR> +Troianas sustentat opes, non vivida bello<BR> +dextra viris animusque ferox patiensque pericli.'<BR> +Cui Iuno summissa 'Quid, o pulcherrime coniunx,<BR> +sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?<BR> +Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,<BR> +vis in amore foret, non hoc mihi namque negares,<BR> +omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum<BR> +et Dauno possem incolumem servare parenti.<BR> +Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.<BR> +Ille tamen nostra deducit origine nomen<BR> +Pilumnusque illi quartus pater et tua larga<BR> +saepe manu multisque oneravit limina donis.'<BR> +Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi:<BR> +'Si mora praesentis leti tempusque caduco<BR> +oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis,<BR> +tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis<BR> +hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis<BR> +sub precibus venia ulla latet totumque moveri<BR> +mutarive putas bellum, spes pascis inanis.'<BR> +Et Iuno adlacrimans: 'Quid si, quae voce gravaris,<BR> +mente dares atque haec Turno rata vita maneret?<BR> +Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri<BR> +vana feror. Quod ut O potius formidine falsa<BR> +ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!'<BR> +Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto<BR> +misit, agens hiemem nimbo succincta per auras,<BR> +Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit.<BR> +Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram<BR> +in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum,<BR> +Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque<BR> +divini adsimulat capitis, dat inania verba,<BR> +dat sine mente sonum gressusque effingit euntis,<BR> +morte obita qualis fama est volitare figuras<BR> +aut quae sopitos deludunt somnia sensus.<BR> +At primas laeta ante acies exsultat imago<BR> +inritatque virum telis et voce lacessit.<BR> +Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam<BR> +conicit: illa dato vertit vestigia tergo.<BR> +Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus<BR> +credidit atque animo spem turbidus hausit inanem,<BR> +'Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos;<BR> +hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.'<BR> +Talia vociferans sequitur strictumque coruscat<BR> +mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos.<BR> +Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi<BR> +expositis stabat scalis et ponte parato,<BR> +qua rex Clusinis advectus Osinius oris.<BR> +Huc sese trepida Aeneae fugientis imago<BR> +conicit in latebras; nec Turnus segnior instat<BR> +exsuperatque moras et pontis transilit altos.<BR> +Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem<BR> +avolsamque rapit revoluta per aequora navem.<BR> +Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit;<BR> +obvia multa virum demittit corpora morti:<BR> +tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago,<BR> +sed sublime volans nubi se immiscuit atrae.<BR> +Cum Turnum medio interea fert aequore turbo.<BR> +Respicit ignarus rerum ingratusque salutis<BR> +et duplicis cum voce manus ad sidera tendit:<BR> +'Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum<BR> +duxisti et talis voluisti expendere poenas?<BR> +Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit?<BR> +Laurentisne iterum muros aut castra videbo?<BR> +Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti?<BR> +Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui<BR> +et nunc palantis video gemitumque cadentum<BR> +accipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat<BR> +terra mihi? Vos O potius miserescite venti:<BR> +in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro<BR> +ferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis,<BR> +quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.'<BR> +Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,<BR> +an sese mucrone ob tantum dedecus amens<BR> +induat et crudum per costas exigat ensem,<BR> +fluctibus an iaciat mediis et litora nando<BR> +curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma.<BR> +Ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno<BR> +continuit iuvenemque animi miserata repressit.<BR> +Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo<BR> +et patris antiquam Dauni defertur ad urbem.<BR> +</P> + +<P> +At Iovis interea monitis Mezentius ardens<BR> +succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis.<BR> +Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,<BR> +uni odiisque viro telisque frequentibus instant.<BR> +Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor,<BR> +obvia ventorum furiis expostaque ponto,<BR> +vim cunctam atque minas perfert caelique marisque,<BR> +ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum<BR> +sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,<BR> +sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis<BR> +occupat os faciemque adversam, poplite Palmum<BR> +succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso<BR> +donat habere umeris et vertice figere cristas.<BR> +Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta<BR> +aequalem comitemque, una quem nocte Theano<BR> +in lucem genitori Amyco dedit et face praegnans<BR> +Cisseis regina Parin creat: urbe paterna<BR> +occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.<BR> +Ac velut ille canum morsu de montibus altis<BR> +actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos<BR> +defendit multosve palus Laurentia, silva<BR> +pastus harundinea, postquam inter retia ventum est,<BR> +substitit infremuitque ferox et inhorruit armos,<BR> +nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus,<BR> +sed iaculis tutisque procul clamoribus instant;<BR> +haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,<BR> +non ulli est animus stricto concurrere ferro;<BR> +missilibus longe et vasto clamore lacessunt:<BR> +ille autem impavidus partis cunctatur in omnis,<BR> +dentibus infrendens, et tergo decutit hastas.<BR> +Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,<BR> +Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos.<BR> +Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit,<BR> +purpureum pennis et pactae coniugis ostro:<BR> +impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans,<BR> +suadet enim vesana fames, si forte fugacem<BR> +conspexit capream aut surgentem in cornua cervum,<BR> +gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret<BR> +visceribus super accumbens, lavit inproba taeter<BR> +ora cruor,<BR> +sic ruit in densos alacer Mezentius hostis.<BR> +Sternitur infelix Acron et calcibus atram<BR> +tundit humum expirans infractaque tela cruentat.<BR> +Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden<BR> +sternere nec iacta caecum dare cuspide volnus:<BR> +obvius adversoque occurrit seque viro vir<BR> +contulit, haud furto melior, sed fortibus armis.<BR> +Tum super abiectum posito pede nixus et hasta:<BR> +'Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.'<BR> +Conclamant socii laetum paeana secuti.<BR> +Ille autem exspirans: 'Non me, quicumque es, inulto,<BR> +victor, nec longum laetabere: te quoque fata<BR> +prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.'<BR> +Ad quae subridens mixta Mezentius ira:<BR> +'Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex<BR> +viderit.' Hoc dicens eduxit corpore telum:<BR> +olli dura quies oculos et ferreus urget<BR> +somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.<BR> +</P> + +<P> +Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen<BR> +Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen,<BR> +Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten,<BR> +illum infrenis equi lapsu tellure iacentem,<BR> +hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis,<BR> +quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae<BR> +deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces<BR> +insidiis, iaculo et longe fallente sagitta.<BR> +</P> + +<P> +Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors<BR> +funera: caedebant pariter pariterque ruebant<BR> +victores victique, neque his fuga nota neque illis.<BR> +Di Iovis in tectis iram miserantur inanem<BR> +amborum et tantos mortalibus esse labores:<BR> +hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno,<BR> +pallida Tisiphone media inter milia saevit.<BR> +At vero ingentem quatiens Mezentius hastam<BR> +turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion,<BR> +cum pedes incedit medii per maxima Nerei<BR> +stagna viam scindens, umero supereminet undas<BR> +aut summis referens annosam montibus ornum<BR> +ingrediturque solo et caput inter nubila condit:<BR> +talis se vastis infert Mezentius armis.<BR> +Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo,<BR> +obvius ire parat. Manet imperterritus ille,<BR> +hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat;<BR> +atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae:<BR> +'Dextra mihi deus et telum, quod missile libro,<BR> +nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis<BR> +indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum<BR> +Aeneae.' Dixit stridentemque eminus hastam<BR> +iecit; at illa volans clipeo est excussa proculque<BR> +egregium Antoren latus inter et ilia figit,<BR> +Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis<BR> +haeserat Euandro atque Itala consederat urbe.<BR> +Sternitur infelix alieno volnere caelumque<BR> +aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos<BR> +tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem<BR> +aere cavum triplici, per linea terga tribusque<BR> +transit intextum tauris opus imaque sedit<BR> +inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem<BR> +Aeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus,<BR> +eripit a femine et trepidanti fervidus instat.<BR> +Ingemuit cari graviter genitoris amore,<BR> +ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae.<BR> +Hic mortis durae casum tuaque optima facta,<BR> +siqua fidem tanto est operi latura vetustas,<BR> +non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo.<BR> +Ille pedem referens et inutilis inque ligatus<BR> +cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat:<BR> +prorupit iuvenis seseque immiscuit armis<BR> +iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis<BR> +Aeneae subiit mucronem ipsumque morando<BR> +sustinuit. Socii magno clamore sequuntur,<BR> +dum genitor nati parma protectus abiret,<BR> +telaque coniciunt proturbantque eminus hostem<BR> +missilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se.<BR> +Ac velut effusa siquando grandine nimbi<BR> +praecipitant, omnis campis diffugit arator<BR> +omnis et agricola et tuta latet arce viator,<BR> +aut amnis ripis aut alti fornice saxi,<BR> +dum pluit in terris, ut possint sole reducto<BR> +exercere diem: sic obrutus undique telis<BR> +Aeneas nubem belli, dum detonet omnis,<BR> +sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:<BR> +'Quo moriture ruis maioraque viribus audes?<BR> +Fallit te incautum pietas tua.' Nec minus ille<BR> +exsultat demens; saevae iamque altius irae<BR> +Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso<BR> +Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem<BR> +per medium Aeneas iuvenem totumque recondit.<BR> +Transiit et parmam mucro, levia arma minacis,<BR> +et tunicam, molli mater quam neverat auro,<BR> +implevitque sinum sanguis; tum vita per auras<BR> +concessit maesta ad manis corpusque reliquit.<BR> +At vero ut voltum vidit morientis et ora,<BR> +ora modis Anchisiades pallentia miris,<BR> +ingemuit miserans graviter dextramque tetendit,<BR> +et mentem patriae subiit pietatis imago.<BR> +'Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,<BR> +quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?<BR> +Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum<BR> +manibus et cineri, siqua est ea cura, remitto.<BR> +Hoc tamen infelix miseram solabere mortem:<BR> +Aeneae magni dextra cadis.' Increpat ultro<BR> +cunctantis socios et terra sublevat ipsum,<BR> +sanguine turpantem comptos de more capillos.<BR> +Interea genitor Tiberini ad fluminis undam<BR> +volnera siccabat lymphis corpusque levabat<BR> +arboris adclinis trunco. Procul aerea ramis<BR> +dependet galea et prato gravia arma quiescunt.<BR> +Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans<BR> +colla fovet, fusus propexam in pectore barbam;<BR> +multa super Lauso rogitat multumque remittit<BR> +qui revocent maestique ferant mandata parentis.<BR> +At Lausum socii exanimem super arma ferebant<BR> +flentes, ingentem atque ingenti volnere victum.<BR> +Agnovit longe gemitum praesaga mali mens:<BR> +canitiem multo deformat pulvere et ambas<BR> +ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.<BR> +'Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas,<BR> +ut pro me hostili paterer succedere dextrae,<BR> +quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor,<BR> +morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum<BR> +exitium infelix, nunc alte volnus adactum!<BR> +Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen,<BR> +pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis.<BR> +Debueram patriae poenas odiisque meorum:<BR> +omnis per mortis animam sontem ipse dedissem!<BR> +Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo.<BR> +Sed linquam.' Simul hoc dicens attollit in aegrum<BR> +se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet,<BR> +haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi,<BR> +hoc solamen erat; bellis hoc victor abibat<BR> +omnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit:<BR> +'Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est,<BR> +viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti<BR> +et caput Aeneae referes Lausique dolorum<BR> +ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis,<BR> +occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,<BR> +iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.'<BR> +Dixit et exceptus tergo consueta locavit<BR> +membra manusque ambas iaculis oneravit acutis,<BR> +aere caput fulgens cristaque hirsutus equina.<BR> +Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens<BR> +uno in corde pudor mixtoque insania luctu,<BR> +[et furiis agitatus amor et conscia virtus.]<BR> +Atque hic Aenean magna ter voce vocavit.<BR> +Aeneas agnovit enim laetusque precatur:<BR> +'Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo,<BR> +incipias conferre manum.'<BR> +Tantum effatus et infesta subit obvius hasta.<BR> +Ille autem: 'Quid me erepto, saevissime, nato<BR> +terres? Haec via sola fuit, qua perdere posses.<BR> +Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli.<BR> +Desine: nam venio moriturus et haec tibi porto<BR> +dona prius.' Dixit telumque intorsit in hostem;<BR> +inde aliud super atque aliud figitque volatque<BR> +ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo.<BR> +Ter circum adstantem laevos equitavit in orbes<BR> +tela manu iaciens, ter secum Troius heros<BR> +immanem aerato circumfert tegmine silvam.<BR> +Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet<BR> +vellere et urgetur pugna congressus iniqua,<BR> +multa movens animo iam tandem erumpit et inter<BR> +bellatoris equi cava tempora conicit hastam.<BR> +Tollit se arrectum quadrupes et calcibus auras<BR> +verberat effusumque equitem super ipse secutus<BR> +implicat eiectoque incumbit cernuus armo.<BR> +Clamore incendunt caelum Troesque Latinique.<BR> +Advolat Aeneas vaginaque eripit ensem<BR> +et super haec: 'Ubi nunc Mezentius acer et illa<BR> +effera vis animi? 'Contra Tyrrhenus, ut auras<BR> +suspiciens hausit caelum mentemque recepit:<BR> +'Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris?<BR> +Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni,<BR> +nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.<BR> +Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro:<BR> +corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum<BR> +circumstare odia: hunc, oro, defende furorem<BR> +et me consortem nati concede sepulchro.'<BR> +Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem<BR> +undantique animam diffundit in arva cruore.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber11"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER XI<BR> +</H3> + +<P> +OCEANUM interea surgens Aurora reliquit:<BR> +Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis<BR> +praecipitant curae turbataque funere mens est,<BR> +vota deum primo victor solvebat Eoo.<BR> +Ingentem quercum decisis undique ramis<BR> +constituit tumulo fulgentiaque induit arma,<BR> +Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum,<BR> +bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas<BR> +telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum<BR> +perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae<BR> +subligat atque ensem collo suspendit eburnum.<BR> +Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat<BR> +turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis:<BR> +'Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto,<BR> +quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo<BR> +primitiae, manibusque meis Mezentius hic est.<BR> +Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.<BR> +Arma parate animis et spe praesumite bellum,<BR> +nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa<BR> +adnuerint superi pubemque educere castris,<BR> +impediat segnisve metu sententia tardet.<BR> +Interea socios inhumataque corpora terrae<BR> +mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.<BR> +Ite,' ait, 'egregias animas, quae sanguine nobis<BR> +hanc patriam peperere suo, decorate supremis<BR> +muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem<BR> +mittatur Pallas, quem non virtutis egentem<BR> +abstulit atra dies et funere mersit acerbo.'<BR> +</P> + +<P> +Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum,<BR> +corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes<BR> +servabat senior, qui Parrhasio Evandro<BR> +armiger ante fuit, sed non felicibus aeque<BR> +tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.<BR> +Circum omnis famulumque manus Troianaque turba<BR> +et maestum Iliades crinem de more solutae.<BR> +Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis,<BR> +ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt<BR> +pectoribus, maestoque immugit regia luctu.<BR> +Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora<BR> +ut vidit levique patens in pectore vulnus<BR> +cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis.<BR> +'Tene,' inquit, 'miserande puer, cum laeta veniret,<BR> +invidit Fortuna mihi, ne regna videres<BR> +nostra neque ad sedes victor veherere paternas?<BR> +Non haec Evandro de te promissa parenti<BR> +discedens dederam, cum me complexus euntem<BR> +mitteret in magnum imperium metuensque moneret<BR> +acris esse viros, cum dura proelia gente.<BR> +Et nunc ille quidem spe multum captus inani<BR> +fors et vota facit cumulatque altaria donis:<BR> +nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis<BR> +debentem vano maesti comitamur honore.<BR> +Infelix, nati funus crudele videbis!<BR> +Hi nostri reditus expectatique triumphi!<BR> +Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis<BR> +vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum<BR> +optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum<BR> +praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus<BR> +imperat et toto lectos ex agmine mittit<BR> +mille viros, qui supremum comitentur honorem<BR> +intersintque patris lacrimis, solacia luctus<BR> +exigua ingentis, misero sed debita patri.<BR> +Haud segnes alii crates et molle feretrum<BR> +arbuteis texunt virgis et vimine querno<BR> +exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.<BR> +Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt,<BR> +qualem virgineo demessum pollice florem<BR> +seu mollis violae seu languentis hyacinthi,<BR> +cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit:<BR> +non iam mater alit tellus viresque ministrat.<BR> +Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis<BR> +extulit Aeneas, quas illi laeta laborum<BR> +ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido<BR> +fecerat et tenui telas discreverat auro.<BR> +Harum unam iuveni supremum maestus honorem<BR> +induit arsurasque comas obnubit amictu,<BR> +multaque praeterea Laurentis praemia pugnae<BR> +aggerat et longo praedam iubet ordine duci.<BR> +Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem.<BR> +Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris<BR> +inferias, caeso sparsuros sanguine flammas,<BR> +indutosque iubet truncos hostilibus armis<BR> +ipsos ferre duces inimicaque nomina figi.<BR> +Ducitur infelix aevo confectus Acoetes:<BR> +pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora<BR> +sternitur et toto proiectus corpore terrae. . .<BR> +Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.<BR> +Post bellator equus positis insignibus Aethon<BR> +it lacrimans guttisque umectat grandibus ora.<BR> +Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus<BR> +victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur<BR> +Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis.<BR> +Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,<BR> +substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:<BR> +'Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli<BR> +fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,<BR> +aeternumque vale.' Nec plura effatus ad altos<BR> +tendebat muros gressumque in castra ferebat.<BR> +</P> + +<P> +Iamque oratores aderant ex urbe Latina,<BR> +velati ramis oleae veniamque rogantes:<BR> +corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,<BR> +redderet ac tumulo sineret succedere terrae;<BR> +nullum cum victis certamen et aethere cassis;<BR> +parceret hospitibus quondam socerisque vocatis.<BR> +Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis<BR> +prosequitur venia et verbis haec insuper addit:<BR> +'Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,<BR> +implicuit bello, qui nos fugiatis amicos?<BR> +Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis<BR> +oratis? Equidem et vivis concedere vellem.<BR> +Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,<BR> +nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit<BR> +hospitia et Turni potius se credidit armis.<BR> +Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.<BR> +Si bellum finire manu, si pellere Teucros<BR> +apparat, his mecum decuit concurrere telis:<BR> +vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset.<BR> +Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.'<BR> +Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes<BR> +conversique oculos inter se atque ora tenebant.<BR> +Tum senior semperque odiis et crimine Drances<BR> +infensus iuveni Turno sic ore vicissim<BR> +orsa refert: 'O fama ingens, ingentior armis<BR> +vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?<BR> +Iustitiaene prius mirer belline laborum?<BR> +Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem<BR> +et te, siqua viam dederit fortuna, Latino<BR> +iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus.<BR> +Quin et fatalis murorum attollere moles<BR> +saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.'<BR> +Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant.<BR> +Bis senos pepigere dies et pace sequestra<BR> +per silvas Teucri mixtique inpune Latini<BR> +erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni<BR> +fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,<BR> +robora nec cuneis et olentem scindere cedrum<BR> +nec plaustris cessant vectare gementibus ornos.<BR> +</P> + +<P> +Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus,<BR> +Evandrum Evandrique domos et moenia replet,<BR> +quae modo victorem Latio Pallanta ferebat.<BR> +Arcades ad portas ruere et de more vetusto<BR> +funereas rapuere faces; lucet via longo<BR> +ordine flammarum et late discriminat agros.<BR> +Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit<BR> +agmina. Quae postquam matres succedere tectis<BR> +viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.<BR> +At non Evandrum potis est vis ulla tenere,<BR> +sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto<BR> +procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,<BR> +et via vix tandem vocis laxata dolore est.<BR> +'Non haec, O Palla, dederas promissa parenti,<BR> +cautius ut saevo velles te credere Marti;<BR> +haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis<BR> +et praedulce decus primo certamine posset.<BR> +Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui<BR> +dura rudimenta et nulli exaudita deorum<BR> +vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx,<BR> +felix morte tua neque in hunc servata dolorem!<BR> +Contra ego vivendo vici mea fata, superstes<BR> +restarem ut genitor. Troum socia arma secutum<BR> +obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem<BR> +atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret,<BR> +nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas<BR> +iunximus hospitio dextras: sors ista senectae<BR> +debita erat nostrae. Quod si immatura manebat<BR> +mors natum, caesis Volscorum milibus ante<BR> +ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit.<BR> +Quin ego non alio digner te funere, Palla,<BR> +quam pius Aeneas [et quam magni Phryges et quam<BR> +Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.]<BR> +Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto:<BR> +tu quoque nunc stares immanis truncus in armis,<BR> +esset par aetas et idem si robur ab annis,<BR> +Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis?<BR> +Vadite et haec memores regi mandata referte:<BR> +quod vitam moror invisam Pallante perempto,<BR> +dextera causa tua est, Turnum natoque patrique<BR> +quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus<BR> +fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero,<BR> +nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.'<BR> +</P> + +<P> +Aurora interea miseris mortalibus almam<BR> +extulerat lucem, referens opera atque labores:<BR> +iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon<BR> +constituere pyras. Huc corpora quisque suorum<BR> +more tulere patrum, subiectisque ignibus atris<BR> +conditur in tenebras altum caligine caelum.<BR> +Ter circum accensos cincti fulgentibus armis<BR> +decurrere rogos, ter maestum funeris ignem<BR> +lustravere in equis ululatusque ore dedere;<BR> +spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma:<BR> +it caelo clamorque virum clangorque tubarum.<BR> +Hic alii spolia occisis derepta Latinis<BR> +coniciunt igni, galeas ensesque decoros<BR> +frenaque ferventisque rotas; pars munera nota,<BR> +ipsorum clipeos et non felicia tela.<BR> +Multa boum circa mactantur corpora Morti,<BR> +saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris<BR> +in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto<BR> +ardentis spectant socios semustaque servant<BR> +busta neque avelli possunt, nox umida donec<BR> +invertit caelum stellis ardentibus aptum.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus et miseri diversa in parte Latini<BR> +innumeras struxere pyras, et corpora partim<BR> +multa virum terrae infodiunt avectaque partim<BR> +finitimos tollunt in agros urbique remittunt,<BR> +cetera confusaeque ingentem caedis acervum<BR> +nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti<BR> +certatim crebris conlucent ignibus agri.<BR> +Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:<BR> +maerentes altum cinerem et confusa ruebant<BR> +ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.<BR> +Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,<BR> +praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.<BR> +Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum<BR> +pectora maerentum puerique parentibus orbi<BR> +dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos:<BR> +ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,<BR> +qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.<BR> +ingravat haec saevus Drances solumque vocari<BR> +testatur, solum posci in certamina Turnum.<BR> +Multa simul contra variis sententia dictis<BR> +pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,<BR> +multa virum meritis sustentat fama tropaeis.<BR> +</P> + +<P> +Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,<BR> +ecce super maesti magna Diomedis ab urbe<BR> +legati responsa ferunt: nihil omnibus actum<BR> +tantorum impensis operum, nil dona neque aurum<BR> +nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis<BR> +quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum.<BR> +Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus.<BR> +Fatalem Aenean manifesto numine ferri<BR> +admonet ira deum tumulique ante ora recentes.<BR> +Ergo concilium magnum primosque suorum<BR> +imperio accitos alta intra limina cogit.<BR> +olli convenere fluuntque ad regia plenis<BR> +tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo<BR> +et primus sceptris haud laeta fronte Latinus.<BR> +Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos,<BR> +quae referant, fari iubet et responsa reposcit<BR> +ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis,<BR> +et Venulus dicto parens ita farier infit:<BR> +</P> + +<P> +'Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra<BR> +atque iter emensi casus superavimus omnis<BR> +contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus.<BR> +Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis<BR> +victor Gargani condebat Iapygis agris.<BR> +Postquam introgressi et coram data copia fandi,<BR> +munera praeferimus, nomen patriamque docemus,<BR> +qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.<BR> +Auditis ille haec placido sic reddidit ore:<BR> +''O fortunatae gentes, Saturnia regna,<BR> +antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos<BR> +sollicitat suadetque ignota lacessere bella?<BR> +Quicumque Iliacos ferro violavimus agros,<BR> +mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis,<BR> +quos Simois premat ille viros, infanda per orbem<BR> +supplicia et scelerum poenas expendimus omnes,<BR> +vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae<BR> +sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus.<BR> +Militia ex illa diversum ad litus abacti<BR> +Atrides Protei Menelaus adusque columnas<BR> +exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.<BR> +Regna Neoptolemi referam versosque penates<BR> +Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?<BR> +Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom<BR> +coniugis infandae prima inter limina dextra<BR> +oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter.<BR> +Invidisse deos, patriis ut redditus aris<BR> +coniugium optatum et pulchram Calydona viderem?<BR> +Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur,<BR> +et socii amissi petierunt aethera pennis<BR> +fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum<BR> +supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent.<BR> +Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt<BR> +tempore, cum ferro caelestia corpora demens<BR> +adpetii et Veneris violavi volnere dextram.<BR> +Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas:<BR> +nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum<BR> +Pergama, nec veterum memini laetorve malorum.<BR> +Munera, quae patriis ad me portatis ab oris,<BR> +vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra<BR> +contulimusque manus: experto credite, quantus<BR> +in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.<BR> +Si duo praeterea talis Idaea tulisset<BR> +terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes<BR> +Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis.<BR> +Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,<BR> +Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium<BR> +haesit et in decimum vestigia rettulit annum.<BR> +Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis<BR> +hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae,<BR> +qua datur; ast armis concurrant arma cavete.''<BR> +Et responsa simul quae sint, rex optime, regis<BR> +audisti et quae sit magno sententia bello.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea legati, variusque per ora cucurrit<BR> +Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur<BR> +cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur<BR> +vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.<BR> +Ut primum placati animi et trepida ora quierunt,<BR> +praefatus divos solio rex infit ab alto:<BR> +'Ante equidem summa de re statuisse, Latini,<BR> +et vellem et fuerat melius, non tempore tali<BR> +cogere concilium. cum muros adsidet hostis.<BR> +Bellum importunum, cives, cum gente deorum<BR> +invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant<BR> +proelia: nec victi possunt absistere ferro.<BR> +Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis,<BR> +ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis;<BR> +cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,<BR> +ante oculos interque manus sunt omnia vestras.<BR> +Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus<BR> +esse, fuit; toto certatum est corpore regni.<BR> +Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti<BR> +expediam et paucis, animos adhibete, docebo.<BR> +Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,<BR> +longus in occasum, finis super usque Sicanos;<BR> +Aurunci Rutulique serunt et vomere duros<BR> +exercent colles atque horum asperrima pascunt.<BR> +Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis<BR> +cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas<BR> +dicamus leges sociosque in regna vocemus.<BR> +Considant, si tantus amor, et moenia condant.<BR> +Sin alios finis aliamque capessere gentem<BR> +est animus possuntque solo decedere nostro:<BR> +bis denas Italo texamus robore navis<BR> +seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam<BR> +materies, ipsi numerumque modumque carinis<BR> +praecipiant, nos aera manus navalia demus.<BR> +Praeterea qui dicta ferant et foedera firment<BR> +centum oratores prima de gente Latinos<BR> +ire placet pacisque manu praetendere ramos,<BR> +munera portantis aurique eborisque talenta<BR> +et sellam regni trabeamque insignia nostri.<BR> +Consulite in medium et rebus succurrite fessis.'<BR> +</P> + +<P> +Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni<BR> +obliqua invidia stimulisque agitabat amaris,<BR> +largus opum et lingua melior, sed frigida bello<BR> +dextera, consiliis habitus non futilis auctor,<BR> +seditione potens (genus huic materna superbum<BR> +nobilitas dabat, incertum de patre ferebat),<BR> +surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:<BR> +'Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem<BR> +consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur,<BR> +quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.<BR> +Det libertatem fandi flatusque remittat<BR> +cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros<BR> +(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)<BR> +lumina tot cecidisse ducum totamque videmus<BR> +consedisse urbem luctu, dum Troia temptat<BR> +castra fugae fidens et caelum territat armis.<BR> +Unum etiam donis istis, quae plurima mitti<BR> +Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum,<BR> +adicias nec te ullius violentia vincat,<BR> +quin natam egregio genero dignisque hymenaeis<BR> +des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.<BR> +Quod si tantus habet mentes et pectora terror,<BR> +ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:<BR> +cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.<BR> +Quid miseros totiens in aperta pericula cives<BR> +proicis, O Latio caput horum et causa malorum?<BR> +Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes,<BR> +Turne, simul pacis solum inviolabile pignus.<BR> +Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse<BR> +nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum,<BR> +pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi<BR> +vidimus ingentis et desolavimus agros.<BR> +Aut si fama movet, si tantum pectore robur<BR> +concipis et si adeo dotalis regia cordi est,<BR> +aude atque adversum fidens fer pectus in hostem.<BR> +Scilicet ut Turno contingat regia coniunx,<BR> +nos animae viles, inhumata infletaque turba,<BR> +sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis,<BR> +si patrii quid Martis habes, illum aspice contra,<BR> +qui vocat.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus exarsit dictis violentia Turni;<BR> +dat gemitum rumpitque has imo pectore voces<BR> +'Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi<BR> +tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis<BR> +primus ades. Sed non replenda est curia verbis,<BR> +quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem<BR> +agger murorum nec inundant sanguine fossae.<BR> +Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris<BR> +argue tu, Drance, quando tot stragis acervos<BR> +Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis<BR> +insignis agros. Possit quid vivida virtus,<BR> +experiare licet; nec longe scilicet hostes<BR> +quaerendi nobis: circumstant undique muros.<BR> +Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors<BR> +ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis<BR> +semper erit?<BR> +Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum<BR> +arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim<BR> +sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit<BR> +procubuisse domum atque exutos Arcadas armis?<BR> +Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens<BR> +et quos mille die victor sub Tartara misi,<BR> +inclusus muris hostilique aggere saeptus.<BR> +''Nulla salus bello.'' Capiti cane talia, demens,<BR> +Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno<BR> +ne cessa turbare metu atque extollere vires<BR> +gentis bis victae, contra premere arma Latini.<BR> +Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,<BR> +nunc et Tydides et Larissaeus Achilles,<BR> +amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.<BR> +Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit<BR> +artificis scelus et formidine crimen acerbat.<BR> +Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri,<BR> +amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.<BR> +Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.<BR> +Si nullam nostris ultra spem ponis in armis,<BR> +si tam deserti sumus et semel agmine verso<BR> +funditus occidimus neque habet Fortuna regressum?<BR> +oremus pacem et dextras tendamus inertis.<BR> +Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset!<BR> +Ille mihi ante alios fortunatusque laborum<BR> +egregiusque animi, qui, nequid tale videret,<BR> +procubuit moriens et humum semel ore momordit.<BR> +Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus<BR> +auxilioque urbes Italae populique supersunt,<BR> +sin et Troianis cum multo gloria venit<BR> +sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis<BR> +tempestas: cur indecores in limine primo<BR> +deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus?<BR> +Multa dies variisque labor mutabilis aevi<BR> +rettulit in melius, multos alterna revisens<BR> +lusit et in solido rursus Fortuna locavit.<BR> +Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:<BR> +at Messapus erit felixque Tolumnius et quos<BR> +tot populi misere duces, nec parva sequetur<BR> +gloria delectos Latio et Laurentibus agris.<BR> +Est et Volscorum egregia de gente Camilla,<BR> +agmen agens equitum et florentis aere catervas.<BR> +Quod si me solum Teucri in certamina poscunt<BR> +idque placet tantumque bonis communibus obsto,<BR> +non adeo has exosa manus Victoria fugit,<BR> +ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.<BR> +Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem<BR> +factaque Vulcani manibus paria induat arma<BR> +ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino<BR> +Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,<BR> +devovi. ''Solum Aeneas vocat'': et vocet oro,<BR> +nec Drances potius, sive est haec ira deorum,<BR> +morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.'<BR> +</P> + +<P> +Illi haec inter se dubiis de rebus agebant<BR> +certantes; castra Aeneas aciemque movebat:<BR> +nuntius ingenti per regia tecta tumultu<BR> +ecce ruit magnisque urbem terroribus implet,<BR> +instructos acie Tiberino a flumine Teucros<BR> +Tyrrhenamque manum totis descendere campis.<BR> +Extemplo turbati animi concussaque vulgi<BR> +pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae.<BR> +Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,<BR> +flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor<BR> +dissensu vario magnus se tollit in auras<BR> +haud secus atque alto in luco cum forte catervae<BR> +consedere avium piscosove amne Padusae<BR> +dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.<BR> +'Immo,' ait, 'O cives' adrepto tempore, 'Turnus,'<BR> +'cogite concilium et pacem laudate sedentes:<BR> +illi armis in regna ruunt.' Nec plura locutus<BR> +corripuit sese et tectis citus extulit altis.<BR> +'Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos,<BR> +duc,' ait, 'et Rutulos. Equitem Messapus in armis<BR> +et cum fratre Coras latis diffundite campis.<BR> +Pars aditus urbis firmet turrisque capessat,<BR> +cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.'<BR> +Ilicet in muros tota discurritur urbe.<BR> +Consilium ipse pater et magna incepta Latinus<BR> +deserit ac tristi turbatus tempore differt<BR> +multaque se incusat, qui non adceperit ultro<BR> +Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi.<BR> +Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque<BR> +subvectant. Bello dat signum rauca cruentum<BR> +bucina. Tum muros varia cinxere corona<BR> +matronae puerique: vocat labor ultimus omnis.<BR> +Nec non ad templum summasque ad Palladis arces<BR> +subvehitur magna matrum regina caterva<BR> +dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,<BR> +causa mali tanti, oculos deiecta decoros.<BR> +Succedunt matres et templum ture vaporant<BR> +et maestas alto fundunt de limine voces:<BR> +'Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo,<BR> +frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum<BR> +pronum sterne solo portisque effunde sub altis.'<BR> +Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.<BR> +Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis<BR> +horrebat squamis surasque incluserat auro,<BR> +tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem<BR> +fulgebatque alta decurrens aureus arce,<BR> +exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:<BR> +qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis<BR> +tandem liber equus campoque potitus aperto<BR> +aut ille in pastus armentaque tendit equarum<BR> +aut adsuetus aquae perfundi flumine noto<BR> +emicat adrectisque fremit cervicibus alte<BR> +luxurians, luduntque iubae per colla, per armos.<BR> +Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla<BR> +occurrit portisque ab equo regina sub ipsis<BR> +desiluit, quam tota cohors imitata relictis<BR> +ad terram defluxit equis; tum talia fatur:<BR> +'Turne, sui merito siqua est fiducia forti,<BR> +audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae<BR> +solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.<BR> +Me sine prima manu temptare pericula belli<BR> +tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.'<BR> +Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus:<BR> +'O decus Italiae virgo, quas dicere grates<BR> +quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando<BR> +iste animus supra, mecum partire laborem.<BR> +Aeneas, ut fama fidem missique reportant<BR> +exploratores, equitum levia improbus arma<BR> +praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis<BR> +per deserta iugo superans adventat ad urbem.<BR> +Furta paro belli convexo in tramite silvae?<BR> +ut bivias armato obsidam milite fauces.<BR> +Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;<BR> +tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae<BR> +Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.'<BR> +Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis<BR> +hortatur sociosque duces et pergit in hostem.<BR> +Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi<BR> +armorumque dolis, quam densis frondibus atrum<BR> +urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit<BR> +angustaeque ferunt fauces aditusque maligni.<BR> +Hanc super in speculis summoque in vertice montis<BR> +planities ignota iacet tutique receptus,<BR> +seu dextra laevaque velis occurrere pugnae,<BR> +sive instare iugis et grandia volvere saxa.<BR> +Huc iuvenis nota fertur regione viarum<BR> +arripuitque locum et silvis insedit iniquis.<BR> +</P> + +<P> +Velocem interea superis in sedibus Opim,<BR> +unam ex virginibus sociis sacraque caterva,<BR> +compellabat et has tristis Latonia voces<BR> +ore dabat: 'Graditur bellum ad crudele Camilla,<BR> +O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,<BR> +cara mihi ante alias.' Neque enim novus iste Dianae<BR> +venit amor subitaque animum dulcedine movit.<BR> +Pulsus ob invidiam regno viresque superbas<BR> +Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe,<BR> +infantem fugiens media inter proelia belli<BR> +sustulit exsilio comitem matrisque vocavit<BR> +nomine Casmillae mutata parte Camillam.<BR> +Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat<BR> +solorum nemorum: tela undique saeva premebant<BR> +et circumfuso volitabant milite Volsci.<BR> +Ecce fugae medio summis Amasenus abundans<BR> +spumabat ripis: tantus se nubibus imber<BR> +ruperat. Ille, innare parans, infantis amore<BR> +tardatur caroque oneri timet. Omnia secum<BR> +versanti subito vix haec sententia sedit.<BR> +Telum immane manu valida quod forte gerebat<BR> +bellator, solidum nodis et robore cocto,<BR> +huic natam, libro et silvestri subere clausam,<BR> +implicat atque habilem mediae circumligat hastae;<BR> +quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:<BR> +'Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,<BR> +ipse pater famulam voveo; tua prima per auras<BR> +tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor,<BR> +diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.<BR> +Dixit et adducto contortum hastile lacerto<BR> +immittit: sonuere undae, rapidum super amnem<BR> +infelix fugit in iaculo stridente Camilla.<BR> +At Metabus, magna propius iam urgente caterva,<BR> +dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor<BR> +gramineo donum Triviae de caespite vellit.<BR> +Non illum tectis ullae, non moenibus urbes<BR> +accepere neque ipse manus feritate dedisset:<BR> +pastorum et solis exegit montibus aevom.<BR> +Hic natam in dumis interque horrentia lustra<BR> +armentalis equae mammis et lacte ferino<BR> +nutribat, teneris immulgens ubera labris.<BR> +Utque pedum primis infans vestigia plantis<BR> +institerat, iaculo palmas armavit acuto<BR> +spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.<BR> +Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae<BR> +tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.<BR> +Tela manu iam tum tenera puerilia torsit<BR> +et fundam tereti circum caput egit habena<BR> +Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.<BR> +Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres<BR> +optavere nurum: sola contenta Diana<BR> +aeternum telorum et virginitatis amorem<BR> +intemerata colit. 'Vellem haud correpta fuisset<BR> +militia tali, conata lacessere Teucros:<BR> +cara mihi comitumque foret nunc una mearum.<BR> +Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,<BR> +abere, nympha, polo finisque invise Latinos,<BR> +tristis ubi infausto committitur omine pugna.<BR> +Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:<BR> +hac quicumque sacrum violarit volnere corpus,<BR> +Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.<BR> +Post ego nube cava miserandae corpus et arma<BR> +inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.'<BR> +Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras<BR> +insonuit, nigro circumdata turbine corpus.<BR> +</P> + +<P> +At manus interea muris Troiana propinquat<BR> +Etruscique duces equitumque exercitus omnis,<BR> +compositi numero in turmas. Fremit aequore toto<BR> +insultans sonipes et pressis pugnat habenis<BR> +huc conversus et huc; tum late ferreus hastis<BR> +horret ager campique armis sublimibus ardent.<BR> +Nec non Messapus contra celeresque Latini<BR> +et cum fratre Coras et virginis ala Camillae<BR> +adversi campo apparent hastasque reductis<BR> +protendunt longe dextris et spicula vibrant,<BR> +adventusque virum fremitusque ardescit equorum.<BR> +Iamque intra iactum teli progressus uterque<BR> +substiterat: subito erumpunt clamore furentisque<BR> +exhortantur equos; fundunt simul undique tela<BR> +crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra.<BR> +Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus<BR> +conixi incurrunt hastis primique ruina<BR> +dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum<BR> +pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus<BR> +fulminis in morem aut tormento ponderis acti<BR> +praecipitat longe et vitam dispergit in auras.<BR> +Extemplo turbatae acies, versique Latini<BR> +reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt.<BR> +Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.<BR> +Iamque propinquabant portis, rursusque Latini<BR> +clamorem tollunt et mollia colla reflectunt:<BR> +hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.<BR> +Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus<BR> +nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda<BR> +spumeus extremamque sinu perfundit arenam,<BR> +nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens<BR> +saxa fugit litusque vado labente relinquit:<BR> +bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,<BR> +bis reiecti armis respectant terga tegentes.<BR> +Tertia sed postquam congressi in proelia totas<BR> +implicuere inter se acies legitque virum vir:<BR> +tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto<BR> +armaque corporaque et permixti caede virorum<BR> +semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.<BR> +Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,<BR> +hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit.<BR> +Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat<BR> +vulneris impatiens arrecto pectore crura:<BR> +volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan<BR> +ingentemque animis, ingentem corpore et armis<BR> +deicit Herminium, nudo cui vertice fulva<BR> +caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent:<BR> +tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos<BR> +acta tremit duplicatque virum transfixa dolore.<BR> +Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro<BR> +certantes pulchramque petunt per vulnera mortem.<BR> +</P> + +<P> +At medias inter caedes exsultat Amazon,<BR> +unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,<BR> +et nunc lenta manu spargens hastilia denset,<BR> +nunc validam dextra rapit indefessa bipennem;<BR> +aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.<BR> +Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit,<BR> +spicula converso fugientia dirigit arcu.<BR> +At circum lectae comites, Larinaque virgo<BR> +Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem,<BR> +Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla<BR> +delegit pacisque bonas bellique ministras:<BR> +quales Threiciae cum flumina Thermodontis<BR> +pulsant et pictis bellantur Amazones armis<BR> +seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru<BR> +Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu<BR> +feminea exsultant lunatis agmina peltis.<BR> +Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,<BR> +deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis?<BR> +Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum<BR> +adversi longa transverberat abiete pectus:<BR> +sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam<BR> +mandit humum moriensque suo se in volnere versat.<BR> +Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas<BR> +suffosso revolutus equo dum colligit, alter<BR> +dum subit ac dextram labenti tendit inermem,<BR> +praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum<BR> +Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta<BR> +Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque;<BR> +quotque emissa manu contorsit spicula virgo,<BR> +tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis<BR> +ignotis et equo venator Iapyge fertur,<BR> +cui pellis latos umeros erepta iuvenco<BR> +pugnatori operit, caput ingens oris hiatus<BR> +et malae texere lupi cum dentibus albis,<BR> +agrestisque manus armat sparus; ipse catervis<BR> +vertitur in mediis et toto vertice supra est.<BR> +Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso,<BR> +traicit et super haec inimico pectore fatur:<BR> +'Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?<BR> +Advenit qui vestra dies muliebribus armis<BR> +verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum<BR> +manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.'<BR> +Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum<BR> +corpora, sed Buten aversum cuspide fixit<BR> +loricam galeamque inter, qua colla sedentis<BR> +lucent et laevo dependet parma lacerto,<BR> +Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem<BR> +eludit gyro interior sequiturque sequentem,<BR> +tum validam perque arma viro perque ossa securim<BR> +altior exsurgens oranti et multa precanti<BR> +congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro.<BR> +Incidit huic subitoque aspectu territus haesit<BR> +Appenninicolae bellator filius Auni,<BR> +haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.<BR> +Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae<BR> +posse neque instantem reginam avertere cernit,<BR> +consilio versare dolos ingressus et astu<BR> +incipit haec: 'Quid tam egregium, si femina forti<BR> +fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo<BR> +mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri:<BR> +iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.'<BR> +Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore<BR> +tradit equum comiti paribusque resistit in armis,<BR> +ense pedes nudo puraque interrita parma.<BR> +At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse,<BR> +haud mora, conversisque fugax aufertur habenis<BR> +quadrupedemque citum ferrata calce fatigat.<BR> +'Vane Ligus frustraque animis elate superbis,<BR> +nequiquam patrias temptasti lubricus artis,<BR> +nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,'<BR> +haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis<BR> +transit equum cursu frenisque adversa prehensis<BR> +congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:<BR> +quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto<BR> +consequitur pennis sublimem in nube columbam<BR> +comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;<BR> +tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.<BR> +</P> + +<P> +At non haec nullis hominum sator atque deorum<BR> +observans oculis summo sedet altus Olympo:<BR> +Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva<BR> +suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras.<BR> +Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon<BR> +fertur equo variisque instigat vocibus alas,<BR> +nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.<BR> +'Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes<BR> +Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?<BR> +Femina palantis agit atque haec agmina vertit!<BR> +Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris?<BR> +At non in Venerem segnes nocturnaque bella<BR> +aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi,<BR> +exspectate dapes et plenae pocula mensae,<BR> +hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex<BR> +nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!'<BR> +Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse,<BR> +concitat et Venulo adversum se turbidus infert<BR> +dereptumque ab equo dextra complectitur hostem<BR> +et gremium ante suum multa vi concitus aufert.<BR> +Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini<BR> +convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon<BR> +arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta<BR> +defringit ferrum et partis rimatur apertas,<BR> +qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans<BR> +sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.<BR> +Utque volans alte raptum cum fulva draconem<BR> +fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,<BR> +saucius at serpens sinuosa volumina versat<BR> +adrectisque horret squamis et sibilat ore,<BR> +arduus insurgens; illa haud minus urget obunco<BR> +luctantem rostro, simul aethera verberat alis:<BR> +haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon<BR> +portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti<BR> +Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns<BR> +velocem iaculo et multa prior arte Camillam<BR> +circuit et quae sit fortuna facillima, temptat.<BR> +Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo,<BR> +hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;<BR> +qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,<BR> +hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.<BR> +Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat<BR> +undique circuitum et certam quatit improbus hastam.<BR> +Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos<BR> +insignis longe Phrygiis fulgebat in armis<BR> +spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis<BR> +in plumam squamis auro conserta tegebat.<BR> +Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro,<BR> +spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;<BR> +aureus ex umeris erat arcus et aurea vati<BR> +cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis<BR> +carbaseos fulvo in nodum collegerat auro<BR> +pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.<BR> +Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma<BR> +Troia, captivo sive ut se ferret in auro<BR> +venatrix, unum ex omni certamine pugnae<BR> +caeca sequebatur totumque incauta per agmen<BR> +femineo praedae et spoliorum ardebat amore,<BR> +telum ex insidiis cum tandem tempore capto<BR> +concitat et superos Arruns sic voce precatur:<BR> +'Summe deum, sancti custos Soractis Apollo,<BR> +quem primi colimus, cui pineus ardor acervo<BR> +pascitur et medium freti pietate per ignem<BR> +cultores multa premimus vestigia pruna,<BR> +da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,<BR> +omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum<BR> +virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem<BR> +facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis<BR> +pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.<BR> +Audiit et voti Phoebus succedere partem<BR> +mente dedit, partem volucris dispersit in auras:<BR> +sterneret ut subita turbatam morte Camillam,<BR> +adnuit oranti; reducem ut patria alta videret,<BR> +non dedit, inque Notos vocem vertere procellae.<BR> +Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,<BR> +convertere animos acris oculosque tulere<BR> +cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae<BR> +nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,<BR> +hasta sub exsertam donec perlata papillam<BR> +haesit virgineumque alte bibit acta cruorem.<BR> +Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem<BR> +suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns,<BR> +laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae<BR> +credere nec telis occurrere virginis audet.<BR> +Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur,<BR> +continuo in montis sese avius abdidit altos<BR> +occiso pastore lupus magnove iuvenco,<BR> +conscius audacis facti, caudamque remulcens<BR> +subiecit pavitantem utero silvasque petivit:<BR> +haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns<BR> +contentusque fuga mediis se immiscuit armis.<BR> +Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter<BR> +ferreus ad costas alto stat vulnere mucro:<BR> +labitur exsanguis, labuntur frigida leto<BR> +lumina, purpureus quondam color ora reliquit.<BR> +Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam<BR> +adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae,<BR> +quicum partiri curas; atque haec ita fatur:<BR> +'Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum<BR> +conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.<BR> +Effuge et haec Turno mandata novissima perfer:<BR> +succedat pugnae Troianosque arceat urbe.<BR> +Iamque vale.' Simul his dictis linquebat habenas,<BR> +ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto<BR> +paulatim exsolvit se corpore lentaque colla<BR> +et captum leto posuit caput, arma relinquunt,<BR> +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.<BR> +Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor<BR> +sidera: deiecta crudescit pugna Camilla,<BR> +incurrunt densi simul omnis copia Teucrum<BR> +Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae.<BR> +</P> + +<P> +At Triviae custos iamdudum in montibus Opis<BR> +alta sedet summis spectatque interrita pugnas.<BR> +Utque procul medio iuvenum in clamore furentum<BR> +prospexit tristi multatam morte Camillam,<BR> +ingemuitque deditque has imo pectore voces:<BR> +'Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti<BR> +supplicium, Teucros conata lacessere bello!<BR> +Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam<BR> +profuit aut nostras umero gessisse sagittas.<BR> +Non tamen indecorem tua te regina reliquit<BR> +extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum<BR> +per gentis erit aut famam patieris inultae.<BR> +Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus,<BR> +morte luet merita.' Fuit ingens monte sub alto<BR> +regis Dercenni terreno ex aggere bustum<BR> +antiqui Laurentis opacaque ilice tectum:<BR> +hic dea se primum rapido pulcherrima nisu<BR> +sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.<BR> +Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem,<BR> +'Cur,' inquit, 'diversus abis? Huc dirige gressum,<BR> +huc periture veni, capias ut digna Camillae<BR> +praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?'<BR> +dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam<BR> +deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit<BR> +et duxit longe, donec curvata coirent<BR> +inter se capita et manibus iam tangeret aequis,<BR> +laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.<BR> +Extemplo teli stridorem aurasque sonantis<BR> +audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum.<BR> +Illum exspirantem socii atque extrema gementem<BR> +obliti ignoto camporum in pulvere linquunt,<BR> +Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.<BR> +</P> + +<P> +Prima fugit domina amissa levis ala Camillae;<BR> +turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas<BR> +disiectique duces desolatique manipli<BR> +tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.<BR> +Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis<BR> +sustentare valet telis aut sistere contra,<BR> +sed laxos referunt umeris languentibus arcus,<BR> +quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum.<BR> +Volvitur ad muros caligine turbidus atra<BR> +pulvis, et e speculis percussae pectora matres<BR> +femineum clamorem ad caeli sidera tollunt.<BR> +Qui cursu portas primi inrupere patentis,<BR> +hos inimica super mixto premit agmine turba;<BR> +nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,<BR> +moenibus in patriis atque inter tuta domorum<BR> +confixi exspirant animas. Pars claudere portas:<BR> +nec sociis aperire viam nec moenibus audent<BR> +accipere orantis, oriturque miserrima caedes<BR> +defendentum armis aditus inque arma ruentum.<BR> +Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum<BR> +pars in praecipitis fossas urgente ruina<BR> +volvitur, immissis pars caeca et concita frenis<BR> +arietat in portas et duros obice postis.<BR> +Ipsae de muris summo certamine matres,<BR> +monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam,<BR> +tela manu trepidae iaciunt ac robore duro<BR> +stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis<BR> +praecipites primaeque mori pro moenibus ardent.<BR> +</P> + +<P> +Interea Turnum in silvis saevissimus implet<BR> +nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum:<BR> +deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,<BR> +ingruere infensos hostis et Marte secundo<BR> +omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.<BR> +Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt,<BR> +deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.<BR> +Vix e conspectu exierat campumque tenebat,<BR> +cum pater Aeneas saltus ingressus apertos<BR> +exsuperatque iugum silvaque evadit opaca.<BR> +Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur<BR> +agmine nec longis inter se passibus absunt;<BR> +ac simul Aeneas fumantis pulvere campos<BR> +prospexit longe Laurentiaque agmina vidit,<BR> +et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis<BR> +adventumque pedum flatusque audivit equorum.<BR> +Continuoque ineant pugnas et proelia temptent,<BR> +ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero<BR> +tinguat equos noctemque die labente reducat:<BR> +considunt castris ante urbem et moenia vallant.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber12"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER XII<BR> +</H3> + +<P> +TURNUS ut infractos adverso Marte Latinos<BR> +defecisse videt, sua nunc promissa reposci,<BR> +se signari oculis, ultro implacabilis ardet<BR> +attollitque animos. Poenorum qualis in arvis<BR> +saucius ille gravi venantum vulnere pectus<BR> +tum demum movet arma leo gaudetque comantis<BR> +excutiens cervice toros fixumque latronis<BR> +inpavidus frangit telum et fremit ore cruento:<BR> +haud secus adcenso gliscit violentia Turno.<BR> +Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:<BR> +'Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent<BR> +ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.<BR> +Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus.<BR> +Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,<BR> +desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),<BR> +et solus ferro crimen commune refellam,<BR> +aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.'<BR> +</P> + +<P> +Olli sedato respondit corde Latinus:<BR> +'O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci<BR> +virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est<BR> +consulere atque omnis metuentem expendere casus.<BR> +Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta<BR> +multa manu, nec non aurumque animusque Latino est;<BR> +sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis,<BR> +nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu<BR> +sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri.<BR> +Me natam nulli veterum sociare procorum<BR> +fas erat, idque omnes divique hominesque canebant.<BR> +Victus amore tui, cognato sanguine victus<BR> +coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi:<BR> +promissam eripui genero, arma impia sumpsi.<BR> +Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur<BR> +bella, vides, quantos primus patiare labores.<BR> +Bis magna victi pugna vix urbe tuemur<BR> +spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta<BR> +sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.<BR> +Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat?<BR> +Si Turno exstincto socios sum adscire paratus,<BR> +cur non incolumi potius certamina tollo?<BR> +Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet<BR> +Italia, ad mortem si te—-Fors dicta refutet!—-<BR> +prodiderim, natam et conubia nostra petentem?<BR> +Respice res bello varias; miserere parentis<BR> +longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe<BR> +dividit.' Haudquaquam dictis violentia Turni<BR> +flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo.<BR> +Ut primum fari potuit, sic institit ore:<BR> +'Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me<BR> +deponas letumque sinas pro laude pacisci:<BR> +et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra<BR> +spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis.<BR> +longe illi dea mater erit, quae nube fugacem<BR> +feminea tegat et vanis sese occulat umbris.'<BR> +</P> + +<P> +At regina, nova pugnae conterrita sorte,<BR> +flebat et ardentem generum monitura tenebat:<BR> +'Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae<BR> +tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae<BR> +tu requies miserae, decus imperiumque Latini<BR> +te penes, in te omnis domus inclinata recumbit).<BR> +unum oro: desiste manum committere Teucris.<BR> +Qui te cumque manent isto certamine casus,<BR> +et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam<BR> +lumina nec generum Aenean captiva videbo.'<BR> +Accepit vocem lacrimis Lavinia matris<BR> +flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem<BR> +subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.<BR> +Indum sanguineo veluti violaverit ostro<BR> +siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa<BR> +alba rosa: talis virgo dabat ore colores.<BR> +Illum turbat amor, figitque in virgine voltus:<BR> +ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam.<BR> +'Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto<BR> +prosequere in duri certamina Martis euntem,<BR> +O mater; neque enim Turno mora libera mortis.<BR> +Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno<BR> +haud placitura refer: cum primum crastina caelo<BR> +puniceis invecta rotis Aurora rubebit,<BR> +non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant<BR> +et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,<BR> +illo quaeratur coniunx Lavinia campo.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit.<BR> +poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,<BR> +Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,<BR> +qui candore nives anteirent, cursibus auras.<BR> +Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt<BR> +pectora plausa cavis et colla comantia pectunt.<BR> +Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco<BR> +circumdat loricam umeris; simul aptat habendo<BR> +ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae.<BR> +ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti<BR> +fecerat et Stygia candientem tinxerat unda.<BR> +Exin quae mediis ingenti adnixa columnae<BR> +aedibus adstabat, validam vi corripit hastam,<BR> +Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem<BR> +vociferans: 'Nunc, O numquam frustrata vocatus<BR> +hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor<BR> +te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus<BR> +loricamque manu valida lacerare revulsam<BR> +semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis<BR> +vibratos calido ferro murraque madentis.'<BR> +His agitur furiis; totoque ardentis ab ore<BR> +scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:<BR> +mugitus veluti cum prima in proelia taurus<BR> +terrificos ciet atque irasci in cornua temptat,<BR> +arboris obnixus trunco, ventosque lacessit<BR> +ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus interea maternis saevos in armis<BR> +Aeneas acuit Martem et se suscitat ira,<BR> +oblato gaudens componi foedere bellum,<BR> +tum socios maestique metum solatur Iuli,<BR> +fata docens, regique iubet responsa Latino<BR> +certa referre viros et pacis dicere leges.<BR> +</P> + +<P> +Postera vix summos spargebat lumine montis<BR> +orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt<BR> +solis equi lucemque elatis naribus efflant:<BR> +campum ad certamen magnae sub moenibus urbis<BR> +dimensi Rutulique viri Teucrique parabant<BR> +in medioque focos et dis communibus aras<BR> +gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant,<BR> +velati limo et verbena tempora vincti.<BR> +Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis<BR> +agmina se fundunt portis. Hinc Troius omnis<BR> +Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis,<BR> +haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis<BR> +pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi<BR> +ductores auro volitant ostroque decori,<BR> +et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas<BR> +et Messapus equum domitor, Neptunia proles.<BR> +Utque dato signo spatia in sua quisque recessit,<BR> +defigunt tellure hastas et scuta reclinant.<BR> +Tum studio effusae matres et volgus inermum<BR> +invalidique senes turris ac tecta domorum<BR> +obsedere, alii portis sublimibus adstant.<BR> +</P> + +<P> +At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur,<BR> +tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti,<BR> +prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas<BR> +Laurentum Troumque acies urbemque Latini.<BR> +Extemplo Turni sic est adfata sororem<BR> +diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris<BR> +praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem<BR> +Iuppiter erepta pro virginitate sacravit):<BR> +'Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,<BR> +scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae<BR> +magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,<BR> +praetulerim caelique lubens in parte locarim:<BR> +disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.<BR> +Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant<BR> +cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:<BR> +nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,<BR> +Parcarumque dies et vis inimica propinquat.<BR> +Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.<BR> +Tu pro germano siquid praesentius audes,<BR> +perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.'<BR> +Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit<BR> +terque quaterque manu pectus percussit honestum.<BR> +'Non lacrumis hoc tempus,' ait Saturnia Iuno:<BR> +'Adcetera et fratrem, siquis modus, eripe morti,<BR> +aut tu bella cie conceptumque excute foedus:<BR> +auctor ego audendi.' Sic exhortata reliquit<BR> +incertam et tristi turbatam volnere mentis.<BR> +</P> + +<P> +Interea reges, ingenti mole Latinus<BR> +quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum<BR> +aurati bis sex radii fulgentia cingunt,<BR> +Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis,<BR> +bina manu lato crispans hastilia ferro;<BR> +hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,<BR> +sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,<BR> +et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,<BR> +procedunt castris, puraque in veste sacerdos<BR> +saetigeri fetum suis intonsamque bidentem<BR> +adtulit admovitque pecus flagrantibus aris.<BR> +Illi ad surgentem conversi lumina solem<BR> +dant fruges manibus salsas et tempora ferro<BR> +summa notant pecudum paterisque altaria libant.<BR> +Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:<BR> +'Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra voeanti,<BR> +quam propter tantos potui perferre labores,<BR> +et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,<BR> +iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,<BR> +cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;<BR> +fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti<BR> +religio et quae caeruleo sunt numina ponto:<BR> +cesserit Ausonio si fors victoria Turno,<BR> +convenit Evandri victos discedere ad urbem,<BR> +cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles<BR> +Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent,<BR> +sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem<BR> +(ut potius reor et potius di numine firment),<BR> +non ego nec Teucris Italos parere iubebo<BR> +nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae<BR> +invictae gentes aeterna in foedera mittant.<BR> +Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,<BR> +imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri<BR> +constituent, urbique dabit Lavinia nomen.'<BR> +Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus<BR> +suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:<BR> +'Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro<BR> +Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem<BR> +vimque deum infernam et duri sacraria Ditis;<BR> +audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.<BR> +Tango aras, medios ignis et numina testor:<BR> +nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,<BR> +quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem<BR> +avertet, non, si tellurem effundat in undas<BR> +diluvio miscens caelumque in Tartara solvat;<BR> +ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat<BR> +'numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,<BR> +cum semel in silvis imo de stirpe recisum<BR> +matre caret posuitque comas et bracchia ferro,<BR> +olim arbos, nunc artificis manus aere decoro<BR> +inclusit patribusque dedit gesture Latinis.'<BR> +Talibus inter se firmabant foedera dictis<BR> +conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas<BR> +in flammam iugulant pecudes et viscera vivis<BR> +eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.<BR> +</P> + +<P> +At vero Rutulis inpar ea pugna videri<BR> +iamdudum et vario misceri pectora motu;<BR> +tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.<BR> +Adiuvat incessu tacito progressus et aram<BR> +suppliciter venerans demisso lumine Turnus<BR> +tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.<BR> +Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit<BR> +sermonem et volgi variare labantia corda,<BR> +in medias acies, formam adsimulata Camerti,<BR> +cui genus a proavis ingens clarumque paternae<BR> +nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,<BR> +in medias dat sese acies haud nescia rerum<BR> +rumoresque serit varios ac talia fatur:<BR> +'Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam<BR> +obiectare animam? Numerone an viribus aequi<BR> +non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt<BR> +fatalesque manus, infensa Etruria Turno:<BR> +vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.<BR> +Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,<BR> +succedet fama vivusque per ora feretur:<BR> +nos patria amissa dominis parere superbis<BR> +cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.'<BR> +Talibus incensa est iuvenum sententia dictis<BR> +iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;<BR> +ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.<BR> +Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem<BR> +sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur<BR> +infectum et Turni sortem miserantur iniquam.<BR> +His aliud maius Iuturna adiungit et alto<BR> +dat signum caelo, quo non praesentius ullum<BR> +turbavit mentes Italas monstroque fefellit.<BR> +Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra<BR> +litoreas agitabat aves turbamque sonantem<BR> +agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas<BR> +cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.<BR> +Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres<BR> +convertunt clamore fugam, mirabile visu,<BR> +aetheraque obscurant pennis hostemque per auras<BR> +facta nube premunt, donec vi victus et ipso<BR> +pondere defecit, praedamque ex unguibus ales<BR> +proiecit fluvio penitusque in nubila fugit.<BR> +Tum vero augurium Rutuli clamore salutant<BR> +expediuntque manus; primusque Tolumnius augur<BR> +'Hoc erat, hoc, votis,' inquit, 'quod saepe petivi.<BR> +Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum<BR> +corripite, O miseri, quos improbus advena bello<BR> +territat invalidas ut aves et litora vestra<BR> +vi populat: petet ille fugam penitusque profundo<BR> +vela dabit. Vos unanimi densete catervas<BR> +et regem vobis pugna defendite raptum.'<BR> +Dixit et adversos telum contorsit in hostis<BR> +procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras<BR> +certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes<BR> +turbati cunei calefactaque corda tumultu.<BR> +Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum<BR> +corpora constiterant contra, quos fida crearat<BR> +una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,<BR> +horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo<BR> +balteus et laterum iuncturas fibula mordet<BR> +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis<BR> +transadigit costas fulvaque effundit harena.<BR> +At fratres, animosa phalanx accensaque luctu,<BR> +pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum<BR> +corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra<BR> +procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant<BR> +Troes Agyllinique et pictis Arcades armis:<BR> +sic omnis amor unus habet decernere ferro.<BR> +Diripuere aras, it toto turbida caelo<BR> +tempestas telorum ac ferreus ingruit imber,<BR> +craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus<BR> +pulsatos referens infecto foedere divos.<BR> +Infrenant alii currus aut corpora saltu<BR> +subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.<BR> +Messapus regem regisque insigne gerentem,<BR> +Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,<BR> +adverso proterret equo: ruit ille recedens<BR> +et miser oppositis a tergo involvitur aris<BR> +in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta<BR> +Messapus teloque orantem multa trabali<BR> +desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:<BR> +'Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.'<BR> +Concurrunt Itali spoliantque calentia membra.<BR> +Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara<BR> +corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti<BR> +occupat os flammis: olli ingens barba reluxit<BR> +nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus<BR> +caesariem laeva turbati corripit hostis<BR> +inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum:<BR> +sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum<BR> +pastorem primaque acie per tela ruentem,<BR> +ense sequens nudo superimminet: ille securi<BR> +adversi frontem mediam mentumque reducta<BR> +disicit et sparso late rigat arma cruore.<BR> +Olli dura quies oculos et ferreus urget<BR> +somnus, in aeternam conduntur lumina noctem.<BR> +</P> + +<P> +At pius Aeneas dextram tendebat inermem<BR> +nudato capite atque suos clamore vocabat:<BR> +'Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit?<BR> +O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes<BR> +compositae leges; mihi ius concurrere soli;<BR> +me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo<BR> +firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.'<BR> +Has inter voces, media inter talia verba<BR> +ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est<BR> +incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,<BR> +Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,<BR> +adtulerit: pressa est insignis gloria facti.<BR> +nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.<BR> +Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit<BR> +turbatosque duces, subita spe fervidus ardet:<BR> +poscit equos atque arma simul saltuque superbus<BR> +emicat in currum et manibus molitur habenas.<BR> +Multa virum volitans dat fortia corpora Leto,<BR> +semineces volvit multos aut agmina curru<BR> +proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.<BR> +Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri<BR> +sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis<BR> +bella movens immittit equos; illi aequore aperto<BR> +ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu<BR> +Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora<BR> +Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:<BR> +talis equos alacer media inter proelia Turnus<BR> +fumantis sudore quatit, miserabile caesis<BR> +hostibus insultans; spargit rapida ungula rores<BR> +sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena.<BR> +Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,<BR> +hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo<BR> +Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse<BR> +nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis,<BR> +vel conferre manum vel equo praevertere ventos.<BR> +Parte alia media Eumedes in proelia fertur,<BR> +antiqui proles bello praeclara Dolonis,<BR> +nomine avum referens, animo manibusque parentem,<BR> +qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,<BR> +ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;<BR> +illum Tydides alio pro talibus ausis<BR> +adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis.<BR> +Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,<BR> +ante levi iaculo longum per inane secutus<BR> +sistit equos biiugis et curru desilit atque<BR> +semianimi lapsoque supervenit et pede collo<BR> +impresso dextrae mucronem extorquet et alto<BR> +fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit:<BR> +'En agros et quam bello, Troiane, petisti,<BR> +Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me<BR> +ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.'<BR> +Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit.<BR> +Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque<BR> +et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.<BR> +Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto<BR> +insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,<BR> +qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:<BR> +sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt<BR> +conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum,<BR> +et cristam adverso curru quatit aura volantem.<BR> +Non tulit instantem Phegeus animisque frementem:<BR> +obiecit sese ad currum et spumantia frenis<BR> +ora citatorum dextra detorsit equorum.<BR> +Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum<BR> +lancea consequitur rumpitque infixa bilicem<BR> +loricam et summum degustat volnere corpus.<BR> +Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem<BR> +ibat et auxilium ducto mucrone petebat:<BR> +cum rota praecipitem et procursu concitus axis<BR> +impulit effunditque solo, Turnusque secutus<BR> +imam inter galeam summi thoracis et oras<BR> +abstulit ense caput truncumque reliquit harenae.<BR> +</P> + +<P> +Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,<BR> +interea Aenean Mnestheus et fidus Achates<BR> +Ascaniusque comes castris statuere cruentum,<BR> +alternos longa nitentem cuspide gressus.<BR> +Saevit et infracta luctatur arundine telum<BR> +eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit<BR> +ense secent lato vulnus telique latebram<BR> +rescindant penitus seseque in bella remittant.<BR> +Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx<BR> +Iasides, acri quondam cui captus amore<BR> +ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo<BR> +augurium citharamque dabat celerisque sagittas.<BR> +Ille ut depositi proferret fata parentis,<BR> +scire potestates herbarum usumque medendi<BR> +maluit et mutas agitare inglorius artes.<BR> +Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam<BR> +Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli<BR> +concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto<BR> +Paeonium in morem senior succinctus amictu<BR> +multa manu medica Phoebique potentibus herbis<BR> +nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra<BR> +sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.<BR> +Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo<BR> +subvenit; et saevus campis magis ac magis horror<BR> +crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum<BR> +stare vident: subeunt equites, et spicula castris<BR> +densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor<BR> +bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.<BR> +Hic Venus, indigno nati concussa dolore,<BR> +dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,<BR> +puberibus caulem foliis et flore comantem<BR> +purpureo; non illa feris incognita capris<BR> +gramina, cum tergo volucres haesere sagittae:<BR> +hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo,<BR> +detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem<BR> +inficit occulte medicans spargitque salubris<BR> +ambrosiae sucos et odoriferam panaceam.<BR> +Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx<BR> +ignorans, subitoque omnis de corpore fugit<BR> +quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis;<BR> +iamque secuta manum nullo cogente sagitta<BR> +excidit, atque novae rediere in pristina vires.<BR> +'Arma citi properate viro! Quid statis?' Iapyx<BR> +conclamat primusque animos adcendit in hostem.<BR> +'Non haec humanis opibus, non arte magistra<BR> +proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat:<BR> +maior agit deus atque opera ad maiora remittit.'<BR> +Ille avidus pugnae suras incluserat auro<BR> +hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.<BR> +Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,<BR> +Ascanium fusis circum complectitur armis<BR> +summaque per galeam delibans oscula fatur:<BR> +'Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,<BR> +fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello<BR> +defensum dabit et magna inter praemia ducet.<BR> +Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,<BR> +sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum<BR> +et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens,<BR> +telum immane manu quatiens; simul agmine denso<BR> +Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis<BR> +turba fluit castris: tum caeco pulvere campus<BR> +miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.<BR> +Vidit ab adverso venientis aggere Turnus,<BR> +videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit<BR> +ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos<BR> +audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit.<BR> +Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.<BR> +Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus<BR> +it mare per medium; miseris heu praescia longe<BR> +horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas<BR> +arboribus stragemque satis, ruet omnia late;<BR> +ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:<BR> +talis in adversos ductor Rhoeteius hostis<BR> +agmen agit, densi cuneis se quisque coactis<BR> +adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,<BR> +Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates<BR> +Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,<BR> +primus in adversos telum qui torserat hostis.<BR> +Tollitur in caelum clamor, versique vicissim<BR> +pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.<BR> +Ipse neque aversos dignatur sternere Morti<BR> +nec pede congressos aequo nec tela ferentis<BR> +insequitur: solum densa in caligine Turnum<BR> +vestigat lustrans, solum in certamina poscit.<BR> +Hoc concussa metu mentem Iuturna virago<BR> +aurigam Turni media inter lora Metiscum<BR> +excutit et longe lapsum temone relinquit:<BR> +ipsa subit manibusque undantis flectit habenas,<BR> +cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.<BR> +Nigra velut magnas domini cum divitis aedes<BR> +pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo,<BR> +pabula parva legens nidisque loquacibus escas,<BR> +et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum<BR> +stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis<BR> +fertur equis rapidoque volans obit omnia curru<BR> +iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem<BR> +nec conferre manum patitur, volat avia longe.<BR> +Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes<BR> +vestigatque virum et disiecta per agmina magna<BR> +voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem<BR> +alipedumque fugam cursu temptavit equorum,<BR> +aversos totiens currus Iuturna retorsit.<BR> +Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu,<BR> +diversaeque vocant animum in contraria curae.<BR> +Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat<BR> +lenta levis cursu praefixa hastilia ferro,<BR> +horum unum certo contorquens dirigit ictu.<BR> +Substitit Aeneas et se collegit in arma,<BR> +poplite subsidens; apicem tamen incita summum<BR> +hasta tulit summasque excussit vertice cristas.<BR> +Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus,<BR> +diversos ubi sensit equos currumque referri,<BR> +multa Iovem et laesi testatus foederis aras<BR> +iam tandem invadit medios et Marte secundo<BR> +terribilis saevam nullo discrimine caedem<BR> +suscitat irarumque omnis effundit habenas.<BR> +</P> + +<P> +Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes<BR> +diversas obitumque ducum, quos aequore toto<BR> +inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,<BR> +expediat? Tanton placuit concurrere motu.<BR> +Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?<BR> +Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis<BR> +pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem<BR> +excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum<BR> +transadigit costas et cratis pectoris ensem.<BR> +Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,<BR> +congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,<BR> +hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum<BR> +suspendit capita et rorantia sanguine portat.<BR> +Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,<BR> +tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,<BR> +nomen Echionium matrisque genus Peridiae,<BR> +hic fratres Lycia missos et Apollinis agris<BR> +et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,<BR> +Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae<BR> +ars fuerat pauperque domus nec nota potentum<BR> +munera conductaque pater tellure serebat.<BR> +Ac velut immissi diversis partibus ignes<BR> +arentem in silvam et virgulta sonantia lauro,<BR> +aut ubi decursu rapido de montibus altis<BR> +dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt<BR> +quisque suum populatus iter: non segnius ambo<BR> +Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc<BR> +fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci<BR> +pectora, nunc totis in Volnera viribus itur.<BR> +Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem<BR> +nomina per regesque actum genus omne Latinos,<BR> +praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi<BR> +excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter<BR> +provolvere rotae, crebro super ungula pulsu<BR> +incita nec domini memorum proculcat equorum.<BR> +Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi<BR> +occurrit telumque aurata ad tempora torquet:<BR> +olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.<BR> +Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu<BR> +eripuit Turno. Nec di texere Cupencum<BR> +Aenea veniente sui: dedit obvia ferro<BR> +pectora, nec misero clipei mora profuit aerei.<BR> +Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi<BR> +oppetere et late terram consternere tergo<BR> +Occidis, Argivae quem non potuere phalanges<BR> +sternere nec Priami regnorum eversor Achilles;<BR> +hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida,<BR> +Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.<BR> +Totae adeo conversae acies, omnesque Latini,<BR> +omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus<BR> +et Messapus equum domitor et fortis Asilas<BR> +Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae,<BR> +pro se quisque viri summa nituntur opum vi:<BR> +nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.<BR> +</P> + +<P> +Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit,<BR> +iret ut ad muros urbique adverteret agmen<BR> +ocius et subita turbaret clade Latinos.<BR> +Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum<BR> +huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem<BR> +immunem tanti belli atque impune quietam.<BR> +Continuo pugnae adcendit maioris imago:<BR> +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum<BR> +ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum<BR> +concurrit legio nec scuta aut spicula densi<BR> +deponunt. Celso medius stans aggere fatur:<BR> +'Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,<BR> +neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.<BR> +Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,<BR> +ni frenum accipere et victi parere fatentur,<BR> +eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.<BR> +Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno<BR> +nostra pati rursusque velit concurrere victus?<BR> +Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:<BR> +ferte faces propere foedusque reposcite flammis.'<BR> +Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes<BR> +dant cuneum densaque ad muros mole feruntur.<BR> +Scalae improviso subitusque apparuit ignis.<BR> +Discurrunt alii ad portas primosque trucidant,<BR> +ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.<BR> +Ipse inter primos dextram sub moenia tendit<BR> +Aeneas magnaque incusat voce Latinum<BR> +testaturque deos, iterum se ad proelia cogi,<BR> +bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.<BR> +Exoritur trepidos inter discordia civis:<BR> +urbem alii reserare iubent et pandere portas<BR> +Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,<BR> +arma ferunt alii et pergunt defendere muros.<BR> +Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor<BR> +vestigavit apes fumoque implevit amaro:<BR> +illae intus trepidae rerum per cerea castra<BR> +discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;<BR> +volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco<BR> +intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.<BR> +</P> + +<P> +Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,<BR> +quae totam luctu concussit funditus urbem.<BR> +Regina ut tectis venientem prospicit hostem,<BR> +incessi muros, ignis ad tecta volare,<BR> +nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:<BR> +infelix pugnae iuvenem in certamine credit<BR> +exstinctum et, subito mentem turbata dolore,<BR> +se causam clamat crimenque caputque malorum,<BR> +multaque per maestum demens effata furorem<BR> +purpureos moritura manu discindit amictus<BR> +et nodum informis leti trabe nectit ab alta.<BR> +Quam cladem miserae postquam accepere Latinae,<BR> +filia prima manu flavos Lavinia crinis<BR> +et roseas laniata genas, tum cetera circum<BR> +turba furit: resonant late plangoribus aedes.<BR> +Hinc totam infelix volgatur fama per urbem.<BR> +Demittunt mentes; it scissa veste Latinus,<BR> +coniugis attonitus fatis urbisque ruina,<BR> +canitiem immundo perfusam pulvere turpans.<BR> +[Multaque se incusat, qui non acceperit ante<BR> +Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.]<BR> +</P> + +<P> +Interea extremo bellator in aequore Turnus<BR> +palantis sequitur paucos iam segnior atque<BR> +iam minus atque minus successu laetus equorum<BR> +attulit hunc illi caecis terroribus aura<BR> +commixtum clamorem adrectasque impulit aures<BR> +confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.<BR> +'Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?<BR> +Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?'<BR> +Sic ait adductisque amens subsistit habenis.<BR> +Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci<BR> +aurigae currumque et equos et lora regebat,<BR> +talibus occurrit dictis: 'Hac, Turne, sequamur<BR> +Troiugenas, qua prima viam victoria pandit;<BR> +sunt alii, qui tecta manu defendere possint.<BR> +Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:<BR> +et nos saeva manu mittamus funera Teucris.<BR> +Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.'<BR> +Turnus ad haec:<BR> +'O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem<BR> +foedera turbasti teque haec in bella dedisti,<BR> +et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo<BR> +demissam tantos voluit te ferre labores?<BR> +An fratris miseri letum ut crudele videres?<BR> +Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?<BR> +Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem<BR> +Murranum, quo non superat mihi carior alter,<BR> +oppetere ingentem atque ingenti volnere victum.<BR> +Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens<BR> +adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.<BR> +Exscindine domos (id rebus defuit unum)<BR> +perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?<BR> +Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?<BR> +Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes<BR> +este boni, quoniam superis aversa voluntas!<BR> +Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae<BR> +descendam, magnorum haud umquam indignus avorum.<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis<BR> +vectus equo spumante Saces, adversa sagitta<BR> +saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:<BR> +'Turne, in te suprema salus: miserere tuorum.<BR> +Fulminat Aeneas armis summasque minatur<BR> +deiecturum arces Italum exscidioque daturum;<BR> +iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,<BR> +in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,<BR> +quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.<BR> +Praeterea regina, tui fidissima, dextra<BR> +occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.<BR> +Soli pro portis Messapus et acer Atinas<BR> +sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges<BR> +stant densae, strictisque seges mucronibus horret<BR> +ferrea: tu currum deserto in gramine versas.'<BR> +Obstipuit varia confusus imagine rerum<BR> +Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens<BR> +uno in corde pudor mixtoque insania luctu<BR> +et furiis agitatus amor et conscia virtus.<BR> +Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,<BR> +ardentis oculorum orbes ad moenia torsit<BR> +turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.<BR> +Ecce autem flammis inter tabulata volutus<BR> +ad caelum undabat vortex turrimque tenebat,<BR> +turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse<BR> +subdideratque rotas pontisque instraverat altos.<BR> +'Iam iam fata, soror, superant; absiste morari;<BR> +quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.<BR> +Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est<BR> +morte pati; neque me indecorem, germana, videbis<BR> +amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.'<BR> +Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis<BR> +perque hostis, per tela ruit maestamque sororem<BR> +deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.<BR> +Ac veluti montis saxum de vertice praeceps<BR> +cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber<BR> +proluit aut annis solvit sublapsa vetustas;<BR> +fertur in abruptum magno mons improbus actu<BR> +exsultatque solo, silvas armenta virosque<BR> +involvens secum: disiecta per agmina Turnus<BR> +sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso<BR> +sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,<BR> +significatque manu et magno simul incipit ore:<BR> +'Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;<BR> +quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum<BR> +pro vobis foedus luere et decernere ferro.'<BR> +Discessere omnes medii spatiumque dedere.<BR> +</P> + +<P> +At pater Aeneas audito nomine Turni<BR> +deserit et muros et summas deserit arces<BR> +praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,<BR> +laetitia exsultans, horrendumque intonat armis;<BR> +quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis<BR> +cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali<BR> +vertice se attollens pater Appenninus ad auras.<BR> +Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes<BR> +convertere oculos Itali, quique alta tenebant<BR> +moenia quique imos pulsabant ariete muros,<BR> +armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus<BR> +ingentis, genitos diversis partibus orbis,<BR> +inter se coiisse viros et cernere ferro.<BR> +Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,<BR> +procursu rapido, coniectis eminus hastis,<BR> +invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.<BR> +Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus<BR> +congeminant: fors et virtus miscentur in unum.<BR> +Ac velut ingenti Sila summove Taburno<BR> +cum duo conversis inimica in proelia tauri<BR> +frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,<BR> +stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,<BR> +quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;<BR> +illi inter sese multa vi volnera miscent<BR> +cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo<BR> +colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:<BR> +non alitur Tros Aeneas et Daunius heros<BR> +concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.<BR> +Iuppiter ipse duas aequato examine lances<BR> +sustinet et fata imponit diversa duorum,<BR> +quem damnet labor et quo vergat pondere letum;<BR> +Emicat hic, impune putans, et corpore toto<BR> +alte sublatum consurgit Turnus in ensem<BR> +et ferit: exclamant Troes trepidique Latini,<BR> +arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis<BR> +Frangitur in medioque ardentem deserit ictu . . .<BR> +ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,<BR> +ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.<BR> +Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos<BR> +conscendebat equos, patrio mucrone relicto,<BR> +dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.<BR> +Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,<BR> +suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,<BR> +mortalis mucro glacies ceu futilis ictu<BR> +dissiluit; fulva resplendent fragmina harena.<BR> +Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus<BR> +et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes<BR> +undique enim densa Teucri inclusere corona,<BR> +atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta<BR> +interdum genua impediunt cursumque recusant,<BR> +insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:<BR> +inclusum veluti siquando flumine nanctus<BR> +cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae<BR> +venator cursu canis et latratibus instat;<BR> +ille autem, insidiis et ripa territus alta,<BR> +mille fugit refugitque vias; at vividus Umber<BR> +haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti<BR> +increpuit malis morsuque elusus inani est.<BR> +Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque<BR> +responsant circa et caelum tonat omne tumultu.<BR> +Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis,<BR> +nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem.<BR> +Aeneas mortem contra praesensque minatur<BR> +exitium, si quisquam adeat, terretque trementis<BR> +excisurum urbem minitans et saucius instat.<BR> +Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt<BR> +huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur<BR> +praemia, sed Turni de vita et sanguine certant.<BR> +Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris<BR> +hic steterat, nautis olim venerabile lignum,<BR> +servati ex undis ubi figere dona solebant<BR> +Laurenti divo et votas suspendere vestes,<BR> +sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum<BR> +sustulerant, puro ut possent concurrere campo.<BR> +Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam<BR> +detulerat fixam et lenta in radice tenebat.<BR> +Incubuit voluitque manu convellere ferrum<BR> +Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu<BR> +non poterat. Tum vero amens formidine Turnus<BR> +'Faune, precor, miserere,' inquit, 'tuque optima ferrum<BR> +terra tene, colui vestros si semper honores,<BR> +quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'<BR> +Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit.<BR> +Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus<BR> +viribus haud ullis valuit discludere morsus<BR> +roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat,<BR> +rursus in aurigae faciem mutata Metisci<BR> +procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.<BR> +Quod Venus audaci nymphae indignata licere<BR> +adcessit telumque alta ab radice revellit.<BR> +Olli sublimes armis animisque refecti,<BR> +hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,<BR> +adsistunt contra certamina Martis anheli.<BR> +Iunonem interea rex omnipotentis Olympi<BR> +adloquitur fulva pugnas de nube tuentem:<BR> +'Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?<BR> +Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris<BR> +deberi caelo fatisque ad sidera tolli.<BR> +Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres?<BR> +Mortalin decuit violari volnere divom,<BR> +aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)<BR> +ereptum reddi Turno et vim crescere victis?<BR> +Desine iam tandem precibusque inflectere nostris,<BR> +[ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae<BR> +saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,]<BR> +ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis<BR> +Troianos potuisti, infandum adcendere bellum,<BR> +deformare domum et luctu miscere hymenaeos:<BR> +ulterius temptare veto.' Sic Iuppiter orsus;<BR> +sic dea submisso contra Saturnia voltu:<BR> +'Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,<BR> +Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;<BR> +nec tu me aeria solam nunc sede videres<BR> +digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa<BR> +starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.<BR> +Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri<BR> +suasi et pro vita maiora audere probavi,<BR> +non ut tela tamen, non ut contenderet arcum:<BR> +adiuro Stygii caput implacabile fontis,<BR> +una superstitio superis quae reddita divis.<BR> +Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.<BR> +Illud te, nulla fati quod lege tenetur,<BR> +pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:<BR> +cum iam conubis pacem felicibus, esto,<BR> +component, cum iam leges et foedera iungent,<BR> +ne vetus indigenas nomen mutare Latinos<BR> +neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari<BR> +aut vocem mutare viros aut vertere vestem.<BR> +Sit Latium, sint Albani per saecula reges,<BR> +sit Romana potens Itala virtute propago:<BR> +occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.'<BR> +Olli subridens hominum rerumque repertor<BR> +'Es germana Iovis Saturnique altera proles:<BR> +irarum tantos volvis sub pectore fluctus.<BR> +Verum age et inceptum frustra submitte furorem<BR> +do quod vis, et me victusque volensque remitto.<BR> +Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,<BR> +utque est nomen erit; commixti corpore tantum<BR> +subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum<BR> +adiciam faciamque omnis uno ore Latinos.<BR> +Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,<BR> +supra homines, supra ire deos pietate videbis,<BR> +nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.'<BR> +Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.<BR> +Interea excedit caelo nubemque relinquit.<BR> +</P> + +<P> +His actis aliud genitor secum ipse volutat<BR> +Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.<BR> +Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,<BR> +quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram<BR> +uno eodemque tulit partu paribusque revinxit<BR> +serpentum spiris ventosasque addidit alas.<BR> +Hae Iovis ad solium saevique in limine regis<BR> +adparent acuuntque metum mortalibus aegris,<BR> +siquando letum horrificum morbosque deum rex<BR> +molitur meritas aut bello territat urbes.<BR> +Harum unam celerem demisit ab aethere summo<BR> +Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit.<BR> +Illa volat celerique ad terram turbine fertur.<BR> +Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,<BR> +armatam saevi Parthus quam felle veneni,<BR> +Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,<BR> +stridens et celeris incognita transilit umbras:<BR> +talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.<BR> +Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,<BR> +alitis in parvae subitam conlecta figuram,<BR> +quae quondam in bustis aut culminibus desertis<BR> +nocte sedens serum canit importuna per umbras,<BR> +hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora<BR> +fertque refertque sonans clipeumque everberat alis.<BR> +Olli membra novus solvit formidine torpor,<BR> +adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.<BR> +At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas,<BR> +infelix crinis scindit Iuturna solutos,<BR> +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:<BR> +'Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?<BR> +Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem<BR> +arte morer? Talin possum me opponere monstro?<BR> +Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem,<BR> +obscenae volucres: alarum verbera nosco<BR> +letalemque sonum, nec fallunt iussa superba<BR> +magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit?<BR> +Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast<BR> +condicio? Possem tantos finire dolores<BR> +nunc certe et misero fratri comes ire per umbras!<BR> +Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum<BR> +te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet<BR> +terra mihi Manisque deam demittet ad imos?'<BR> +Tantum effata caput glauco contexit amictu<BR> +multa gemens et se fluvio dea condidit alto.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas instat contra telumque coruscat<BR> +ingens arboreum et saevo sic pectore fatur:<BR> +'Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?<BR> +Non cursu, saevis certandum est comminus armis.<BR> +Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid<BR> +sive animis sive arte vales; opta ardua pennis<BR> +astra sequi clausumve cava te condere terra.'<BR> +Ille caput quassans 'Non me tua fervida terrent<BR> +dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.'<BR> +Nec plura effatus saxum circumspicit ingens,<BR> +saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,<BR> +limes agro positus, litem ut discerneret arvis.<BR> +Vix illud lecti bis sex cervice subirent,<BR> +qualia nunc hominum producit corpora tellus:<BR> +ille manu raptum trepida torquebat in hostem<BR> +altior insurgens et cursu concitus heros.<BR> +Sed neque currentem se nec cognoscit euntem<BR> +tollentemve manus saxumve immane moventem;<BR> +genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.<BR> +Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus,<BR> +nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.<BR> +Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit<BR> +nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus<BR> +velle videmur et in mediis conatibus aegri<BR> +succidimus, non lingua valet, non corpore notae<BR> +sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur:<BR> +sic Turno, quacumque viam virtute petivit,<BR> +successum dea dira negat. Tum pectore sensus<BR> +vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem<BR> +cunctaturque metu letumque instare tremescit;<BR> +nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,<BR> +nec currus usquam videt aurigamve sororem.<BR> +Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,<BR> +sortitus fortunam oculis, et corpore toto<BR> +eminus intorquet. Murali concita numquam<BR> +tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti<BR> +dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar<BR> +exitium dirum hasta ferens orasque recludit<BR> +loricae et clipei extremos septemplicis orbes.<BR> +Per medium stridens transit femur. Incidit ictus<BR> +ingens ad terram duplicato poplite Turnus.<BR> +Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit<BR> +mons circum, et vocem late nemora alta remittunt<BR> +Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem<BR> +protendens, 'Equidem merui nec deprecor,' inquit:<BR> +'utere sorte tua. Miseri te siqua parentis<BR> +tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis<BR> +Anchises genitor), Dauni miserere senectae<BR> +et me seu corpus spoliatum lumine mavis<BR> +redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas<BR> +Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx:<BR> +ulterius ne tende odiis.' Stetit acer in armis<BR> +Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit;<BR> +et iam iamque magis cunctantem flectere sermo<BR> +coeperat, infelix umero cum apparuit alto<BR> +balteus et notis fulserunt cingula bullis<BR> +Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus<BR> +straverat atque umeris inimicum insigne gerebat.<BR> +Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris<BR> +exuviasque hausit, furiis accensus et ira<BR> +terribilis, 'Tune hinc spoliis indute meorum<BR> +eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas<BR> +immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,'<BR> +hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit<BR> +fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra<BR> +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR><BR> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + +***** This file should be named 227-h.htm or 227-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/2/227/ + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</BODY> + +</HTML> + |