diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:14:35 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:14:35 -0700 |
| commit | 2a4db72847c67919e2c27696d3c1826e66a1111a (patch) | |
| tree | 94b61dc9dcb3bb8b6677159fc658055cd8af730c | |
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 227-h.zip | bin | 0 -> 205236 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 227-h/227-h.htm | 11751 | ||||
| -rw-r--r-- | 227.txt | 10774 | ||||
| -rw-r--r-- | 227.zip | bin | 0 -> 199900 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 | ||||
| -rw-r--r-- | old/anidl10.txt | 10570 | ||||
| -rw-r--r-- | old/anidl10.zip | bin | 0 -> 195586 bytes |
9 files changed, 33111 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/227-h.zip b/227-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..00f21d5 --- /dev/null +++ b/227-h.zip diff --git a/227-h/227-h.htm b/227-h/227-h.htm new file mode 100644 index 0000000..0a6e8c6 --- /dev/null +++ b/227-h/227-h.htm @@ -0,0 +1,11751 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> +<HTML> +<HEAD> + +<META HTTP-EQUIV="Content-Type" CONTENT="text/html; charset=iso-8859-1"> + +<TITLE> +Virgil's Aeneid in Latin +</TITLE> + +<STYLE TYPE="text/css"> +BODY { color: Black; + background: White; + margin-right: 5%; + margin-left: 10%; + font-size: medium; + font-family: "Times New Roman", serif; + text-align: justify } + +P {text-indent: 0% } + +P.noindent {text-indent: 0% } + +P.poem {text-indent: 0%; + margin-left: 10%; + font-size: small } + +P.letter {font-size: small ; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.salutation {font-size: small ; + text-indent: 0%; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.closing {font-size: small ; + text-indent: 0%; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.footnote {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.transnote {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.index {font-size: small ; + text-indent: -5% ; + margin-left: 5% ; + margin-right: 0% } + +P.intro {font-size: medium ; + text-indent: -5% ; + margin-left: 5% ; + margin-right: 0% } + +P.dedication {text-indent: 0%; + margin-left: 15%; + text-align: justify } + +P.published {font-size: small ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 15% } + +P.quote {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.report {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + +P.report2 {font-size: small ; + text-indent: 4% ; + margin-left: 10% ; + margin-right: 10% } + +P.finis { text-align: center ; + text-indent: 0% ; + margin-left: 0% ; + margin-right: 0% } + + +</STYLE> + +</HEAD> + +<BODY> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: The Aeneid + +Author: Virgil + +Release Date: April 3, 2008 [EBook #227] + +Language: Latin + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + + + + + + + + + + +</pre> + + +<BR><BR> + +<H1 ALIGN="center"> +PUBLI VERGILI MARONIS +</H1> + +<H2 ALIGN="center"> +AENEIDOS +</H2> + +<BR><BR><BR> + +<TABLE ALIGN="center" WIDTH="80%"> +<TR> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber01">LIBER I</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber02">LIBER II</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber03">LIBER III</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" WIDTH="25%"> +<A HREF="#liber04">LIBER IV</A> +</TD> +</TR> + +<TR> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top"> +<A HREF="#liber05">LIBER V</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber06">LIBER VI</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber07">LIBER VII</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber08">LIBER VIII</A> +</TD> +</TR> + +<TR> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber09">LIBER IX</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber10">LIBER X</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber11">LIBER XI</A> +</TD> +<TD ALIGN="left" VALIGN="top" > +<A HREF="#liber12">LIBER XII</A> +</TD> +</TR> + +</TABLE> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber01"></A> +<H3> +LIBER I<BR> +</H3> + +<BR> + +<P> +ARMA virumque cano, Troiae qui primus ab oris<BR> +Italiam, fato profugus, Laviniaque venit<BR> +litora, multum ille et terris iactatus et alto<BR> +vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;<BR> +multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,<BR> +inferretque deos Latio, genus unde Latinum,<BR> +Albanique patres, atque altae moenia Romae.<BR> +</P> + +<P> +Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,<BR> +quidve dolens, regina deum tot volvere casus<BR> +insignem pietate virum, tot adire labores<BR> +impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?<BR> +</P> + +<P> +Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,<BR> +Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe<BR> +ostia, dives opum studiisque asperrima belli;<BR> +quam Iuno fertur terris magis omnibus unam<BR> +posthabita coluisse Samo; hic illius arma,<BR> +hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,<BR> +si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.<BR> +Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci<BR> +audierat, Tyrias olim quae verteret arces;<BR> +hinc populum late regem belloque superbum<BR> +venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.<BR> +Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,<BR> +prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis—-<BR> +necdum etiam causae irarum saevique dolores<BR> +exciderant animo: manet alta mente repostum<BR> +iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,<BR> +et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.<BR> +His accensa super, iactatos aequore toto<BR> +Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,<BR> +arcebat longe Latio, multosque per annos<BR> +errabant, acti fatis, maria omnia circum.<BR> +Tantae molis erat Romanam condere gentem!<BR> +</P> + +<P> +Vix e conspectu Siculae telluris in altum<BR> +vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,<BR> +cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,<BR> +haec secum: 'Mene incepto desistere victam,<BR> +nec posse Italia Teucrorum avertere regem?<BR> +Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem<BR> +Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,<BR> +unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?<BR> +Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,<BR> +disiecitque rates evertitque aequora ventis,<BR> +illum expirantem transfixo pectore flammas<BR> +turbine corripuit scopuloque infixit acuto.<BR> +Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque<BR> +et soror et coniunx, una cum gente tot annos<BR> +bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret<BR> +praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'<BR> +</P> + +<P> +Talia flammato secum dea corde volutans<BR> +nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,<BR> +Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro<BR> +luctantes ventos tempestatesque sonoras<BR> +imperio premit ac vinclis et carcere frenat.<BR> +Illi indignantes magno cum murmure montis<BR> +circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce<BR> +sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.<BR> +Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum<BR> +quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.<BR> +Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,<BR> +hoc metuens, molemque et montis insuper altos<BR> +imposuit, regemque dedit, qui foedere certo<BR> +et premere et laxas sciret dare iussus habenas.<BR> +Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:<BR> +</P> + +<P> +'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex<BR> +et mulcere dedit fluctus et tollere vento,<BR> +gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,<BR> +Ilium in Italiam portans victosque Penates:<BR> +incute vim ventis submersasque obrue puppes,<BR> +aut age diversos et disiice corpora ponto.<BR> +Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,<BR> +quarum quae forma pulcherrima Deiopea,<BR> +conubio iungam stabili propriamque dicabo,<BR> +omnis ut tecum meritis pro talibus annos<BR> +exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'<BR> +</P> + +<P> +Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes<BR> +explorare labor; mihi iussa capessere fas est.<BR> +Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque<BR> +concilias, tu das epulis accumbere divom,<BR> +nimborumque facis tempestatumque potentem.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem<BR> +impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,<BR> +qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.<BR> +Incubuere mari, totumque a sedibus imis<BR> +una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis<BR> +Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.<BR> +Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.<BR> +Eripiunt subito nubes caelumque diemque<BR> +Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.<BR> +Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether,<BR> +praesentemque viris intentant omnia mortem.<BR> +</P> + +<P> +Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:<BR> +ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas<BR> +talia voce refert: 'O terque quaterque beati,<BR> +quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis<BR> +contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis<BR> +Tydide! Mene Iliacis occumbere campis<BR> +non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,<BR> +saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens<BR> +Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis<BR> +scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'<BR> +</P> + +<P> +Talia iactanti stridens Aquilone procella<BR> +velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.<BR> +Franguntur remi; tum prora avertit, et undis<BR> +dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.<BR> +Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens<BR> +terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.<BR> +Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet—-<BR> +saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras—-<BR> +dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto<BR> +in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,<BR> +inliditque vadis atque aggere cingit harenae.<BR> +Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,<BR> +ipsius ante oculos ingens a vertice pontus<BR> +in puppim ferit: excutitur pronusque magister<BR> +volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem<BR> +torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.<BR> +Adparent rari nantes in gurgite vasto,<BR> +arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.<BR> +Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,<BR> +et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,<BR> +vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes<BR> +accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.<BR> +</P> + +<P> +Interea magno misceri murmure pontum,<BR> +emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis<BR> +stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto<BR> +prospiciens, summa placidum caput extulit unda.<BR> +Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,<BR> +fluctibus oppressos Troas caelique ruina,<BR> +nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.<BR> +Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:<BR> +</P> + +<P> +'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?<BR> +Iam caelum terramque meo sine numine, venti,<BR> +miscere, et tantas audetis tollere moles?<BR> +Quos ego—-sed motos praestat componere fluctus.<BR> +Post mihi non simili poena commissa luetis.<BR> +Maturate fugam, regique haec dicite vestro:<BR> +non illi imperium pelagi saevumque tridentem,<BR> +sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,<BR> +vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula<BR> +Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'<BR> +</P> + +<P> +Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,<BR> +collectasque fugat nubes, solemque reducit.<BR> +Cymothoe simul et Triton adnixus acuto<BR> +detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;<BR> +et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,<BR> +atque rotis summas levibus perlabitur undas.<BR> +Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est<BR> +seditio, saevitque animis ignobile volgus,<BR> +iamque faces et saxa volant—-furor arma ministrat;<BR> +tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem<BR> +conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;<BR> +ille regit dictis animos, et pectora mulcet,—-<BR> +sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam<BR> +prospiciens genitor caeloque invectus aperto<BR> +flectit equos, curruque volans dat lora secundo.<BR> +</P> + +<P> +Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu<BR> +contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.<BR> +Est in secessu longo locus: insula portum<BR> +efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto<BR> +frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.<BR> +Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur<BR> +in caelum scopuli, quorum sub vertice late<BR> +aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis<BR> +desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.<BR> +Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,<BR> +intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,<BR> +nympharum domus: hic fessas non vincula navis<BR> +ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.<BR> +Huc septem Aeneas collectis navibus omni<BR> +ex numero subit; ac magno telluris amore<BR> +egressi optata potiuntur Troes harena,<BR> +et sale tabentis artus in litore ponunt.<BR> +Ac primum silici scintillam excudit Achates,<BR> +succepitque ignem foliis, atque arida circum<BR> +nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.<BR> +Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma<BR> +expediunt fessi rerum, frugesque receptas<BR> +et torrere parant flammis et frangere saxo.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem<BR> +prospectum late pelago petit, Anthea si quem<BR> +iactatum vento videat Phrygiasque biremis,<BR> +aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.<BR> +Navem in conspectu nullam, tris litore cervos<BR> +prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur<BR> +a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.<BR> +Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas<BR> +corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;<BR> +ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis<BR> +cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem<BR> +miscet agens telis nemora inter frondea turbam;<BR> +nec prius absistit, quam septem ingentia victor<BR> +corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.<BR> +Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.<BR> +Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes<BR> +litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,<BR> +dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:<BR> +</P> + +<P> +'O socii—-neque enim ignari sumus ante malorum—-<BR> +O passi graviora, dabit deus his quoque finem.<BR> +Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis<BR> +accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa<BR> +experti: revocate animos, maestumque timorem<BR> +mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.<BR> +Per varios casus, per tot discrimina rerum<BR> +tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas<BR> +ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.<BR> +Durate, et vosmet rebus servate secundis.'<BR> +</P> + +<P> +Talia voce refert, curisque ingentibus aeger<BR> +spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.<BR> +Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;<BR> +tergora deripiunt costis et viscera nudant;<BR> +pars in frusta secant veribusque trementia figunt;<BR> +litore aena locant alii, flammasque ministrant.<BR> +Tum victu revocant vires, fusique per herbam<BR> +implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.<BR> +Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,<BR> +amissos longo socios sermone requirunt,<BR> +spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,<BR> +sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.<BR> +Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,<BR> +nunc Amyci casum gemit et crudelia secum<BR> +fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.<BR> +</P> + +<P> +Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo<BR> +despiciens mare velivolum terrasque iacentis<BR> +litoraque et latos populos, sic vertice caeli<BR> +constitit, et Libyae defixit lumina regnis.<BR> +Atque illum talis iactantem pectore curas<BR> +tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis<BR> +adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque<BR> +aeternis regis imperiis, et fulmine terres,<BR> +quid meus Aeneas in te committere tantum,<BR> +quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,<BR> +cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?<BR> +Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,<BR> +hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,<BR> +qui mare, qui terras omni dicione tenerent,<BR> +pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?<BR> +Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas<BR> +solabar, fatis contraria fata rependens;<BR> +nunc eadem fortuna viros tot casibus actos<BR> +insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?<BR> +Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,<BR> +Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus<BR> +regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,<BR> +unde per ora novem vasto cum murmure montis<BR> +it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.<BR> +Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit<BR> +Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit<BR> +Troia; nunc placida compostus pace quiescit:<BR> +nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,<BR> +navibus (infandum!) amissis, unius ob iram<BR> +prodimur atque Italis longe disiungimur oris.<BR> +Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'<BR> +</P> + +<P> +</P> + +<P> +Olli subridens hominum sator atque deorum,<BR> +voltu, quo caelum tempestatesque serenat,<BR> +oscula libavit natae, dehinc talia fatur:<BR> +'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum<BR> +fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini<BR> +moenia, sublimemque feres ad sidera caeli<BR> +magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.<BR> +Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,<BR> +longius et volvens fatorum arcana movebo)<BR> +bellum ingens geret Italia, populosque feroces<BR> +contundet, moresque viris et moenia ponet,<BR> +tertia dum Latio regnantem viderit aestas,<BR> +ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.<BR> +At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo<BR> +additur,—-Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,—-<BR> +triginta magnos volvendis mensibus orbis<BR> +imperio explebit, regnumque ab sede Lavini<BR> +transferet, et longam multa vi muniet Albam.<BR> +Hic iam ter centum totos regnabitur annos<BR> +gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,<BR> +Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.<BR> +Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus<BR> +Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet<BR> +moenia, Romanosque suo de nomine dicet.<BR> +His ego nec metas rerum nec tempora pono;<BR> +imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,<BR> +quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,<BR> +consilia in melius referet, mecumque fovebit<BR> +Romanos rerum dominos gentemque togatam:<BR> +sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,<BR> +cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas<BR> +servitio premet, ac victis dominabitur Argis.<BR> +Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,<BR> +imperium oceano, famam qui terminet astris,—-<BR> +Iulius, a magno demissum nomen Iulo.<BR> +Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,<BR> +accipies secura; vocabitur hic quoque votis.<BR> +Aspera tum positis mitescent saecula bellis;<BR> +cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,<BR> +iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis<BR> +claudentur Belli portae; Furor impius intus,<BR> +saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis<BR> +post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,<BR> +ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces<BR> +hospitio Teucris, ne fati nescia Dido<BR> +finibus arceret: volat ille per aera magnum<BR> +remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.<BR> +Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni<BR> +corda volente deo; in primis regina quietum<BR> +accipit in Teucros animum mentemque benignam.<BR> +</P> + +<P> +At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,<BR> +ut primum lux alma data est, exire locosque<BR> +explorare novos, quas vento accesserit oras,<BR> +qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,<BR> +quaerere constituit, sociisque exacta referre<BR> +Classem in convexo nemorum sub rupe cavata<BR> +arboribus clausam circum atque horrentibus umbris<BR> +occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,<BR> +bina manu lato crispans hastilia ferro.<BR> +</P> + +<P> +Cui mater media sese tulit obvia silva,<BR> +virginis os habitumque gerens, et virginis arma<BR> +Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat<BR> +Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.<BR> +Namque umeris de more habilem suspenderat arcum<BR> +venatrix, dederatque comam diffundere ventis,<BR> +nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.<BR> +Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum<BR> +vidistis si quam hic errantem forte sororum,<BR> +succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,<BR> +aut spumantis apri cursum clamore prementem.'<BR> +</P> + +<P> +Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:<BR> +'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum—-<BR> +O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus<BR> +mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe—-<BR> +an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?—-<BR> +sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,<BR> +et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris<BR> +iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque<BR> +erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:<BR> +multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'<BR> +</P> + +<P> +Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;<BR> +virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,<BR> +purpureoque alte suras vincire cothurno.<BR> +Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;<BR> +sed fines Libyci, genus intractabile bello.<BR> +Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,<BR> +germanum fugiens. Longa est iniuria, longae<BR> +ambages; sed summa sequar fastigia rerum.<BR> +</P> + +<P> +'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri<BR> +Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,<BR> +cui pater intactam dederat, primisque iugarat<BR> +ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat<BR> +Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.<BR> +Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum<BR> +impius ante aras, atque auri caecus amore,<BR> +clam ferro incautum superat, securus amorum<BR> +germanae; factumque diu celavit, et aegram,<BR> +multa malus simulans, vana spe lusit amantem.<BR> +Ipsa sed in somnis inhumati venit imago<BR> +coniugis, ora modis attollens pallida miris,<BR> +crudeles aras traiectaque pectora ferro<BR> +nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.<BR> +Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,<BR> +auxiliumque viae veteres tellure recludit<BR> +thesauros, ignotum argenti pondus et auri.<BR> +His commota fugam Dido sociosque parabat:<BR> +conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni<BR> +aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,<BR> +corripiunt, onerantque auro: portantur avari<BR> +Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.<BR> +Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis<BR> +moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,<BR> +mercatique solum, facti de nomine Byrsam,<BR> +taurino quantum possent circumdare tergo.<BR> +Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,<BR> +quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille<BR> +suspirans, imoque trahens a pectore vocem:<BR> +</P> + +<P> +'O dea, si prima repetens ab origine pergam,<BR> +et vacet annalis nostrorum audire laborum,<BR> +ante diem clauso componat Vesper Olympo.<BR> +Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris<BR> +Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos<BR> +forte sua Libycis tempestas adpulit oris.<BR> +Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates<BR> +classe veho mecum, fama super aethera notus.<BR> +Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.<BR> +Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,<BR> +matre dea monstrante viam, data fata secutus;<BR> +vix septem convolsae undis Euroque supersunt.<BR> +Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,<BR> +Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem<BR> +passa Venus medio sic interfata dolore est:<BR> +</P> + +<P> +'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras<BR> +vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.<BR> +Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,<BR> +Namque tibi reduces socios classemque relatam<BR> +nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,<BR> +ni frustra augurium vani docuere parentes.<BR> +Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,<BR> +aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto<BR> +turbabat caelo; nunc terras ordine longo<BR> +aut capere, aut captas iam despectare videntur:<BR> +ut reduces illi ludunt stridentibus alis,<BR> +et coetu cinxere polum, cantusque dedere,<BR> +haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum<BR> +aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.<BR> +Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'<BR> +</P> + +<P> +Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,<BR> +ambrosiaeque comae divinum vertice odorem<BR> +spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,<BR> +et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem<BR> +adgnovit, tali fugientem est voce secutus:<BR> +'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis<BR> +iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram<BR> +non datur, ac veras audire et reddere voces?'<BR> +</P> + +<P> +Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:<BR> +at Venus obscuro gradientes aere saepsit,<BR> +et multo nebulae circum dea fudit amictu,<BR> +cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,<BR> +molirive moram, aut veniendi poscere causas.<BR> +Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit<BR> +laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo<BR> +ture calent arae, sertisque recentibus halant.<BR> +</P> + +<P> +Corripuere viam interea, qua semita monstrat.<BR> +Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi<BR> +imminet, adversasque adspectat desuper arces.<BR> +Miratur molem Aeneas, magalia quondam,<BR> +miratur portas strepitumque et strata viarum.<BR> +Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,<BR> +molirique arcem et manibus subvolvere saxa,<BR> +pars optare locum tecto et concludere sulco.<BR> +[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]<BR> +hic portus alii effodiunt; hic alta theatris<BR> +fundamenta locant alii, immanisque columnas<BR> +rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.<BR> +Qualis apes aestate nova per florea rura<BR> +exercet sub sole labor, cum gentis adultos<BR> +educunt fetus, aut cum liquentia mella<BR> +stipant et dulci distendunt nectare cellas,<BR> +aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto<BR> +ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:<BR> +fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.<BR> +'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'<BR> +Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.<BR> +Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,<BR> +per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.<BR> +</P> + +<P> +Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,<BR> +quo primum iactati undis et turbine Poeni<BR> +effodere loco signum, quod regia Iuno<BR> +monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello<BR> +egregiam et facilem victu per saecula gentem.<BR> +Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido<BR> +condebat, donis opulentum et numine divae,<BR> +aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque<BR> +aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.<BR> +Hoc primum in luco nova res oblata timorem<BR> +leniit, hic primum Aeneas sperare salutem<BR> +ausus, et adflictis melius confidere rebus.<BR> +Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,<BR> +reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,<BR> +artificumque manus inter se operumque laborem<BR> +miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,<BR> +bellaque iam fama totum volgata per orbem,<BR> +Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.<BR> +Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,<BR> +quae regio in terris nostri non plena laboris?<BR> +En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;<BR> +sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.<BR> +Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'<BR> +Sic ait, atque animum pictura pascit inani,<BR> +multa gemens, largoque umectat flumine voltum.<BR> +</P> + +<P> +Namque videbat, uti bellantes Pergama circum<BR> +hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,<BR> +hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.<BR> +Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis<BR> +adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno<BR> +Tydides multa vastabat caede cruentus,<BR> +ardentisque avertit equos in castra, prius quam<BR> +pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.<BR> +Parte alia fugiens amissis Troilus armis,<BR> +infelix puer atque impar congressus Achilli,<BR> +fertur equis, curruque haeret resupinus inani,<BR> +lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur<BR> +per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.<BR> +Interea ad templum non aequae Palladis ibant<BR> +crinibus Iliades passis peplumque ferebant,<BR> +suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;<BR> +diva solo fixos oculos aversa tenebat.<BR> +Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,<BR> +exanimumque auro corpus vendebat Achilles.<BR> +Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,<BR> +ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,<BR> +tendentemque manus Priamum conspexit inermis.<BR> +Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,<BR> +Eoasque acies et nigri Memnonis arma.<BR> +Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis<BR> +Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,<BR> +aurea subnectens exsertae cingula mammae,<BR> +bellatrix, audetque viris concurrere virgo.<BR> +</P> + +<P> +Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,<BR> +dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,<BR> +regina ad templum, forma pulcherrima Dido,<BR> +incessit magna iuvenum stipante caterva.<BR> +Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi<BR> +exercet Diana choros, quam mille secutae<BR> +hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram<BR> +fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:<BR> +Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:<BR> +talis erat Dido, talem se laeta ferebat<BR> +per medios, instans operi regnisque futuris.<BR> +Tum foribus divae, media testudine templi,<BR> +saepta armis, solioque alte subnixa resedit.<BR> +Iura dabat legesque viris, operumque laborem<BR> +partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:<BR> +cum subito Aeneas concursu accedere magno<BR> +Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,<BR> +Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo<BR> +dispulerat penitusque alias avexerat oras.<BR> +Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates<BR> +laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras<BR> +ardebant; sed res animos incognita turbat.<BR> +Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,<BR> +quae fortuna viris, classem quo litore linquant,<BR> +quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,<BR> +orantes veniam, et templum clamore petebant.<BR> +</P> + +<P> +Postquam introgressi et coram data copia fandi,<BR> +axumus Ilioneus placido sic pectore coepit:<BR> +'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem<BR> +iustitiaque dedit gentis frenare superbas,<BR> +Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,<BR> +oramus, prohibe infandos a navibus ignis,<BR> +parce pio generi, et propius res aspice nostras.<BR> +Non nos aut ferro Libycos populare Penatis<BR> +venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;<BR> +non ea vis animo, nec tanta superbia victis.<BR> +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,<BR> +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;<BR> +Oenotri coluere viri; nunc fama minores<BR> +Italiam dixisse ducis de nomine gentem.<BR> +Hic cursus fuit:<BR> +cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion<BR> +in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris<BR> +perque undas, superante salo, perque invia saxa<BR> +dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.<BR> +Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem<BR> +permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;<BR> +bella cient, primaque vetant consistere terra.<BR> +Si genus humanum et mortalia temnitis arma<BR> +at sperate deos memores fandi atque nefandi.<BR> +</P> + +<P> +'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,<BR> +nec pietate fuit, nec bello maior et armis.<BR> +Quem si fata virum servant, si vescitur aura<BR> +aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,<BR> +non metus; officio nec te certasse priorem<BR> +poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes<BR> +arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.<BR> +Quassatam ventis liceat subducere classem,<BR> +et silvis aptare trabes et stringere remos:<BR> +si datur Italiam, sociis et rege recepto,<BR> +tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;<BR> +sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,<BR> +pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,<BR> +at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,<BR> +unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant<BR> +Dardanidae.<BR> +</P> + +<P> +Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:<BR> +'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.<BR> +Res dura et regni novitas me talia cogunt<BR> +moliri, et late finis custode tueri.<BR> +Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,<BR> +virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?<BR> +Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,<BR> +nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.<BR> +Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,<BR> +sive Erycis finis regemque optatis Acesten,<BR> +auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.<BR> +Voltis et his mecum pariter considere regnis;<BR> +urbem quam statuo vestra est, subducite navis;<BR> +Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.<BR> +Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem<BR> +adforet Aeneas! Equidem per litora certos<BR> +dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,<BR> +si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'<BR> +</P> + +<P> +His animum arrecti dictis et fortis Achates<BR> +et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem<BR> +ardebant. Prior Aenean compellat Achates:<BR> +'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?<BR> +omnia tuta vides, classem sociosque receptos.<BR> +Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi<BR> +submersum; dictis respondent cetera matris.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente<BR> +scindit se nubes et in aethera purgat apertum.<BR> +Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,<BR> +os umerosque deo similis; namque ipsa decoram<BR> +caesariem nato genetrix lumenque iuventae<BR> +purpureum et laetos oculis adflarat honores:<BR> +quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo<BR> +argentum Pariusve lapis circumdatur auro.<BR> +</P> + +<P> +Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente<BR> +improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,<BR> +Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.<BR> +O sola infandos Troiae miserata labores,<BR> +quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque<BR> +omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,<BR> +urbe, domo, socias, grates persolvere dignas<BR> +non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est<BR> +gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.<BR> +Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid<BR> +usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,<BR> +praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt<BR> +saecula? Qui tanti talem genuere parentes?<BR> +In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae<BR> +lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,<BR> +semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,<BR> +quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum<BR> +Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,<BR> +post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.<BR> +</P> + +<P> +Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,<BR> +casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:<BR> +'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus<BR> +insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?<BR> +Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae<BR> +alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?<BR> +Atque equidem Teucrum memini Sidona venire<BR> +finibus expulsum patriis, nova regna petentem<BR> +auxilio Beli; genitor tum Belus opimam<BR> +vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.<BR> +Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis<BR> +Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.<BR> +Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,<BR> +seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.<BR> +Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.<BR> +Me quoque per multos similis fortuna labores<BR> +iactatam hac demum voluit consistere terra.<BR> +Non ignara mali, miseris succurrere disco.'<BR> +</P> + +<P> +Sic memorat; simul Aenean in regia ducit<BR> +tecta, simul divom templis indicit honorem.<BR> +Nec minus interea sociis ad litora mittit<BR> +viginti tauros, magnorum horrentia centum<BR> +terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,<BR> +munera laetitiamque dii.<BR> +</P> + +<P> +At domus interior regali splendida luxu<BR> +instruitur, mediisque parant convivia tectis:<BR> +arte laboratae vestes ostroque superbo,<BR> +ingens argentum mensis, caelataque in auro<BR> +fortia facta patrum, series longissima rerum<BR> +per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas (neque enim patrius consistere mentem<BR> +passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,<BR> +Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;<BR> +omnis in Ascanio cari stat cura parentis.<BR> +Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,<BR> +ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,<BR> +et circumtextum croceo velamen acantho,<BR> +ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,<BR> +Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,<BR> +extulerat, matris Ledae mirabile donum:<BR> +praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,<BR> +maxima natarum Priami, colloque monile<BR> +bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.<BR> +Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.<BR> +</P> + +<P> +At Cytherea novas artes, nova pectore versat<BR> +Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido<BR> +pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem<BR> +incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;<BR> +quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;<BR> +urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.<BR> +Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:<BR> +</P> + +<P> +'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,<BR> +nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,<BR> +ad te confugio et supplex tua numina posco.<BR> +Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum<BR> +litora iactetur odiis Iunonis iniquae,<BR> +nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.<BR> +Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur<BR> +vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant<BR> +hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.<BR> +Quocirca capere ante dolis et cingere flamma<BR> +reginam meditor, ne quo se numine mutet,<BR> +sed magno Aeneae mecum teneatur amore.<BR> +Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.<BR> +Regius accitu cari genitoris ad urbem<BR> +Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,<BR> +dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:<BR> +hunc ego sopitum somno super alta Cythera<BR> +aut super Idalium sacrata sede recondam,<BR> +ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.<BR> +Tu faciem illius noctem non amplius unam<BR> +falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,<BR> +ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido<BR> +regalis inter mensas laticemque Lyaeum,<BR> +cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,<BR> +occultum inspires ignem fallasque veneno.'<BR> +</P> + +<P> +Paret Amor dictis carae genetricis, et alas<BR> +exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.<BR> +At Venus Ascanio placidam per membra quietem<BR> +inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos<BR> +Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum<BR> +floribus et dulci adspirans complectitur umbra.<BR> +</P> + +<P> +Iamque ibat dicto parens et dona Cupido<BR> +regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.<BR> +Cum venit, aulaeis iam se regina superbis<BR> +aurea composuit sponda mediamque locavit.<BR> +Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus<BR> +conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.<BR> +Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris<BR> +expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.<BR> +Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam<BR> +cura penum struere, et flammis adolere Penatis;<BR> +centum aliae totidemque pares aetate ministri,<BR> +qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.<BR> +Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes<BR> +convenere, toris iussi discumbere pictis.<BR> +Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum<BR> +flagrantisque dei voltus simulataque verba,<BR> +[pallamque et pictum croceo velamen acantho.]<BR> +Praecipue infelix, pesti devota futurae,<BR> +expleri mentem nequit ardescitque tuendo<BR> +Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.<BR> +Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit<BR> +et magnum falsi implevit genitoris amorem,<BR> +reginam petit haec oculis, haec pectore toto<BR> +haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,<BR> +insidat quantus miserae deus; at memor ille<BR> +matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum<BR> +incipit, et vivo temptat praevertere amore<BR> +iam pridem resides animos desuetaque corda.<BR> +</P> + +<P> +Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,<BR> +crateras magnos statuunt et vina coronant.<BR> +Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant<BR> +atria; dependent lychni laquearibus aureis<BR> +incensi, et noctem flammis funalia vincunt.<BR> +Hic regina gravem gemmis auroque poposcit<BR> +implevitque mero pateram, quam Belus et omnes<BR> +a Belo soliti; tum facta silentia tectis:<BR> +'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,<BR> +hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis<BR> +esse velis, nostrosque huius meminisse minores.<BR> +Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;<BR> +et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'<BR> +Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,<BR> +primaque, libato, summo tenus attigit ore,<BR> +tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit<BR> +spumantem pateram, et pleno se proluit auro<BR> +post alii proceres. Cithara crinitus Iopas<BR> +personat aurata, docuit quem maximus Atlas.<BR> +Hic canit errantem lunam solisque labores;<BR> +unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;<BR> +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;<BR> +quid tantum Oceano properent se tinguere soles<BR> +hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.<BR> +Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.<BR> +Nec non et vario noctem sermone trahebat<BR> +infelix Dido, longumque bibebat amorem,<BR> +multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;<BR> +nunc quibus Aurorae venisset filius armis,<BR> +nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.<BR> +'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis<BR> +insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,<BR> +erroresque tuos; nam te iam septima portat<BR> +omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber02"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER II<BR> +</H3> + +<BR> + +<P> +CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant.<BR> +Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:<BR> +</P> + +<P> +Infandum, regina, iubes renovare dolorem,<BR> +Troianas ut opes et lamentabile regnum<BR> +eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,<BR> +et quorum pars magna fui. Quis talia fando<BR> +Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi<BR> +temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo<BR> +praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.<BR> +Sed si tantus amor casus cognoscere nostros<BR> +et breviter Troiae supremum audire laborem,<BR> +quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,<BR> +incipiam. Fracti bello fatisque repulsi<BR> +ductores Danaum, tot iam labentibus annis,<BR> +instar montis equum divina Palladis arte<BR> +aedificant, sectaque intexunt abiete costas:<BR> +votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.<BR> +Huc delecta virum sortiti corpora furtim<BR> +includunt caeco lateri, penitusque cavernas<BR> +ingentis uterumque armato milite complent.<BR> +</P> + +<P> +Est in conspectu Tenedos, notissima fama<BR> +insula, dives opum, Priami dum regna manebant,<BR> +nunc tantum sinus et statio male fida carinis:<BR> +huc se provecti deserto in litore condunt.<BR> +Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:<BR> +ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;<BR> +panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra<BR> +desertosque videre locos litusque relictum.<BR> +Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;<BR> +classibus hic locus; hic acie certare solebant.<BR> +Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,<BR> +et molem mirantur equi; primusque Thymoetes<BR> +duci intra muros hortatur et arce locari,<BR> +sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.<BR> +At Capys, et quorum melior sententia menti,<BR> +aut pelago Danaum insidias suspectaque dona<BR> +praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,<BR> +aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.<BR> +Scinditur incertum studia in contraria volgus.<BR> +</P> + +<P> +Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,<BR> +Laocoon ardens summa decurrit ab arce,<BR> +et procul: 'O miseri, quae tanta insania, cives?<BR> +Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis<BR> +dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?<BR> +aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,<BR> +aut haec in nostros fabricata est machina muros<BR> +inspectura domos venturaque desuper urbi,<BR> +aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.<BR> +Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'<BR> +Sic fatus, validis ingentem viribus hastam<BR> +in latus inque feri curvam compagibus alvum<BR> +contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso<BR> +insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.<BR> +Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,<BR> +impulerat ferro Argolicas foedare latebras,<BR> +Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.<BR> +</P> + +<P> +Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum<BR> +pastores magno ad regem clamore trahebant<BR> +Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,<BR> +hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,<BR> +obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,<BR> +seu versare dolos, seu certae occumbere morti.<BR> +Undique visendi studio Troiana iuventus<BR> +circumfusa ruit, certantque inludere capto.<BR> +Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno<BR> +disce omnes.<BR> +</P> + +<P> +Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis<BR> +constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:<BR> +'Heu, quae nunc tellus' inquit 'quae me aequora possunt<BR> +accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,<BR> +cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi<BR> +Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'<BR> +Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis<BR> +impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,<BR> +quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.<BR> +[Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:]<BR> +</P> + +<P> +'Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor<BR> +vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:<BR> +hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem<BR> +finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.<BR> +Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris<BR> +Belidae nomen Palamedis et incluta fama<BR> +gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi<BR> +insontem infando indicio, quia bella vetabat,<BR> +demisere neci, nunc cassum lumine lugent.<BR> +Illi me comitem et consanguinitate propinquum<BR> +pauper in arma pater primis huc misit ab annis,<BR> +dum stabat regno incolumis regumque vigebat<BR> +consiliis, et nos aliquod nomenque decusque<BR> +gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi—-<BR> +haud ignota loquor—-superis concessit ab oris,<BR> +adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,<BR> +et casum insontis mecum indignabar amici.<BR> +Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,<BR> +si patrios umquam remeassem victor ad Argos,<BR> +promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.<BR> +Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes<BR> +criminibus terrere novis, hinc spargere voces<BR> +in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.<BR> +Nec requievit enim, donec, Calchante ministro—-<BR> +sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?<BR> +Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,<BR> +idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,<BR> +hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.'<BR> +</P> + +<P> +Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,<BR> +ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.<BR> +Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:<BR> +</P> + +<P> +'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta<BR> +moliri, et longo fessi discedere bello;<BR> +fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti<BR> +interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.<BR> +Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis<BR> +staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.<BR> +Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi<BR> +mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:<BR> +''Sanguine placastis ventos et virgine caesa,<BR> +cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;<BR> +sanguine quaerendi reditus, animaque litandum<BR> +Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris,<BR> +obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit<BR> +ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.<BR> +</P> + +<P> +'Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu<BR> +protrahit in medios; quae sint ea numina divom,<BR> +flagitat; et mihi iam multi crudele canebant<BR> +artificis scelus, et taciti ventura videbant.<BR> +Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat<BR> +prodere voce sua quemquam aut opponere morti.<BR> +Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,<BR> +composito rumpit vocem, et me destinat arae.<BR> +Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,<BR> +unius in miseri exitium conversa tulere.<BR> +Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,<BR> +et salsae fruges, et circum tempora vittae:<BR> +eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,<BR> +limosoque lacu per noctem obscurus in ulva<BR> +delitui, dum vela darent, si forte dedissent.<BR> +Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,<BR> +nec dulcis natos exoptatumque parentem;<BR> +quos illi fors et poenas ob nostra reposcent<BR> +effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.<BR> +Quod te per superos et conscia numina veri,<BR> +per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam<BR> +intemerata fides, oro, miserere laborum<BR> +tantorum, miserere animi non digna ferentis.'<BR> +</P> + +<P> +His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.<BR> +Ipse viro primus manicas atque arta levari<BR> +vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:<BR> +'Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;<BR> +noster eris, mihique haec edissere vera roganti:<BR> +Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?<BR> +Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?'<BR> +Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,<BR> +sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:<BR> +</P> + +<P> +</P> + +<P> +'Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum<BR> +testor numen' ait 'vos arae ensesque nefandi,<BR> +quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:<BR> +fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,<BR> +fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,<BR> +si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.<BR> +Tu modo promissis maneas, servataque serves<BR> +Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.<BR> +</P> + +<P> +'Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli<BR> +Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo<BR> +Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,<BR> +fatale adgressi sacrato avellere templo<BR> +Palladium, caesis summae custodibus arcis,<BR> +corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis<BR> +virgineas ausi divae contingere vittas;<BR> +ex illo fluere ac retro sublapsa referri<BR> +spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.<BR> +Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.<BR> +Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae<BR> +luminibus flammae arrectis, salsusque per artus<BR> +sudor iit, terque ipsa solo—-mirabile dictu—-<BR> +emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.<BR> +</P> + +<P> +'Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,<BR> +nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,<BR> +omina ni repetant Argis, numenque reducant,<BR> +quod pelago et curvis secum avexere carinis.<BR> +Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,<BR> +arma deosque parant comites, pelagoque remenso<BR> +improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.<BR> +Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso<BR> +effigiem statuere, nefas quae triste piaret.<BR> +Hanc tamen immensam Calchas attollere molem<BR> +roboribus textis caeloque educere iussit,<BR> +ne recipi portis, aut duci in moenia possit,<BR> +neu populum antiqua sub religione tueri.<BR> +Nam si vestra manus violasset dona Minervae,<BR> +tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum<BR> +convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;<BR> +sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,<BR> +ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello<BR> +venturam, et nostros ea fata manere nepotes.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus insidiis periurique arte Sinonis<BR> +credita res, captique dolis lacrimisque coactis,<BR> +quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,<BR> +non anni domuere decem, non mille carinae.<BR> +</P> + +<P> +Hic aliud maius miseris multoque tremendum<BR> +obicitur magis, atque improvida pectora turbat.<BR> +Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,<BR> +sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.<BR> +Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta—-<BR> +horresco referens—-immensis orbibus angues<BR> +incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;<BR> +pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque<BR> +sanguineae superant undas; pars cetera pontum<BR> +pone legit, sinuatque immensa volumine terga.<BR> +Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,<BR> +ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,<BR> +sibila lambebant linguis vibrantibus ora.<BR> +Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo<BR> +Laocoonta petunt; et primum parva duorum<BR> +corpora natorum serpens amplexus uterque<BR> +implicat, et miseros morsu depascitur artus;<BR> +post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem<BR> +corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam<BR> +bis medium amplexi, bis collo squamea circum<BR> +terga dati, superant capite et cervicibus altis.<BR> +Ille simul manibus tendit divellere nodos,<BR> +perfusus sanie vittas atroque veneno,<BR> +clamores simul horrendos ad sidera tollit:<BR> +quales mugitus, fugit cum saucius aram<BR> +taurus, et incertam excussit cervice securim.<BR> +At gemini lapsu delubra ad summa dracones<BR> +effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,<BR> +sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.<BR> +Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis<BR> +insinuat pavor, et scelus expendisse merentem<BR> +Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur<BR> +laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.<BR> +Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae<BR> +numina conclamant.<BR> +</P> + +<P> +Dividimus muros et moenia pandimus urbis.<BR> +Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum<BR> +subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo<BR> +intendunt: scandit fatalis machina muros,<BR> +feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae<BR> +sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.<BR> +Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.<BR> +O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello<BR> +moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae<BR> +substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:<BR> +instamus tamen inmemores caecique furore,<BR> +et monstrum infelix sacrata sistimus arce.<BR> +Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris<BR> +ora, dei iussu non umquam credita Teucris.<BR> +Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset<BR> +ille dies, festa velamus fronde per urbem.<BR> +</P> + +<P> +'Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,<BR> +involvens umbra magna terramque polumque<BR> +Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri<BR> +conticuere, sopor fessos complectitur artus:<BR> +et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat<BR> +a Tenedo tacitae per amica silentia lunae<BR> +litora nota petens, flammas cum regia puppis<BR> +extulerat, fatisque deum defensus iniquis<BR> +inclusos utero Danaos et pinea furtim<BR> +laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras<BR> +reddit equus, laetique cavo se robore promunt<BR> +Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,<BR> +demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,<BR> +Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,<BR> +et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.<BR> +Invadunt urbem somno vinoque sepultam;<BR> +caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis<BR> +accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.<BR> +</P> + +<P> +Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris<BR> +incipit, et dono divom gratissima serpit.<BR> +In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector<BR> +visus adesse mihi, largosque effundere fletus,<BR> +raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento<BR> +pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.<BR> +Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo<BR> +Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli,<BR> +vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,<BR> +squalentem barbam et concretos sanguine crinis<BR> +volneraque illa gerens, quae circum plurima muros<BR> +accepit patrios. Ultro flens ipse videbar<BR> +Compellare virum et maestas expromere voces:<BR> +'O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,<BR> +quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris<BR> +exspectate venis? Ut te post multa tuorum<BR> +funera, post varios hominumque urbisque labores<BR> +defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos<BR> +foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?'<BR> +</P> + +<P> +Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,<BR> +sed graviter gemitus imo de pectore ducens,<BR> +'Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.<BR> +Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.<BR> +Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra<BR> +defendi possent, etiam hac defensa fuissent.<BR> +Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:<BR> +hos cape fatorum comites, his moenia quaere<BR> +magna, pererrato statues quae denique ponto.'<BR> +Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem<BR> +aeternumque adytis effert penetralibus ignem.<BR> +</P> + +<P> +Diverso interea miscentur moenia luctu,<BR> +et magis atque magis, quamquam secreta parentis<BR> +Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,<BR> +clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.<BR> +Excutior somno, et summi fastigia tecti<BR> +ascensu supero, atque arrectis auribus adsto:<BR> +in segetem veluti cum flamma furentibus austris<BR> +incidit, aut rapidus montano flumine torrens<BR> +sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,<BR> +praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto<BR> +accipiens sonitum saxi de vertice pastor.<BR> +Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt<BR> +insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam<BR> +Volcano superante domus; iam proxumus ardet<BR> +Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.<BR> +Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.<BR> +Arma amens capio; nec sat rationis in armis,<BR> +sed glomerare manum bello et concurrere in arcem<BR> +cum sociis ardent animi; furor iraque mentem<BR> +praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,<BR> +Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,<BR> +sacra manu victosque deos parvumque nepotem<BR> +ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.<BR> +'Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?'<BR> +Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:<BR> +'Venit summa dies et ineluctabile tempus<BR> +Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens<BR> +gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos<BR> +transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.<BR> +Arduus armatos mediis in moenibus adstans<BR> +fundit equus, victorque Sinon incendia miscet<BR> +insultans; portis alii bipatentibus adsunt,<BR> +milia quot magnis umquam venere Mycenis;<BR> +obsedere alii telis angusta viarum<BR> +oppositi; stat ferri acies mucrone corusco<BR> +stricta, parata neci; vix primi proelia temptant<BR> +portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Othryadae dictis et numine divom<BR> +in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,<BR> +ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.<BR> +Addunt se socios Rhipeus et maximus armis<BR> +Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,<BR> +et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,<BR> +Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus<BR> +venerat, insano Cassandrae incensus amore,<BR> +et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,<BR> +infelix, qui non sponsae praecepta furentis<BR> +audierit.<BR> +</P> + +<P> +Quos ubi confertos audere in proelia vidi,<BR> +incipio super his: 'Iuvenes, fortissima frustra<BR> +pectora, si vobis audentem extrema cupido<BR> +certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:<BR> +excessere omnes, adytis arisque relictis,<BR> +di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi<BR> +incensae; moriamur et in media arma ruamus.<BR> +Una salus victis, nullam sperare salutem.'<BR> +</P> + +<P> +Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu<BR> +raptores atra in nebula, quos improba ventris<BR> +exegit caecos rabies, catulique relicti<BR> +faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis<BR> +vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus<BR> +urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.<BR> +Quis cladem illius noctis, quis funera fando<BR> +explicet, aut possit lacrimis aequare labores?<BR> +Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;<BR> +plurima perque vias sternuntur inertia passim<BR> +corpora, perque domos et religiosa deorum<BR> +limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;<BR> +quondam etiam victis redit in praecordia virtus<BR> +victoresque cadunt Danai: crudelis ubique<BR> +luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.<BR> +</P> + +<P> +Primus se, Danaum magna comitante caterva,<BR> +Androgeos offert nobis, socia agmina credens<BR> +inscius, atque ultro verbis compellat amicis:<BR> +'Festinate, viri: nam quae tam sera moratur<BR> +segnities? Alii rapiunt incensa feruntque<BR> +Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.'<BR> +Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur<BR> +fida satis, sensit medios delapsus in hostis.<BR> +Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:<BR> +inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem<BR> +pressit humi nitens, trepidusque repente refugit<BR> +attollentem iras et caerula colla tumentem;<BR> +haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.<BR> +Inruimus, densis et circumfundimur armis,<BR> +ignarosque loci passim et formidine captos<BR> +sternimus: adspirat primo fortuna labori.<BR> +</P> + +<P> +Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,<BR> +'O socii, qua prima' inquit 'fortuna salutis<BR> +monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur<BR> +mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis<BR> +aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?<BR> +Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem<BR> +Androgei galeam clipeique insigne decorum<BR> +induitur, laterique Argivum accommodat ensem.<BR> +Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus<BR> +laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.<BR> +Vadimus immixti Danais haud numine nostro,<BR> +multaque per caecam congressi proelia noctem<BR> +conserimus, multos Danaum demittimus Orco.<BR> +Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu<BR> +fida petunt: pars ingentem formidine turpi<BR> +scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.<BR> +</P> + +<P> +Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!<BR> +Ecce trahebatur passis Priameia virgo<BR> +crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,<BR> +ad caelum tendens ardentia lumina frustra,—-<BR> +lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.<BR> +Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,<BR> +et sese medium iniecit periturus in agmen.<BR> +Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.<BR> +</P> + +<P> +Hic primum ex alto delubri culmine telis<BR> +nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes<BR> +armorum facie et Graiarum errore iubarum.<BR> +Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira<BR> +undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,<BR> +et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;<BR> +adversi rupto ceu quondam turbine venti<BR> +confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois<BR> +Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti<BR> +spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.<BR> +Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram<BR> +fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,<BR> +apparent; primi clipeos mentitaque tela<BR> +adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.<BR> +Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus<BR> +Penelei dextra divae armipotentis ad aram<BR> +procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus<BR> +qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:<BR> +dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque<BR> +confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,<BR> +labentem pietas nec Apollinis infula texit.<BR> +Iliaci cineres et flamma extrema meorum,<BR> +testor, in occasu vestro nec tela nec ullas<BR> +vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent<BR> +ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,<BR> +Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo<BR> +iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;<BR> +protinus ad sedes Priami clamore vocati.<BR> +</P> + +<P> +Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam<BR> +bella forent, nulli tota morerentur in urbe.<BR> +Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis<BR> +cernimus, obsessumque acta testudine limen.<BR> +Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos<BR> +nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris<BR> +protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.<BR> +Dardanidae contra turris ac tota domorum<BR> +culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,<BR> +extrema iam in morte parant defendere telis;<BR> +auratasque trabes, veterum decora alta parentum,<BR> +devolvunt; alii strictis mucronibus imas<BR> +obsedere fores; has servant agmine denso.<BR> +Instaurati animi, regis succurrere tectis,<BR> +auxilioque levare viros, vimque addere victis.<BR> +</P> + +<P> +Limen erat caecaeque fores et pervius usus<BR> +tectorum inter se Priami, postesque relicti<BR> +a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,<BR> +saepius Andromache ferre incomitata solebat<BR> +ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.<BR> +Evado ad summi fastigia culminis, unde<BR> +tela manu miseri iactabant inrita Teucri.<BR> +Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra<BR> +eductam tectis, unde omnis Troia videri<BR> +et Danaum solitae naves et Achaia castra,<BR> +adgressi ferro circum, qua summa labantis<BR> +iuncturas tabulata dabant, convellimus altis<BR> +sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam<BR> +cum sonitu trahit et Danaum super agmina late<BR> +incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum<BR> +telorum interea cessat genus.<BR> +</P> + +<P> +Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus<BR> +exsultat, telis et luce coruscus aena;<BR> +qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus<BR> +frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,<BR> +nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,<BR> +lubrica convolvit sublato pectore terga<BR> +arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.<BR> +Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,<BR> +armiger Automedon, una omnis Scyria pubes<BR> +succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.<BR> +Ipse inter primos correpta dura bipenni<BR> +limina perrumpit, postisque a cardine vellit<BR> +aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit<BR> +robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.<BR> +Adparet domus intus, et atria longa patescunt;<BR> +adparent Priami et veterum penetralia regum,<BR> +armatosque vident stantis in limine primo.<BR> +</P> + +<P> +At domus interior gemitu miseroque tumultu<BR> +miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes<BR> +femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.<BR> +Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;<BR> +amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.<BR> +Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi<BR> +custodes sufferre valent; labat ariete crebro<BR> +ianua, et emoti procumbunt cardine postes.<BR> +Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant<BR> +immissi Danai, et late loca milite complent.<BR> +Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis<BR> +exiit, oppositasque evicit gurgite moles,<BR> +fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis<BR> +cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem<BR> +caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;<BR> +vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras<BR> +sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.<BR> +Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,<BR> +barbarico postes auro spoliisque superbi,<BR> +procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.<BR> +</P> + +<P> +Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.<BR> +Urbis uti captae casum convolsaque vidit<BR> +limina tectorum et medium in penetralibus hostem,<BR> +arma diu senior desueta trementibus aevo<BR> +circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum<BR> +cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.<BR> +Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe<BR> +ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,<BR> +incumbens arae atque umbra complexa Penatis.<BR> +Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,<BR> +praecipites atra ceu tempestate columbae,<BR> +condensae et divom amplexae simulacra sedebant.<BR> +Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis<BR> +ut vidit, 'Quae mens tam dira, miserrime coniunx,<BR> +impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit;<BR> +'Non tali auxilio nec defensoribus istis<BR> +tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.<BR> +Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,<BR> +aut moriere simul.' Sic ore effata recepit<BR> +ad sese et sacra longaevum in sede locavit.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,<BR> +unus natorum Priami, per tela, per hostis<BR> +porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat<BR> +saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus<BR> +insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.<BR> +Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,<BR> +concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.<BR> +Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,<BR> +non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:<BR> +'At tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis,<BR> +di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,<BR> +persolvant grates dignas et praemia reddant<BR> +debita, qui nati coram me cernere letum<BR> +fecisti et patrios foedasti funere voltus.<BR> +At non ille, satum quo te mentiris, Achilles<BR> +talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque<BR> +supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro<BR> +reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.'<BR> +</P> + +<P> +Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu<BR> +coniecit, rauco quod protinus aere repulsum<BR> +e summo clipei nequiquam umbone pependit.<BR> +Cui Pyrrhus: 'Referes ergo haec et nuntius ibis<BR> +Pelidae genitori; illi mea tristia facta<BR> +degeneremque Neoptolemum narrare memento.<BR> +Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem<BR> +traxit et in multo lapsantem sanguine nati,<BR> +implicuitque comam laeva, dextraque coruscum<BR> +extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.<BR> +Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum<BR> +sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem<BR> +Pergama, tot quondam populis terrisque superbum<BR> +regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,<BR> +avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.<BR> +</P> + +<P> +At me tum primum saevus circumstetit horror<BR> +Obstipui; subiit cari genitoris imago,<BR> +ut regem aequaevum crudeli volnere vidi<BR> +vitam exhalantem; subiit deserta Creusa,<BR> +et direpta domus, et parvi casus Iuli.<BR> +Respicio, et quae sit me circum copia lustro.<BR> +Deseruere omnes defessi, et corpora saltu<BR> +ad terram misere aut ignibus aegra dedere.<BR> +</P> + +<P> +[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae<BR> +servantem et tacitam secreta in sede latentem<BR> +Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem<BR> +erranti passimque oculos per cuncta ferenti.<BR> +Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros<BR> +et poenas Danaum et deserti coniugis iras<BR> +praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,<BR> +abdiderat sese atque aris invisa sedebat.<BR> +Exarsere ignes animo; subit ira cadentem<BR> +ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.<BR> +'Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas<BR> +aspiciet, partoque ibit regina triumpho,<BR> +coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,<BR> +Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?<BR> +Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?<BR> +Dardanium totiens sudarit sanguine litus?<BR> +Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen<BR> +feminea in poena est, nec habet victoria laudem,<BR> +extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis<BR> +laudabor poenas, animumque explesse iuvabit<BR> +ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.'<BR> +</P> + +<P> +Talia iactabam, et furiata mente ferebar :]<BR> +cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam<BR> +obtulit et pura per noctem in luce refulsit<BR> +alma parens, confessa deam, qualisque videri<BR> +caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum<BR> +continuit, roseoque haec insuper addidit ore:<BR> +'Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?<BR> +Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?<BR> +Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem<BR> +liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa,<BR> +Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae<BR> +circum errant acies, et, ni mea cura resistat,<BR> +iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.<BR> +Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae<BR> +culpatusve Paris: divom inclementia, divom,<BR> +has evertit opes sternitque a culmine Troiam.<BR> +Aspice—-namque omnem, quae nunc obducta tuenti<BR> +mortalis hebetat visus tibi et umida circum<BR> +caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis<BR> +iussa time, neu praeceptis parere recusa:—-<BR> +hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis<BR> +saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.<BR> +Neptunus muros magnoque emota tridenti<BR> +fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem<BR> +eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas<BR> +prima tenet, sociumque furens a navibus agmen<BR> +ferro accincta vocat.<BR> +Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas<BR> +insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.<BR> +Ipse pater Danais animos viresque secundas<BR> +sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.<BR> +Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.<BR> +Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.'<BR> +Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.<BR> +Adparent dirae facies inimicaque Troiae<BR> +numina magna deum.<BR> +</P> + +<P> +Tum vero omne mihi visum considere in ignis<BR> +Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;<BR> +ac veluti summis antiquam in montibus ornum<BR> +cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant<BR> +eruere agricolae certatim,—-illa usque minatur<BR> +et tremefacta comam concusso vertice nutat,<BR> +volneribus donec paulatim evicta, supremum<BR> +congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.<BR> +Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis<BR> +expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.<BR> +</P> + +<P> +Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis<BR> +antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos<BR> +optabam primum montis primumque petebam,<BR> +abnegat excisa vitam producere Troia<BR> +exsiliumque pati. 'Vos O, quibus integer aevi<BR> +sanguis,' ait 'solidaeque suo stant robore vires,<BR> +vos agitate fugam:<BR> +me si caelicolae voluissent ducere vitam,<BR> +has mihi servassent sedes. Satis una superque<BR> +vidimus exscidia et captae superavimus urbi.<BR> +Sic O, sic positum adfati discedite corpus.<BR> +Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis<BR> +exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.<BR> +Iam pridem invisus divis et inutilis annos<BR> +demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex<BR> +fulminis adflavit ventis et contigit igni.'<BR> +</P> + +<P> +Talia perstabat memorans, fixusque manebat.<BR> +Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa<BR> +Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum<BR> +cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.<BR> +Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.<BR> +Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:<BR> +nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?<BR> +'Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto<BR> +sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?<BR> +Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,<BR> +et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae<BR> +teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,<BR> +iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,<BR> +natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.<BR> +Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis<BR> +eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque<BR> +Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam<BR> +alterum in alterius mactatos sanguine cernam?<BR> +Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.<BR> +Reddite me Danais; sinite instaurata revisam<BR> +proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.'<BR> +</P> + +<P> +Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram<BR> +insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.<BR> +Ecce autem complexa pedes in limine coniunx<BR> +haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:<BR> +'Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;<BR> +sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,<BR> +hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,<BR> +cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'<BR> +</P> + +<P> +Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,<BR> +cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.<BR> +Namque manus inter maestorumque ora parentum<BR> +ecce levis summo de vertice visus Iuli<BR> +fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis<BR> +lambere flamma comas et circum tempora pasci.<BR> +Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem<BR> +excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.<BR> +At pater Anchises oculos ad sidera laetus<BR> +extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:<BR> +</P> + +<P> +'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,<BR> +aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,<BR> +da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'<BR> +Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore<BR> +intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras<BR> +stella facem ducens multa cum luce cucurrit.<BR> +Illam, summa super labentem culmina tecti,<BR> +cernimus Idaea claram se condere silva<BR> +signantemque vias; tum longo limite sulcus<BR> +dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.<BR> +Hic vero victus genitor se tollit ad auras,<BR> +adfaturque deos et sanctum sidus adorat.<BR> +'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.<BR> +Di patrii, servate domum, servate nepotem.<BR> +Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.<BR> +Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis<BR> +auditur, propiusque aestus incendia volvunt.<BR> +'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;<BR> +ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:<BR> +quo res cumque cadent, unum et commune periclum,<BR> +una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus<BR> +sit comes, et longe servet vestigia coniunx:<BR> +vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.<BR> +Est urbe egressis tumulus templumque vetustum<BR> +desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus<BR> +religione patrum multos servata per annos.<BR> +Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.<BR> +Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;<BR> +me, bello e tanto digressum et caede recenti,<BR> +attrectare nefas, donec me flumine vivo<BR> +abluero.'<BR> +</P> + +<P> +Haec fatus, latos umeros subiectaque colla<BR> +veste super fulvique insternor pelle leonis,<BR> +succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus<BR> +implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;<BR> +pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;<BR> +et me, quem dudum non ulla iniecta movebant<BR> +tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,<BR> +nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis<BR> +suspensum et pariter comitique onerique timentem.<BR> +</P> + +<P> +Iamque propinquabam portis, omnemque videbar<BR> +evasisse viam, subito cum creber ad auris<BR> +visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram<BR> +prospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant.<BR> +Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'—-<BR> +Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum<BR> +confusam eripuit mentem. Namque avia cursu<BR> +dum sequor, et nota excedo regione viarum,<BR> +heu, misero coniunx fatone erepta Creusa<BR> +substitit, erravitne via, seu lassa resedit,<BR> +incertum; nec post oculis est reddita nostris.<BR> +Nec prius amissam respexi animumque reflexi,<BR> +quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam<BR> +venimus; hic demum collectis omnibus una<BR> +defuit, et comites natumque virumque fefellit.<BR> +Quem non incusavi amens hominumque deorumque,<BR> +aut quid in eversa vidi crudelius urbe?<BR> +Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis<BR> +commendo sociis et curva valle recondo;<BR> +ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.<BR> +Stat casus renovare omnis, omnemque reverti<BR> +per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.<BR> +</P> + +<P> +Principio muros obscuraque limina portae,<BR> +qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro<BR> +observata sequor per noctem et lumine lustro.<BR> +Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.<BR> +Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,<BR> +me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.<BR> +Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento<BR> +volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.<BR> +Procedo et Priami sedes arcemque reviso.<BR> +Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo<BR> +custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes<BR> +praedam adservabant. Huc undique Troia gaza<BR> +incensis erepta adytis, mensaeque deorum,<BR> +crateresque auro solidi, captivaque vestis<BR> +congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres<BR> +stant circum.<BR> +</P> + +<P> +Ausus quin etiam voces iactare per umbram<BR> +implevi clamore vias, maestusque Creusam<BR> +nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.<BR> +Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti<BR> +infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae<BR> +visa mihi ante oculos et nota maior imago.<BR> +Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.<BR> +[Tum sic adfari et curas his demere dictis :]<BR> +'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,<BR> +O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom<BR> +eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam<BR> +fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.<BR> +Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,<BR> +et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva<BR> +inter opima virum leni fluit agmine Thybris:<BR> +illic res laetae regnumque et regia coniunx<BR> +parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae.<BR> +Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas<BR> +aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,<BR> +Dardanis, et divae Veneris nurus.<BR> +Sed me magna deum genetrix his detinet oris:<BR> +iamque vale, et nati serva communis amorem.'<BR> +Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem<BR> +dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.<BR> +Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:<BR> +ter frustra comprensa manus effugit imago,<BR> +par levibus ventis volucrique simillima somno.<BR> +</P> + +<P> +Sic demum socios consumpta nocte reviso.<BR> +Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum<BR> +invenio admirans numerum, matresque virosque,<BR> +collectam exsilio pubem, miserabile volgus.<BR> +Undique convenere, animis opibusque parati,<BR> +in quascumque velim pelago deducere terras.<BR> +Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae<BR> +ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant<BR> +limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;<BR> +cessi, et sublato montes genitore petivi.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber03"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER III<BR> +</H3> + +<P> +POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem<BR> +immeritam visum Superis, ceciditque superbum<BR> +Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,<BR> +diversa exsilia et desertas quaerere terras<BR> +auguriis agimur divom, classemque sub ipsa<BR> +Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,<BR> +incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,<BR> +contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,<BR> +et pater Anchises dare fatis vela iubebat;<BR> +litora cum patriae lacrimans portusque relinquo<BR> +et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum<BR> +cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.<BR> +</P> + +<P> +Terra procul vastis colitur Mavortia campis,<BR> +Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,<BR> +hospitium antiquum Troiae sociique Penates,<BR> +dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo<BR> +moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,<BR> +Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.<BR> +</P> + +<P> +Sacra Dionaeae matri divisque ferebam<BR> +auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem<BR> +caelicolum regi mactabam in litore taurum.<BR> +Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo<BR> +virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.<BR> +Accessi, viridemque ab humo convellere silvam<BR> +conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,<BR> +horrendum et dictu video mirabile monstrum.<BR> +Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos<BR> +vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,<BR> +et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror<BR> +membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.<BR> +Rursus et alterius lentum convellere vimen<BR> +insequor, et causas penitus temptare latentis:<BR> +ater et alterius sequitur de cortice sanguis.<BR> +Multa movens animo nymphas venerabar agrestis<BR> +Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,<BR> +rite secundarent visus omenque levarent.<BR> +Tertia sed postquam maiore hastilia nisu<BR> +adgredior, genibusque adversae obluctor harenae—-<BR> +eloquar, an sileam?—-gemitus lacrimabilis imo<BR> +auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:<BR> +'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;<BR> +parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia<BR> +externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.<BR> +Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:<BR> +nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit<BR> +telorum seges et iaculis increvit acutis.'<BR> +</P> + +<P> +Tum vero ancipiti mentem formidine pressus<BR> +obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.<BR> +Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno<BR> +infelix Priamus furtim mandarat alendum<BR> +Threicio regi, cum iam diffideret armis<BR> +Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.<BR> +Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,<BR> +res Agamemnonias victriciaque arma secutus,<BR> +fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro<BR> +vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,<BR> +auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,<BR> +delectos populi ad proceres primumque parentem<BR> +monstra deum refero, et quae sit sententia posco.<BR> +Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,<BR> +linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.<BR> +Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens<BR> +aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,<BR> +caeruleis maestae vittis atraque cupresso,<BR> +et circum Iliades crinem de more solutae;<BR> +inferimus tepido spumantia cymbia lacte<BR> +sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro<BR> +condimus, et magna supremum voce ciemus.<BR> +</P> + +<P> +Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti<BR> +dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,<BR> +deducunt socii navis et litora complent:<BR> +provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.<BR> +Sacra mari colitur medio gratissima tellus<BR> +Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,<BR> +quam pius arquitenens oras et litora circum<BR> +errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,<BR> +immotamque coli dedit et contemnere ventos.<BR> +Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu<BR> +accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.<BR> +Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos<BR> +vittis et sacra redimitus tempora lauro,<BR> +occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.<BR> +Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.<BR> +</P> + +<P> +Templa dei saxo venerabar structa vetusto:<BR> +'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis<BR> +et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae<BR> +Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.<BR> +Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?<BR> +Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,<BR> +liminaque laurusque dei, totusque moveri<BR> +mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.<BR> +Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:<BR> +'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum<BR> +prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto<BR> +accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:<BR> +hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,<BR> +et nati natorum, et qui nascentur ab illis.'<BR> +</P> + +<P> +Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu<BR> +laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,<BR> +quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?<BR> +Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,<BR> +'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras:<BR> +Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;<BR> +mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.<BR> +Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;<BR> +maximus unde pater, si rite audita recordor,<BR> +Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,<BR> +optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces<BR> +Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.<BR> +hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera<BR> +Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,<BR> +et iuncti currum dominae subiere leones.<BR> +Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;<BR> +placemus ventos et Gnosia regna petamus.<BR> +Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,<BR> +tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'<BR> +Sic fatus, meritos aris mactavit honores,<BR> +taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo<BR> +nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.<BR> +</P> + +<P> +Fama volat pulsum regnis cessisse paternis<BR> +Idomenea ducem, desertaque litora Cretae<BR> +hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.<BR> +Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,<BR> +bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,<BR> +Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor<BR> +Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.<BR> +Nauticus exoritur vario certamine clamor;<BR> +hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!''<BR> +Prosequitur surgens a puppi ventus euntis<BR> +et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.<BR> +Ergo avidus muros optatae molior urbis,<BR> +Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem<BR> +hortor amare focos arcemque attollere tectis.<BR> +</P> + +<P> +Iamque fere sicco subductae litore puppes;<BR> +conubiis arvisque novis operata iuventus;<BR> +iura domosque dabam: subito cum tabida membris,<BR> +corrupto caeli tractu, miserandaque venit<BR> +arboribusque satisque lues et letifer annus.<BR> +Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant<BR> +corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;<BR> +arebant herbae, et victum seges aegra negabat.<BR> +Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso<BR> +hortatur pater ire mari, veniamque precari:<BR> +quam fessis finem rebus ferat; unde laborum<BR> +temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.<BR> +</P> + +<P> +Nox erat, et terris animalia somnus habebat:<BR> +effigies sacrae divom Phrygiique Penates,<BR> +quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis<BR> +extuleram, visi ante oculos adstare iacentis<BR> +in somnis, multo manifesti lumine, qua se<BR> +plena per insertas fundebat luna fenestras;<BR> +tum sic adfari et curas his demere dictis:<BR> +'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,<BR> +hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.<BR> +Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,<BR> +nos tumidum sub te permensi classibus aequor,<BR> +idem venturos tollemus in astra nepotes,<BR> +imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis<BR> +magna para, longumque fugae ne linque laborem.<BR> +Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit<BR> +Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.<BR> +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,<BR> +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;<BR> +Oenotri coluere viri; nunc fama minores<BR> +Italiam dixisse ducis de nomine gentem:<BR> +hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,<BR> +Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.<BR> +Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti<BR> +haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat<BR> +Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus attonitus visis et voce deorum—-<BR> +nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus<BR> +velatasque comas praesentiaque ora videbar;<BR> +tum gelidus toto manabat corpore sudor<BR> +corripio e stratis corpus, tendoque supinas<BR> +ad caelum cum voce manus, et munera libo<BR> +intemerata focis. Perfecto laetus honore<BR> +Anchisen facio certum, remque ordine pando.<BR> +Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,<BR> +seque novo veterum deceptum errore locorum.<BR> +Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis,<BR> +sola mihi talis casus Cassandra canebat.<BR> +Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,<BR> +et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.<BR> +Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros<BR> +crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?<BR> +Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.'<BR> +Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.<BR> +Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis<BR> +vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.<BR> +</P> + +<P> +Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae<BR> +adparent terrae, caelum undique et undique pontus,<BR> +tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,<BR> +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.<BR> +Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt<BR> +aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;<BR> +involvere diem nimbi, et nox umida caelum<BR> +abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.<BR> +Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.<BR> +Ipse diem noctemque negat discernere caelo,<BR> +nec meminisse viae media Palinurus in unda.<BR> +Tris adeo incertos caeca caligine soles<BR> +erramus pelago, totidem sine sidere noctes.<BR> +Quarto terra die primum se attollere tandem<BR> +visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.<BR> +Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae<BR> +adnixi torquent spumas et caerula verrunt.<BR> +</P> + +<P> +Servatum ex undis Strophadum me litora primum<BR> +accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,<BR> +insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno<BR> +Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam<BR> +clausa domus, mensasque metu liquere priores.<BR> +Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla<BR> +pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.<BR> +Virginei volucrum voltus, foedissima ventris<BR> +proluvies, uncaeque manus, et pallida semper<BR> +ora fame.<BR> +</P> + +<P> +Huc ubi delati portus intravimus, ecce<BR> +laeta boum passim campis armenta videmus,<BR> +caprigenumque pecus nullo custode per herbas.<BR> +Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus<BR> +in partem praedamque Iovem; tum litore curvo<BR> +exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.<BR> +At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt<BR> +Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,<BR> +diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant<BR> +immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.<BR> +Rursum in secessu longo sub rupe cavata,<BR> +arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,<BR> +instruimus mensas arisque reponimus ignem:<BR> +rursum ex diverso caeli caecisque latebris<BR> +turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,<BR> +polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,<BR> +edico, et dira bellum cum gente gerendum.<BR> +Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam<BR> +disponunt enses et scuta latentia condunt.<BR> +Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere<BR> +litora, dat signum specula Misenus ab alta<BR> +aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,<BR> +obscenas pelagi ferro foedare volucres:<BR> +sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo<BR> +accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae<BR> +semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.<BR> +</P> + +<P> +Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,<BR> +infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:<BR> +'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,<BR> +Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,<BR> +et patrio Harpyias insontis pellere regno?<BR> +Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,<BR> +quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo<BR> +praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.<BR> +Italiam cursu petitis, ventisque vocatis<BR> +ibitis Italiam, portusque intrare licebit;<BR> +sed non ante datam cingetis moenibus urbem,<BR> +quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis<BR> +ambesas subigat malis absumere mensas.'<BR> +Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.<BR> +</P> + +<P> +At sociis subita gelidus formidine sanguis<BR> +deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,<BR> +sed votis precibusque iubent exposcere pacem,<BR> +sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.<BR> +Et pater Anchises passis de litore palmis<BR> +numina magna vocat, meritosque indicit honores:<BR> +'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,<BR> +et placidi servate pios!' Tum litore funem<BR> +deripere, excussosque iubet laxare rudentes.<BR> +Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,<BR> +qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.<BR> +Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos<BR> +Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.<BR> +Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,<BR> +et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.<BR> +Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis<BR> +et formidatus nautis aperitur Apollo.<BR> +Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;<BR> +ancora de prora iacitur, stant litore puppes.<BR> +</P> + +<P> +Ergo insperata tandem tellure potiti,<BR> +lustramurque Iovi votisque incendimus aras,<BR> +Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.<BR> +Exercent patrias oleo labente palaestras<BR> +nudati socii; iuvat evasisse tot urbes<BR> +Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.<BR> +Interea magnum sol circumvolvitur annum,<BR> +et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.<BR> +Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,<BR> +postibus adversis figo, et rem carmine signo:<BR> +AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.<BR> +Linquere tum portus iubeo et considere transtris:<BR> +certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.<BR> +Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces,<BR> +litoraque Epiri legimus portuque subimus<BR> +Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.<BR> +</P> + +<P> +Hic incredibilis rerum fama occupat auris,<BR> +Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,<BR> +coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,<BR> +et patrio Andromachen iterum cessisse marito.<BR> +Obstipui, miroque incensum pectus amore,<BR> +compellare virum et casus cognoscere tantos.<BR> +Progredior portu, classis et litora linquens,<BR> +sollemnis cum forte dapes et tristia dona<BR> +ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam<BR> +libabat cineri Andromache, Manisque vocabat<BR> +Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem<BR> +et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.<BR> +</P> + +<P> +Ut me conspexit venientem et Troia circum<BR> +arma amens vidit, magnis exterrita monstris<BR> +deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;<BR> +labitur, et longo vix tandem tempore fatur:<BR> +'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,<BR> +nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,<BR> +Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem<BR> +implevit clamore locum. Vix pauca furenti<BR> +subicio, et raris turbatus vocibus hisco:<BR> +'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;<BR> +ne dubita, nam vera vides.<BR> +Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto<BR> +excipit, aut quae digna satis fortuna revisit<BR> +Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?'<BR> +</P> + +<P> +Deiecit voltum et demissa voce locuta est:<BR> +'O felix una ante alias Priameia virgo,<BR> +hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis<BR> +iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,<BR> +nec victoris eri tetigit captiva cubile!<BR> +nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,<BR> +stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,<BR> +servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus<BR> +Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,<BR> +me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.<BR> +Ast illum, ereptae magno inflammatus amore<BR> +coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes<BR> +excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.<BR> +Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit<BR> +pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos<BR> +Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,<BR> +Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.<BR> +Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?<BR> +Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?<BR> +Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,<BR> +quem tibi iam Troia—-<BR> +Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?<BR> +Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis<BR> +et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?'<BR> +</P> + +<P> +Talia fundebat lacrimans longosque ciebat<BR> +incassum fletus, cum sese a moenibus heros<BR> +Priamides multis Helenus comitantibus adfert,<BR> +adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,<BR> +et multum lacrimas verba inter singula fundit.<BR> +Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis<BR> +Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum<BR> +adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.<BR> +Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:<BR> +illos porticibus rex accipiebat in amplis;<BR> +aulai medio libabant pocula Bacchi,<BR> +impositis auro dapibus, paterasque tenebant.<BR> +</P> + +<P> +Iamque dies alterque dies processit, et aurae<BR> +vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.<BR> +His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:<BR> +'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,<BR> +qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,<BR> +et volucrum linguas et praepetis omina pennae,<BR> +fare age—-namque omnem cursum mihi prospera dixit<BR> +religio, et cuncti suaserunt numine divi<BR> +Italiam petere et terras temptare repostas:<BR> +sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno<BR> +prodigium canit, et tristis denuntiat iras,<BR> +obscenamque famem—-quae prima pericula vito?<BR> +Quidve sequens tantos possim superare labores?'<BR> +</P> + +<P> +Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,<BR> +exorat pacem divom, vittasque resolvit<BR> +sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,<BR> +ipse manu multo suspensum numine ducit,<BR> +atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:<BR> +</P> + +<P> +'Nate dea,—-nam te maioribus ire per altum<BR> +auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex<BR> +sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—-<BR> +pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres<BR> +aequora et Ausonio possis considere portu,<BR> +expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae<BR> +scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.<BR> +Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam<BR> +vicinosque, ignare, paras invadere portus,<BR> +longa procul longis via dividit invia terris.<BR> +Ante et Trinacria lentandus remus in unda,<BR> +et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,<BR> +infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,<BR> +quam tuta possis urbem componere terra:<BR> +signa tibi dicam, tu condita mente teneto:<BR> +cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam<BR> +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus<BR> +triginta capitum fetus enixa iacebit.<BR> +alba, solo recubans, albi circum ubera nati,<BR> +is locus urbis erit, requies ea certa laborum.<BR> +Nec tu mensarum morsus horresce futuros:<BR> +fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.<BR> +</P> + +<P> +'Has autem terras, Italique hanc litoris oram,<BR> +proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,<BR> +effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.<BR> +Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,<BR> +et Sallentinos obsedit milite campos<BR> +Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei<BR> +parva Philoctetae subnixa Petelia muro.<BR> +Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,<BR> +et positis aris iam vota in litore solves,<BR> +purpureo velare comas adopertus amictu,<BR> +ne qua inter sanctos ignis in honore deorum<BR> +hostilis facies occurrat et omina turbet.<BR> +Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:<BR> +hac casti maneant in religione nepotes.<BR> +</P> + +<P> +'Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae<BR> +ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,<BR> +laeva tibi tellus et longo laeva petantur<BR> +aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.<BR> +Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—-<BR> +tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—-<BR> +dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus<BR> +una foret; venit medio vi pontus et undis<BR> +Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes<BR> +litore diductas angusto interluit aestu.<BR> +Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis<BR> +obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos<BR> +sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras<BR> +erigit alternos et sidera verberat unda.<BR> +At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,<BR> +ora exsertantem et navis in saxa trahentem.<BR> +Prima hominis facies et pulchro pectore virgo<BR> +pube tenus, postrema immani corpore pristis,<BR> +delphinum caudas utero commissa luporum.<BR> +Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni<BR> +cessantem, longos et circumflectere cursus,<BR> +quam semel informem vasto vidisse sub antro<BR> +Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.<BR> +</P> + +<P> +'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati<BR> +si qua fides, animum si veris implet Apollo,<BR> +unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum<BR> +praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:<BR> +Iunonis magnae primum prece numen adora;<BR> +Iunoni cane vota libens, dominamque potentem<BR> +supplicibus supera donis: sic denique victor<BR> +Trinacria finis Italos mittere relicta.<BR> +</P> + +<P> +'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,<BR> +divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,<BR> +insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima<BR> +fata canit, foliisque notas et nomina mandat.<BR> +Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,<BR> +digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.<BR> +Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;<BR> +verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus<BR> +impulit et teneras turbavit ianua frondes,<BR> +numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,<BR> +nec revocare situs aut iungere carmina curat:<BR> +inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.<BR> +Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—-<BR> +quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum<BR> +vela vocet, possisque sinus implere secundos,—-<BR> +quin adeas vatem precibusque oracula poscas<BR> +ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.<BR> +Illa tibi Italiae populos venturaque bella,<BR> +et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem<BR> +expediet, cursusque dabit venerata secundos.<BR> +Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.<BR> +Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'<BR> +</P> + +<P> +Quae postquam vates sic ore effatus amico est,<BR> +dona dehinc auro gravia sectoque elephanto<BR> +imperat ad navis ferri, stipatque carinis<BR> +ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,<BR> +loricam consertam hamis auroque trilicem,<BR> +et conum insignis galeae cristasque comantis,<BR> +arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.<BR> +Addit equos, additque duces;<BR> +remigium supplet; socios simul instruit armis.<BR> +</P> + +<P> +Interea classem velis aptare iubebat<BR> +Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.<BR> +Quem Phoebi interpres multo compellat honore:<BR> +'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,<BR> +cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,<BR> +ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.<BR> +Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;<BR> +Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.<BR> +Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultra<BR> +provehor, et fando surgentis demoror austros?'<BR> +</P> + +<P> +Nec minus Andromache digressu maesta supremo<BR> +fert picturatas auri subtemine vestes<BR> +et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),<BR> +textilibusque onerat donis, ac talia fatur:<BR> +'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum<BR> +sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,<BR> +coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,<BR> +O milli sola mei super Astyanactis imago:<BR> +sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;<BR> +et nunc aequali tecum pubesceret aevo.'<BR> +</P> + +<P> +Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:<BR> +'Vivite felices, quibus est fortuna peracta<BR> +iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.<BR> +Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,<BR> +arva neque Ausoniae semper cedentia retro<BR> +quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis<BR> +quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,<BR> +auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.<BR> +Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva<BR> +intraro, gentique meae data moenia cernam,<BR> +cognatas urbes olim populosque propinquos,<BR> +Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor<BR> +atque idem casus, unam faciemus utramque<BR> +Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.'<BR> +</P> + +<P> +Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,<BR> +unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.<BR> +Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;<BR> +sternimur optatae gremio telluris ad undam,<BR> +sortiti remos, passimque in litore sicco<BR> +corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.<BR> +Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:<BR> +haud segnis strato surgit Palinurus et omnis<BR> +explorat ventos, atque auribus aera captat;<BR> +sidera cuncta notat tacito labentia caelo,<BR> +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,<BR> +armatumque auro circumspicit Oriona.<BR> +Postquam cuncta videt caelo constare sereno,<BR> +dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,<BR> +temptamusque viam et velorum pandimus alas.<BR> +</P> + +<P> +Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,<BR> +cum procul obscuros collis humilemque videmus<BR> +Italiam. ''Italiam'' primus conclamat Achates,<BR> +''Italiam'' laeto socii clamore salutant.<BR> +Tum pater Anchises magnum cratera corona<BR> +induit, implevitque mero, divosque vocavit<BR> +stans celsa in puppi:<BR> +'Di maris et terrae tempestatumque potentes,<BR> +ferte viam vento facilem et spirate secundi.'<BR> +Crebrescunt optatae aurae portusque patescit<BR> +iam propior, templumque adparet in arce Minervae.<BR> +Vela legunt socii et proras ad litora torquent.<BR> +Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,<BR> +obiectae salsa spumant aspargine cautes;<BR> +ipse latet; gemino demittunt bracchia muro<BR> +turriti scopuli, refugitque ab litore templum.<BR> +Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi<BR> +tondentis campum late, candore nivali.<BR> +Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portas<BR> +bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.<BR> +Sed tamen idem olim curru succedere sueti<BR> +quadrupedes, et frena iugo concordia ferre;<BR> +spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur<BR> +Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,<BR> +et capita ante aras Phrygio velamur amictu;<BR> +praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite<BR> +Iunoni Argivae iussos adolemus honores.<BR> +</P> + +<P> +Haud mora, continuo perfectis ordine votis,<BR> +cornua velatarum obvertimus antemarum,<BR> +Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.<BR> +Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti<BR> +cernitur; attollit se diva Lacinia contra,<BR> +Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.<BR> +Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,<BR> +et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa<BR> +audimus longe fractasque ad litora voces,<BR> +exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.<BR> +Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis:<BR> +hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.<BR> +Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!'<BR> +</P> + +<P> +Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem<BR> +contorsit laevas proram Palinurus ad undas.<BR> +laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.<BR> +Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem<BR> +subducta ad Manis imos desedimus unda.<BR> +Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:<BR> +ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.<BR> +Interea fessos ventus cum sole reliquit,<BR> +ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.<BR> +</P> + +<P> +Portus ab accessu ventorum immotus et ingens<BR> +ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;<BR> +interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,<BR> +turbine fumantem piceo et candente favilla,<BR> +attollitque globos flammarum et sidera lambit;<BR> +interdum scopulos avolsaque viscera montis<BR> +erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras<BR> +cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.<BR> +Fama est Enceladi semustum fulmine corpus<BR> +urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam<BR> +impositam ruptis flammam exspirare caminis;<BR> +et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem<BR> +murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.<BR> +Noctem illam tecti silvis immania monstra<BR> +perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.<BR> +Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra<BR> +siderea polus, obscuro sed nubila caelo,<BR> +et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.<BR> +</P> + +<P> +Postera iamque dies primo surgebat Eoo,<BR> +umentemque Aurora polo dimoverat umbram:<BR> +cum subito e silvis, macie confecta suprema,<BR> +ignoti nova forma viri miserandaque cultu<BR> +procedit, supplexque manus ad litora tendit.<BR> +Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,<BR> +consertum tegumen spinis; at cetera Graius,<BR> +[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.]<BR> +Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit<BR> +arma procul, paulum aspectu conterritus haesit,<BR> +continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps<BR> +cum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor,<BR> +per superos atque hoc caeli spirabile lumen,<BR> +tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;<BR> +hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,<BR> +et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;<BR> +pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,<BR> +spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.<BR> +Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.'<BR> +Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans<BR> +haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,<BR> +hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.<BR> +Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,<BR> +dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.<BR> +Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:<BR> +</P> + +<P> +'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,<BR> +nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto<BR> +paupere—-mansissetque utinam fortuna!—-profectus.<BR> +Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,<BR> +inmemores socii vasto Cyclopis in antro<BR> +deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,<BR> +intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat<BR> +sidera—-Di, talem terris avertite pestem!—-<BR> +nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.<BR> +Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.<BR> +Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro<BR> +prensa manu magna, medio resupinus in antro,<BR> +frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent<BR> +limina; vidi atro cum membra fluentia tabo<BR> +manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.<BR> +Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,<BR> +oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.<BR> +Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus<BR> +cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum<BR> +immensus, saniem eructans et frusta cruento<BR> +per somnum commixta mero, nos magna precati<BR> +numina sortitique vices, una undique circum<BR> +fundimur, et telo lumen terebramus acuto,—-<BR> +ingens, quod torva solum sub fronte latebat,<BR> +Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—-<BR> +et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.<BR> +Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem<BR> +rumpite.<BR> +</P> + +<P> +Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro<BR> +lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,<BR> +centum alii curva haec habitant ad litora volgo<BR> +infandi Cyclopes, et altis montibus errant.<BR> +Tertia iam lunae se cornua lumine complent,<BR> +cum vitam in silvis inter deserta ferarum<BR> +lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas<BR> +prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.<BR> +Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,<BR> +dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.<BR> +Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem<BR> +conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,<BR> +addixi: satis est gentem effugisse nefandam.<BR> +Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus<BR> +ipsum inter pecudes vasta se mole moventem<BR> +pastorem Polyphemum et litora nota petentem,<BR> +monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.<BR> +Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;<BR> +lanigerae comitantur oves—-ea sola voluptas<BR> +solamenque mali.<BR> +Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,<BR> +luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,<BR> +dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor<BR> +iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.<BR> +Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto<BR> +supplice sic merito, tacitique incidere funem;<BR> +vertimus et proni certantibus aequora remis.<BR> +Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;<BR> +verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,<BR> +nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,<BR> +clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes<BR> +contremuere undae, penitusque exterrita tellus<BR> +Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis.<BR> +</P> + +<P> +At genus e silvis Cyclopum et montibus altis<BR> +excitum ruit ad portus et litora complent.<BR> +Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo<BR> +Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,<BR> +concilium horrendum: quales cum vertice celso<BR> +aeriae quercus, aut coniferae cyparissi<BR> +constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.<BR> +Praecipites metus acer agit quocumque rudentis<BR> +excutere, et ventis intendere vela secundis.<BR> +Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin<BR> +inter, utramque viam leti discrimine parvo,<BR> +ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.<BR> +Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori<BR> +missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo<BR> +Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.<BR> +Talia monstrabat relegens errata retrorsus<BR> +litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.<BR> +</P> + +<P> +Sicanio praetenta sinu iacet insula contra<BR> +Plemyrium undosum; nomen dixere priores<BR> +Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem<BR> +occultas egisse vias subter mare; qui nunc<BR> +ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.<BR> +Iussi numina magna loci veneramur; et inde<BR> +exsupero praepingue solum stagnantis Helori.<BR> +Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni<BR> +radimus, et fatis numquam concessa moveri<BR> +adparet Camerina procul campique Geloi,<BR> +immanisque Gela fluvii cognomine dicta.<BR> +Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe<BR> +moenia, magnanimum quondam generator equorum;<BR> +teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,<BR> +et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.<BR> +</P> + +<P> +Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora<BR> +accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,<BR> +heu genitorem, omnis curae casusque levamen,<BR> +amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum<BR> +deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!<BR> +Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,<BR> +hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.<BR> +Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.<BR> +Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.<BR> +</P> + +<P> +Sic pater Aeneas intentis omnibus unus<BR> +fata renarrabat divom, cursusque docebat.<BR> +Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber04"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER IV<BR> +</H3> + +<P> +AT regina gravi iamdudum saucia cura<BR> +volnus alit venis, et caeco carpitur igni.<BR> +Multa viri virtus animo, multusque recursat<BR> +gentis honos: haerent infixi pectore voltus<BR> +verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.<BR> +Postera Phoebea lustrabat lampade terras,<BR> +umentemque Aurora polo dimoverat umbram,<BR> +cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:<BR> +'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!<BR> +Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,<BR> +quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!<BR> +Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.<BR> +Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille<BR> +iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!<BR> +Si mihi non animo fixum immotumque sederet,<BR> +ne cui me vinclo vellem sociare iugali,<BR> +postquam primus amor deceptam morte fefellit;<BR> +si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,<BR> +huic uni forsan potui succumbere culpae.<BR> +Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei<BR> +coniugis et sparsos fraterna caede Penatis,<BR> +solus hic inflexit sensus, animumque labantem<BR> +impulit: adgnosco veteris vestigia flammae.<BR> +Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,<BR> +vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,<BR> +pallentis umbras Erebi noctemque profundam,<BR> +ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.<BR> +Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores<BR> +abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.'<BR> +Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.<BR> +</P> + +<P> +Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori,<BR> +solane perpetua maerens carpere iuventa,<BR> +nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?<BR> +Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?<BR> +Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,<BR> +non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas<BR> +ductoresque alii, quos Africa terra triumphis<BR> +dives alit: placitone etiam pugnabis amori?<BR> +Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?<BR> +Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,<BR> +et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;<BR> +hinc deserta siti regio, lateque furentes<BR> +Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,<BR> +germanique minas?<BR> +Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda<BR> +hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.<BR> +Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna<BR> +coniugio tali! Teucrum comitantibus armis<BR> +Punica se quantis attollet gloria rebus!<BR> +Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis<BR> +indulge hospitio, causasque innecte morandi,<BR> +dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,<BR> +quassataeque rates, dum non tractabile caelum.'<BR> +</P> + +<P> +His dictis incensum animum inflammavit amore,<BR> +spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.<BR> +Principio delubra adeunt, pacemque per aras<BR> +exquirunt; mactant lectas de more bidentis<BR> +legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,<BR> +Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.<BR> +Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido<BR> +candentis vaccae media inter cornua fundit,<BR> +aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,<BR> +instauratque diem donis, pecudumque reclusis<BR> +pectoribus inhians spirantia consulit exta.<BR> +Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,<BR> +quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas<BR> +interea, et tacitum vivit sub pectore volnus.<BR> +Uritur infelix Dido, totaque vagatur<BR> +urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,<BR> +quam procul incautam nemora inter Cresia fixit<BR> +pastor agens telis, liquitque volatile ferrum<BR> +nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat<BR> +Dictaeos; haeret lateri letalis arundo.<BR> +Nunc media Aenean secum per moenia ducit,<BR> +Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;<BR> +incipit effari, mediaque in voce resistit;<BR> +nunc eadem labente die convivia quaerit,<BR> +Iliacosque iterum demens audire labores<BR> +exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.<BR> +Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim<BR> +luna premit suadentque cadentia sidera somnos,<BR> +sola domo maeret vacua, stratisque relictis<BR> +incubat, illum absens absentem auditque videtque;<BR> +aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,<BR> +detinet, infandum si fallere possit amorem.<BR> +Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus<BR> +exercet, portusve aut propugnacula bello<BR> +tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque<BR> +murorum ingentes aequataque machina caelo.<BR> +</P> + +<P> +Quam simul ac tali persensit peste teneri<BR> +cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,<BR> +talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:<BR> +'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis<BR> +tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen,<BR> +una dolo divom si femina victa duorum est!<BR> +Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra<BR> +suspectas habuisse domos Karthaginis altae.<BR> +Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?<BR> +Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos<BR> +exercemus? Habes, tota quod mente petisti:<BR> +ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.<BR> +Communem hunc ergo populum paribusque regamus<BR> +auspiciis; liceat Phrygio servire marito,<BR> +dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.'<BR> +</P> + +<P> +Olli—-sensit enim simulata mente locutam,<BR> +quo regnum Italiae Libycas averteret oras—-<BR> +sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demens<BR> +abnuat, aut tecum malit contendere bello,<BR> +si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.<BR> +Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam<BR> +esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,<BR> +miscerive probet populos, aut foedera iungi.<BR> +Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.<BR> +Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:<BR> +'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat<BR> +confieri possit, paucis, adverte, docebo.<BR> +Venatum Aeneas unaque miserrima Dido<BR> +in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus<BR> +extulerit Titan, radiisque retexerit orbem.<BR> +His ego nigrantem commixta grandine nimbum,<BR> +dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,<BR> +desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.<BR> +Diffugient comites et nocte tegentur opaca:<BR> +speluncam Dido dux et Troianus eandem<BR> +devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,<BR> +[conubio iungam stabili propriamque dicabo,]<BR> +hic hymenaeus erit.'—-Non adversata petenti<BR> +adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.<BR> +</P> + +<P> +Oceanum interea surgens Aurora reliquit.<BR> +It portis iubare exorto delecta iuventus;<BR> +retia rara, plagae, lato venabula ferro,<BR> +Massylique ruunt equites et odora canum vis.<BR> +Reginam thalamo cunctantem ad limina primi<BR> +Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro<BR> +stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.<BR> +Tandem progreditur, magna stipante caterva,<BR> +Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.<BR> +Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,<BR> +aurea purpuream subnectit fibula vestem.<BR> +Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus<BR> +incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis<BR> +infert se socium Aeneas atque agmina iungit.<BR> +Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta<BR> +deserit ac Delum maternam invisit Apollo,<BR> +instauratque choros, mixtique altaria circum<BR> +Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;<BR> +ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem<BR> +fronde premit crinem fingens atque implicat auro;<BR> +tela sonant umeris: haud illo segnior ibat<BR> +Aeneas; tantum egregio decus enitet ore.<BR> +Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,<BR> +ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae<BR> +decurrere iugis; alia de parte patentis<BR> +transmittunt cursu campos atque agmina cervi<BR> +pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.<BR> +At puer Ascanius mediis in vallibus acri<BR> +gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,<BR> +spumantemque dari pecora inter inertia votis<BR> +optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.<BR> +</P> + +<P> +Interea magno misceri murmure caelum<BR> +incipit; insequitur commixta grandine nimbus;<BR> +et Tyrii comites passim et Troiana iuventus<BR> +Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros<BR> +tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.<BR> +Speluncam Dido dux et Troianus eandem<BR> +deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno<BR> +dant signum; fulsere ignes et conscius aether<BR> +conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.<BR> +Ille dies primus leti primusque malorum<BR> +causa fuit; neque enim specie famave movetur,<BR> +nec iam furtivum Dido meditatur amorem:<BR> +coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.<BR> +</P> + +<P> +Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes—-<BR> +Fama, malum qua non aliud velocius ullum;<BR> +mobilitate viget, viresque adquirit eundo,<BR> +parva metu primo, mox sese attollit in auras,<BR> +ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.<BR> +Illam Terra parens, ira inritata deorum,<BR> +extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem<BR> +progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,<BR> +monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae<BR> +tot vigiles oculi subter, mirabile dictu,<BR> +tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.<BR> +Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,<BR> +stridens, nec dulci declinat lumina somno;<BR> +luce sedet custos aut summi culmine tecti,<BR> +turribus aut altis, et magnas territat urbes;<BR> +tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.<BR> +Haec tum multiplici populos sermone replebat<BR> +gaudens, et pariter facta atque infecta canebat:<BR> +venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,<BR> +cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;<BR> +nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere<BR> +regnorum immemores turpique cupidine captos.<BR> +Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.<BR> +Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,<BR> +incenditque animum dictis atque aggerat iras.<BR> +</P> + +<P> +Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,<BR> +templa Iovi centum latis immania regnis,<BR> +centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,<BR> +excubias divom aeternas, pecudumque cruore<BR> +pingue solum et variis florentia limina sertis.<BR> +Isque amens animi et rumore accensus amaro<BR> +dicitur ante aras media inter numina divom<BR> +multa Iovem manibus supplex orasse supinis:<BR> +'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis<BR> +gens epulata toris Lenaeum libat honorem,<BR> +aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,<BR> +nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes<BR> +terrificant animos et inania murmura miscent?<BR> +Femina, quae nostris errans in finibus urbem<BR> +exiguam pretio posuit, cui litus arandum<BR> +cuique loci leges dedimus, conubia nostra<BR> +reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.<BR> +Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,<BR> +Maeonia mentum mitra crinemque madentem<BR> +subnexus, rapto potitur: nos munera templis<BR> +quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus orantem dictis arasque tenentem<BR> +audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit<BR> +regia et oblitos famae melioris amantes.<BR> +Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:<BR> +'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,<BR> +Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc<BR> +exspectat, fatisque datas non respicit urbes,<BR> +adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.<BR> +Non illum nobis genetrix pulcherrima talem<BR> +promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;<BR> +sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem<BR> +Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri<BR> +proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.<BR> +Si nulla accendit tantarum gloria rerum,<BR> +nec super ipse sua molitur laude laborem,<BR> +Ascanione pater Romanas invidet arces?<BR> +Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,<BR> +nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?<BR> +Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat. Ille patris magni parere parabat<BR> +imperio; et primum pedibus talaria nectit<BR> +aurea, quae sublimem alis sive aequora supra<BR> +seu terram rapido pariter cum flamine portant;<BR> +tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco<BR> +pallentis, alias sub Tartara tristia mittit,<BR> +dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.<BR> +Illa fretus agit ventos, et turbida tranat<BR> +nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit<BR> +Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit,<BR> +Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris<BR> +piniferum caput et vento pulsatur et imbri;<BR> +nix umeros infusa tegit; tum flumina mento<BR> +praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.<BR> +Hic primum paribus nitens Cyllenius alis<BR> +constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas<BR> +misit, avi similis, quae circum litora, circum<BR> +piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.<BR> +Haud aliter terras inter caelumque volabat,<BR> +litus harenosum Libyae ventosque secabat<BR> +materno veniens ab avo Cyllenia proles.<BR> +Ut primum alatis tetigit magalia plantis,<BR> +Aenean fundantem arces ac tecta novantem<BR> +conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva<BR> +ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena<BR> +demissa ex umeris, dives quae munera Dido<BR> +fecerat, et tenui telas discreverat auro.<BR> +Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altae<BR> +fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem<BR> +exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?<BR> +Ipse deum tibi me claro demittit Olympo<BR> +regnator, caelum ac terras qui numine torquet;<BR> +ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:<BR> +quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?<BR> +Si te nulla movet tantarum gloria rerum,<BR> +[nec super ipse tua moliris laude laborem,]<BR> +Ascanium surgentem et spes heredis Iuli<BR> +respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus<BR> +debentur.' Tali Cyllenius ore locutus<BR> +mortalis visus medio sermone reliquit,<BR> +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.<BR> +</P> + +<P> +At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,<BR> +arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.<BR> +Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,<BR> +attonitus tanto monitu imperioque deorum.<BR> +Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem<BR> +audeat adfatu? Quae prima exordia sumat?<BR> +Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,<BR> +in partisque rapit varias perque omnia versat.<BR> +Haec alternanti potior sententia visa est:<BR> +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,<BR> +classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,<BR> +arma parent, et quae rebus sit causa novandis<BR> +dissimulent; sese interea, quando optuma Dido<BR> +nesciat et tantos rumpi non speret amores,<BR> +temptaturum aditus, et quae mollissima fandi<BR> +tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes<BR> +imperio laeti parent ac iussa facessunt.<BR> +</P> + +<P> +At regina dolos—-quis fallere possit amantem?<BR> +praesensit, motusque excepit prima futuros,<BR> +omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti<BR> +detulit armari classem cursumque parari.<BR> +Saevit inops animi, totamque incensa per urbem<BR> +bacchatur, qualis commotis excita sacris<BR> +Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho<BR> +orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.<BR> +Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:<BR> +'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum<BR> +posse nefas, tacitusque mea decedere terra?<BR> +Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,<BR> +nec moritura tenet crudeli funere Dido?<BR> +Quin etiam hiberno moliris sidere classem,<BR> +et mediis properas aquilonibus ire per altum,<BR> +crudelis? Quid, si non arva aliena domosque<BR> +ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,<BR> +Troia per undosum peteretur classibus aequor<BR> +Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te<BR> +(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)<BR> +per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,<BR> +si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam<BR> +dulce meum, miserere domus labentis, et istam—-<BR> +oro, si quis adhuc precibus locus—-exue mentem.<BR> +Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni<BR> +odere, infensi Tyrii; te propter eundem<BR> +exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,<BR> +fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?<BR> +Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.<BR> +Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater<BR> +destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?<BR> +Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset<BR> +ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula<BR> +luderet Aeneas, qui te tamen ore referret,<BR> +non equidem omnino capta ac deserta viderer.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat<BR> +lumina, et obnixus curam sub corde premebat.<BR> +Tandem pauca refert: 'Ego te, quae plurima fando<BR> +enumerare vales, numquam, regina, negabo<BR> +promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,<BR> +dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.<BR> +Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto<BR> +speravi—-ne finge—-fugam, nec coniugis umquam<BR> +praetendi taedas, aut haec in foedera veni.<BR> +Me si fata meis paterentur ducere vitam<BR> +auspiciis et sponte mea componere curas,<BR> +urbem Troianam primum dulcisque meorum<BR> +reliquias colerem, Priami tecta alta manerent,<BR> +et recidiva manu posuissem Pergama victis.<BR> +Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,<BR> +Italiam Lyciae iussere capessere sortes:<BR> +hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,<BR> +Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,<BR> +quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,<BR> +invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.<BR> +Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris<BR> +nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,<BR> +admonet in somnis et turbida terret imago;<BR> +me puer Ascanius capitisque iniuria cari,<BR> +quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.<BR> +Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso—-<BR> +testor utrumque caput—-celeris mandata per auras<BR> +detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi<BR> +intrantem muros, vocemque his auribus hausi.<BR> +Desine meque tuis incendere teque querelis:<BR> +Italiam non sponte sequor.'<BR> +</P> + +<P> +Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,<BR> +huc illuc volvens oculos, totumque pererrat<BR> +luminibus tacitis, et sic accensa profatur:<BR> +'Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,<BR> +perfide; sed duris genuit te cautibus horrens<BR> +Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.<BR> +Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?<BR> +Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?<BR> +Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?<BR> +Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,<BR> +nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.<BR> +Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem<BR> +excepi, et regni demens in parte locavi;<BR> +amissam classem, socios a morte reduxi.<BR> +Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,<BR> +nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso<BR> +interpres divom fert horrida iussa per auras.<BR> +Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos<BR> +sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.<BR> +I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.<BR> +Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,<BR> +supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido<BR> +saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,<BR> +et, cum frigida mors anima seduxerit artus,<BR> +omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.<BR> +Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.'<BR> +His medium dictis sermonem abrumpit, et auras<BR> +aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,<BR> +linquens multa metu cunctantem et multa parantem<BR> +dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra<BR> +marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.<BR> +</P> + +<P> +At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem<BR> +solando cupit et dictis avertere curas,<BR> +multa gemens magnoque animum labefactus amore,<BR> +iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.<BR> +Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas<BR> +deducunt toto naves: natat uncta carina;<BR> +frondentisque ferunt remos et robora silvis<BR> +infabricata, fugae studio.<BR> +Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.<BR> +Ac velut ingentem formicae farris acervum<BR> +cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;<BR> +it nigrum campis agmen, praedamque per herbas<BR> +convectant calle angusto; pars grandia trudunt<BR> +obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt<BR> +castigantque moras; opere omnis semita fervet.<BR> +Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?<BR> +quosve dabas gemitus, cum litora fervere late<BR> +prospiceres arce ex summa, totumque videres<BR> +misceri ante oculos tantis clamoribus aequor?<BR> +Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?<BR> +Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando<BR> +cogitur, et supplex animos submittere amori,<BR> +ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.<BR> +</P> + +<P> +'Anna, vides toto properari litore; circum<BR> +undique convenere; vocat iam carbasus auras,<BR> +puppibus et laeti nautae imposuere coronas.<BR> +Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,<BR> +et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum<BR> +exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille<BR> +te colere, arcanos etiam tibi credere sensus;<BR> +sola viri mollis aditus et tempora noras.<BR> +I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:<BR> +non ego cum Danais Troianam exscindere gentem<BR> +Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi,<BR> +nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,<BR> +cur mea dicta neget duras demittere in auris.<BR> +Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:<BR> +exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.<BR> +Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,<BR> +nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat:<BR> +tempus inane peto, requiem spatiumque furori,<BR> +dum mea me victam doceat fortuna dolere.<BR> +Extremam hanc oro veniam—-miserere sororis—-<BR> +quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus orabat, talisque miserrima fletus<BR> +fertque refertque soror: sed nullis ille movetur<BR> +fletibus, aut voces ullas tractabilis audit;<BR> +fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.<BR> +Ac, velut annoso validam cum robore quercum<BR> +Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc<BR> +eruere inter se certant; it stridor, et altae<BR> +consternunt terram concusso stipite frondes;<BR> +ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras<BR> +aetherias, tantum radice in Tartara tendit:<BR> +haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros<BR> +tunditur, et magno persentit pectore curas;<BR> +mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.<BR> +</P> + +<P> +Tum vero infelix fatis exterrita Dido<BR> +mortem orat; taedet caeli convexa tueri.<BR> +Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,<BR> +vidit, turicremis cum dona imponeret aris,<BR> +horrendum dictu, latices nigrescere sacros,<BR> +fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.<BR> +Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.<BR> +Praeterea fuit in tectis de marmore templum<BR> +coniugis antiqui, miro quod honore colebat,<BR> +velleribus niveis et festa fronde revinctum:<BR> +hinc exaudiri voces et verba vocantis<BR> +visa viri, nox cum terras obscura teneret;<BR> +solaque culminibus ferali carmine bubo<BR> +saepe queri et longas in fletum ducere voces;<BR> +multaque praeterea vatum praedicta priorum<BR> +terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem<BR> +in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui<BR> +sola sibi, semper longam incomitata videtur<BR> +ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.<BR> +Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,<BR> +et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;<BR> +aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes<BR> +armatam facibus matrem et serpentibus atris<BR> +cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.<BR> +</P> + +<P> +Ergo ubi concepit furias evicta dolore<BR> +decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque<BR> +exigit, et, maestam dictis adgressa sororem,<BR> +consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:<BR> +'Inveni, germana, viam—-gratare sorori—-<BR> +quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.<BR> +Oceani finem iuxta solemque cadentem<BR> +ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas<BR> +axem humero torquet stellis ardentibus aptum:<BR> +hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,<BR> +Hesperidum templi custos, epulasque draconi<BR> +quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,<BR> +spargens umida mella soporiferumque papaver.<BR> +Haec se carminibus promittit solvere mentes<BR> +quas velit, ast aliis duras immittere curas,<BR> +sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;<BR> +nocturnosque movet Manis: mugire videbis<BR> +sub pedibus terram, et descendere montibus ornos.<BR> +Testor, cara, deos et te, germana, tuumque<BR> +dulce caput, magicas invitam accingier artes.<BR> +Tu secreta pyram tecto interiore sub auras<BR> +erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit<BR> +impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,<BR> +quo perii, superimponas: abolere nefandi<BR> +cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.'<BR> +Haec effata silet; pallor simul occupat ora.<BR> +Non tamen Anna novis praetexere funera sacris<BR> +germanam credit, nec tantos mente furores<BR> +concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:<BR> +ergo iussa parat.<BR> +</P> + +<P> +At regina, pyra penetrali in sede sub auras<BR> +erecta ingenti taedis atque ilice secta,<BR> +intenditque locum sertis, et fronde coronat<BR> +funerea; super exuvias ensemque relictum<BR> +effigiemque toro locat, haud ignara futuri.<BR> +Stant arae circum, et crines effusa sacerdos<BR> +ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,<BR> +tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.<BR> +Sparserat et latices simulatos fontis Averni,<BR> +falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis<BR> +pubentes herbae nigri cum lacte veneni;<BR> +quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus<BR> +et matri praereptus amor.<BR> +Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,<BR> +unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,<BR> +testatur moritura deos et conscia fati<BR> +sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes<BR> +curae numen habet iustumque memorque, precatur.<BR> +</P> + +<P> +Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem<BR> +corpora per terras, silvaeque et saeva quierant<BR> +aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,<BR> +cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,<BR> +quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis<BR> +rura tenent, somno positae sub nocte silenti<BR> +[lenibant curas, et corda oblita laborum].<BR> +At non infelix animi Phoenissa, nec umquam<BR> +Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem<BR> +accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens<BR> +saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.<BR> +Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:<BR> +'En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores<BR> +experiar, Nomadumque petam conubia supplex,<BR> +quos ego sim totiens iam dedignata maritos?<BR> +Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum<BR> +iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,<BR> +et bene apud memores veteris stat gratia facti?<BR> +Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis<BR> +invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum<BR> +Laomedonteae sentis periuria gentis?<BR> +Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,<BR> +an Tyriis omnique manu stipata meorum<BR> +inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,<BR> +rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?<BR> +Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.<BR> +Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem<BR> +his, germana, malis oneras atque obicis hosti.<BR> +Non licuit thalami expertem sine crimine vitam<BR> +degere, more ferae, tales nec tangere curas!<BR> +Non servata fides cineri promissa Sychaeo!'<BR> +</P> + +<P> +Tantos illa suo rumpebat pectore questus.<BR> +Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,<BR> +carpebat somnos, rebus iam rite paratis.<BR> +Huic se forma dei voltu redeuntis eodem<BR> +obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est—-<BR> +omnia Mercurio similis, vocemque coloremque<BR> +et crinis flavos et membra decora iuventa:<BR> +'Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,<BR> +nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,<BR> +demens, nec Zephyros audis spirare secundos?<BR> +Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,<BR> +certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.<BR> +Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?<BR> +Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis<BR> +conlucere faces, iam fervere litora flammis,<BR> +si te his attigerit terris Aurora morantem.<BR> +Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper<BR> +femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.<BR> +</P> + +<P> +Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,<BR> +corripit e somno corpus, sociosque fatigat:<BR> +'Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;<BR> +solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto<BR> +festinare fugam tortosque incidere funes<BR> +ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,<BR> +quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.<BR> +Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo<BR> +dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem<BR> +fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.<BR> +Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;<BR> +litora deseruere; latet sub classibus aequor;<BR> +adnixi torquent spumas et caerula verrunt.<BR> +</P> + +<P> +Et iam prima novo spargebat lumine terras<BR> +Tithoni croceum linquens Aurora cubile.<BR> +Regina e speculis ut primum albescere lucem<BR> +vidit, et aequatis classem procedere velis,<BR> +litoraque et vacuos sensit sine remige portus,<BR> +terque quaterque manu pectus percussa decorum,<BR> +flaventesque abscissa comas, 'Pro Iuppiter, ibit<BR> +hic' ait 'et nostris inluserit advena regnis?<BR> +Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,<BR> +deripientque rates alii navalibus? Ite,<BR> +ferte citi flammas, date vela, impellite remos!—-<BR> +Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?<BR> +Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.<BR> +Tum decuit, cum sceptra dabas.—-En dextra fidesque,<BR> +quem secum patrios aiunt portare Penates,<BR> +quem subiisse umeris confectum aetate parentem!<BR> +Non potui abreptum divellere corpus, et undis<BR> +spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro<BR> +Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis?—-<BR> +Verum anceps pugnae fuerat fortuna:—-fuisset.<BR> +Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,<BR> +implessemque foros flammis, natumque patremque<BR> +cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.<BR> +'Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,<BR> +tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,<BR> +nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,<BR> +et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,<BR> +accipite haec, meritumque malis advertite numen,<BR> +et nostras audite preces. Si tangere portus<BR> +infandum caput ac terris adnare necesse est,<BR> +et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:<BR> +at bello audacis populi vexatus et armis,<BR> +finibus extorris, complexu avulsus Iuli,<BR> +auxilium imploret, videatque indigna suorum<BR> +funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae<BR> +tradiderit, regno aut optata luce fruatur,<BR> +sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.<BR> +Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.<BR> +Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum<BR> +exercete odiis, cinerique haec mittite nostro<BR> +munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.<BR> +Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,<BR> +qui face Dardanios ferroque sequare colonos,<BR> +nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.<BR> +Litora litoribus contraria, fluctibus undas<BR> +imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ait, et partis animum versabat in omnis,<BR> +invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.<BR> +Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;<BR> +namque suam patria antiqua cinis ater habebat:<BR> +'Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;<BR> +dic corpus properet fluviali spargere lympha,<BR> +et pecudes secum et monstrata piacula ducat:<BR> +sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.<BR> +Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,<BR> +perficere est animus, finemque imponere curis,<BR> +Dardaniique rogum capitis permittere flammae.'<BR> +Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.<BR> +At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,<BR> +sanguineam volvens aciem, maculisque trementis<BR> +interfusa genas, et pallida morte futura,<BR> +interiora domus inrumpit limina, et altos<BR> +conscendit furibunda rogos, ensemque recludit<BR> +Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.<BR> +Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile<BR> +conspexit, paulum lacrimis et mente morata,<BR> +incubuitque toro, dixitque novissima verba:<BR> +'Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,<BR> +accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.<BR> +Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,<BR> +et nunc magna mei sub terras ibit imago.<BR> +Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;<BR> +ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;<BR> +felix, heu nimium felix, si litora tantum<BR> +numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!'<BR> +Dixit, et, os impressa toro, 'Moriemur inultae,<BR> +sed moriamur' ait. 'Sic, sic iuvat ire sub umbras:<BR> +Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto<BR> +Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.'<BR> +Dixerat; atque illam media inter talia ferro<BR> +conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore<BR> +spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta<BR> +atria; concussam bacchatur Fama per urbem.<BR> +Lamentis gemituque et femineo ululatu<BR> +tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,<BR> +non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis<BR> +Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes<BR> +culmina perque hominum volvantur perque deorum.<BR> +Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu<BR> +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis<BR> +per medios ruit, ac morientem nomine clamat:<BR> +'Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?<BR> +Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?<BR> +Quid primum deserta querar? Comitemne sororem<BR> +sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:<BR> +idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.<BR> +His etiam struxi manibus, patriosque vocavi<BR> +voce deos, sic te ut posita crudelis abessem?<BR> +Exstinxti te meque, soror, populumque patresque<BR> +Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis<BR> +abluam, et, extremus si quis super halitus errat,<BR> +ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos,<BR> +semianimemque sinu germanam amplexa fovebat<BR> +cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.<BR> +Illa, graves oculos conata attollere, rursus<BR> +deficit; infixum stridit sub pectore vulnus.<BR> +Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;<BR> +ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto<BR> +quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.<BR> +</P> + +<P> +Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem<BR> +difficilisque obitus, Irim demisit Olympo,<BR> +quae luctantem animam nexosque resolveret artus.<BR> +Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,<BR> +sed misera ante diem, subitoque accensa furore,<BR> +nondum illi flavum Proserpina vertice crinem<BR> +abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.<BR> +Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,<BR> +mille trahens varios adverso sole colores,<BR> +devolat, et supra caput adstitit: 'Hunc ego Diti<BR> +sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'<BR> +Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una<BR> +dilapsus calor, atque in ventos vita recessit.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber05"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER V<BR> +</H3> + +<P> +INTEREA medium Aeneas iam classe tenebat<BR> +certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat,<BR> +moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae<BR> +conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem,<BR> +causa latet; duri magno sed amore dolores<BR> +polluto, notumque, furens quid femina possit,<BR> +triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.<BR> +Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla<BR> +occurrit tellus, maria undique et undique caelum,<BR> +olli caeruleus supra caput adstitit imber,<BR> +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.<BR> +Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:<BR> +'Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?<BR> +Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus<BR> +colligere arma iubet validisque incumbere remis,<BR> +obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur:<BR> +'Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor<BR> +spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.<BR> +Mutati transversa fremunt et vespere ab atro<BR> +consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer.<BR> +Nec nos obniti contra, nec tendere tantum<BR> +sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur,<BR> +quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe<BR> +fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,<BR> +si modo rite memor servata remetior astra.'<BR> +Tum pius Aeneas: 'Equidem sic poscere ventos<BR> +iamdudum et frustra cerno te tendere contra:<BR> +Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla,<BR> +quove magis fessas optem demittere naves,<BR> +quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten,<BR> +et patris Anchisae gremio complectitur ossa?'<BR> +Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi<BR> +intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,<BR> +et tandem laeti notae advertuntur harenae.<BR> +</P> + +<P> +At procul ex celso miratus vertice montis<BR> +adventum sociasque rates occurrit Acestes,<BR> +horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,<BR> +Troia Criniso conceptum flumine mater<BR> +quem genuit: veterum non immemor ille parentum<BR> +gratatur reduces, et gaza laetus agresti<BR> +excipit, ac fessos opibus solatur amicis.<BR> +</P> + +<P> +Postera cum primo stellas Oriente fugarat<BR> +clara dies, socios in coetum litore ab omni<BR> +advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur:<BR> +'Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom,<BR> +annuus exactis completur mensibus orbis,<BR> +ex quo reliquias divinique ossa parentis<BR> +Condidimus terra maestasque sacravimus aras.<BR> +Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,<BR> +semper honoratum—-sic di voluistis—-habebo.<BR> +Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,<BR> +Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae;<BR> +annua vota tamen sollemnisque ordine pompas<BR> +exsequerer, strueremque suis altaria donis.<BR> +Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis,<BR> +haud equidem sine mente, reor, sine numine divom,<BR> +adsumus et portus delati intramus amicos.<BR> +Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem;<BR> +poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis<BR> +urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.<BR> +Bina boum vobis Troia generatus Acestes<BR> +dat numero capita in naves; adhibete Penates<BR> +et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.<BR> +Praeterea, si nona diem mortalibus almum<BR> +Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,<BR> +prima citae Teucris ponam certamina classis;<BR> +quique pedum cursu valet, et qui viribus audax<BR> +aut iaculo incedit melior levibusque sagittis,<BR> +seu crudo fidit pugnam committere caestu,<BR> +cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae.<BR> +Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.'<BR> +</P> + +<P> +Sic fatus, velat materna tempora myrto;<BR> +hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes,<BR> +hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.<BR> +Ille e concilio multis cum milibus ibat<BR> +ad tumulum, magna medius comitante caterva.<BR> +Hic duo rite mero libans carchesia Baccho<BR> +fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,<BR> +purpureosque iacit flores, ac talia fatur:<BR> +'Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti<BR> +nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae.<BR> +Non licuit fines Italos fataliaque arva,<BR> +nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.'<BR> +Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis<BR> +septem ingens gyros, septena volumina traxit,<BR> +amplexus placide tumulum lapsusque per aras,<BR> +caeruleae cui terga notae, maculosus et auro<BR> +squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus<BR> +mille iacit varios adverso sole colores.<BR> +Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo<BR> +tandem inter pateras et levia pocula serpens<BR> +libavitque dapes, rursusque innoxius imo<BR> +successit tumulo, et depasta altaria liquit.<BR> +Hoc magis inceptos genitori instaurat honores,<BR> +incertus, geniumne loci famulumne parentis<BR> +esse putet: caedit binas de more bidentes,<BR> +totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos;<BR> +vinaque fundebat pateris, animamque vocabat<BR> +Anchisae magni Manisque Acheronte remissos.<BR> +Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti<BR> +dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos;<BR> +ordine aena locant alii, fusique per herbam<BR> +subiciunt veribus prunas et viscera torrent.<BR> +</P> + +<P> +Exspectata dies aderat, nonamque serena<BR> +Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant,<BR> +famaque finitimos et clari nomen Acestae<BR> +excierat; laeto complerant litora coetu,<BR> +visuri Aeneadas, pars et certare parati.<BR> +Munera principio ante oculos circoque locantur<BR> +in medio, sacri tripodes viridesque coronae,<BR> +et palmae pretium victoribus, armaque et ostro<BR> +perfusae vestes, argenti aurique talenta;<BR> +et tuba commissos medio canit aggere ludos.<BR> +</P> + +<P> +Prima pares ineunt gravibus certamina remis<BR> +quattuor ex omni delectae classe carinae.<BR> +Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,<BR> +mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi;<BR> +ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,<BR> +urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu<BR> +impellunt, terno consurgunt ordine remi;<BR> +Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,<BR> +Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus<BR> +caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.<BR> +</P> + +<P> +Est procul in pelago saxum spumantia contra<BR> +litora, quod tumidis submersum tunditur olim<BR> +fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori;<BR> +tranquillo silet, immotaque attollitur unda<BR> +campus, et apricis statio gratissima mergis.<BR> +Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam<BR> +constituit signum nautis pater, unde reverti<BR> +scirent, et longos ubi circumflectere cursus.<BR> +Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro<BR> +ductores longe effulgent ostroque decori;<BR> +cetera populea velatur fronde iuventus,<BR> +nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit.<BR> +Considunt transtris, intentaque brachia remis;<BR> +intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit<BR> +corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido.<BR> +Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,<BR> +haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor<BR> +nauticus, adductis spumant freta versa lacertis.<BR> +Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit<BR> +convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.<BR> +Non tam praecipites biiugo certamine campum<BR> +corripuere, ruuntque effusi carcere currus,<BR> +nec sic immissis aurigae undantia lora<BR> +concussere iugis pronique in verbera pendent.<BR> +Tum plausu fremituque virum studiisque faventum<BR> +consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant<BR> +litora, pulsati colles clamore resultant.<BR> +</P> + +<P> +Effugit ante alios primisque elabitur undis<BR> +turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus<BR> +consequitur, melior remis, sed pondere pinus<BR> +tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis<BR> +Centaurusque locum tendunt superare priorem;<BR> +et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens<BR> +Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur<BR> +frontibus, et longa sulcant vada salsa carina.<BR> +Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,<BR> +cum princeps medioque Gyas in gurgite victor<BR> +rectorem navis compellat voce Menoeten:<BR> +'Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum;<BR> +litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes;<BR> +altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes<BR> +saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.<BR> +'Quo diversus abis?' iterum 'Pete saxa, Menoete!'<BR> +cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum<BR> +respicit instantem tergo, et propiora tenentem.<BR> +Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes<BR> +radit iter laevum interior, subitoque priorem<BR> +praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis.<BR> +Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens,<BR> +nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten,<BR> +oblitus decorisque sui sociumque salutis,<BR> +in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;<BR> +ipse gubernaclo rector subit, ipse magister,<BR> +hortaturque viros, clavumque ad litora torquet.<BR> +At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est,<BR> +iam senior madidaque fluens in veste Menoetes<BR> +summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.<BR> +Ilium et labentem Teucri et risere natantem,<BR> +et salsos rident revomentem pectore fluctus.<BR> +</P> + +<P> +Hic laeta extremis spes est accensa duobus,<BR> +Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.<BR> +Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,<BR> +nec tota tamen ille prior praeeunte carina;<BR> +parte prior, partem rostro premit aemula Pristis.<BR> +At media socios incedens nave per ipsos<BR> +hortatur Mnestheus: 'Nunc, nunc insurgite remis,<BR> +Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema<BR> +delegi comites; nunc illas promite vires,<BR> +nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi,<BR> +Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.<BR> +Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo;<BR> +quamquam O!—-sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti;<BR> +extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives,<BR> +et prohibete nefas.' Olli certamine summo<BR> +procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis,<BR> +subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus<BR> +aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.<BR> +Attulit ipse viris optatum casus honorem.<BR> +Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet<BR> +interior, spatioque subit Sergestus iniquo,<BR> +infelix saxis in procurrentibus haesit.<BR> +Concussae cautes, et acuto in murice remi<BR> +obnixi crepuere, inlisaque prora pependit.<BR> +Consurgunt nautae et magno clamore morantur,<BR> +ferratasque trudes et acuta cuspide contos<BR> +expediunt, fractosque legunt in gurgite remos.<BR> +At laetus Mnestheus successuque acrior ipso<BR> +agmine remorum celeri ventisque vocatis<BR> +prona petit maria et pelago decurrit aperto.<BR> +Qualis spelunca subito commota columba,<BR> +cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,<BR> +fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis<BR> +dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto<BR> +radit iter liquidum, celeres neque commovet alas:<BR> +sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis<BR> +aequora, sic illam fert impetus ipse volantem.<BR> +Et primum in scopulo luctantem deserit alto<BR> +Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem<BR> +auxilia, et fractis discentem currere remis<BR> +Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram<BR> +consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.<BR> +</P> + +<P> +Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:<BR> +quem petit, et summis adnixus viribus urguet.<BR> +Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem<BR> +instigant studiis, resonatque fragoribus aether.<BR> +Hi proprium decus et partum indignantur honorem<BR> +ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;<BR> +hos successus alit: possunt, quia posse videntur.<BR> +Et fors aequatis cepissent praemia rostris,<BR> +ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus<BR> +fudissetque preces, divosque in vota vocasset:<BR> +Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,<BR> +vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum<BR> +constituam ante aras, voti reus, extaque salsos<BR> +porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.'<BR> +Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis<BR> +Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,<BR> +et pater ipse manu magna Portunus euntem<BR> +impulit; illa Noto citius volucrique sagitta<BR> +ad terram fugit, et portu se condidit alto.<BR> +</P> + +<P> +Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis,<BR> +victorem magna praeconis voce Cloanthum<BR> +declarat viridique advelat tempora lauro,<BR> +muneraque in naves ternos optare iuvencos,<BR> +vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.<BR> +Ipsis praecipuos ductoribus addit honores:<BR> +victori chlamydem auratam, quam plurima circum<BR> +purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,<BR> +intextusque puer frondosa regius Ida<BR> +veloces iaculo cervos cursuque fatigat,<BR> +acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida<BR> +sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;<BR> +longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt<BR> +custodes, saevitque canum latratus in auras.<BR> +At qui deinde locum tenuit virtute secundum,<BR> +levibus huic hamis consertam auroque trilicem<BR> +loricam, quam Demoleo detraxerat ipse<BR> +victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto,<BR> +donat habere viro, decus et tutamen in armis.<BR> +Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant<BR> +multiplicem, conixi umeris; indutus at olim<BR> +Demoleos cursu palantes Troas agebat.<BR> +Tertia dona facit geminos ex aere lebetas,<BR> +cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.<BR> +Iamque adeo donati omnes opibusque superbi<BR> +puniceis ibant evincti tempora taenis,<BR> +cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus,<BR> +amissis remis atque ordine debilis uno,<BR> +inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.<BR> +Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,<BR> +aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu<BR> +seminecem liquit saxo lacerumque viator;<BR> +nequiquam longos fugiens dat corpore tortus,<BR> +parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla<BR> +arduus attollens, pars volnere clauda retentat<BR> +nexantem nodis seque in sua membra plicantem:<BR> +tali remigio navis se tarda movebat;<BR> +vela facit tamen, et velis subit ostia plenis.<BR> +Sergestum Aeneas promisso munere donat,<BR> +servatam ob navem laetus sociosque reductos.<BR> +Olli serva datur, operum haud ignara Minervae,<BR> +Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati.<BR> +</P> + +<P> +Hoc pius Acneas misso certamine tendit<BR> +gramineum in campum, quem collibus undique curvis<BR> +cingebant silvae, mediaque in valle theatri<BR> +circus erat; quo se multis cum milibus heros<BR> +consessu medium tulit exstructoque resedit.<BR> +Hic, qui forte velint rapido contendere cursu,<BR> +imitat pretiis animos, et praemia ponit.<BR> +Undique conveniunt leucri mixtique Sicani,<BR> +Nisus et Euryalus primi,<BR> +Euryalus forma insignis viridique iuventa,<BR> +Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus<BR> +regius egregia Priami de stirpe Diores;<BR> +hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,<BR> +alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;<BR> +tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,<BR> +adsueti silvis, comites senioris Acestae;<BR> +multi praeterea, quos fama obscura recondit.<BR> +Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:<BR> +'Accipite haec animis, laetasque advertite mentes:<BR> +nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.<BR> +Gnosia bina dabo levato lucida ferro<BR> +spicula caelatamque argento ferre bipennem;<BR> +omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi<BR> +accipient flavaque caput nectentur oliva.<BR> +Primus equum phaleris insignem victor habeto;<BR> +alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis<BR> +Threiciis, lato quam circum amplectitur auro<BR> +balteus et tereti subnectit fibula gemma;<BR> +tertius Argolica hac galea contentus abito.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente<BR> +corripiunt spatia audito, limenque relinquunt,<BR> +effusi nimbo similes, simul ultima signant.<BR> +Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus<BR> +emicat, et ventis et fulminis ocior alis;<BR> +proximus huic, longo sed proxumus intervallo,<BR> +insequitur Salius; spatio post deinde relicto<BR> +tertius Euryalus:<BR> +Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso<BR> +ecce volat calcemque terit iam calce Diores,<BR> +incumbens umero, spatia et si plura supersint,<BR> +transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat.<BR> +Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam<BR> +finem adventabant, levi cum sanguine Nisus<BR> +labitur infelix, caesis ut forte iuvencis<BR> +fusus humum viridisque super madefecerat herbas.<BR> +Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso<BR> +haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso<BR> +concidit immundoque fimo sacroque cruore.<BR> +Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum;<BR> +nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;<BR> +ille autem spissa iacuit revolutus harena.<BR> +Emicat Euryalus, et munere victor amici<BR> +prima tenet, plausuque volat fremituque secundo.<BR> +Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.<BR> +Hic totum caveae consessum ingentis et ora<BR> +prima patrum magnis Salius clamoribus implet,<BR> +ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.<BR> +Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae,<BR> +gratior et pulchro veniens in corpore virtus.<BR> +Adiuvat et magna proclamat voce Diores,<BR> +qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit<BR> +ultima, si primi Salio reddentur honores.<BR> +Tum pater Aeneas 'Vestra' inquit 'munera vobis<BR> +certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo;<BR> +me liceat casus misereri insontis amici.'<BR> +Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis<BR> +dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis.<BR> +Hic Nisus, 'Si tanta' inquit 'sunt praemia victis,<BR> +et te lapsorum miseret, quae munera Niso<BR> +digna dabis, primam merui qui laude coronam,<BR> +ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?<BR> +Et simul his dictis faciem ostentabat et udo<BR> +turpia membra fimo. Risit pater optimus olli<BR> +et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem,<BR> +Neptuni sacro Danais de poste refixum.<BR> +Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat;<BR> +</P> + +<P> +Post, ubi confecti cursus, et dona peregit:<BR> +'Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,<BR> +adsit, et evinctis attollat brachia palmis.'<BR> +Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,<BR> +victori velatum auro vittisque iuvencum,<BR> +ensem atque insignem galeam solacia victo.<BR> +Nec mora: continuo vastis cum viribus effert<BR> +ora Dares, magnoque virum se murmure tollit;<BR> +solus qui Paridem solitus contendere contra,<BR> +idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector,<BR> +victorem Buten immani corpore, qui se<BR> +Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat,<BR> +perculit, et fulva moribundum extendit harena.<BR> +Talis prima Dares caput altum in proelia tollit,<BR> +ostenditque umeros latos, alternaque iactat<BR> +brachia protendens, et verberat ictibus auras.<BR> +Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto<BR> +audet adire virum manibusque inducere caestus.<BR> +Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma,<BR> +Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus<BR> +tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur:<BR> +'Nate dea, si nemo audet se credere pugnae,<BR> +quae finis standi? Quo me decet usque teneri?<BR> +Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant<BR> +Dardanidae, reddique viro promissa iubebant.<BR> +</P> + +<P> +Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,<BR> +proximus ut viridante toro consederat herbae:<BR> +'Entelle, heroum quondam fortissime frustra,<BR> +tantane tam patiens nullo certamine tolli<BR> +dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister<BR> +requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem<BR> +Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?'<BR> +Ille sub haec: 'Non laudis amor, nec gloria cessit<BR> +pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta<BR> +sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.<BR> +Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste<BR> +exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,<BR> +haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco<BR> +venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus<BR> +in medium geminos immani pondere caestus<BR> +proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus<BR> +ferre manum, duroque intendere brachia tergo.<BR> +Obstipuere animi: tantorum ingentia septem<BR> +terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.<BR> +Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat;<BR> +magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa<BR> +huc illuc vinclorum immensa volumina versat.<BR> +Tum senior talis referebat pectore voces:<BR> +'Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma<BR> +vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam?<BR> +Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;—-<BR> +sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;—-<BR> +his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus,<BR> +dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum<BR> +temporibus geminis canebat sparsa senectus.<BR> +Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat,<BR> +idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes,<BR> +aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto;<BR> +solve metus; et tu Troianos exue caestus.'<BR> +Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum<BR> +et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque<BR> +exuit, atque ingens media consistit harena.<BR> +Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos,<BR> +et paribus palmas amborum innexuit armis.<BR> +Constitit in digitos extemplo arrectus uterque,<BR> +brachiaque ad superas interritus extulit auras.<BR> +Abduxere retro longe capita ardua ab ictu,<BR> +immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt.<BR> +Ille pedum melior motu, fretusque iuventa;<BR> +hic membris et mole valens, sed tarda trementi<BR> +genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.<BR> +Multa viri nequiquam inter se volnera iactant,<BR> +multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos<BR> +dant sonitus, erratque auris et tempora circum<BR> +crebra manus, duro crepitant sub volnere malae.<BR> +Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem,<BR> +corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.<BR> +Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem,<BR> +aut montana sedet circum castella sub armis,<BR> +nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat<BR> +arte locum, et variis adsultibus inritus urguet.<BR> +Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte<BR> +extulit: ille ictum venientem a vertice velox<BR> +praevidit, celerique elapsus corpore cessit.<BR> +Entellus vires in ventum effudit, et ultro<BR> +ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto<BR> +concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho,<BR> +aut Ida in magna, radicibus eruta pinus.<BR> +Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;<BR> +it clamor caelo, primusque accurrit Acestes,<BR> +aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.<BR> +At non tardatus casu neque territus heros<BR> +acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira.<BR> +Tum pudor incendit vires et conscia virtus,<BR> +praecipitemque Daren ardens agit aequore toto,<BR> +nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;<BR> +nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi<BR> +culminibus crepitant, sic densis ictibus heros<BR> +creber utraque manu pulsat versatque Dareta.<BR> +</P> + +<P> +Tum pater Aeneas procedere longius iras<BR> +et saevire animis Entellum haud passus acerbis;<BR> +sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta<BR> +eripuit mulcens dictis, ac talia fatur:<BR> +'Infelix, quae tanta animum dementia cepit?<BR> +Non vires alias conversaque numina sentis?<BR> +Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit.<BR> +Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem,<BR> +iactantemque utroque caput, crassumque cruorem<BR> +ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes,<BR> +ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati<BR> +accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt.<BR> +Hic victor, superans animis tauroque superbus:<BR> +'Nate dea, vosque haec' inquit 'cognoscite, Teucri,<BR> +et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires,<BR> +et qua servetis revocatum a morte Dareta.'<BR> +Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci,<BR> +qui donum adstabat pugnae, durosque reducta<BR> +libravit dextra media inter cornua caestus,<BR> +arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro.<BR> +sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.<BR> +Ille super tales effundit pectore voces:<BR> +'Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis<BR> +persolvo; hic victor caestus artemque repono.'<BR> +</P> + +<P> +Protinus Aeneas celeri certare sagitta<BR> +invitat qui forte velint, et praemia ponit,<BR> +ingentique manu malum de nave Seresti<BR> +erigit, et volucrem traiecto in fune columbam,<BR> +quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.<BR> +Convenere viri, deiectamque aerea sortem<BR> +accepit galea; et primus clamore secundo<BR> +Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis;<BR> +quem modo navali Mnestheus certamine victor<BR> +consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.<BR> +Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,<BR> +Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus,<BR> +in medios telum torsisti primus Achivos.<BR> +Extremus galeaque ima subsedit Acestes,<BR> +ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.<BR> +Tum validis flexos incurvant viribus arcus<BR> +pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris.<BR> +Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta<BR> +Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras;<BR> +et venit, adversique infigitur arbore mali.<BR> +Intremuit malus, timuitque exterrita pennis<BR> +ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.<BR> +Post acer Mnestheus adducto constitit arcu,<BR> +alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.<BR> +Ast ipsam miserandus avem contingere ferro<BR> +non valuit: nodos et vincula linea rupit,<BR> +quis innexa pedem malo pendebat ab alto:<BR> +illa notos atque alta volans in nubila fugit.<BR> +Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato<BR> +tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit,<BR> +iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis<BR> +plaudentem nigra figit sub nube columbam.<BR> +Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris<BR> +aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam.<BR> +</P> + +<P> +Amissa solus palma superabat Acestes;<BR> +qui tamen aerias telum contendit in auras,<BR> +ostentans artemque pater arcumque sonantem.<BR> +Hic oculis subito obicitur magnoque futurum<BR> +augurio monstrum; docuit post exitus ingens,<BR> +seraque terrifici cecinerunt omina vates.<BR> +Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo,<BR> +signavitque viam flammis, tenuisque recessit<BR> +consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa<BR> +transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt.<BR> +Attonitis haesere animis, superosque precati<BR> +Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen<BR> +abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten<BR> +muneribus cumulat magnis, ac talia fatur:<BR> +'Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi<BR> +talibus auspiciis exsortem ducere honores.<BR> +Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,<BR> +cratera impressum signis, quem Thracius olim<BR> +Anchisae genitori in magno munere Cisseus<BR> +ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.'<BR> +Sic fatus cingit viridanti tempora lauro,<BR> +et primum ante omnes victorem appellat Acesten.<BR> +Nec bonus Eurytion praelato invidit honori,<BR> +quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.<BR> +Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit;<BR> +extremus, volucri qui fixit arundine malum.<BR> +</P> + +<P> +At pater Aeneas, nondum certamine misso,<BR> +custodem ad sese comitemque impubis Iuli<BR> +Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:<BR> +'Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum<BR> +agmen habet secum, cursusque instruxit equorum,<BR> +ducat avo turmas, et sese ostendat in armis,<BR> +dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo<BR> +infusum populum, et campos iubet esse patentes.<BR> +Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum<BR> +frenatis lucent in equis, quos omnis euntes<BR> +Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.<BR> +omnibus in morem tonsa coma pressa corona;<BR> +cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro;<BR> +pars levis umero pharetras; it pectore summo<BR> +flexilis obtorti per collum circulus auri.<BR> +Tres equitum numero turmae, ternique vagantur<BR> +ductores: pueri bis seni quemque secuti<BR> +agmine partito fulgent paribusque magistris.<BR> +Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem<BR> +nomen avi referens Priamus,—-tua clara, Polite,<BR> +progenies, auctura Italos,—-quem Thracius albis<BR> +portat equus bicolor maculis, vestigia primi<BR> +alba pedis frontemque ostentans arduus albam.<BR> +Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,<BR> +parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo.<BR> +Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus<BR> +Sidonio est invectus equo, quem candida Dido<BR> +esse sui dederat monumentum et pignus amoris.<BR> +Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae<BR> +fertur equis.<BR> +Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes<BR> +Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum.<BR> +Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum<BR> +lustravere in equis, signum clamore paratis<BR> +Epytides longe dedit insonuitque flagello.<BR> +Olli discurrere pares, atque agmina terni<BR> +diductis solvere choris, rursusque vocati<BR> +convertere vias infestaque tela tulere.<BR> +Inde alios ineunt cursus aliosque recursus<BR> +adversi spatiis, alternosque orbibus orbes<BR> +impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis;<BR> +et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt<BR> +infensi, facta pariter nunc pace feruntur.<BR> +Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta<BR> +parietibus textum caecis iter, ancipitemque<BR> +mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi<BR> +falleret indeprensus et inremeabilis error;<BR> +haud alio Teucrum nati vestigia cursu<BR> +impediunt texuntque fugas et proelia ludo,<BR> +delphinum similes, qui per maria umida nando<BR> +Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.]<BR> +Hunc morem cursus atque haec certamina primus<BR> +Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,<BR> +rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos,<BR> +quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes;<BR> +Albani docuere suos; hinc maxima porro<BR> +accepit Roma, et patrium servavit honorem;<BR> +Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.<BR> +Hac celebrata tenus sancto certamina patri.<BR> +</P> + +<P> +Hic primum fortuna fidem mutata novavit.<BR> +Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,<BR> +Irim de caelo misit Saturnia Iuno<BR> +Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti,<BR> +multa movens, necdum antiquum saturata dolorem.<BR> +Illa, viam celerans per mille coloribus arcum,<BR> +nulli visa cito decurrit tramite virgo.<BR> +Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat,<BR> +desertosque videt portus classemque relictam.<BR> +At procul in sola secretae Troades acta<BR> +amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum<BR> +pontum adspectabant flentes. 'Heu tot vada fessis<BR> +et tantum superesse maris!' vox omnibus una.<BR> +Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem.<BR> +Ergo inter medias sese haud ignara nocendi<BR> +conicit, et faciemque deae vestemque reponit;<BR> +fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,<BR> +cui genus et quondam nomen natique fuissent;<BR> +ac sic Dardanidum mediam se matribus infert:<BR> +'O miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello<BR> +traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens<BR> +infelix, cui te exitio Fortuna reservat?<BR> +Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas,<BR> +eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa<BR> +sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum<BR> +Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis.<BR> +Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes:<BR> +quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?<BR> +O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates,<BR> +nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam<BR> +Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo?<BR> +Quin agite et mecum infaustas exurite puppes.<BR> +Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago<BR> +ardentes dare visa faces: ''Hic quaerite Troiam;<BR> +hic domus est'' inquit ''vobis.'' Iam tempus agi res,<BR> +uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae<BR> +Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.'<BR> +Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem,<BR> +sublataque procul dextra conixa coruscat,<BR> +et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda<BR> +Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu,<BR> +Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:<BR> +'Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres,<BR> +est Dorycli coniunx; divini signa decoris<BR> +ardentesque notate oculos; qui spiritus illi,<BR> +qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti.<BR> +Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui<BR> +aegram, indignantem, tali quod sola careret<BR> +munere, nec meritos Anchisae inferet honores.'<BR> +Haec effata.<BR> +At matres primo ancipites oculisque malignis<BR> +ambiguae spectare rates miserum inter amorem<BR> +praesentis terrae fatisque vocantia regna,<BR> +cum dea se paribus per caelum sustulit alis,<BR> +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.<BR> +Tum vero attonitae monstris actaeque furore<BR> +conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem;<BR> +pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque<BR> +coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis<BR> +transtra per et remos et pictas abiete puppes.<BR> +</P> + +<P> +Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri<BR> +incensas perfert naves Eumelus, et ipsi<BR> +respiciunt atram in nimbo volitare favillam.<BR> +Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres<BR> +ducebat, sic acer equo turbata petivit<BR> +castra, nec exanimes possunt retinere magistri.<BR> +'Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit,<BR> +'heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra<BR> +Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester<BR> +Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem,<BR> +qua ludo indutus belli simulacra ciebat;<BR> +accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.<BR> +Ast illae diversa metu per litora passim<BR> +diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim<BR> +saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque<BR> +mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est.<BR> +</P> + +<P> +Sed non idcirco flammae atque incendia vires<BR> +indomitas posuere; udo sub robore vivit<BR> +stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas<BR> +est vapor, et toto descendit corpore pestis,<BR> +nec vires heroum infusaque flumina prosunt.<BR> +Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem,<BR> +auxilioque vocare deos, et tendere palmas:<BR> +'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum<BR> +Troianos, si quid pietas antiqua labores<BR> +respicit humanos, da flammam evadere classi<BR> +nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto.<BR> +Vel tu, quod superest infesto fulmine morti,<BR> +si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.'<BR> +Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra<BR> +tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt<BR> +ardua terrarum et campi; ruit aethere toto<BR> +turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris;<BR> +implenturque super puppes; semiusta madescunt<BR> +robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes,<BR> +quattuor amissis, servatae a peste carinae.<BR> +</P> + +<P> +At pater Aeneas, casu concussus acerbo,<BR> +nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas<BR> +mutabat versans, Siculisne resideret arvis,<BR> +oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.<BR> +Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas<BR> +quem docuit multaque insignem reddidit arte,<BR> +haec responsa dabat, vel quae portenderet ira<BR> +magna deum, vel quae fatorum posceret ordo;<BR> +isque his Aenean solatus vocibus infit:<BR> +'Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur;<BR> +quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.<BR> +Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:<BR> +hunc cape consiliis socium et coniunge volentem;<BR> +huic trade, amissis superant qui navibus, et quos<BR> +pertaesum magni incepti rerumque tuarum est;<BR> +longaevosque senes ac fessas aequore matres,<BR> +et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est,<BR> +delige, et his habeant terris sine moenia fessi:<BR> +urbem appellabunt permisso nomine Acestam.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus incensus dictis senioris amici,<BR> +tum vero in curas animo diducitur omnes.<BR> +Et nox atra polum bigis subvecta tenebat:<BR> +visa dehinc caelo facies delapsa parentis<BR> +Anchisae subito tales effundere voces:<BR> +'Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,<BR> +care magis, nate, Iliacis exercite fatis,<BR> +imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem<BR> +depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.<BR> +Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes<BR> +dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,<BR> +defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu<BR> +debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante<BR> +infernas accede domos, et Averna per alta<BR> +congressus pete, nate, meos. Non me impia namque<BR> +Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum<BR> +concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla<BR> +nigrarum multo pecudum te sanguine ducet:<BR> +tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces.<BR> +Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus,<BR> +et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.'<BR> +Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras.<BR> +Aeneas, 'Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit,<BR> +'Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?'<BR> +Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes,<BR> +Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae<BR> +farre pio et plena supplex veneratur acerra.<BR> +</P> + +<P> +Extemplo socios primumque arcessit Acesten,<BR> +et Iovis imperium et cari praecepta parentis<BR> +edocet, et quae nunc animo sententia constet.<BR> +Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.<BR> +Transcribunt urbi matres, populumque volentem<BR> +deponunt, animos nil magnae laudis egentes.<BR> +Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt<BR> +robora navigiis, aptant remosque rudentesque,<BR> +exigui numero, sed bello vivida virtus.<BR> +Interea Aeneas urbem designat aratro<BR> +sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam<BR> +esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes,<BR> +indicitque forum et patribus dat iura vocatis.<BR> +Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes<BR> +fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos<BR> +ac lucus late sacer additur Anchiseo.<BR> +</P> + +<P> +Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris<BR> +factus honos: placidi straverunt aequora venti,<BR> +creber et adspirans rursus vocat Auster in altum.<BR> +Exoritur procurva ingens per litora fletus;<BR> +complexi inter se noctemque diemque morantur.<BR> +Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam<BR> +visa maris facies et non tolerabile nomen,<BR> +ire volunt, omnemque fugae perferre laborem.<BR> +Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis,<BR> +et consanguineo lacrimans commendat Acestae.<BR> +Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam<BR> +caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem.<BR> +Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae,<BR> +stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos<BR> +proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit.<BR> +Prosequitur surgens a puppi ventus euntes.<BR> +Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.<BR> +</P> + +<P> +At Venus interea Neptunum exercita curis<BR> +adloquitur, talesque effundit pectore questus:<BR> +Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus<BR> +cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes;<BR> +quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,<BR> +nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.<BR> +Non media de gente Phrygum exedisse nefandis<BR> +urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem:<BR> +reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae<BR> +insequitur: causas tanti sciat illa furoris.<BR> +Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis<BR> +quam molem subito excierit: maria omnia caelo<BR> +miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis,<BR> +in regnis hoc ausa tuis.<BR> +Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis<BR> +exussit foede puppes, et classe subegit<BR> +amissa socios ignotae linquere terrae.<BR> +Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas<BR> +vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim:<BR> +si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.'<BR> +Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:<BR> +'Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,<BR> +unde genus ducis: merui quoque; saepe furores<BR> +compressi, et rabiem tantam caelique marisque.<BR> +Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor,<BR> +Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles<BR> +exanimata sequens impingeret agmina muris,<BR> +milia multa daret leto, gemerentque repleti<BR> +amnes, nec reperire viam atque evolvere posset<BR> +in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti<BR> +congressum Aenean nec dis nec viribus aequis<BR> +nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo<BR> +structa meis manibus periurae moenia Troiae.<BR> +Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores.<BR> +Tutus, quos optas, portus accedet Averni.<BR> +Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres;<BR> +unum pro multis dabitur caput.'<BR> +His ubi laeta deae permulsit pectora dictis,<BR> +iungit equos auro genitor, spumantiaque addit<BR> +frena feris, manibusque omnes effundit habenas.<BR> +Caeruleo per summa levis volat aequora curru;<BR> +subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti<BR> +sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi.<BR> +Tum variae comitum facies, immania cete,<BR> +et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon,<BR> +Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis;<BR> +laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo,<BR> +Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque.<BR> +</P> + +<P> +Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim<BR> +gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes<BR> +attolli malos, intendi brachia velis.<BR> +Una omnes fecere pedem pariterque sinistros,<BR> +nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent<BR> +cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.<BR> +Princeps ante omnes densum Palinurus agebat<BR> +agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.<BR> +Iamque fere mediam caeli Nox humida metam<BR> +contigerat; placida laxabant membra quiete<BR> +sub remis fusi per dura sedilia nautae:<BR> +cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris<BR> +aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras,<BR> +te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans<BR> +insonti; puppique deus consedit in alta,<BR> +Phorbanti similis, funditque has ore loquelas:<BR> +'Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem;<BR> +aequatae spirant aurae; datur hora quieti.<BR> +Pone caput, fessosque oculos furare labori:<BR> +ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.'<BR> +Cui vix attollens Palinurus lumina fatur:<BR> +'Mene salis placidi voltum fluctusque quietos<BR> +ignorare iubes? Mene huic confidere monstro?<BR> +Aenean credam quid enim fallacibus auris<BR> +et caelo, totiens deceptus fraude sereni?'<BR> +Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens<BR> +nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat.<BR> +Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem,<BR> +vique soporatum Stygia, super utraque quassat<BR> +tempora, cunctantique natantia lumina solvit.<BR> +Vix primos inopina quies laxaverat artus,<BR> +et super incumbens cum puppis parte revolsa,<BR> +cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas<BR> +praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;<BR> +ipse volans tenues se sustulit ales ad auras.<BR> +Currit iter tutum non secius aequore classis,<BR> +promissisque patris Neptuni interrita fertur.<BR> +Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,<BR> +difficiles quondam multorumque ossibus albos,<BR> +tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant:<BR> +cum pater amisso fluitantem errare magistro<BR> +sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis,<BR> +multa gemens, casuque animum concussus amici<BR> +'O nimium caelo et pelago confise sereno,<BR> +nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!'<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber06"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER VI<BR> +</H3> + +<P> +SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas,<BR> +et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.<BR> +Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci<BR> +ancora fundabat naves, et litora curvae<BR> +praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens<BR> +litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae<BR> +abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum<BR> +tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.<BR> +At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo<BR> +praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae<BR> +antrum immane petit, magnum cui mentem animumque<BR> +Delius inspirat vates, aperitque futura.<BR> +Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.<BR> +</P> + +<P> +Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna,<BR> +praepetibus pennis ausus se credere caelo,<BR> +insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,<BR> +Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.<BR> +Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit<BR> +remigium alarum, posuitque immania templa.<BR> +In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas<BR> +Cecropidae iussi—-miserum!—-septena quotannis<BR> +corpora natorum; stat ductis sortibus urna.<BR> +Contra elata mari respondet Gnosia tellus:<BR> +hic crudelis amor tauri, suppostaque furto<BR> +Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis<BR> +Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;<BR> +hic labor ille domus et inextricabilis error;<BR> +magnum reginae sed enim miseratus amorem<BR> +Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,<BR> +caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam<BR> +partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.<BR> +Bis conatus erat casus effingere in auro;<BR> +bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia<BR> +perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates<BR> +adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,<BR> +Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:<BR> +'Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;<BR> +nunc grege de intacto septem mactare iuvencos<BR> +praestiterit, totidem lectas de more bidentes.'<BR> +Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur<BR> +iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.<BR> +</P> + +<P> +Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,<BR> +quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;<BR> +unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.<BR> +Ventum erat ad limen, cum virgo. 'Poscere fata<BR> +tempus' ait; 'deus, ecce, deus!' Cui talia fanti<BR> +ante fores subito non voltus, non color unus,<BR> +non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,<BR> +et rabie fera corda tument; maiorque videri,<BR> +nec mortale sonans, adflata est numine quando<BR> +iam propiore dei. 'Cessas in vota precesque,<BR> +Tros' ait 'Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent<BR> +attonitae magna ora domus.' Et talia fata<BR> +conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit<BR> +ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:<BR> +'Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,<BR> +Dardana qui Paridis direxti tela manusque<BR> +corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras<BR> +tot maria intravi duce te, penitusque repostas<BR> +Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva,<BR> +iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;<BR> +hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.<BR> +Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,<BR> +dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens<BR> +gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,<BR> +praescia venturi, da, non indebita posco<BR> +regna meis fatis, Latio considere Teucros<BR> +errantisque deos agitataque numina Troiae.<BR> +Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum<BR> +instituam, festosque dies de nomine Phoebi.<BR> +Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:<BR> +hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,<BR> +dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,<BR> +alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,<BR> +ne turbata volent rapidis ludibria ventis;<BR> +ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi.<BR> +</P> + +<P> +At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro<BR> +bacchatur vates, magnum si pectore possit<BR> +excussisse deum; tanto magis ille fatigat<BR> +os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.<BR> +Ostia iamque domus patuere ingentia centum<BR> +sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:<BR> +'O tandem magnis pelagi defuncte periclis!<BR> +Sed terrae graviora manent. In regna Lavini<BR> +Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;<BR> +sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,<BR> +et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.<BR> +Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra<BR> +defuerint; alius Latio iam partus Achilles,<BR> +natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno<BR> +usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis<BR> +quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!<BR> +Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris<BR> +externique iterum thalami.<BR> +Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,<BR> +qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,<BR> +quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla<BR> +horrendas canit ambages antroque remugit,<BR> +obscuris vera involvens: ea frena furenti<BR> +concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.<BR> +Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,<BR> +incipit Aeneas heros: 'Non ulla laborum,<BR> +O virgo, nova mi facies inopinave surgit;<BR> +omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.<BR> +Unum oro: quando hic inferni ianua regis<BR> +dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,<BR> +ire ad conspectum cari genitoris et ora<BR> +contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.<BR> +Illum ego per flammas et mille sequentia tela<BR> +eripui his umeris, medioque ex hoste recepi;<BR> +ille meum comitatus iter, maria omnia mecum<BR> +atque omnes pelagique minas caelique ferebat,<BR> +invalidus, vires ultra sortemque senectae.<BR> +Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,<BR> +idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,<BR> +alma, precor, miserere;—-potes namque omnia, nec te<BR> +nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;—-<BR> +si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,<BR> +Threicia fretus cithara fidibusque canoris,<BR> +si fratrem Pollux alterna morte redemit,<BR> +itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum<BR> +quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus orabat dictis, arasque tenebat,<BR> +cum sic orsa loqui vates: 'Sate sanguine divom,<BR> +Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;<BR> +noctes atque dies patet atri ianua Ditis;<BR> +sed revocare gradum superasque evadere ad auras,<BR> +hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit<BR> +Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,<BR> +dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,<BR> +Cocytusque sinu labens circumvenit atro.<BR> +Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,<BR> +bis Stygios innare lacus, bis nigra videre<BR> +Tartara, et insano iuvat indulgere labori,<BR> +accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca<BR> +aureus et foliis et lento vimine ramus,<BR> +Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis<BR> +lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.<BR> +Sed non ante datur telluris operta subire,<BR> +auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.<BR> +Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus<BR> +instituit. Primo avulso non deficit alter<BR> +aureus, et simili frondescit virga metallo.<BR> +Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum<BR> +carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,<BR> +si te fata vocant; aliter non viribus ullis<BR> +vincere, nec duro poteris convellere ferro.<BR> +Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici—-<BR> +heu nescis—-totamque incestat funere classem,<BR> +dum consulta petis nostroque in limine pendes.<BR> +Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.<BR> +Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:<BR> +sic demum lucos Stygis et regna invia vivis<BR> +aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas maesto defixus lumina voltu<BR> +ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat<BR> +eventus animo secum. Cui fidus Achates<BR> +it comes, et paribus curis vestigia figit.<BR> +Multa inter sese vario sermone serebant,<BR> +quem socium exanimem vates, quod corpus humandum<BR> +diceret. Atque illi Misenum in litore sicco,<BR> +ut venere, vident indigna morte peremptum,<BR> +Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter<BR> +aere ciere viros, Martemque accendere cantu.<BR> +Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum<BR> +et lituo pugnas insignis obibat et hasta:<BR> +postquam illum vita victor spoliavit Achilles,<BR> +Dardanio Aeneae sese fortissimus heros<BR> +addiderat socium, non inferiora secutus.<BR> +Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,<BR> +demens, et cantu vocat in certamina divos,<BR> +aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,<BR> +inter saxa virum spumosa inmerserat unda.<BR> +Ergo omnes magno circum clamore fremebant,<BR> +praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,<BR> +haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri<BR> +congerere arboribus caeloque educere certant.<BR> +Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;<BR> +procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,<BR> +fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur<BR> +scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.<BR> +</P> + +<P> +Nec non Aeneas opera inter talia primus<BR> +hortatur socios, paribusque accingitur armis.<BR> +Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,<BR> +aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:<BR> +'Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus<BR> +ostendat nemore in tanto, quando omnia vere<BR> +heu nimium de te vates, Misene, locuta est.'<BR> +Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae<BR> +ipsa sub ora viri caelo venere volantes,<BR> +et viridi sedere solo. Tum maximus heros<BR> +maternas agnoscit aves, laetusque precatur:<BR> +'Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras<BR> +dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat<BR> +ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,<BR> +diva parens.' Sic effatus vestigia pressit,<BR> +observans quae signa ferant, quo tendere pergant.<BR> +Pascentes illae tantum prodire volando,<BR> +quantum acie possent oculi servare sequentum.<BR> +Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,<BR> +tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae<BR> +sedibus optatis geminae super arbore sidunt,<BR> +discolor unde auri per ramos aura refulsit.<BR> +Quale solet silvis brumali frigore viscum<BR> +fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,<BR> +et croceo fetu teretis circumdare truncos,<BR> +talis erat species auri frondentis opaca<BR> +ilice, sic leni crepitabat brattea vento.<BR> +Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit<BR> +cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus interea Misenum in litore Teucri<BR> +flebant, et cineri ingrato suprema ferebant.<BR> +Principio pinguem taedis et robore secto<BR> +ingentem struxere pyram, cui frondibus atris<BR> +intexunt latera, et ferales ante cupresios<BR> +constituunt, decorantque super fulgentibus armis.<BR> +Pars calidos latices et aena undantia flammis<BR> +expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.<BR> +Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,<BR> +purpureasque super vestes, velamina nota,<BR> +coniciunt. Pars ingenti subiere feretro,<BR> +triste ministerium, et subiectam more parentum<BR> +aversi tenuere facem. Congesta cremantur<BR> +turea dona, dapes, fuso crateres olivo.<BR> +Postquam conlapsi cineres et flamma quievit<BR> +reliquias vino et bibulam lavere favillam,<BR> +ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.<BR> +Idem ter socios pura circumtulit unda,<BR> +spargens rore levi et ramo felicis olivae,<BR> +lustravitque viros, dixitque novissima verba.<BR> +At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum<BR> +imponit, suaque arma viro, remumque tubamque,<BR> +monte sub aerio, qui nunc ''Misenus'' ab illo<BR> +dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.<BR> +</P> + +<P> +His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.<BR> +Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,<BR> +scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,<BR> +quam super haud ullae poterant impune volantes<BR> +tendere iter pennis—-talis sese halitus atris<BR> +faucibus effundens supera ad convexa ferebat:<BR> +[unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.]<BR> +quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos<BR> +constituit, frontique invergit vina sacerdos;<BR> +et summas carpens media inter cornua saetas<BR> +ignibus imponit sacris, libamina prima,<BR> +voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.<BR> +Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem<BR> +suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam<BR> +Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori<BR> +ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.<BR> +Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras,<BR> +et solida imponit taurorum viscera flammis,<BR> +pingue superque oleum infundens ardentibus extis.<BR> +Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus,<BR> +sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri<BR> +silvarum, visaeque canes ululare per umbram,<BR> +adventante dea. 'Procul O procul este, profani,'<BR> +conclamat vates, 'totoque absistite luco;<BR> +tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:<BR> +nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'<BR> +Tantum effata, furens antro se immisit aperto;<BR> +ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.<BR> +</P> + +<P> +Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,<BR> +et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,<BR> +sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro<BR> +pandere res alta terra et caligine mersas!<BR> +</P> + +<P> +Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,<BR> +perque domos Ditis vacuas et inania regna:<BR> +quale per incertam lunam sub luce maligna<BR> +est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra<BR> +Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.<BR> +Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci<BR> +Luctus et ultrices posuere cubilia Curae;<BR> +pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,<BR> +et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,<BR> +terribiles visu formae: Letumque, Labosque;<BR> +tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis<BR> +Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,<BR> +ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,<BR> +vipereum crinem vittis innexa cruentis.<BR> +</P> + +<P> +In medio ramos annosaque brachia pandit<BR> +ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo<BR> +Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.<BR> +Multaque praeterea variarum monstra ferarum:<BR> +Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,<BR> +et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae<BR> +horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,<BR> +Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.<BR> +Corripit hic subita trepidus formidine ferrum<BR> +Aeneas, strictamque aciem venientibus offert,<BR> +et, ni docta comes tenues sine corpore vitas<BR> +admoneat volitare cava sub imagine formae,<BR> +inruat, et frustra ferro diverberet umbras.<BR> +</P> + +<P> +Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.<BR> +Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges<BR> +aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.<BR> +Portitor has horrendus aquas et flumina servat<BR> +terribili squalore Charon, cui plurima mento<BR> +canities inculta iacet; stant lumina flamma,<BR> +sordidus ex umeris nodo dependet amictus.<BR> +Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat,<BR> +et ferruginea subvectat corpora cymba,<BR> +iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.<BR> +Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,<BR> +matres atque viri, defunctaque corpora vita<BR> +magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,<BR> +impositique rogis iuvenes ante ora parentum:<BR> +quam multa in silvis autumni frigore primo<BR> +lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto<BR> +quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus<BR> +trans pontum fugat, et terris immittit apricis.<BR> +Stabant orantes primi transmittere cursum,<BR> +tendebantque manus ripae ulterioris amore.<BR> +Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,<BR> +ast alios longe submotos arcet harena.<BR> +Aeneas, miratus enim motusque tumultu,<BR> +'Dic' ait 'O virgo, quid volt concursus ad amnem?<BR> +Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas<BR> +hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?'<BR> +Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:<BR> +'Anchisa generate, deum certissima proles,<BR> +Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,<BR> +di cuius iurare timent et fallere numen.<BR> +Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;<BR> +portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.<BR> +Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta<BR> +transportare prius quam sedibus ossa quierunt.<BR> +Centum errant annos volitantque haec litora circum;<BR> +tum demum admissi stagna exoptata revisunt.'<BR> +Constitit Anchisa satus et vestigia pressit,<BR> +multa putans, sortemque animo miseratus iniquam.<BR> +Cernit ibi maestos et mortis honore carentes<BR> +Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,<BR> +quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,<BR> +obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.<BR> +</P> + +<P> +Ecce gubernator sese Palinurus agebat,<BR> +qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,<BR> +exciderat puppi mediis effusus in undis.<BR> +Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,<BR> +sic prior adloquitur: 'Quis te, Palinure, deorum<BR> +eripuit nobis, medioque sub aequore mersit?<BR> +Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,<BR> +hoc uno responso animum delusit Apollo,<BR> +qui fore te ponto incolumem, finesque canebat<BR> +venturum Ausonios. En haec promissa fides est?'<BR> +Ille autem: 'Neque te Phoebi cortina fefellit,<BR> +dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.<BR> +Namque gubernaclum multa vi forte revolsum,<BR> +cui datus haerebam custos cursusque regebam,<BR> +praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro<BR> +non ullum pro me tantum cepisse timorem,<BR> +quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,<BR> +deficeret tantis navis surgentibus undis.<BR> +Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes<BR> +vexit me violentus aqua; vix lumine quarto<BR> +prospexi Italiam summa sublimis ab unda.<BR> +Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,<BR> +ni gens crudelis madida cum veste gravatum<BR> +prensantemque uncis manibus capita aspera montis<BR> +ferro invasisset, praedamque ignara putasset.<BR> +Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti.<BR> +Quod te per caeli iucundum lumen et auras,<BR> +per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,<BR> +eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram<BR> +inice, namque potes, portusque require Velinos;<BR> +aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix<BR> +ostendit—-neque enim, credo, sine numine divom<BR> +flumina tanta paras Stygiamque innare paludem—-<BR> +da dextram misero, et tecum me tolle per undas,<BR> +sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.<BR> +Talia fatus erat, coepit cum talia vates:<BR> +'Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?<BR> +Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum<BR> +Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?<BR> +Desine fata deum flecti sperare precando.<BR> +Sed cape dicta memor, duri solatia casus.<BR> +Nam tua finitimi, longe lateque per urbes<BR> +prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,<BR> +et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,<BR> +aeternumque locus Palinuri nomen habebit.'<BR> +His dictis curae emotae, pulsusque parumper<BR> +corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.<BR> +</P> + +<P> +Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.<BR> +Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda<BR> +per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,<BR> +sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:<BR> +'Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,<BR> +fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.<BR> +Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;<BR> +corpora viva nefas Stygia vectare carina.<BR> +Nec vero Alciden me sum laetatus euntem<BR> +accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,<BR> +dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.<BR> +Tartareum ille manu custodem in vincla petivit,<BR> +ipsius a solio regis, traxitque trementem;<BR> +hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.'<BR> +Quae contra breviter fata est Amphrysia vates:<BR> +'Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;<BR> +nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro<BR> +aeternum latrans exsanguis terreat umbras,<BR> +casta licet patrui servet Proserpina limen.<BR> +Troius Aeneas, pietate insignis et armis,<BR> +ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.<BR> +Si te nulla movet tantae pietatis imago,<BR> +at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat)<BR> +'adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt.<BR> +Nec plura his. Ille admirans venerabile donum<BR> +fatalis virgae, longo post tempore visum,<BR> +caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.<BR> +Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,<BR> +deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo<BR> +ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba<BR> +sutilis, et multam accepit rimosa paludem.<BR> +Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque<BR> +informi limo glaucaque exponit in ulva.<BR> +</P> + +<P> +Cerberus haec ingens latratu regna trifauci<BR> +personat, adverso recubans immanis in antro.<BR> +Cui vates, horrere videns iam colla colubris,<BR> +melle soporatam et medicatis frugibus offam<BR> +obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens<BR> +corripit obiectam, atque immania terga resolvit<BR> +fusus humi, totoque ingens extenditur antro.<BR> +Occupat Aeneas aditum custode sepulto,<BR> +evaditque celer ripam inremeabilis undae.<BR> +</P> + +<P> +Continuo auditae voces, vagitus et ingens,<BR> +infantumque animae flentes in limine primo,<BR> +quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos<BR> +abstulit atra dies et funere mersit acerbo;<BR> +hos iuxta falso damnati crimine mortis.<BR> +Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:<BR> +quaesitor Minos urnam movet; ille silentum<BR> +conciliumque vocat vitasque et crimina discit.<BR> +Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum<BR> +insontes peperere manu, lucemque perosi<BR> +proiecere animas. Quam vellent aethere in alto<BR> +nunc et pauperiem et duros perferre labores!<BR> +Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae<BR> +alligat, et noviens Styx interfusa coercet.<BR> +Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem<BR> +lugentes campi: sic illos nomine dicunt.<BR> +Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit,<BR> +secreti celant calles et myrtea circum<BR> +silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.<BR> +His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen<BR> +crudelis nati monstrantem volnera, cernit,<BR> +Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia<BR> +it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,<BR> +rursus et in veterem fato revoluta figuram.<BR> +Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido<BR> +errabat silva in magna; quam Troius heros<BR> +ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras<BR> +obscuram, qualem primo qui surgere mense<BR> +aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,<BR> +demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:<BR> +'Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo<BR> +venerat exstinctam, ferroque extrema secutam?<BR> +Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,<BR> +per superos, et si qua fides tellure sub ima est,<BR> +invitus, regina, tuo de litore cessi.<BR> +Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,<BR> +per loca senta situ cogunt noctemque profundam,<BR> +imperiis egere suis; nec credere quivi<BR> +hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.<BR> +Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.<BR> +Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.'<BR> +Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem<BR> +lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.<BR> +Illa solo fixos oculos aversa tenebat,<BR> +nec magis incepto voltum sermone movetur,<BR> +quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.<BR> +landem corripuit sese, atque inimica refugit<BR> +in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi<BR> +respondet curis aequatque Sychaeus amorem.<BR> +Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo,<BR> +prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.<BR> +</P> + +<P> +Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant<BR> +ultima, quae bello clari secreta frequentant.<BR> +Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis<BR> +Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago;<BR> +hic multum fleti ad superos belloque caduci<BR> +Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens<BR> +ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,<BR> +tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,<BR> +Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.<BR> +circumstant animae dextra laevaque frequentes;<BR> +nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,<BR> +et conferre gradum, et veniendi discere causas.<BR> +At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges<BR> +ut videre virum fulgentiaque arma per umbras,<BR> +ingenti trepidare metu; pars vertere terga,<BR> +ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem<BR> +exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.<BR> +</P> + +<P> +Atque hic Priamiden laniatum corpore toto<BR> +Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora,<BR> +ora manusque ambas, populataque tempora raptis<BR> +auribus, et truncas inhonesto volnere nares.<BR> +Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem<BR> +supplicia, et notis compellat vocibus ultro:<BR> +'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri<BR> +quis tam crudeles optavit sumere poenas?<BR> +Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema<BR> +nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum<BR> +procubuisse super confusae stragis acervum.<BR> +Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem<BR> +constitui, et magna Manes ter voce vocavi.<BR> +Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi<BR> +conspicere, et patria decedens ponere terra.'<BR> +Ad quae Priamides: 'Nihil O tibi amice relictum;<BR> +omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.<BR> +Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae<BR> +his mersere malis; illa haec monumenta reliquit.<BR> +Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem<BR> +egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.<BR> +Cum fatalis equus saltu super ardua venit<BR> +Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,<BR> +illa, chorum simulans, evantes orgia circum<BR> +ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat<BR> +ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.<BR> +Tum me, confectum curis somnoque gravatum,<BR> +infelix habuit thalamus, pressitque iacentem<BR> +dulcis et alta quies placidaeque simillima morti<BR> +Egregia interea coniunx arma omnia tectis<BR> +amovet, et fidum capiti subduxerat ensem;<BR> +intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,<BR> +scilicet id magnum sperans fore munus amanti,<BR> +et famam exstingui veterum sic posse malorum.<BR> +Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una<BR> +hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais<BR> +instaurate, pio si poenas ore reposco!<BR> +Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim,<BR> +attulerint. Pelagine venis erroribus actus,<BR> +an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,<BR> +ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?'<BR> +</P> + +<P> +Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis<BR> +iam medium aetherio cursu traiecerat axem;<BR> +et fors omne datum traherent per talia tempus;<BR> +sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:<BR> +'Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.<BR> +Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas:<BR> +dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,<BR> +hac iter Elysium nobis; at laeva malorum<BR> +exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.'<BR> +Deiphobus contra: 'Ne saevi, magna sacerdos;<BR> +discedam, explebo numerum, reddarque tenebris.<BR> +I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!'<BR> +Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.<BR> +</P> + +<P> +Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra<BR> +moenia lata videt, triplici circumdata muro,<BR> +quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,<BR> +Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.<BR> +Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae,<BR> +vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello<BR> +caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,<BR> +Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,<BR> +vestibulum exsomnis servat noctesque diesque,<BR> +Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare<BR> +verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.<BR> +Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.<BR> +'Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve<BR> +urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?'<BR> +Tum vates sic orsa loqui: 'Dux inclute Teucrum,<BR> +nulli fas casto sceleratum insistere limen;<BR> +sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,<BR> +ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.<BR> +Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,<BR> +castigatque auditque dolos, subigitque fateri,<BR> +quae quis apud superos, furto laetatus inani,<BR> +distulit in seram commissa piacula mortem.<BR> +Continuo sontes ultrix accincta flagello<BR> +Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra<BR> +intentans angues vocat agmina saeva sororum.<BR> +Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae<BR> +panduntur portae. Cernis custodia qualis<BR> +vestibulo sedeat, facies quae limina servet?<BR> +Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra<BR> +saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse<BR> +bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,<BR> +quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.<BR> +Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,<BR> +fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.<BR> +'Hic et Aloidas geminos immania vidi<BR> +corpora, qui manibus magnum rescindere caelum<BR> +adgressi, superisque Iovem detrudere regnis.<BR> +Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas,<BR> +dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.<BR> +Quattuor hic invectus equis et lampada quassans<BR> +per Graium populos mediaeque per Elidis urbem<BR> +ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,—-<BR> +demens, qui nimbos et non imitabile fulmen<BR> +aere et cornipedum pulsu simularet equorum.<BR> +At pater omnipotens densa inter nubila telum<BR> +contorsit, non ille faces nec fumea taedis<BR> +lumina, praecipitemque immani turbine adegit.<BR> +Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,<BR> +cernere erat, per tota novem cui iubera corpus<BR> +porrigitur, rostroque immanis voltur obunco<BR> +immortale iecur tondens fecundaque poenis<BR> +viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto<BR> +pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.<BR> +[Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?]<BR> +quos super atra silex iam iam lapsura cadentique<BR> +imminet adsimilis; lucent genialibus altis<BR> +aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae<BR> +regifico luxu; Furiarum maxima iuxta<BR> +accubat, et manibus prohibet contingere mensas,<BR> +exsurgitque facem attollens, atque intonat ore.<BR> +'Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,<BR> +pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,<BR> +aut qui divitiis soli incubuere repertis,<BR> +nec partem posuere suis (quae maxima turba est),<BR> +quique ob adulterium caesi, quique arma secuti<BR> +impia nec veriti dominorum fallere dextras,<BR> +inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri<BR> +quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.<BR> +Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum<BR> +districti pendent; sedet, aeternumque sedebit,<BR> +infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis<BR> +admonet, et magna testatur voce per umbras:<BR> +''Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.''<BR> +Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem<BR> +imposuit; fixit leges pretio atque refixit;<BR> +hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;<BR> +ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.<BR> +Non, mihi si linguae centum sint oraque centum,<BR> +ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,<BR> +omnia poenarum percurrere nomina possim.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:<BR> +'Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;<BR> +adceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis<BR> +moenia conspicio atque adverso fornice portas,<BR> +haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.'<BR> +Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,<BR> +corripiunt spatium medium, foribusque propinquant.<BR> +Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti<BR> +spargit aqua, ramumque adverso in limine figit.<BR> +</P> + +<P> +His demum exactis, perfecto munere divae,<BR> +devenere locos laetos et amoena virecta<BR> +fortunatorum nemorum sedesque beatas.<BR> +Largior hic campos aether et lumine vestit<BR> +purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.<BR> +Pars in gramineis exercent membra palaestris,<BR> +contendunt ludo et fulva luctantur harena;<BR> +pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.<BR> +Nec non Threicius longa cum veste sacerdos<BR> +obloquitur numeris septem discrimina vocum,<BR> +iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.<BR> +Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,<BR> +magnanimi heroes, nati melioribus annis,<BR> +Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.<BR> +Arma procul currusque virum miratur inanes.<BR> +Stant terra defixae hastae, passimque soluti<BR> +per campum pascuntur equi. Quae gratia currum<BR> +armorumque fuit vivis, quae cura nitentis<BR> +pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.<BR> +Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam<BR> +vescentis, laetumque choro paeana canentis<BR> +inter odoratum lauri nemus, unde superne<BR> +plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.<BR> +Hic manus ob patriam pugnando volnera passi,<BR> +quique sacerdotes casti, dum vita manebat,<BR> +quique pii vates et Phoebo digna locuti,<BR> +inventas aut qui vitam excoluere per artes,<BR> +quique sui memores alios fecere merendo,<BR> +omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.<BR> +Quos circumfusos sic est adfata Sybilla,<BR> +Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba<BR> +hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:<BR> +'Dicite, felices animae, tuque, optime vates,<BR> +quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo<BR> +venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.'<BR> +Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:<BR> +'Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,<BR> +riparumque toros et prata recentia rivis<BR> +incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,<BR> +hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.'<BR> +Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis<BR> +desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.<BR> +</P> + +<P> +At pater Anchises penitus convalle virenti<BR> +inclusas animas superumque ad lumen ituras<BR> +lustrabat studio recolens, omnemque suorum<BR> +forte recensebat numerum carosque nepotes,<BR> +fataque fortunasque virum moresque manusque.<BR> +Isque ubi tendentem adversum per gramina videt<BR> +Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,<BR> +effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:<BR> +'Venisti tandem, tuaque exspectata parenti<BR> +vicit iter durum pietas? Datur ora tueri,<BR> +nate, tua, et notas audire et reddere voces?<BR> +Sic equidem ducebam animo rebarque futurum,<BR> +tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit.<BR> +Quas ego te terras et quanta per aequora vectum<BR> +accipio! quantis iactatum, nate, periclis!<BR> +Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!'<BR> +Ille autem: 'Tua me, genitor, tua tristis imago,<BR> +saepius occurrens, haec limina tendere adegit:<BR> +stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,<BR> +da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'<BR> +Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.<BR> +Ter conatus ibi collo dare brachia circum,<BR> +ter frustra comprensa manus effugit imago,<BR> +[par levibus ventis volucrique simillima somno.]<BR> +</P> + +<P> +Interea videt Aeneas in valle reducta<BR> +seclusum nemus et virgulta sonantia silvis,<BR> +Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.<BR> +Hunc circum innumerae gentes populique volabant;<BR> +ac—-velut in pratis ubi apes aestate serena<BR> +floribus insidunt variis, et candida circum<BR> +lilia funduntur—-strepit omnis murmure campus.<BR> +Horrescit visu subito, causasque requirit<BR> +inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,<BR> +quive viri tanto complerint agmine ripas.<BR> +Tum pater Anchises: 'Animae, quibus altera fato<BR> +corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam<BR> +securos latices et longa oblivia potant.<BR> +[Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,]<BR> +iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,<BR> +quo magis Italia mecum laetere reperta.'<BR> +'O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est<BR> +sublimis animas, iterumque ad tarda reverti<BR> +corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?'<BR> +'Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo'<BR> +suscipit Anchises, atque ordine singula pandit.<BR> +</P> + +<P> +'Principio caelum ac terras camposque liquentis<BR> +lucentemque globum Lunae Titaniaque astra<BR> +spiritus intus alit, totamque infusa per artus<BR> +mens agitat molem et magno se corpore miscet.<BR> +Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,<BR> +et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.<BR> +Igneus est ollis vigor et caelestis origo<BR> +seminibus, quantum non noxia corpora tardant,<BR> +terrenique hebetant artus moribundaque membra.<BR> +Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras<BR> +dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.<BR> +Quin et supremo cum lumine vita reliquit,<BR> +non tamen omne malum miseris nec funditus omnes<BR> +corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est<BR> +multa diu concreta modis inolescere miris.<BR> +Ergo exercentur poenis, veterumque malorum<BR> +supplicia expendunt: aliae panduntur inanes<BR> +suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto<BR> +infectum eluitur scelus, aut exuritur igni;<BR> +quisque suos patimur Manes; exinde per amplum<BR> +mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;<BR> +donec longa dies, perfecto temporis orbe,<BR> +concretam exemit labem, purumque relinquit<BR> +aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.<BR> +Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos,<BR> +Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,<BR> +scilicet immemores supera ut convexa revisant,<BR> +rursus et incipiant in corpora velle reverti.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam<BR> +conventus trahit in medios turbamque sonantem,<BR> +et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit<BR> +adversos legere, et venientum discere vultus.<BR> +</P> + +<P> +'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur<BR> +gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,<BR> +inlustris animas nostrumque in nomen ituras,<BR> +expediam dictis, et te tua fata docebo.<BR> +Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,<BR> +proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras<BR> +aetherias Italo commixtus sanguine surget,<BR> +silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,<BR> +quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx<BR> +educet silvis regem regumque parentem,<BR> +unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.<BR> +'Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,<BR> +et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet<BR> +Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis<BR> +egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.<BR> +Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,<BR> +atque umbrata gerunt civili tempora quercu!<BR> +Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,<BR> +hi Collatinas imponent montibus arces,<BR> +Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.<BR> +Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.<BR> +'Quin et avo comitem sese Mavortius addet<BR> +Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater<BR> +educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,<BR> +et pater ipse suo superum iam signat honore?<BR> +En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma<BR> +imperium terris, animos aequabit Olympo,<BR> +septemque una sibi muro circumdabit arces,<BR> +felix prole virum: qualis Berecyntia mater<BR> +invehitur curru Phrygias turrita per urbes,<BR> +laeta deum partu, centum complexa nepotes,<BR> +omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.<BR> +'Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem<BR> +Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli<BR> +progenies magnum caeli ventura sub axem.<BR> +Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,<BR> +Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet<BR> +saecula qui rursus Latio regnata per arva<BR> +Saturno quondam, super et Garamantas et Indos<BR> +proferet imperium: iacet extra sidera tellus,<BR> +extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas<BR> +axem umero torquet stellis ardentibus aptum.<BR> +Huius in adventum iam nunc et Caspia regna<BR> +responsis horrent divom et Maeotia tellus,<BR> +et septemgemini turbant trepida ostia Nili.<BR> +Nec vero Alcides tantum telluris obivit,<BR> +fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi<BR> +pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;<BR> +nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,<BR> +Liber, agens celso Nysae de vertice tigres.<BR> +aut dubitamus adhuc virtute extendere vires,<BR> +aut metus Ausonia prohibet consistere terra?<BR> +'Quis procul ille autem ramis insignis olivae<BR> +sacra ferens? Nosco crines incanaque menta<BR> +regis Romani, primus qui legibus urbem<BR> +fundabit, Curibus parvis et paupere terra<BR> +missus in imperium magnum. Cui deinde subibit,<BR> +otia qui rumpet patriae residesque movebit<BR> +Tullus in arma viros et iam desueta triumphis<BR> +agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,<BR> +nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.<BR> +Vis et Tarquinios reges, animamque superbam<BR> +ultoris Bruti, fascesque videre receptos?<BR> +Consulis imperium hic primus saevasque secures<BR> +accipiet, natosque pater nova bella moventes<BR> +ad poenam pulchra pro libertate vocabit.<BR> +Infelix, utcumque ferent ea facta minores,<BR> +vincet amor patriae laudumque immensa cupido.<BR> +Quin Decios Drusosque procul saevumque securi<BR> +aspice Torquatum et referentem signa Camillum.<BR> +Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,<BR> +concordes animae nunc et dum nocte premuntur,<BR> +heu quantum inter se bellum, si lumina vitae<BR> +attigerint, quantas acies stragemque ciebunt!<BR> +Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci<BR> +descendens, gener adversis instructus Eois.<BR> +Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,<BR> +neu patriae validas in viscera vertite vires;<BR> +tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,<BR> +proice tela manu, sanguis meus!—-<BR> +'Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho<BR> +victor aget currum, caesis insignis Achivis.<BR> +Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,<BR> +ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,<BR> +ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.<BR> +Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?<BR> +Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,<BR> +Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem<BR> +Fabricium vel te sulco Serrane, serentem?<BR> +quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,<BR> +unus qui nobis cunctando restituis rem.<BR> +Excudent alii spirantia mollius aera,<BR> +credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,<BR> +orabunt causas melius, caelique meatus<BR> +describent radio, et surgentia sidera dicent:<BR> +tu regere imperio populos, Romane, memento;<BR> +hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,<BR> +parcere subiectis, et debellare superbos.'<BR> +</P> + +<P> +Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:<BR> +'Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis<BR> +ingreditur, victorque viros supereminet omnes!<BR> +Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,<BR> +sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,<BR> +tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'<BR> +Atque hic Aeneas; una namque ire videbat<BR> +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,<BR> +sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:<BR> +'Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?<BR> +Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?<BR> +Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!<BR> +Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.'<BR> +Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:<BR> +'O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;<BR> +ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra<BR> +esse sinent. Nimium vobis Romana propago<BR> +visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.<BR> +Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem<BR> +campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis<BR> +funera, cum tumulum praeterlabere recentem!<BR> +Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos<BR> +in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam<BR> +ullo se tantum tellus iactabit alumno.<BR> +Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello<BR> +dextera! Non illi se quisquam impune tulisset<BR> +obvius armato, seu cum pedes iret in hostem,<BR> +seu spumantis equi foderet calcaribus armos.<BR> +Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,<BR> +tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,<BR> +purpureos spargam flores, animamque nepotis<BR> +his saltem adcumulem donis, et fungar inani<BR> +munere'—-Sic tota passim regione vagantur<BR> +aeris in campis latis, atque omnia lustrant.<BR> +Quae postquam Anchises natum per singula duxit,<BR> +incenditque animum famae venientis amore,<BR> +exin bella viro memorat quae deinde gerenda,<BR> +Laurentisque docet populos urbemque Latini,<BR> +et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.<BR> +</P> + +<P> +Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur<BR> +cornea, qua veris facilis datur exitus umbris;<BR> +altera candenti perfecta nitens elephanto,<BR> +sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.<BR> +His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam<BR> +prosequitur dictis, portaque emittit eburna,<BR> +ille viam secat ad naves sociosque revisit:<BR> +tum se ad Caietae recto fert litore portum.<BR> +[Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.]<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber07"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER VII<BR> +</H3> + +<P> +TU quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,<BR> +aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;<BR> +et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen<BR> +Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.<BR> +At pius exsequiis Aeneas rite solutis,<BR> +aggere composito tumuli, postquam alta quierunt<BR> +aequora, tendit iter velis portumque relinquit.<BR> +Adspirant aurae in noctem nec candida cursus<BR> +Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.<BR> +Proxima Circaeae raduntur litora terrae,<BR> +dives inaccessos ubi Solis filia lucos<BR> +adsiduo resonat cantu tectisque superbis<BR> +urit odoratam nocturna in lumina cedrum,<BR> +arguto tenuis percurrens pectine telas.<BR> +Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum<BR> +vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,<BR> +saetigerique sues atque in praesaepibus ursi<BR> +saevire ac formae magnorum ululare luporum,<BR> +quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis<BR> +induerat Circe in voltus ac terga ferarum.<BR> +Quae ne monstra pii paterentur talia Troes<BR> +delati in portus neu litora dira subirent,<BR> +Neptunus ventis implevit vela secundis<BR> +atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.<BR> +</P> + +<P> +Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto<BR> +Aurora in roseis fulgebat lutea bigis:<BR> +cum venti posuere omnisque repente resedit<BR> +flatus et in lento luctantur marmore tonsae.<BR> +Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum<BR> +prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno.<BR> +verticibus rapidis et multa flavus arena<BR> +in mare prorumpit. Variae circumque supraque<BR> +adsuetae ripis volucres et fluminis alveo<BR> +aethera mulcebant cantu lucoque volabant.<BR> +flectere iter sociis terraeque advertere proras<BR> +imperat et laetus fluvio succedit opaco.<BR> +</P> + +<P> +Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,<BR> +quis Latio antiquo fuerit status, advena classem<BR> +cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,<BR> +expediam et primae revocabo exordia pugnae.<BR> +tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,<BR> +dicam acies actosque animis in funera reges<BR> +Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam<BR> +Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,<BR> +maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes<BR> +iam senior longa placidas in pace regebat.<BR> +Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica<BR> +accipimus, Fauno Picus pater isque parentem<BR> +te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.<BR> +filius huic fato divom prolesque virilis<BR> +nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.<BR> +Sola domum et tantas servabat filia sedes,<BR> +iam matura viro, iam plenis nubilis annis.<BR> +Multi illam magno e Latio totaque petebant<BR> +Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis<BR> +Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx<BR> +adiungi generum miro properabat amore;<BR> +sed variis portenta deum terroribus obstant.<BR> +Laurus erat tecti medio in penetralibus altis,<BR> +sacra comam multosque metu servata per annos,<BR> +quam pater inventam, primas cum conderet arces,<BR> +ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus<BR> +Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.<BR> +Huius apes summum densae (mirabile dictu),<BR> +stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,<BR> +obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis<BR> +examen subitum ramo frondente pependit.<BR> +Continuo vates: 'Externum cernimus,' inquit,<BR> +'adventare virum et partis petere agmen easdem<BR> +partibus ex isdem et summa dominarier arce.'<BR> +Praeterea, castis adolet dum altaria taedis<BR> +et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,<BR> +visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,<BR> +[atque omnem ornatum flamma crepitante cremari]<BR> +regalisque accensa comas, accensa coronam<BR> +insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo<BR> +involvi ac totis Volcanum spargere tectis.<BR> +Id vero horrendum ac visu mirabile ferri:<BR> +namque fore inlustrem fama fatisque canebant<BR> +ipsam, sed populo magnum portendere bellum.<BR> +At rex sollicitus monstris oracula Fauni,<BR> +fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta<BR> +consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro<BR> +fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.<BR> +Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus<BR> +in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos<BR> +Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti<BR> +pellibus incubuit stratis somnosque petivit,<BR> +multa modis simulacra videt volitantia miris<BR> +et varias audit voces fruiturque deorum<BR> +couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.<BR> +Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus<BR> +centum lanigeras mactabat rite bidentis<BR> +atque harum effultus tergo stratisque iacebat<BR> +velleribus: subita ex alto vox reddita luco est:<BR> +'Ne pete conubiis natam sociare Latinis,<BR> +O mea progenies, thalamis neu crede paratis:<BR> +externi venient generi, qui sanguine nostrum<BR> +nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes<BR> +omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens<BR> +aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.'<BR> +Haec responsa patris Fauni monitusque silenti<BR> +nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,<BR> +sed circum late volitans iam Fama per urbes<BR> +Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes<BR> +gramineo ripae religavit ab aggere classem.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas primique duces et pulcher Iulus<BR> +corpora sub ramis deponunt arboris altae<BR> +instituuntque dapes et adorea liba per herbam<BR> +subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)<BR> +et Cereale solum pomis agrestibus augent.<BR> +Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus<BR> +exiguam in Cererem penuria adegit edendi<BR> +et violare manu malisque audacibus orbem<BR> +fatalis crusti patulis nec parcere quadris:<BR> +'Heus! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus,<BR> +nec plura adludens. Ea vox audita laborum<BR> +prima tulit finem, primamque loquentis ab ore<BR> +eripuit pater ac stupefactus numine pressit.<BR> +Continuo: 'Salve fatis mihi debita tellus<BR> +vosque,' ait, 'O fidi Troiae salvete penates:<BR> +hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque<BR> +(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:<BR> +cum te, nate, fames ignota ad litora vectum<BR> +accisis coget dapibus consumere mensas,<BR> +tum sperare domos defessus ibique memento<BR> +prima locare manu molirique aggere tecta.<BR> +Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat,<BR> +exiliis positura modum.<BR> +Quare agite et primo laeti cum lumine solis<BR> +quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,<BR> +vestigemus et a portu diversa petamus.<BR> +Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate<BR> +Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.'<BR> +Sic deinde effatus frondenti tempora ramo<BR> +implicat et geniumque loci primamque deorum<BR> +Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur<BR> +flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa<BR> +Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem<BR> +invocat et duplicis caeloque ereboque parentis.<BR> +Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto<BR> +intonuit radiisque ardentem lucis et auro<BR> +ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.<BR> +Diditur hic subito Troiana per agmina rumor<BR> +advenisse diem, quo debita moenia condant.<BR> +Certatim instaurant epulas atque omine magno<BR> +crateras laeti statuunt et vina coronant.<BR> +</P> + +<P> +Postera cum prima lustrabat lampade terras<BR> +orta dies, urbem et finis et litora gentis<BR> +diversi explorant: haec fontis stagna Numici,<BR> +hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.<BR> +Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni<BR> +centum oratores augusta ad moenia regis<BR> +ire iubet, ramis velatos Palladis omnis,<BR> +donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.<BR> +Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur<BR> +passibus. Ipse humili designat moenia fossa<BR> +moliturque locum primasque in litore sedes<BR> +castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.<BR> +Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum<BR> +ardua cernebant iuvenes muroque subibant.<BR> +Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus<BR> +exercentur equis domitantque in pulvere currus<BR> +aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis<BR> +spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:<BR> +cum praevectus equo longaevi regis ad auris<BR> +nuntius ingentis ignota in veste reportat<BR> +advenisse viros. Ille intra tecta vocari<BR> +imperat et solio medius consedit avito.<BR> +Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,<BR> +urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,<BR> +horrendum silvis et religione parentum.<BR> +Hic sceptra accipere et primos attollere fasces<BR> +regibus omen erat, hoc illis curia templum,<BR> +hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso<BR> +perpetuis soliti patres considere mensis.<BR> +Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum<BR> +antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus<BR> +vitisator, curvam servans sub imagine falcem,<BR> +Saturnusque senex Ianique bifrontis imago<BR> +vestibulo astabant, aliique ab origine reges<BR> +Martiaque ob patriam pugnando volnera passi.<BR> +Multaque praeterea sacris in postibus arma,<BR> +captivi pendent currus curvaeque secures<BR> +et cristae capitum et portarum ingentia claustra<BR> +spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.<BR> +Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat<BR> +succinctus trabea laevaque ancile gerebat<BR> +Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx<BR> +aurea percussum virga versumque venenis<BR> +fecit avem Circe sparsitque coloribus alas.<BR> +Tali intus templo divom patriaque Latinus<BR> +sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,<BR> +atque haec ingressis placido prior edidit ore:<BR> +</P> + +<P> +'Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem<BR> +et genus, auditique advertitis aequore cursum),<BR> +quid petitis? Quae causa rates aut cuius egentis<BR> +litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?<BR> +Sive errore viae seu tempestatibus acti,<BR> +qualia multa mari nautae patiuntur in alto,<BR> +fluminis intrastis ripas portuque sedetis,<BR> +ne fugite hospitium neve ignorate Latinos<BR> +Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,<BR> +sponte sua veterisque dei se more tenentem.<BR> +Atque equidem memini (fama est obscurior annis)<BR> +Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris<BR> +Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes<BR> +Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.<BR> +Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,<BR> +aurea nunc solio stellantis regia caeli<BR> +accipit et numerum divorum altaribus auget.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:<BR> +Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,<BR> +atra subegit hiemps vestris succedere terris<BR> +nec sidus regione viae litusve fefellit:<BR> +consilio hanc omnes animisque volentibus urbem,<BR> +adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam<BR> +extremo veniens Sol aspiciebat Olympo.<BR> +Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes<BR> +gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,<BR> +Troius Aeneas, tua nos ad limina misit.<BR> +Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis<BR> +tempestas ierit campos, quibus actus uterque<BR> +Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,<BR> +audiit et siquem tellus extrema refuso<BR> +summovet oceano et siquem extenta plagarum<BR> +quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.<BR> +Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti<BR> +dis sedem exiguam patriis litusque rogamus<BR> +innocuum et cunctis undamque auramque patentem.<BR> +Non erimus regno indecores, nec vestra feretur<BR> +fama levis tantique abolescet gratia facti,<BR> +nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.<BR> +Fata per Aeneae iuro dextramque potentem<BR> +sive fide seu quis bello est expertus et armis:<BR> +multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro<BR> +praeferimus manibus vittas ac verba precantia)<BR> +et petiere sibi et voluere adiungere gentes;<BR> +sed nos fata deum vestras exquirere terras<BR> +imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;<BR> +huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo<BR> +Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.<BR> +Dat tibi praeterea fortunae parva prioris<BR> +munera, reliquias Troia ex ardente receptas.<BR> +Hoc pater Anchises auro libabat ad aras;<BR> +hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis<BR> +more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras<BR> +Iliadumque labor vestes.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Ilionei dictis defixa Latinus<BR> +obtutu tenet ora soloque immobilis haeret<BR> +intentos volvens oculos. Nec purpura regem<BR> +picta movet nec sceptra movent Priameia tantum,<BR> +quantum in conubio natae thalamoque moratur,<BR> +et veteris Fauni voluit sub pectore sortem,<BR> +hunc illum fatis externa ab sede profectum<BR> +portendi generum paribusque in regna vocari<BR> +auspiciis, huic progeniem virtute futuram<BR> +egregiam et totum quae viribus occupet orbem.<BR> +tandem laetus ait: 'Di nostra incepta secundent<BR> +auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,<BR> +mullera nec sperno. Non vobis rege Latino<BR> +divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.<BR> +Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,<BR> +si iungi hospitio properat sociusque vocari,<BR> +adveniat voltus neve exhorrescat amicos:<BR> +illi pacis erit dextram tetigisse tyranni.<BR> +vos contra regi mea nunc mandata referte.<BR> +Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae<BR> +non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo<BR> +monstra sinunt: generos externis adfore ab oris,<BR> +hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum<BR> +nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata<BR> +et reor et, siquid veri mens augurat, opto.'<BR> +haec effatus equos numero pater eligit omni<BR> +(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):<BR> +omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci<BR> +instratos ostro alipedes pictisque tapetis;<BR> +aurea pectoribus demissa monilia pendent,<BR> +tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;<BR> +absenti Aeneae currunt geminosque iugalis<BR> +semine ab aetherio, spirantis naribus ignem,<BR> +illorum de gente, patri quos daedala Circe<BR> +supposita de matre nothos furata creavit.<BR> +Talibus Aeneadae donis dictisque Latini<BR> +sublimes in equis redeunt pacemque reportant.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis<BR> +saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,<BR> +et laetum Aenean classemque ex aethere longe<BR> +Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.<BR> +moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,<BR> +deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.<BR> +Tum quassans caput haec effundit pectore dicta:<BR> +'Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris<BR> +fata Phrygum! Num Sigeis occumbere campis,<BR> +num capti potuere capi, num incensa cremavit<BR> +Troia viros? Medias acies mediosque per ignis<BR> +invenere viam. At, credo, mea numina tandem<BR> +fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.<BR> +Quin etiam patria excussos infesta per undas<BR> +ausa sequi et profugis toto me opponere ponto!<BR> +Absumptae in Teucros vires caelique marisque.<BR> +Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis<BR> +profuit? Optato conduntur Thybridis alveo,<BR> +securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem<BR> +immanem Lapithum valuit, concessit in iras<BR> +ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,<BR> +quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?<BR> +Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum<BR> +quae potui infelix, quae memet in omnia verti,<BR> +vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt<BR> +magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:<BR> +flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.<BR> +Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,<BR> +atque immota manet fatis Lavinia coniunx:<BR> +at trahere atque moras tantis licet addere rebus,<BR> +at licet amborum populos exscindere regum.<BR> +Hac gener atque socer coeant mercede suorum:<BR> +sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,<BR> +et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum<BR> +Cisseis praegnans ignis enixa iugalis<BR> +quin idem Veneri partus suus et Paris alter<BR> +funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.'<BR> +Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:<BR> +luctificam Allecto dirarum ab sede dearum<BR> +infernisque ciet tenebris, cui tristia bella<BR> +iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.<BR> +Odit et ipse pater Pluton, odere sorores<BR> +Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora,<BR> +tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.<BR> +Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:<BR> +'Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,<BR> +hanc operam, ne noster honos infractave cedat<BR> +fama loco, neu conubiis ambire Latinum<BR> +Aeneadae possint Italosve obsidere finis.<BR> +Tu potes unanimos armare in proelia fratres<BR> +atque odiis versare domos, tu verbera tectis<BR> +funereasque inferre faces, tibi nomina mille,<BR> +mille nocendi artes. Fecundum concute pectus,<BR> +disice compositam pacem, sere crimina belli:<BR> +arma velit poscatque simul rapiatque inventus.'<BR> +</P> + +<P> +Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis<BR> +principio Latium et Laurentis tecta tyranni<BR> +celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,<BR> +quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis<BR> +femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.<BR> +Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem<BR> +conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,<BR> +quo furibunda domum monstro permisceat omnem.<BR> +Ille inter vestes et levia pectora lapsus<BR> +volvitur attactu nullo fallitque furentem,<BR> +vipeream inspirans animam: fit tortile collo<BR> +aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae<BR> +innectitque comas, et membris lubricus errat.<BR> +Ac dum prima lues udo sublapsa veneno<BR> +pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem<BR> +necdum animus toto percepit pectore flammam,<BR> +mollius et solito matrum de more locuta est,<BR> +multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:<BR> +'Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,<BR> +O genitor, nec te miseret gnataeque tuique?<BR> +Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet<BR> +perfidus alta petens abducta virgine praedo?<BR> +An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor<BR> +Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes?<BR> +Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum<BR> +et consanguineo totiens data dextera Turno?<BR> +Si gener externa petitur de gente Latinis<BR> +idque sedet Faunique premunt te iussa parentis,<BR> +omnem equidem sceptris terram quae libera nostris<BR> +dissidet, externam reor et sic dicere divos.<BR> +Et Turno, si prima domus repetatur origo,<BR> +Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.'<BR> +</P> + +<P> +His ubi nequiquam dictis experta Latinum<BR> +contra stare videt penitusque in viscera lapsum<BR> +serpentis furiale malum totamque pererrat,<BR> +tum vero infelix, ingentibus excita monstris,<BR> +immensam sine more furit lymphata per urbem.<BR> +Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,<BR> +quem pueri magno in gyro vacua atria circum<BR> +intenti ludo exercent; ille actus habena<BR> +curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra<BR> +inpubesque manus, mirata volubile buxum;<BR> +dant animos plagae: non cursu segnior illo<BR> +per medias urbes agitur populosque feroces.<BR> +Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,<BR> +maius adorta nefas maioremque orsa furorem<BR> +evolat et natam frondosis montibus abdit,<BR> +quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,<BR> +Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum<BR> +vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,<BR> +te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.<BR> +Fama volat, furiisque accensas pectore matres<BR> +idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:<BR> +deseruere domos, ventis dant colla comasque,<BR> +ast aliae tremulis ululatibus aethera complent,<BR> +pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;<BR> +ipsa inter medias flagrantem fervida pinum<BR> +sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,<BR> +sanguineam torquens aciem, torvumque repente<BR> +clamat: 'Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:<BR> +Siqua piis animis manet infelicis Amatae<BR> +gratia, si iuris materni cura remordet,<BR> +solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.'<BR> +Talem inter silvas, inter deserta ferarum,<BR> +reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.<BR> +</P> + +<P> +Postquam visa satis primos acuisse furores<BR> +consiliumque omnemque domum vertisse Latini,<BR> +protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis<BR> +audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem<BR> +Acrisioneis Danae fundasse colonis,<BR> +praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam<BR> +dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,<BR> +sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis<BR> +iam mediam nigra carpebat nocte quietem.<BR> +Allecto torvam faciem et furialia membra<BR> +exuit, in vultus sese transformat anilis;<BR> +et frontem obscenam rugis arat, induit albos<BR> +cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;<BR> +fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos<BR> +et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:<BR> +'Turne, tot incassum fusos patiere labores<BR> +et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?<BR> +Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes<BR> +abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.<BR> +I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;<BR> +Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.<BR> +Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,<BR> +ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.<BR> +Quare age et armari pubem portisque moveri<BR> +laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro<BR> +consedere duces pictasque exure carinas.<BR> +Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,<BR> +ni dare coniugium et dicto parere fatetur,<BR> +sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.'<BR> +</P> + +<P> +Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim<BR> +ore refert: 'Classis invectas Thybridis undam<BR> +non, ut rere, meas effugit nuntius auris.<BR> +Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno<BR> +inmemor est nostri.<BR> +Sed te victa situ verique effeta senectus,<BR> +o mater, curis nequiquam exercet et arma<BR> +regum inter falsa vatem formidine ludit.<BR> +Cura tibi divom effigies et templa tueri:<BR> +bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus Allecto dictis exarsit in iras,<BR> +at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,<BR> +deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris<BR> +tantaque se facies aperit; tum flammea torquens<BR> +lumina cunctantem et quaerentem dicere plura<BR> +reppulit et geminos erexit crinibus anguis<BR> +verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:<BR> +'En ego victa situ, quam veri effeta senectus<BR> +arma inter regum falsa formidine ludit.<BR> +Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,<BR> +bella manu letumque gero.'<BR> +Sic effata facem iuveni coniecit et atro<BR> +lumine fumantis fixit sub pectore taedas.<BR> +Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus<BR> +perfundit toto proruptus corpore sudor;<BR> +arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;<BR> +saevit amor ferri et scelerata insania belli,<BR> +ira super: magno veluti cum flamma sonore<BR> +virgea suggeritur costis undantis aeni<BR> +exsultantque aestu latices, furit intus aquai<BR> +fumidus atque alte spumis exuberat amnis,<BR> +nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.<BR> +Ergo iter ad regem polluta pace Latinum<BR> +indicit primis iuvenum et iubet arma parari,<BR> +tutari Italiam, detrudere finibus hostem:<BR> +se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.<BR> +Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,<BR> +certatim sese Rutuli exhortantur in arma:<BR> +hunc decus egregium formae movet atque iuventae,<BR> +hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.<BR> +</P> + +<P> +Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,<BR> +Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,<BR> +arte nova speculata locum, quo litore pulcher<BR> +insidiis cursuque feras agitabat Iulus.<BR> +Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo<BR> +obicit et noto naris contingit odore,<BR> +ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum<BR> +causa fuit belloque animos accendit agrestis.<BR> +Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens,<BR> +Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum<BR> +nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent<BR> +armenta et late custodia credita campi.<BR> +Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura<BR> +mollibus intexens ornabat cornua sertis<BR> +pectebatque ferum puroque in fonte lavabat.<BR> +Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili,<BR> +errabat silvis rursusque ad limina nota<BR> +ipse domum sera quamvis se nocte ferebat.<BR> +Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli<BR> +commovere canes, fluvio cum forte secundo<BR> +deflueret ripaque aestus viridante levaret.<BR> +Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore,<BR> +Ascanius curvo direxit spicula cornu;<BR> +nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo<BR> +perque uterum sonitu perque ilia venit harundo.<BR> +Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit<BR> +successitque gemens stabulis questuque cruentus<BR> +atque imploranti similis tectum omne replebat.<BR> +Silvia prima soror, palmis percussa lacertos,<BR> +auxilium vocat et duros conclamat agrestis.<BR> +Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,<BR> +inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,<BR> +stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum<BR> +rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,<BR> +quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis<BR> +scindebat, rapta spirans immane securi.<BR> +At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi<BR> +ardua tecta petit stabuli et de culmine summo<BR> +pastorale canit signum cornuque recurvo<BR> +Tartaream intendit vocem, qua protinus omne<BR> +contremuit nemus et silvae insonuere profundae;<BR> +audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis<BR> +sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,<BR> +et trepidae matres pressere ad pectora natos.<BR> +Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum<BR> +dira dedit, raptis concurrunt undique telis<BR> +indomiti agricolae; nec non et Troia pubes<BR> +Ascanio auxilium castris effundit apertis.<BR> +Direxere acies. Non iam certamine agresti,<BR> +stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,<BR> +sed ferro ancipiti decernunt atraque late<BR> +horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent<BR> +sole lacessita et lucem sub nubila iactant:<BR> +fluctus uti primo coepit cum albescere vento,<BR> +paulatim sese tollit mare et altius undas<BR> +erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.<BR> +Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,<BR> +natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,<BR> +sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae<BR> +vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.<BR> +Corpora multa virum circa seniorque Galaesus,<BR> +dum paci medium se offert, iustissimus unus<BR> +qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:<BR> +quinque greges illi balantum, quina redibant<BR> +armenta, et terram centum vertebat aratris.<BR> +</P> + +<P> +Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,<BR> +promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum<BR> +imbuit et primae commisit funera pugnae,<BR> +deserit Hesperiam et caeli convexa per auras<BR> +Iunonem victrix adfatur voce superba:<BR> +'En, perfecta tibi bello discordia tristi:<BR> +dic in amicitiam coeant et foedera iungant.<BR> +Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,<BR> +hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:<BR> +finitimas in bella feram rumoribus urbes<BR> +accendamque animos insani Martis amore,<BR> +undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.'<BR> +Tum contra Iuno; 'Terrorum et fraudis abunde est;<BR> +stant belli causae, pugnatur comminus armis,<BR> +quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.<BR> +Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos<BR> +egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.<BR> +Te super aetherias errare licentius auras<BR> +haud pater ille velit, summi regnator Olympi:<BR> +cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,<BR> +ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces.<BR> +Illa autem attollit stridentis anguibus alas<BR> +Cocytique petit sedem, supera ardua linquens.<BR> +Est locus Italiae medio sub montibus altis,<BR> +nobilis et fama multis memoratus in oris,<BR> +Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum<BR> +urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus<BR> +dat sonitum saxis et torto vertice torrens.<BR> +Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis<BR> +monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago<BR> +pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,<BR> +invisum numen, terras caelumque levabat.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus interea extremam Saturnia bello<BR> +imponit regina manum. Ruit omnis in urbem<BR> +pastorum ex acie numerus caesosque reportant<BR> +Almonem puerum foedatique ora Galaesi<BR> +implorantque deos obtestanturque Latinum.<BR> +Turnus adest medioque in crimine caedis et igni<BR> +terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,<BR> +stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.<BR> +Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres<BR> +insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),<BR> +undique collecti coeunt Martemque fatigant.<BR> +Ilicet infandum cuncti contra omina bellum,<BR> +contra fata deum perverso numine poscunt,<BR> +certatim regis circumstant tecta Latini.<BR> +Ille velut pelagi rupes immota resistit,<BR> +ut pelagi rupes magno veniente fragore,<BR> +quae sese multis circum latrantibus undis<BR> +mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum<BR> +saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.<BR> +Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas<BR> +consilium et saevae nutu Iunonis eunt res,<BR> +multa deos aurasque pater testatus inanis:<BR> +'Frangimur heu fatis,' inquit, 'ferimurque procella!<BR> +Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,<BR> +O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit<BR> +supplicium, votisque deos venerabere seris.<BR> +Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus;<BR> +funere felici spolior.' Nec plura locutus<BR> +saepsit se tectis rerumque reliquit habenas.<BR> +Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes<BR> +Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum<BR> +Roma colit, cum prima movent in proelia Martem,<BR> +sive Getis inferre manu lacrimabile bellum<BR> +Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos<BR> +Auroramque sequi Parthosque reposcere signa.<BR> +Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)<BR> +religione sacrae et saevi formidine Martis;<BR> +centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri<BR> +robora, nec custos absistit limine Ianus:<BR> +has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,<BR> +ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino<BR> +insignis reserat stridentia limina consul,<BR> +ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,<BR> +aereaque adsensu conspirant cornua rauco.<BR> +Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus<BR> +more iubebatur tristisque recludere portas.<BR> +Abstinuit tactu pater aversusque refugit<BR> +foeda ministeria et caecis se condidit umbris.<BR> +Tum regina deum caelo delapsa morantis<BR> +impulit ipsa manu portas, et cardine verso<BR> +belli ferratos rumpit Saturnia postes.<BR> +Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;<BR> +Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis<BR> +pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.<BR> +Pars levis clipeos et spicula lucida tergent<BR> +arvina pingui subiguntque in cote secures;<BR> +signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.<BR> +Quinque adeo magnae positis incudibus urbes<BR> +tela novant, Atina potens Tiburque superbum,<BR> +Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.<BR> +Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas<BR> +umbonum cratis; alii thoracas aenos<BR> +aut levis ocreas lento ducunt argento;<BR> +vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri<BR> +cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses.<BR> +Classica iamque sonant; it bello tessera signum.<BR> +Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis<BR> +ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem<BR> +loricam induitur fidoque accingitur ense.<BR> +</P> + +<P> +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,<BR> +qui bello exciti reges, quae quemque secutae<BR> +complerint campos acies, quibus Itala iam tum<BR> +floruerit terra alma viris, quibus arserit armis.<BR> +Et meministis enim, divae, et memorare potestis:<BR> +ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.<BR> +</P> + +<P> +Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris<BR> +contemptor divom Mezentius agminaque armat.<BR> +Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter<BR> +non fuit excepto Laurentis corpore Turni,<BR> +Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,<BR> +ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos<BR> +mille viros, dignus, patriis qui laetior esset<BR> +imperiis et cui pater haud Mezentius esset.<BR> +</P> + +<P> +Post hos insignem palma per gramina currum<BR> +victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro<BR> +pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum<BR> +centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram;<BR> +collis Aventini silva quem Rhea sacerdos<BR> +furtivum partu sub luminis edidit oras,<BR> +mixta deo mulier, postquam Laurentia victor<BR> +Geryone extincto Tirynthius attigit arva<BR> +Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.<BR> +Pila manu saevosque gerunt in bella dolones<BR> +et tereti pugnant mucrone veruque Sabello.<BR> +Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis,<BR> +terribili impexum saetacum dentibus albis<BR> +indutus capiti, sic regia tecta subibat,<BR> +horridus, Herculeoque umeros innexus amictu.<BR> +</P> + +<P> +Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,<BR> +fratris Tiburti dictam cognomine gentem,<BR> +Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus,<BR> +et primam ante aciem densa inter tela feruntur:<BR> +ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto<BR> +descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem<BR> +linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens<BR> +silva locum et magno cedunt virgulta fragore.<BR> +</P> + +<P> +Nec Praenestinae fundator defuit urbis,<BR> +Volcano genitum pecora inter agrestia regem<BR> +inventumque focis omnis quem credidit aetas<BR> +Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis:<BR> +quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae<BR> +Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis<BR> +Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,<BR> +quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma,<BR> +nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes<BR> +liventis plumbi spargit, pars spicula gestat<BR> +bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros<BR> +tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri<BR> +instituere pedis, crudus tegit altera pero.<BR> +</P> + +<P> +At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,<BR> +quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,<BR> +iam pridem resides populos desuetaque bello<BR> +agmina in arma vocat subito ferrumque retractat.<BR> +Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos.<BR> +Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva<BR> +et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.<BR> +Ibant aequati numero regemque canebant,<BR> +ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni,<BR> +cum sese e pastu referunt et longa canoros<BR> +dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe<BR> +pulsa palus.<BR> +Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto<BR> +misceri putet, aeriam sed gorgite ab alto<BR> +urgueri volucrum raucarum ad litora nubem.<BR> +</P> + +<P> +Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum<BR> +agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,<BR> +Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens<BR> +per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.<BR> +Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,<BR> +Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;<BR> +qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,<BR> +qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum<BR> +Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,<BR> +qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit<BR> +Nursia, et Hortinae classes populique Latini,<BR> +quosque secans infaustum interluit Allia nomen:<BR> +quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus<BR> +saevus ubi Orion hibernis conditur undis;<BR> +vel cum sole novo densae torrentur aristae<BR> +aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.<BR> +Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.<BR> +</P> + +<P> +Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,<BR> +curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis<BR> +mille rapit populos, vertunt felicia Baccho<BR> +Massica qui rastris et quos de collibus altis<BR> +Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta<BR> +aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi<BR> +accola Volturni, pariterque Saticulus asper<BR> +Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis<BR> +tela, sed haec lento mos est aptare flagello;<BR> +laevas caetra tegit, falcati comminus enses.<BR> +</P> + +<P> +Nec tu carminibus nostris indictus abibis,<BR> +Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha<BR> +fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,<BR> +iam senior; patriis sed non et filius arvis<BR> +contentus late iam tum dicione premebat<BR> +Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus<BR> +quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae<BR> +et quos maliferae despectant moenia Abellae,<BR> +Teutonico ritu soliti torquere cateias,<BR> +tegmina quis capitum raptus de subere cortex,<BR> +aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.<BR> +</P> + +<P> +Et te montosae misere in proelia Nersae,<BR> +Ufens, insignem fama et felicibus armis;<BR> +horrida praecipue cui gens adsuetaque multo<BR> +venatu nemorum, duris Aequicula glaebis.<BR> +Armati terram exercent, semperque recentis<BR> +convectare iuvat praedas et vivere rapto.<BR> +</P> + +<P> +Quin et Marruvia venit de gente sacerdos,<BR> +fronde super galeam et felici comptus oliva.<BR> +Archippi regis missu, fortissimus Umbro,<BR> +vipereo generi et graviter spirantibus hydris<BR> +spargere qui somnos cantuque manuque solebat<BR> +mulcebatque iras et morsus arte levabat.<BR> +Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum<BR> +evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus<BR> +somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.<BR> +Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,<BR> +te liquidi flevere lacus.<BR> +</P> + +<P> +Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,<BR> +Virbius, insignem quem mater Aricia misit,<BR> +eductum Egeriae lucis umentia circum<BR> +litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.<BR> +Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae<BR> +occiderit patriasque explerit sanguine poenas<BR> +turbatis distractus equis, ad sidera rursus<BR> +aetheria et superas caeli venisse sub auras,<BR> +Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae.<BR> +Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris<BR> +mortalem infernis ad lumina surgere vitae,<BR> +ipse repertorem medicinae talis et artis<BR> +fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.<BR> +At Trivia Hippolytum secretis alma recondit<BR> +sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,<BR> +solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom<BR> +exigeret versoque ubi nomine Virbius esset.<BR> +Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis<BR> +cornipedes arcentur equi, quod litore currum<BR> +et iuvenem monstris pavidi effudere marinis.<BR> +Filius ardentis haud setius aequore campi<BR> +exercebat equos curruque in bella ruebat.<BR> +</P> + +<P> +Ipse inter primos praestanti corpore Turnus<BR> +vertitur arma tenens et toto vertice supra est.<BR> +Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram<BR> +sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis:<BR> +tam magis illa fremens et tristibus effera flammis,<BR> +quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.<BR> +At levem clipeum sublatis cornibus Io<BR> +auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos<BR> +(argumentum ingens), et custos virginis Argus<BR> +caelataque amnem fundens pater Inachus urna.<BR> +Insequitur nimbus peditum clipeataque totis<BR> +agmina densentur campis, Argivaque pubes<BR> +Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani<BR> +et Sacranae acies et picti scuta Labici;<BR> +qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici<BR> +litus arant Rutulosque exercent vomere colles<BR> +Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis<BR> +praesidet et viridi gaudens Feronia luco;<BR> +qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas<BR> +quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.<BR> +</P> + +<P> +Hos super advenit Volsca de gente Camilla<BR> +agmen agens equitum et florentis aere catervas,<BR> +bellatrix, non illa colo calathisve Minervae<BR> +femineas adsueta manus, sed proelia virgo<BR> +dura pati cursuque pedum praevertere ventos.<BR> +Illa vel intactae segetis per summa volaret<BR> +gramina nec teneras cursu laesisset aristas,<BR> +vel mare per medium fluctu suspensa tumenti<BR> +ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas.<BR> +Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus<BR> +turbaque miratur matrum et prospectat euntem,<BR> +attonitis inhians animis, ut regius ostro<BR> +velet honos levis umeros, ut fibula crinem<BR> +auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram<BR> +et pastoralem praefixa cuspide myrtum.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber08"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER VIII<BR> +</H3> + +<P> +UT belli signum Laurenti Turnus ab arce<BR> +extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,<BR> +utque acris concussit equos utque impulit arma,<BR> +extemplo turbati animi, simul omne tumultu<BR> +coniurat trepido Latium saevitque iuventus<BR> +effera. Ductores primi Messapus et Ufens<BR> +contemptorque deum Mezentius undique cogunt<BR> +auxilia et latos vastant cultoribus agros.<BR> +mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem,<BR> +qui petat auxilium et Latio consistere Teucros,<BR> +advectum Aenean classi victosque penatis<BR> +inferre et fatis regem se dicere posci<BR> +edoceat multasque viro se adiungere gentis<BR> +Dardanio et late Latio increbrescere nomen.<BR> +Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur,<BR> +eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi<BR> +quam Turno regi aut regi apparere Latino.<BR> +</P> + +<P> +Talia per Latium. Quae Laomedontius heros<BR> +cuncta videns magno curarum fluctuat aestu,<BR> +atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc.<BR> +In partisque rapit varias perque omnia versat:<BR> +sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis<BR> +sole repercussum aut radiantis imagine lunae<BR> +omnia pervolitat late loca iamque sub auras<BR> +erigitur summique ferit lacuaria tecti.<BR> +Nox erat, et terras animalia fessa per omnis<BR> +alituum pecudumque genus sopor altus habebat:<BR> +cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe<BR> +Aeneas, tristi turbatus pectora bello,<BR> +procubuit seramque dedit per membra quietem.<BR> +Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno<BR> +populeas inter senior se attollere frondes<BR> +visus; eum tenuis glauco velabat amictu<BR> +carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo,<BR> +tum sic adfari et curas his demere dictis:<BR> +</P> + +<P> +'O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem<BR> +qui revehis nobis aeternaque Pergama servas,<BR> +exspectate solo Laurenti arvisque Latinis,<BR> +hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates;<BR> +neu belli terrere minis: tumor omnis et irae<BR> +concessere deum.<BR> +[Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,<BR> +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus,<BR> +triginta capitum fetus enixa, iacebit,<BR> +alba, solo recubans, albi circum ubera nati.<BR> +Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum<BR> +ex quo ter denis urbem redeuntibus annis<BR> +Ascanius clari condet cognominis Albam.<BR> +Haud incerta cano.] Nunc qua ratione quod instat<BR> +expedias victor, paucis (adverte) docebo.<BR> +Arcades his oris, genus a Pallante profectum,<BR> +qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,<BR> +delegere locum et posuere in montibus urbem<BR> +Pallantis proavi de nomine Pallanteum.<BR> +Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;<BR> +hos castris adhibe socios et foedera iunge.<BR> +Ipse ego te ripis et recto flumine ducam,<BR> +adversum remis superes subvectus ut amnem.<BR> +Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris<BR> +Iunoni fer rite preces iramque minasque<BR> +supplicibus supera votis. Mihi victor honorem<BR> +persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis<BR> +stringentem ripas et pinguia culta secantem,<BR> +caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.<BR> +Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.'<BR> +</P> + +<P> +Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto,<BR> +ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.<BR> +Surgit et aetherii spectans orientia solis<BR> +lumina rite cavis undam de flumine palmis<BR> +sustinet ac talis effundit ad aethera voces:<BR> +'Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est,<BR> +tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,<BR> +accipite Aenean et tandem arcete periclis.<BR> +Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra<BR> +fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis,<BR> +semper honore meo, semper celebrabere donis<BR> +corniger hesperidum fluvius regnator aquarum.<BR> +Adsis o tantum et propius tua numina firmes.'<BR> +sic memorat geminasque legit de classe biremis<BR> +remigioque aptat, socios simul instruit armis.<BR> +</P> + +<P> +Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum;<BR> +candida per silvam cum fetu concolor albo<BR> +procubuit viridique in litore conspicitur sus.<BR> +Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno,<BR> +mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.<BR> +Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem<BR> +leniit, et tacita refluens ita substitit unda,<BR> +mitis ut in morem stagni placidaeque paludis<BR> +sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.<BR> +Ergo iter inceptum celerant rumore secundo;<BR> +labitur uncta vadis abies; mirantur et undae,<BR> +miratur nemus insuetum fulgentia longe<BR> +scuta virum fluvio pictasque innare carinas.<BR> +Olli remigio noctemque diemque fatigant<BR> +et longos superant flexus variisque teguntur<BR> +arboribus viridisque secant placido aequore silvas.<BR> +Sol medium caeli conscenderat igneus orbem,<BR> +cum muros arcemque procul ac rara domorum<BR> +tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo<BR> +aequavit, tum res inopes Euandrus habebat:<BR> +ocius advertunt proras urbique propinquant.<BR> +</P> + +<P> +Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem<BR> +Amphitryoniadae magno divisque ferebat<BR> +ante urbem in luco. Pallas huic filius una,<BR> +una omnes iuvenum primi pauperque senatus<BR> +tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.<BR> +Ut celsas videre rates atque inter opacum<BR> +adlabi nemus et tacitis incumbere remis,<BR> +terrentur visu subito cunctique relictis<BR> +consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas<BR> +sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse<BR> +et procul e tumulo: 'Iuvenes, quae causa subegit<BR> +ignotas temptare vias, quo tenditis?' inquit.<BR> +'Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?'<BR> +Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta<BR> +paciferaeque manu ramum praetendit olivae:<BR> +'Troiugenas ac tela vides inimica Latinis,<BR> +quos illi bello profugos egere superbo.<BR> +Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos<BR> +Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.'<BR> +Obstipuit tanto percussus nomine Pallas:<BR> +'Egredere o quicumque es' ait 'coramque parentem<BR> +adloquere ac nostris succede penatibus hospes.'<BR> +excepitque manu dextramque amplexus inhaesit.<BR> +Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt.<BR> +</P> + +<P> +Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:<BR> +'Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari<BR> +et vitta comptos voluit praetendere ramos,<BR> +non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas<BR> +quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;<BR> +sed mea me virtus et sancta oracula divom<BR> +cognatique patres, tua terris didita fama,<BR> +coniunxere tibi et fatis egere volentem.<BR> +Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,<BR> +Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus,<BR> +advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas<BR> +edidit, aetherios umero qui sustinet orbes<BR> +vobis Mercurius pater est, quem candida Maia<BR> +Cyllenae gelido conceptum vertice fudit;<BR> +at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,<BR> +idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit.<BR> +Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.<BR> +His fretus non legatos neque prima per artem<BR> +temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque<BR> +obieci caput et supplex ad limina veni.<BR> +Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello<BR> +insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt,<BR> +quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant<BR> +et mare quod supra teneant quodque adluit infra.<BR> +Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello<BR> +pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.'<BR> +</P> + +<P> +Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis<BR> +iamdudum et totum lustrabat lumine corpus.<BR> +Tum sic pauca refert: 'Ut te, fortissime Teucrum,<BR> +accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis<BR> +et vocem Anchisae magni voltumque recordor!<BR> +Nam memini Hesionae visentem regna sororis<BR> +Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem,<BR> +protinus Arcadiae gelidos invisere finis.<BR> +Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas,<BR> +mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum<BR> +Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat<BR> +Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore<BR> +compellare virum et dextrae coniungere dextram.<BR> +Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.<BR> +Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas<BR> +discedens chlamydemque auro dedit intertextam<BR> +frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.<BR> +Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,<BR> +et lux cum primum terris se crastina reddet,<BR> +auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.<BR> +Interea sacra haec, quando huc venistis amici,<BR> +annua, quae differre nefas, celebrate faventes<BR> +nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi<BR> +pocula gramineoque viros locat ipse sedili<BR> +praecipuumque toro et villosi pelle leonis<BR> +accipit Aenean solioque invitat acerno.<BR> +Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos<BR> +viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris<BR> +dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant.<BR> +Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus<BR> +perpetui tergo bovis et lustralibus extis.<BR> +</P> + +<P> +Postquam exempta fames et amor compressus edendi,<BR> +rex Euandrus ait: 'Non haec sollemnia nobis,<BR> +has ex more dapes, hanc tanti numinis aram<BR> +vana superstitio veterumque ignara deorum<BR> +inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis<BR> +servati facimus meritosque novamus honores.<BR> +Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,<BR> +disiectae procul ut moles desertaque montis<BR> +stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.<BR> +Hic spelunca fuit, vasto summota recessu,<BR> +semihominis Caci facies quam dira tenebat<BR> +solis inaccessam radiis; semperque recenti<BR> +caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis<BR> +ora virum tristi pendebant pallida tabo.<BR> +Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros<BR> +ore vomens ignis magna se mole ferebat.<BR> +Attulit et nobis aliquando optantibus aetas<BR> +auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor,<BR> +tergemini nece Geryonae spoliisque superbus<BR> +Alcides aderat taurosque hac victor agebat<BR> +ingentis, vallemque boves amnemque tenebant.<BR> +At furiis Caci mens effera, nequid inausum<BR> +aut intractatum scelerisve dolive fuisset,<BR> +quattuor a stabulis praestanti corpore tauros<BR> +avertit, totidem forma superante iuvencas;<BR> +atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis,<BR> +cauda in speluncam tractos versisque viarum<BR> +indiciis raptos saxo occultabat opaco:<BR> +quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.<BR> +Interea, cum iam stabulis saturata moveret<BR> +Amphytrioniades armenta abitumque pararet,<BR> +discessu mugire boves atque omne querelis<BR> +impleri nemus et colles clamore relinqui.<BR> +reddidit una boum vocem vastoque sub antro<BR> +mugiit et Caci spem custodita fefellit.<BR> +Hic vero Alcidae furiis exarserat atro<BR> +felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum<BR> +robur et aerii cursu petit ardua montis.<BR> +Tum primum nostri Cacum videre timentem<BR> +turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro<BR> +speluncamque petit, pedibus timor addidit alas.<BR> +Ut sese inclusit ruptisque immane catenis<BR> +deiecit saxum, ferro quod et arte paterna<BR> +pendebat, fultosque emuniit obice postis,<BR> +ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque<BR> +accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,<BR> +dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira<BR> +lustrat Aventini montem, ter saxea temptat<BR> +limina nequiquam, ter fessus valle resedit.<BR> +Stabat acuta silex, praecisis undique saxis<BR> +speluncae dorso insurgens, altissima visu,<BR> +dirarum nidis domus opportuna volucrum.<BR> +Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,<BR> +dexter in adversum nitens concussit et imis<BR> +avolsam solvit radicibus; inde repente<BR> +inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether<BR> +dissultant ripae refluitque exterritus amnis.<BR> +At specus et Caci detecta apparuit ingens<BR> +regia, et umbrosae penitus patuere cavernae:<BR> +non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens<BR> +infernas reseret sedes et regna recludat<BR> +pallida, dis invisa, superque immane barathrum<BR> +cernatur, trepident inmisso lumine manes.<BR> +Ergo insperata deprensum luce repente<BR> +inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem<BR> +desuper Alcides telis premit omniaque arma<BR> +advocat et ramis vastisque molaribus instat.<BR> +Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,<BR> +faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)<BR> +evomit involvitque domum caligine caeca,<BR> +prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro<BR> +fumiferam noctem commixtis igne tenebris.<BR> +Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem<BR> +praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam<BR> +fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.<BR> +Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem<BR> +corripit in nodum complexus et angit inhaerens<BR> +elisos oculos et siccum sanguine guttur.<BR> +Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,<BR> +abstractaeque boves abiurataeque rapinae<BR> +caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver<BR> +protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo<BR> +terribilis oculos, voltum villosaque saetis<BR> +pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.<BR> +Ex illo celebratus honos, laetique minores<BR> +servavere diem, primusque Potitius auctor<BR> +et domus Herculei custos Pinaria sacri.<BR> +Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper<BR> +dicetur nobis et erit quae maxuma semper.<BR> +Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum<BR> +cingite fronde comas et pocula porgite dextris<BR> +communemque vocate deum et date vina volentes.'<BR> +Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra<BR> +velavitque comas foliisque innexa pependit<BR> +et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes<BR> +in mensam laeti libant divosque precantur.<BR> +</P> + +<P> +Devexo interea propior fit Vesper Olympo,<BR> +iamque sacerdotes primusque Potitius ibant,<BR> +pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.<BR> +Instaurant epulas et mensae grata secundae<BR> +dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.<BR> +tum Salii ad cantus incensa altaria circum<BR> +populeis adsunt evincti tempora ramis,<BR> +hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes<BR> +Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae<BR> +monstra manu geminosque premens eliserit angues,<BR> +ut bello egregias idem disiecerit urbes,<BR> +Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores<BR> +rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae<BR> +pertulerit. 'Tu nubigenas, invicte, bimembris<BR> +Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas<BR> +prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.<BR> +Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci<BR> +ossa super recubans antro semesa cruento;<BR> +nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,<BR> +arduus arma tenens; non te rationis egentem<BR> +Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.<BR> +Salve, vera Iovis proles, decus addite divis,<BR> +et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.'<BR> +Talia carminibus celebrant; super omnia Caci<BR> +speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.<BR> +Consonat omne nemus strepitu collesque resultant.<BR> +</P> + +<P> +Exim se cuncti divinis rebus ad urbem<BR> +perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo<BR> +et comitem Aenean iuxta natumque tenebat<BR> +ingrediens varioque viam sermone levabat.<BR> +miratur facilisque oculos fert omnia circum<BR> +Aeneas capiturque locis et singula laetus<BR> +exquiritque auditque virum monimenta priorum.<BR> +Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:<BR> +'Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant<BR> +gensque virum truncis et duro robore nata,<BR> +quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros<BR> +aut componere opes norant aut parcere parto,<BR> +sed rami atque asper victu venatus alebat.<BR> +Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo,<BR> +arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.<BR> +Is genus indocile ac dispersum montibus altis<BR> +composuit legesque dedit Latiumque vocari<BR> +maluit, his quoniam latuisset tutis in oris.<BR> +Aurea quae perhibent illo sub rege fuere<BR> +saecula. Sic placida populos in pace regebat,<BR> +deterior donec paulatim ac decolor aetas<BR> +et belli rabies et amor successit habendi.<BR> +Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,<BR> +saepius et nomen posuit Saturnia tellus;<BR> +tum reges asperque immani corpore Thybris,<BR> +a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim<BR> +diximus, amisit verum vetus Albula nomen;<BR> +me pulsum patria pelagique extrema sequentem<BR> +Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum<BR> +his posuere locis matrisque egere tremenda<BR> +Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.<BR> +</P> + +<P> +Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram<BR> +et Carmentalem Romani nomine portam<BR> +quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,<BR> +vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros<BR> +Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.<BR> +Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum<BR> +rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal,<BR> +Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.<BR> +Nec non et sacri monstrat nemus Argileti<BR> +testaturque locum et letum docet hospitis Argi.<BR> +Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit,<BR> +aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.<BR> +Iam tum religio pavidos terrebat agrestis<BR> +dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.<BR> +Hoc nemus, hunc,' inquit, 'frondoso vertice collem<BR> +(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum<BR> +credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem<BR> +aegida concuteret dextra nimbosque cieret.<BR> +Haec duo praeterea disiectis oppida muris,<BR> +reliquias veterumque vides monimenta virorum.<BR> +Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem:<BR> +Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.'<BR> +Talibus inter se dictis ad tecta subibant<BR> +pauperis Euandri passimque armenta videbant<BR> +Romanoque foro et lautis mugire Carinis.<BR> +Ut ventum ad sedes: 'Haec,' inquit, 'limina victor<BR> +Alcides subiit, haec illum regia cepit.<BR> +Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum<BR> +finge deo rebusque veni non asper egenis.'<BR> +dixit et angusti subter fastigia tecti<BR> +ingentem Aenean duxit stratisque locavit<BR> +effultum foliis et pelle Libystidis ursae.<BR> +Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.<BR> +</P> + +<P> +At Venus haud animo nequiquam exterrita mater<BR> +Laurentumque minis et duro mota tumultu<BR> +Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo<BR> +incipit et dictis divinum adspirat amorem:<BR> +'Dum bello Argolici vastabant Pergama reges<BR> +debita casurasque inimicis ignibus arces,<BR> +non ullum auxilium miseris, non arma rogavi<BR> +artis opisque tuae nec te, carissime coniunx,<BR> +incassumve tuos volui exercere labores,<BR> +quamvis et Priami deberem plurima natis<BR> +et durum Aeneae flevissem saepe laborem.<BR> +Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:<BR> +ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen<BR> +arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei,<BR> +te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.<BR> +Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis<BR> +ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.'<BR> +Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis<BR> +cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente<BR> +accepit solitam flammam, notusque medullas<BR> +intravit calor et labefacta per ossa cucurrit:<BR> +non secus atque olim tonitru cum rupta corusco<BR> +ignea rima micans percurrit lumine nimbos.<BR> +Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.<BR> +Tum pater aeterno fatur devinctus amore:<BR> +'Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit<BR> +quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset,<BR> +tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset:<BR> +nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant<BR> +stare decemque alios Priamum superesse per annos.<BR> +Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,<BR> +quidquid in arte mea possum promittere curae,<BR> +quod fieri ferro liquidove potest electro,<BR> +quantum ignes animaeque valent, absiste precando<BR> +viribus indubitare tuis.' Ea verba locutus<BR> +optatos dedit amplexus placidumque petivit<BR> +coniugis infusus gremio per membra soporem.<BR> +</P> + +<P> +Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae<BR> +curriculo expulerat somnum, cum femina primum,<BR> +cui tolerare colo vitam tenuique Minerva<BR> +impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes,<BR> +noctem addens operi, famulasque ad lumina longo<BR> +exercet penso, castum ut servare cubile<BR> +coniugis et possit parvos educere natos:<BR> +haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo<BR> +mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.<BR> +Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque<BR> +erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis,<BR> +quam subter specus et Cyclopum exesa caminis<BR> +antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus<BR> +auditi referunt gemitus striduntque cavernis<BR> +stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,<BR> +Volcani domus et Volcania nomine tellus.<BR> +Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.<BR> +Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,<BR> +Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.<BR> +His informatum manibus iam parte polita<BR> +fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo<BR> +deicit in terras, pars inperfecta manebat.<BR> +Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae<BR> +addiderant, rutili tris ignis et alitis austri:<BR> +fulgores nunc horrificos sonitumque metumque<BR> +miscebant operi flammisque sequacibus iras.<BR> +Parte alia Marti currumque rotasque volucris<BR> +instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;<BR> +aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,<BR> +certatim squamis serpentum auroque polibant<BR> +conexosque anguis ipsamque in pectore divae<BR> +Gorgona, desecto vertentem lumina collo.<BR> +'Tollite cuncta,' inquit, 'coeptosque auferte labores,<BR> +Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:<BR> +arma acri facienda viro. Nunc viribus usus,<BR> +nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.<BR> +Praecipitate moras.' Nec plura effatus; at illi<BR> +ocius incubuere omnes pariterque laborem<BR> +sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum,<BR> +volnificusque chalybs vasta fornace liquescit.<BR> +Ingentum clipeum informant, unum omnia contra<BR> +tela Latinorum, septenosque orbibus orbes<BR> +impediunt. Alii ventosis follibus auras<BR> +accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt<BR> +aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum.<BR> +Illi inter sese multa vi bracchia tollunt<BR> +in numerum versantque tenaci forcipe massam.<BR> +</P> + +<P> +Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,<BR> +Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma<BR> +et matutini volucrum sub culmine cantus.<BR> +Consurgit senior tunicaque inducitur artus<BR> +et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis;<BR> +tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem,<BR> +demissa ab laeva pantherae terga retorquens.<BR> +Nec non et gemini custodes limine ab alto<BR> +praecedunt gressumque canes comitantur erilem.<BR> +Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat<BR> +sermonum memor et promissi muneris heros.<BR> +Nec minus Aeneas se matutinus agebat.<BR> +Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.<BR> +Congressi iungunt dextras mediisque residunt<BR> +aedibus et licito tandem sermone fruuntur.<BR> +Rex prior haec:<BR> +'Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam<BR> +res equidem Troiae victas aut regna fatebor,<BR> +nobis ad belli auxilium pro nomine tanto<BR> +exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni,<BR> +hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.<BR> +Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis<BR> +iungere castra paro, quam fors inopina salutem<BR> +ostentat: fatis huc te poscentibus adfers.<BR> +Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto<BR> +urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam<BR> +gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.<BR> +Hanc multos florentem annos rex deinde superbo<BR> +imperio et saevis tenuit Mezentius armis.<BR> +Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni<BR> +effera? Di capiti ipsius generique reservent!<BR> +Mortua quin etiam iungebat corpora vivis<BR> +componens manibusque manus atque oribus ora,<BR> +tormenti genus, et sanie taboque fluentis<BR> +complexu in misero longa sic morte necabat.<BR> +at fessi tandem cives infanda furentem<BR> +armati circumsistunt ipsumque domumque,<BR> +obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.<BR> +Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros<BR> +confugere et Turni defendier hospitis armis.<BR> +Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis:<BR> +regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.<BR> +his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.<BR> +Toto namque fremunt condensae litore puppes<BR> +Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex<BR> +fata canens, ''O Maeoniae delecta iuventus,<BR> +flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem<BR> +fert dolor et merita accendit Mezentius ira,<BR> +nulli fas Italo tantam subiungere gentem:<BR> +externos optate duces''; tum Etrusca resedit<BR> +hoc acies campo, monitis exterrita divom.<BR> +Ipse oratores ad me regnique coronam<BR> +cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,<BR> +succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.<BR> +Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus<BR> +invidet imperium seraeque ad fortia vires.<BR> +natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella<BR> +hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis<BR> +et generi fatum indulgent, quem numina poscunt,<BR> +ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.<BR> +hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,<BR> +Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro<BR> +militiam et grave Martis opus, tua cernere facta<BR> +adsuescat primis et te miretur ab annis.<BR> +Arcadas huic equites bis centum, robora pubis<BR> +lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant<BR> +Aeneas Anchisiades et fidus Achates<BR> +multaque dura suo tristi cum corde putabant,<BR> +ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.<BR> +Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor<BR> +cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente<BR> +Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.<BR> +Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens:<BR> +arma inter nubem caeli regione serena<BR> +per sudum rutilare vident et pulsa tonare.<BR> +Obstipuere animis alii, sed Troius heros<BR> +agnovit sonitum et divae promissa parentis.<BR> +Tum memorat: 'Ne vero, hospes, ne quaere profecto,<BR> +quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.<BR> +Hoc signum cecinit missuram diva creatrix,<BR> +si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras<BR> +laturam auxilio.<BR> +Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant;<BR> +quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas<BR> +scuta virum galeasque et fortia corpora volves,<BR> +Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto<BR> +et primum Herculeis sopitas ignibus aras<BR> +excitat hesternumque larem parvosque penatis<BR> +laetus adit: mactant lectas de more bidentis<BR> +Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus.<BR> +Post hinc ad navis graditur sociosque revisit.<BR> +Quorum de numero qui sese in bella sequantur<BR> +praestantis virtute legit; pars cetera prona<BR> +fertur aqua segnisque secundo defluit amni,<BR> +nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.<BR> +Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;<BR> +ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis<BR> +pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.<BR> +</P> + +<P> +Fama volat parvam subito volgata per urbem,<BR> +ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis.<BR> +vota metu duplicant matres, propiusque periclo<BR> +it timor, et maior Martis iam apparet imago.<BR> +tum pater Evandrus dextram complexus euntis<BR> +haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur:<BR> +'O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,<BR> +(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa<BR> +stravi scutorumque incendi victor acervos<BR> +et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,<BR> +nascenti cui tris animas Feronia mater<BR> +(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda,<BR> +ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis<BR> +abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:<BR> +non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,<BR> +nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam<BR> +huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset<BR> +funera, tam multis viduasset civibus urbem.<BR> +At vos, o superi, et divom tu maxume rector<BR> +Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis<BR> +et patrias audite preces. Si numina vestra<BR> +incolumem Pallanta mihi, si fata reservant,<BR> +si visurus eum vivo et venturus in unum:<BR> +vitam oro, patior quemvis durare laborem.<BR> +Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris:<BR> +nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam,<BR> +dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,<BR> +dum te, care puer, mea sera et sola voluptas,<BR> +complexu teneo, gravior neu nuntius auris<BR> +volneret.' Haec genitor digressu dicta supremo<BR> +fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant.<BR> +</P> + +<P> +Iamque adeo exierat portis equitatus apertis,<BR> +Aeneas inter primos et fidus Achates,<BR> +inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas<BR> +in medio chlamyde et pictis conspectus in armis:<BR> +qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,<BR> +quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,<BR> +extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.<BR> +Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur<BR> +pulveream nubem et fulgentis aere catervas.<BR> +Olli per dumos, qua proxuma meta viarum,<BR> +armati tendunt; it clamor, et agmine facto<BR> +quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.<BR> +Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,<BR> +religione patrum late sacer; undique colles<BR> +inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.<BR> +Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,<BR> +arvorum pecorisque deo, lucumque diemque,<BR> +qui primi finis aliquando habuere Latinos:<BR> +haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant<BR> +castra locis, celsoque omnis de colle videri<BR> +iam poterat legio et latis tendebat in arvis.<BR> +Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus<BR> +succedunt fessique et equos et corpora curant.<BR> +</P> + +<P> +At Venus aetherios inter dea candida nimbos<BR> +dona ferens aderat; natumque in valle reducta<BR> +ut procul egelido secretum flumine vidit,<BR> +talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:<BR> +'En perfecta mei promissa coniugis arte<BR> +munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos<BR> +aut acrem dubites in proelia poscere Turnum:'<BR> +Dixit et amplexus nati Cytherea petivit,<BR> +arma sub adversa posuit radiantia quercu.<BR> +Ille, deae donis et tanto laetus honore,<BR> +expleri nequit atque oculos per singula volvit<BR> +miraturque interque manus et bracchia versat<BR> +terribilem cristis galeam flammasque vomentem<BR> +fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem<BR> +sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes<BR> +solis inardescit radiis longeque refulget;<BR> +tum levis ocreas electro auroque recocto<BR> +hastamque et clipei non enarrabile textum.<BR> +Illic res Italas Romanorumque triumphos<BR> +haud vatum ignarus venturique inscius aevi<BR> +fecerat ignipotens, illic genus omne futurae<BR> +stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella.<BR> +fecerat et viridi fetam Mavortis in antro<BR> +procubuisse lupam, geminos huic ubera circum<BR> +ludere pendentis pueros et lambere matrem<BR> +impavidos, illam tereti cervice reflexa<BR> +mulcere alternos et corpora fingere lingua.<BR> +Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas<BR> +consessu caveae magnis circensibus actis<BR> +addiderat subitoque novum consurgere bellum<BR> +Romulidis Tatioque seni Curibusque severis.<BR> +Post idem inter se posito certamine reges<BR> +armati Iovis ante aram paterasque tenentes<BR> +stabant et caesa iungebant foedera porca.<BR> +Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae<BR> +distulerant, at tu dictis, Albane, maneres,<BR> +raptabatque viri mendacis viscera Tullus<BR> +per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.<BR> +Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat<BR> +accipere ingentique urbem obsidione premebat:<BR> +Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.<BR> +Illum indignanti similem similemque minanti<BR> +aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles<BR> +et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.<BR> +In summo custos Tarpeiae Manlius arcis<BR> +stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,<BR> +Romuleoque recens horrebat regia culmo.<BR> +Atque hic auratis volitans argenteus anser<BR> +porticibus Gallos in limine adesse canebat.<BR> +Galli per dumos aderant arcemque tenebant,<BR> +defensi tenebris et dono noctis opacae:<BR> +aurea caesaries ollis atque aurea vestis,<BR> +virgatis lucent sagulis, tum lactea colla<BR> +auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant<BR> +gaesa manu, scutis protecti corpora longis.<BR> +Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos<BR> +lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo<BR> +extuderat, castae ducebant sacra per urbem<BR> +pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit<BR> +Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,<BR> +et scelerum poenas et te, Catilina, minaci<BR> +pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,<BR> +secretosque pios, his dantem iura Catonem.<BR> +Haec inter tumidi late maris ibat imago<BR> +aurea, sed fluctu spumabant caerula cano;<BR> +et circum argento clari delphines in orbem<BR> +aequora verrebant caudis aestumque secabant.<BR> +In medio classis aeratas, Actia bella,<BR> +cernere erat, totumque instructo Marte videres<BR> +fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.<BR> +Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar<BR> +cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,<BR> +stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas<BR> +laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.<BR> +Parte alia ventis et dis Agrippa secundis<BR> +arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum,<BR> +tempora navali fulgent rostrata corona.<BR> +Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,<BR> +victor ab Aurorae populis et litore rubro,<BR> +Aegyptum viresque Orientis et ultima secum<BR> +Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.<BR> +Una omnes ruere, ac totum spumare reductis<BR> +convolsum remis rostrisque tridentibus aequor.<BR> +alta petunt: pelago credas innare revolsas<BR> +Cycladas aut montis concurrere montibus altos,<BR> +tanta mole viri turritis puppibus instant.<BR> +stuppea flamma manu telisque volatile ferrum<BR> +spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.<BR> +Regina in mediis patrio vocat agmina sistro<BR> +necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.<BR> +omnigenumque deum monstra et latrator Anubis<BR> +contra Neptunum et Venerem contraque Minervam<BR> +tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors<BR> +caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae,<BR> +et scissa gaudens vadit Discordia palla,<BR> +quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.<BR> +Actius haec cernens arcum tendebat Apollo<BR> +desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi,<BR> +omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.<BR> +Ipsa videbatur ventis regina vocatis<BR> +vela dare et laxos iam iamque inmittere funis.<BR> +Illam inter caedes pallentem morte futura<BR> +fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri,<BR> +contra autem magno maerentem corpore Nilum<BR> +pandentemque sinus et tota veste vocantem<BR> +caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.<BR> +At Caesar, triplici invectus Romana triumpho<BR> +moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat,<BR> +maxuma tercentum totam delubra per urbem.<BR> +Laetitia ludisque viae plausuque fremebant;<BR> +omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;<BR> +ante aras terram caesi stravere iuvenci.<BR> +Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi,<BR> +dona recognoscit populorum aptatque superbis<BR> +postibus; incedunt victae longo ordine gentes,<BR> +quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.<BR> +Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,<BR> +hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos<BR> +finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,<BR> +extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,<BR> +indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.<BR> +</P> + +<P> +Talia per clipeum Volcani, dona parentis,<BR> +miratur rerumque ignarus imagine gaudet,<BR> +attollens umero famamque et fata nepotum.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber09"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER IX<BR> +</H3> + +<P> +ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur,<BR> +Irim de caelo misit Saturnia Iuno<BR> +audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis<BR> +Pilumni Turnus sacrata valle sedebat.<BR> +Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:<BR> +'Turne, quod optanti divom promittere nemo<BR> +auderet, volvenda dies en attulit ultro.<BR> +Aeneas urbe et sociis et classe relicta<BR> +sceptra Palatini sedemque petit Euandri.<BR> +Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes<BR> +Lydorumque manum collectos armat agrestis.<BR> +Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus.<BR> +Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.'<BR> +Dixit et in caelum paribus se sustulit alis<BR> +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.<BR> +Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas<BR> +sustulit ac tali fugientem est voce secutus:<BR> +'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam<BR> +detulit in terras? Unde haec tam clara repente<BR> +tempestas? Medium video discedere caelum<BR> +palantisque polo stellas. Sequor omina tanta,<BR> +quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam<BR> +processit summoque hausit de gurgite lymphas,<BR> +multa deos orans, oneravitque aethera votis.<BR> +</P> + +<P> +Iamque omnis campis exercitus ibat apertis,<BR> +dives equum, dives pictai vestis et auri;<BR> +Messapus primas acies, postrema coercent<BR> +Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus,<BR> +[vertitur arma tenens et toto vertice supra est.]<BR> +Ceu septem surgens sedatis amnibus altus<BR> +per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus<BR> +cum refluit campis et iam se condidit alveo.<BR> +Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem<BR> +prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.<BR> +Primus ab adversa conclamat mole Caicus:<BR> +'Quis globus, o cives, caligine volvitur atra?<BR> +Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,<BR> +hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis<BR> +condunt se Teucri portas et moenia complent.<BR> +Namque ita discedens praeceperat optumus armis<BR> +Aeneas: siqua interea fortuna fuisset,<BR> +neu struere auderent aciem neu credere campo;<BR> +castra modo et tutos servarent aggere muros.<BR> +Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,<BR> +obiciunt portas tamen et praecepta facessunt<BR> +armatique cavis expectant turribus hostem.<BR> +Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen<BR> +viginti lectis equitum comitatus, et urbi<BR> +improvisus adest; maculis quem Thracius albis<BR> +portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.<BR> +'Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem?<BR> +En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras,<BR> +principium pugnae, et campo sese arduus infert.<BR> +Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur<BR> +horrisono: Teucrum mirantur inertia corda,<BR> +non aequo dare se campo, non obvia ferre<BR> +arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc<BR> +lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.<BR> +Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili<BR> +cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris,<BR> +nocte super media; tuti sub matribus agni<BR> +balatum exercent, ille asper et improbus ira<BR> +saevit in absentis, collecta fatigat edendi<BR> +ex longo rabies et siccae sanguine fauces:<BR> +haud aliter Rutulo muros et castra tuenti<BR> +ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.<BR> +Qua temptet ratione aditus et quae via clausos<BR> +excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?<BR> +Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,<BR> +aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,<BR> +invadit sociosque incendia poscit ovantis<BR> +atque manum pinu flagranti fervidus implet.<BR> +Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni,<BR> +atque omnis facibus pubes accingitur atris.<BR> +Diripuere focos; piceum fert fumida lumen<BR> +taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.<BR> +</P> + +<P> +Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris<BR> +avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes?<BR> +Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis.<BR> +Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida<BR> +Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,<BR> +ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum<BR> +vocibus his adfata Iovem: 'Da, nate, petenti,<BR> +quod tua cara parens domito te poscit Olympo.<BR> +[Pinea silva mihi, multos dilecta per annos]<BR> +lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,<BR> +nigranti picea trabibusque obscurus acernis:<BR> +has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,<BR> +laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.<BR> +Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem:<BR> +ne cursu quassatae ullo neu turbine venti<BR> +vincantur, prosit nostris in montibus ortas.'<BR> +Filius huic contra, torquet qui sidera mundi:<BR> +'O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis?<BR> +Mortaline manu factae immortale carinae<BR> +fas habeant certusque incerta pericula lustret<BR> +Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas?<BR> +Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt<BR> +Ausonios olim, quaecumque evaserit undis<BR> +Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,<BR> +mortalem eripiam formam magnique iubebo<BR> +aequoris esse deas, qualis Nereia Doto<BR> +et Galatea secant spumantem pectore pontum.<BR> +Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,<BR> +per pice torrentis atraque voragine ripas<BR> +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.<BR> +</P> + +<P> +Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae<BR> +debita complerant, cum Turni iniuria Matrem<BR> +admonuit ratibus sacris depellere taedas.<BR> +Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens<BR> +visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus<BR> +Idaeique chori; tum vox horrenda per auras<BR> +excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:<BR> +'Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis<BR> +neve armate manus: maria ante exurere Turno<BR> +quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae,<BR> +ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque<BR> +continuo puppes abrumpunt vincula ripis<BR> +delphinumque modo demersis aequora rostris<BR> +ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum)<BR> +quot prius aeratae steterant ad litora prorae<BR> +reddunt se totidem facies pontoque feruntur.<BR> +</P> + +<P> +Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse<BR> +turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis<BR> +rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.<BR> +At non audaci Turno fiducia cessit;<BR> +ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:<BR> +Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse<BR> +auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes<BR> +exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris<BR> +nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est.<BR> +Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes<BR> +arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent,<BR> +siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum:<BR> +sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva<BR> +fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra<BR> +fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,<BR> +coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas<BR> +iste dolor solisque licet capere arma Mycenis.<BR> +Sed periisse semel satis est: peccare fuisset<BR> +ante satis penitus modo non genus omne perosos<BR> +femineum. Quibus haec medii fiducia valli<BR> +fossarumque morae, leti discrimina parva,<BR> +dant animos. At non viderunt moenia Troiae<BR> +Neptuni fabricata manu considere in ignis?<BR> +'Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum<BR> +apparat et mecum invadit trepidantia castra.'<BR> +Non armis mihi Volcani, non mille carinis<BR> +est opus in Teucros; addant se protinus omnes<BR> +Etrusci socios, tenebras et inertia furta<BR> +Palladii caesis summae custodibus arcis<BR> +ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:<BR> +luce palam certum est igni circumdare muros.<BR> +Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga<BR> +esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum.<BR> +Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,<BR> +quod superest, laeti bene gestis corpora rebus<BR> +procurate, viri, et pugnam sperate parari.'<BR> +Interea vigilum excubiis obsidere portas<BR> +cura datur Messapo et moenia cingere flammis.<BR> +Bis septem Rutuli, muros qui milite servent,<BR> +delecti; ast illos centeni quemque sequuntur<BR> +purpurei cristis iuvenes auroque corusci.<BR> +Discurrunt variantque vices fusique per herbam<BR> +indulgent vino et vertunt crateras aenos.<BR> +Conlucent ignes, noctem custodia ducit<BR> +insomnem ludo.<BR> +</P> + +<P> +Haec super e vallo prospectant Troes et armis<BR> +alta tenent, nec non trepidi formidine portas<BR> +explorant pontisque et propugnacula iungunt,<BR> +tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus,<BR> +quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent,<BR> +rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.<BR> +Omnis per muros legio, sortita periclum,<BR> +excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.<BR> +</P> + +<P> +Nisus erat portae custos, acerrimus armis,<BR> +Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida<BR> +venatrix iaculo celerem levibusque sagittis;<BR> +it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter<BR> +non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,<BR> +ora puer prima signans intonsa iuventa.<BR> +His amor unus erat, pariterque in bella ruebant:<BR> +tum quoque communi portam statione tenebant.<BR> +Nisus ait: 'Dine hunc ardorem mentibus addunt,<BR> +Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?<BR> +Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum<BR> +mens agitat mihi nec placida contenta quietest.<BR> +Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum.<BR> +Lumina rara micant; somno vinoque soluti<BR> +procubuere; silent late loca: percipe porro,<BR> +quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.<BR> +Aenean acciri omnes, populusque patresque,<BR> +exposcunt mittique viros, qui certa reportent.<BR> +Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti<BR> +fama sat est), tumulo videor reperire sub illo<BR> +posse viam ad muros et moenia Pallantea.'<BR> +Obstipuit magno laudum percussus amore<BR> +Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum:<BR> +'Mene igitur socium summis adiungere rebus,<BR> +Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam?<BR> +Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,<BR> +Argolicum terrorem inter Troiaeque labores<BR> +sublatum erudiit, nec tecum talia gessi,<BR> +magnanimum Aenean et fata extrema secutus:<BR> +est hic, est animus lucis contemptor et istum<BR> +qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.'<BR> +Nisus ad haec: 'Equidem de te nil tale verebar<BR> +nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem<BR> +Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.<BR> +Sed siquis, quae multa vides discrimine tali,<BR> +siquis in adversum rapiat casusve deusve,<BR> +te superesse velim; tua vita dignior aetas.<BR> +Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum<BR> +mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit,<BR> +absenti ferat inferias decoretque sepulchro.<BR> +Neu matri miserae tanti sim causa doloris,<BR> +quae te sola, puer, multis e matribus ausa<BR> +persequitur magni nec moenia curat Acestae,'<BR> +Ille autem: 'Causas nequiquam nectis inanis,<BR> +nec mea iam mutata loco sententia cedit:<BR> +adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi<BR> +succedunt servantque vices: statione relicta<BR> +ipse comes Niso graditur, regemque requirunt.<BR> +</P> + +<P> +Cetera per terras omnis animalia somno<BR> +laxabant curas et corda oblita laborum:<BR> +ductores Teucrum primi et delecta iuventus<BR> +consilium summis regni de rebus habebant,<BR> +quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.<BR> +Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes,<BR> +castrorum et campi medio. Tum Nisus et una<BR> +Euryalus confestim alacres admittier orant:<BR> +rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus<BR> +accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.<BR> +Tum sic Hyrtacides: 'Audite O mentibus aequis,<BR> +Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis,<BR> +quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti<BR> +conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi,<BR> +qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto;<BR> +interrupti ignes, aterque ad sidera fumus<BR> +erigitur: si fortuna permittitis uti<BR> +quaesitum Aenean et moenia Pallantea,<BR> +mox hic cum spoliis ingenti caede peracta<BR> +adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis:<BR> +vidimus obscuris primam sub vallibus urbem<BR> +venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.'<BR> +Hic annis gravis atque animi maturus Aletes:<BR> +'Di patrii, quorum semper sub numine Troia est,<BR> +non tamen omnino Teucros delere paratis,<BR> +cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis<BR> +pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat<BR> +amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.<BR> +'Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis<BR> +praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum<BR> +di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet<BR> +actutum pius Aeneas atque integer aevi<BR> +Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.'<BR> +'Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,'<BR> +excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis<BR> +Assaracique larem et canae penetralia Vestae<BR> +obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est,<BR> +in vestris pono gremiis: revocate parentem,<BR> +reddite conspectum; nihil illo triste recepto.<BR> +Bina dabo argento perfecta atque aspera signis<BR> +pocula, devicta genitor quae cepit Arisba,<BR> +et tripodas geminos, auri duo magna talenta,<BR> +cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.<BR> +Si vero capere Italiam sceptrisque potiri<BR> +contigerit victori et praedae dicere sortem,<BR> +vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis<BR> +aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis<BR> +excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.<BR> +Praeterea bis sex genitor lectissima matrum<BR> +corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,<BR> +insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.<BR> +Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas<BR> +insequitur, venerande puer, iam pectore toto<BR> +accipio et comitem casus complector in omnis.<BR> +Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus;<BR> +seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum<BR> +verborumque fides.' Contra quem talia fatur<BR> +Euryalus: 'Me nulla dies tam fortibus ausis<BR> +dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda<BR> +aut adversa cadat. Sed te super omnia dona<BR> +unum oro, genetrix Priami de gente vetusta<BR> +est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus<BR> +mecum excedentem, non moenia regis Acestae.<BR> +Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est<BR> +inque salutatam linquo: nox et tua testis<BR> +dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis<BR> +at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.<BR> +Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo<BR> +in casus omnis.' Percussa mente dedere<BR> +Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus,<BR> +atque animum patriae strinxit pietatis imago.<BR> +Tum sic effatur:<BR> +'Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.<BR> +Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae<BR> +solum defuerit, nec partum gratia talem<BR> +parva manet. Casus factum quicumque sequentur,<BR> +per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:<BR> +quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,<BR> +haec eadem matrique tuae generique manebunt.'<BR> +Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem<BR> +auratum, mira quem fecerat arte Lycaon<BR> +Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna.<BR> +Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis<BR> +exuvias; galeam fidus permutat Aletes.<BR> +Protinus armati incedunt; quos omnis euntis<BR> +primorum manus ad portas iuvenumque senumque<BR> +prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus,<BR> +ante annos animumque gerens curamque virilem,<BR> +multa patri mandata dabat portanda: sed aurae<BR> +omnia discerpunt et nubibus inrita donant.<BR> +</P> + +<P> +Egressi superant fossas noctisque per umbram<BR> +castra inimica petunt, multis tamen ante futuri<BR> +exitio. Passim somno vinoque per herbam<BR> +corpora fusa vident, arrectos litore currus,<BR> +inter lora rotasque viros, simul arma iacere,<BR> +vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus:<BR> +'Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res.<BR> +Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis<BR> +a tergo possit, custodi et consule longe;<BR> +haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.<BR> +Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum<BR> +Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis<BR> +exstructus toto proflabat pectore somnum.<BR> +Rex idem et regi Turno gratissimus augur,<BR> +sed non augurio potuit depellere pestem.<BR> +Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis<BR> +armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis<BR> +nanctus equis ferroque secat pendentia colla;<BR> +tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit<BR> +sanguine singultantem; atro tepefacta cruore<BR> +terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque<BR> +et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte<BR> +luserat, insignis facie, multoque iacebat<BR> +membra deo victus: felix, si protinus illum<BR> +aequasset nocti ludum in lucemque tulisset.<BR> +Impastus ceu plena leo per ovilia turbans<BR> +(suadet enim vesana fames) manditque trahitque<BR> +molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:<BR> +nec minor Euryali caedes; incensus et ipse<BR> +perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,<BR> +Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque,<BR> +ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,<BR> +sed magnum metuens se post cratera tegebat;<BR> +pectore in adverso totum cui comminus ensem<BR> +condidit adsurgenti et multa morte recepit.<BR> +Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta<BR> +vina refert moriens; hic furto fervidus instat.<BR> +Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem<BR> +deficere extremum et religatos rite videbat<BR> +carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus.<BR> +sensit enim nimia caede atque cupidine ferri:<BR> +'Absistamus,' ait, 'nam lux inimica propinquat.<BR> +Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.'<BR> +Multa virum solido argento perfecta relinquunt<BR> +armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.<BR> +Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis<BR> +cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim<BR> +quae mittit dona hospitio cum iungeret absens<BR> +Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,<BR> +[post mortem bello Rutuli pugnaque potiti]<BR> +haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.<BR> +Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram<BR> +induit. Excedunt castris et tuta capessunt.<BR> +</P> + +<P> +Interea praemissi equites ex urbe Latina,<BR> +cetera dum legio campis instructa moratur,<BR> +ibant et Turno regi responsa ferebant,<BR> +tercentum, scutati omnes, Volcente magistro.<BR> +Iamque propinquabant castris murosque subibant,<BR> +cum procul hos laevo flectentis limite cernunt<BR> +et galea Euryalum sublustri noctis in umbra<BR> +prodidit immemorem radiisque adversa refulsit.<BR> +Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens<BR> +'State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis?<BR> +Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra,<BR> +sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.<BR> +Obiciunt equites sese ad divortia nota<BR> +hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant.<BR> +Silva fuit late dumis atque ilice nigra<BR> +horrida, quam densi complerant undique sentes;<BR> +rara per occultos lucebat semita calles.<BR> +Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda<BR> +impediunt fallitque timor regione viarum;<BR> +Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis<BR> +atque locos, qui post Albae de nomine dicti<BR> +Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat,<BR> +ut stetit et frustra absentem respexit amicum.<BR> +'Euryale infelix, qua te regione reliqui?<BR> +Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens<BR> +fallacis silvae?' Simul et vestigia retro<BR> +observata legit dumisque silentibus errat.<BR> +Audit equos, audit strepitus et signa sequentum.<BR> +Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris<BR> +pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis<BR> +fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,<BR> +oppressum rapit et conantem plurima frustra.<BR> +Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis<BR> +eripere? An sese medios moriturus in enses<BR> +inferat et pulchram properet per volnera mortem?<BR> +Ocius adducto torquens hastile lacerto,<BR> +suspiciens altam Lunam sic voce precatur:<BR> +'Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,<BR> +astrorum decus et nemorum Latonia custos<BR> +Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris<BR> +dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi<BR> +suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi:<BR> +hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.'<BR> +Dixerat, et toto conixus corpore ferrum<BR> +conicit: hasta volans noctis diverberat umbras<BR> +et venit aversi in tergum Sulmonis ibique<BR> +frangitur ac fisso transit praecordia ligno.<BR> +Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen<BR> +frigidus et longis singultibus ilia pulsat.<BR> +Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem<BR> +ecce aliud summa telum librabat ab aure.<BR> +Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque<BR> +stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.<BR> +Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam<BR> +auctorem nec quo se ardens inmittere possit.<BR> +'Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas<BR> +persolves amborum,' inquit; simul ense recluso<BR> +ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens<BR> +conclamat Nisus, nec se celare tenebris<BR> +amplius aut tantum potuit perferre dolorem.<BR> +Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,<BR> +O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus<BR> +nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor,<BR> +tantum infelicem nimium dilexit amicum.'<BR> +Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus<BR> +transabiit costas et candida pectora rumpit.<BR> +Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus<BR> +it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:<BR> +purpureus veluti cum flos succisus aratro<BR> +languescit moriens lassove papavera collo<BR> +demisere caput, pluvia cum forte gravantur.<BR> +At Nisus ruit in medios solumque per omnis<BR> +Volcentem petit in solo Volcente moratur.<BR> +Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc<BR> +proturbant. Instat non setius ac rotat ensem<BR> +fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore<BR> +condidit adverso et moriens animam abstulit hosti.<BR> +Tum super exanimum sese proiecit amicum<BR> +confossus placidaque ibi demum morte quievit.<BR> +</P> + +<P> +Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt,<BR> +nulla dies umquam memori vos eximet aevo,<BR> +dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum<BR> +accolet imperiumque pater Romanus habebit.<BR> +</P> + +<P> +Victores praeda Rutuli spoliisque potiti<BR> +Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.<BR> +Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto<BR> +exsangui et primis una tot caede peremptis,<BR> +Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa<BR> +corpora seminecisque viros tepidaque recentem<BR> +caede locum et plenos spumanti sanguine rivos.<BR> +Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem<BR> +Messapi et multo phaleras sudore receptas.<BR> +</P> + +<P> +Et iam prima novo spargebat lumine terras<BR> +Tithoni croceum linquens Aurora cubile:<BR> +iam sole infuso, iam rebus luce retectis<BR> +Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse,<BR> +suscitat, aeratasque acies in proelia cogit<BR> +quisque suas variisque acuunt rumoribus iras.<BR> +Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis<BR> +praefigunt capita et multo clamore sequuntur<BR> +Euryali et Nisi.<BR> +Aeneadae duri murorum in parte sinistra<BR> +opposuere aciem, nam dextera cingitur amni,<BR> +ingentisque tenent fossas et turribus altis<BR> +stant maesti; simul ora virum praefixa movebant,<BR> +nota nimis miseris atroque fluentia tabo.<BR> +</P> + +<P> +Interea pavidam volitans pennata per urbem<BR> +nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris<BR> +Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit,<BR> +excussi manibus radii revolutaque pensa.<BR> +Evolat infelix et femineo ululatu,<BR> +scissa comam, muros amens atque agmina cursu<BR> +prima petit, non illa virum, non illa pericli<BR> +telorumque memor; caelum dehinc questibus implet:<BR> +'Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae<BR> +sera meae requies, potuisti linquere solam,<BR> +crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum,<BR> +adfari extremum miserae data copia matri?<BR> +Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis<BR> +alitibusque iaces, nec te, tua funera mater<BR> +produxi pressive oculos aut volnera lavi,<BR> +veste tegens, tibi quam noctes festina diesque<BR> +urgebam et tela curas solabar anilis.<BR> +Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra<BR> +et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te,<BR> +nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta?<BR> +Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela<BR> +conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro:<BR> +aut tu, magne pater divom, miserere tuoque<BR> +invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,<BR> +quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.'<BR> +Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis<BR> +it gemitus: torpent infractae ad proelia vires.<BR> +Illam incendentem luctus Idaeus et Actor<BR> +Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli<BR> +corripiunt interque manus sub tecta reponunt.<BR> +</P> + +<P> +At tuba terribilem sonitum procul aere canoro<BR> +increpuit; sequitur clamor caelumque remugit.<BR> +Adcelerant acta pariter testudine Volsci<BR> +et fossas implere parant ac vellere vallum.<BR> +Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,<BR> +qua rara est acies interlucetque corona<BR> +non tam spissa viris. Telorum effundere contra<BR> +omne genus Teucri ac duris detrudere contis,<BR> +adsueti longo muros defendere bello.<BR> +Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua<BR> +possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis<BR> +ferre iuvat subter densa testudine casus;<BR> +nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens,<BR> +immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,<BR> +quae stravit Rutulos late armorumque resolvit<BR> +tegmina. Nec curant caeco contendere Marte<BR> +amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo<BR> +missilibus certant.<BR> +Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam<BR> +pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;<BR> +at Messapus equum domitor, Neptunia proles,<BR> +rescindit vallum et scalas in moenia poscit.<BR> +</P> + +<P> +Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti,<BR> +quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus<BR> +ediderit, quem quisque virum demiserit Orco;<BR> +et mecum ingentis oras evolvite belli,<BR> +[et meministis enim, divae, et memorare potestis.]<BR> +</P> + +<P> +Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,<BR> +opportuna loco, summis quam viribus omnes<BR> +expugnare Itali summaque evertere opum vi<BR> +certabant, Troes contra defendere saxis<BR> +perque cavas densi tela intorquere fenestras.<BR> +Princeps ardentem coniecit lampada Turnus<BR> +et flammam adfixit lateri, quae plurima vento<BR> +corripuit tabulas et postibus haesit adesis.<BR> +Turbati trepidare intus frustraque malorum<BR> +velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt<BR> +in partem, quae peste caret, tum pondere turris<BR> +procubuit subito et caelum tonat omne fragore.<BR> +Semineces ad terram, immani mole secuta,<BR> +confixique suis telis et pectora duro<BR> +transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor<BR> +et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor,<BR> +Maeonio regi quem serva Licymnia furtim<BR> +sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,<BR> +ense levis nudo parmaque inglorius alba;<BR> +isque ubi se Turni media inter milia vidit,<BR> +hinc acies atque hinc acies adstare Latinas:<BR> +ut fera, quae densa venantum saepta corona<BR> +contra tela furit seseque haud nescia morti<BR> +inicit et saltu supra venabula fertur,<BR> +haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis<BR> +inruit et, qua tela videt densissima, tendit.<BR> +At pedibus longe melior Lycus inter et hostis<BR> +inter et arma fuga muros tenet altaque certat<BR> +prendere tecta manu sociumque attingere dextras.<BR> +Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus,<BR> +increpat his victor: 'Nostrasne evadere, demens,<BR> +sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum<BR> +pendentem et magna muri cum parte revellit.<BR> +Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum<BR> +sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis<BR> +quaesitum aut matri multis balatibus agnum<BR> +Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor<BR> +tollitur: invadunt et fossas agere complent;<BR> +ardentis taedas alii ad fastigia iactant.<BR> +Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis<BR> +Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,<BR> +Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,<BR> +hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,<BR> +Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,<BR> +Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque<BR> +et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,<BR> +Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae<BR> +strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens<BR> +ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta<BR> +et laevo infixa est lateri manus abditaque intus<BR> +spiramenta animae letali volnere rupit.<BR> +Stabat in egregiis Arcentis filius armis,<BR> +pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,<BR> +insignis facie, genitor quem miserat Arcens,<BR> +eductum Matris luco Symaethia circum<BR> +flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:<BR> +stridentem fundam positis Mezentius hastis<BR> +ipse ter adducta circum caput egit habena<BR> +et media adversi liquefacto tempora plumbo<BR> +diffidit ac multa porrectum extendit harena.<BR> +</P> + +<P> +Tum primum bello celerem intendisse sagittam<BR> +dicitur ante feras solitus terrere fugaces<BR> +Ascanius fortemque manu fudisse Numanum,<BR> +cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem<BR> +germanam nuper thalamo sociatus habebat.<BR> +Is primam ante aciem digna atque indigna relatu<BR> +vociferans tumidusque novo praecordia regno<BR> +ibat et ingentem sese clamore ferebat:<BR> +'Non pudet obsidione iterum valloque teneri,<BR> +bis capti Phryges, et morti praetendere muros?<BR> +En qui nostra sibi bello conubia poscunt!<BR> +Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit<BR> +Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:<BR> +durum a stirpe genus natos ad flumina primum<BR> +deferimus saevoque gelu duramus et undis,<BR> +venatu invigilant pueri silvasque fatigant,<BR> +flectere ludus equos et spicula tendere cornu.<BR> +At patiens operum parvoque adsueta iuventus<BR> +aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.<BR> +Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum<BR> +terga fatigamus hasta; nec tarda senectus<BR> +debilitat vires animi mutatque vigorem:<BR> +canitiem galea premimus, semperque recentis<BR> +comportare iuvat praedas et vivere rapto.<BR> +Vobis picta croco et fulgenti murice vestis,<BR> +desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,<BR> +et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.<BR> +O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta<BR> +Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum!<BR> +Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris<BR> +Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.'<BR> +</P> + +<P> +Talia iactantem dictis ac dira canentem<BR> +non tulit Ascanius nervoque obversus equino<BR> +contendit telum diversaque bracchia ducens<BR> +constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:<BR> +'Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.<BR> +Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona<BR> +et statuam ante aras aurata fronte iuvencum<BR> +candentem pariterque caput cum matre ferentem,<BR> +iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.'<BR> +Audiit et caeli Genitor de parte serena<BR> +intonuit laevum, sonat una fatifer arcus:<BR> +effugit horrendum stridens adducta sagitta<BR> +perque caput Remuli venit et cava tempora ferro<BR> +traicit. 'I, verbis virtutem inlude superbis!<BR> +His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.'<BR> +Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur<BR> +laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.<BR> +Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo<BR> +desuper Ausonias acies urbemque videbat,<BR> +nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:<BR> +'Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra,<BR> +dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella<BR> +gente sub Assaraci fato ventura resident,<BR> +nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto<BR> +aethere se misit, spirantis dimovet auras<BR> +Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris<BR> +antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae<BR> +armiger ante fuit fidusque ad limina custos,<BR> +tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo<BR> +omnia longaevo similis, vocemque coloremque<BR> +et crinis albos et saeva sonoribus arma,<BR> +atque his ardentem dictis adfatur Iulum:<BR> +'Sit satis, Aenide, telis impune Numanum<BR> +oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo<BR> +concedit laudem et paribus non invidet armis:<BR> +cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo<BR> +mortalis medio aspectus sermone reliquit<BR> +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.<BR> +Agnovere deum proceres divinaque tela<BR> +Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.<BR> +Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi<BR> +Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus<BR> +succedunt animasque in aperta pericula mittunt.<BR> +It clamor totis per propugnacula muris,<BR> +intendunt acris arcus amentaque torquent.<BR> +Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque<BR> +dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:<BR> +quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis<BR> +verberat imber humum, quam multa grandine nimbi<BR> +in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris<BR> +torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.<BR> +</P> + +<P> +Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,<BR> +quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera<BR> +abietibus iuvenes patriis et montibus aequos,<BR> +portam, quae ducis imperio commissa, recludunt,<BR> +freti animis, ultroque invitant moenibus hostem.<BR> +Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant,<BR> +armati ferro et cristis capita alta corusci:<BR> +quales aeriae liquentia flumina circum,<BR> +sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum,<BR> +consurgunt geminae quercus intonsaque caelo<BR> +attollunt capita et sublimi vertice nutant.<BR> +inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis<BR> +continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis<BR> +et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon<BR> +agminibus totis: at versi terga dedere<BR> +aut ipso portae posuere in limine vitam.<BR> +Tum magis increscunt animis discordibus irae;<BR> +et iam collecti Troes glomerantur eodem<BR> +et conferre manum et procurrere longius audent.<BR> +</P> + +<P> +Ductori Turno diversa in parte furenti<BR> +turbantique viros perfertur nuntius, hostem<BR> +fervere caede nova et portas praebere patentis.<BR> +Deserit inceptum atque immani concitus ira<BR> +Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.<BR> +Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat,<BR> +Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,<BR> +coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus<BR> +aera per tenerum stomachoque infixa sub altum<BR> +pectus abit: reddit specus atri volneris undam<BR> +spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.<BR> +Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,<BR> +tum Bitian ardentem oculis animisque frementem<BR> +non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset,<BR> +sed magnum stridens contorta phalarica venit,<BR> +fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga<BR> +nec duplici squama lorica fidelis et auro<BR> +sustinuit: conlapsa ruunt immania membra.<BR> +Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.<BR> +Talis in Euboico Baiarum litore quondam<BR> +saxea pila cadit, magnis quam molibus ante<BR> +constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam<BR> +prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:<BR> +miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae;<BR> +tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile<BR> +Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.<BR> +</P> + +<P> +Hic Mars armipotens animum viresque Latinis<BR> +addidit et stimulos acris sub pectore vertit<BR> +immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.<BR> +Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae<BR> +bellatorque animo deus incidit.<BR> +Pandarus ut fuso germanum corpore cernit<BR> +et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,<BR> +portam vi magna converso cardine torquet,<BR> +obnixus latis umeris, multosque suorum<BR> +moenibus exclusos duro in certamine linquit;<BR> +ast alios secum includit recipitque ruentis,<BR> +demens, qui Rutulum in medio non agmine regem<BR> +viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,<BR> +immanem veluti pecora inter inertia tigrim<BR> +Continuo nova lux oculis effulsit, et arma<BR> +horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae<BR> +sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:<BR> +agnoscunt faciem invisam atque immania membra<BR> +turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens<BR> +emicat et mortis fraternae fervidus ira<BR> +effatur: 'Non haec dotalis regia Amatae,<BR> +nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.<BR> +Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.'<BR> +Olli subridens sedato pectore Turnus:<BR> +'Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram:<BR> +hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.'<BR> +Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo<BR> +intorquet summis adnixus viribus hastam:<BR> +excepere aurae volnus; Saturnia Iuno<BR> +detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.<BR> +'At non hoc telum, mea quod vi dextera versat,<BR> +effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.'<BR> +Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem<BR> +et mediam ferro gemina inter tempora frontem<BR> +dividit inpubesque immani volnere malas.<BR> +Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:<BR> +conlapsos artus atque arma cruenta cerebro<BR> +sternit humi moriens, atque illi partibus aequis<BR> +huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.<BR> +Diffugiunt versi trepida formidine Troes:<BR> +et si continuo victorem ea cura subisset,<BR> +rumpere claustra manu sociosque immittere portis,<BR> +ultimus ille dies bello gentique fuisset;<BR> +sed furor ardentem caedisque insana cupido<BR> +egit in adversos.<BR> +Principio Phalerim et succiso poplite Gygen<BR> +excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas<BR> +in tergum, Iuno vires animumque ministrat;<BR> +addit Halym comitem et confixa Phegea parma,<BR> +ignaros deinde in muris Martemque cientis<BR> +Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.<BR> +Lyncea tendentem contra sociosque vocantem<BR> +vibranti gladio conixus ab aggere dexter<BR> +occupat; huic uno desectum comminus ictu<BR> +cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum<BR> +vastatorem Amycum, quo non felicior alter<BR> +ungere tela manu ferrumque armare veneno,<BR> +et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,<BR> +Crethea Musarum comitem, cui carmina semper<BR> +et citharae cordi numerosque intendere nervis.<BR> +[Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.]<BR> +</P> + +<P> +Tandem ductores audita caede suorum<BR> +conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,<BR> +palantisque vident socios hostemque receptum.<BR> +Et Mnestheus: 'Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit.<BR> +'Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis?<BR> +Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus<BR> +aggeribus tantas strages inpune per urbem<BR> +ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco?<BR> +Non infelicis patriae veterumque deorum<BR> +et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?'<BR> +Talibus accensi firmantur et agmine denso<BR> +consistunt. Turnus paulatim excedere pugna<BR> +et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda<BR> +acrius hoc Teucri clamore incumbere magno<BR> +et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem<BR> +cum telis premit infensis, at territus ille,<BR> +asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga<BR> +ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra<BR> +ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque:<BR> +haud aliter retro dubius vestigia Turnus<BR> +improperata refert, et mens exaestuat ira.<BR> +Quin etiam bis tum medios invaserat hostis,<BR> +bis confusa fuga per muros agmina vertit;<BR> +sed manus e castris propere coit omnis in unum,<BR> +nec contra vires audet Saturnia Iuno<BR> +sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim<BR> +demisit germanae haud mollia iussa ferentem,<BR> +ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.<BR> +Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum<BR> +dextra valet: iniectis sic undique telis<BR> +obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum<BR> +tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt,<BR> +discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo<BR> +ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse<BR> +fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor<BR> +liquitur et piceum, nec respirare potestas,<BR> +flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.<BR> +Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis<BR> +in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo<BR> +accepit venientem ac mollibus extulit undis<BR> +et laetum sociis abluta caede remisit.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber10"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER X<BR> +</H3> + +<P> +PANDITUR interea domus omnipotentis Olympi,<BR> +conciliumque vocat divom pater atque hominum rex<BR> +sideream in sedem, terras unde arduus omnis<BR> +castraque Dardanidum adspectat populosque Latinos.<BR> +Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse:<BR> +'Caelicolae magni, quianam sententia vobis<BR> +versa retro tantumque animis certatis iniquis?<BR> +Abnueram bello Italiam concurrere Teucris.<BR> +Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos<BR> +aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?<BR> +Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus,<BR> +cum fera Karthago Romanis arcibus olim<BR> +exitium magnum atque Alpes immittet apertas:<BR> +tum certare odiis, tum res rapuisse licebit.<BR> +Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.'<BR> +</P> + +<P> +Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra<BR> +pauca refert:<BR> +'O pater, O hominum rerumque aeterna potestas!<BR> +Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus?<BR> +Cernis ut insultent Rutulli Turnusque [feratur<BR> +per medios insignis equis tumidusque] secundo<BR> +Marte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros:<BR> +quin intra portas atque ipsis proelia miscent<BR> +aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas.<BR> +Aeneas ignarus abest. Numquamne levari<BR> +obsidione sines? Muris iterum imminet hostis<BR> +nascentis Troiae [nec non exercitus alter;]<BR> +atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis<BR> +Tydides. Equidem credo, mea volnera restant<BR> +et tua progenies mortalia demoror arma.<BR> +Si sine pace tua atque invito numine Troes<BR> +Italiam petiere, luant peccata neque illos<BR> +iuveris auxilio; sin tot responsa secuti,<BR> +quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam<BR> +vertere iussa potest aut cur nova condere fata?<BR> +Quid repetem exustas Erycino in litore classes,<BR> +quid tempestatum regem ventosque furentis<BR> +Aeolia excitos aut actam nubibus Irim?<BR> +Nunc etiam manis, haec intemptata manebat<BR> +sors rerum, movet et superis immissa repente<BR> +Allecto, medias Italum bacchata per urbes.<BR> +Nil super imperio moveor: speravimus ista,<BR> +dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis.<BR> +Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx<BR> +dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae<BR> +exscidia obtestor, liceat dimittere ab armis<BR> +incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.<BR> +Aeneas sane ignotis iactetur in undis<BR> +et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur:<BR> +hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae.<BR> +Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera<BR> +Idaliaeque domus: positis inglorius armis<BR> +exigat hic aevum. Magna dicione iubeto<BR> +Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde<BR> +obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli<BR> +iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes<BR> +totque maris vastaeque exhausta pericula terrae,<BR> +dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt?<BR> +Non satius cineres patriae insedisse supremos<BR> +atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta<BR> +redde, oro, miseris iterumque revolvere casus<BR> +da, pater, Iliacos Teucris.' Tum regia Iuno<BR> +acta furore gravi: 'Quid me alta silentia cogis<BR> +rumpere et obductum verbis volgare dolorem?<BR> +Aenean hominum quisquam divomque subegit<BR> +bella sequi aut hostem regi se inferre Latino?<BR> +Italiam petiit fatis auctoribus, esto,<BR> +Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra<BR> +hortati sumus aut vitam committere ventis?<BR> +Num puero summam belli, num credere muros<BR> +Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas?<BR> +Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra<BR> +egit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris?<BR> +Indignum est Italos Troiam circumdare flammis<BR> +nascentem et patria Turnum consistere terra,<BR> +cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater:<BR> +quid face Troianos atra vim ferre Latinis,<BR> +arva aliena iugo premere atque avertere praedas?<BR> +Quid soceros legere et gremiis abducere pactas,<BR> +pacem orare manu, praefigere puppibus arma?<BR> +Tu potes Aenean manibus subducere Graium<BR> +proque viro nebulam et ventos obtendere inanis,<BR> +tu potes in totidem classem convertere nymphas:<BR> +nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est?<BR> +Aeneas ignarus abest: ignarus et absit.<BR> +Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:<BR> +quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas?<BR> +Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo<BR> +conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis<BR> +obiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma<BR> +Europamque Asiamque et foedera solvere furto?<BR> +Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter,<BR> +aut ego tela dedi fovive cupidine bella?<BR> +Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis<BR> +haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.'<BR> +Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant<BR> +caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima<BR> +cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant<BR> +murmura, venturos nautis prodentia ventos.<BR> +Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,<BR> +infit; eo dicente deum domus alta silescit<BR> +et tremefacta solo tellus, silet arduus aether,<BR> +tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus:<BR> +'Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta.<BR> +Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris<BR> +haud licitum, nec vestra capit discordia finem:<BR> +quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,<BR> +Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo.<BR> +Seu fatis Italum castra obsidione tenentur<BR> +sive errore malo Troiae monitisque sinistris.<BR> +Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem<BR> +fortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem.<BR> +Fata viam invenient.' Stygii per flumina fratris,<BR> +per pice torrentis atraque voragine ripas<BR> +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.<BR> +Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo<BR> +surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.<BR> +Interea Rutuli portis circum omnibus instant<BR> +sternere caede viros et moenia cingere flammis.<BR> +At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur,<BR> +nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis<BR> +nequiquam et rara muros cinxere corona<BR> +Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes<BR> +Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris,<BR> +prima acies; hos germani Sarpedonis ambo<BR> +et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.<BR> +Fert ingens toto conixus corpore saxum,<BR> +haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,<BR> +nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.<BR> +Hi iaculis, illi certant defendere saxis<BR> +molirique ignem nervoque aptare sagittas.<BR> +Ipse inter medios, Veneris iustissima cura,<BR> +Dardanius caput ecce puer detectus honestum,<BR> +qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum,<BR> +aut collo decus aut capiti; vel quale per artem<BR> +inclusum buxo aut Oricia terebintho<BR> +lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis<BR> +accipit et molli subnectens circulus auro.<BR> +Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes<BR> +volnera dirigere et calamos armare veneno,<BR> +Maeonia generose domo, ubi pinguia culta<BR> +exercentque viri Pactolusque inrigat auro.<BR> +Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni<BR> +aggere moerorum sublimem gloria tollit,<BR> +et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.<BR> +</P> + +<P> +Illi inter sese duri certamina belli<BR> +contulerant: media Aeneas freta nocte secabat.<BR> +Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis<BR> +regem adit et regi memorat nomenque genusque,<BR> +quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma<BR> +quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni<BR> +edocet, humanis quae sit fiducia rebus<BR> +admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon<BR> +iungit opes foedusque ferit; tum libera fati<BR> +classem conscendit iussis gens Lydia divom,<BR> +externo commissa duci. Aeneia puppis<BR> +prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones,<BR> +imminet Ida super, profugis gratissima Teucris.<BR> +Hic magnus sedet Aeneas secumque volutat<BR> +eventus belli varios, Pallasque sinistro<BR> +adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae<BR> +noctis iter, iam quae passus terraque marique.<BR> +</P> + +<P> +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,<BR> +quae manus interea Tuscis comitetur ab oris<BR> +Aenean armetque rates pelagoque vehatur.<BR> +</P> + +<P> +Massicus aerata princeps secat aequora tigri:<BR> +sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi<BR> +quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae<BR> +gorytique leves umeris et letifer arcus.<BR> +Una torvus Abas: huic totum insignibus armis<BR> +agmen et aurato fulgebat Apolline puppis.<BR> +Sescentos illi dederat Populonia mater<BR> +expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos<BR> +insula inexhaustis Chalybum generosa metallis.<BR> +Tertius ille hominum divomque interpres Asilas,<BR> +cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent<BR> +et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes,<BR> +mille rapit densos acie atque horrentibus hastis.<BR> +Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,<BR> +urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur,<BR> +Astur equo fidens et versicoloribus armis.<BR> +Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi)<BR> +qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis,<BR> +et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae.<BR> +</P> + +<P> +Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,<BR> +transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo,<BR> +cuius olorinae surgunt de vertice pennae,<BR> +crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae.<BR> +Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,<BR> +populeas inter frondes umbramque sororum<BR> +dum canit et maestum Musa solatur amorem,<BR> +canentem molli pluma duxisse senectam,<BR> +linquentem terras et sidera voce sequentem.<BR> +Filius, aequalis comitatus classe catervas,<BR> +ingentem remis Centaurum promovet: ille<BR> +instat aquae saxumque undis immane minatur<BR> +arduus et longa sulcat maria alta carina.<BR> +</P> + +<P> +Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,<BR> +fatidicae Mantus et Tusci filius amnis,<BR> +qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,<BR> +Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum:<BR> +gens illi triplex, populi sub gente quaterni,<BR> +ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires.<BR> +Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat,<BR> +quos patre Benaco velatus harundine glauca<BR> +Mincius infesta ducebat in aequora pinu.<BR> +It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum<BR> +verberat adsurgens, spumant vada marmore verso.<BR> +Hunc vehit immanis Triton et caerula concha<BR> +exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti<BR> +frons hominem praefert, in pristim desinit alvus:<BR> +spumea semifero sub pectore murmurat unda.<BR> +</P> + +<P> +Tot lecti proceres ter denis navibus ibant<BR> +subsidio Troiae et campos salis aera secabant.<BR> +</P> + +<P> +Iamque dies caelo concesserat almaque curru<BR> +noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum:<BR> +Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)<BR> +ipse sedens clavumque regit velisque ministrat.<BR> +Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum<BR> +occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe<BR> +numen habere maris nymphasque e navibus esse<BR> +iusserat, innabant pariter fluctusque secabant,<BR> +quot prius aeratae steterant ad litora prorae.<BR> +Agnoscunt longe regem lustrantque choreis,<BR> +quarum quae fandi doctissima Cymodocea<BR> +pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso<BR> +eminet ac laeva tacitis subremigat undis,<BR> +tum sic ignarum adloquitur: 'Vigilasne, deum gens,<BR> +Aenea? Vigila et velis immitte rudentis.<BR> +Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus,<BR> +nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nos<BR> +praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,<BR> +rupimus invitae tua vincula teque per aequor<BR> +quaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit<BR> +et dedit esse deas aevumque agitare sub undis.<BR> +At puer Ascanius muro fossisque tenetur<BR> +tela inter media atque horrentis Marte Latinos.<BR> +Iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco<BR> +Arcas eques: medias illis opponere turmas,<BR> +ne castris iungant, certast sententia Turno.<BR> +Surge age et Aurora socios veniente vocari<BR> +primus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse<BR> +invictum Ignipotens atque oras ambiit auro.<BR> +Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris,<BR> +ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.'<BR> +Dixerat, et dextra discedens impulit altam<BR> +haud ignara modi puppim: fugit illa per undas<BR> +ocior et iaculo et ventos aequante sagitta.<BR> +Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse<BR> +Tros Anchisiades; animos tamen omine tollit.<BR> +Tum breviter super adspectans convexa precatur:<BR> +'Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi<BR> +turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones,<BR> +tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques<BR> +augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.'<BR> +Tantum effatus. Et interea revoluta rubebat<BR> +matura iam luce dies noctemque fugarat:<BR> +principio sociis edicit, signa sequantur<BR> +atque animos aptent armis pugnaeque parent se.<BR> +Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra,<BR> +stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra<BR> +extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt<BR> +Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras,<BR> +tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris<BR> +Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant<BR> +cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo.<BR> +At Rutulo regi ducibusque ea mira videri<BR> +Ausoniis, donec versas ad litora puppes<BR> +respiciunt totumque adlabi classibus aequor.<BR> +Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma<BR> +funditur et vastos umbo vomit aureus ignes:<BR> +non secus ac liquida siquando nocte cometae<BR> +sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor,<BR> +ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris,<BR> +nascitur et laevo contristat lumine caelum.<BR> +</P> + +<P> +Haud tamen audaci Turno fiducia cessit<BR> +litora praecipere et venientis pellere terra.<BR> +[ultro animos tollit dictis atque increpat ultro]<BR> +'Quod votis optastis, adest, perfringere dextra;<BR> +in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto<BR> +quisque suae tectique memor, nunc magna referto<BR> +facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam,<BR> +dum trepidi egressisque labant vestigia prima.<BR> +Audentis Fortuna iuvat,'<BR> +haec ait et secum versat, quos ducere contra<BR> +vel quibus obsessos possit concredere muros.<BR> +</P> + +<P> +Interea Aeneas socios de puppibus altis<BR> +pontibus exponit. Multi servare recursus<BR> +languentis pelagi et brevibus se credere saltu,<BR> +per remos alii. Speculatus litora Tarchon,<BR> +qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda,<BR> +sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu,<BR> +advertit subito proram sociosque precatur:<BR> +'Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis;<BR> +tollite, ferte rates; inimicam findite rostris<BR> +hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.<BR> +Frangere nec tali puppim statione recuso<BR> +arrepta tellure semel.' Quae talia postquam<BR> +effatus Tarchon, socii consurgere tonsis<BR> +spumantisque rates arvis inferre Latinis,<BR> +donec rostra tenent siccum et sedere carinae<BR> +omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon.<BR> +Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo,<BR> +anceps sustentata diu fluctusque fatigat,<BR> +solvitur atque viros mediis exponit in undis<BR> +fragmina remorum quos et fluitantia transtra<BR> +impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens.<BR> +Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer<BR> +totam aciem in Teucros et contra in litore sistit.<BR> +Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis<BR> +Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos<BR> +occiso Therone, virum qui maximus ultro<BR> +Aenean petit: huic gladio perque aerea suta,<BR> +per tunicam squalentem auro latus haurit apertum.<BR> +Inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta<BR> +et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri<BR> +quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum<BR> +immanemque Gyan, sternentis agmina clava,<BR> +deiecit Leto: nihil illos Herculis arma<BR> +nec validae iuvere manus genitorque Melampus,<BR> +Alcidae comes usque gravis dum terra labores<BR> +praebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis,<BR> +intorquens iaculum clamanti sistit in ore.<BR> +Tu quoque, flaventem prima lanugine malas<BR> +dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon,<BR> +Dardania stratus dextra, securus amorum,<BR> +qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres,<BR> +ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci<BR> +progenies, septem numero, septenaque tela<BR> +coniciunt; partim galea clipeoque resultant<BR> +inrita, deflexit partim stringentia corpus<BR> +alma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten:<BR> +'Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra<BR> +torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium<BR> +Iliacis campis.' Tum magnam corripit hastam<BR> +et iacit: illa volans clipei transverberat aera<BR> +Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.<BR> +Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem<BR> +sustentat dextra: traiecto missa lacerto<BR> +protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem,<BR> +dexteraque ex umero nervis moribunda pependit.<BR> +Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto<BR> +Aenean petiit; sed non et figere contra<BR> +est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.<BR> +Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus<BR> +advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta<BR> +sub mentum graviter pressa pariterque loquentis<BR> +vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille<BR> +fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem.<BR> +Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema<BR> +et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit,<BR> +per varios sternit casus. Accurrit Halaesus<BR> +Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles,<BR> +insignis Messapus equis. Expellere tendunt<BR> +nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso<BR> +Ausoniae. Magno discordes aethere venti<BR> +proelia ceu tollunt animis et viribus aequis;<BR> +non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;<BR> +anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:<BR> +haud aliter Troianae acies aciesque Latinae<BR> +concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir.<BR> +</P> + +<P> +At parte ex alia, qua saxa rotantia late<BR> +impulerat torrens arbustaque diruta ripis,<BR> +Arcadas insuetos acies inferre pedestris<BR> +ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci<BR> +(aspera quis natura loci dimittere quando<BR> +suasit equos), unum quod rebus restat egenis,<BR> +nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris:<BR> +'Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta,<BR> +per ducis Evandri nomen devictaque bella<BR> +Opemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,<BR> +fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis<BR> +est via. Qua globus ille virum densissimus urget,<BR> +hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit.<BR> +Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste<BR> +mortales, totidem nobis animaeque manusque.<BR> +Ecce, maris magna claudit nos obice pontus,<BR> +deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?'<BR> +Haec ait et medius densos prorumpit in hostis.<BR> +Obvius huic primum, fatis adductus iniquis,<BR> +fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum,<BR> +intorto figit telo, discrimina costis<BR> +per medium qua spina dabat, hastamque receptat<BR> +ossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo,<BR> +ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem,<BR> +dum furit, incautum crudeli morte sodalis<BR> +excipit atque ensem tumido in pulmone recondit.<BR> +Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta<BR> +Anchemolum, thalamos ausum incestare novercae.<BR> +Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris,<BR> +Daucia, Laride Thymberque, simillima proles,<BR> +indiscreta suis gratusque parentibus error;<BR> +at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas:<BR> +nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis;<BR> +te decisa suum, Laride, dextera quaerit<BR> +semianimesque micant digiti ferrumque retractant.<BR> +Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis<BR> +facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis.<BR> +Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter<BR> +traicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;<BR> +Ilo namque procul validam direxerat hastam,<BR> +quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,<BR> +te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus<BR> +caedit semianimis Rutulorum calcibus arva.<BR> +Ac velut optato ventis aestate coortis<BR> +dispersa immittit silvis incendia pastor,<BR> +correptis subito mediis extenditur una<BR> +horrida per latos acies Volcania campos;<BR> +ille sedens victor flammas despectat ovantis:<BR> +non aliter socium virtus coit omnis in unum<BR> +teque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus<BR> +tendit in adversos seque in sua conligit arma.<BR> +Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,<BR> +Strymonio dextram fulgenti deripit ense<BR> +elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis<BR> +ossaque dispersit cerebro permixta cruento.<BR> +Fata canens silvis genitor celarat Halaesum:<BR> +ut senior leto canentia lumina solvit,<BR> +iniecere manum Parcae telisque sacrarunt<BR> +Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus:<BR> +'Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,<BR> +fortunam atque viam duri per pectus Halaesi.<BR> +Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.'<BR> +Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus,<BR> +Arcadio infelix telo dat pectus inermum.<BR> +At non caede viri tanta perterrita Lausus,<BR> +pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem<BR> +oppositum interimit, pugnae nodumque moramque.<BR> +Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci<BR> +et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri.<BR> +Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis.<BR> +Extremi addensent acies nec turba moveri<BR> +tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget,<BR> +hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas:<BR> +egregii forma, sed quis Fortuna negarat<BR> +in patriam reditus. Ipsos concurrere passus<BR> +haud tamen inter se magni regnator Olympi:<BR> +mox illos sua fata manent maiore sub hoste.<BR> +</P> + +<P> +Interea soror alma monet succedere Lauso<BR> +Turnum, qui volucri curru medium secat agmen.<BR> +Ut vidit socios: 'Tempus desistere pugnae;<BR> +solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas<BR> +debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.'<BR> +Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.<BR> +At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba<BR> +miratus stupet in Turno corpusque per ingens<BR> +lumina volvit obitque truci procul omnia visus<BR> +talibus et dictis it contra dicta tyranni:<BR> +'Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis<BR> +aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.<BR> +Tolle minas.' Fatus medium procedit in aequor.<BR> +Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.<BR> +Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire<BR> +comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta<BR> +stare procul campis meditantem in proelia taurum,<BR> +advolat: haud alia est Turni venientis imago.<BR> +Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,<BR> +ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum<BR> +viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:<BR> +'Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti,<BR> +te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.<BR> +Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta<BR> +victoremque ferant morientia lumina Turni.'<BR> +Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo<BR> +corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.<BR> +Tum Genitor natum dictis adfatur amicis:<BR> +'Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus<BR> +omnibus est vitae: sed famam extendere factis,<BR> +hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis<BR> +tot nati cecidere deum; quin occidit una<BR> +Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum<BR> +fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.'<BR> +Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis.<BR> +At Pallas magnis emittit viribus hastam<BR> +vaginaque cava fulgentem deripit ensem.<BR> +Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa<BR> +incidit atque viam clipei molita per oras<BR> +tandem etiam magno strinxit de corpore Turni.<BR> +Hic Turnus ferro praefixum robur acuto<BR> +in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:<BR> +'Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.'<BR> +Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,<BR> +quem pellis totiens obeat circumdata tauri,<BR> +vibranti cuspis medium transverberat ictu<BR> +loricaeque moras et pectus perforat ingens.<BR> +Ille rapit calidum frustra de volnere telum:<BR> +una eademque via sanguis animusque sequuntur.<BR> +Corruit in volnus, sonitum super arma dedere<BR> +et terram hostilem moriens petit ore cruento.<BR> +Quem Turnus super adsistens,<BR> +'Arcades, haec,' inquit, 'memores mea dicta referte<BR> +Euandro; qualem meruit, Pallanta remitto.<BR> +Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,<BR> +largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo<BR> +hospitia.' Et laevo pressit pede talia fatus<BR> +exanimem, rapiens immania pondera baltei<BR> +impressumque nefas, una sub nocte iugali<BR> +caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti,<BR> +quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro;<BR> +quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus.<BR> +Nescia mens hominum fati sortisque futurae<BR> +et servare modum, rebus sublata secundis!<BR> +Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum<BR> +intactum Pallanta et cum spolia ista diemque<BR> +oderit. At socii multo gemitu lacrimisque<BR> +impositum scuto referunt Pallanta frequentes.<BR> +O dolor atque decus magnum rediture parenti<BR> +haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,<BR> +cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos.<BR> +</P> + +<P> +Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor<BR> +advolat Aeneae, tenui discrimine leti<BR> +esse suos, versis tempus succurrere Teucris.<BR> +Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen<BR> +ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum<BR> +caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis<BR> +omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas<BR> +tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos<BR> +quattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens,<BR> +viventis rapit, inferias quos immolet umbris<BR> +captivoque rogi perfundat sanguine flammas.<BR> +Inde Mago procul infensam contenderat hastam.<BR> +Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta,<BR> +et genua amplectens effatur talia supplex:<BR> +'Per patrios manis et spes surgentis Iuli<BR> +te precor, hanc animam serves natoque patrique.<BR> +Est domus alta, iacent penitus defossa talenta<BR> +caelati argenti, sunt auri pondera facti<BR> +infectique mihi. Non hic victoria Teucrum<BR> +vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.'<BR> +Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit:<BR> +'Argenti atque auri memoras quae multa talenta,<BR> +natis parce tuis. Belli commercia Turnus<BR> +sustulit ista prior iam tum Pallante perempto.<BR> +Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.'<BR> +Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa<BR> +cervice orantis capulo tenus applicat ensem.<BR> +Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos,<BR> +infula cui sacra redimibat tempora vitta,<BR> +totus conlucens veste atque insignibus armis.<BR> +Quem congressus agit campo lapsumque superstans<BR> +immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus<BR> +lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum.<BR> +Instaurant acies Volcani stirpe creatus<BR> +Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro:<BR> +Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram<BR> +et totum clipei ferro deiecerat orbem;<BR> +dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo<BR> +crediderat caeloque animum fortasse ferebat<BR> +canitiemque sibi et longos promiserat annos:<BR> +Tarquitus exultans contra fulgentibus armis,<BR> +silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,<BR> +obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta<BR> +loricam clipeique ingens onus impedit hasta;<BR> +tum caput orantis nequiquam et multa parantis<BR> +dicere deturbat terrae truncumque tepentem<BR> +provolvens super haec inimico pectore fatur:<BR> +'Istic nunc, metuende, iace. Non te optima mater<BR> +condet humi patrioque onerabit membra sepulchro:<BR> +alitibus linquere feris aut gurgite mersum<BR> +unda feret piscesque impasti volnera lambent.'<BR> +Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,<BR> +persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem,<BR> +magnanimo Volcente satum, ditissimus agri<BR> +qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis.<BR> +Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt<BR> +centenasque manus, quinquaginta oribus ignem<BR> +pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra<BR> +tot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses:<BR> +sic toto Aeneas desaevit in aequore victor,<BR> +ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei<BR> +quadriiugis in equos adversaque pectora tendit.<BR> +Atque illi longe gradientem et dira frementem<BR> +ut videre, metu versi retroque ruentes<BR> +effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.<BR> +Interea biiugis infert se Lucagus albis<BR> +in medios fraterque Liger; sed frater habenis<BR> +flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.<BR> +Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis:<BR> +inruit adversaque ingens apparuit hasta.<BR> +Cui Liger:<BR> +'Non Diomedis equos nec currum cernis Achillis<BR> +aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi<BR> +his dabitur terris.' Vesano talia late<BR> +dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros<BR> +dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem.<BR> +Lucagus ut pronus pendens in verbera telo<BR> +admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo<BR> +aptet se pugnae, subit oras hasta per imas<BR> +fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen:<BR> +excussus curru moribundus volvitur arvis.<BR> +Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris:<BR> +'Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum<BR> +prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae:<BR> +ipse rotis saliens iuga deseris.' Haec ita fatus<BR> +arripuit biiugos; frater tendebat inertis<BR> +infelix palmas, curru delapsus eodem:<BR> +'Per te, per qui te talem genuere parentes,<BR> +vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.'<BR> +Pluribus oranti Aeneas: 'Haud talia dudum<BR> +dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.'<BR> +Tum latebras animae pectus mucrone recludit.<BR> +Talia per campos edebat funera ductor<BR> +Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri<BR> +more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt<BR> +Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus.<BR> +Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:<BR> +'O germana mihi atque eadem gratissima coniunx,<BR> +ut rebare, Venus, nec te sententia fallit,<BR> +Troianas sustentat opes, non vivida bello<BR> +dextra viris animusque ferox patiensque pericli.'<BR> +Cui Iuno summissa 'Quid, o pulcherrime coniunx,<BR> +sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?<BR> +Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,<BR> +vis in amore foret, non hoc mihi namque negares,<BR> +omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum<BR> +et Dauno possem incolumem servare parenti.<BR> +Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.<BR> +Ille tamen nostra deducit origine nomen<BR> +Pilumnusque illi quartus pater et tua larga<BR> +saepe manu multisque oneravit limina donis.'<BR> +Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi:<BR> +'Si mora praesentis leti tempusque caduco<BR> +oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis,<BR> +tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis<BR> +hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis<BR> +sub precibus venia ulla latet totumque moveri<BR> +mutarive putas bellum, spes pascis inanis.'<BR> +Et Iuno adlacrimans: 'Quid si, quae voce gravaris,<BR> +mente dares atque haec Turno rata vita maneret?<BR> +Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri<BR> +vana feror. Quod ut O potius formidine falsa<BR> +ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!'<BR> +Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto<BR> +misit, agens hiemem nimbo succincta per auras,<BR> +Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit.<BR> +Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram<BR> +in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum,<BR> +Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque<BR> +divini adsimulat capitis, dat inania verba,<BR> +dat sine mente sonum gressusque effingit euntis,<BR> +morte obita qualis fama est volitare figuras<BR> +aut quae sopitos deludunt somnia sensus.<BR> +At primas laeta ante acies exsultat imago<BR> +inritatque virum telis et voce lacessit.<BR> +Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam<BR> +conicit: illa dato vertit vestigia tergo.<BR> +Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus<BR> +credidit atque animo spem turbidus hausit inanem,<BR> +'Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos;<BR> +hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.'<BR> +Talia vociferans sequitur strictumque coruscat<BR> +mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos.<BR> +Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi<BR> +expositis stabat scalis et ponte parato,<BR> +qua rex Clusinis advectus Osinius oris.<BR> +Huc sese trepida Aeneae fugientis imago<BR> +conicit in latebras; nec Turnus segnior instat<BR> +exsuperatque moras et pontis transilit altos.<BR> +Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem<BR> +avolsamque rapit revoluta per aequora navem.<BR> +Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit;<BR> +obvia multa virum demittit corpora morti:<BR> +tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago,<BR> +sed sublime volans nubi se immiscuit atrae.<BR> +Cum Turnum medio interea fert aequore turbo.<BR> +Respicit ignarus rerum ingratusque salutis<BR> +et duplicis cum voce manus ad sidera tendit:<BR> +'Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum<BR> +duxisti et talis voluisti expendere poenas?<BR> +Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit?<BR> +Laurentisne iterum muros aut castra videbo?<BR> +Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti?<BR> +Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui<BR> +et nunc palantis video gemitumque cadentum<BR> +accipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat<BR> +terra mihi? Vos O potius miserescite venti:<BR> +in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro<BR> +ferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis,<BR> +quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.'<BR> +Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,<BR> +an sese mucrone ob tantum dedecus amens<BR> +induat et crudum per costas exigat ensem,<BR> +fluctibus an iaciat mediis et litora nando<BR> +curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma.<BR> +Ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno<BR> +continuit iuvenemque animi miserata repressit.<BR> +Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo<BR> +et patris antiquam Dauni defertur ad urbem.<BR> +</P> + +<P> +At Iovis interea monitis Mezentius ardens<BR> +succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis.<BR> +Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,<BR> +uni odiisque viro telisque frequentibus instant.<BR> +Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor,<BR> +obvia ventorum furiis expostaque ponto,<BR> +vim cunctam atque minas perfert caelique marisque,<BR> +ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum<BR> +sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,<BR> +sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis<BR> +occupat os faciemque adversam, poplite Palmum<BR> +succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso<BR> +donat habere umeris et vertice figere cristas.<BR> +Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta<BR> +aequalem comitemque, una quem nocte Theano<BR> +in lucem genitori Amyco dedit et face praegnans<BR> +Cisseis regina Parin creat: urbe paterna<BR> +occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.<BR> +Ac velut ille canum morsu de montibus altis<BR> +actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos<BR> +defendit multosve palus Laurentia, silva<BR> +pastus harundinea, postquam inter retia ventum est,<BR> +substitit infremuitque ferox et inhorruit armos,<BR> +nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus,<BR> +sed iaculis tutisque procul clamoribus instant;<BR> +haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,<BR> +non ulli est animus stricto concurrere ferro;<BR> +missilibus longe et vasto clamore lacessunt:<BR> +ille autem impavidus partis cunctatur in omnis,<BR> +dentibus infrendens, et tergo decutit hastas.<BR> +Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,<BR> +Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos.<BR> +Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit,<BR> +purpureum pennis et pactae coniugis ostro:<BR> +impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans,<BR> +suadet enim vesana fames, si forte fugacem<BR> +conspexit capream aut surgentem in cornua cervum,<BR> +gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret<BR> +visceribus super accumbens, lavit inproba taeter<BR> +ora cruor,<BR> +sic ruit in densos alacer Mezentius hostis.<BR> +Sternitur infelix Acron et calcibus atram<BR> +tundit humum expirans infractaque tela cruentat.<BR> +Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden<BR> +sternere nec iacta caecum dare cuspide volnus:<BR> +obvius adversoque occurrit seque viro vir<BR> +contulit, haud furto melior, sed fortibus armis.<BR> +Tum super abiectum posito pede nixus et hasta:<BR> +'Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.'<BR> +Conclamant socii laetum paeana secuti.<BR> +Ille autem exspirans: 'Non me, quicumque es, inulto,<BR> +victor, nec longum laetabere: te quoque fata<BR> +prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.'<BR> +Ad quae subridens mixta Mezentius ira:<BR> +'Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex<BR> +viderit.' Hoc dicens eduxit corpore telum:<BR> +olli dura quies oculos et ferreus urget<BR> +somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.<BR> +</P> + +<P> +Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen<BR> +Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen,<BR> +Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten,<BR> +illum infrenis equi lapsu tellure iacentem,<BR> +hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis,<BR> +quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae<BR> +deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces<BR> +insidiis, iaculo et longe fallente sagitta.<BR> +</P> + +<P> +Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors<BR> +funera: caedebant pariter pariterque ruebant<BR> +victores victique, neque his fuga nota neque illis.<BR> +Di Iovis in tectis iram miserantur inanem<BR> +amborum et tantos mortalibus esse labores:<BR> +hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno,<BR> +pallida Tisiphone media inter milia saevit.<BR> +At vero ingentem quatiens Mezentius hastam<BR> +turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion,<BR> +cum pedes incedit medii per maxima Nerei<BR> +stagna viam scindens, umero supereminet undas<BR> +aut summis referens annosam montibus ornum<BR> +ingrediturque solo et caput inter nubila condit:<BR> +talis se vastis infert Mezentius armis.<BR> +Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo,<BR> +obvius ire parat. Manet imperterritus ille,<BR> +hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat;<BR> +atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae:<BR> +'Dextra mihi deus et telum, quod missile libro,<BR> +nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis<BR> +indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum<BR> +Aeneae.' Dixit stridentemque eminus hastam<BR> +iecit; at illa volans clipeo est excussa proculque<BR> +egregium Antoren latus inter et ilia figit,<BR> +Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis<BR> +haeserat Euandro atque Itala consederat urbe.<BR> +Sternitur infelix alieno volnere caelumque<BR> +aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos<BR> +tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem<BR> +aere cavum triplici, per linea terga tribusque<BR> +transit intextum tauris opus imaque sedit<BR> +inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem<BR> +Aeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus,<BR> +eripit a femine et trepidanti fervidus instat.<BR> +Ingemuit cari graviter genitoris amore,<BR> +ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae.<BR> +Hic mortis durae casum tuaque optima facta,<BR> +siqua fidem tanto est operi latura vetustas,<BR> +non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo.<BR> +Ille pedem referens et inutilis inque ligatus<BR> +cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat:<BR> +prorupit iuvenis seseque immiscuit armis<BR> +iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis<BR> +Aeneae subiit mucronem ipsumque morando<BR> +sustinuit. Socii magno clamore sequuntur,<BR> +dum genitor nati parma protectus abiret,<BR> +telaque coniciunt proturbantque eminus hostem<BR> +missilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se.<BR> +Ac velut effusa siquando grandine nimbi<BR> +praecipitant, omnis campis diffugit arator<BR> +omnis et agricola et tuta latet arce viator,<BR> +aut amnis ripis aut alti fornice saxi,<BR> +dum pluit in terris, ut possint sole reducto<BR> +exercere diem: sic obrutus undique telis<BR> +Aeneas nubem belli, dum detonet omnis,<BR> +sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:<BR> +'Quo moriture ruis maioraque viribus audes?<BR> +Fallit te incautum pietas tua.' Nec minus ille<BR> +exsultat demens; saevae iamque altius irae<BR> +Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso<BR> +Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem<BR> +per medium Aeneas iuvenem totumque recondit.<BR> +Transiit et parmam mucro, levia arma minacis,<BR> +et tunicam, molli mater quam neverat auro,<BR> +implevitque sinum sanguis; tum vita per auras<BR> +concessit maesta ad manis corpusque reliquit.<BR> +At vero ut voltum vidit morientis et ora,<BR> +ora modis Anchisiades pallentia miris,<BR> +ingemuit miserans graviter dextramque tetendit,<BR> +et mentem patriae subiit pietatis imago.<BR> +'Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,<BR> +quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?<BR> +Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum<BR> +manibus et cineri, siqua est ea cura, remitto.<BR> +Hoc tamen infelix miseram solabere mortem:<BR> +Aeneae magni dextra cadis.' Increpat ultro<BR> +cunctantis socios et terra sublevat ipsum,<BR> +sanguine turpantem comptos de more capillos.<BR> +Interea genitor Tiberini ad fluminis undam<BR> +volnera siccabat lymphis corpusque levabat<BR> +arboris adclinis trunco. Procul aerea ramis<BR> +dependet galea et prato gravia arma quiescunt.<BR> +Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans<BR> +colla fovet, fusus propexam in pectore barbam;<BR> +multa super Lauso rogitat multumque remittit<BR> +qui revocent maestique ferant mandata parentis.<BR> +At Lausum socii exanimem super arma ferebant<BR> +flentes, ingentem atque ingenti volnere victum.<BR> +Agnovit longe gemitum praesaga mali mens:<BR> +canitiem multo deformat pulvere et ambas<BR> +ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.<BR> +'Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas,<BR> +ut pro me hostili paterer succedere dextrae,<BR> +quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor,<BR> +morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum<BR> +exitium infelix, nunc alte volnus adactum!<BR> +Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen,<BR> +pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis.<BR> +Debueram patriae poenas odiisque meorum:<BR> +omnis per mortis animam sontem ipse dedissem!<BR> +Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo.<BR> +Sed linquam.' Simul hoc dicens attollit in aegrum<BR> +se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet,<BR> +haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi,<BR> +hoc solamen erat; bellis hoc victor abibat<BR> +omnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit:<BR> +'Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est,<BR> +viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti<BR> +et caput Aeneae referes Lausique dolorum<BR> +ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis,<BR> +occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,<BR> +iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.'<BR> +Dixit et exceptus tergo consueta locavit<BR> +membra manusque ambas iaculis oneravit acutis,<BR> +aere caput fulgens cristaque hirsutus equina.<BR> +Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens<BR> +uno in corde pudor mixtoque insania luctu,<BR> +[et furiis agitatus amor et conscia virtus.]<BR> +Atque hic Aenean magna ter voce vocavit.<BR> +Aeneas agnovit enim laetusque precatur:<BR> +'Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo,<BR> +incipias conferre manum.'<BR> +Tantum effatus et infesta subit obvius hasta.<BR> +Ille autem: 'Quid me erepto, saevissime, nato<BR> +terres? Haec via sola fuit, qua perdere posses.<BR> +Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli.<BR> +Desine: nam venio moriturus et haec tibi porto<BR> +dona prius.' Dixit telumque intorsit in hostem;<BR> +inde aliud super atque aliud figitque volatque<BR> +ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo.<BR> +Ter circum adstantem laevos equitavit in orbes<BR> +tela manu iaciens, ter secum Troius heros<BR> +immanem aerato circumfert tegmine silvam.<BR> +Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet<BR> +vellere et urgetur pugna congressus iniqua,<BR> +multa movens animo iam tandem erumpit et inter<BR> +bellatoris equi cava tempora conicit hastam.<BR> +Tollit se arrectum quadrupes et calcibus auras<BR> +verberat effusumque equitem super ipse secutus<BR> +implicat eiectoque incumbit cernuus armo.<BR> +Clamore incendunt caelum Troesque Latinique.<BR> +Advolat Aeneas vaginaque eripit ensem<BR> +et super haec: 'Ubi nunc Mezentius acer et illa<BR> +effera vis animi? 'Contra Tyrrhenus, ut auras<BR> +suspiciens hausit caelum mentemque recepit:<BR> +'Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris?<BR> +Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni,<BR> +nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.<BR> +Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro:<BR> +corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum<BR> +circumstare odia: hunc, oro, defende furorem<BR> +et me consortem nati concede sepulchro.'<BR> +Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem<BR> +undantique animam diffundit in arva cruore.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber11"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER XI<BR> +</H3> + +<P> +OCEANUM interea surgens Aurora reliquit:<BR> +Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis<BR> +praecipitant curae turbataque funere mens est,<BR> +vota deum primo victor solvebat Eoo.<BR> +Ingentem quercum decisis undique ramis<BR> +constituit tumulo fulgentiaque induit arma,<BR> +Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum,<BR> +bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas<BR> +telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum<BR> +perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae<BR> +subligat atque ensem collo suspendit eburnum.<BR> +Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat<BR> +turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis:<BR> +'Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto,<BR> +quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo<BR> +primitiae, manibusque meis Mezentius hic est.<BR> +Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.<BR> +Arma parate animis et spe praesumite bellum,<BR> +nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa<BR> +adnuerint superi pubemque educere castris,<BR> +impediat segnisve metu sententia tardet.<BR> +Interea socios inhumataque corpora terrae<BR> +mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.<BR> +Ite,' ait, 'egregias animas, quae sanguine nobis<BR> +hanc patriam peperere suo, decorate supremis<BR> +muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem<BR> +mittatur Pallas, quem non virtutis egentem<BR> +abstulit atra dies et funere mersit acerbo.'<BR> +</P> + +<P> +Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum,<BR> +corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes<BR> +servabat senior, qui Parrhasio Evandro<BR> +armiger ante fuit, sed non felicibus aeque<BR> +tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.<BR> +Circum omnis famulumque manus Troianaque turba<BR> +et maestum Iliades crinem de more solutae.<BR> +Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis,<BR> +ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt<BR> +pectoribus, maestoque immugit regia luctu.<BR> +Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora<BR> +ut vidit levique patens in pectore vulnus<BR> +cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis.<BR> +'Tene,' inquit, 'miserande puer, cum laeta veniret,<BR> +invidit Fortuna mihi, ne regna videres<BR> +nostra neque ad sedes victor veherere paternas?<BR> +Non haec Evandro de te promissa parenti<BR> +discedens dederam, cum me complexus euntem<BR> +mitteret in magnum imperium metuensque moneret<BR> +acris esse viros, cum dura proelia gente.<BR> +Et nunc ille quidem spe multum captus inani<BR> +fors et vota facit cumulatque altaria donis:<BR> +nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis<BR> +debentem vano maesti comitamur honore.<BR> +Infelix, nati funus crudele videbis!<BR> +Hi nostri reditus expectatique triumphi!<BR> +Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis<BR> +vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum<BR> +optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum<BR> +praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus<BR> +imperat et toto lectos ex agmine mittit<BR> +mille viros, qui supremum comitentur honorem<BR> +intersintque patris lacrimis, solacia luctus<BR> +exigua ingentis, misero sed debita patri.<BR> +Haud segnes alii crates et molle feretrum<BR> +arbuteis texunt virgis et vimine querno<BR> +exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.<BR> +Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt,<BR> +qualem virgineo demessum pollice florem<BR> +seu mollis violae seu languentis hyacinthi,<BR> +cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit:<BR> +non iam mater alit tellus viresque ministrat.<BR> +Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis<BR> +extulit Aeneas, quas illi laeta laborum<BR> +ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido<BR> +fecerat et tenui telas discreverat auro.<BR> +Harum unam iuveni supremum maestus honorem<BR> +induit arsurasque comas obnubit amictu,<BR> +multaque praeterea Laurentis praemia pugnae<BR> +aggerat et longo praedam iubet ordine duci.<BR> +Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem.<BR> +Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris<BR> +inferias, caeso sparsuros sanguine flammas,<BR> +indutosque iubet truncos hostilibus armis<BR> +ipsos ferre duces inimicaque nomina figi.<BR> +Ducitur infelix aevo confectus Acoetes:<BR> +pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora<BR> +sternitur et toto proiectus corpore terrae. . .<BR> +Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.<BR> +Post bellator equus positis insignibus Aethon<BR> +it lacrimans guttisque umectat grandibus ora.<BR> +Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus<BR> +victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur<BR> +Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis.<BR> +Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,<BR> +substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:<BR> +'Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli<BR> +fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,<BR> +aeternumque vale.' Nec plura effatus ad altos<BR> +tendebat muros gressumque in castra ferebat.<BR> +</P> + +<P> +Iamque oratores aderant ex urbe Latina,<BR> +velati ramis oleae veniamque rogantes:<BR> +corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,<BR> +redderet ac tumulo sineret succedere terrae;<BR> +nullum cum victis certamen et aethere cassis;<BR> +parceret hospitibus quondam socerisque vocatis.<BR> +Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis<BR> +prosequitur venia et verbis haec insuper addit:<BR> +'Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,<BR> +implicuit bello, qui nos fugiatis amicos?<BR> +Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis<BR> +oratis? Equidem et vivis concedere vellem.<BR> +Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,<BR> +nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit<BR> +hospitia et Turni potius se credidit armis.<BR> +Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.<BR> +Si bellum finire manu, si pellere Teucros<BR> +apparat, his mecum decuit concurrere telis:<BR> +vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset.<BR> +Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.'<BR> +Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes<BR> +conversique oculos inter se atque ora tenebant.<BR> +Tum senior semperque odiis et crimine Drances<BR> +infensus iuveni Turno sic ore vicissim<BR> +orsa refert: 'O fama ingens, ingentior armis<BR> +vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?<BR> +Iustitiaene prius mirer belline laborum?<BR> +Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem<BR> +et te, siqua viam dederit fortuna, Latino<BR> +iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus.<BR> +Quin et fatalis murorum attollere moles<BR> +saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.'<BR> +Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant.<BR> +Bis senos pepigere dies et pace sequestra<BR> +per silvas Teucri mixtique inpune Latini<BR> +erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni<BR> +fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,<BR> +robora nec cuneis et olentem scindere cedrum<BR> +nec plaustris cessant vectare gementibus ornos.<BR> +</P> + +<P> +Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus,<BR> +Evandrum Evandrique domos et moenia replet,<BR> +quae modo victorem Latio Pallanta ferebat.<BR> +Arcades ad portas ruere et de more vetusto<BR> +funereas rapuere faces; lucet via longo<BR> +ordine flammarum et late discriminat agros.<BR> +Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit<BR> +agmina. Quae postquam matres succedere tectis<BR> +viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.<BR> +At non Evandrum potis est vis ulla tenere,<BR> +sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto<BR> +procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,<BR> +et via vix tandem vocis laxata dolore est.<BR> +'Non haec, O Palla, dederas promissa parenti,<BR> +cautius ut saevo velles te credere Marti;<BR> +haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis<BR> +et praedulce decus primo certamine posset.<BR> +Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui<BR> +dura rudimenta et nulli exaudita deorum<BR> +vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx,<BR> +felix morte tua neque in hunc servata dolorem!<BR> +Contra ego vivendo vici mea fata, superstes<BR> +restarem ut genitor. Troum socia arma secutum<BR> +obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem<BR> +atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret,<BR> +nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas<BR> +iunximus hospitio dextras: sors ista senectae<BR> +debita erat nostrae. Quod si immatura manebat<BR> +mors natum, caesis Volscorum milibus ante<BR> +ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit.<BR> +Quin ego non alio digner te funere, Palla,<BR> +quam pius Aeneas [et quam magni Phryges et quam<BR> +Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.]<BR> +Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto:<BR> +tu quoque nunc stares immanis truncus in armis,<BR> +esset par aetas et idem si robur ab annis,<BR> +Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis?<BR> +Vadite et haec memores regi mandata referte:<BR> +quod vitam moror invisam Pallante perempto,<BR> +dextera causa tua est, Turnum natoque patrique<BR> +quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus<BR> +fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero,<BR> +nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.'<BR> +</P> + +<P> +Aurora interea miseris mortalibus almam<BR> +extulerat lucem, referens opera atque labores:<BR> +iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon<BR> +constituere pyras. Huc corpora quisque suorum<BR> +more tulere patrum, subiectisque ignibus atris<BR> +conditur in tenebras altum caligine caelum.<BR> +Ter circum accensos cincti fulgentibus armis<BR> +decurrere rogos, ter maestum funeris ignem<BR> +lustravere in equis ululatusque ore dedere;<BR> +spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma:<BR> +it caelo clamorque virum clangorque tubarum.<BR> +Hic alii spolia occisis derepta Latinis<BR> +coniciunt igni, galeas ensesque decoros<BR> +frenaque ferventisque rotas; pars munera nota,<BR> +ipsorum clipeos et non felicia tela.<BR> +Multa boum circa mactantur corpora Morti,<BR> +saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris<BR> +in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto<BR> +ardentis spectant socios semustaque servant<BR> +busta neque avelli possunt, nox umida donec<BR> +invertit caelum stellis ardentibus aptum.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus et miseri diversa in parte Latini<BR> +innumeras struxere pyras, et corpora partim<BR> +multa virum terrae infodiunt avectaque partim<BR> +finitimos tollunt in agros urbique remittunt,<BR> +cetera confusaeque ingentem caedis acervum<BR> +nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti<BR> +certatim crebris conlucent ignibus agri.<BR> +Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:<BR> +maerentes altum cinerem et confusa ruebant<BR> +ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.<BR> +Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,<BR> +praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.<BR> +Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum<BR> +pectora maerentum puerique parentibus orbi<BR> +dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos:<BR> +ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,<BR> +qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.<BR> +ingravat haec saevus Drances solumque vocari<BR> +testatur, solum posci in certamina Turnum.<BR> +Multa simul contra variis sententia dictis<BR> +pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,<BR> +multa virum meritis sustentat fama tropaeis.<BR> +</P> + +<P> +Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,<BR> +ecce super maesti magna Diomedis ab urbe<BR> +legati responsa ferunt: nihil omnibus actum<BR> +tantorum impensis operum, nil dona neque aurum<BR> +nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis<BR> +quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum.<BR> +Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus.<BR> +Fatalem Aenean manifesto numine ferri<BR> +admonet ira deum tumulique ante ora recentes.<BR> +Ergo concilium magnum primosque suorum<BR> +imperio accitos alta intra limina cogit.<BR> +olli convenere fluuntque ad regia plenis<BR> +tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo<BR> +et primus sceptris haud laeta fronte Latinus.<BR> +Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos,<BR> +quae referant, fari iubet et responsa reposcit<BR> +ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis,<BR> +et Venulus dicto parens ita farier infit:<BR> +</P> + +<P> +'Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra<BR> +atque iter emensi casus superavimus omnis<BR> +contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus.<BR> +Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis<BR> +victor Gargani condebat Iapygis agris.<BR> +Postquam introgressi et coram data copia fandi,<BR> +munera praeferimus, nomen patriamque docemus,<BR> +qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.<BR> +Auditis ille haec placido sic reddidit ore:<BR> +''O fortunatae gentes, Saturnia regna,<BR> +antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos<BR> +sollicitat suadetque ignota lacessere bella?<BR> +Quicumque Iliacos ferro violavimus agros,<BR> +mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis,<BR> +quos Simois premat ille viros, infanda per orbem<BR> +supplicia et scelerum poenas expendimus omnes,<BR> +vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae<BR> +sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus.<BR> +Militia ex illa diversum ad litus abacti<BR> +Atrides Protei Menelaus adusque columnas<BR> +exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.<BR> +Regna Neoptolemi referam versosque penates<BR> +Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?<BR> +Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom<BR> +coniugis infandae prima inter limina dextra<BR> +oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter.<BR> +Invidisse deos, patriis ut redditus aris<BR> +coniugium optatum et pulchram Calydona viderem?<BR> +Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur,<BR> +et socii amissi petierunt aethera pennis<BR> +fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum<BR> +supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent.<BR> +Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt<BR> +tempore, cum ferro caelestia corpora demens<BR> +adpetii et Veneris violavi volnere dextram.<BR> +Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas:<BR> +nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum<BR> +Pergama, nec veterum memini laetorve malorum.<BR> +Munera, quae patriis ad me portatis ab oris,<BR> +vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra<BR> +contulimusque manus: experto credite, quantus<BR> +in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.<BR> +Si duo praeterea talis Idaea tulisset<BR> +terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes<BR> +Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis.<BR> +Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,<BR> +Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium<BR> +haesit et in decimum vestigia rettulit annum.<BR> +Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis<BR> +hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae,<BR> +qua datur; ast armis concurrant arma cavete.''<BR> +Et responsa simul quae sint, rex optime, regis<BR> +audisti et quae sit magno sententia bello.'<BR> +</P> + +<P> +Vix ea legati, variusque per ora cucurrit<BR> +Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur<BR> +cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur<BR> +vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.<BR> +Ut primum placati animi et trepida ora quierunt,<BR> +praefatus divos solio rex infit ab alto:<BR> +'Ante equidem summa de re statuisse, Latini,<BR> +et vellem et fuerat melius, non tempore tali<BR> +cogere concilium. cum muros adsidet hostis.<BR> +Bellum importunum, cives, cum gente deorum<BR> +invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant<BR> +proelia: nec victi possunt absistere ferro.<BR> +Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis,<BR> +ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis;<BR> +cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,<BR> +ante oculos interque manus sunt omnia vestras.<BR> +Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus<BR> +esse, fuit; toto certatum est corpore regni.<BR> +Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti<BR> +expediam et paucis, animos adhibete, docebo.<BR> +Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,<BR> +longus in occasum, finis super usque Sicanos;<BR> +Aurunci Rutulique serunt et vomere duros<BR> +exercent colles atque horum asperrima pascunt.<BR> +Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis<BR> +cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas<BR> +dicamus leges sociosque in regna vocemus.<BR> +Considant, si tantus amor, et moenia condant.<BR> +Sin alios finis aliamque capessere gentem<BR> +est animus possuntque solo decedere nostro:<BR> +bis denas Italo texamus robore navis<BR> +seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam<BR> +materies, ipsi numerumque modumque carinis<BR> +praecipiant, nos aera manus navalia demus.<BR> +Praeterea qui dicta ferant et foedera firment<BR> +centum oratores prima de gente Latinos<BR> +ire placet pacisque manu praetendere ramos,<BR> +munera portantis aurique eborisque talenta<BR> +et sellam regni trabeamque insignia nostri.<BR> +Consulite in medium et rebus succurrite fessis.'<BR> +</P> + +<P> +Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni<BR> +obliqua invidia stimulisque agitabat amaris,<BR> +largus opum et lingua melior, sed frigida bello<BR> +dextera, consiliis habitus non futilis auctor,<BR> +seditione potens (genus huic materna superbum<BR> +nobilitas dabat, incertum de patre ferebat),<BR> +surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:<BR> +'Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem<BR> +consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur,<BR> +quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.<BR> +Det libertatem fandi flatusque remittat<BR> +cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros<BR> +(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)<BR> +lumina tot cecidisse ducum totamque videmus<BR> +consedisse urbem luctu, dum Troia temptat<BR> +castra fugae fidens et caelum territat armis.<BR> +Unum etiam donis istis, quae plurima mitti<BR> +Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum,<BR> +adicias nec te ullius violentia vincat,<BR> +quin natam egregio genero dignisque hymenaeis<BR> +des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.<BR> +Quod si tantus habet mentes et pectora terror,<BR> +ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:<BR> +cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.<BR> +Quid miseros totiens in aperta pericula cives<BR> +proicis, O Latio caput horum et causa malorum?<BR> +Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes,<BR> +Turne, simul pacis solum inviolabile pignus.<BR> +Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse<BR> +nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum,<BR> +pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi<BR> +vidimus ingentis et desolavimus agros.<BR> +Aut si fama movet, si tantum pectore robur<BR> +concipis et si adeo dotalis regia cordi est,<BR> +aude atque adversum fidens fer pectus in hostem.<BR> +Scilicet ut Turno contingat regia coniunx,<BR> +nos animae viles, inhumata infletaque turba,<BR> +sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis,<BR> +si patrii quid Martis habes, illum aspice contra,<BR> +qui vocat.'<BR> +</P> + +<P> +Talibus exarsit dictis violentia Turni;<BR> +dat gemitum rumpitque has imo pectore voces<BR> +'Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi<BR> +tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis<BR> +primus ades. Sed non replenda est curia verbis,<BR> +quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem<BR> +agger murorum nec inundant sanguine fossae.<BR> +Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris<BR> +argue tu, Drance, quando tot stragis acervos<BR> +Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis<BR> +insignis agros. Possit quid vivida virtus,<BR> +experiare licet; nec longe scilicet hostes<BR> +quaerendi nobis: circumstant undique muros.<BR> +Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors<BR> +ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis<BR> +semper erit?<BR> +Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum<BR> +arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim<BR> +sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit<BR> +procubuisse domum atque exutos Arcadas armis?<BR> +Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens<BR> +et quos mille die victor sub Tartara misi,<BR> +inclusus muris hostilique aggere saeptus.<BR> +''Nulla salus bello.'' Capiti cane talia, demens,<BR> +Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno<BR> +ne cessa turbare metu atque extollere vires<BR> +gentis bis victae, contra premere arma Latini.<BR> +Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,<BR> +nunc et Tydides et Larissaeus Achilles,<BR> +amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.<BR> +Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit<BR> +artificis scelus et formidine crimen acerbat.<BR> +Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri,<BR> +amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.<BR> +Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.<BR> +Si nullam nostris ultra spem ponis in armis,<BR> +si tam deserti sumus et semel agmine verso<BR> +funditus occidimus neque habet Fortuna regressum?<BR> +oremus pacem et dextras tendamus inertis.<BR> +Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset!<BR> +Ille mihi ante alios fortunatusque laborum<BR> +egregiusque animi, qui, nequid tale videret,<BR> +procubuit moriens et humum semel ore momordit.<BR> +Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus<BR> +auxilioque urbes Italae populique supersunt,<BR> +sin et Troianis cum multo gloria venit<BR> +sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis<BR> +tempestas: cur indecores in limine primo<BR> +deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus?<BR> +Multa dies variisque labor mutabilis aevi<BR> +rettulit in melius, multos alterna revisens<BR> +lusit et in solido rursus Fortuna locavit.<BR> +Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:<BR> +at Messapus erit felixque Tolumnius et quos<BR> +tot populi misere duces, nec parva sequetur<BR> +gloria delectos Latio et Laurentibus agris.<BR> +Est et Volscorum egregia de gente Camilla,<BR> +agmen agens equitum et florentis aere catervas.<BR> +Quod si me solum Teucri in certamina poscunt<BR> +idque placet tantumque bonis communibus obsto,<BR> +non adeo has exosa manus Victoria fugit,<BR> +ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.<BR> +Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem<BR> +factaque Vulcani manibus paria induat arma<BR> +ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino<BR> +Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,<BR> +devovi. ''Solum Aeneas vocat'': et vocet oro,<BR> +nec Drances potius, sive est haec ira deorum,<BR> +morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.'<BR> +</P> + +<P> +Illi haec inter se dubiis de rebus agebant<BR> +certantes; castra Aeneas aciemque movebat:<BR> +nuntius ingenti per regia tecta tumultu<BR> +ecce ruit magnisque urbem terroribus implet,<BR> +instructos acie Tiberino a flumine Teucros<BR> +Tyrrhenamque manum totis descendere campis.<BR> +Extemplo turbati animi concussaque vulgi<BR> +pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae.<BR> +Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,<BR> +flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor<BR> +dissensu vario magnus se tollit in auras<BR> +haud secus atque alto in luco cum forte catervae<BR> +consedere avium piscosove amne Padusae<BR> +dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.<BR> +'Immo,' ait, 'O cives' adrepto tempore, 'Turnus,'<BR> +'cogite concilium et pacem laudate sedentes:<BR> +illi armis in regna ruunt.' Nec plura locutus<BR> +corripuit sese et tectis citus extulit altis.<BR> +'Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos,<BR> +duc,' ait, 'et Rutulos. Equitem Messapus in armis<BR> +et cum fratre Coras latis diffundite campis.<BR> +Pars aditus urbis firmet turrisque capessat,<BR> +cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.'<BR> +Ilicet in muros tota discurritur urbe.<BR> +Consilium ipse pater et magna incepta Latinus<BR> +deserit ac tristi turbatus tempore differt<BR> +multaque se incusat, qui non adceperit ultro<BR> +Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi.<BR> +Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque<BR> +subvectant. Bello dat signum rauca cruentum<BR> +bucina. Tum muros varia cinxere corona<BR> +matronae puerique: vocat labor ultimus omnis.<BR> +Nec non ad templum summasque ad Palladis arces<BR> +subvehitur magna matrum regina caterva<BR> +dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,<BR> +causa mali tanti, oculos deiecta decoros.<BR> +Succedunt matres et templum ture vaporant<BR> +et maestas alto fundunt de limine voces:<BR> +'Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo,<BR> +frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum<BR> +pronum sterne solo portisque effunde sub altis.'<BR> +Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.<BR> +Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis<BR> +horrebat squamis surasque incluserat auro,<BR> +tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem<BR> +fulgebatque alta decurrens aureus arce,<BR> +exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:<BR> +qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis<BR> +tandem liber equus campoque potitus aperto<BR> +aut ille in pastus armentaque tendit equarum<BR> +aut adsuetus aquae perfundi flumine noto<BR> +emicat adrectisque fremit cervicibus alte<BR> +luxurians, luduntque iubae per colla, per armos.<BR> +Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla<BR> +occurrit portisque ab equo regina sub ipsis<BR> +desiluit, quam tota cohors imitata relictis<BR> +ad terram defluxit equis; tum talia fatur:<BR> +'Turne, sui merito siqua est fiducia forti,<BR> +audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae<BR> +solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.<BR> +Me sine prima manu temptare pericula belli<BR> +tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.'<BR> +Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus:<BR> +'O decus Italiae virgo, quas dicere grates<BR> +quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando<BR> +iste animus supra, mecum partire laborem.<BR> +Aeneas, ut fama fidem missique reportant<BR> +exploratores, equitum levia improbus arma<BR> +praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis<BR> +per deserta iugo superans adventat ad urbem.<BR> +Furta paro belli convexo in tramite silvae?<BR> +ut bivias armato obsidam milite fauces.<BR> +Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;<BR> +tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae<BR> +Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.'<BR> +Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis<BR> +hortatur sociosque duces et pergit in hostem.<BR> +Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi<BR> +armorumque dolis, quam densis frondibus atrum<BR> +urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit<BR> +angustaeque ferunt fauces aditusque maligni.<BR> +Hanc super in speculis summoque in vertice montis<BR> +planities ignota iacet tutique receptus,<BR> +seu dextra laevaque velis occurrere pugnae,<BR> +sive instare iugis et grandia volvere saxa.<BR> +Huc iuvenis nota fertur regione viarum<BR> +arripuitque locum et silvis insedit iniquis.<BR> +</P> + +<P> +Velocem interea superis in sedibus Opim,<BR> +unam ex virginibus sociis sacraque caterva,<BR> +compellabat et has tristis Latonia voces<BR> +ore dabat: 'Graditur bellum ad crudele Camilla,<BR> +O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,<BR> +cara mihi ante alias.' Neque enim novus iste Dianae<BR> +venit amor subitaque animum dulcedine movit.<BR> +Pulsus ob invidiam regno viresque superbas<BR> +Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe,<BR> +infantem fugiens media inter proelia belli<BR> +sustulit exsilio comitem matrisque vocavit<BR> +nomine Casmillae mutata parte Camillam.<BR> +Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat<BR> +solorum nemorum: tela undique saeva premebant<BR> +et circumfuso volitabant milite Volsci.<BR> +Ecce fugae medio summis Amasenus abundans<BR> +spumabat ripis: tantus se nubibus imber<BR> +ruperat. Ille, innare parans, infantis amore<BR> +tardatur caroque oneri timet. Omnia secum<BR> +versanti subito vix haec sententia sedit.<BR> +Telum immane manu valida quod forte gerebat<BR> +bellator, solidum nodis et robore cocto,<BR> +huic natam, libro et silvestri subere clausam,<BR> +implicat atque habilem mediae circumligat hastae;<BR> +quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:<BR> +'Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,<BR> +ipse pater famulam voveo; tua prima per auras<BR> +tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor,<BR> +diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.<BR> +Dixit et adducto contortum hastile lacerto<BR> +immittit: sonuere undae, rapidum super amnem<BR> +infelix fugit in iaculo stridente Camilla.<BR> +At Metabus, magna propius iam urgente caterva,<BR> +dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor<BR> +gramineo donum Triviae de caespite vellit.<BR> +Non illum tectis ullae, non moenibus urbes<BR> +accepere neque ipse manus feritate dedisset:<BR> +pastorum et solis exegit montibus aevom.<BR> +Hic natam in dumis interque horrentia lustra<BR> +armentalis equae mammis et lacte ferino<BR> +nutribat, teneris immulgens ubera labris.<BR> +Utque pedum primis infans vestigia plantis<BR> +institerat, iaculo palmas armavit acuto<BR> +spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.<BR> +Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae<BR> +tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.<BR> +Tela manu iam tum tenera puerilia torsit<BR> +et fundam tereti circum caput egit habena<BR> +Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.<BR> +Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres<BR> +optavere nurum: sola contenta Diana<BR> +aeternum telorum et virginitatis amorem<BR> +intemerata colit. 'Vellem haud correpta fuisset<BR> +militia tali, conata lacessere Teucros:<BR> +cara mihi comitumque foret nunc una mearum.<BR> +Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,<BR> +abere, nympha, polo finisque invise Latinos,<BR> +tristis ubi infausto committitur omine pugna.<BR> +Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:<BR> +hac quicumque sacrum violarit volnere corpus,<BR> +Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.<BR> +Post ego nube cava miserandae corpus et arma<BR> +inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.'<BR> +Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras<BR> +insonuit, nigro circumdata turbine corpus.<BR> +</P> + +<P> +At manus interea muris Troiana propinquat<BR> +Etruscique duces equitumque exercitus omnis,<BR> +compositi numero in turmas. Fremit aequore toto<BR> +insultans sonipes et pressis pugnat habenis<BR> +huc conversus et huc; tum late ferreus hastis<BR> +horret ager campique armis sublimibus ardent.<BR> +Nec non Messapus contra celeresque Latini<BR> +et cum fratre Coras et virginis ala Camillae<BR> +adversi campo apparent hastasque reductis<BR> +protendunt longe dextris et spicula vibrant,<BR> +adventusque virum fremitusque ardescit equorum.<BR> +Iamque intra iactum teli progressus uterque<BR> +substiterat: subito erumpunt clamore furentisque<BR> +exhortantur equos; fundunt simul undique tela<BR> +crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra.<BR> +Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus<BR> +conixi incurrunt hastis primique ruina<BR> +dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum<BR> +pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus<BR> +fulminis in morem aut tormento ponderis acti<BR> +praecipitat longe et vitam dispergit in auras.<BR> +Extemplo turbatae acies, versique Latini<BR> +reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt.<BR> +Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.<BR> +Iamque propinquabant portis, rursusque Latini<BR> +clamorem tollunt et mollia colla reflectunt:<BR> +hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.<BR> +Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus<BR> +nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda<BR> +spumeus extremamque sinu perfundit arenam,<BR> +nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens<BR> +saxa fugit litusque vado labente relinquit:<BR> +bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,<BR> +bis reiecti armis respectant terga tegentes.<BR> +Tertia sed postquam congressi in proelia totas<BR> +implicuere inter se acies legitque virum vir:<BR> +tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto<BR> +armaque corporaque et permixti caede virorum<BR> +semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.<BR> +Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,<BR> +hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit.<BR> +Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat<BR> +vulneris impatiens arrecto pectore crura:<BR> +volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan<BR> +ingentemque animis, ingentem corpore et armis<BR> +deicit Herminium, nudo cui vertice fulva<BR> +caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent:<BR> +tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos<BR> +acta tremit duplicatque virum transfixa dolore.<BR> +Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro<BR> +certantes pulchramque petunt per vulnera mortem.<BR> +</P> + +<P> +At medias inter caedes exsultat Amazon,<BR> +unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,<BR> +et nunc lenta manu spargens hastilia denset,<BR> +nunc validam dextra rapit indefessa bipennem;<BR> +aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.<BR> +Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit,<BR> +spicula converso fugientia dirigit arcu.<BR> +At circum lectae comites, Larinaque virgo<BR> +Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem,<BR> +Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla<BR> +delegit pacisque bonas bellique ministras:<BR> +quales Threiciae cum flumina Thermodontis<BR> +pulsant et pictis bellantur Amazones armis<BR> +seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru<BR> +Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu<BR> +feminea exsultant lunatis agmina peltis.<BR> +Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,<BR> +deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis?<BR> +Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum<BR> +adversi longa transverberat abiete pectus:<BR> +sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam<BR> +mandit humum moriensque suo se in volnere versat.<BR> +Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas<BR> +suffosso revolutus equo dum colligit, alter<BR> +dum subit ac dextram labenti tendit inermem,<BR> +praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum<BR> +Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta<BR> +Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque;<BR> +quotque emissa manu contorsit spicula virgo,<BR> +tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis<BR> +ignotis et equo venator Iapyge fertur,<BR> +cui pellis latos umeros erepta iuvenco<BR> +pugnatori operit, caput ingens oris hiatus<BR> +et malae texere lupi cum dentibus albis,<BR> +agrestisque manus armat sparus; ipse catervis<BR> +vertitur in mediis et toto vertice supra est.<BR> +Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso,<BR> +traicit et super haec inimico pectore fatur:<BR> +'Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?<BR> +Advenit qui vestra dies muliebribus armis<BR> +verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum<BR> +manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.'<BR> +Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum<BR> +corpora, sed Buten aversum cuspide fixit<BR> +loricam galeamque inter, qua colla sedentis<BR> +lucent et laevo dependet parma lacerto,<BR> +Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem<BR> +eludit gyro interior sequiturque sequentem,<BR> +tum validam perque arma viro perque ossa securim<BR> +altior exsurgens oranti et multa precanti<BR> +congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro.<BR> +Incidit huic subitoque aspectu territus haesit<BR> +Appenninicolae bellator filius Auni,<BR> +haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.<BR> +Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae<BR> +posse neque instantem reginam avertere cernit,<BR> +consilio versare dolos ingressus et astu<BR> +incipit haec: 'Quid tam egregium, si femina forti<BR> +fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo<BR> +mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri:<BR> +iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.'<BR> +Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore<BR> +tradit equum comiti paribusque resistit in armis,<BR> +ense pedes nudo puraque interrita parma.<BR> +At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse,<BR> +haud mora, conversisque fugax aufertur habenis<BR> +quadrupedemque citum ferrata calce fatigat.<BR> +'Vane Ligus frustraque animis elate superbis,<BR> +nequiquam patrias temptasti lubricus artis,<BR> +nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,'<BR> +haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis<BR> +transit equum cursu frenisque adversa prehensis<BR> +congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:<BR> +quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto<BR> +consequitur pennis sublimem in nube columbam<BR> +comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;<BR> +tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.<BR> +</P> + +<P> +At non haec nullis hominum sator atque deorum<BR> +observans oculis summo sedet altus Olympo:<BR> +Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva<BR> +suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras.<BR> +Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon<BR> +fertur equo variisque instigat vocibus alas,<BR> +nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.<BR> +'Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes<BR> +Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?<BR> +Femina palantis agit atque haec agmina vertit!<BR> +Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris?<BR> +At non in Venerem segnes nocturnaque bella<BR> +aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi,<BR> +exspectate dapes et plenae pocula mensae,<BR> +hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex<BR> +nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!'<BR> +Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse,<BR> +concitat et Venulo adversum se turbidus infert<BR> +dereptumque ab equo dextra complectitur hostem<BR> +et gremium ante suum multa vi concitus aufert.<BR> +Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini<BR> +convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon<BR> +arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta<BR> +defringit ferrum et partis rimatur apertas,<BR> +qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans<BR> +sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.<BR> +Utque volans alte raptum cum fulva draconem<BR> +fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,<BR> +saucius at serpens sinuosa volumina versat<BR> +adrectisque horret squamis et sibilat ore,<BR> +arduus insurgens; illa haud minus urget obunco<BR> +luctantem rostro, simul aethera verberat alis:<BR> +haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon<BR> +portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti<BR> +Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns<BR> +velocem iaculo et multa prior arte Camillam<BR> +circuit et quae sit fortuna facillima, temptat.<BR> +Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo,<BR> +hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;<BR> +qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,<BR> +hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.<BR> +Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat<BR> +undique circuitum et certam quatit improbus hastam.<BR> +Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos<BR> +insignis longe Phrygiis fulgebat in armis<BR> +spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis<BR> +in plumam squamis auro conserta tegebat.<BR> +Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro,<BR> +spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;<BR> +aureus ex umeris erat arcus et aurea vati<BR> +cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis<BR> +carbaseos fulvo in nodum collegerat auro<BR> +pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.<BR> +Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma<BR> +Troia, captivo sive ut se ferret in auro<BR> +venatrix, unum ex omni certamine pugnae<BR> +caeca sequebatur totumque incauta per agmen<BR> +femineo praedae et spoliorum ardebat amore,<BR> +telum ex insidiis cum tandem tempore capto<BR> +concitat et superos Arruns sic voce precatur:<BR> +'Summe deum, sancti custos Soractis Apollo,<BR> +quem primi colimus, cui pineus ardor acervo<BR> +pascitur et medium freti pietate per ignem<BR> +cultores multa premimus vestigia pruna,<BR> +da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,<BR> +omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum<BR> +virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem<BR> +facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis<BR> +pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.<BR> +Audiit et voti Phoebus succedere partem<BR> +mente dedit, partem volucris dispersit in auras:<BR> +sterneret ut subita turbatam morte Camillam,<BR> +adnuit oranti; reducem ut patria alta videret,<BR> +non dedit, inque Notos vocem vertere procellae.<BR> +Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,<BR> +convertere animos acris oculosque tulere<BR> +cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae<BR> +nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,<BR> +hasta sub exsertam donec perlata papillam<BR> +haesit virgineumque alte bibit acta cruorem.<BR> +Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem<BR> +suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns,<BR> +laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae<BR> +credere nec telis occurrere virginis audet.<BR> +Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur,<BR> +continuo in montis sese avius abdidit altos<BR> +occiso pastore lupus magnove iuvenco,<BR> +conscius audacis facti, caudamque remulcens<BR> +subiecit pavitantem utero silvasque petivit:<BR> +haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns<BR> +contentusque fuga mediis se immiscuit armis.<BR> +Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter<BR> +ferreus ad costas alto stat vulnere mucro:<BR> +labitur exsanguis, labuntur frigida leto<BR> +lumina, purpureus quondam color ora reliquit.<BR> +Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam<BR> +adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae,<BR> +quicum partiri curas; atque haec ita fatur:<BR> +'Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum<BR> +conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.<BR> +Effuge et haec Turno mandata novissima perfer:<BR> +succedat pugnae Troianosque arceat urbe.<BR> +Iamque vale.' Simul his dictis linquebat habenas,<BR> +ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto<BR> +paulatim exsolvit se corpore lentaque colla<BR> +et captum leto posuit caput, arma relinquunt,<BR> +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.<BR> +Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor<BR> +sidera: deiecta crudescit pugna Camilla,<BR> +incurrunt densi simul omnis copia Teucrum<BR> +Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae.<BR> +</P> + +<P> +At Triviae custos iamdudum in montibus Opis<BR> +alta sedet summis spectatque interrita pugnas.<BR> +Utque procul medio iuvenum in clamore furentum<BR> +prospexit tristi multatam morte Camillam,<BR> +ingemuitque deditque has imo pectore voces:<BR> +'Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti<BR> +supplicium, Teucros conata lacessere bello!<BR> +Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam<BR> +profuit aut nostras umero gessisse sagittas.<BR> +Non tamen indecorem tua te regina reliquit<BR> +extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum<BR> +per gentis erit aut famam patieris inultae.<BR> +Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus,<BR> +morte luet merita.' Fuit ingens monte sub alto<BR> +regis Dercenni terreno ex aggere bustum<BR> +antiqui Laurentis opacaque ilice tectum:<BR> +hic dea se primum rapido pulcherrima nisu<BR> +sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.<BR> +Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem,<BR> +'Cur,' inquit, 'diversus abis? Huc dirige gressum,<BR> +huc periture veni, capias ut digna Camillae<BR> +praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?'<BR> +dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam<BR> +deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit<BR> +et duxit longe, donec curvata coirent<BR> +inter se capita et manibus iam tangeret aequis,<BR> +laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.<BR> +Extemplo teli stridorem aurasque sonantis<BR> +audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum.<BR> +Illum exspirantem socii atque extrema gementem<BR> +obliti ignoto camporum in pulvere linquunt,<BR> +Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.<BR> +</P> + +<P> +Prima fugit domina amissa levis ala Camillae;<BR> +turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas<BR> +disiectique duces desolatique manipli<BR> +tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.<BR> +Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis<BR> +sustentare valet telis aut sistere contra,<BR> +sed laxos referunt umeris languentibus arcus,<BR> +quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum.<BR> +Volvitur ad muros caligine turbidus atra<BR> +pulvis, et e speculis percussae pectora matres<BR> +femineum clamorem ad caeli sidera tollunt.<BR> +Qui cursu portas primi inrupere patentis,<BR> +hos inimica super mixto premit agmine turba;<BR> +nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,<BR> +moenibus in patriis atque inter tuta domorum<BR> +confixi exspirant animas. Pars claudere portas:<BR> +nec sociis aperire viam nec moenibus audent<BR> +accipere orantis, oriturque miserrima caedes<BR> +defendentum armis aditus inque arma ruentum.<BR> +Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum<BR> +pars in praecipitis fossas urgente ruina<BR> +volvitur, immissis pars caeca et concita frenis<BR> +arietat in portas et duros obice postis.<BR> +Ipsae de muris summo certamine matres,<BR> +monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam,<BR> +tela manu trepidae iaciunt ac robore duro<BR> +stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis<BR> +praecipites primaeque mori pro moenibus ardent.<BR> +</P> + +<P> +Interea Turnum in silvis saevissimus implet<BR> +nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum:<BR> +deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,<BR> +ingruere infensos hostis et Marte secundo<BR> +omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.<BR> +Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt,<BR> +deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.<BR> +Vix e conspectu exierat campumque tenebat,<BR> +cum pater Aeneas saltus ingressus apertos<BR> +exsuperatque iugum silvaque evadit opaca.<BR> +Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur<BR> +agmine nec longis inter se passibus absunt;<BR> +ac simul Aeneas fumantis pulvere campos<BR> +prospexit longe Laurentiaque agmina vidit,<BR> +et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis<BR> +adventumque pedum flatusque audivit equorum.<BR> +Continuoque ineant pugnas et proelia temptent,<BR> +ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero<BR> +tinguat equos noctemque die labente reducat:<BR> +considunt castris ante urbem et moenia vallant.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR> + +<A NAME="liber12"></A> +<H1> +PUBLI VERGILI MARONIS<BR> +</H1> + +<H2> +AENEIDOS<BR> +</H2> + +<H3> +LIBER XII<BR> +</H3> + +<P> +TURNUS ut infractos adverso Marte Latinos<BR> +defecisse videt, sua nunc promissa reposci,<BR> +se signari oculis, ultro implacabilis ardet<BR> +attollitque animos. Poenorum qualis in arvis<BR> +saucius ille gravi venantum vulnere pectus<BR> +tum demum movet arma leo gaudetque comantis<BR> +excutiens cervice toros fixumque latronis<BR> +inpavidus frangit telum et fremit ore cruento:<BR> +haud secus adcenso gliscit violentia Turno.<BR> +Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:<BR> +'Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent<BR> +ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.<BR> +Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus.<BR> +Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,<BR> +desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),<BR> +et solus ferro crimen commune refellam,<BR> +aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.'<BR> +</P> + +<P> +Olli sedato respondit corde Latinus:<BR> +'O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci<BR> +virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est<BR> +consulere atque omnis metuentem expendere casus.<BR> +Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta<BR> +multa manu, nec non aurumque animusque Latino est;<BR> +sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis,<BR> +nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu<BR> +sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri.<BR> +Me natam nulli veterum sociare procorum<BR> +fas erat, idque omnes divique hominesque canebant.<BR> +Victus amore tui, cognato sanguine victus<BR> +coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi:<BR> +promissam eripui genero, arma impia sumpsi.<BR> +Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur<BR> +bella, vides, quantos primus patiare labores.<BR> +Bis magna victi pugna vix urbe tuemur<BR> +spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta<BR> +sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.<BR> +Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat?<BR> +Si Turno exstincto socios sum adscire paratus,<BR> +cur non incolumi potius certamina tollo?<BR> +Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet<BR> +Italia, ad mortem si te—-Fors dicta refutet!—-<BR> +prodiderim, natam et conubia nostra petentem?<BR> +Respice res bello varias; miserere parentis<BR> +longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe<BR> +dividit.' Haudquaquam dictis violentia Turni<BR> +flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo.<BR> +Ut primum fari potuit, sic institit ore:<BR> +'Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me<BR> +deponas letumque sinas pro laude pacisci:<BR> +et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra<BR> +spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis.<BR> +longe illi dea mater erit, quae nube fugacem<BR> +feminea tegat et vanis sese occulat umbris.'<BR> +</P> + +<P> +At regina, nova pugnae conterrita sorte,<BR> +flebat et ardentem generum monitura tenebat:<BR> +'Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae<BR> +tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae<BR> +tu requies miserae, decus imperiumque Latini<BR> +te penes, in te omnis domus inclinata recumbit).<BR> +unum oro: desiste manum committere Teucris.<BR> +Qui te cumque manent isto certamine casus,<BR> +et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam<BR> +lumina nec generum Aenean captiva videbo.'<BR> +Accepit vocem lacrimis Lavinia matris<BR> +flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem<BR> +subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.<BR> +Indum sanguineo veluti violaverit ostro<BR> +siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa<BR> +alba rosa: talis virgo dabat ore colores.<BR> +Illum turbat amor, figitque in virgine voltus:<BR> +ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam.<BR> +'Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto<BR> +prosequere in duri certamina Martis euntem,<BR> +O mater; neque enim Turno mora libera mortis.<BR> +Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno<BR> +haud placitura refer: cum primum crastina caelo<BR> +puniceis invecta rotis Aurora rubebit,<BR> +non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant<BR> +et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,<BR> +illo quaeratur coniunx Lavinia campo.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit.<BR> +poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,<BR> +Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,<BR> +qui candore nives anteirent, cursibus auras.<BR> +Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt<BR> +pectora plausa cavis et colla comantia pectunt.<BR> +Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco<BR> +circumdat loricam umeris; simul aptat habendo<BR> +ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae.<BR> +ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti<BR> +fecerat et Stygia candientem tinxerat unda.<BR> +Exin quae mediis ingenti adnixa columnae<BR> +aedibus adstabat, validam vi corripit hastam,<BR> +Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem<BR> +vociferans: 'Nunc, O numquam frustrata vocatus<BR> +hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor<BR> +te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus<BR> +loricamque manu valida lacerare revulsam<BR> +semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis<BR> +vibratos calido ferro murraque madentis.'<BR> +His agitur furiis; totoque ardentis ab ore<BR> +scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:<BR> +mugitus veluti cum prima in proelia taurus<BR> +terrificos ciet atque irasci in cornua temptat,<BR> +arboris obnixus trunco, ventosque lacessit<BR> +ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus interea maternis saevos in armis<BR> +Aeneas acuit Martem et se suscitat ira,<BR> +oblato gaudens componi foedere bellum,<BR> +tum socios maestique metum solatur Iuli,<BR> +fata docens, regique iubet responsa Latino<BR> +certa referre viros et pacis dicere leges.<BR> +</P> + +<P> +Postera vix summos spargebat lumine montis<BR> +orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt<BR> +solis equi lucemque elatis naribus efflant:<BR> +campum ad certamen magnae sub moenibus urbis<BR> +dimensi Rutulique viri Teucrique parabant<BR> +in medioque focos et dis communibus aras<BR> +gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant,<BR> +velati limo et verbena tempora vincti.<BR> +Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis<BR> +agmina se fundunt portis. Hinc Troius omnis<BR> +Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis,<BR> +haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis<BR> +pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi<BR> +ductores auro volitant ostroque decori,<BR> +et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas<BR> +et Messapus equum domitor, Neptunia proles.<BR> +Utque dato signo spatia in sua quisque recessit,<BR> +defigunt tellure hastas et scuta reclinant.<BR> +Tum studio effusae matres et volgus inermum<BR> +invalidique senes turris ac tecta domorum<BR> +obsedere, alii portis sublimibus adstant.<BR> +</P> + +<P> +At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur,<BR> +tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti,<BR> +prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas<BR> +Laurentum Troumque acies urbemque Latini.<BR> +Extemplo Turni sic est adfata sororem<BR> +diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris<BR> +praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem<BR> +Iuppiter erepta pro virginitate sacravit):<BR> +'Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,<BR> +scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae<BR> +magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,<BR> +praetulerim caelique lubens in parte locarim:<BR> +disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.<BR> +Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant<BR> +cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:<BR> +nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,<BR> +Parcarumque dies et vis inimica propinquat.<BR> +Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.<BR> +Tu pro germano siquid praesentius audes,<BR> +perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.'<BR> +Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit<BR> +terque quaterque manu pectus percussit honestum.<BR> +'Non lacrumis hoc tempus,' ait Saturnia Iuno:<BR> +'Adcetera et fratrem, siquis modus, eripe morti,<BR> +aut tu bella cie conceptumque excute foedus:<BR> +auctor ego audendi.' Sic exhortata reliquit<BR> +incertam et tristi turbatam volnere mentis.<BR> +</P> + +<P> +Interea reges, ingenti mole Latinus<BR> +quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum<BR> +aurati bis sex radii fulgentia cingunt,<BR> +Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis,<BR> +bina manu lato crispans hastilia ferro;<BR> +hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,<BR> +sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,<BR> +et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,<BR> +procedunt castris, puraque in veste sacerdos<BR> +saetigeri fetum suis intonsamque bidentem<BR> +adtulit admovitque pecus flagrantibus aris.<BR> +Illi ad surgentem conversi lumina solem<BR> +dant fruges manibus salsas et tempora ferro<BR> +summa notant pecudum paterisque altaria libant.<BR> +Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:<BR> +'Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra voeanti,<BR> +quam propter tantos potui perferre labores,<BR> +et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,<BR> +iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,<BR> +cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;<BR> +fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti<BR> +religio et quae caeruleo sunt numina ponto:<BR> +cesserit Ausonio si fors victoria Turno,<BR> +convenit Evandri victos discedere ad urbem,<BR> +cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles<BR> +Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent,<BR> +sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem<BR> +(ut potius reor et potius di numine firment),<BR> +non ego nec Teucris Italos parere iubebo<BR> +nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae<BR> +invictae gentes aeterna in foedera mittant.<BR> +Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,<BR> +imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri<BR> +constituent, urbique dabit Lavinia nomen.'<BR> +Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus<BR> +suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:<BR> +'Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro<BR> +Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem<BR> +vimque deum infernam et duri sacraria Ditis;<BR> +audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.<BR> +Tango aras, medios ignis et numina testor:<BR> +nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,<BR> +quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem<BR> +avertet, non, si tellurem effundat in undas<BR> +diluvio miscens caelumque in Tartara solvat;<BR> +ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat<BR> +'numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,<BR> +cum semel in silvis imo de stirpe recisum<BR> +matre caret posuitque comas et bracchia ferro,<BR> +olim arbos, nunc artificis manus aere decoro<BR> +inclusit patribusque dedit gesture Latinis.'<BR> +Talibus inter se firmabant foedera dictis<BR> +conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas<BR> +in flammam iugulant pecudes et viscera vivis<BR> +eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.<BR> +</P> + +<P> +At vero Rutulis inpar ea pugna videri<BR> +iamdudum et vario misceri pectora motu;<BR> +tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.<BR> +Adiuvat incessu tacito progressus et aram<BR> +suppliciter venerans demisso lumine Turnus<BR> +tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.<BR> +Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit<BR> +sermonem et volgi variare labantia corda,<BR> +in medias acies, formam adsimulata Camerti,<BR> +cui genus a proavis ingens clarumque paternae<BR> +nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,<BR> +in medias dat sese acies haud nescia rerum<BR> +rumoresque serit varios ac talia fatur:<BR> +'Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam<BR> +obiectare animam? Numerone an viribus aequi<BR> +non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt<BR> +fatalesque manus, infensa Etruria Turno:<BR> +vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.<BR> +Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,<BR> +succedet fama vivusque per ora feretur:<BR> +nos patria amissa dominis parere superbis<BR> +cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.'<BR> +Talibus incensa est iuvenum sententia dictis<BR> +iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;<BR> +ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.<BR> +Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem<BR> +sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur<BR> +infectum et Turni sortem miserantur iniquam.<BR> +His aliud maius Iuturna adiungit et alto<BR> +dat signum caelo, quo non praesentius ullum<BR> +turbavit mentes Italas monstroque fefellit.<BR> +Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra<BR> +litoreas agitabat aves turbamque sonantem<BR> +agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas<BR> +cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.<BR> +Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres<BR> +convertunt clamore fugam, mirabile visu,<BR> +aetheraque obscurant pennis hostemque per auras<BR> +facta nube premunt, donec vi victus et ipso<BR> +pondere defecit, praedamque ex unguibus ales<BR> +proiecit fluvio penitusque in nubila fugit.<BR> +Tum vero augurium Rutuli clamore salutant<BR> +expediuntque manus; primusque Tolumnius augur<BR> +'Hoc erat, hoc, votis,' inquit, 'quod saepe petivi.<BR> +Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum<BR> +corripite, O miseri, quos improbus advena bello<BR> +territat invalidas ut aves et litora vestra<BR> +vi populat: petet ille fugam penitusque profundo<BR> +vela dabit. Vos unanimi densete catervas<BR> +et regem vobis pugna defendite raptum.'<BR> +Dixit et adversos telum contorsit in hostis<BR> +procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras<BR> +certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes<BR> +turbati cunei calefactaque corda tumultu.<BR> +Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum<BR> +corpora constiterant contra, quos fida crearat<BR> +una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,<BR> +horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo<BR> +balteus et laterum iuncturas fibula mordet<BR> +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis<BR> +transadigit costas fulvaque effundit harena.<BR> +At fratres, animosa phalanx accensaque luctu,<BR> +pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum<BR> +corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra<BR> +procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant<BR> +Troes Agyllinique et pictis Arcades armis:<BR> +sic omnis amor unus habet decernere ferro.<BR> +Diripuere aras, it toto turbida caelo<BR> +tempestas telorum ac ferreus ingruit imber,<BR> +craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus<BR> +pulsatos referens infecto foedere divos.<BR> +Infrenant alii currus aut corpora saltu<BR> +subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.<BR> +Messapus regem regisque insigne gerentem,<BR> +Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,<BR> +adverso proterret equo: ruit ille recedens<BR> +et miser oppositis a tergo involvitur aris<BR> +in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta<BR> +Messapus teloque orantem multa trabali<BR> +desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:<BR> +'Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.'<BR> +Concurrunt Itali spoliantque calentia membra.<BR> +Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara<BR> +corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti<BR> +occupat os flammis: olli ingens barba reluxit<BR> +nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus<BR> +caesariem laeva turbati corripit hostis<BR> +inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum:<BR> +sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum<BR> +pastorem primaque acie per tela ruentem,<BR> +ense sequens nudo superimminet: ille securi<BR> +adversi frontem mediam mentumque reducta<BR> +disicit et sparso late rigat arma cruore.<BR> +Olli dura quies oculos et ferreus urget<BR> +somnus, in aeternam conduntur lumina noctem.<BR> +</P> + +<P> +At pius Aeneas dextram tendebat inermem<BR> +nudato capite atque suos clamore vocabat:<BR> +'Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit?<BR> +O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes<BR> +compositae leges; mihi ius concurrere soli;<BR> +me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo<BR> +firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.'<BR> +Has inter voces, media inter talia verba<BR> +ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est<BR> +incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,<BR> +Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,<BR> +adtulerit: pressa est insignis gloria facti.<BR> +nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.<BR> +Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit<BR> +turbatosque duces, subita spe fervidus ardet:<BR> +poscit equos atque arma simul saltuque superbus<BR> +emicat in currum et manibus molitur habenas.<BR> +Multa virum volitans dat fortia corpora Leto,<BR> +semineces volvit multos aut agmina curru<BR> +proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.<BR> +Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri<BR> +sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis<BR> +bella movens immittit equos; illi aequore aperto<BR> +ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu<BR> +Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora<BR> +Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:<BR> +talis equos alacer media inter proelia Turnus<BR> +fumantis sudore quatit, miserabile caesis<BR> +hostibus insultans; spargit rapida ungula rores<BR> +sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena.<BR> +Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,<BR> +hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo<BR> +Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse<BR> +nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis,<BR> +vel conferre manum vel equo praevertere ventos.<BR> +Parte alia media Eumedes in proelia fertur,<BR> +antiqui proles bello praeclara Dolonis,<BR> +nomine avum referens, animo manibusque parentem,<BR> +qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,<BR> +ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;<BR> +illum Tydides alio pro talibus ausis<BR> +adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis.<BR> +Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,<BR> +ante levi iaculo longum per inane secutus<BR> +sistit equos biiugis et curru desilit atque<BR> +semianimi lapsoque supervenit et pede collo<BR> +impresso dextrae mucronem extorquet et alto<BR> +fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit:<BR> +'En agros et quam bello, Troiane, petisti,<BR> +Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me<BR> +ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.'<BR> +Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit.<BR> +Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque<BR> +et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.<BR> +Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto<BR> +insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,<BR> +qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:<BR> +sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt<BR> +conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum,<BR> +et cristam adverso curru quatit aura volantem.<BR> +Non tulit instantem Phegeus animisque frementem:<BR> +obiecit sese ad currum et spumantia frenis<BR> +ora citatorum dextra detorsit equorum.<BR> +Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum<BR> +lancea consequitur rumpitque infixa bilicem<BR> +loricam et summum degustat volnere corpus.<BR> +Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem<BR> +ibat et auxilium ducto mucrone petebat:<BR> +cum rota praecipitem et procursu concitus axis<BR> +impulit effunditque solo, Turnusque secutus<BR> +imam inter galeam summi thoracis et oras<BR> +abstulit ense caput truncumque reliquit harenae.<BR> +</P> + +<P> +Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,<BR> +interea Aenean Mnestheus et fidus Achates<BR> +Ascaniusque comes castris statuere cruentum,<BR> +alternos longa nitentem cuspide gressus.<BR> +Saevit et infracta luctatur arundine telum<BR> +eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit<BR> +ense secent lato vulnus telique latebram<BR> +rescindant penitus seseque in bella remittant.<BR> +Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx<BR> +Iasides, acri quondam cui captus amore<BR> +ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo<BR> +augurium citharamque dabat celerisque sagittas.<BR> +Ille ut depositi proferret fata parentis,<BR> +scire potestates herbarum usumque medendi<BR> +maluit et mutas agitare inglorius artes.<BR> +Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam<BR> +Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli<BR> +concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto<BR> +Paeonium in morem senior succinctus amictu<BR> +multa manu medica Phoebique potentibus herbis<BR> +nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra<BR> +sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.<BR> +Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo<BR> +subvenit; et saevus campis magis ac magis horror<BR> +crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum<BR> +stare vident: subeunt equites, et spicula castris<BR> +densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor<BR> +bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.<BR> +Hic Venus, indigno nati concussa dolore,<BR> +dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,<BR> +puberibus caulem foliis et flore comantem<BR> +purpureo; non illa feris incognita capris<BR> +gramina, cum tergo volucres haesere sagittae:<BR> +hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo,<BR> +detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem<BR> +inficit occulte medicans spargitque salubris<BR> +ambrosiae sucos et odoriferam panaceam.<BR> +Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx<BR> +ignorans, subitoque omnis de corpore fugit<BR> +quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis;<BR> +iamque secuta manum nullo cogente sagitta<BR> +excidit, atque novae rediere in pristina vires.<BR> +'Arma citi properate viro! Quid statis?' Iapyx<BR> +conclamat primusque animos adcendit in hostem.<BR> +'Non haec humanis opibus, non arte magistra<BR> +proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat:<BR> +maior agit deus atque opera ad maiora remittit.'<BR> +Ille avidus pugnae suras incluserat auro<BR> +hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.<BR> +Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,<BR> +Ascanium fusis circum complectitur armis<BR> +summaque per galeam delibans oscula fatur:<BR> +'Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,<BR> +fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello<BR> +defensum dabit et magna inter praemia ducet.<BR> +Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,<BR> +sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum<BR> +et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.'<BR> +</P> + +<P> +Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens,<BR> +telum immane manu quatiens; simul agmine denso<BR> +Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis<BR> +turba fluit castris: tum caeco pulvere campus<BR> +miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.<BR> +Vidit ab adverso venientis aggere Turnus,<BR> +videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit<BR> +ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos<BR> +audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit.<BR> +Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.<BR> +Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus<BR> +it mare per medium; miseris heu praescia longe<BR> +horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas<BR> +arboribus stragemque satis, ruet omnia late;<BR> +ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:<BR> +talis in adversos ductor Rhoeteius hostis<BR> +agmen agit, densi cuneis se quisque coactis<BR> +adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,<BR> +Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates<BR> +Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,<BR> +primus in adversos telum qui torserat hostis.<BR> +Tollitur in caelum clamor, versique vicissim<BR> +pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.<BR> +Ipse neque aversos dignatur sternere Morti<BR> +nec pede congressos aequo nec tela ferentis<BR> +insequitur: solum densa in caligine Turnum<BR> +vestigat lustrans, solum in certamina poscit.<BR> +Hoc concussa metu mentem Iuturna virago<BR> +aurigam Turni media inter lora Metiscum<BR> +excutit et longe lapsum temone relinquit:<BR> +ipsa subit manibusque undantis flectit habenas,<BR> +cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.<BR> +Nigra velut magnas domini cum divitis aedes<BR> +pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo,<BR> +pabula parva legens nidisque loquacibus escas,<BR> +et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum<BR> +stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis<BR> +fertur equis rapidoque volans obit omnia curru<BR> +iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem<BR> +nec conferre manum patitur, volat avia longe.<BR> +Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes<BR> +vestigatque virum et disiecta per agmina magna<BR> +voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem<BR> +alipedumque fugam cursu temptavit equorum,<BR> +aversos totiens currus Iuturna retorsit.<BR> +Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu,<BR> +diversaeque vocant animum in contraria curae.<BR> +Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat<BR> +lenta levis cursu praefixa hastilia ferro,<BR> +horum unum certo contorquens dirigit ictu.<BR> +Substitit Aeneas et se collegit in arma,<BR> +poplite subsidens; apicem tamen incita summum<BR> +hasta tulit summasque excussit vertice cristas.<BR> +Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus,<BR> +diversos ubi sensit equos currumque referri,<BR> +multa Iovem et laesi testatus foederis aras<BR> +iam tandem invadit medios et Marte secundo<BR> +terribilis saevam nullo discrimine caedem<BR> +suscitat irarumque omnis effundit habenas.<BR> +</P> + +<P> +Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes<BR> +diversas obitumque ducum, quos aequore toto<BR> +inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,<BR> +expediat? Tanton placuit concurrere motu.<BR> +Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?<BR> +Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis<BR> +pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem<BR> +excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum<BR> +transadigit costas et cratis pectoris ensem.<BR> +Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,<BR> +congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,<BR> +hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum<BR> +suspendit capita et rorantia sanguine portat.<BR> +Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,<BR> +tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,<BR> +nomen Echionium matrisque genus Peridiae,<BR> +hic fratres Lycia missos et Apollinis agris<BR> +et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,<BR> +Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae<BR> +ars fuerat pauperque domus nec nota potentum<BR> +munera conductaque pater tellure serebat.<BR> +Ac velut immissi diversis partibus ignes<BR> +arentem in silvam et virgulta sonantia lauro,<BR> +aut ubi decursu rapido de montibus altis<BR> +dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt<BR> +quisque suum populatus iter: non segnius ambo<BR> +Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc<BR> +fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci<BR> +pectora, nunc totis in Volnera viribus itur.<BR> +Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem<BR> +nomina per regesque actum genus omne Latinos,<BR> +praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi<BR> +excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter<BR> +provolvere rotae, crebro super ungula pulsu<BR> +incita nec domini memorum proculcat equorum.<BR> +Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi<BR> +occurrit telumque aurata ad tempora torquet:<BR> +olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.<BR> +Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu<BR> +eripuit Turno. Nec di texere Cupencum<BR> +Aenea veniente sui: dedit obvia ferro<BR> +pectora, nec misero clipei mora profuit aerei.<BR> +Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi<BR> +oppetere et late terram consternere tergo<BR> +Occidis, Argivae quem non potuere phalanges<BR> +sternere nec Priami regnorum eversor Achilles;<BR> +hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida,<BR> +Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.<BR> +Totae adeo conversae acies, omnesque Latini,<BR> +omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus<BR> +et Messapus equum domitor et fortis Asilas<BR> +Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae,<BR> +pro se quisque viri summa nituntur opum vi:<BR> +nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.<BR> +</P> + +<P> +Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit,<BR> +iret ut ad muros urbique adverteret agmen<BR> +ocius et subita turbaret clade Latinos.<BR> +Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum<BR> +huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem<BR> +immunem tanti belli atque impune quietam.<BR> +Continuo pugnae adcendit maioris imago:<BR> +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum<BR> +ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum<BR> +concurrit legio nec scuta aut spicula densi<BR> +deponunt. Celso medius stans aggere fatur:<BR> +'Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,<BR> +neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.<BR> +Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,<BR> +ni frenum accipere et victi parere fatentur,<BR> +eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.<BR> +Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno<BR> +nostra pati rursusque velit concurrere victus?<BR> +Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:<BR> +ferte faces propere foedusque reposcite flammis.'<BR> +Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes<BR> +dant cuneum densaque ad muros mole feruntur.<BR> +Scalae improviso subitusque apparuit ignis.<BR> +Discurrunt alii ad portas primosque trucidant,<BR> +ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.<BR> +Ipse inter primos dextram sub moenia tendit<BR> +Aeneas magnaque incusat voce Latinum<BR> +testaturque deos, iterum se ad proelia cogi,<BR> +bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.<BR> +Exoritur trepidos inter discordia civis:<BR> +urbem alii reserare iubent et pandere portas<BR> +Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,<BR> +arma ferunt alii et pergunt defendere muros.<BR> +Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor<BR> +vestigavit apes fumoque implevit amaro:<BR> +illae intus trepidae rerum per cerea castra<BR> +discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;<BR> +volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco<BR> +intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.<BR> +</P> + +<P> +Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,<BR> +quae totam luctu concussit funditus urbem.<BR> +Regina ut tectis venientem prospicit hostem,<BR> +incessi muros, ignis ad tecta volare,<BR> +nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:<BR> +infelix pugnae iuvenem in certamine credit<BR> +exstinctum et, subito mentem turbata dolore,<BR> +se causam clamat crimenque caputque malorum,<BR> +multaque per maestum demens effata furorem<BR> +purpureos moritura manu discindit amictus<BR> +et nodum informis leti trabe nectit ab alta.<BR> +Quam cladem miserae postquam accepere Latinae,<BR> +filia prima manu flavos Lavinia crinis<BR> +et roseas laniata genas, tum cetera circum<BR> +turba furit: resonant late plangoribus aedes.<BR> +Hinc totam infelix volgatur fama per urbem.<BR> +Demittunt mentes; it scissa veste Latinus,<BR> +coniugis attonitus fatis urbisque ruina,<BR> +canitiem immundo perfusam pulvere turpans.<BR> +[Multaque se incusat, qui non acceperit ante<BR> +Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.]<BR> +</P> + +<P> +Interea extremo bellator in aequore Turnus<BR> +palantis sequitur paucos iam segnior atque<BR> +iam minus atque minus successu laetus equorum<BR> +attulit hunc illi caecis terroribus aura<BR> +commixtum clamorem adrectasque impulit aures<BR> +confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.<BR> +'Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?<BR> +Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?'<BR> +Sic ait adductisque amens subsistit habenis.<BR> +Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci<BR> +aurigae currumque et equos et lora regebat,<BR> +talibus occurrit dictis: 'Hac, Turne, sequamur<BR> +Troiugenas, qua prima viam victoria pandit;<BR> +sunt alii, qui tecta manu defendere possint.<BR> +Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:<BR> +et nos saeva manu mittamus funera Teucris.<BR> +Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.'<BR> +Turnus ad haec:<BR> +'O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem<BR> +foedera turbasti teque haec in bella dedisti,<BR> +et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo<BR> +demissam tantos voluit te ferre labores?<BR> +An fratris miseri letum ut crudele videres?<BR> +Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?<BR> +Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem<BR> +Murranum, quo non superat mihi carior alter,<BR> +oppetere ingentem atque ingenti volnere victum.<BR> +Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens<BR> +adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.<BR> +Exscindine domos (id rebus defuit unum)<BR> +perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?<BR> +Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?<BR> +Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes<BR> +este boni, quoniam superis aversa voluntas!<BR> +Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae<BR> +descendam, magnorum haud umquam indignus avorum.<BR> +</P> + +<P> +Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis<BR> +vectus equo spumante Saces, adversa sagitta<BR> +saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:<BR> +'Turne, in te suprema salus: miserere tuorum.<BR> +Fulminat Aeneas armis summasque minatur<BR> +deiecturum arces Italum exscidioque daturum;<BR> +iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,<BR> +in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,<BR> +quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.<BR> +Praeterea regina, tui fidissima, dextra<BR> +occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.<BR> +Soli pro portis Messapus et acer Atinas<BR> +sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges<BR> +stant densae, strictisque seges mucronibus horret<BR> +ferrea: tu currum deserto in gramine versas.'<BR> +Obstipuit varia confusus imagine rerum<BR> +Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens<BR> +uno in corde pudor mixtoque insania luctu<BR> +et furiis agitatus amor et conscia virtus.<BR> +Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,<BR> +ardentis oculorum orbes ad moenia torsit<BR> +turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.<BR> +Ecce autem flammis inter tabulata volutus<BR> +ad caelum undabat vortex turrimque tenebat,<BR> +turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse<BR> +subdideratque rotas pontisque instraverat altos.<BR> +'Iam iam fata, soror, superant; absiste morari;<BR> +quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.<BR> +Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est<BR> +morte pati; neque me indecorem, germana, videbis<BR> +amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.'<BR> +Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis<BR> +perque hostis, per tela ruit maestamque sororem<BR> +deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.<BR> +Ac veluti montis saxum de vertice praeceps<BR> +cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber<BR> +proluit aut annis solvit sublapsa vetustas;<BR> +fertur in abruptum magno mons improbus actu<BR> +exsultatque solo, silvas armenta virosque<BR> +involvens secum: disiecta per agmina Turnus<BR> +sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso<BR> +sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,<BR> +significatque manu et magno simul incipit ore:<BR> +'Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;<BR> +quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum<BR> +pro vobis foedus luere et decernere ferro.'<BR> +Discessere omnes medii spatiumque dedere.<BR> +</P> + +<P> +At pater Aeneas audito nomine Turni<BR> +deserit et muros et summas deserit arces<BR> +praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,<BR> +laetitia exsultans, horrendumque intonat armis;<BR> +quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis<BR> +cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali<BR> +vertice se attollens pater Appenninus ad auras.<BR> +Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes<BR> +convertere oculos Itali, quique alta tenebant<BR> +moenia quique imos pulsabant ariete muros,<BR> +armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus<BR> +ingentis, genitos diversis partibus orbis,<BR> +inter se coiisse viros et cernere ferro.<BR> +Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,<BR> +procursu rapido, coniectis eminus hastis,<BR> +invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.<BR> +Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus<BR> +congeminant: fors et virtus miscentur in unum.<BR> +Ac velut ingenti Sila summove Taburno<BR> +cum duo conversis inimica in proelia tauri<BR> +frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,<BR> +stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,<BR> +quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;<BR> +illi inter sese multa vi volnera miscent<BR> +cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo<BR> +colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:<BR> +non alitur Tros Aeneas et Daunius heros<BR> +concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.<BR> +Iuppiter ipse duas aequato examine lances<BR> +sustinet et fata imponit diversa duorum,<BR> +quem damnet labor et quo vergat pondere letum;<BR> +Emicat hic, impune putans, et corpore toto<BR> +alte sublatum consurgit Turnus in ensem<BR> +et ferit: exclamant Troes trepidique Latini,<BR> +arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis<BR> +Frangitur in medioque ardentem deserit ictu . . .<BR> +ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,<BR> +ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.<BR> +Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos<BR> +conscendebat equos, patrio mucrone relicto,<BR> +dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.<BR> +Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,<BR> +suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,<BR> +mortalis mucro glacies ceu futilis ictu<BR> +dissiluit; fulva resplendent fragmina harena.<BR> +Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus<BR> +et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes<BR> +undique enim densa Teucri inclusere corona,<BR> +atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.<BR> +</P> + +<P> +Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta<BR> +interdum genua impediunt cursumque recusant,<BR> +insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:<BR> +inclusum veluti siquando flumine nanctus<BR> +cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae<BR> +venator cursu canis et latratibus instat;<BR> +ille autem, insidiis et ripa territus alta,<BR> +mille fugit refugitque vias; at vividus Umber<BR> +haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti<BR> +increpuit malis morsuque elusus inani est.<BR> +Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque<BR> +responsant circa et caelum tonat omne tumultu.<BR> +Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis,<BR> +nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem.<BR> +Aeneas mortem contra praesensque minatur<BR> +exitium, si quisquam adeat, terretque trementis<BR> +excisurum urbem minitans et saucius instat.<BR> +Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt<BR> +huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur<BR> +praemia, sed Turni de vita et sanguine certant.<BR> +Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris<BR> +hic steterat, nautis olim venerabile lignum,<BR> +servati ex undis ubi figere dona solebant<BR> +Laurenti divo et votas suspendere vestes,<BR> +sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum<BR> +sustulerant, puro ut possent concurrere campo.<BR> +Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam<BR> +detulerat fixam et lenta in radice tenebat.<BR> +Incubuit voluitque manu convellere ferrum<BR> +Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu<BR> +non poterat. Tum vero amens formidine Turnus<BR> +'Faune, precor, miserere,' inquit, 'tuque optima ferrum<BR> +terra tene, colui vestros si semper honores,<BR> +quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'<BR> +Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit.<BR> +Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus<BR> +viribus haud ullis valuit discludere morsus<BR> +roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat,<BR> +rursus in aurigae faciem mutata Metisci<BR> +procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.<BR> +Quod Venus audaci nymphae indignata licere<BR> +adcessit telumque alta ab radice revellit.<BR> +Olli sublimes armis animisque refecti,<BR> +hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,<BR> +adsistunt contra certamina Martis anheli.<BR> +Iunonem interea rex omnipotentis Olympi<BR> +adloquitur fulva pugnas de nube tuentem:<BR> +'Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?<BR> +Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris<BR> +deberi caelo fatisque ad sidera tolli.<BR> +Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres?<BR> +Mortalin decuit violari volnere divom,<BR> +aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)<BR> +ereptum reddi Turno et vim crescere victis?<BR> +Desine iam tandem precibusque inflectere nostris,<BR> +[ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae<BR> +saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,]<BR> +ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis<BR> +Troianos potuisti, infandum adcendere bellum,<BR> +deformare domum et luctu miscere hymenaeos:<BR> +ulterius temptare veto.' Sic Iuppiter orsus;<BR> +sic dea submisso contra Saturnia voltu:<BR> +'Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,<BR> +Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;<BR> +nec tu me aeria solam nunc sede videres<BR> +digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa<BR> +starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.<BR> +Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri<BR> +suasi et pro vita maiora audere probavi,<BR> +non ut tela tamen, non ut contenderet arcum:<BR> +adiuro Stygii caput implacabile fontis,<BR> +una superstitio superis quae reddita divis.<BR> +Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.<BR> +Illud te, nulla fati quod lege tenetur,<BR> +pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:<BR> +cum iam conubis pacem felicibus, esto,<BR> +component, cum iam leges et foedera iungent,<BR> +ne vetus indigenas nomen mutare Latinos<BR> +neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari<BR> +aut vocem mutare viros aut vertere vestem.<BR> +Sit Latium, sint Albani per saecula reges,<BR> +sit Romana potens Itala virtute propago:<BR> +occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.'<BR> +Olli subridens hominum rerumque repertor<BR> +'Es germana Iovis Saturnique altera proles:<BR> +irarum tantos volvis sub pectore fluctus.<BR> +Verum age et inceptum frustra submitte furorem<BR> +do quod vis, et me victusque volensque remitto.<BR> +Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,<BR> +utque est nomen erit; commixti corpore tantum<BR> +subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum<BR> +adiciam faciamque omnis uno ore Latinos.<BR> +Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,<BR> +supra homines, supra ire deos pietate videbis,<BR> +nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.'<BR> +Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.<BR> +Interea excedit caelo nubemque relinquit.<BR> +</P> + +<P> +His actis aliud genitor secum ipse volutat<BR> +Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.<BR> +Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,<BR> +quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram<BR> +uno eodemque tulit partu paribusque revinxit<BR> +serpentum spiris ventosasque addidit alas.<BR> +Hae Iovis ad solium saevique in limine regis<BR> +adparent acuuntque metum mortalibus aegris,<BR> +siquando letum horrificum morbosque deum rex<BR> +molitur meritas aut bello territat urbes.<BR> +Harum unam celerem demisit ab aethere summo<BR> +Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit.<BR> +Illa volat celerique ad terram turbine fertur.<BR> +Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,<BR> +armatam saevi Parthus quam felle veneni,<BR> +Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,<BR> +stridens et celeris incognita transilit umbras:<BR> +talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.<BR> +Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,<BR> +alitis in parvae subitam conlecta figuram,<BR> +quae quondam in bustis aut culminibus desertis<BR> +nocte sedens serum canit importuna per umbras,<BR> +hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora<BR> +fertque refertque sonans clipeumque everberat alis.<BR> +Olli membra novus solvit formidine torpor,<BR> +adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.<BR> +At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas,<BR> +infelix crinis scindit Iuturna solutos,<BR> +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:<BR> +'Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?<BR> +Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem<BR> +arte morer? Talin possum me opponere monstro?<BR> +Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem,<BR> +obscenae volucres: alarum verbera nosco<BR> +letalemque sonum, nec fallunt iussa superba<BR> +magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit?<BR> +Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast<BR> +condicio? Possem tantos finire dolores<BR> +nunc certe et misero fratri comes ire per umbras!<BR> +Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum<BR> +te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet<BR> +terra mihi Manisque deam demittet ad imos?'<BR> +Tantum effata caput glauco contexit amictu<BR> +multa gemens et se fluvio dea condidit alto.<BR> +</P> + +<P> +Aeneas instat contra telumque coruscat<BR> +ingens arboreum et saevo sic pectore fatur:<BR> +'Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?<BR> +Non cursu, saevis certandum est comminus armis.<BR> +Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid<BR> +sive animis sive arte vales; opta ardua pennis<BR> +astra sequi clausumve cava te condere terra.'<BR> +Ille caput quassans 'Non me tua fervida terrent<BR> +dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.'<BR> +Nec plura effatus saxum circumspicit ingens,<BR> +saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,<BR> +limes agro positus, litem ut discerneret arvis.<BR> +Vix illud lecti bis sex cervice subirent,<BR> +qualia nunc hominum producit corpora tellus:<BR> +ille manu raptum trepida torquebat in hostem<BR> +altior insurgens et cursu concitus heros.<BR> +Sed neque currentem se nec cognoscit euntem<BR> +tollentemve manus saxumve immane moventem;<BR> +genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.<BR> +Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus,<BR> +nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.<BR> +Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit<BR> +nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus<BR> +velle videmur et in mediis conatibus aegri<BR> +succidimus, non lingua valet, non corpore notae<BR> +sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur:<BR> +sic Turno, quacumque viam virtute petivit,<BR> +successum dea dira negat. Tum pectore sensus<BR> +vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem<BR> +cunctaturque metu letumque instare tremescit;<BR> +nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,<BR> +nec currus usquam videt aurigamve sororem.<BR> +Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,<BR> +sortitus fortunam oculis, et corpore toto<BR> +eminus intorquet. Murali concita numquam<BR> +tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti<BR> +dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar<BR> +exitium dirum hasta ferens orasque recludit<BR> +loricae et clipei extremos septemplicis orbes.<BR> +Per medium stridens transit femur. Incidit ictus<BR> +ingens ad terram duplicato poplite Turnus.<BR> +Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit<BR> +mons circum, et vocem late nemora alta remittunt<BR> +Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem<BR> +protendens, 'Equidem merui nec deprecor,' inquit:<BR> +'utere sorte tua. Miseri te siqua parentis<BR> +tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis<BR> +Anchises genitor), Dauni miserere senectae<BR> +et me seu corpus spoliatum lumine mavis<BR> +redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas<BR> +Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx:<BR> +ulterius ne tende odiis.' Stetit acer in armis<BR> +Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit;<BR> +et iam iamque magis cunctantem flectere sermo<BR> +coeperat, infelix umero cum apparuit alto<BR> +balteus et notis fulserunt cingula bullis<BR> +Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus<BR> +straverat atque umeris inimicum insigne gerebat.<BR> +Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris<BR> +exuviasque hausit, furiis accensus et ira<BR> +terribilis, 'Tune hinc spoliis indute meorum<BR> +eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas<BR> +immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,'<BR> +hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit<BR> +fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra<BR> +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.<BR> +</P> + +<BR><BR><BR><BR> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + +***** This file should be named 227-h.htm or 227-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/2/227/ + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</BODY> + +</HTML> + @@ -0,0 +1,10774 @@ +The Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: The Aeneid + +Author: Virgil + +Release Date: April 3, 2008 [EBook #227] + +Language: Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + + + + + + + + + + + + + +PUBLI VERGILI MARONIS + +AENEIDOS + + + LIBER I + + + ARMA virumque cano, Troiae qui primus ab oris + Italiam, fato profugus, Laviniaque venit + litora, multum ille et terris iactatus et alto + vi superum saevae memorem Iunonis ob iram; + multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, + inferretque deos Latio, genus unde Latinum, + Albanique patres, atque altae moenia Romae. + + Musa, mihi causas memora, quo numine laeso, + quidve dolens, regina deum tot volvere casus + insignem pietate virum, tot adire labores + impulerit. Tantaene animis caelestibus irae? + + Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni, + Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe + ostia, dives opum studiisque asperrima belli; + quam Iuno fertur terris magis omnibus unam + posthabita coluisse Samo; hic illius arma, + hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse, + si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque. + Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci + audierat, Tyrias olim quae verteret arces; + hinc populum late regem belloque superbum + venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas. + Id metuens, veterisque memor Saturnia belli, + prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis--- + necdum etiam causae irarum saevique dolores + exciderant animo: manet alta mente repostum + iudicium Paridis spretaeque iniuria formae, + et genus invisum, et rapti Ganymedis honores. + His accensa super, iactatos aequore toto + Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli, + arcebat longe Latio, multosque per annos + errabant, acti fatis, maria omnia circum. + Tantae molis erat Romanam condere gentem! + + Vix e conspectu Siculae telluris in altum + vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant, + cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus, + haec secum: 'Mene incepto desistere victam, + nec posse Italia Teucrorum avertere regem? + Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem + Argivom atque ipsos potuit submergere ponto, + unius ob noxam et furias Aiacis Oilei? + Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem, + disiecitque rates evertitque aequora ventis, + illum expirantem transfixo pectore flammas + turbine corripuit scopuloque infixit acuto. + Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque + et soror et coniunx, una cum gente tot annos + bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret + praeterea, aut supplex aris imponet honorem?' + + Talia flammato secum dea corde volutans + nimborum in patriam, loca feta furentibus austris, + Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro + luctantes ventos tempestatesque sonoras + imperio premit ac vinclis et carcere frenat. + Illi indignantes magno cum murmure montis + circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce + sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras. + Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum + quippe ferant rapidi secum verrantque per auras. + Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris, + hoc metuens, molemque et montis insuper altos + imposuit, regemque dedit, qui foedere certo + et premere et laxas sciret dare iussus habenas. + Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est: + + 'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex + et mulcere dedit fluctus et tollere vento, + gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor, + Ilium in Italiam portans victosque Penates: + incute vim ventis submersasque obrue puppes, + aut age diversos et disiice corpora ponto. + Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae, + quarum quae forma pulcherrima Deiopea, + conubio iungam stabili propriamque dicabo, + omnis ut tecum meritis pro talibus annos + exigat, et pulchra faciat te prole parentem.' + + Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes + explorare labor; mihi iussa capessere fas est. + Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque + concilias, tu das epulis accumbere divom, + nimborumque facis tempestatumque potentem.' + + Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem + impulit in latus: ac venti, velut agmine facto, + qua data porta, ruunt et terras turbine perflant. + Incubuere mari, totumque a sedibus imis + una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis + Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus. + Insequitur clamorque virum stridorque rudentum. + Eripiunt subito nubes caelumque diemque + Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra. + Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether, + praesentemque viris intentant omnia mortem. + + Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra: + ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas + talia voce refert: 'O terque quaterque beati, + quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis + contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis + Tydide! Mene Iliacis occumbere campis + non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra, + saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens + Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis + scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?' + + Talia iactanti stridens Aquilone procella + velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit. + Franguntur remi; tum prora avertit, et undis + dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons. + Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens + terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis. + Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet--- + saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras--- + dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto + in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu, + inliditque vadis atque aggere cingit harenae. + Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten, + ipsius ante oculos ingens a vertice pontus + in puppim ferit: excutitur pronusque magister + volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem + torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex. + Adparent rari nantes in gurgite vasto, + arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas. + Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati, + et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes, + vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes + accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt. + + Interea magno misceri murmure pontum, + emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis + stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto + prospiciens, summa placidum caput extulit unda. + Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem, + fluctibus oppressos Troas caelique ruina, + nec latuere doli fratrem Iunonis et irae. + Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur: + + 'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri? + Iam caelum terramque meo sine numine, venti, + miscere, et tantas audetis tollere moles? + Quos ego---sed motos praestat componere fluctus. + Post mihi non simili poena commissa luetis. + Maturate fugam, regique haec dicite vestro: + non illi imperium pelagi saevumque tridentem, + sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa, + vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula + Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.' + + Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat, + collectasque fugat nubes, solemque reducit. + Cymothoe simul et Triton adnixus acuto + detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti; + et vastas aperit syrtis, et temperat aequor, + atque rotis summas levibus perlabitur undas. + Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est + seditio, saevitque animis ignobile volgus, + iamque faces et saxa volant---furor arma ministrat; + tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem + conspexere, silent, arrectisque auribus adstant; + ille regit dictis animos, et pectora mulcet,--- + sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam + prospiciens genitor caeloque invectus aperto + flectit equos, curruque volans dat lora secundo. + + Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu + contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras. + Est in secessu longo locus: insula portum + efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto + frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. + Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur + in caelum scopuli, quorum sub vertice late + aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis + desuper horrentique atrum nemus imminet umbra. + Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum, + intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, + nympharum domus: hic fessas non vincula navis + ulla tenent, unco non alligat ancora morsu. + Huc septem Aeneas collectis navibus omni + ex numero subit; ac magno telluris amore + egressi optata potiuntur Troes harena, + et sale tabentis artus in litore ponunt. + Ac primum silici scintillam excudit Achates, + succepitque ignem foliis, atque arida circum + nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam. + Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma + expediunt fessi rerum, frugesque receptas + et torrere parant flammis et frangere saxo. + + Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem + prospectum late pelago petit, Anthea si quem + iactatum vento videat Phrygiasque biremis, + aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici. + Navem in conspectu nullam, tris litore cervos + prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur + a tergo, et longum per vallis pascitur agmen. + Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas + corripuit, fidus quae tela gerebat Achates; + ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis + cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem + miscet agens telis nemora inter frondea turbam; + nec prius absistit, quam septem ingentia victor + corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet. + Hinc portum petit, et socios partitur in omnes. + Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes + litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros, + dividit, et dictis maerentia pectora mulcet: + + 'O socii---neque enim ignari sumus ante malorum--- + O passi graviora, dabit deus his quoque finem. + Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis + accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa + experti: revocate animos, maestumque timorem + mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit. + Per varios casus, per tot discrimina rerum + tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas + ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae. + Durate, et vosmet rebus servate secundis.' + + Talia voce refert, curisque ingentibus aeger + spem voltu simulat, premit altum corde dolorem. + Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris; + tergora deripiunt costis et viscera nudant; + pars in frusta secant veribusque trementia figunt; + litore aena locant alii, flammasque ministrant. + Tum victu revocant vires, fusique per herbam + implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae. + Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae, + amissos longo socios sermone requirunt, + spemque metumque inter dubii, seu vivere credant, + sive extrema pati nec iam exaudire vocatos. + Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti, + nunc Amyci casum gemit et crudelia secum + fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum. + + Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo + despiciens mare velivolum terrasque iacentis + litoraque et latos populos, sic vertice caeli + constitit, et Libyae defixit lumina regnis. + Atque illum talis iactantem pectore curas + tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis + adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque + aeternis regis imperiis, et fulmine terres, + quid meus Aeneas in te committere tantum, + quid Troes potuere, quibus, tot funera passis, + cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis? + Certe hinc Romanos olim, volventibus annis, + hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri, + qui mare, qui terras omni dicione tenerent, + pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit? + Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas + solabar, fatis contraria fata rependens; + nunc eadem fortuna viros tot casibus actos + insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum? + Antenor potuit, mediis elapsus Achivis, + Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus + regna Liburnorum, et fontem superare Timavi, + unde per ora novem vasto cum murmure montis + it mare proruptum et pelago premit arva sonanti. + Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit + Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit + Troia; nunc placida compostus pace quiescit: + nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem, + navibus (infandum!) amissis, unius ob iram + prodimur atque Italis longe disiungimur oris. + Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?' + + + Olli subridens hominum sator atque deorum, + voltu, quo caelum tempestatesque serenat, + oscula libavit natae, dehinc talia fatur: + 'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum + fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini + moenia, sublimemque feres ad sidera caeli + magnanimum Aenean; neque me sententia vertit. + Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet, + longius et volvens fatorum arcana movebo) + bellum ingens geret Italia, populosque feroces + contundet, moresque viris et moenia ponet, + tertia dum Latio regnantem viderit aestas, + ternaque transierint Rutulis hiberna subactis. + At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo + additur,---Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,--- + triginta magnos volvendis mensibus orbis + imperio explebit, regnumque ab sede Lavini + transferet, et longam multa vi muniet Albam. + Hic iam ter centum totos regnabitur annos + gente sub Hectorea, donec regina sacerdos, + Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem. + Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus + Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet + moenia, Romanosque suo de nomine dicet. + His ego nec metas rerum nec tempora pono; + imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno, + quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat, + consilia in melius referet, mecumque fovebit + Romanos rerum dominos gentemque togatam: + sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas, + cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas + servitio premet, ac victis dominabitur Argis. + Nascetur pulchra Troianus origine Caesar, + imperium oceano, famam qui terminet astris,--- + Iulius, a magno demissum nomen Iulo. + Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum, + accipies secura; vocabitur hic quoque votis. + Aspera tum positis mitescent saecula bellis; + cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus, + iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis + claudentur Belli portae; Furor impius intus, + saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis + post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.' + + Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto, + ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces + hospitio Teucris, ne fati nescia Dido + finibus arceret: volat ille per aera magnum + remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris. + Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni + corda volente deo; in primis regina quietum + accipit in Teucros animum mentemque benignam. + + At pius Aeneas, per noctem plurima volvens, + ut primum lux alma data est, exire locosque + explorare novos, quas vento accesserit oras, + qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene, + quaerere constituit, sociisque exacta referre + Classem in convexo nemorum sub rupe cavata + arboribus clausam circum atque horrentibus umbris + occulit; ipse uno graditur comitatus Achate, + bina manu lato crispans hastilia ferro. + + Cui mater media sese tulit obvia silva, + virginis os habitumque gerens, et virginis arma + Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat + Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum. + Namque umeris de more habilem suspenderat arcum + venatrix, dederatque comam diffundere ventis, + nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis. + Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum + vidistis si quam hic errantem forte sororum, + succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis, + aut spumantis apri cursum clamore prementem.' + + Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus: + 'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum--- + O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus + mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe--- + an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?--- + sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem, + et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris + iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque + erramus, vento huc vastis et fluctibus acti: + multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.' + + Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore; + virginibus Tyriis mos est gestare pharetram, + purpureoque alte suras vincire cothurno. + Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem; + sed fines Libyci, genus intractabile bello. + Imperium Dido Tyria regit urbe profecta, + germanum fugiens. Longa est iniuria, longae + ambages; sed summa sequar fastigia rerum. + + 'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri + Phoenicum, et magno miserae dilectus amore, + cui pater intactam dederat, primisque iugarat + ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat + Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes. + Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum + impius ante aras, atque auri caecus amore, + clam ferro incautum superat, securus amorum + germanae; factumque diu celavit, et aegram, + multa malus simulans, vana spe lusit amantem. + Ipsa sed in somnis inhumati venit imago + coniugis, ora modis attollens pallida miris, + crudeles aras traiectaque pectora ferro + nudavit, caecumque domus scelus omne retexit. + Tum celerare fugam patriaque excedere suadet, + auxiliumque viae veteres tellure recludit + thesauros, ignotum argenti pondus et auri. + His commota fugam Dido sociosque parabat: + conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni + aut metus acer erat; navis, quae forte paratae, + corripiunt, onerantque auro: portantur avari + Pygmalionis opes pelago; dux femina facti. + Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis + moenia surgentemque novae Karthaginis arcem, + mercatique solum, facti de nomine Byrsam, + taurino quantum possent circumdare tergo. + Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris, + quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille + suspirans, imoque trahens a pectore vocem: + + 'O dea, si prima repetens ab origine pergam, + et vacet annalis nostrorum audire laborum, + ante diem clauso componat Vesper Olympo. + Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris + Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos + forte sua Libycis tempestas adpulit oris. + Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates + classe veho mecum, fama super aethera notus. + Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo. + Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor, + matre dea monstrante viam, data fata secutus; + vix septem convolsae undis Euroque supersunt. + Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro, + Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem + passa Venus medio sic interfata dolore est: + + 'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras + vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem. + Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer, + Namque tibi reduces socios classemque relatam + nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam, + ni frustra augurium vani docuere parentes. + Aspice bis senos laetantis agmine cycnos, + aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto + turbabat caelo; nunc terras ordine longo + aut capere, aut captas iam despectare videntur: + ut reduces illi ludunt stridentibus alis, + et coetu cinxere polum, cantusque dedere, + haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum + aut portum tenet aut pleno subit ostia velo. + Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.' + + Dixit, et avertens rosea cervice refulsit, + ambrosiaeque comae divinum vertice odorem + spiravere, pedes vestis defluxit ad imos, + et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem + adgnovit, tali fugientem est voce secutus: + 'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis + iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram + non datur, ac veras audire et reddere voces?' + + Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit: + at Venus obscuro gradientes aere saepsit, + et multo nebulae circum dea fudit amictu, + cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, + molirive moram, aut veniendi poscere causas. + Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit + laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo + ture calent arae, sertisque recentibus halant. + + Corripuere viam interea, qua semita monstrat. + Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi + imminet, adversasque adspectat desuper arces. + Miratur molem Aeneas, magalia quondam, + miratur portas strepitumque et strata viarum. + Instant ardentes Tyrii pars ducere muros, + molirique arcem et manibus subvolvere saxa, + pars optare locum tecto et concludere sulco. + [Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;] + hic portus alii effodiunt; hic alta theatris + fundamenta locant alii, immanisque columnas + rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris. + Qualis apes aestate nova per florea rura + exercet sub sole labor, cum gentis adultos + educunt fetus, aut cum liquentia mella + stipant et dulci distendunt nectare cellas, + aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto + ignavom fucos pecus a praesepibus arcent: + fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella. + 'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!' + Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis. + Infert se saeptus nebula, mirabile dictu, + per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli. + + Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra, + quo primum iactati undis et turbine Poeni + effodere loco signum, quod regia Iuno + monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello + egregiam et facilem victu per saecula gentem. + Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido + condebat, donis opulentum et numine divae, + aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque + aere trabes, foribus cardo stridebat aenis. + Hoc primum in luco nova res oblata timorem + leniit, hic primum Aeneas sperare salutem + ausus, et adflictis melius confidere rebus. + Namque sub ingenti lustrat dum singula templo, + reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi, + artificumque manus inter se operumque laborem + miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas, + bellaque iam fama totum volgata per orbem, + Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem. + Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate, + quae regio in terris nostri non plena laboris? + En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi; + sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt. + Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.' + Sic ait, atque animum pictura pascit inani, + multa gemens, largoque umectat flumine voltum. + + Namque videbat, uti bellantes Pergama circum + hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus, + hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles. + Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis + adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno + Tydides multa vastabat caede cruentus, + ardentisque avertit equos in castra, prius quam + pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent. + Parte alia fugiens amissis Troilus armis, + infelix puer atque impar congressus Achilli, + fertur equis, curruque haeret resupinus inani, + lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur + per terram, et versa pulvis inscribitur hasta. + Interea ad templum non aequae Palladis ibant + crinibus Iliades passis peplumque ferebant, + suppliciter tristes et tunsae pectora palmis; + diva solo fixos oculos aversa tenebat. + Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros, + exanimumque auro corpus vendebat Achilles. + Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo, + ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici, + tendentemque manus Priamum conspexit inermis. + Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis, + Eoasque acies et nigri Memnonis arma. + Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis + Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet, + aurea subnectens exsertae cingula mammae, + bellatrix, audetque viris concurrere virgo. + + Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur, + dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno, + regina ad templum, forma pulcherrima Dido, + incessit magna iuvenum stipante caterva. + Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi + exercet Diana choros, quam mille secutae + hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram + fert umero, gradiensque deas supereminet omnis: + Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus: + talis erat Dido, talem se laeta ferebat + per medios, instans operi regnisque futuris. + Tum foribus divae, media testudine templi, + saepta armis, solioque alte subnixa resedit. + Iura dabat legesque viris, operumque laborem + partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat: + cum subito Aeneas concursu accedere magno + Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum, + Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo + dispulerat penitusque alias avexerat oras. + Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates + laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras + ardebant; sed res animos incognita turbat. + Dissimulant, et nube cava speculantur amicti, + quae fortuna viris, classem quo litore linquant, + quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant, + orantes veniam, et templum clamore petebant. + + Postquam introgressi et coram data copia fandi, + axumus Ilioneus placido sic pectore coepit: + 'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem + iustitiaque dedit gentis frenare superbas, + Troes te miseri, ventis maria omnia vecti, + oramus, prohibe infandos a navibus ignis, + parce pio generi, et propius res aspice nostras. + Non nos aut ferro Libycos populare Penatis + venimus, aut raptas ad litora vertere praedas; + non ea vis animo, nec tanta superbia victis. + Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, + terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; + Oenotri coluere viri; nunc fama minores + Italiam dixisse ducis de nomine gentem. + Hic cursus fuit: + cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion + in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris + perque undas, superante salo, perque invia saxa + dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris. + Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem + permittit patria? Hospitio prohibemur harenae; + bella cient, primaque vetant consistere terra. + Si genus humanum et mortalia temnitis arma + at sperate deos memores fandi atque nefandi. + + 'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter, + nec pietate fuit, nec bello maior et armis. + Quem si fata virum servant, si vescitur aura + aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris, + non metus; officio nec te certasse priorem + poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes + arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes. + Quassatam ventis liceat subducere classem, + et silvis aptare trabes et stringere remos: + si datur Italiam, sociis et rege recepto, + tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus; + sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum, + pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli, + at freta Sicaniae saltem sedesque paratas, + unde huc advecti, regemque petamus Acesten.' + + Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant + Dardanidae. + + Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur: + 'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas. + Res dura et regni novitas me talia cogunt + moliri, et late finis custode tueri. + Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem, + virtutesque virosque, aut tanti incendia belli? + Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni, + nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe. + Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva, + sive Erycis finis regemque optatis Acesten, + auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo. + Voltis et his mecum pariter considere regnis; + urbem quam statuo vestra est, subducite navis; + Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur. + Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem + adforet Aeneas! Equidem per litora certos + dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo, + si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.' + + His animum arrecti dictis et fortis Achates + et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem + ardebant. Prior Aenean compellat Achates: + 'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit? + omnia tuta vides, classem sociosque receptos. + Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi + submersum; dictis respondent cetera matris.' + + Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente + scindit se nubes et in aethera purgat apertum. + Restitit Aeneas claraque in luce refulsit, + os umerosque deo similis; namque ipsa decoram + caesariem nato genetrix lumenque iuventae + purpureum et laetos oculis adflarat honores: + quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo + argentum Pariusve lapis circumdatur auro. + + Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente + improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum, + Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis. + O sola infandos Troiae miserata labores, + quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque + omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos, + urbe, domo, socias, grates persolvere dignas + non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est + gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem. + Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid + usquam iustitia est et mens sibi conscia recti, + praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt + saecula? Qui tanti talem genuere parentes? + In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae + lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet, + semper honos nomenque tuum laudesque manebunt, + quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum + Ilionea petit dextra, laevaque Serestum, + post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum. + + Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido, + casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est: + 'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus + insequitur? Quae vis immanibus applicat oris? + Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae + alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam? + Atque equidem Teucrum memini Sidona venire + finibus expulsum patriis, nova regna petentem + auxilio Beli; genitor tum Belus opimam + vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat. + Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis + Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi. + Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat, + seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat. + Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris. + Me quoque per multos similis fortuna labores + iactatam hac demum voluit consistere terra. + Non ignara mali, miseris succurrere disco.' + + Sic memorat; simul Aenean in regia ducit + tecta, simul divom templis indicit honorem. + Nec minus interea sociis ad litora mittit + viginti tauros, magnorum horrentia centum + terga suum, pinguis centum cum matribus agnos, + munera laetitiamque dii. + + At domus interior regali splendida luxu + instruitur, mediisque parant convivia tectis: + arte laboratae vestes ostroque superbo, + ingens argentum mensis, caelataque in auro + fortia facta patrum, series longissima rerum + per tot ducta viros antiqua ab origine gentis. + + Aeneas (neque enim patrius consistere mentem + passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten, + Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat; + omnis in Ascanio cari stat cura parentis. + Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis, + ferre iubet, pallam signis auroque rigentem, + et circumtextum croceo velamen acantho, + ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis, + Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos, + extulerat, matris Ledae mirabile donum: + praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim, + maxima natarum Priami, colloque monile + bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam. + Haec celerans ita ad naves tendebat Achates. + + At Cytherea novas artes, nova pectore versat + Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido + pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem + incendat reginam, atque ossibus implicet ignem; + quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis; + urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat. + Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem: + + 'Nate, meae vires, mea magna potentia solus, + nate, patris summi qui tela Typhoia temnis, + ad te confugio et supplex tua numina posco. + Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum + litora iactetur odiis Iunonis iniquae, + nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore. + Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur + vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant + hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum. + Quocirca capere ante dolis et cingere flamma + reginam meditor, ne quo se numine mutet, + sed magno Aeneae mecum teneatur amore. + Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem. + Regius accitu cari genitoris ad urbem + Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura, + dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae: + hunc ego sopitum somno super alta Cythera + aut super Idalium sacrata sede recondam, + ne qua scire dolos mediusve occurrere possit. + Tu faciem illius noctem non amplius unam + falle dolo, et notos pueri puer indue voltus, + ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido + regalis inter mensas laticemque Lyaeum, + cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet, + occultum inspires ignem fallasque veneno.' + + Paret Amor dictis carae genetricis, et alas + exuit, et gressu gaudens incedit Iuli. + At Venus Ascanio placidam per membra quietem + inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos + Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum + floribus et dulci adspirans complectitur umbra. + + Iamque ibat dicto parens et dona Cupido + regia portabat Tyriis, duce laetus Achate. + Cum venit, aulaeis iam se regina superbis + aurea composuit sponda mediamque locavit. + Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus + conveniunt, stratoque super discumbitur ostro. + Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris + expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis. + Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam + cura penum struere, et flammis adolere Penatis; + centum aliae totidemque pares aetate ministri, + qui dapibus mensas onerent et pocula ponant. + Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes + convenere, toris iussi discumbere pictis. + Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum + flagrantisque dei voltus simulataque verba, + [pallamque et pictum croceo velamen acantho.] + Praecipue infelix, pesti devota futurae, + expleri mentem nequit ardescitque tuendo + Phoenissa, et pariter puero donisque movetur. + Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit + et magnum falsi implevit genitoris amorem, + reginam petit haec oculis, haec pectore toto + haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido, + insidat quantus miserae deus; at memor ille + matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum + incipit, et vivo temptat praevertere amore + iam pridem resides animos desuetaque corda. + + Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae, + crateras magnos statuunt et vina coronant. + Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant + atria; dependent lychni laquearibus aureis + incensi, et noctem flammis funalia vincunt. + Hic regina gravem gemmis auroque poposcit + implevitque mero pateram, quam Belus et omnes + a Belo soliti; tum facta silentia tectis: + 'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur, + hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis + esse velis, nostrosque huius meminisse minores. + Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno; + et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.' + Dixit, et in mensam laticum libavit honorem, + primaque, libato, summo tenus attigit ore, + tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit + spumantem pateram, et pleno se proluit auro + post alii proceres. Cithara crinitus Iopas + personat aurata, docuit quem maximus Atlas. + Hic canit errantem lunam solisque labores; + unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes; + Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones; + quid tantum Oceano properent se tinguere soles + hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet. + Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur. + Nec non et vario noctem sermone trahebat + infelix Dido, longumque bibebat amorem, + multa super Priamo rogitans, super Hectore multa; + nunc quibus Aurorae venisset filius armis, + nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles. + 'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis + insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum, + erroresque tuos; nam te iam septima portat + omnibus errantem terris et fluctibus aestas.' + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER II + + + CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant. + Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto: + + Infandum, regina, iubes renovare dolorem, + Troianas ut opes et lamentabile regnum + eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi, + et quorum pars magna fui. Quis talia fando + Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi + temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo + praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos. + Sed si tantus amor casus cognoscere nostros + et breviter Troiae supremum audire laborem, + quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit, + incipiam. Fracti bello fatisque repulsi + ductores Danaum, tot iam labentibus annis, + instar montis equum divina Palladis arte + aedificant, sectaque intexunt abiete costas: + votum pro reditu simulant; ea fama vagatur. + Huc delecta virum sortiti corpora furtim + includunt caeco lateri, penitusque cavernas + ingentis uterumque armato milite complent. + + Est in conspectu Tenedos, notissima fama + insula, dives opum, Priami dum regna manebant, + nunc tantum sinus et statio male fida carinis: + huc se provecti deserto in litore condunt. + Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas: + ergo omnis longo solvit se Teucria luctu; + panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra + desertosque videre locos litusque relictum. + Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles; + classibus hic locus; hic acie certare solebant. + Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae, + et molem mirantur equi; primusque Thymoetes + duci intra muros hortatur et arce locari, + sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant. + At Capys, et quorum melior sententia menti, + aut pelago Danaum insidias suspectaque dona + praecipitare iubent, subiectisque urere flammis, + aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. + Scinditur incertum studia in contraria volgus. + + Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva, + Laocoon ardens summa decurrit ab arce, + et procul: 'O miseri, quae tanta insania, cives? + Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis + dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes? + aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi, + aut haec in nostros fabricata est machina muros + inspectura domos venturaque desuper urbi, + aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri. + Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.' + Sic fatus, validis ingentem viribus hastam + in latus inque feri curvam compagibus alvum + contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso + insonuere cavae gemitumque dedere cavernae. + Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset, + impulerat ferro Argolicas foedare latebras, + Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres. + + Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum + pastores magno ad regem clamore trahebant + Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro, + hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis, + obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus, + seu versare dolos, seu certae occumbere morti. + Undique visendi studio Troiana iuventus + circumfusa ruit, certantque inludere capto. + Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno + disce omnes. + + Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis + constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit: + 'Heu, quae nunc tellus' inquit 'quae me aequora possunt + accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat, + cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi + Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?' + Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis + impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus, + quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto. + [Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:] + + 'Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor + vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo: + hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem + finxit, vanum etiam mendacemque improba finget. + Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris + Belidae nomen Palamedis et incluta fama + gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi + insontem infando indicio, quia bella vetabat, + demisere neci, nunc cassum lumine lugent. + Illi me comitem et consanguinitate propinquum + pauper in arma pater primis huc misit ab annis, + dum stabat regno incolumis regumque vigebat + consiliis, et nos aliquod nomenque decusque + gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi--- + haud ignota loquor---superis concessit ab oris, + adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam, + et casum insontis mecum indignabar amici. + Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset, + si patrios umquam remeassem victor ad Argos, + promisi ultorem, et verbis odia aspera movi. + Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes + criminibus terrere novis, hinc spargere voces + in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma. + Nec requievit enim, donec, Calchante ministro--- + sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo? + Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos, + idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas, + hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.' + + Tum vero ardemus scitari et quaerere causas, + ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae. + Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur: + + 'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta + moliri, et longo fessi discedere bello; + fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti + interclusit hiemps, et terruit Auster euntis. + Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis + staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi. + Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi + mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat: + ''Sanguine placastis ventos et virgine caesa, + cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras; + sanguine quaerendi reditus, animaque litandum + Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris, + obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit + ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo. + + 'Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu + protrahit in medios; quae sint ea numina divom, + flagitat; et mihi iam multi crudele canebant + artificis scelus, et taciti ventura videbant. + Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat + prodere voce sua quemquam aut opponere morti. + Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus, + composito rumpit vocem, et me destinat arae. + Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat, + unius in miseri exitium conversa tulere. + Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari, + et salsae fruges, et circum tempora vittae: + eripui, fateor, leto me, et vincula rupi, + limosoque lacu per noctem obscurus in ulva + delitui, dum vela darent, si forte dedissent. + Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi, + nec dulcis natos exoptatumque parentem; + quos illi fors et poenas ob nostra reposcent + effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt. + Quod te per superos et conscia numina veri, + per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam + intemerata fides, oro, miserere laborum + tantorum, miserere animi non digna ferentis.' + + His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro. + Ipse viro primus manicas atque arta levari + vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis: + 'Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios; + noster eris, mihique haec edissere vera roganti: + Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor? + Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?' + Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga, + sustulit exutas vinclis ad sidera palmas: + + + 'Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum + testor numen' ait 'vos arae ensesque nefandi, + quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi: + fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura, + fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras, + si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis. + Tu modo promissis maneas, servataque serves + Troia fidem, si vera feram, si magna rependam. + + 'Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli + Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo + Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes, + fatale adgressi sacrato avellere templo + Palladium, caesis summae custodibus arcis, + corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis + virgineas ausi divae contingere vittas; + ex illo fluere ac retro sublapsa referri + spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens. + Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. + Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae + luminibus flammae arrectis, salsusque per artus + sudor iit, terque ipsa solo---mirabile dictu--- + emicuit, parmamque ferens hastamque trementem. + + 'Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas, + nec posse Argolicis exscindi Pergama telis, + omina ni repetant Argis, numenque reducant, + quod pelago et curvis secum avexere carinis. + Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, + arma deosque parant comites, pelagoque remenso + improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas. + Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso + effigiem statuere, nefas quae triste piaret. + Hanc tamen immensam Calchas attollere molem + roboribus textis caeloque educere iussit, + ne recipi portis, aut duci in moenia possit, + neu populum antiqua sub religione tueri. + Nam si vestra manus violasset dona Minervae, + tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum + convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum; + sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem, + ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello + venturam, et nostros ea fata manere nepotes.' + + Talibus insidiis periurique arte Sinonis + credita res, captique dolis lacrimisque coactis, + quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles, + non anni domuere decem, non mille carinae. + + Hic aliud maius miseris multoque tremendum + obicitur magis, atque improvida pectora turbat. + Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos, + sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras. + Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta--- + horresco referens---immensis orbibus angues + incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt; + pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque + sanguineae superant undas; pars cetera pontum + pone legit, sinuatque immensa volumine terga. + Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant, + ardentisque oculos suffecti sanguine et igni, + sibila lambebant linguis vibrantibus ora. + Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo + Laocoonta petunt; et primum parva duorum + corpora natorum serpens amplexus uterque + implicat, et miseros morsu depascitur artus; + post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem + corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam + bis medium amplexi, bis collo squamea circum + terga dati, superant capite et cervicibus altis. + Ille simul manibus tendit divellere nodos, + perfusus sanie vittas atroque veneno, + clamores simul horrendos ad sidera tollit: + quales mugitus, fugit cum saucius aram + taurus, et incertam excussit cervice securim. + At gemini lapsu delubra ad summa dracones + effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem, + sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur. + Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis + insinuat pavor, et scelus expendisse merentem + Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur + laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam. + Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae + numina conclamant. + + Dividimus muros et moenia pandimus urbis. + Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum + subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo + intendunt: scandit fatalis machina muros, + feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae + sacra canunt, funemque manu contingere gaudent. + Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi. + O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello + moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae + substitit, atque utero sonitum quater arma dedere: + instamus tamen inmemores caecique furore, + et monstrum infelix sacrata sistimus arce. + Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris + ora, dei iussu non umquam credita Teucris. + Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset + ille dies, festa velamus fronde per urbem. + + 'Vertitur interea caelum et ruit oceano nox, + involvens umbra magna terramque polumque + Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri + conticuere, sopor fessos complectitur artus: + et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat + a Tenedo tacitae per amica silentia lunae + litora nota petens, flammas cum regia puppis + extulerat, fatisque deum defensus iniquis + inclusos utero Danaos et pinea furtim + laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras + reddit equus, laetique cavo se robore promunt + Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes, + demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque, + Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon, + et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos. + Invadunt urbem somno vinoque sepultam; + caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis + accipiunt socios atque agmina conscia iungunt. + + Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris + incipit, et dono divom gratissima serpit. + In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector + visus adesse mihi, largosque effundere fletus, + raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento + pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis. + Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo + Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, + vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis, + squalentem barbam et concretos sanguine crinis + volneraque illa gerens, quae circum plurima muros + accepit patrios. Ultro flens ipse videbar + Compellare virum et maestas expromere voces: + 'O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum, + quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris + exspectate venis? Ut te post multa tuorum + funera, post varios hominumque urbisque labores + defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos + foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?' + + Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur, + sed graviter gemitus imo de pectore ducens, + 'Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis. + Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia. + Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra + defendi possent, etiam hac defensa fuissent. + Sacra suosque tibi commendat Troia penatis: + hos cape fatorum comites, his moenia quaere + magna, pererrato statues quae denique ponto.' + Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem + aeternumque adytis effert penetralibus ignem. + + Diverso interea miscentur moenia luctu, + et magis atque magis, quamquam secreta parentis + Anchisae domus arboribusque obtecta recessit, + clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror. + Excutior somno, et summi fastigia tecti + ascensu supero, atque arrectis auribus adsto: + in segetem veluti cum flamma furentibus austris + incidit, aut rapidus montano flumine torrens + sternit agros, sternit sata laeta boumque labores, + praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto + accipiens sonitum saxi de vertice pastor. + Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt + insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam + Volcano superante domus; iam proxumus ardet + Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent. + Exoritur clamorque virum clangorque tubarum. + Arma amens capio; nec sat rationis in armis, + sed glomerare manum bello et concurrere in arcem + cum sociis ardent animi; furor iraque mentem + praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis. + + Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom, + Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, + sacra manu victosque deos parvumque nepotem + ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit. + 'Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?' + Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit: + 'Venit summa dies et ineluctabile tempus + Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens + gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos + transtulit; incensa Danai dominantur in urbe. + Arduus armatos mediis in moenibus adstans + fundit equus, victorque Sinon incendia miscet + insultans; portis alii bipatentibus adsunt, + milia quot magnis umquam venere Mycenis; + obsedere alii telis angusta viarum + oppositi; stat ferri acies mucrone corusco + stricta, parata neci; vix primi proelia temptant + portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.' + + Talibus Othryadae dictis et numine divom + in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys, + ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor. + Addunt se socios Rhipeus et maximus armis + Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque, + et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus, + Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus + venerat, insano Cassandrae incensus amore, + et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat, + infelix, qui non sponsae praecepta furentis + audierit. + + Quos ubi confertos audere in proelia vidi, + incipio super his: 'Iuvenes, fortissima frustra + pectora, si vobis audentem extrema cupido + certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis: + excessere omnes, adytis arisque relictis, + di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi + incensae; moriamur et in media arma ruamus. + Una salus victis, nullam sperare salutem.' + + Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu + raptores atra in nebula, quos improba ventris + exegit caecos rabies, catulique relicti + faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis + vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus + urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra. + Quis cladem illius noctis, quis funera fando + explicet, aut possit lacrimis aequare labores? + Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos; + plurima perque vias sternuntur inertia passim + corpora, perque domos et religiosa deorum + limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri; + quondam etiam victis redit in praecordia virtus + victoresque cadunt Danai: crudelis ubique + luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago. + + Primus se, Danaum magna comitante caterva, + Androgeos offert nobis, socia agmina credens + inscius, atque ultro verbis compellat amicis: + 'Festinate, viri: nam quae tam sera moratur + segnities? Alii rapiunt incensa feruntque + Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.' + Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur + fida satis, sensit medios delapsus in hostis. + Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit: + inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem + pressit humi nitens, trepidusque repente refugit + attollentem iras et caerula colla tumentem; + haud secus Androgeos visu tremefactus abibat. + Inruimus, densis et circumfundimur armis, + ignarosque loci passim et formidine captos + sternimus: adspirat primo fortuna labori. + + Atque hic successu exsultans animisque Coroebus, + 'O socii, qua prima' inquit 'fortuna salutis + monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur + mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis + aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat? + Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem + Androgei galeam clipeique insigne decorum + induitur, laterique Argivum accommodat ensem. + Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus + laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat. + Vadimus immixti Danais haud numine nostro, + multaque per caecam congressi proelia noctem + conserimus, multos Danaum demittimus Orco. + Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu + fida petunt: pars ingentem formidine turpi + scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo. + + Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis! + Ecce trahebatur passis Priameia virgo + crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae, + ad caelum tendens ardentia lumina frustra,--- + lumina, nam teneras arcebant vincula palmas. + Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus, + et sese medium iniecit periturus in agmen. + Consequimur cuncti et densis incurrimus armis. + + Hic primum ex alto delubri culmine telis + nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes + armorum facie et Graiarum errore iubarum. + Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira + undique collecti invadunt, acerrimus Aiax, + et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis; + adversi rupto ceu quondam turbine venti + confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois + Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti + spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo. + Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram + fudimus insidiis totaque agitavimus urbe, + apparent; primi clipeos mentitaque tela + adgnoscunt, atque ora sono discordia signant. + Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus + Penelei dextra divae armipotentis ad aram + procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus + qui fuit in Teucris et servantissimus aequi: + dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque + confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu, + labentem pietas nec Apollinis infula texit. + Iliaci cineres et flamma extrema meorum, + testor, in occasu vestro nec tela nec ullas + vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent + ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde, + Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo + iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi; + protinus ad sedes Priami clamore vocati. + + Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam + bella forent, nulli tota morerentur in urbe. + Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis + cernimus, obsessumque acta testudine limen. + Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos + nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris + protecti obiciunt, prensant fastigia dextris. + Dardanidae contra turris ac tota domorum + culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt, + extrema iam in morte parant defendere telis; + auratasque trabes, veterum decora alta parentum, + devolvunt; alii strictis mucronibus imas + obsedere fores; has servant agmine denso. + Instaurati animi, regis succurrere tectis, + auxilioque levare viros, vimque addere victis. + + Limen erat caecaeque fores et pervius usus + tectorum inter se Priami, postesque relicti + a tergo, infelix qua se, dum regna manebant, + saepius Andromache ferre incomitata solebat + ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat. + Evado ad summi fastigia culminis, unde + tela manu miseri iactabant inrita Teucri. + Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra + eductam tectis, unde omnis Troia videri + et Danaum solitae naves et Achaia castra, + adgressi ferro circum, qua summa labantis + iuncturas tabulata dabant, convellimus altis + sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam + cum sonitu trahit et Danaum super agmina late + incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum + telorum interea cessat genus. + + Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus + exsultat, telis et luce coruscus aena; + qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus + frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, + nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa, + lubrica convolvit sublato pectore terga + arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis. + Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis, + armiger Automedon, una omnis Scyria pubes + succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant. + Ipse inter primos correpta dura bipenni + limina perrumpit, postisque a cardine vellit + aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit + robora, et ingentem lato dedit ore fenestram. + Adparet domus intus, et atria longa patescunt; + adparent Priami et veterum penetralia regum, + armatosque vident stantis in limine primo. + + At domus interior gemitu miseroque tumultu + miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes + femineis ululant; ferit aurea sidera clamor. + Tum pavidae tectis matres ingentibus errant; + amplexaeque tenent postis atque oscula figunt. + Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi + custodes sufferre valent; labat ariete crebro + ianua, et emoti procumbunt cardine postes. + Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant + immissi Danai, et late loca milite complent. + Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis + exiit, oppositasque evicit gurgite moles, + fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis + cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem + caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas; + vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras + sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis. + Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum, + barbarico postes auro spoliisque superbi, + procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis. + + Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras. + Urbis uti captae casum convolsaque vidit + limina tectorum et medium in penetralibus hostem, + arma diu senior desueta trementibus aevo + circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum + cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis. + Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe + ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, + incumbens arae atque umbra complexa Penatis. + Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum, + praecipites atra ceu tempestate columbae, + condensae et divom amplexae simulacra sedebant. + Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis + ut vidit, 'Quae mens tam dira, miserrime coniunx, + impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit; + 'Non tali auxilio nec defensoribus istis + tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector. + Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis, + aut moriere simul.' Sic ore effata recepit + ad sese et sacra longaevum in sede locavit. + + Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites, + unus natorum Priami, per tela, per hostis + porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat + saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus + insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta. + Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum, + concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit. + Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur, + non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit: + 'At tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis, + di, si qua est caelo pietas, quae talia curet, + persolvant grates dignas et praemia reddant + debita, qui nati coram me cernere letum + fecisti et patrios foedasti funere voltus. + At non ille, satum quo te mentiris, Achilles + talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque + supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro + reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.' + + Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu + coniecit, rauco quod protinus aere repulsum + e summo clipei nequiquam umbone pependit. + Cui Pyrrhus: 'Referes ergo haec et nuntius ibis + Pelidae genitori; illi mea tristia facta + degeneremque Neoptolemum narrare memento. + Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem + traxit et in multo lapsantem sanguine nati, + implicuitque comam laeva, dextraque coruscum + extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem. + Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum + sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem + Pergama, tot quondam populis terrisque superbum + regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus, + avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus. + + At me tum primum saevus circumstetit horror + Obstipui; subiit cari genitoris imago, + ut regem aequaevum crudeli volnere vidi + vitam exhalantem; subiit deserta Creusa, + et direpta domus, et parvi casus Iuli. + Respicio, et quae sit me circum copia lustro. + Deseruere omnes defessi, et corpora saltu + ad terram misere aut ignibus aegra dedere. + + [Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae + servantem et tacitam secreta in sede latentem + Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem + erranti passimque oculos per cuncta ferenti. + Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros + et poenas Danaum et deserti coniugis iras + praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys, + abdiderat sese atque aris invisa sedebat. + Exarsere ignes animo; subit ira cadentem + ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. + 'Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas + aspiciet, partoque ibit regina triumpho, + coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit, + Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? + Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni? + Dardanium totiens sudarit sanguine litus? + Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen + feminea in poena est, nec habet victoria laudem, + extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis + laudabor poenas, animumque explesse iuvabit + ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.' + + Talia iactabam, et furiata mente ferebar :] + cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam + obtulit et pura per noctem in luce refulsit + alma parens, confessa deam, qualisque videri + caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum + continuit, roseoque haec insuper addidit ore: + 'Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras? + Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit? + Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem + liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa, + Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae + circum errant acies, et, ni mea cura resistat, + iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis. + Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae + culpatusve Paris: divom inclementia, divom, + has evertit opes sternitque a culmine Troiam. + Aspice---namque omnem, quae nunc obducta tuenti + mortalis hebetat visus tibi et umida circum + caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis + iussa time, neu praeceptis parere recusa:--- + hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis + saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum. + Neptunus muros magnoque emota tridenti + fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem + eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas + prima tenet, sociumque furens a navibus agmen + ferro accincta vocat. + Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas + insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva. + Ipse pater Danais animos viresque secundas + sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma. + Eripe, nate, fugam, finemque impone labori. + Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.' + Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris. + Adparent dirae facies inimicaque Troiae + numina magna deum. + + Tum vero omne mihi visum considere in ignis + Ilium et ex imo verti Neptunia Troia; + ac veluti summis antiquam in montibus ornum + cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant + eruere agricolae certatim,---illa usque minatur + et tremefacta comam concusso vertice nutat, + volneribus donec paulatim evicta, supremum + congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam. + Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis + expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt. + + Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis + antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos + optabam primum montis primumque petebam, + abnegat excisa vitam producere Troia + exsiliumque pati. 'Vos O, quibus integer aevi + sanguis,' ait 'solidaeque suo stant robore vires, + vos agitate fugam: + me si caelicolae voluissent ducere vitam, + has mihi servassent sedes. Satis una superque + vidimus exscidia et captae superavimus urbi. + Sic O, sic positum adfati discedite corpus. + Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis + exuviasque petet; facilis iactura sepulcri. + Iam pridem invisus divis et inutilis annos + demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex + fulminis adflavit ventis et contigit igni.' + + Talia perstabat memorans, fixusque manebat. + Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa + Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum + cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet. + Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem. + Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto: + nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur? + 'Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto + sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore? + Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui, + et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae + teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto, + iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus, + natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras. + Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis + eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque + Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam + alterum in alterius mactatos sanguine cernam? + Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos. + Reddite me Danais; sinite instaurata revisam + proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.' + + Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram + insertabam aptans, meque extra tecta ferebam. + Ecce autem complexa pedes in limine coniunx + haerebat, parvumque patri tendebat Iulum: + 'Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum; + sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis, + hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus, + cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?' + + Talia vociferans gemitu tectum omne replebat, + cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum. + Namque manus inter maestorumque ora parentum + ecce levis summo de vertice visus Iuli + fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis + lambere flamma comas et circum tempora pasci. + Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem + excutere et sanctos restinguere fontibus ignis. + At pater Anchises oculos ad sidera laetus + extulit, et caelo palmas cum voce tetendit: + + 'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis, + aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur, + da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.' + Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore + intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras + stella facem ducens multa cum luce cucurrit. + Illam, summa super labentem culmina tecti, + cernimus Idaea claram se condere silva + signantemque vias; tum longo limite sulcus + dat lucem, et late circum loca sulphure fumant. + Hic vero victus genitor se tollit ad auras, + adfaturque deos et sanctum sidus adorat. + 'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum. + Di patrii, servate domum, servate nepotem. + Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est. + Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.' + + Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis + auditur, propiusque aestus incendia volvunt. + 'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae; + ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit: + quo res cumque cadent, unum et commune periclum, + una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus + sit comes, et longe servet vestigia coniunx: + vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris. + Est urbe egressis tumulus templumque vetustum + desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus + religione patrum multos servata per annos. + Hanc ex diverso sedem veniemus in unam. + Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis; + me, bello e tanto digressum et caede recenti, + attrectare nefas, donec me flumine vivo + abluero.' + + Haec fatus, latos umeros subiectaque colla + veste super fulvique insternor pelle leonis, + succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus + implicuit sequiturque patrem non passibus aequis; + pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum; + et me, quem dudum non ulla iniecta movebant + tela neque adverso glomerati ex agmine Grai, + nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis + suspensum et pariter comitique onerique timentem. + + Iamque propinquabam portis, omnemque videbar + evasisse viam, subito cum creber ad auris + visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram + prospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant. + Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'--- + Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum + confusam eripuit mentem. Namque avia cursu + dum sequor, et nota excedo regione viarum, + heu, misero coniunx fatone erepta Creusa + substitit, erravitne via, seu lassa resedit, + incertum; nec post oculis est reddita nostris. + Nec prius amissam respexi animumque reflexi, + quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam + venimus; hic demum collectis omnibus una + defuit, et comites natumque virumque fefellit. + Quem non incusavi amens hominumque deorumque, + aut quid in eversa vidi crudelius urbe? + Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis + commendo sociis et curva valle recondo; + ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis. + Stat casus renovare omnis, omnemque reverti + per Troiam, et rursus caput obiectare periclis. + + Principio muros obscuraque limina portae, + qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro + observata sequor per noctem et lumine lustro. + Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent. + Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset, + me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant. + Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento + volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras. + Procedo et Priami sedes arcemque reviso. + Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo + custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes + praedam adservabant. Huc undique Troia gaza + incensis erepta adytis, mensaeque deorum, + crateresque auro solidi, captivaque vestis + congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres + stant circum. + + Ausus quin etiam voces iactare per umbram + implevi clamore vias, maestusque Creusam + nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi. + Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti + infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae + visa mihi ante oculos et nota maior imago. + Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. + [Tum sic adfari et curas his demere dictis :] + 'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori, + O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom + eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam + fas, aut ille sinit superi regnator Olympi. + Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum, + et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva + inter opima virum leni fluit agmine Thybris: + illic res laetae regnumque et regia coniunx + parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae. + Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas + aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo, + Dardanis, et divae Veneris nurus. + Sed me magna deum genetrix his detinet oris: + iamque vale, et nati serva communis amorem.' + Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem + dicere deseruit, tenuisque recessit in auras. + Ter conatus ibi collo dare bracchia circum: + ter frustra comprensa manus effugit imago, + par levibus ventis volucrique simillima somno. + + Sic demum socios consumpta nocte reviso. + Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum + invenio admirans numerum, matresque virosque, + collectam exsilio pubem, miserabile volgus. + Undique convenere, animis opibusque parati, + in quascumque velim pelago deducere terras. + Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae + ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant + limina portarum, nec spes opis ulla dabatur; + cessi, et sublato montes genitore petivi. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER III + + POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem + immeritam visum Superis, ceciditque superbum + Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia, + diversa exsilia et desertas quaerere terras + auguriis agimur divom, classemque sub ipsa + Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae, + incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur, + contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas, + et pater Anchises dare fatis vela iubebat; + litora cum patriae lacrimans portusque relinquo + et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum + cum sociis natoque Penatibus et magnis dis. + + Terra procul vastis colitur Mavortia campis, + Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo, + hospitium antiquum Troiae sociique Penates, + dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo + moenia prima loco, fatis ingressus iniquis, + Aeneadasque meo nomen de nomine fingo. + + Sacra Dionaeae matri divisque ferebam + auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem + caelicolum regi mactabam in litore taurum. + Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo + virgulta et densis hastilibus horrida myrtus. + Accessi, viridemque ab humo convellere silvam + conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras, + horrendum et dictu video mirabile monstrum. + Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos + vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae, + et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror + membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. + Rursus et alterius lentum convellere vimen + insequor, et causas penitus temptare latentis: + ater et alterius sequitur de cortice sanguis. + Multa movens animo nymphas venerabar agrestis + Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis, + rite secundarent visus omenque levarent. + Tertia sed postquam maiore hastilia nisu + adgredior, genibusque adversae obluctor harenae--- + eloquar, an sileam?---gemitus lacrimabilis imo + auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris: + 'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto; + parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia + externum tulit, aut cruor hic de stipite manat. + Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum: + nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit + telorum seges et iaculis increvit acutis.' + + Tum vero ancipiti mentem formidine pressus + obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. + Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno + infelix Priamus furtim mandarat alendum + Threicio regi, cum iam diffideret armis + Dardaniae, cingique urbem obsidione videret. + Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit, + res Agamemnonias victriciaque arma secutus, + fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro + vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis, + auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit, + delectos populi ad proceres primumque parentem + monstra deum refero, et quae sit sententia posco. + Omnibus idem animus, scelerata excedere terra, + linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros. + Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens + aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae, + caeruleis maestae vittis atraque cupresso, + et circum Iliades crinem de more solutae; + inferimus tepido spumantia cymbia lacte + sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro + condimus, et magna supremum voce ciemus. + + Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti + dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum, + deducunt socii navis et litora complent: + provehimur portu, terraeque urbesque recedunt. + Sacra mari colitur medio gratissima tellus + Nereidum matri et Neptuno Aegaeo, + quam pius arquitenens oras et litora circum + errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit, + immotamque coli dedit et contemnere ventos. + Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu + accipit: egressi veneramur Apollinis urbem. + Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos + vittis et sacra redimitus tempora lauro, + occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum. + Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus. + + Templa dei saxo venerabar structa vetusto: + 'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis + et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae + Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli. + Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes? + Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.' + + Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente, + liminaque laurusque dei, totusque moveri + mons circum, et mugire adytis cortina reclusis. + Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris: + 'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum + prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto + accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem: + hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris, + et nati natorum, et qui nascentur ab illis.' + + Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu + laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt, + quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti? + Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum, + 'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras: + Creta Iovis magni medio iacet insula ponto; + mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae. + Centum urbes habitant magnas, uberrima regna; + maximus unde pater, si rite audita recordor, + Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras, + optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces + Pergameae steterant; habitabant vallibus imis. + hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera + Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris, + et iuncti currum dominae subiere leones. + Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur; + placemus ventos et Gnosia regna petamus. + Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit, + tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.' + Sic fatus, meritos aris mactavit honores, + taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo + nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam. + + Fama volat pulsum regnis cessisse paternis + Idomenea ducem, desertaque litora Cretae + hoste vacare domos, sedesque adstare relictas. + Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus, + bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam, + Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor + Cycladas, et crebris legimus freta consita terris. + Nauticus exoritur vario certamine clamor; + hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!'' + Prosequitur surgens a puppi ventus euntis + et tandem antiquis Curetum adlabimur oris. + Ergo avidus muros optatae molior urbis, + Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem + hortor amare focos arcemque attollere tectis. + + Iamque fere sicco subductae litore puppes; + conubiis arvisque novis operata iuventus; + iura domosque dabam: subito cum tabida membris, + corrupto caeli tractu, miserandaque venit + arboribusque satisque lues et letifer annus. + Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant + corpora; tum sterilis exurere Sirius agros; + arebant herbae, et victum seges aegra negabat. + Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso + hortatur pater ire mari, veniamque precari: + quam fessis finem rebus ferat; unde laborum + temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus. + + Nox erat, et terris animalia somnus habebat: + effigies sacrae divom Phrygiique Penates, + quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis + extuleram, visi ante oculos adstare iacentis + in somnis, multo manifesti lumine, qua se + plena per insertas fundebat luna fenestras; + tum sic adfari et curas his demere dictis: + 'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est, + hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit. + Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti, + nos tumidum sub te permensi classibus aequor, + idem venturos tollemus in astra nepotes, + imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis + magna para, longumque fugae ne linque laborem. + Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit + Delius, aut Cretae iussit considere Apollo. + Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, + terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; + Oenotri coluere viri; nunc fama minores + Italiam dixisse ducis de nomine gentem: + hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus, + Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum. + Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti + haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat + Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.' + + Talibus attonitus visis et voce deorum--- + nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus + velatasque comas praesentiaque ora videbar; + tum gelidus toto manabat corpore sudor + corripio e stratis corpus, tendoque supinas + ad caelum cum voce manus, et munera libo + intemerata focis. Perfecto laetus honore + Anchisen facio certum, remque ordine pando. + Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes, + seque novo veterum deceptum errore locorum. + Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis, + sola mihi talis casus Cassandra canebat. + Nunc repeto haec generi portendere debita nostro, + et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare. + Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros + crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret? + Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.' + Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes. + Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis + vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor. + + Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae + adparent terrae, caelum undique et undique pontus, + tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber, + noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. + Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt + aequora; dispersi iactamur gurgite vasto; + involvere diem nimbi, et nox umida caelum + abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes. + Excutimur cursu, et caecis erramus in undis. + Ipse diem noctemque negat discernere caelo, + nec meminisse viae media Palinurus in unda. + Tris adeo incertos caeca caligine soles + erramus pelago, totidem sine sidere noctes. + Quarto terra die primum se attollere tandem + visa, aperire procul montis, ac volvere fumum. + Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae + adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + + Servatum ex undis Strophadum me litora primum + accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae, + insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno + Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam + clausa domus, mensasque metu liquere priores. + Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla + pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis. + Virginei volucrum voltus, foedissima ventris + proluvies, uncaeque manus, et pallida semper + ora fame. + + Huc ubi delati portus intravimus, ecce + laeta boum passim campis armenta videmus, + caprigenumque pecus nullo custode per herbas. + Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus + in partem praedamque Iovem; tum litore curvo + exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis. + At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt + Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas, + diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant + immundo; tum vox taetrum dira inter odorem. + Rursum in secessu longo sub rupe cavata, + arboribus clausi circum atque horrentibus umbris, + instruimus mensas arisque reponimus ignem: + rursum ex diverso caeli caecisque latebris + turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis, + polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant, + edico, et dira bellum cum gente gerendum. + Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam + disponunt enses et scuta latentia condunt. + Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere + litora, dat signum specula Misenus ab alta + aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant, + obscenas pelagi ferro foedare volucres: + sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo + accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae + semesam praedam et vestigia foeda relinquunt. + + Una in praecelsa consedit rupe Celaeno, + infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem: + 'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis, + Laomedontiadae, bellumne inferre paratis, + et patrio Harpyias insontis pellere regno? + Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta, + quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo + praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando. + Italiam cursu petitis, ventisque vocatis + ibitis Italiam, portusque intrare licebit; + sed non ante datam cingetis moenibus urbem, + quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis + ambesas subigat malis absumere mensas.' + Dixit, et in silvam pennis ablata refugit. + + At sociis subita gelidus formidine sanguis + deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis, + sed votis precibusque iubent exposcere pacem, + sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres. + Et pater Anchises passis de litore palmis + numina magna vocat, meritosque indicit honores: + 'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum, + et placidi servate pios!' Tum litore funem + deripere, excussosque iubet laxare rudentes. + Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis, + qua cursum ventusque gubernatorque vocabat. + Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos + Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis. + Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna, + et terram altricem saevi exsecramur Ulixi. + Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis + et formidatus nautis aperitur Apollo. + Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi; + ancora de prora iacitur, stant litore puppes. + + Ergo insperata tandem tellure potiti, + lustramurque Iovi votisque incendimus aras, + Actiaque Iliacis celebramus litora ludis. + Exercent patrias oleo labente palaestras + nudati socii; iuvat evasisse tot urbes + Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis. + Interea magnum sol circumvolvitur annum, + et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas. + Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis, + postibus adversis figo, et rem carmine signo: + AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA. + Linquere tum portus iubeo et considere transtris: + certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. + Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces, + litoraque Epiri legimus portuque subimus + Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem. + + Hic incredibilis rerum fama occupat auris, + Priamiden Helenum Graias regnare per urbes, + coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum, + et patrio Andromachen iterum cessisse marito. + Obstipui, miroque incensum pectus amore, + compellare virum et casus cognoscere tantos. + Progredior portu, classis et litora linquens, + sollemnis cum forte dapes et tristia dona + ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam + libabat cineri Andromache, Manisque vocabat + Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem + et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras. + + Ut me conspexit venientem et Troia circum + arma amens vidit, magnis exterrita monstris + deriguit visu in medio, calor ossa reliquit; + labitur, et longo vix tandem tempore fatur: + 'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers, + nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit, + Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem + implevit clamore locum. Vix pauca furenti + subicio, et raris turbatus vocibus hisco: + 'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco; + ne dubita, nam vera vides. + Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto + excipit, aut quae digna satis fortuna revisit + Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?' + + Deiecit voltum et demissa voce locuta est: + 'O felix una ante alias Priameia virgo, + hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis + iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos, + nec victoris eri tetigit captiva cubile! + nos, patria incensa, diversa per aequora vectae, + stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum, + servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus + Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos, + me famulo famulamque Heleno transmisit habendam. + Ast illum, ereptae magno inflammatus amore + coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes + excipit incautum patriasque obtruncat ad aras. + Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit + pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos + Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit, + Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem. + Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere? + Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris? + Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura, + quem tibi iam Troia--- + Ecqua tamen puero est amissae cura parentis? + Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis + et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?' + + Talia fundebat lacrimans longosque ciebat + incassum fletus, cum sese a moenibus heros + Priamides multis Helenus comitantibus adfert, + adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit, + et multum lacrimas verba inter singula fundit. + Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis + Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum + adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae. + Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur: + illos porticibus rex accipiebat in amplis; + aulai medio libabant pocula Bacchi, + impositis auro dapibus, paterasque tenebant. + + Iamque dies alterque dies processit, et aurae + vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro. + His vatem adgredior dictis ac talia quaeso: + 'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi, + qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis, + et volucrum linguas et praepetis omina pennae, + fare age---namque omnem cursum mihi prospera dixit + religio, et cuncti suaserunt numine divi + Italiam petere et terras temptare repostas: + sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno + prodigium canit, et tristis denuntiat iras, + obscenamque famem---quae prima pericula vito? + Quidve sequens tantos possim superare labores?' + + Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis, + exorat pacem divom, vittasque resolvit + sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe, + ipse manu multo suspensum numine ducit, + atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos: + + 'Nate dea,---nam te maioribus ire per altum + auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex + sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo--- + pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres + aequora et Ausonio possis considere portu, + expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae + scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno. + Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam + vicinosque, ignare, paras invadere portus, + longa procul longis via dividit invia terris. + Ante et Trinacria lentandus remus in unda, + et salis Ausonii lustrandum navibus aequor, + infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae, + quam tuta possis urbem componere terra: + signa tibi dicam, tu condita mente teneto: + cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam + litoreis ingens inventa sub ilicibus sus + triginta capitum fetus enixa iacebit. + alba, solo recubans, albi circum ubera nati, + is locus urbis erit, requies ea certa laborum. + Nec tu mensarum morsus horresce futuros: + fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo. + + 'Has autem terras, Italique hanc litoris oram, + proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu, + effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais. + Hic et Narycii posuerunt moenia Locri, + et Sallentinos obsedit milite campos + Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei + parva Philoctetae subnixa Petelia muro. + Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes, + et positis aris iam vota in litore solves, + purpureo velare comas adopertus amictu, + ne qua inter sanctos ignis in honore deorum + hostilis facies occurrat et omina turbet. + Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto: + hac casti maneant in religione nepotes. + + 'Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae + ventus, et angusti rarescent claustra Pelori, + laeva tibi tellus et longo laeva petantur + aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas. + Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina--- + tantum aevi longinqua valet mutare vetustas--- + dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus + una foret; venit medio vi pontus et undis + Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes + litore diductas angusto interluit aestu. + Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis + obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos + sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras + erigit alternos et sidera verberat unda. + At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris, + ora exsertantem et navis in saxa trahentem. + Prima hominis facies et pulchro pectore virgo + pube tenus, postrema immani corpore pristis, + delphinum caudas utero commissa luporum. + Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni + cessantem, longos et circumflectere cursus, + quam semel informem vasto vidisse sub antro + Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa. + + 'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati + si qua fides, animum si veris implet Apollo, + unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum + praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo: + Iunonis magnae primum prece numen adora; + Iunoni cane vota libens, dominamque potentem + supplicibus supera donis: sic denique victor + Trinacria finis Italos mittere relicta. + + 'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem, + divinosque lacus, et Averna sonantia silvis, + insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima + fata canit, foliisque notas et nomina mandat. + Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo, + digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit. + Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt; + verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus + impulit et teneras turbavit ianua frondes, + numquam deinde cavo volitantia prendere saxo, + nec revocare situs aut iungere carmina curat: + inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae. + Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,--- + quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum + vela vocet, possisque sinus implere secundos,--- + quin adeas vatem precibusque oracula poscas + ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat. + Illa tibi Italiae populos venturaque bella, + et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem + expediet, cursusque dabit venerata secundos. + Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri. + Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.' + + Quae postquam vates sic ore effatus amico est, + dona dehinc auro gravia sectoque elephanto + imperat ad navis ferri, stipatque carinis + ingens argentum, Dodonaeosque lebetas, + loricam consertam hamis auroque trilicem, + et conum insignis galeae cristasque comantis, + arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti. + Addit equos, additque duces; + remigium supplet; socios simul instruit armis. + + Interea classem velis aptare iubebat + Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti. + Quem Phoebi interpres multo compellat honore: + 'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo, + cura deum, bis Pergameis erepte ruinis, + ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis. + Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est; + Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo. + Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultra + provehor, et fando surgentis demoror austros?' + + Nec minus Andromache digressu maesta supremo + fert picturatas auri subtemine vestes + et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore), + textilibusque onerat donis, ac talia fatur: + 'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum + sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem, + coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum, + O milli sola mei super Astyanactis imago: + sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat; + et nunc aequali tecum pubesceret aevo.' + + Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis: + 'Vivite felices, quibus est fortuna peracta + iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur. + Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum, + arva neque Ausoniae semper cedentia retro + quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis + quam vestrae fecere manus, melioribus, opto, + auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis. + Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva + intraro, gentique meae data moenia cernam, + cognatas urbes olim populosque propinquos, + Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor + atque idem casus, unam faciemus utramque + Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.' + + Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta, + unde iter Italiam cursusque brevissimus undis. + Sol ruit interea et montes umbrantur opaci; + sternimur optatae gremio telluris ad undam, + sortiti remos, passimque in litore sicco + corpora curamus; fessos sopor inrigat artus. + Necdum orbem medium Nox horis acta subibat: + haud segnis strato surgit Palinurus et omnis + explorat ventos, atque auribus aera captat; + sidera cuncta notat tacito labentia caelo, + Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones, + armatumque auro circumspicit Oriona. + Postquam cuncta videt caelo constare sereno, + dat clarum e puppi signum; nos castra movemus, + temptamusque viam et velorum pandimus alas. + + Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis, + cum procul obscuros collis humilemque videmus + Italiam. ''Italiam'' primus conclamat Achates, + ''Italiam'' laeto socii clamore salutant. + Tum pater Anchises magnum cratera corona + induit, implevitque mero, divosque vocavit + stans celsa in puppi: + 'Di maris et terrae tempestatumque potentes, + ferte viam vento facilem et spirate secundi.' + Crebrescunt optatae aurae portusque patescit + iam propior, templumque adparet in arce Minervae. + Vela legunt socii et proras ad litora torquent. + Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum, + obiectae salsa spumant aspargine cautes; + ipse latet; gemino demittunt bracchia muro + turriti scopuli, refugitque ab litore templum. + Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi + tondentis campum late, candore nivali. + Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portas + bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. + Sed tamen idem olim curru succedere sueti + quadrupedes, et frena iugo concordia ferre; + spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur + Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis, + et capita ante aras Phrygio velamur amictu; + praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite + Iunoni Argivae iussos adolemus honores. + + Haud mora, continuo perfectis ordine votis, + cornua velatarum obvertimus antemarum, + Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva. + Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti + cernitur; attollit se diva Lacinia contra, + Caulonisque arces et navifragum Scylaceum. + Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna, + et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa + audimus longe fractasque ad litora voces, + exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae. + Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis: + hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat. + Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!' + + Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem + contorsit laevas proram Palinurus ad undas. + laevam cuncta cohors remis ventisque petivit. + Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem + subducta ad Manis imos desedimus unda. + Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: + ter spumam elisam et rorantia vidimus astra. + Interea fessos ventus cum sole reliquit, + ignarique viae Cyclopum adlabimur oris. + + Portus ab accessu ventorum immotus et ingens + ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis; + interdumque atram prorumpit ad aethera nubem, + turbine fumantem piceo et candente favilla, + attollitque globos flammarum et sidera lambit; + interdum scopulos avolsaque viscera montis + erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras + cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo. + Fama est Enceladi semustum fulmine corpus + urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam + impositam ruptis flammam exspirare caminis; + et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem + murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo. + Noctem illam tecti silvis immania monstra + perferimus, nec quae sonitum det causa videmus. + Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra + siderea polus, obscuro sed nubila caelo, + et lunam in nimbo nox intempesta tenebat. + + Postera iamque dies primo surgebat Eoo, + umentemque Aurora polo dimoverat umbram: + cum subito e silvis, macie confecta suprema, + ignoti nova forma viri miserandaque cultu + procedit, supplexque manus ad litora tendit. + Respicimus: dira inluvies inmissaque barba, + consertum tegumen spinis; at cetera Graius, + [et quondam patriis ad Troiam missus in armis.] + Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit + arma procul, paulum aspectu conterritus haesit, + continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps + cum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor, + per superos atque hoc caeli spirabile lumen, + tollite me, Teucri; quascumque abducite terras; + hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum, + et bello Iliacos fateor petiisse Penatis; + pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri, + spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto. + Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.' + Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans + haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus, + hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri. + Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus, + dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat. + Ille haec, deposita tandem formidine, fatur: + + 'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi, + nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto + paupere---mansissetque utinam fortuna!---profectus. + Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt, + inmemores socii vasto Cyclopis in antro + deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis, + intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat + sidera---Di, talem terris avertite pestem!--- + nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli. + Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. + Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro + prensa manu magna, medio resupinus in antro, + frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent + limina; vidi atro cum membra fluentia tabo + manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus. + Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes, + oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto. + Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus + cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum + immensus, saniem eructans et frusta cruento + per somnum commixta mero, nos magna precati + numina sortitique vices, una undique circum + fundimur, et telo lumen terebramus acuto,--- + ingens, quod torva solum sub fronte latebat, + Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,--- + et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras. + Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem + rumpite. + + Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro + lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat, + centum alii curva haec habitant ad litora volgo + infandi Cyclopes, et altis montibus errant. + Tertia iam lunae se cornua lumine complent, + cum vitam in silvis inter deserta ferarum + lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas + prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco. + Victum infelicem, bacas lapidosaque corna, + dant rami et volsis pascunt radicibus herbae. + Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem + conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset, + addixi: satis est gentem effugisse nefandam. + Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.' + + Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus + ipsum inter pecudes vasta se mole moventem + pastorem Polyphemum et litora nota petentem, + monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum. + Trunca manu pinus regit et vestigia firmat; + lanigerae comitantur oves---ea sola voluptas + solamenque mali. + Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit, + luminis effossi fluidum lavit inde cruorem, + dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor + iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit. + Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto + supplice sic merito, tacitique incidere funem; + vertimus et proni certantibus aequora remis. + Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit; + verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas, + nec potis Ionios fluctus aequare sequendo, + clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes + contremuere undae, penitusque exterrita tellus + Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis. + + At genus e silvis Cyclopum et montibus altis + excitum ruit ad portus et litora complent. + Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo + Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis, + concilium horrendum: quales cum vertice celso + aeriae quercus, aut coniferae cyparissi + constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae. + Praecipites metus acer agit quocumque rudentis + excutere, et ventis intendere vela secundis. + Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin + inter, utramque viam leti discrimine parvo, + ni teneant cursus; certum est dare lintea retro. + Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori + missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo + Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem. + Talia monstrabat relegens errata retrorsus + litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi. + + Sicanio praetenta sinu iacet insula contra + Plemyrium undosum; nomen dixere priores + Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem + occultas egisse vias subter mare; qui nunc + ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis. + Iussi numina magna loci veneramur; et inde + exsupero praepingue solum stagnantis Helori. + Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni + radimus, et fatis numquam concessa moveri + adparet Camerina procul campique Geloi, + immanisque Gela fluvii cognomine dicta. + Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe + moenia, magnanimum quondam generator equorum; + teque datis linquo ventis, palmosa Selinus, + et vada dura lego saxis Lilybeia caecis. + + Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora + accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis, + heu genitorem, omnis curae casusque levamen, + amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum + deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis! + Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, + hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno. + Hic labor extremus, longarum haec meta viarum. + Hinc me digressum vestris deus adpulit oris. + + Sic pater Aeneas intentis omnibus unus + fata renarrabat divom, cursusque docebat. + Conticuit tandem, factoque hic fine quievit. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER IV + + AT regina gravi iamdudum saucia cura + volnus alit venis, et caeco carpitur igni. + Multa viri virtus animo, multusque recursat + gentis honos: haerent infixi pectore voltus + verbaque, nec placidam membris dat cura quietem. + Postera Phoebea lustrabat lampade terras, + umentemque Aurora polo dimoverat umbram, + cum sic unanimam adloquitur male sana sororem: + 'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent! + Quis novus hic nostris successit sedibus hospes, + quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis! + Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum. + Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille + iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat! + Si mihi non animo fixum immotumque sederet, + ne cui me vinclo vellem sociare iugali, + postquam primus amor deceptam morte fefellit; + si non pertaesum thalami taedaeque fuisset, + huic uni forsan potui succumbere culpae. + Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei + coniugis et sparsos fraterna caede Penatis, + solus hic inflexit sensus, animumque labantem + impulit: adgnosco veteris vestigia flammae. + Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat, + vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras, + pallentis umbras Erebi noctemque profundam, + ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo. + Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores + abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.' + Sic effata sinum lacrimis implevit obortis. + + Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori, + solane perpetua maerens carpere iuventa, + nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris? + Id cinerem aut Manis credis curare sepultos? + Esto: aegram nulli quondam flexere mariti, + non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas + ductoresque alii, quos Africa terra triumphis + dives alit: placitone etiam pugnabis amori? + Nec venit in mentem, quorum consederis arvis? + Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello, + et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis; + hinc deserta siti regio, lateque furentes + Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam, + germanique minas? + Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda + hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas. + Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna + coniugio tali! Teucrum comitantibus armis + Punica se quantis attollet gloria rebus! + Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis + indulge hospitio, causasque innecte morandi, + dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion, + quassataeque rates, dum non tractabile caelum.' + + His dictis incensum animum inflammavit amore, + spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem. + Principio delubra adeunt, pacemque per aras + exquirunt; mactant lectas de more bidentis + legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo, + Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae. + Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido + candentis vaccae media inter cornua fundit, + aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras, + instauratque diem donis, pecudumque reclusis + pectoribus inhians spirantia consulit exta. + Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem, + quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas + interea, et tacitum vivit sub pectore volnus. + Uritur infelix Dido, totaque vagatur + urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta, + quam procul incautam nemora inter Cresia fixit + pastor agens telis, liquitque volatile ferrum + nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat + Dictaeos; haeret lateri letalis arundo. + Nunc media Aenean secum per moenia ducit, + Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam; + incipit effari, mediaque in voce resistit; + nunc eadem labente die convivia quaerit, + Iliacosque iterum demens audire labores + exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore. + Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim + luna premit suadentque cadentia sidera somnos, + sola domo maeret vacua, stratisque relictis + incubat, illum absens absentem auditque videtque; + aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta, + detinet, infandum si fallere possit amorem. + Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus + exercet, portusve aut propugnacula bello + tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque + murorum ingentes aequataque machina caelo. + + Quam simul ac tali persensit peste teneri + cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori, + talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis: + 'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis + tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen, + una dolo divom si femina victa duorum est! + Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra + suspectas habuisse domos Karthaginis altae. + Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto? + Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos + exercemus? Habes, tota quod mente petisti: + ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem. + Communem hunc ergo populum paribusque regamus + auspiciis; liceat Phrygio servire marito, + dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.' + + Olli---sensit enim simulata mente locutam, + quo regnum Italiae Libycas averteret oras--- + sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demens + abnuat, aut tecum malit contendere bello, + si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur. + Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam + esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis, + miscerive probet populos, aut foedera iungi. + Tu coniunx tibi fas animum temptare precando. + Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno: + 'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat + confieri possit, paucis, adverte, docebo. + Venatum Aeneas unaque miserrima Dido + in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus + extulerit Titan, radiisque retexerit orbem. + His ego nigrantem commixta grandine nimbum, + dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt, + desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo. + Diffugient comites et nocte tegentur opaca: + speluncam Dido dux et Troianus eandem + devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas, + [conubio iungam stabili propriamque dicabo,] + hic hymenaeus erit.'---Non adversata petenti + adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis. + + Oceanum interea surgens Aurora reliquit. + It portis iubare exorto delecta iuventus; + retia rara, plagae, lato venabula ferro, + Massylique ruunt equites et odora canum vis. + Reginam thalamo cunctantem ad limina primi + Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro + stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit. + Tandem progreditur, magna stipante caterva, + Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo. + Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum, + aurea purpuream subnectit fibula vestem. + Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus + incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis + infert se socium Aeneas atque agmina iungit. + Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta + deserit ac Delum maternam invisit Apollo, + instauratque choros, mixtique altaria circum + Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi; + ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem + fronde premit crinem fingens atque implicat auro; + tela sonant umeris: haud illo segnior ibat + Aeneas; tantum egregio decus enitet ore. + Postquam altos ventum in montis atque invia lustra, + ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae + decurrere iugis; alia de parte patentis + transmittunt cursu campos atque agmina cervi + pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt. + At puer Ascanius mediis in vallibus acri + gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos, + spumantemque dari pecora inter inertia votis + optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem. + + Interea magno misceri murmure caelum + incipit; insequitur commixta grandine nimbus; + et Tyrii comites passim et Troiana iuventus + Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros + tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes. + Speluncam Dido dux et Troianus eandem + deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno + dant signum; fulsere ignes et conscius aether + conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae. + Ille dies primus leti primusque malorum + causa fuit; neque enim specie famave movetur, + nec iam furtivum Dido meditatur amorem: + coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam. + + Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes--- + Fama, malum qua non aliud velocius ullum; + mobilitate viget, viresque adquirit eundo, + parva metu primo, mox sese attollit in auras, + ingrediturque solo, et caput inter nubila condit. + Illam Terra parens, ira inritata deorum, + extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem + progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis, + monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae + tot vigiles oculi subter, mirabile dictu, + tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures. + Nocte volat caeli medio terraeque per umbram, + stridens, nec dulci declinat lumina somno; + luce sedet custos aut summi culmine tecti, + turribus aut altis, et magnas territat urbes; + tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri. + Haec tum multiplici populos sermone replebat + gaudens, et pariter facta atque infecta canebat: + venisse Aenean, Troiano sanguine cretum, + cui se pulchra viro dignetur iungere Dido; + nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere + regnorum immemores turpique cupidine captos. + Haec passim dea foeda virum diffundit in ora. + Protinus ad regem cursus detorquet Iarban, + incenditque animum dictis atque aggerat iras. + + Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha, + templa Iovi centum latis immania regnis, + centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem, + excubias divom aeternas, pecudumque cruore + pingue solum et variis florentia limina sertis. + Isque amens animi et rumore accensus amaro + dicitur ante aras media inter numina divom + multa Iovem manibus supplex orasse supinis: + 'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis + gens epulata toris Lenaeum libat honorem, + aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques, + nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes + terrificant animos et inania murmura miscent? + Femina, quae nostris errans in finibus urbem + exiguam pretio posuit, cui litus arandum + cuique loci leges dedimus, conubia nostra + reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit. + Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu, + Maeonia mentum mitra crinemque madentem + subnexus, rapto potitur: nos munera templis + quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.' + + Talibus orantem dictis arasque tenentem + audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit + regia et oblitos famae melioris amantes. + Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat: + 'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis, + Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc + exspectat, fatisque datas non respicit urbes, + adloquere, et celeris defer mea dicta per auras. + Non illum nobis genetrix pulcherrima talem + promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis; + sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem + Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri + proderet, ac totum sub leges mitteret orbem. + Si nulla accendit tantarum gloria rerum, + nec super ipse sua molitur laude laborem, + Ascanione pater Romanas invidet arces? + Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur, + nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva? + Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.' + + Dixerat. Ille patris magni parere parabat + imperio; et primum pedibus talaria nectit + aurea, quae sublimem alis sive aequora supra + seu terram rapido pariter cum flamine portant; + tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco + pallentis, alias sub Tartara tristia mittit, + dat somnos adimitque, et lumina morte resignat. + Illa fretus agit ventos, et turbida tranat + nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit + Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit, + Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris + piniferum caput et vento pulsatur et imbri; + nix umeros infusa tegit; tum flumina mento + praecipitant senis, et glacie riget horrida barba. + Hic primum paribus nitens Cyllenius alis + constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas + misit, avi similis, quae circum litora, circum + piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta. + Haud aliter terras inter caelumque volabat, + litus harenosum Libyae ventosque secabat + materno veniens ab avo Cyllenia proles. + Ut primum alatis tetigit magalia plantis, + Aenean fundantem arces ac tecta novantem + conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva + ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena + demissa ex umeris, dives quae munera Dido + fecerat, et tenui telas discreverat auro. + Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altae + fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem + exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum? + Ipse deum tibi me claro demittit Olympo + regnator, caelum ac terras qui numine torquet; + ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras: + quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris? + Si te nulla movet tantarum gloria rerum, + [nec super ipse tua moliris laude laborem,] + Ascanium surgentem et spes heredis Iuli + respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus + debentur.' Tali Cyllenius ore locutus + mortalis visus medio sermone reliquit, + et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. + + At vero Aeneas aspectu obmutuit amens, + arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. + Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras, + attonitus tanto monitu imperioque deorum. + Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem + audeat adfatu? Quae prima exordia sumat? + Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc, + in partisque rapit varias perque omnia versat. + Haec alternanti potior sententia visa est: + Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum, + classem aptent taciti sociosque ad litora cogant, + arma parent, et quae rebus sit causa novandis + dissimulent; sese interea, quando optuma Dido + nesciat et tantos rumpi non speret amores, + temptaturum aditus, et quae mollissima fandi + tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes + imperio laeti parent ac iussa facessunt. + + At regina dolos---quis fallere possit amantem? + praesensit, motusque excepit prima futuros, + omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti + detulit armari classem cursumque parari. + Saevit inops animi, totamque incensa per urbem + bacchatur, qualis commotis excita sacris + Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho + orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron. + Tandem his Aenean compellat vocibus ultro: + 'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum + posse nefas, tacitusque mea decedere terra? + Nec te noster amor, nec te data dextera quondam, + nec moritura tenet crudeli funere Dido? + Quin etiam hiberno moliris sidere classem, + et mediis properas aquilonibus ire per altum, + crudelis? Quid, si non arva aliena domosque + ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret, + Troia per undosum peteretur classibus aequor + Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te + (quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui) + per conubia nostra, per inceptos hymenaeos, + si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam + dulce meum, miserere domus labentis, et istam--- + oro, si quis adhuc precibus locus---exue mentem. + Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni + odere, infensi Tyrii; te propter eundem + exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam, + fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes? + Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat. + Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater + destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas? + Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset + ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula + luderet Aeneas, qui te tamen ore referret, + non equidem omnino capta ac deserta viderer.' + + Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat + lumina, et obnixus curam sub corde premebat. + Tandem pauca refert: 'Ego te, quae plurima fando + enumerare vales, numquam, regina, negabo + promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae, + dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus. + Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto + speravi---ne finge---fugam, nec coniugis umquam + praetendi taedas, aut haec in foedera veni. + Me si fata meis paterentur ducere vitam + auspiciis et sponte mea componere curas, + urbem Troianam primum dulcisque meorum + reliquias colerem, Priami tecta alta manerent, + et recidiva manu posuissem Pergama victis. + Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, + Italiam Lyciae iussere capessere sortes: + hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces, + Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis, + quae tandem, Ausonia Teucros considere terra, + invidia est? Et nos fas extera quaerere regna. + Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris + nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt, + admonet in somnis et turbida terret imago; + me puer Ascanius capitisque iniuria cari, + quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis. + Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso--- + testor utrumque caput---celeris mandata per auras + detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi + intrantem muros, vocemque his auribus hausi. + Desine meque tuis incendere teque querelis: + Italiam non sponte sequor.' + + Talia dicentem iamdudum aversa tuetur, + huc illuc volvens oculos, totumque pererrat + luminibus tacitis, et sic accensa profatur: + 'Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, + perfide; sed duris genuit te cautibus horrens + Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres. + Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo? + Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit? + Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est? + Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno, + nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis. + Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem + excepi, et regni demens in parte locavi; + amissam classem, socios a morte reduxi. + Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo, + nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso + interpres divom fert horrida iussa per auras. + Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos + sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello. + I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas. + Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt, + supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido + saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens, + et, cum frigida mors anima seduxerit artus, + omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas. + Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.' + His medium dictis sermonem abrumpit, et auras + aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert, + linquens multa metu cunctantem et multa parantem + dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra + marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt. + + At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem + solando cupit et dictis avertere curas, + multa gemens magnoque animum labefactus amore, + iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit. + Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas + deducunt toto naves: natat uncta carina; + frondentisque ferunt remos et robora silvis + infabricata, fugae studio. + Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis. + Ac velut ingentem formicae farris acervum + cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt; + it nigrum campis agmen, praedamque per herbas + convectant calle angusto; pars grandia trudunt + obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt + castigantque moras; opere omnis semita fervet. + Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus? + quosve dabas gemitus, cum litora fervere late + prospiceres arce ex summa, totumque videres + misceri ante oculos tantis clamoribus aequor? + Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis? + Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando + cogitur, et supplex animos submittere amori, + ne quid inexpertum frustra moritura relinquat. + + 'Anna, vides toto properari litore; circum + undique convenere; vocat iam carbasus auras, + puppibus et laeti nautae imposuere coronas. + Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, + et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum + exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille + te colere, arcanos etiam tibi credere sensus; + sola viri mollis aditus et tempora noras. + I, soror, atque hostem supplex adfare superbum: + non ego cum Danais Troianam exscindere gentem + Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi, + nec patris Anchisae cineres Manisve revelli, + cur mea dicta neget duras demittere in auris. + Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti: + exspectet facilemque fugam ventosque ferentis. + Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro, + nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat: + tempus inane peto, requiem spatiumque furori, + dum mea me victam doceat fortuna dolere. + Extremam hanc oro veniam---miserere sororis--- + quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.' + + Talibus orabat, talisque miserrima fletus + fertque refertque soror: sed nullis ille movetur + fletibus, aut voces ullas tractabilis audit; + fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris. + Ac, velut annoso validam cum robore quercum + Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc + eruere inter se certant; it stridor, et altae + consternunt terram concusso stipite frondes; + ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras + aetherias, tantum radice in Tartara tendit: + haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros + tunditur, et magno persentit pectore curas; + mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes. + + Tum vero infelix fatis exterrita Dido + mortem orat; taedet caeli convexa tueri. + Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat, + vidit, turicremis cum dona imponeret aris, + horrendum dictu, latices nigrescere sacros, + fusaque in obscenum se vertere vina cruorem. + Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori. + Praeterea fuit in tectis de marmore templum + coniugis antiqui, miro quod honore colebat, + velleribus niveis et festa fronde revinctum: + hinc exaudiri voces et verba vocantis + visa viri, nox cum terras obscura teneret; + solaque culminibus ferali carmine bubo + saepe queri et longas in fletum ducere voces; + multaque praeterea vatum praedicta priorum + terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem + in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui + sola sibi, semper longam incomitata videtur + ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra. + Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus, + et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas; + aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes + armatam facibus matrem et serpentibus atris + cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae. + + Ergo ubi concepit furias evicta dolore + decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque + exigit, et, maestam dictis adgressa sororem, + consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat: + 'Inveni, germana, viam---gratare sorori--- + quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem. + Oceani finem iuxta solemque cadentem + ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas + axem humero torquet stellis ardentibus aptum: + hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos, + Hesperidum templi custos, epulasque draconi + quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos, + spargens umida mella soporiferumque papaver. + Haec se carminibus promittit solvere mentes + quas velit, ast aliis duras immittere curas, + sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro; + nocturnosque movet Manis: mugire videbis + sub pedibus terram, et descendere montibus ornos. + Testor, cara, deos et te, germana, tuumque + dulce caput, magicas invitam accingier artes. + Tu secreta pyram tecto interiore sub auras + erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit + impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem, + quo perii, superimponas: abolere nefandi + cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.' + Haec effata silet; pallor simul occupat ora. + Non tamen Anna novis praetexere funera sacris + germanam credit, nec tantos mente furores + concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei: + ergo iussa parat. + + At regina, pyra penetrali in sede sub auras + erecta ingenti taedis atque ilice secta, + intenditque locum sertis, et fronde coronat + funerea; super exuvias ensemque relictum + effigiemque toro locat, haud ignara futuri. + Stant arae circum, et crines effusa sacerdos + ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque, + tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae. + Sparserat et latices simulatos fontis Averni, + falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis + pubentes herbae nigri cum lacte veneni; + quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus + et matri praereptus amor. + Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta, + unum exuta pedem vinclis, in veste recincta, + testatur moritura deos et conscia fati + sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes + curae numen habet iustumque memorque, precatur. + + Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem + corpora per terras, silvaeque et saeva quierant + aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu, + cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres, + quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis + rura tenent, somno positae sub nocte silenti + [lenibant curas, et corda oblita laborum]. + At non infelix animi Phoenissa, nec umquam + Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem + accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens + saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu. + Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat: + 'En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores + experiar, Nomadumque petam conubia supplex, + quos ego sim totiens iam dedignata maritos? + Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum + iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos, + et bene apud memores veteris stat gratia facti? + Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis + invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum + Laomedonteae sentis periuria gentis? + Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes, + an Tyriis omnique manu stipata meorum + inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli, + rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo? + Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem. + Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem + his, germana, malis oneras atque obicis hosti. + Non licuit thalami expertem sine crimine vitam + degere, more ferae, tales nec tangere curas! + Non servata fides cineri promissa Sychaeo!' + + Tantos illa suo rumpebat pectore questus. + Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi, + carpebat somnos, rebus iam rite paratis. + Huic se forma dei voltu redeuntis eodem + obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est--- + omnia Mercurio similis, vocemque coloremque + et crinis flavos et membra decora iuventa: + 'Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos, + nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis, + demens, nec Zephyros audis spirare secundos? + Illa dolos dirumque nefas in pectore versat, + certa mori, varioque irarum fluctuat aestu. + Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas? + Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis + conlucere faces, iam fervere litora flammis, + si te his attigerit terris Aurora morantem. + Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper + femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae. + + Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris, + corripit e somno corpus, sociosque fatigat: + 'Praecipites vigilate, viri, et considite transtris; + solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto + festinare fugam tortosque incidere funes + ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum, + quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes. + Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo + dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem + fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro. + Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque; + litora deseruere; latet sub classibus aequor; + adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + + Et iam prima novo spargebat lumine terras + Tithoni croceum linquens Aurora cubile. + Regina e speculis ut primum albescere lucem + vidit, et aequatis classem procedere velis, + litoraque et vacuos sensit sine remige portus, + terque quaterque manu pectus percussa decorum, + flaventesque abscissa comas, 'Pro Iuppiter, ibit + hic' ait 'et nostris inluserit advena regnis? + Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur, + deripientque rates alii navalibus? Ite, + ferte citi flammas, date vela, impellite remos!--- + Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat? + Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt. + Tum decuit, cum sceptra dabas.---En dextra fidesque, + quem secum patrios aiunt portare Penates, + quem subiisse umeris confectum aetate parentem! + Non potui abreptum divellere corpus, et undis + spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro + Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis?--- + Verum anceps pugnae fuerat fortuna:---fuisset. + Quem metui moritura? Faces in castra tulissem, + implessemque foros flammis, natumque patremque + cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem. + 'Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras, + tuque harum interpres curarum et conscia Iuno, + nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes, + et Dirae ultrices, et di morientis Elissae, + accipite haec, meritumque malis advertite numen, + et nostras audite preces. Si tangere portus + infandum caput ac terris adnare necesse est, + et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret: + at bello audacis populi vexatus et armis, + finibus extorris, complexu avulsus Iuli, + auxilium imploret, videatque indigna suorum + funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae + tradiderit, regno aut optata luce fruatur, + sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena. + Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo. + Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum + exercete odiis, cinerique haec mittite nostro + munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto. + Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor, + qui face Dardanios ferroque sequare colonos, + nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires. + Litora litoribus contraria, fluctibus undas + imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.' + + Haec ait, et partis animum versabat in omnis, + invisam quaerens quam primum abrumpere lucem. + Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei; + namque suam patria antiqua cinis ater habebat: + 'Annam cara mihi nutrix huc siste sororem; + dic corpus properet fluviali spargere lympha, + et pecudes secum et monstrata piacula ducat: + sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta. + Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi, + perficere est animus, finemque imponere curis, + Dardaniique rogum capitis permittere flammae.' + Sic ait: illa gradum studio celerabat anili. + At trepida, et coeptis immanibus effera Dido, + sanguineam volvens aciem, maculisque trementis + interfusa genas, et pallida morte futura, + interiora domus inrumpit limina, et altos + conscendit furibunda rogos, ensemque recludit + Dardanium, non hos quaesitum munus in usus. + Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile + conspexit, paulum lacrimis et mente morata, + incubuitque toro, dixitque novissima verba: + 'Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant, + accipite hanc animam, meque his exsolvite curis. + Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi, + et nunc magna mei sub terras ibit imago. + Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi; + ulta virum, poenas inimico a fratre recepi; + felix, heu nimium felix, si litora tantum + numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!' + Dixit, et, os impressa toro, 'Moriemur inultae, + sed moriamur' ait. 'Sic, sic iuvat ire sub umbras: + Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto + Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.' + Dixerat; atque illam media inter talia ferro + conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore + spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta + atria; concussam bacchatur Fama per urbem. + Lamentis gemituque et femineo ululatu + tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether, + non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis + Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes + culmina perque hominum volvantur perque deorum. + Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu + unguibus ora soror foedans et pectora pugnis + per medios ruit, ac morientem nomine clamat: + 'Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas? + Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant? + Quid primum deserta querar? Comitemne sororem + sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses: + idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset. + His etiam struxi manibus, patriosque vocavi + voce deos, sic te ut posita crudelis abessem? + Exstinxti te meque, soror, populumque patresque + Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis + abluam, et, extremus si quis super halitus errat, + ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos, + semianimemque sinu germanam amplexa fovebat + cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores. + Illa, graves oculos conata attollere, rursus + deficit; infixum stridit sub pectore vulnus. + Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit; + ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto + quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta. + + Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem + difficilisque obitus, Irim demisit Olympo, + quae luctantem animam nexosque resolveret artus. + Nam quia nec fato, merita nec morte peribat, + sed misera ante diem, subitoque accensa furore, + nondum illi flavum Proserpina vertice crinem + abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco. + Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis, + mille trahens varios adverso sole colores, + devolat, et supra caput adstitit: 'Hunc ego Diti + sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.' + Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una + dilapsus calor, atque in ventos vita recessit. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER V + + INTEREA medium Aeneas iam classe tenebat + certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat, + moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae + conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem, + causa latet; duri magno sed amore dolores + polluto, notumque, furens quid femina possit, + triste per augurium Teucrorum pectora ducunt. + Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla + occurrit tellus, maria undique et undique caelum, + olli caeruleus supra caput adstitit imber, + noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. + Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta: + 'Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi? + Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus + colligere arma iubet validisque incumbere remis, + obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur: + 'Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor + spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo. + Mutati transversa fremunt et vespere ab atro + consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer. + Nec nos obniti contra, nec tendere tantum + sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur, + quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe + fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos, + si modo rite memor servata remetior astra.' + Tum pius Aeneas: 'Equidem sic poscere ventos + iamdudum et frustra cerno te tendere contra: + Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla, + quove magis fessas optem demittere naves, + quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten, + et patris Anchisae gremio complectitur ossa?' + Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi + intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis, + et tandem laeti notae advertuntur harenae. + + At procul ex celso miratus vertice montis + adventum sociasque rates occurrit Acestes, + horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae, + Troia Criniso conceptum flumine mater + quem genuit: veterum non immemor ille parentum + gratatur reduces, et gaza laetus agresti + excipit, ac fessos opibus solatur amicis. + + Postera cum primo stellas Oriente fugarat + clara dies, socios in coetum litore ab omni + advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur: + 'Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom, + annuus exactis completur mensibus orbis, + ex quo reliquias divinique ossa parentis + Condidimus terra maestasque sacravimus aras. + Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum, + semper honoratum---sic di voluistis---habebo. + Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul, + Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae; + annua vota tamen sollemnisque ordine pompas + exsequerer, strueremque suis altaria donis. + Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis, + haud equidem sine mente, reor, sine numine divom, + adsumus et portus delati intramus amicos. + Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem; + poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis + urbe velit posita templis sibi ferre dicatis. + Bina boum vobis Troia generatus Acestes + dat numero capita in naves; adhibete Penates + et patrios epulis et quos colit hospes Acestes. + Praeterea, si nona diem mortalibus almum + Aurora extulerit radiisque retexerit orbem, + prima citae Teucris ponam certamina classis; + quique pedum cursu valet, et qui viribus audax + aut iaculo incedit melior levibusque sagittis, + seu crudo fidit pugnam committere caestu, + cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae. + Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.' + + Sic fatus, velat materna tempora myrto; + hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes, + hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes. + Ille e concilio multis cum milibus ibat + ad tumulum, magna medius comitante caterva. + Hic duo rite mero libans carchesia Baccho + fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro, + purpureosque iacit flores, ac talia fatur: + 'Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti + nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae. + Non licuit fines Italos fataliaque arva, + nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.' + Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis + septem ingens gyros, septena volumina traxit, + amplexus placide tumulum lapsusque per aras, + caeruleae cui terga notae, maculosus et auro + squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus + mille iacit varios adverso sole colores. + Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo + tandem inter pateras et levia pocula serpens + libavitque dapes, rursusque innoxius imo + successit tumulo, et depasta altaria liquit. + Hoc magis inceptos genitori instaurat honores, + incertus, geniumne loci famulumne parentis + esse putet: caedit binas de more bidentes, + totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos; + vinaque fundebat pateris, animamque vocabat + Anchisae magni Manisque Acheronte remissos. + Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti + dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos; + ordine aena locant alii, fusique per herbam + subiciunt veribus prunas et viscera torrent. + + Exspectata dies aderat, nonamque serena + Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant, + famaque finitimos et clari nomen Acestae + excierat; laeto complerant litora coetu, + visuri Aeneadas, pars et certare parati. + Munera principio ante oculos circoque locantur + in medio, sacri tripodes viridesque coronae, + et palmae pretium victoribus, armaque et ostro + perfusae vestes, argenti aurique talenta; + et tuba commissos medio canit aggere ludos. + + Prima pares ineunt gravibus certamina remis + quattuor ex omni delectae classe carinae. + Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim, + mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi; + ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram, + urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu + impellunt, terno consurgunt ordine remi; + Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen, + Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus + caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti. + + Est procul in pelago saxum spumantia contra + litora, quod tumidis submersum tunditur olim + fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori; + tranquillo silet, immotaque attollitur unda + campus, et apricis statio gratissima mergis. + Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam + constituit signum nautis pater, unde reverti + scirent, et longos ubi circumflectere cursus. + Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro + ductores longe effulgent ostroque decori; + cetera populea velatur fronde iuventus, + nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit. + Considunt transtris, intentaque brachia remis; + intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit + corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido. + Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes, + haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor + nauticus, adductis spumant freta versa lacertis. + Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit + convulsum remis rostrisque tridentibus aequor. + Non tam praecipites biiugo certamine campum + corripuere, ruuntque effusi carcere currus, + nec sic immissis aurigae undantia lora + concussere iugis pronique in verbera pendent. + Tum plausu fremituque virum studiisque faventum + consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant + litora, pulsati colles clamore resultant. + + Effugit ante alios primisque elabitur undis + turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus + consequitur, melior remis, sed pondere pinus + tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis + Centaurusque locum tendunt superare priorem; + et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens + Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur + frontibus, et longa sulcant vada salsa carina. + Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant, + cum princeps medioque Gyas in gurgite victor + rectorem navis compellat voce Menoeten: + 'Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum; + litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes; + altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes + saxa timens proram pelagi detorquet ad undas. + 'Quo diversus abis?' iterum 'Pete saxa, Menoete!' + cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum + respicit instantem tergo, et propiora tenentem. + Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes + radit iter laevum interior, subitoque priorem + praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis. + Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens, + nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten, + oblitus decorisque sui sociumque salutis, + in mare praecipitem puppi deturbat ab alta; + ipse gubernaclo rector subit, ipse magister, + hortaturque viros, clavumque ad litora torquet. + At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est, + iam senior madidaque fluens in veste Menoetes + summa petit scopuli siccaque in rupe resedit. + Ilium et labentem Teucri et risere natantem, + et salsos rident revomentem pectore fluctus. + + Hic laeta extremis spes est accensa duobus, + Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem. + Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat, + nec tota tamen ille prior praeeunte carina; + parte prior, partem rostro premit aemula Pristis. + At media socios incedens nave per ipsos + hortatur Mnestheus: 'Nunc, nunc insurgite remis, + Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema + delegi comites; nunc illas promite vires, + nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi, + Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis. + Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo; + quamquam O!---sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti; + extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives, + et prohibete nefas.' Olli certamine summo + procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis, + subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus + aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis. + Attulit ipse viris optatum casus honorem. + Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet + interior, spatioque subit Sergestus iniquo, + infelix saxis in procurrentibus haesit. + Concussae cautes, et acuto in murice remi + obnixi crepuere, inlisaque prora pependit. + Consurgunt nautae et magno clamore morantur, + ferratasque trudes et acuta cuspide contos + expediunt, fractosque legunt in gurgite remos. + At laetus Mnestheus successuque acrior ipso + agmine remorum celeri ventisque vocatis + prona petit maria et pelago decurrit aperto. + Qualis spelunca subito commota columba, + cui domus et dulces latebroso in pumice nidi, + fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis + dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto + radit iter liquidum, celeres neque commovet alas: + sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis + aequora, sic illam fert impetus ipse volantem. + Et primum in scopulo luctantem deserit alto + Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem + auxilia, et fractis discentem currere remis + Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram + consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est. + + Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus: + quem petit, et summis adnixus viribus urguet. + Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem + instigant studiis, resonatque fragoribus aether. + Hi proprium decus et partum indignantur honorem + ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci; + hos successus alit: possunt, quia posse videntur. + Et fors aequatis cepissent praemia rostris, + ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus + fudissetque preces, divosque in vota vocasset: + Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, + vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum + constituam ante aras, voti reus, extaque salsos + porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.' + Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis + Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo, + et pater ipse manu magna Portunus euntem + impulit; illa Noto citius volucrique sagitta + ad terram fugit, et portu se condidit alto. + + Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis, + victorem magna praeconis voce Cloanthum + declarat viridique advelat tempora lauro, + muneraque in naves ternos optare iuvencos, + vinaque et argenti magnum dat ferre talentum. + Ipsis praecipuos ductoribus addit honores: + victori chlamydem auratam, quam plurima circum + purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit, + intextusque puer frondosa regius Ida + veloces iaculo cervos cursuque fatigat, + acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida + sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis; + longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt + custodes, saevitque canum latratus in auras. + At qui deinde locum tenuit virtute secundum, + levibus huic hamis consertam auroque trilicem + loricam, quam Demoleo detraxerat ipse + victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto, + donat habere viro, decus et tutamen in armis. + Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant + multiplicem, conixi umeris; indutus at olim + Demoleos cursu palantes Troas agebat. + Tertia dona facit geminos ex aere lebetas, + cymbiaque argento perfecta atque aspera signis. + Iamque adeo donati omnes opibusque superbi + puniceis ibant evincti tempora taenis, + cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus, + amissis remis atque ordine debilis uno, + inrisam sine honore ratem Sergestus agebat. + Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens, + aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu + seminecem liquit saxo lacerumque viator; + nequiquam longos fugiens dat corpore tortus, + parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla + arduus attollens, pars volnere clauda retentat + nexantem nodis seque in sua membra plicantem: + tali remigio navis se tarda movebat; + vela facit tamen, et velis subit ostia plenis. + Sergestum Aeneas promisso munere donat, + servatam ob navem laetus sociosque reductos. + Olli serva datur, operum haud ignara Minervae, + Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati. + + Hoc pius Acneas misso certamine tendit + gramineum in campum, quem collibus undique curvis + cingebant silvae, mediaque in valle theatri + circus erat; quo se multis cum milibus heros + consessu medium tulit exstructoque resedit. + Hic, qui forte velint rapido contendere cursu, + imitat pretiis animos, et praemia ponit. + Undique conveniunt leucri mixtique Sicani, + Nisus et Euryalus primi, + Euryalus forma insignis viridique iuventa, + Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus + regius egregia Priami de stirpe Diores; + hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan, + alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis; + tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque, + adsueti silvis, comites senioris Acestae; + multi praeterea, quos fama obscura recondit. + Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus: + 'Accipite haec animis, laetasque advertite mentes: + nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit. + Gnosia bina dabo levato lucida ferro + spicula caelatamque argento ferre bipennem; + omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi + accipient flavaque caput nectentur oliva. + Primus equum phaleris insignem victor habeto; + alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis + Threiciis, lato quam circum amplectitur auro + balteus et tereti subnectit fibula gemma; + tertius Argolica hac galea contentus abito.' + + Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente + corripiunt spatia audito, limenque relinquunt, + effusi nimbo similes, simul ultima signant. + Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus + emicat, et ventis et fulminis ocior alis; + proximus huic, longo sed proxumus intervallo, + insequitur Salius; spatio post deinde relicto + tertius Euryalus: + Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso + ecce volat calcemque terit iam calce Diores, + incumbens umero, spatia et si plura supersint, + transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat. + Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam + finem adventabant, levi cum sanguine Nisus + labitur infelix, caesis ut forte iuvencis + fusus humum viridisque super madefecerat herbas. + Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso + haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso + concidit immundoque fimo sacroque cruore. + Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum; + nam sese opposuit Salio per lubrica surgens; + ille autem spissa iacuit revolutus harena. + Emicat Euryalus, et munere victor amici + prima tenet, plausuque volat fremituque secundo. + Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores. + Hic totum caveae consessum ingentis et ora + prima patrum magnis Salius clamoribus implet, + ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem. + Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae, + gratior et pulchro veniens in corpore virtus. + Adiuvat et magna proclamat voce Diores, + qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit + ultima, si primi Salio reddentur honores. + Tum pater Aeneas 'Vestra' inquit 'munera vobis + certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo; + me liceat casus misereri insontis amici.' + Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis + dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis. + Hic Nisus, 'Si tanta' inquit 'sunt praemia victis, + et te lapsorum miseret, quae munera Niso + digna dabis, primam merui qui laude coronam, + ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset? + Et simul his dictis faciem ostentabat et udo + turpia membra fimo. Risit pater optimus olli + et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem, + Neptuni sacro Danais de poste refixum. + Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat; + + Post, ubi confecti cursus, et dona peregit: + 'Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens, + adsit, et evinctis attollat brachia palmis.' + Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem, + victori velatum auro vittisque iuvencum, + ensem atque insignem galeam solacia victo. + Nec mora: continuo vastis cum viribus effert + ora Dares, magnoque virum se murmure tollit; + solus qui Paridem solitus contendere contra, + idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector, + victorem Buten immani corpore, qui se + Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat, + perculit, et fulva moribundum extendit harena. + Talis prima Dares caput altum in proelia tollit, + ostenditque umeros latos, alternaque iactat + brachia protendens, et verberat ictibus auras. + Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto + audet adire virum manibusque inducere caestus. + Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma, + Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus + tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur: + 'Nate dea, si nemo audet se credere pugnae, + quae finis standi? Quo me decet usque teneri? + Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant + Dardanidae, reddique viro promissa iubebant. + + Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes, + proximus ut viridante toro consederat herbae: + 'Entelle, heroum quondam fortissime frustra, + tantane tam patiens nullo certamine tolli + dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister + requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem + Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?' + Ille sub haec: 'Non laudis amor, nec gloria cessit + pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta + sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires. + Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste + exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas, + haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco + venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus + in medium geminos immani pondere caestus + proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus + ferre manum, duroque intendere brachia tergo. + Obstipuere animi: tantorum ingentia septem + terga boum plumbo insuto ferroque rigebant. + Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat; + magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa + huc illuc vinclorum immensa volumina versat. + Tum senior talis referebat pectore voces: + 'Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma + vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam? + Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;--- + sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;--- + his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus, + dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum + temporibus geminis canebat sparsa senectus. + Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat, + idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes, + aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto; + solve metus; et tu Troianos exue caestus.' + Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum + et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque + exuit, atque ingens media consistit harena. + Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos, + et paribus palmas amborum innexuit armis. + Constitit in digitos extemplo arrectus uterque, + brachiaque ad superas interritus extulit auras. + Abduxere retro longe capita ardua ab ictu, + immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt. + Ille pedum melior motu, fretusque iuventa; + hic membris et mole valens, sed tarda trementi + genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus. + Multa viri nequiquam inter se volnera iactant, + multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos + dant sonitus, erratque auris et tempora circum + crebra manus, duro crepitant sub volnere malae. + Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem, + corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit. + Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem, + aut montana sedet circum castella sub armis, + nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat + arte locum, et variis adsultibus inritus urguet. + Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte + extulit: ille ictum venientem a vertice velox + praevidit, celerique elapsus corpore cessit. + Entellus vires in ventum effudit, et ultro + ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto + concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho, + aut Ida in magna, radicibus eruta pinus. + Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes; + it clamor caelo, primusque accurrit Acestes, + aequaevumque ab humo miserans attollit amicum. + At non tardatus casu neque territus heros + acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira. + Tum pudor incendit vires et conscia virtus, + praecipitemque Daren ardens agit aequore toto, + nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra; + nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi + culminibus crepitant, sic densis ictibus heros + creber utraque manu pulsat versatque Dareta. + + Tum pater Aeneas procedere longius iras + et saevire animis Entellum haud passus acerbis; + sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta + eripuit mulcens dictis, ac talia fatur: + 'Infelix, quae tanta animum dementia cepit? + Non vires alias conversaque numina sentis? + Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit. + Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem, + iactantemque utroque caput, crassumque cruorem + ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes, + ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati + accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt. + Hic victor, superans animis tauroque superbus: + 'Nate dea, vosque haec' inquit 'cognoscite, Teucri, + et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires, + et qua servetis revocatum a morte Dareta.' + Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci, + qui donum adstabat pugnae, durosque reducta + libravit dextra media inter cornua caestus, + arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro. + sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos. + Ille super tales effundit pectore voces: + 'Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis + persolvo; hic victor caestus artemque repono.' + + Protinus Aeneas celeri certare sagitta + invitat qui forte velint, et praemia ponit, + ingentique manu malum de nave Seresti + erigit, et volucrem traiecto in fune columbam, + quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto. + Convenere viri, deiectamque aerea sortem + accepit galea; et primus clamore secundo + Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis; + quem modo navali Mnestheus certamine victor + consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva. + Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater, + Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus, + in medios telum torsisti primus Achivos. + Extremus galeaque ima subsedit Acestes, + ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem. + Tum validis flexos incurvant viribus arcus + pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris. + Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta + Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras; + et venit, adversique infigitur arbore mali. + Intremuit malus, timuitque exterrita pennis + ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu. + Post acer Mnestheus adducto constitit arcu, + alta petens, pariterque oculos telumque tetendit. + Ast ipsam miserandus avem contingere ferro + non valuit: nodos et vincula linea rupit, + quis innexa pedem malo pendebat ab alto: + illa notos atque alta volans in nubila fugit. + Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato + tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit, + iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis + plaudentem nigra figit sub nube columbam. + Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris + aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam. + + Amissa solus palma superabat Acestes; + qui tamen aerias telum contendit in auras, + ostentans artemque pater arcumque sonantem. + Hic oculis subito obicitur magnoque futurum + augurio monstrum; docuit post exitus ingens, + seraque terrifici cecinerunt omina vates. + Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo, + signavitque viam flammis, tenuisque recessit + consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa + transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt. + Attonitis haesere animis, superosque precati + Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen + abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten + muneribus cumulat magnis, ac talia fatur: + 'Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi + talibus auspiciis exsortem ducere honores. + Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis, + cratera impressum signis, quem Thracius olim + Anchisae genitori in magno munere Cisseus + ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.' + Sic fatus cingit viridanti tempora lauro, + et primum ante omnes victorem appellat Acesten. + Nec bonus Eurytion praelato invidit honori, + quamvis solus avem caelo deiecit ab alto. + Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit; + extremus, volucri qui fixit arundine malum. + + At pater Aeneas, nondum certamine misso, + custodem ad sese comitemque impubis Iuli + Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem: + 'Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum + agmen habet secum, cursusque instruxit equorum, + ducat avo turmas, et sese ostendat in armis, + dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo + infusum populum, et campos iubet esse patentes. + Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum + frenatis lucent in equis, quos omnis euntes + Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus. + omnibus in morem tonsa coma pressa corona; + cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro; + pars levis umero pharetras; it pectore summo + flexilis obtorti per collum circulus auri. + Tres equitum numero turmae, ternique vagantur + ductores: pueri bis seni quemque secuti + agmine partito fulgent paribusque magistris. + Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem + nomen avi referens Priamus,---tua clara, Polite, + progenies, auctura Italos,---quem Thracius albis + portat equus bicolor maculis, vestigia primi + alba pedis frontemque ostentans arduus albam. + Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini, + parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo. + Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus + Sidonio est invectus equo, quem candida Dido + esse sui dederat monumentum et pignus amoris. + Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae + fertur equis. + Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes + Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum. + Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum + lustravere in equis, signum clamore paratis + Epytides longe dedit insonuitque flagello. + Olli discurrere pares, atque agmina terni + diductis solvere choris, rursusque vocati + convertere vias infestaque tela tulere. + Inde alios ineunt cursus aliosque recursus + adversi spatiis, alternosque orbibus orbes + impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis; + et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt + infensi, facta pariter nunc pace feruntur. + Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta + parietibus textum caecis iter, ancipitemque + mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi + falleret indeprensus et inremeabilis error; + haud alio Teucrum nati vestigia cursu + impediunt texuntque fugas et proelia ludo, + delphinum similes, qui per maria umida nando + Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.] + Hunc morem cursus atque haec certamina primus + Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam, + rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos, + quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes; + Albani docuere suos; hinc maxima porro + accepit Roma, et patrium servavit honorem; + Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen. + Hac celebrata tenus sancto certamina patri. + + Hic primum fortuna fidem mutata novavit. + Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis, + Irim de caelo misit Saturnia Iuno + Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti, + multa movens, necdum antiquum saturata dolorem. + Illa, viam celerans per mille coloribus arcum, + nulli visa cito decurrit tramite virgo. + Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat, + desertosque videt portus classemque relictam. + At procul in sola secretae Troades acta + amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum + pontum adspectabant flentes. 'Heu tot vada fessis + et tantum superesse maris!' vox omnibus una. + Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem. + Ergo inter medias sese haud ignara nocendi + conicit, et faciemque deae vestemque reponit; + fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli, + cui genus et quondam nomen natique fuissent; + ac sic Dardanidum mediam se matribus infert: + 'O miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello + traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens + infelix, cui te exitio Fortuna reservat? + Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas, + eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa + sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum + Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis. + Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes: + quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem? + O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates, + nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam + Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo? + Quin agite et mecum infaustas exurite puppes. + Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago + ardentes dare visa faces: ''Hic quaerite Troiam; + hic domus est'' inquit ''vobis.'' Iam tempus agi res, + uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae + Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.' + Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem, + sublataque procul dextra conixa coruscat, + et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda + Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu, + Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix: + 'Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres, + est Dorycli coniunx; divini signa decoris + ardentesque notate oculos; qui spiritus illi, + qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti. + Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui + aegram, indignantem, tali quod sola careret + munere, nec meritos Anchisae inferet honores.' + Haec effata. + At matres primo ancipites oculisque malignis + ambiguae spectare rates miserum inter amorem + praesentis terrae fatisque vocantia regna, + cum dea se paribus per caelum sustulit alis, + ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. + Tum vero attonitae monstris actaeque furore + conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem; + pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque + coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis + transtra per et remos et pictas abiete puppes. + + Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri + incensas perfert naves Eumelus, et ipsi + respiciunt atram in nimbo volitare favillam. + Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres + ducebat, sic acer equo turbata petivit + castra, nec exanimes possunt retinere magistri. + 'Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit, + 'heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra + Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester + Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem, + qua ludo indutus belli simulacra ciebat; + accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum. + Ast illae diversa metu per litora passim + diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim + saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque + mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est. + + Sed non idcirco flammae atque incendia vires + indomitas posuere; udo sub robore vivit + stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas + est vapor, et toto descendit corpore pestis, + nec vires heroum infusaque flumina prosunt. + Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem, + auxilioque vocare deos, et tendere palmas: + 'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum + Troianos, si quid pietas antiqua labores + respicit humanos, da flammam evadere classi + nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto. + Vel tu, quod superest infesto fulmine morti, + si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.' + Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra + tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt + ardua terrarum et campi; ruit aethere toto + turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris; + implenturque super puppes; semiusta madescunt + robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes, + quattuor amissis, servatae a peste carinae. + + At pater Aeneas, casu concussus acerbo, + nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas + mutabat versans, Siculisne resideret arvis, + oblitus fatorum, Italasne capesseret oras. + Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas + quem docuit multaque insignem reddidit arte, + haec responsa dabat, vel quae portenderet ira + magna deum, vel quae fatorum posceret ordo; + isque his Aenean solatus vocibus infit: + 'Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur; + quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est. + Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes: + hunc cape consiliis socium et coniunge volentem; + huic trade, amissis superant qui navibus, et quos + pertaesum magni incepti rerumque tuarum est; + longaevosque senes ac fessas aequore matres, + et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est, + delige, et his habeant terris sine moenia fessi: + urbem appellabunt permisso nomine Acestam.' + + Talibus incensus dictis senioris amici, + tum vero in curas animo diducitur omnes. + Et nox atra polum bigis subvecta tenebat: + visa dehinc caelo facies delapsa parentis + Anchisae subito tales effundere voces: + 'Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat, + care magis, nate, Iliacis exercite fatis, + imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem + depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est. + Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes + dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda, + defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu + debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante + infernas accede domos, et Averna per alta + congressus pete, nate, meos. Non me impia namque + Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum + concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla + nigrarum multo pecudum te sanguine ducet: + tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces. + Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus, + et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.' + Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras. + Aeneas, 'Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit, + 'Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?' + Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes, + Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae + farre pio et plena supplex veneratur acerra. + + Extemplo socios primumque arcessit Acesten, + et Iovis imperium et cari praecepta parentis + edocet, et quae nunc animo sententia constet. + Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes. + Transcribunt urbi matres, populumque volentem + deponunt, animos nil magnae laudis egentes. + Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt + robora navigiis, aptant remosque rudentesque, + exigui numero, sed bello vivida virtus. + Interea Aeneas urbem designat aratro + sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam + esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes, + indicitque forum et patribus dat iura vocatis. + Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes + fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos + ac lucus late sacer additur Anchiseo. + + Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris + factus honos: placidi straverunt aequora venti, + creber et adspirans rursus vocat Auster in altum. + Exoritur procurva ingens per litora fletus; + complexi inter se noctemque diemque morantur. + Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam + visa maris facies et non tolerabile nomen, + ire volunt, omnemque fugae perferre laborem. + Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis, + et consanguineo lacrimans commendat Acestae. + Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam + caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem. + Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae, + stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos + proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit. + Prosequitur surgens a puppi ventus euntes. + Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. + + At Venus interea Neptunum exercita curis + adloquitur, talesque effundit pectore questus: + Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus + cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes; + quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla, + nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit. + Non media de gente Phrygum exedisse nefandis + urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem: + reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae + insequitur: causas tanti sciat illa furoris. + Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis + quam molem subito excierit: maria omnia caelo + miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis, + in regnis hoc ausa tuis. + Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis + exussit foede puppes, et classe subegit + amissa socios ignotae linquere terrae. + Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas + vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim: + si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.' + Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti: + 'Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis, + unde genus ducis: merui quoque; saepe furores + compressi, et rabiem tantam caelique marisque. + Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor, + Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles + exanimata sequens impingeret agmina muris, + milia multa daret leto, gemerentque repleti + amnes, nec reperire viam atque evolvere posset + in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti + congressum Aenean nec dis nec viribus aequis + nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo + structa meis manibus periurae moenia Troiae. + Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores. + Tutus, quos optas, portus accedet Averni. + Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres; + unum pro multis dabitur caput.' + His ubi laeta deae permulsit pectora dictis, + iungit equos auro genitor, spumantiaque addit + frena feris, manibusque omnes effundit habenas. + Caeruleo per summa levis volat aequora curru; + subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti + sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi. + Tum variae comitum facies, immania cete, + et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon, + Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis; + laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo, + Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque. + + Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim + gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes + attolli malos, intendi brachia velis. + Una omnes fecere pedem pariterque sinistros, + nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent + cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem. + Princeps ante omnes densum Palinurus agebat + agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi. + Iamque fere mediam caeli Nox humida metam + contigerat; placida laxabant membra quiete + sub remis fusi per dura sedilia nautae: + cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris + aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras, + te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans + insonti; puppique deus consedit in alta, + Phorbanti similis, funditque has ore loquelas: + 'Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem; + aequatae spirant aurae; datur hora quieti. + Pone caput, fessosque oculos furare labori: + ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.' + Cui vix attollens Palinurus lumina fatur: + 'Mene salis placidi voltum fluctusque quietos + ignorare iubes? Mene huic confidere monstro? + Aenean credam quid enim fallacibus auris + et caelo, totiens deceptus fraude sereni?' + Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens + nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat. + Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem, + vique soporatum Stygia, super utraque quassat + tempora, cunctantique natantia lumina solvit. + Vix primos inopina quies laxaverat artus, + et super incumbens cum puppis parte revolsa, + cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas + praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem; + ipse volans tenues se sustulit ales ad auras. + Currit iter tutum non secius aequore classis, + promissisque patris Neptuni interrita fertur. + Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat, + difficiles quondam multorumque ossibus albos, + tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant: + cum pater amisso fluitantem errare magistro + sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis, + multa gemens, casuque animum concussus amici + 'O nimium caelo et pelago confise sereno, + nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!' + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER VI + + SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas, + et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris. + Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci + ancora fundabat naves, et litora curvae + praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens + litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae + abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum + tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat. + At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo + praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae + antrum immane petit, magnum cui mentem animumque + Delius inspirat vates, aperitque futura. + Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta. + + Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna, + praepetibus pennis ausus se credere caelo, + insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos, + Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce. + Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit + remigium alarum, posuitque immania templa. + In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas + Cecropidae iussi---miserum!---septena quotannis + corpora natorum; stat ductis sortibus urna. + Contra elata mari respondet Gnosia tellus: + hic crudelis amor tauri, suppostaque furto + Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis + Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae; + hic labor ille domus et inextricabilis error; + magnum reginae sed enim miseratus amorem + Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit, + caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam + partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes. + Bis conatus erat casus effingere in auro; + bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia + perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates + adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos, + Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi: + 'Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit; + nunc grege de intacto septem mactare iuvencos + praestiterit, totidem lectas de more bidentes.' + Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur + iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos. + + Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum, + quo lati ducunt aditus centum, ostia centum; + unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae. + Ventum erat ad limen, cum virgo. 'Poscere fata + tempus' ait; 'deus, ecce, deus!' Cui talia fanti + ante fores subito non voltus, non color unus, + non comptae mansere comae; sed pectus anhelum, + et rabie fera corda tument; maiorque videri, + nec mortale sonans, adflata est numine quando + iam propiore dei. 'Cessas in vota precesque, + Tros' ait 'Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent + attonitae magna ora domus.' Et talia fata + conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit + ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo: + 'Phoebe, graves Troiae semper miserate labores, + Dardana qui Paridis direxti tela manusque + corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras + tot maria intravi duce te, penitusque repostas + Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva, + iam tandem Italiae fugientis prendimus oras; + hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta. + Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, + dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens + gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates, + praescia venturi, da, non indebita posco + regna meis fatis, Latio considere Teucros + errantisque deos agitataque numina Troiae. + Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum + instituam, festosque dies de nomine Phoebi. + Te quoque magna manent regnis penetralia nostris: + hic ego namque tuas sortes arcanaque fata, + dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo, + alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda, + ne turbata volent rapidis ludibria ventis; + ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi. + + At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro + bacchatur vates, magnum si pectore possit + excussisse deum; tanto magis ille fatigat + os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo. + Ostia iamque domus patuere ingentia centum + sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras: + 'O tandem magnis pelagi defuncte periclis! + Sed terrae graviora manent. In regna Lavini + Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam; + sed non et venisse volent. Bella, horrida bella, + et Thybrim multo spumantem sanguine cerno. + Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra + defuerint; alius Latio iam partus Achilles, + natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno + usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis + quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes! + Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris + externique iterum thalami. + Tu ne cede malis, sed contra audentior ito, + qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis, + quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.' + + Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla + horrendas canit ambages antroque remugit, + obscuris vera involvens: ea frena furenti + concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo. + Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt, + incipit Aeneas heros: 'Non ulla laborum, + O virgo, nova mi facies inopinave surgit; + omnia praecepi atque animo mecum ante peregi. + Unum oro: quando hic inferni ianua regis + dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso, + ire ad conspectum cari genitoris et ora + contingat; doceas iter et sacra ostia pandas. + Illum ego per flammas et mille sequentia tela + eripui his umeris, medioque ex hoste recepi; + ille meum comitatus iter, maria omnia mecum + atque omnes pelagique minas caelique ferebat, + invalidus, vires ultra sortemque senectae. + Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem, + idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque, + alma, precor, miserere;---potes namque omnia, nec te + nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;--- + si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus, + Threicia fretus cithara fidibusque canoris, + si fratrem Pollux alterna morte redemit, + itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum + quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.' + + Talibus orabat dictis, arasque tenebat, + cum sic orsa loqui vates: 'Sate sanguine divom, + Tros Anchisiade, facilis descensus Averno; + noctes atque dies patet atri ianua Ditis; + sed revocare gradum superasque evadere ad auras, + hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit + Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus, + dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae, + Cocytusque sinu labens circumvenit atro. + Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est, + bis Stygios innare lacus, bis nigra videre + Tartara, et insano iuvat indulgere labori, + accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca + aureus et foliis et lento vimine ramus, + Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis + lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae. + Sed non ante datur telluris operta subire, + auricomos quam quis decerpserit arbore fetus. + Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus + instituit. Primo avulso non deficit alter + aureus, et simili frondescit virga metallo. + Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum + carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur, + si te fata vocant; aliter non viribus ullis + vincere, nec duro poteris convellere ferro. + Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici--- + heu nescis---totamque incestat funere classem, + dum consulta petis nostroque in limine pendes. + Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro. + Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto: + sic demum lucos Stygis et regna invia vivis + aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore. + + Aeneas maesto defixus lumina voltu + ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat + eventus animo secum. Cui fidus Achates + it comes, et paribus curis vestigia figit. + Multa inter sese vario sermone serebant, + quem socium exanimem vates, quod corpus humandum + diceret. Atque illi Misenum in litore sicco, + ut venere, vident indigna morte peremptum, + Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter + aere ciere viros, Martemque accendere cantu. + Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum + et lituo pugnas insignis obibat et hasta: + postquam illum vita victor spoliavit Achilles, + Dardanio Aeneae sese fortissimus heros + addiderat socium, non inferiora secutus. + Sed tum, forte cava dum personat aequora concha, + demens, et cantu vocat in certamina divos, + aemulus exceptum Triton, si credere dignum est, + inter saxa virum spumosa inmerserat unda. + Ergo omnes magno circum clamore fremebant, + praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae, + haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri + congerere arboribus caeloque educere certant. + Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum; + procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex, + fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur + scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos. + + Nec non Aeneas opera inter talia primus + hortatur socios, paribusque accingitur armis. + Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat, + aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur: + 'Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus + ostendat nemore in tanto, quando omnia vere + heu nimium de te vates, Misene, locuta est.' + Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae + ipsa sub ora viri caelo venere volantes, + et viridi sedere solo. Tum maximus heros + maternas agnoscit aves, laetusque precatur: + 'Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras + dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat + ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus, + diva parens.' Sic effatus vestigia pressit, + observans quae signa ferant, quo tendere pergant. + Pascentes illae tantum prodire volando, + quantum acie possent oculi servare sequentum. + Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni, + tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae + sedibus optatis geminae super arbore sidunt, + discolor unde auri per ramos aura refulsit. + Quale solet silvis brumali frigore viscum + fronde virere nova, quod non sua seminat arbos, + et croceo fetu teretis circumdare truncos, + talis erat species auri frondentis opaca + ilice, sic leni crepitabat brattea vento. + Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit + cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae. + + Nec minus interea Misenum in litore Teucri + flebant, et cineri ingrato suprema ferebant. + Principio pinguem taedis et robore secto + ingentem struxere pyram, cui frondibus atris + intexunt latera, et ferales ante cupresios + constituunt, decorantque super fulgentibus armis. + Pars calidos latices et aena undantia flammis + expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt. + Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt, + purpureasque super vestes, velamina nota, + coniciunt. Pars ingenti subiere feretro, + triste ministerium, et subiectam more parentum + aversi tenuere facem. Congesta cremantur + turea dona, dapes, fuso crateres olivo. + Postquam conlapsi cineres et flamma quievit + reliquias vino et bibulam lavere favillam, + ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno. + Idem ter socios pura circumtulit unda, + spargens rore levi et ramo felicis olivae, + lustravitque viros, dixitque novissima verba. + At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum + imponit, suaque arma viro, remumque tubamque, + monte sub aerio, qui nunc ''Misenus'' ab illo + dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen. + + His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae. + Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu, + scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris, + quam super haud ullae poterant impune volantes + tendere iter pennis---talis sese halitus atris + faucibus effundens supera ad convexa ferebat: + [unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.] + quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos + constituit, frontique invergit vina sacerdos; + et summas carpens media inter cornua saetas + ignibus imponit sacris, libamina prima, + voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem. + Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem + suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam + Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori + ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam. + Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras, + et solida imponit taurorum viscera flammis, + pingue superque oleum infundens ardentibus extis. + Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus, + sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri + silvarum, visaeque canes ululare per umbram, + adventante dea. 'Procul O procul este, profani,' + conclamat vates, 'totoque absistite luco; + tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum: + nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.' + Tantum effata, furens antro se immisit aperto; + ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat. + + Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes, + et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late, + sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro + pandere res alta terra et caligine mersas! + + Ibant obscuri sola sub nocte per umbram, + perque domos Ditis vacuas et inania regna: + quale per incertam lunam sub luce maligna + est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra + Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem. + Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci + Luctus et ultrices posuere cubilia Curae; + pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus, + et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas, + terribiles visu formae: Letumque, Labosque; + tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis + Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum, + ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens, + vipereum crinem vittis innexa cruentis. + + In medio ramos annosaque brachia pandit + ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo + Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent. + Multaque praeterea variarum monstra ferarum: + Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes, + et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae + horrendum stridens, flammisque armata Chimaera, + Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae. + Corripit hic subita trepidus formidine ferrum + Aeneas, strictamque aciem venientibus offert, + et, ni docta comes tenues sine corpore vitas + admoneat volitare cava sub imagine formae, + inruat, et frustra ferro diverberet umbras. + + Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas. + Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges + aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam. + Portitor has horrendus aquas et flumina servat + terribili squalore Charon, cui plurima mento + canities inculta iacet; stant lumina flamma, + sordidus ex umeris nodo dependet amictus. + Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat, + et ferruginea subvectat corpora cymba, + iam senior, sed cruda deo viridisque senectus. + Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat, + matres atque viri, defunctaque corpora vita + magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae, + impositique rogis iuvenes ante ora parentum: + quam multa in silvis autumni frigore primo + lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto + quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus + trans pontum fugat, et terris immittit apricis. + Stabant orantes primi transmittere cursum, + tendebantque manus ripae ulterioris amore. + Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos, + ast alios longe submotos arcet harena. + Aeneas, miratus enim motusque tumultu, + 'Dic' ait 'O virgo, quid volt concursus ad amnem? + Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas + hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?' + Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos: + 'Anchisa generate, deum certissima proles, + Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem, + di cuius iurare timent et fallere numen. + Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est; + portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti. + Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta + transportare prius quam sedibus ossa quierunt. + Centum errant annos volitantque haec litora circum; + tum demum admissi stagna exoptata revisunt.' + Constitit Anchisa satus et vestigia pressit, + multa putans, sortemque animo miseratus iniquam. + Cernit ibi maestos et mortis honore carentes + Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten, + quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos, + obruit Auster, aqua involvens navemque virosque. + + Ecce gubernator sese Palinurus agebat, + qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat, + exciderat puppi mediis effusus in undis. + Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra, + sic prior adloquitur: 'Quis te, Palinure, deorum + eripuit nobis, medioque sub aequore mersit? + Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus, + hoc uno responso animum delusit Apollo, + qui fore te ponto incolumem, finesque canebat + venturum Ausonios. En haec promissa fides est?' + Ille autem: 'Neque te Phoebi cortina fefellit, + dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit. + Namque gubernaclum multa vi forte revolsum, + cui datus haerebam custos cursusque regebam, + praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro + non ullum pro me tantum cepisse timorem, + quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro, + deficeret tantis navis surgentibus undis. + Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes + vexit me violentus aqua; vix lumine quarto + prospexi Italiam summa sublimis ab unda. + Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam, + ni gens crudelis madida cum veste gravatum + prensantemque uncis manibus capita aspera montis + ferro invasisset, praedamque ignara putasset. + Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti. + Quod te per caeli iucundum lumen et auras, + per genitorem oro, per spes surgentis Iuli, + eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram + inice, namque potes, portusque require Velinos; + aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix + ostendit---neque enim, credo, sine numine divom + flumina tanta paras Stygiamque innare paludem--- + da dextram misero, et tecum me tolle per undas, + sedibus ut saltem placidis in morte quiescam. + Talia fatus erat, coepit cum talia vates: + 'Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido? + Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum + Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis? + Desine fata deum flecti sperare precando. + Sed cape dicta memor, duri solatia casus. + Nam tua finitimi, longe lateque per urbes + prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt, + et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent, + aeternumque locus Palinuri nomen habebit.' + His dictis curae emotae, pulsusque parumper + corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae. + + Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant. + Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda + per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae, + sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro: + 'Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis, + fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum. + Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae; + corpora viva nefas Stygia vectare carina. + Nec vero Alciden me sum laetatus euntem + accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque, + dis quamquam geniti atque invicti viribus essent. + Tartareum ille manu custodem in vincla petivit, + ipsius a solio regis, traxitque trementem; + hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.' + Quae contra breviter fata est Amphrysia vates: + 'Nullae hic insidiae tales; absiste moveri; + nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro + aeternum latrans exsanguis terreat umbras, + casta licet patrui servet Proserpina limen. + Troius Aeneas, pietate insignis et armis, + ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras. + Si te nulla movet tantae pietatis imago, + at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat) + 'adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt. + Nec plura his. Ille admirans venerabile donum + fatalis virgae, longo post tempore visum, + caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat. + Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant, + deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo + ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba + sutilis, et multam accepit rimosa paludem. + Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque + informi limo glaucaque exponit in ulva. + + Cerberus haec ingens latratu regna trifauci + personat, adverso recubans immanis in antro. + Cui vates, horrere videns iam colla colubris, + melle soporatam et medicatis frugibus offam + obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens + corripit obiectam, atque immania terga resolvit + fusus humi, totoque ingens extenditur antro. + Occupat Aeneas aditum custode sepulto, + evaditque celer ripam inremeabilis undae. + + Continuo auditae voces, vagitus et ingens, + infantumque animae flentes in limine primo, + quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos + abstulit atra dies et funere mersit acerbo; + hos iuxta falso damnati crimine mortis. + Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes: + quaesitor Minos urnam movet; ille silentum + conciliumque vocat vitasque et crimina discit. + Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum + insontes peperere manu, lucemque perosi + proiecere animas. Quam vellent aethere in alto + nunc et pauperiem et duros perferre labores! + Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae + alligat, et noviens Styx interfusa coercet. + Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem + lugentes campi: sic illos nomine dicunt. + Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit, + secreti celant calles et myrtea circum + silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt. + His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen + crudelis nati monstrantem volnera, cernit, + Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia + it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus, + rursus et in veterem fato revoluta figuram. + Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido + errabat silva in magna; quam Troius heros + ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras + obscuram, qualem primo qui surgere mense + aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam, + demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est: + 'Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo + venerat exstinctam, ferroque extrema secutam? + Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro, + per superos, et si qua fides tellure sub ima est, + invitus, regina, tuo de litore cessi. + Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras, + per loca senta situ cogunt noctemque profundam, + imperiis egere suis; nec credere quivi + hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem. + Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro. + Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.' + Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem + lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat. + Illa solo fixos oculos aversa tenebat, + nec magis incepto voltum sermone movetur, + quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. + landem corripuit sese, atque inimica refugit + in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi + respondet curis aequatque Sychaeus amorem. + Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo, + prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem. + + Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant + ultima, quae bello clari secreta frequentant. + Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis + Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago; + hic multum fleti ad superos belloque caduci + Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens + ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque, + tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten, + Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem. + circumstant animae dextra laevaque frequentes; + nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari, + et conferre gradum, et veniendi discere causas. + At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges + ut videre virum fulgentiaque arma per umbras, + ingenti trepidare metu; pars vertere terga, + ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem + exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes. + + Atque hic Priamiden laniatum corpore toto + Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora, + ora manusque ambas, populataque tempora raptis + auribus, et truncas inhonesto volnere nares. + Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem + supplicia, et notis compellat vocibus ultro: + 'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri + quis tam crudeles optavit sumere poenas? + Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema + nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum + procubuisse super confusae stragis acervum. + Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem + constitui, et magna Manes ter voce vocavi. + Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi + conspicere, et patria decedens ponere terra.' + Ad quae Priamides: 'Nihil O tibi amice relictum; + omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris. + Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae + his mersere malis; illa haec monumenta reliquit. + Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem + egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est. + Cum fatalis equus saltu super ardua venit + Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo, + illa, chorum simulans, evantes orgia circum + ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat + ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat. + Tum me, confectum curis somnoque gravatum, + infelix habuit thalamus, pressitque iacentem + dulcis et alta quies placidaeque simillima morti + Egregia interea coniunx arma omnia tectis + amovet, et fidum capiti subduxerat ensem; + intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit, + scilicet id magnum sperans fore munus amanti, + et famam exstingui veterum sic posse malorum. + Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una + hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais + instaurate, pio si poenas ore reposco! + Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim, + attulerint. Pelagine venis erroribus actus, + an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat, + ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?' + + Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis + iam medium aetherio cursu traiecerat axem; + et fors omne datum traherent per talia tempus; + sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est: + 'Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas. + Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas: + dextera quae Ditis magni sub moenia tendit, + hac iter Elysium nobis; at laeva malorum + exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.' + Deiphobus contra: 'Ne saevi, magna sacerdos; + discedam, explebo numerum, reddarque tenebris. + I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!' + Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit. + + Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra + moenia lata videt, triplici circumdata muro, + quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis, + Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa. + Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae, + vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello + caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras, + Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta, + vestibulum exsomnis servat noctesque diesque, + Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare + verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae. + Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit. + 'Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve + urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?' + Tum vates sic orsa loqui: 'Dux inclute Teucrum, + nulli fas casto sceleratum insistere limen; + sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis, + ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit. + Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna, + castigatque auditque dolos, subigitque fateri, + quae quis apud superos, furto laetatus inani, + distulit in seram commissa piacula mortem. + Continuo sontes ultrix accincta flagello + Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra + intentans angues vocat agmina saeva sororum. + Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae + panduntur portae. Cernis custodia qualis + vestibulo sedeat, facies quae limina servet? + Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra + saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse + bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, + quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum. + Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes, + fulmine deiecti fundo volvuntur in imo. + 'Hic et Aloidas geminos immania vidi + corpora, qui manibus magnum rescindere caelum + adgressi, superisque Iovem detrudere regnis. + Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas, + dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi. + Quattuor hic invectus equis et lampada quassans + per Graium populos mediaeque per Elidis urbem + ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,--- + demens, qui nimbos et non imitabile fulmen + aere et cornipedum pulsu simularet equorum. + At pater omnipotens densa inter nubila telum + contorsit, non ille faces nec fumea taedis + lumina, praecipitemque immani turbine adegit. + Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, + cernere erat, per tota novem cui iubera corpus + porrigitur, rostroque immanis voltur obunco + immortale iecur tondens fecundaque poenis + viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto + pectore, nec fibris requies datur ulla renatis. + [Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?] + quos super atra silex iam iam lapsura cadentique + imminet adsimilis; lucent genialibus altis + aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae + regifico luxu; Furiarum maxima iuxta + accubat, et manibus prohibet contingere mensas, + exsurgitque facem attollens, atque intonat ore. + 'Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat, + pulsatusve parens, et fraus innexa clienti, + aut qui divitiis soli incubuere repertis, + nec partem posuere suis (quae maxima turba est), + quique ob adulterium caesi, quique arma secuti + impia nec veriti dominorum fallere dextras, + inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri + quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit. + Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum + districti pendent; sedet, aeternumque sedebit, + infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis + admonet, et magna testatur voce per umbras: + ''Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.'' + Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem + imposuit; fixit leges pretio atque refixit; + hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos; + ausi omnes immane nefas, ausoque potiti. + Non, mihi si linguae centum sint oraque centum, + ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas, + omnia poenarum percurrere nomina possim.' + + Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos: + 'Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus; + adceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis + moenia conspicio atque adverso fornice portas, + haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.' + Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum, + corripiunt spatium medium, foribusque propinquant. + Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti + spargit aqua, ramumque adverso in limine figit. + + His demum exactis, perfecto munere divae, + devenere locos laetos et amoena virecta + fortunatorum nemorum sedesque beatas. + Largior hic campos aether et lumine vestit + purpureo, solemque suum, sua sidera norunt. + Pars in gramineis exercent membra palaestris, + contendunt ludo et fulva luctantur harena; + pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt. + Nec non Threicius longa cum veste sacerdos + obloquitur numeris septem discrimina vocum, + iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno. + Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles, + magnanimi heroes, nati melioribus annis, + Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor. + Arma procul currusque virum miratur inanes. + Stant terra defixae hastae, passimque soluti + per campum pascuntur equi. Quae gratia currum + armorumque fuit vivis, quae cura nitentis + pascere equos, eadem sequitur tellure repostos. + Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam + vescentis, laetumque choro paeana canentis + inter odoratum lauri nemus, unde superne + plurimus Eridani per silvam volvitur amnis. + Hic manus ob patriam pugnando volnera passi, + quique sacerdotes casti, dum vita manebat, + quique pii vates et Phoebo digna locuti, + inventas aut qui vitam excoluere per artes, + quique sui memores alios fecere merendo, + omnibus his nivea cinguntur tempora vitta. + Quos circumfusos sic est adfata Sybilla, + Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba + hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis: + 'Dicite, felices animae, tuque, optime vates, + quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo + venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.' + Atque huic responsum paucis ita reddidit heros: + 'Nulli certa domus; lucis habitamus opacis, + riparumque toros et prata recentia rivis + incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas, + hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.' + Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis + desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt. + + At pater Anchises penitus convalle virenti + inclusas animas superumque ad lumen ituras + lustrabat studio recolens, omnemque suorum + forte recensebat numerum carosque nepotes, + fataque fortunasque virum moresque manusque. + Isque ubi tendentem adversum per gramina videt + Aenean, alacris palmas utrasque tetendit, + effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore: + 'Venisti tandem, tuaque exspectata parenti + vicit iter durum pietas? Datur ora tueri, + nate, tua, et notas audire et reddere voces? + Sic equidem ducebam animo rebarque futurum, + tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit. + Quas ego te terras et quanta per aequora vectum + accipio! quantis iactatum, nate, periclis! + Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!' + Ille autem: 'Tua me, genitor, tua tristis imago, + saepius occurrens, haec limina tendere adegit: + stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram, + da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.' + Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat. + Ter conatus ibi collo dare brachia circum, + ter frustra comprensa manus effugit imago, + [par levibus ventis volucrique simillima somno.] + + Interea videt Aeneas in valle reducta + seclusum nemus et virgulta sonantia silvis, + Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem. + Hunc circum innumerae gentes populique volabant; + ac---velut in pratis ubi apes aestate serena + floribus insidunt variis, et candida circum + lilia funduntur---strepit omnis murmure campus. + Horrescit visu subito, causasque requirit + inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro, + quive viri tanto complerint agmine ripas. + Tum pater Anchises: 'Animae, quibus altera fato + corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam + securos latices et longa oblivia potant. + [Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,] + iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum, + quo magis Italia mecum laetere reperta.' + 'O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est + sublimis animas, iterumque ad tarda reverti + corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?' + 'Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo' + suscipit Anchises, atque ordine singula pandit. + + 'Principio caelum ac terras camposque liquentis + lucentemque globum Lunae Titaniaque astra + spiritus intus alit, totamque infusa per artus + mens agitat molem et magno se corpore miscet. + Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum, + et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus. + Igneus est ollis vigor et caelestis origo + seminibus, quantum non noxia corpora tardant, + terrenique hebetant artus moribundaque membra. + Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras + dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco. + Quin et supremo cum lumine vita reliquit, + non tamen omne malum miseris nec funditus omnes + corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est + multa diu concreta modis inolescere miris. + Ergo exercentur poenis, veterumque malorum + supplicia expendunt: aliae panduntur inanes + suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto + infectum eluitur scelus, aut exuritur igni; + quisque suos patimur Manes; exinde per amplum + mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus; + donec longa dies, perfecto temporis orbe, + concretam exemit labem, purumque relinquit + aetherium sensum atque aurai simplicis ignem. + Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos, + Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno, + scilicet immemores supera ut convexa revisant, + rursus et incipiant in corpora velle reverti.' + + Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam + conventus trahit in medios turbamque sonantem, + et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit + adversos legere, et venientum discere vultus. + + 'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur + gloria, qui maneant Itala de gente nepotes, + inlustris animas nostrumque in nomen ituras, + expediam dictis, et te tua fata docebo. + Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta, + proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras + aetherias Italo commixtus sanguine surget, + silvius, Albanum nomen, tua postuma proles, + quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx + educet silvis regem regumque parentem, + unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. + 'Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis, + et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet + Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis + egregius, si umquam regnandam acceperit Albam. + Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires, + atque umbrata gerunt civili tempora quercu! + Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam, + hi Collatinas imponent montibus arces, + Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque. + Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae. + 'Quin et avo comitem sese Mavortius addet + Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater + educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae, + et pater ipse suo superum iam signat honore? + En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma + imperium terris, animos aequabit Olympo, + septemque una sibi muro circumdabit arces, + felix prole virum: qualis Berecyntia mater + invehitur curru Phrygias turrita per urbes, + laeta deum partu, centum complexa nepotes, + omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes. + 'Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem + Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli + progenies magnum caeli ventura sub axem. + Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis, + Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet + saecula qui rursus Latio regnata per arva + Saturno quondam, super et Garamantas et Indos + proferet imperium: iacet extra sidera tellus, + extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas + axem umero torquet stellis ardentibus aptum. + Huius in adventum iam nunc et Caspia regna + responsis horrent divom et Maeotia tellus, + et septemgemini turbant trepida ostia Nili. + Nec vero Alcides tantum telluris obivit, + fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi + pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu; + nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis, + Liber, agens celso Nysae de vertice tigres. + aut dubitamus adhuc virtute extendere vires, + aut metus Ausonia prohibet consistere terra? + 'Quis procul ille autem ramis insignis olivae + sacra ferens? Nosco crines incanaque menta + regis Romani, primus qui legibus urbem + fundabit, Curibus parvis et paupere terra + missus in imperium magnum. Cui deinde subibit, + otia qui rumpet patriae residesque movebit + Tullus in arma viros et iam desueta triumphis + agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus, + nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris. + Vis et Tarquinios reges, animamque superbam + ultoris Bruti, fascesque videre receptos? + Consulis imperium hic primus saevasque secures + accipiet, natosque pater nova bella moventes + ad poenam pulchra pro libertate vocabit. + Infelix, utcumque ferent ea facta minores, + vincet amor patriae laudumque immensa cupido. + Quin Decios Drusosque procul saevumque securi + aspice Torquatum et referentem signa Camillum. + Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis, + concordes animae nunc et dum nocte premuntur, + heu quantum inter se bellum, si lumina vitae + attigerint, quantas acies stragemque ciebunt! + Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci + descendens, gener adversis instructus Eois. + Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella, + neu patriae validas in viscera vertite vires; + tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo, + proice tela manu, sanguis meus!--- + 'Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho + victor aget currum, caesis insignis Achivis. + Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas, + ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli, + ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae. + Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat? + Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli, + Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem + Fabricium vel te sulco Serrane, serentem? + quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es, + unus qui nobis cunctando restituis rem. + Excudent alii spirantia mollius aera, + credo equidem, vivos ducent de marmore voltus, + orabunt causas melius, caelique meatus + describent radio, et surgentia sidera dicent: + tu regere imperio populos, Romane, memento; + hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem, + parcere subiectis, et debellare superbos.' + + Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit: + 'Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis + ingreditur, victorque viros supereminet omnes! + Hic rem Romanam, magno turbante tumultu, + sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem, + tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.' + Atque hic Aeneas; una namque ire videbat + egregium forma iuvenem et fulgentibus armis, + sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu: + 'Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem? + Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum? + Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso! + Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.' + Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis: + 'O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum; + ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra + esse sinent. Nimium vobis Romana propago + visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent. + Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem + campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis + funera, cum tumulum praeterlabere recentem! + Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos + in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam + ullo se tantum tellus iactabit alumno. + Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello + dextera! Non illi se quisquam impune tulisset + obvius armato, seu cum pedes iret in hostem, + seu spumantis equi foderet calcaribus armos. + Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas, + tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis, + purpureos spargam flores, animamque nepotis + his saltem adcumulem donis, et fungar inani + munere'---Sic tota passim regione vagantur + aeris in campis latis, atque omnia lustrant. + Quae postquam Anchises natum per singula duxit, + incenditque animum famae venientis amore, + exin bella viro memorat quae deinde gerenda, + Laurentisque docet populos urbemque Latini, + et quo quemque modo fugiatque feratque laborem. + + Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur + cornea, qua veris facilis datur exitus umbris; + altera candenti perfecta nitens elephanto, + sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes. + His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam + prosequitur dictis, portaque emittit eburna, + ille viam secat ad naves sociosque revisit: + tum se ad Caietae recto fert litore portum. + [Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.] + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER VII + + TU quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix, + aeternam moriens famam, Caieta, dedisti; + et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen + Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat. + At pius exsequiis Aeneas rite solutis, + aggere composito tumuli, postquam alta quierunt + aequora, tendit iter velis portumque relinquit. + Adspirant aurae in noctem nec candida cursus + Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus. + Proxima Circaeae raduntur litora terrae, + dives inaccessos ubi Solis filia lucos + adsiduo resonat cantu tectisque superbis + urit odoratam nocturna in lumina cedrum, + arguto tenuis percurrens pectine telas. + Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum + vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, + saetigerique sues atque in praesaepibus ursi + saevire ac formae magnorum ululare luporum, + quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis + induerat Circe in voltus ac terga ferarum. + Quae ne monstra pii paterentur talia Troes + delati in portus neu litora dira subirent, + Neptunus ventis implevit vela secundis + atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit. + + Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto + Aurora in roseis fulgebat lutea bigis: + cum venti posuere omnisque repente resedit + flatus et in lento luctantur marmore tonsae. + Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum + prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno. + verticibus rapidis et multa flavus arena + in mare prorumpit. Variae circumque supraque + adsuetae ripis volucres et fluminis alveo + aethera mulcebant cantu lucoque volabant. + flectere iter sociis terraeque advertere proras + imperat et laetus fluvio succedit opaco. + + Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum, + quis Latio antiquo fuerit status, advena classem + cum primum Ausoniis exercitus appulit oris, + expediam et primae revocabo exordia pugnae. + tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella, + dicam acies actosque animis in funera reges + Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam + Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo, + maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes + iam senior longa placidas in pace regebat. + Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica + accipimus, Fauno Picus pater isque parentem + te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor. + filius huic fato divom prolesque virilis + nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est. + Sola domum et tantas servabat filia sedes, + iam matura viro, iam plenis nubilis annis. + Multi illam magno e Latio totaque petebant + Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis + Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx + adiungi generum miro properabat amore; + sed variis portenta deum terroribus obstant. + Laurus erat tecti medio in penetralibus altis, + sacra comam multosque metu servata per annos, + quam pater inventam, primas cum conderet arces, + ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus + Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis. + Huius apes summum densae (mirabile dictu), + stridore ingenti liquidum trans aethera vectae, + obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis + examen subitum ramo frondente pependit. + Continuo vates: 'Externum cernimus,' inquit, + 'adventare virum et partis petere agmen easdem + partibus ex isdem et summa dominarier arce.' + Praeterea, castis adolet dum altaria taedis + et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo, + visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem, + [atque omnem ornatum flamma crepitante cremari] + regalisque accensa comas, accensa coronam + insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo + involvi ac totis Volcanum spargere tectis. + Id vero horrendum ac visu mirabile ferri: + namque fore inlustrem fama fatisque canebant + ipsam, sed populo magnum portendere bellum. + At rex sollicitus monstris oracula Fauni, + fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta + consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro + fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim. + Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus + in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos + Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti + pellibus incubuit stratis somnosque petivit, + multa modis simulacra videt volitantia miris + et varias audit voces fruiturque deorum + couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis. + Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus + centum lanigeras mactabat rite bidentis + atque harum effultus tergo stratisque iacebat + velleribus: subita ex alto vox reddita luco est: + 'Ne pete conubiis natam sociare Latinis, + O mea progenies, thalamis neu crede paratis: + externi venient generi, qui sanguine nostrum + nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes + omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens + aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.' + Haec responsa patris Fauni monitusque silenti + nocte datos non ipse suo premit ore Latinus, + sed circum late volitans iam Fama per urbes + Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes + gramineo ripae religavit ab aggere classem. + + Aeneas primique duces et pulcher Iulus + corpora sub ramis deponunt arboris altae + instituuntque dapes et adorea liba per herbam + subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat) + et Cereale solum pomis agrestibus augent. + Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus + exiguam in Cererem penuria adegit edendi + et violare manu malisque audacibus orbem + fatalis crusti patulis nec parcere quadris: + 'Heus! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus, + nec plura adludens. Ea vox audita laborum + prima tulit finem, primamque loquentis ab ore + eripuit pater ac stupefactus numine pressit. + Continuo: 'Salve fatis mihi debita tellus + vosque,' ait, 'O fidi Troiae salvete penates: + hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque + (nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit: + cum te, nate, fames ignota ad litora vectum + accisis coget dapibus consumere mensas, + tum sperare domos defessus ibique memento + prima locare manu molirique aggere tecta. + Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat, + exiliis positura modum. + Quare agite et primo laeti cum lumine solis + quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis, + vestigemus et a portu diversa petamus. + Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate + Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.' + Sic deinde effatus frondenti tempora ramo + implicat et geniumque loci primamque deorum + Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur + flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa + Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem + invocat et duplicis caeloque ereboque parentis. + Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto + intonuit radiisque ardentem lucis et auro + ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem. + Diditur hic subito Troiana per agmina rumor + advenisse diem, quo debita moenia condant. + Certatim instaurant epulas atque omine magno + crateras laeti statuunt et vina coronant. + + Postera cum prima lustrabat lampade terras + orta dies, urbem et finis et litora gentis + diversi explorant: haec fontis stagna Numici, + hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos. + Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni + centum oratores augusta ad moenia regis + ire iubet, ramis velatos Palladis omnis, + donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris. + Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur + passibus. Ipse humili designat moenia fossa + moliturque locum primasque in litore sedes + castrorum in morem pinnis atque aggere cingit. + Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum + ardua cernebant iuvenes muroque subibant. + Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus + exercentur equis domitantque in pulvere currus + aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis + spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt: + cum praevectus equo longaevi regis ad auris + nuntius ingentis ignota in veste reportat + advenisse viros. Ille intra tecta vocari + imperat et solio medius consedit avito. + Tectum augustum ingens. centum sublime columnis, + urbe fuit summa, Laurentis regia Pici, + horrendum silvis et religione parentum. + Hic sceptra accipere et primos attollere fasces + regibus omen erat, hoc illis curia templum, + hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso + perpetuis soliti patres considere mensis. + Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum + antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus + vitisator, curvam servans sub imagine falcem, + Saturnusque senex Ianique bifrontis imago + vestibulo astabant, aliique ab origine reges + Martiaque ob patriam pugnando volnera passi. + Multaque praeterea sacris in postibus arma, + captivi pendent currus curvaeque secures + et cristae capitum et portarum ingentia claustra + spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis. + Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat + succinctus trabea laevaque ancile gerebat + Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx + aurea percussum virga versumque venenis + fecit avem Circe sparsitque coloribus alas. + Tali intus templo divom patriaque Latinus + sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit, + atque haec ingressis placido prior edidit ore: + + 'Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem + et genus, auditique advertitis aequore cursum), + quid petitis? Quae causa rates aut cuius egentis + litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit? + Sive errore viae seu tempestatibus acti, + qualia multa mari nautae patiuntur in alto, + fluminis intrastis ripas portuque sedetis, + ne fugite hospitium neve ignorate Latinos + Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam, + sponte sua veterisque dei se more tenentem. + Atque equidem memini (fama est obscurior annis) + Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris + Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes + Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur. + Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum, + aurea nunc solio stellantis regia caeli + accipit et numerum divorum altaribus auget.' + + Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus: + Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos, + atra subegit hiemps vestris succedere terris + nec sidus regione viae litusve fefellit: + consilio hanc omnes animisque volentibus urbem, + adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam + extremo veniens Sol aspiciebat Olympo. + Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes + gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema, + Troius Aeneas, tua nos ad limina misit. + Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis + tempestas ierit campos, quibus actus uterque + Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis, + audiit et siquem tellus extrema refuso + summovet oceano et siquem extenta plagarum + quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui. + Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti + dis sedem exiguam patriis litusque rogamus + innocuum et cunctis undamque auramque patentem. + Non erimus regno indecores, nec vestra feretur + fama levis tantique abolescet gratia facti, + nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit. + Fata per Aeneae iuro dextramque potentem + sive fide seu quis bello est expertus et armis: + multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro + praeferimus manibus vittas ac verba precantia) + et petiere sibi et voluere adiungere gentes; + sed nos fata deum vestras exquirere terras + imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus; + huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo + Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici. + Dat tibi praeterea fortunae parva prioris + munera, reliquias Troia ex ardente receptas. + Hoc pater Anchises auro libabat ad aras; + hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis + more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras + Iliadumque labor vestes.' + + Talibus Ilionei dictis defixa Latinus + obtutu tenet ora soloque immobilis haeret + intentos volvens oculos. Nec purpura regem + picta movet nec sceptra movent Priameia tantum, + quantum in conubio natae thalamoque moratur, + et veteris Fauni voluit sub pectore sortem, + hunc illum fatis externa ab sede profectum + portendi generum paribusque in regna vocari + auspiciis, huic progeniem virtute futuram + egregiam et totum quae viribus occupet orbem. + tandem laetus ait: 'Di nostra incepta secundent + auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas, + mullera nec sperno. Non vobis rege Latino + divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit. + Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, + si iungi hospitio properat sociusque vocari, + adveniat voltus neve exhorrescat amicos: + illi pacis erit dextram tetigisse tyranni. + vos contra regi mea nunc mandata referte. + Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae + non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo + monstra sinunt: generos externis adfore ab oris, + hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum + nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata + et reor et, siquid veri mens augurat, opto.' + haec effatus equos numero pater eligit omni + (stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis): + omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci + instratos ostro alipedes pictisque tapetis; + aurea pectoribus demissa monilia pendent, + tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum; + absenti Aeneae currunt geminosque iugalis + semine ab aetherio, spirantis naribus ignem, + illorum de gente, patri quos daedala Circe + supposita de matre nothos furata creavit. + Talibus Aeneadae donis dictisque Latini + sublimes in equis redeunt pacemque reportant. + + Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis + saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat, + et laetum Aenean classemque ex aethere longe + Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno. + moliri iam tecta videt, iam fidere terrae, + deseruisse rates: stetit acri fixa dolore. + Tum quassans caput haec effundit pectore dicta: + 'Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris + fata Phrygum! Num Sigeis occumbere campis, + num capti potuere capi, num incensa cremavit + Troia viros? Medias acies mediosque per ignis + invenere viam. At, credo, mea numina tandem + fessa iacent odiis aut exsaturata quievi. + Quin etiam patria excussos infesta per undas + ausa sequi et profugis toto me opponere ponto! + Absumptae in Teucros vires caelique marisque. + Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis + profuit? Optato conduntur Thybridis alveo, + securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem + immanem Lapithum valuit, concessit in iras + ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae, + quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem? + Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum + quae potui infelix, quae memet in omnia verti, + vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt + magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est: + flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. + Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, + atque immota manet fatis Lavinia coniunx: + at trahere atque moras tantis licet addere rebus, + at licet amborum populos exscindere regum. + Hac gener atque socer coeant mercede suorum: + sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo, + et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum + Cisseis praegnans ignis enixa iugalis + quin idem Veneri partus suus et Paris alter + funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.' + Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit: + luctificam Allecto dirarum ab sede dearum + infernisque ciet tenebris, cui tristia bella + iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi. + Odit et ipse pater Pluton, odere sorores + Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora, + tam saevae facies, tot pullulat atra colubris. + Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur: + 'Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem, + hanc operam, ne noster honos infractave cedat + fama loco, neu conubiis ambire Latinum + Aeneadae possint Italosve obsidere finis. + Tu potes unanimos armare in proelia fratres + atque odiis versare domos, tu verbera tectis + funereasque inferre faces, tibi nomina mille, + mille nocendi artes. Fecundum concute pectus, + disice compositam pacem, sere crimina belli: + arma velit poscatque simul rapiatque inventus.' + + Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis + principio Latium et Laurentis tecta tyranni + celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae, + quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis + femineae ardentem curaeque iraeque coquebant. + Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem + conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit, + quo furibunda domum monstro permisceat omnem. + Ille inter vestes et levia pectora lapsus + volvitur attactu nullo fallitque furentem, + vipeream inspirans animam: fit tortile collo + aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae + innectitque comas, et membris lubricus errat. + Ac dum prima lues udo sublapsa veneno + pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem + necdum animus toto percepit pectore flammam, + mollius et solito matrum de more locuta est, + multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis: + 'Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris, + O genitor, nec te miseret gnataeque tuique? + Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet + perfidus alta petens abducta virgine praedo? + An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor + Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes? + Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum + et consanguineo totiens data dextera Turno? + Si gener externa petitur de gente Latinis + idque sedet Faunique premunt te iussa parentis, + omnem equidem sceptris terram quae libera nostris + dissidet, externam reor et sic dicere divos. + Et Turno, si prima domus repetatur origo, + Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.' + + His ubi nequiquam dictis experta Latinum + contra stare videt penitusque in viscera lapsum + serpentis furiale malum totamque pererrat, + tum vero infelix, ingentibus excita monstris, + immensam sine more furit lymphata per urbem. + Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo, + quem pueri magno in gyro vacua atria circum + intenti ludo exercent; ille actus habena + curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra + inpubesque manus, mirata volubile buxum; + dant animos plagae: non cursu segnior illo + per medias urbes agitur populosque feroces. + Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi, + maius adorta nefas maioremque orsa furorem + evolat et natam frondosis montibus abdit, + quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur, + Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum + vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos, + te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem. + Fama volat, furiisque accensas pectore matres + idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta: + deseruere domos, ventis dant colla comasque, + ast aliae tremulis ululatibus aethera complent, + pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas; + ipsa inter medias flagrantem fervida pinum + sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos, + sanguineam torquens aciem, torvumque repente + clamat: 'Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae: + Siqua piis animis manet infelicis Amatae + gratia, si iuris materni cura remordet, + solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.' + Talem inter silvas, inter deserta ferarum, + reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi. + + Postquam visa satis primos acuisse furores + consiliumque omnemque domum vertisse Latini, + protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis + audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem + Acrisioneis Danae fundasse colonis, + praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam + dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen, + sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis + iam mediam nigra carpebat nocte quietem. + Allecto torvam faciem et furialia membra + exuit, in vultus sese transformat anilis; + et frontem obscenam rugis arat, induit albos + cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae; + fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos + et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert: + 'Turne, tot incassum fusos patiere labores + et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis? + Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes + abnegat, externusque in regnum quaeritur heres. + I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis; + Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos. + Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres, + ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit. + Quare age et armari pubem portisque moveri + laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro + consedere duces pictasque exure carinas. + Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus, + ni dare coniugium et dicto parere fatetur, + sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.' + + Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim + ore refert: 'Classis invectas Thybridis undam + non, ut rere, meas effugit nuntius auris. + Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno + inmemor est nostri. + Sed te victa situ verique effeta senectus, + o mater, curis nequiquam exercet et arma + regum inter falsa vatem formidine ludit. + Cura tibi divom effigies et templa tueri: + bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.' + + Talibus Allecto dictis exarsit in iras, + at iuveni oranti subitus tremor occupat artus, + deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris + tantaque se facies aperit; tum flammea torquens + lumina cunctantem et quaerentem dicere plura + reppulit et geminos erexit crinibus anguis + verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore: + 'En ego victa situ, quam veri effeta senectus + arma inter regum falsa formidine ludit. + Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum, + bella manu letumque gero.' + Sic effata facem iuveni coniecit et atro + lumine fumantis fixit sub pectore taedas. + Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus + perfundit toto proruptus corpore sudor; + arma amens fremit, arma toro tectisque requirit; + saevit amor ferri et scelerata insania belli, + ira super: magno veluti cum flamma sonore + virgea suggeritur costis undantis aeni + exsultantque aestu latices, furit intus aquai + fumidus atque alte spumis exuberat amnis, + nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras. + Ergo iter ad regem polluta pace Latinum + indicit primis iuvenum et iubet arma parari, + tutari Italiam, detrudere finibus hostem: + se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque. + Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit, + certatim sese Rutuli exhortantur in arma: + hunc decus egregium formae movet atque iuventae, + hunc atavi reges, hunc claris dextera factis. + + Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet, + Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis, + arte nova speculata locum, quo litore pulcher + insidiis cursuque feras agitabat Iulus. + Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo + obicit et noto naris contingit odore, + ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum + causa fuit belloque animos accendit agrestis. + Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens, + Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum + nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent + armenta et late custodia credita campi. + Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura + mollibus intexens ornabat cornua sertis + pectebatque ferum puroque in fonte lavabat. + Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili, + errabat silvis rursusque ad limina nota + ipse domum sera quamvis se nocte ferebat. + Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli + commovere canes, fluvio cum forte secundo + deflueret ripaque aestus viridante levaret. + Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore, + Ascanius curvo direxit spicula cornu; + nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo + perque uterum sonitu perque ilia venit harundo. + Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit + successitque gemens stabulis questuque cruentus + atque imploranti similis tectum omne replebat. + Silvia prima soror, palmis percussa lacertos, + auxilium vocat et duros conclamat agrestis. + Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis, + inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto, + stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum + rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus, + quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis + scindebat, rapta spirans immane securi. + At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi + ardua tecta petit stabuli et de culmine summo + pastorale canit signum cornuque recurvo + Tartaream intendit vocem, qua protinus omne + contremuit nemus et silvae insonuere profundae; + audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis + sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini, + et trepidae matres pressere ad pectora natos. + Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum + dira dedit, raptis concurrunt undique telis + indomiti agricolae; nec non et Troia pubes + Ascanio auxilium castris effundit apertis. + Direxere acies. Non iam certamine agresti, + stipitibus duris agitur sudibusve praeustis, + sed ferro ancipiti decernunt atraque late + horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent + sole lacessita et lucem sub nubila iactant: + fluctus uti primo coepit cum albescere vento, + paulatim sese tollit mare et altius undas + erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo. + Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta, + natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo, + sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae + vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam. + Corpora multa virum circa seniorque Galaesus, + dum paci medium se offert, iustissimus unus + qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis: + quinque greges illi balantum, quina redibant + armenta, et terram centum vertebat aratris. + + Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur, + promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum + imbuit et primae commisit funera pugnae, + deserit Hesperiam et caeli convexa per auras + Iunonem victrix adfatur voce superba: + 'En, perfecta tibi bello discordia tristi: + dic in amicitiam coeant et foedera iungant. + Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros, + hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas: + finitimas in bella feram rumoribus urbes + accendamque animos insani Martis amore, + undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.' + Tum contra Iuno; 'Terrorum et fraudis abunde est; + stant belli causae, pugnatur comminus armis, + quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma. + Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos + egregium Veneris genus et rex ipse Latinus. + Te super aetherias errare licentius auras + haud pater ille velit, summi regnator Olympi: + cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est, + ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces. + Illa autem attollit stridentis anguibus alas + Cocytique petit sedem, supera ardua linquens. + Est locus Italiae medio sub montibus altis, + nobilis et fama multis memoratus in oris, + Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum + urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus + dat sonitum saxis et torto vertice torrens. + Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis + monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago + pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys, + invisum numen, terras caelumque levabat. + + Nec minus interea extremam Saturnia bello + imponit regina manum. Ruit omnis in urbem + pastorum ex acie numerus caesosque reportant + Almonem puerum foedatique ora Galaesi + implorantque deos obtestanturque Latinum. + Turnus adest medioque in crimine caedis et igni + terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari, + stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli. + Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres + insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae), + undique collecti coeunt Martemque fatigant. + Ilicet infandum cuncti contra omina bellum, + contra fata deum perverso numine poscunt, + certatim regis circumstant tecta Latini. + Ille velut pelagi rupes immota resistit, + ut pelagi rupes magno veniente fragore, + quae sese multis circum latrantibus undis + mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum + saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga. + Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas + consilium et saevae nutu Iunonis eunt res, + multa deos aurasque pater testatus inanis: + 'Frangimur heu fatis,' inquit, 'ferimurque procella! + Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas, + O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit + supplicium, votisque deos venerabere seris. + Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus; + funere felici spolior.' Nec plura locutus + saepsit se tectis rerumque reliquit habenas. + Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes + Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum + Roma colit, cum prima movent in proelia Martem, + sive Getis inferre manu lacrimabile bellum + Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos + Auroramque sequi Parthosque reposcere signa. + Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt) + religione sacrae et saevi formidine Martis; + centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri + robora, nec custos absistit limine Ianus: + has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae, + ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino + insignis reserat stridentia limina consul, + ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes, + aereaque adsensu conspirant cornua rauco. + Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus + more iubebatur tristisque recludere portas. + Abstinuit tactu pater aversusque refugit + foeda ministeria et caecis se condidit umbris. + Tum regina deum caelo delapsa morantis + impulit ipsa manu portas, et cardine verso + belli ferratos rumpit Saturnia postes. + Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante; + Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis + pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt. + Pars levis clipeos et spicula lucida tergent + arvina pingui subiguntque in cote secures; + signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum. + Quinque adeo magnae positis incudibus urbes + tela novant, Atina potens Tiburque superbum, + Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae. + Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas + umbonum cratis; alii thoracas aenos + aut levis ocreas lento ducunt argento; + vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri + cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses. + Classica iamque sonant; it bello tessera signum. + Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis + ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem + loricam induitur fidoque accingitur ense. + + Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, + qui bello exciti reges, quae quemque secutae + complerint campos acies, quibus Itala iam tum + floruerit terra alma viris, quibus arserit armis. + Et meministis enim, divae, et memorare potestis: + ad nos vix tenuis famae perlabitur aura. + + Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris + contemptor divom Mezentius agminaque armat. + Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter + non fuit excepto Laurentis corpore Turni, + Lausus, equum domitor debellatorque ferarum, + ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos + mille viros, dignus, patriis qui laetior esset + imperiis et cui pater haud Mezentius esset. + + Post hos insignem palma per gramina currum + victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro + pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum + centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram; + collis Aventini silva quem Rhea sacerdos + furtivum partu sub luminis edidit oras, + mixta deo mulier, postquam Laurentia victor + Geryone extincto Tirynthius attigit arva + Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas. + Pila manu saevosque gerunt in bella dolones + et tereti pugnant mucrone veruque Sabello. + Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis, + terribili impexum saetacum dentibus albis + indutus capiti, sic regia tecta subibat, + horridus, Herculeoque umeros innexus amictu. + + Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt, + fratris Tiburti dictam cognomine gentem, + Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus, + et primam ante aciem densa inter tela feruntur: + ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto + descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem + linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens + silva locum et magno cedunt virgulta fragore. + + Nec Praenestinae fundator defuit urbis, + Volcano genitum pecora inter agrestia regem + inventumque focis omnis quem credidit aetas + Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis: + quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae + Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis + Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit, + quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma, + nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes + liventis plumbi spargit, pars spicula gestat + bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros + tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri + instituere pedis, crudus tegit altera pero. + + At Messapus, equum domitor, Neptunia proles, + quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro, + iam pridem resides populos desuetaque bello + agmina in arma vocat subito ferrumque retractat. + Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos. + Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva + et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos. + Ibant aequati numero regemque canebant, + ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni, + cum sese e pastu referunt et longa canoros + dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe + pulsa palus. + Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto + misceri putet, aeriam sed gorgite ab alto + urgueri volucrum raucarum ad litora nubem. + + Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum + agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar, + Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens + per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis. + Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites, + Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae; + qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini, + qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum + Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae, + qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit + Nursia, et Hortinae classes populique Latini, + quosque secans infaustum interluit Allia nomen: + quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus + saevus ubi Orion hibernis conditur undis; + vel cum sole novo densae torrentur aristae + aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis. + Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus. + + Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis, + curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis + mille rapit populos, vertunt felicia Baccho + Massica qui rastris et quos de collibus altis + Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta + aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi + accola Volturni, pariterque Saticulus asper + Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis + tela, sed haec lento mos est aptare flagello; + laevas caetra tegit, falcati comminus enses. + + Nec tu carminibus nostris indictus abibis, + Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha + fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret, + iam senior; patriis sed non et filius arvis + contentus late iam tum dicione premebat + Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus + quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae + et quos maliferae despectant moenia Abellae, + Teutonico ritu soliti torquere cateias, + tegmina quis capitum raptus de subere cortex, + aerataeque micant peltae, micat aereus ensis. + + Et te montosae misere in proelia Nersae, + Ufens, insignem fama et felicibus armis; + horrida praecipue cui gens adsuetaque multo + venatu nemorum, duris Aequicula glaebis. + Armati terram exercent, semperque recentis + convectare iuvat praedas et vivere rapto. + + Quin et Marruvia venit de gente sacerdos, + fronde super galeam et felici comptus oliva. + Archippi regis missu, fortissimus Umbro, + vipereo generi et graviter spirantibus hydris + spargere qui somnos cantuque manuque solebat + mulcebatque iras et morsus arte levabat. + Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum + evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus + somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae. + Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, + te liquidi flevere lacus. + + Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello, + Virbius, insignem quem mater Aricia misit, + eductum Egeriae lucis umentia circum + litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae. + Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae + occiderit patriasque explerit sanguine poenas + turbatis distractus equis, ad sidera rursus + aetheria et superas caeli venisse sub auras, + Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae. + Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris + mortalem infernis ad lumina surgere vitae, + ipse repertorem medicinae talis et artis + fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas. + At Trivia Hippolytum secretis alma recondit + sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat, + solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom + exigeret versoque ubi nomine Virbius esset. + Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis + cornipedes arcentur equi, quod litore currum + et iuvenem monstris pavidi effudere marinis. + Filius ardentis haud setius aequore campi + exercebat equos curruque in bella ruebat. + + Ipse inter primos praestanti corpore Turnus + vertitur arma tenens et toto vertice supra est. + Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram + sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis: + tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, + quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae. + At levem clipeum sublatis cornibus Io + auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos + (argumentum ingens), et custos virginis Argus + caelataque amnem fundens pater Inachus urna. + Insequitur nimbus peditum clipeataque totis + agmina densentur campis, Argivaque pubes + Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani + et Sacranae acies et picti scuta Labici; + qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici + litus arant Rutulosque exercent vomere colles + Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis + praesidet et viridi gaudens Feronia luco; + qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas + quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens. + + Hos super advenit Volsca de gente Camilla + agmen agens equitum et florentis aere catervas, + bellatrix, non illa colo calathisve Minervae + femineas adsueta manus, sed proelia virgo + dura pati cursuque pedum praevertere ventos. + Illa vel intactae segetis per summa volaret + gramina nec teneras cursu laesisset aristas, + vel mare per medium fluctu suspensa tumenti + ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas. + Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus + turbaque miratur matrum et prospectat euntem, + attonitis inhians animis, ut regius ostro + velet honos levis umeros, ut fibula crinem + auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram + et pastoralem praefixa cuspide myrtum. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER VIII + + UT belli signum Laurenti Turnus ab arce + extulit et rauco strepuerunt cornua cantu, + utque acris concussit equos utque impulit arma, + extemplo turbati animi, simul omne tumultu + coniurat trepido Latium saevitque iuventus + effera. Ductores primi Messapus et Ufens + contemptorque deum Mezentius undique cogunt + auxilia et latos vastant cultoribus agros. + mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem, + qui petat auxilium et Latio consistere Teucros, + advectum Aenean classi victosque penatis + inferre et fatis regem se dicere posci + edoceat multasque viro se adiungere gentis + Dardanio et late Latio increbrescere nomen. + Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur, + eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi + quam Turno regi aut regi apparere Latino. + + Talia per Latium. Quae Laomedontius heros + cuncta videns magno curarum fluctuat aestu, + atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc. + In partisque rapit varias perque omnia versat: + sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis + sole repercussum aut radiantis imagine lunae + omnia pervolitat late loca iamque sub auras + erigitur summique ferit lacuaria tecti. + Nox erat, et terras animalia fessa per omnis + alituum pecudumque genus sopor altus habebat: + cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe + Aeneas, tristi turbatus pectora bello, + procubuit seramque dedit per membra quietem. + Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno + populeas inter senior se attollere frondes + visus; eum tenuis glauco velabat amictu + carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo, + tum sic adfari et curas his demere dictis: + + 'O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem + qui revehis nobis aeternaque Pergama servas, + exspectate solo Laurenti arvisque Latinis, + hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates; + neu belli terrere minis: tumor omnis et irae + concessere deum. + [Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum, + litoreis ingens inventa sub ilicibus sus, + triginta capitum fetus enixa, iacebit, + alba, solo recubans, albi circum ubera nati. + Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum + ex quo ter denis urbem redeuntibus annis + Ascanius clari condet cognominis Albam. + Haud incerta cano.] Nunc qua ratione quod instat + expedias victor, paucis (adverte) docebo. + Arcades his oris, genus a Pallante profectum, + qui regem Euandrum comites, qui signa secuti, + delegere locum et posuere in montibus urbem + Pallantis proavi de nomine Pallanteum. + Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina; + hos castris adhibe socios et foedera iunge. + Ipse ego te ripis et recto flumine ducam, + adversum remis superes subvectus ut amnem. + Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris + Iunoni fer rite preces iramque minasque + supplicibus supera votis. Mihi victor honorem + persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis + stringentem ripas et pinguia culta secantem, + caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis. + Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.' + + Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto, + ima petens; nox Aenean somnusque reliquit. + Surgit et aetherii spectans orientia solis + lumina rite cavis undam de flumine palmis + sustinet ac talis effundit ad aethera voces: + 'Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est, + tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto, + accipite Aenean et tandem arcete periclis. + Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra + fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis, + semper honore meo, semper celebrabere donis + corniger hesperidum fluvius regnator aquarum. + Adsis o tantum et propius tua numina firmes.' + sic memorat geminasque legit de classe biremis + remigioque aptat, socios simul instruit armis. + + Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum; + candida per silvam cum fetu concolor albo + procubuit viridique in litore conspicitur sus. + Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno, + mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram. + Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem + leniit, et tacita refluens ita substitit unda, + mitis ut in morem stagni placidaeque paludis + sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset. + Ergo iter inceptum celerant rumore secundo; + labitur uncta vadis abies; mirantur et undae, + miratur nemus insuetum fulgentia longe + scuta virum fluvio pictasque innare carinas. + Olli remigio noctemque diemque fatigant + et longos superant flexus variisque teguntur + arboribus viridisque secant placido aequore silvas. + Sol medium caeli conscenderat igneus orbem, + cum muros arcemque procul ac rara domorum + tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo + aequavit, tum res inopes Euandrus habebat: + ocius advertunt proras urbique propinquant. + + Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem + Amphitryoniadae magno divisque ferebat + ante urbem in luco. Pallas huic filius una, + una omnes iuvenum primi pauperque senatus + tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras. + Ut celsas videre rates atque inter opacum + adlabi nemus et tacitis incumbere remis, + terrentur visu subito cunctique relictis + consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas + sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse + et procul e tumulo: 'Iuvenes, quae causa subegit + ignotas temptare vias, quo tenditis?' inquit. + 'Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?' + Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta + paciferaeque manu ramum praetendit olivae: + 'Troiugenas ac tela vides inimica Latinis, + quos illi bello profugos egere superbo. + Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos + Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.' + Obstipuit tanto percussus nomine Pallas: + 'Egredere o quicumque es' ait 'coramque parentem + adloquere ac nostris succede penatibus hospes.' + excepitque manu dextramque amplexus inhaesit. + Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt. + + Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis: + 'Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari + et vitta comptos voluit praetendere ramos, + non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas + quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis; + sed mea me virtus et sancta oracula divom + cognatique patres, tua terris didita fama, + coniunxere tibi et fatis egere volentem. + Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor, + Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus, + advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas + edidit, aetherios umero qui sustinet orbes + vobis Mercurius pater est, quem candida Maia + Cyllenae gelido conceptum vertice fudit; + at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas, + idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit. + Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno. + His fretus non legatos neque prima per artem + temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque + obieci caput et supplex ad limina veni. + Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello + insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt, + quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant + et mare quod supra teneant quodque adluit infra. + Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello + pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.' + + Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis + iamdudum et totum lustrabat lumine corpus. + Tum sic pauca refert: 'Ut te, fortissime Teucrum, + accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis + et vocem Anchisae magni voltumque recordor! + Nam memini Hesionae visentem regna sororis + Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem, + protinus Arcadiae gelidos invisere finis. + Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas, + mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum + Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat + Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore + compellare virum et dextrae coniungere dextram. + Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi. + Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas + discedens chlamydemque auro dedit intertextam + frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas. + Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra, + et lux cum primum terris se crastina reddet, + auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo. + Interea sacra haec, quando huc venistis amici, + annua, quae differre nefas, celebrate faventes + nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.' + + Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi + pocula gramineoque viros locat ipse sedili + praecipuumque toro et villosi pelle leonis + accipit Aenean solioque invitat acerno. + Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos + viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris + dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant. + Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus + perpetui tergo bovis et lustralibus extis. + + Postquam exempta fames et amor compressus edendi, + rex Euandrus ait: 'Non haec sollemnia nobis, + has ex more dapes, hanc tanti numinis aram + vana superstitio veterumque ignara deorum + inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis + servati facimus meritosque novamus honores. + Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem, + disiectae procul ut moles desertaque montis + stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam. + Hic spelunca fuit, vasto summota recessu, + semihominis Caci facies quam dira tenebat + solis inaccessam radiis; semperque recenti + caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis + ora virum tristi pendebant pallida tabo. + Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros + ore vomens ignis magna se mole ferebat. + Attulit et nobis aliquando optantibus aetas + auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor, + tergemini nece Geryonae spoliisque superbus + Alcides aderat taurosque hac victor agebat + ingentis, vallemque boves amnemque tenebant. + At furiis Caci mens effera, nequid inausum + aut intractatum scelerisve dolive fuisset, + quattuor a stabulis praestanti corpore tauros + avertit, totidem forma superante iuvencas; + atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis, + cauda in speluncam tractos versisque viarum + indiciis raptos saxo occultabat opaco: + quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant. + Interea, cum iam stabulis saturata moveret + Amphytrioniades armenta abitumque pararet, + discessu mugire boves atque omne querelis + impleri nemus et colles clamore relinqui. + reddidit una boum vocem vastoque sub antro + mugiit et Caci spem custodita fefellit. + Hic vero Alcidae furiis exarserat atro + felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum + robur et aerii cursu petit ardua montis. + Tum primum nostri Cacum videre timentem + turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro + speluncamque petit, pedibus timor addidit alas. + Ut sese inclusit ruptisque immane catenis + deiecit saxum, ferro quod et arte paterna + pendebat, fultosque emuniit obice postis, + ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque + accessum lustrans huc ora ferebat et illuc, + dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira + lustrat Aventini montem, ter saxea temptat + limina nequiquam, ter fessus valle resedit. + Stabat acuta silex, praecisis undique saxis + speluncae dorso insurgens, altissima visu, + dirarum nidis domus opportuna volucrum. + Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem, + dexter in adversum nitens concussit et imis + avolsam solvit radicibus; inde repente + inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether + dissultant ripae refluitque exterritus amnis. + At specus et Caci detecta apparuit ingens + regia, et umbrosae penitus patuere cavernae: + non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens + infernas reseret sedes et regna recludat + pallida, dis invisa, superque immane barathrum + cernatur, trepident inmisso lumine manes. + Ergo insperata deprensum luce repente + inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem + desuper Alcides telis premit omniaque arma + advocat et ramis vastisque molaribus instat. + Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli, + faucibus ingentem fumum (mirabile dictu) + evomit involvitque domum caligine caeca, + prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro + fumiferam noctem commixtis igne tenebris. + Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem + praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam + fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra. + Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem + corripit in nodum complexus et angit inhaerens + elisos oculos et siccum sanguine guttur. + Panditur extemplo foribus domus atra revolsis, + abstractaeque boves abiurataeque rapinae + caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver + protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo + terribilis oculos, voltum villosaque saetis + pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis. + Ex illo celebratus honos, laetique minores + servavere diem, primusque Potitius auctor + et domus Herculei custos Pinaria sacri. + Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper + dicetur nobis et erit quae maxuma semper. + Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum + cingite fronde comas et pocula porgite dextris + communemque vocate deum et date vina volentes.' + Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra + velavitque comas foliisque innexa pependit + et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes + in mensam laeti libant divosque precantur. + + Devexo interea propior fit Vesper Olympo, + iamque sacerdotes primusque Potitius ibant, + pellibus in morem cincti, flammasque ferebant. + Instaurant epulas et mensae grata secundae + dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras. + tum Salii ad cantus incensa altaria circum + populeis adsunt evincti tempora ramis, + hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes + Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae + monstra manu geminosque premens eliserit angues, + ut bello egregias idem disiecerit urbes, + Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores + rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae + pertulerit. 'Tu nubigenas, invicte, bimembris + Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas + prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem. + Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci + ossa super recubans antro semesa cruento; + nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus, + arduus arma tenens; non te rationis egentem + Lernaeus turba capitum circumstetit anguis. + Salve, vera Iovis proles, decus addite divis, + et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.' + Talia carminibus celebrant; super omnia Caci + speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum. + Consonat omne nemus strepitu collesque resultant. + + Exim se cuncti divinis rebus ad urbem + perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo + et comitem Aenean iuxta natumque tenebat + ingrediens varioque viam sermone levabat. + miratur facilisque oculos fert omnia circum + Aeneas capiturque locis et singula laetus + exquiritque auditque virum monimenta priorum. + Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis: + 'Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant + gensque virum truncis et duro robore nata, + quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros + aut componere opes norant aut parcere parto, + sed rami atque asper victu venatus alebat. + Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo, + arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis. + Is genus indocile ac dispersum montibus altis + composuit legesque dedit Latiumque vocari + maluit, his quoniam latuisset tutis in oris. + Aurea quae perhibent illo sub rege fuere + saecula. Sic placida populos in pace regebat, + deterior donec paulatim ac decolor aetas + et belli rabies et amor successit habendi. + Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae, + saepius et nomen posuit Saturnia tellus; + tum reges asperque immani corpore Thybris, + a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim + diximus, amisit verum vetus Albula nomen; + me pulsum patria pelagique extrema sequentem + Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum + his posuere locis matrisque egere tremenda + Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo. + + Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram + et Carmentalem Romani nomine portam + quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem, + vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros + Aeneadas magnos et nobile Pallanteum. + Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum + rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal, + Parrhasio dictum Panos de more Lycaei. + Nec non et sacri monstrat nemus Argileti + testaturque locum et letum docet hospitis Argi. + Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit, + aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis. + Iam tum religio pavidos terrebat agrestis + dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant. + Hoc nemus, hunc,' inquit, 'frondoso vertice collem + (quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum + credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem + aegida concuteret dextra nimbosque cieret. + Haec duo praeterea disiectis oppida muris, + reliquias veterumque vides monimenta virorum. + Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem: + Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.' + Talibus inter se dictis ad tecta subibant + pauperis Euandri passimque armenta videbant + Romanoque foro et lautis mugire Carinis. + Ut ventum ad sedes: 'Haec,' inquit, 'limina victor + Alcides subiit, haec illum regia cepit. + Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum + finge deo rebusque veni non asper egenis.' + dixit et angusti subter fastigia tecti + ingentem Aenean duxit stratisque locavit + effultum foliis et pelle Libystidis ursae. + Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis. + + At Venus haud animo nequiquam exterrita mater + Laurentumque minis et duro mota tumultu + Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo + incipit et dictis divinum adspirat amorem: + 'Dum bello Argolici vastabant Pergama reges + debita casurasque inimicis ignibus arces, + non ullum auxilium miseris, non arma rogavi + artis opisque tuae nec te, carissime coniunx, + incassumve tuos volui exercere labores, + quamvis et Priami deberem plurima natis + et durum Aeneae flevissem saepe laborem. + Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris: + ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen + arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei, + te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx. + Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis + ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.' + Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis + cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente + accepit solitam flammam, notusque medullas + intravit calor et labefacta per ossa cucurrit: + non secus atque olim tonitru cum rupta corusco + ignea rima micans percurrit lumine nimbos. + Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx. + Tum pater aeterno fatur devinctus amore: + 'Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit + quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset, + tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset: + nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant + stare decemque alios Priamum superesse per annos. + Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est, + quidquid in arte mea possum promittere curae, + quod fieri ferro liquidove potest electro, + quantum ignes animaeque valent, absiste precando + viribus indubitare tuis.' Ea verba locutus + optatos dedit amplexus placidumque petivit + coniugis infusus gremio per membra soporem. + + Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae + curriculo expulerat somnum, cum femina primum, + cui tolerare colo vitam tenuique Minerva + impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes, + noctem addens operi, famulasque ad lumina longo + exercet penso, castum ut servare cubile + coniugis et possit parvos educere natos: + haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo + mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit. + Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque + erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis, + quam subter specus et Cyclopum exesa caminis + antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus + auditi referunt gemitus striduntque cavernis + stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat, + Volcani domus et Volcania nomine tellus. + Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto. + Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro, + Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon. + His informatum manibus iam parte polita + fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo + deicit in terras, pars inperfecta manebat. + Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae + addiderant, rutili tris ignis et alitis austri: + fulgores nunc horrificos sonitumque metumque + miscebant operi flammisque sequacibus iras. + Parte alia Marti currumque rotasque volucris + instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes; + aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma, + certatim squamis serpentum auroque polibant + conexosque anguis ipsamque in pectore divae + Gorgona, desecto vertentem lumina collo. + 'Tollite cuncta,' inquit, 'coeptosque auferte labores, + Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem: + arma acri facienda viro. Nunc viribus usus, + nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra. + Praecipitate moras.' Nec plura effatus; at illi + ocius incubuere omnes pariterque laborem + sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum, + volnificusque chalybs vasta fornace liquescit. + Ingentum clipeum informant, unum omnia contra + tela Latinorum, septenosque orbibus orbes + impediunt. Alii ventosis follibus auras + accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt + aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum. + Illi inter sese multa vi bracchia tollunt + in numerum versantque tenaci forcipe massam. + + Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris, + Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma + et matutini volucrum sub culmine cantus. + Consurgit senior tunicaque inducitur artus + et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis; + tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem, + demissa ab laeva pantherae terga retorquens. + Nec non et gemini custodes limine ab alto + praecedunt gressumque canes comitantur erilem. + Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat + sermonum memor et promissi muneris heros. + Nec minus Aeneas se matutinus agebat. + Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates. + Congressi iungunt dextras mediisque residunt + aedibus et licito tandem sermone fruuntur. + Rex prior haec: + 'Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam + res equidem Troiae victas aut regna fatebor, + nobis ad belli auxilium pro nomine tanto + exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni, + hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis. + Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis + iungere castra paro, quam fors inopina salutem + ostentat: fatis huc te poscentibus adfers. + Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto + urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam + gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis. + Hanc multos florentem annos rex deinde superbo + imperio et saevis tenuit Mezentius armis. + Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni + effera? Di capiti ipsius generique reservent! + Mortua quin etiam iungebat corpora vivis + componens manibusque manus atque oribus ora, + tormenti genus, et sanie taboque fluentis + complexu in misero longa sic morte necabat. + at fessi tandem cives infanda furentem + armati circumsistunt ipsumque domumque, + obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant. + Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros + confugere et Turni defendier hospitis armis. + Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis: + regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt. + his ego te, Aenea, ductorem milibus addam. + Toto namque fremunt condensae litore puppes + Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex + fata canens, ''O Maeoniae delecta iuventus, + flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem + fert dolor et merita accendit Mezentius ira, + nulli fas Italo tantam subiungere gentem: + externos optate duces''; tum Etrusca resedit + hoc acies campo, monitis exterrita divom. + Ipse oratores ad me regnique coronam + cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon, + succedam castris Tyrrhenaque regna capessam. + Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus + invidet imperium seraeque ad fortia vires. + natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella + hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis + et generi fatum indulgent, quem numina poscunt, + ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor. + hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri, + Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro + militiam et grave Martis opus, tua cernere facta + adsuescat primis et te miretur ab annis. + Arcadas huic equites bis centum, robora pubis + lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.' + + Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant + Aeneas Anchisiades et fidus Achates + multaque dura suo tristi cum corde putabant, + ni signum caelo Cytherea dedisset aperto. + Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor + cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente + Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor. + Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens: + arma inter nubem caeli regione serena + per sudum rutilare vident et pulsa tonare. + Obstipuere animis alii, sed Troius heros + agnovit sonitum et divae promissa parentis. + Tum memorat: 'Ne vero, hospes, ne quaere profecto, + quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo. + Hoc signum cecinit missuram diva creatrix, + si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras + laturam auxilio. + Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant; + quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas + scuta virum galeasque et fortia corpora volves, + Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.' + + Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto + et primum Herculeis sopitas ignibus aras + excitat hesternumque larem parvosque penatis + laetus adit: mactant lectas de more bidentis + Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus. + Post hinc ad navis graditur sociosque revisit. + Quorum de numero qui sese in bella sequantur + praestantis virtute legit; pars cetera prona + fertur aqua segnisque secundo defluit amni, + nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque. + Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva; + ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis + pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis. + + Fama volat parvam subito volgata per urbem, + ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis. + vota metu duplicant matres, propiusque periclo + it timor, et maior Martis iam apparet imago. + tum pater Evandrus dextram complexus euntis + haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur: + 'O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos, + (qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa + stravi scutorumque incendi victor acervos + et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi, + nascenti cui tris animas Feronia mater + (horrendum dictu) dederat; terna arma movenda, + ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis + abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis: + non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam, + nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam + huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset + funera, tam multis viduasset civibus urbem. + At vos, o superi, et divom tu maxume rector + Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis + et patrias audite preces. Si numina vestra + incolumem Pallanta mihi, si fata reservant, + si visurus eum vivo et venturus in unum: + vitam oro, patior quemvis durare laborem. + Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris: + nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam, + dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri, + dum te, care puer, mea sera et sola voluptas, + complexu teneo, gravior neu nuntius auris + volneret.' Haec genitor digressu dicta supremo + fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant. + + Iamque adeo exierat portis equitatus apertis, + Aeneas inter primos et fidus Achates, + inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas + in medio chlamyde et pictis conspectus in armis: + qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, + quem Venus ante alios astrorum diligit ignis, + extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit. + Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur + pulveream nubem et fulgentis aere catervas. + Olli per dumos, qua proxuma meta viarum, + armati tendunt; it clamor, et agmine facto + quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum. + Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem, + religione patrum late sacer; undique colles + inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt. + Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos, + arvorum pecorisque deo, lucumque diemque, + qui primi finis aliquando habuere Latinos: + haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant + castra locis, celsoque omnis de colle videri + iam poterat legio et latis tendebat in arvis. + Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus + succedunt fessique et equos et corpora curant. + + At Venus aetherios inter dea candida nimbos + dona ferens aderat; natumque in valle reducta + ut procul egelido secretum flumine vidit, + talibus adfata est dictis seque obtulit ultro: + 'En perfecta mei promissa coniugis arte + munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos + aut acrem dubites in proelia poscere Turnum:' + Dixit et amplexus nati Cytherea petivit, + arma sub adversa posuit radiantia quercu. + Ille, deae donis et tanto laetus honore, + expleri nequit atque oculos per singula volvit + miraturque interque manus et bracchia versat + terribilem cristis galeam flammasque vomentem + fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem + sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes + solis inardescit radiis longeque refulget; + tum levis ocreas electro auroque recocto + hastamque et clipei non enarrabile textum. + Illic res Italas Romanorumque triumphos + haud vatum ignarus venturique inscius aevi + fecerat ignipotens, illic genus omne futurae + stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella. + fecerat et viridi fetam Mavortis in antro + procubuisse lupam, geminos huic ubera circum + ludere pendentis pueros et lambere matrem + impavidos, illam tereti cervice reflexa + mulcere alternos et corpora fingere lingua. + Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas + consessu caveae magnis circensibus actis + addiderat subitoque novum consurgere bellum + Romulidis Tatioque seni Curibusque severis. + Post idem inter se posito certamine reges + armati Iovis ante aram paterasque tenentes + stabant et caesa iungebant foedera porca. + Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae + distulerant, at tu dictis, Albane, maneres, + raptabatque viri mendacis viscera Tullus + per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres. + Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat + accipere ingentique urbem obsidione premebat: + Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. + Illum indignanti similem similemque minanti + aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles + et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis. + In summo custos Tarpeiae Manlius arcis + stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat, + Romuleoque recens horrebat regia culmo. + Atque hic auratis volitans argenteus anser + porticibus Gallos in limine adesse canebat. + Galli per dumos aderant arcemque tenebant, + defensi tenebris et dono noctis opacae: + aurea caesaries ollis atque aurea vestis, + virgatis lucent sagulis, tum lactea colla + auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant + gaesa manu, scutis protecti corpora longis. + Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos + lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo + extuderat, castae ducebant sacra per urbem + pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit + Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis, + et scelerum poenas et te, Catilina, minaci + pendentem scopulo Furiarumque ora trementem, + secretosque pios, his dantem iura Catonem. + Haec inter tumidi late maris ibat imago + aurea, sed fluctu spumabant caerula cano; + et circum argento clari delphines in orbem + aequora verrebant caudis aestumque secabant. + In medio classis aeratas, Actia bella, + cernere erat, totumque instructo Marte videres + fervere Leucaten auroque effulgere fluctus. + Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar + cum patribus populoque, penatibus et magnis dis, + stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas + laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus. + Parte alia ventis et dis Agrippa secundis + arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum, + tempora navali fulgent rostrata corona. + Hinc ope barbarica variisque Antonius armis, + victor ab Aurorae populis et litore rubro, + Aegyptum viresque Orientis et ultima secum + Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx. + Una omnes ruere, ac totum spumare reductis + convolsum remis rostrisque tridentibus aequor. + alta petunt: pelago credas innare revolsas + Cycladas aut montis concurrere montibus altos, + tanta mole viri turritis puppibus instant. + stuppea flamma manu telisque volatile ferrum + spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt. + Regina in mediis patrio vocat agmina sistro + necdum etiam geminos a tergo respicit anguis. + omnigenumque deum monstra et latrator Anubis + contra Neptunum et Venerem contraque Minervam + tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors + caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae, + et scissa gaudens vadit Discordia palla, + quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello. + Actius haec cernens arcum tendebat Apollo + desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi, + omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei. + Ipsa videbatur ventis regina vocatis + vela dare et laxos iam iamque inmittere funis. + Illam inter caedes pallentem morte futura + fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri, + contra autem magno maerentem corpore Nilum + pandentemque sinus et tota veste vocantem + caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos. + At Caesar, triplici invectus Romana triumpho + moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat, + maxuma tercentum totam delubra per urbem. + Laetitia ludisque viae plausuque fremebant; + omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae; + ante aras terram caesi stravere iuvenci. + Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi, + dona recognoscit populorum aptatque superbis + postibus; incedunt victae longo ordine gentes, + quam variae linguis, habitu tam vestis et armis. + Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros, + hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos + finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis, + extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis, + indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes. + + Talia per clipeum Volcani, dona parentis, + miratur rerumque ignarus imagine gaudet, + attollens umero famamque et fata nepotum. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER IX + + ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur, + Irim de caelo misit Saturnia Iuno + audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis + Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. + Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est: + 'Turne, quod optanti divom promittere nemo + auderet, volvenda dies en attulit ultro. + Aeneas urbe et sociis et classe relicta + sceptra Palatini sedemque petit Euandri. + Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes + Lydorumque manum collectos armat agrestis. + Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus. + Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.' + Dixit et in caelum paribus se sustulit alis + ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. + Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas + sustulit ac tali fugientem est voce secutus: + 'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam + detulit in terras? Unde haec tam clara repente + tempestas? Medium video discedere caelum + palantisque polo stellas. Sequor omina tanta, + quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam + processit summoque hausit de gurgite lymphas, + multa deos orans, oneravitque aethera votis. + + Iamque omnis campis exercitus ibat apertis, + dives equum, dives pictai vestis et auri; + Messapus primas acies, postrema coercent + Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus, + [vertitur arma tenens et toto vertice supra est.] + Ceu septem surgens sedatis amnibus altus + per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus + cum refluit campis et iam se condidit alveo. + Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem + prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis. + Primus ab adversa conclamat mole Caicus: + 'Quis globus, o cives, caligine volvitur atra? + Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros, + hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis + condunt se Teucri portas et moenia complent. + Namque ita discedens praeceperat optumus armis + Aeneas: siqua interea fortuna fuisset, + neu struere auderent aciem neu credere campo; + castra modo et tutos servarent aggere muros. + Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat, + obiciunt portas tamen et praecepta facessunt + armatique cavis expectant turribus hostem. + Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen + viginti lectis equitum comitatus, et urbi + improvisus adest; maculis quem Thracius albis + portat equus cristaque tegit galea aurea rubra. + 'Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem? + En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras, + principium pugnae, et campo sese arduus infert. + Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur + horrisono: Teucrum mirantur inertia corda, + non aequo dare se campo, non obvia ferre + arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc + lustrat equo muros aditumque per avia quaerit. + Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili + cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris, + nocte super media; tuti sub matribus agni + balatum exercent, ille asper et improbus ira + saevit in absentis, collecta fatigat edendi + ex longo rabies et siccae sanguine fauces: + haud aliter Rutulo muros et castra tuenti + ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet. + Qua temptet ratione aditus et quae via clausos + excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum? + Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat, + aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis, + invadit sociosque incendia poscit ovantis + atque manum pinu flagranti fervidus implet. + Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni, + atque omnis facibus pubes accingitur atris. + Diripuere focos; piceum fert fumida lumen + taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam. + + Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris + avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes? + Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis. + Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida + Aeneas classem et pelagi petere alta parabat, + ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum + vocibus his adfata Iovem: 'Da, nate, petenti, + quod tua cara parens domito te poscit Olympo. + [Pinea silva mihi, multos dilecta per annos] + lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant, + nigranti picea trabibusque obscurus acernis: + has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret, + laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit. + Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem: + ne cursu quassatae ullo neu turbine venti + vincantur, prosit nostris in montibus ortas.' + Filius huic contra, torquet qui sidera mundi: + 'O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis? + Mortaline manu factae immortale carinae + fas habeant certusque incerta pericula lustret + Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas? + Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt + Ausonios olim, quaecumque evaserit undis + Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva, + mortalem eripiam formam magnique iubebo + aequoris esse deas, qualis Nereia Doto + et Galatea secant spumantem pectore pontum. + Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris, + per pice torrentis atraque voragine ripas + adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. + + Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae + debita complerant, cum Turni iniuria Matrem + admonuit ratibus sacris depellere taedas. + Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens + visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus + Idaeique chori; tum vox horrenda per auras + excidit et Troum Rutulorumque agmina complet: + 'Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis + neve armate manus: maria ante exurere Turno + quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae, + ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque + continuo puppes abrumpunt vincula ripis + delphinumque modo demersis aequora rostris + ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum) + quot prius aeratae steterant ad litora prorae + reddunt se totidem facies pontoque feruntur. + + Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse + turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis + rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto. + At non audaci Turno fiducia cessit; + ultro animos tollit dictis atque increpat ultro: + Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse + auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes + exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris + nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est. + Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes + arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent, + siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum: + sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva + fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra + fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem, + coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas + iste dolor solisque licet capere arma Mycenis. + Sed periisse semel satis est: peccare fuisset + ante satis penitus modo non genus omne perosos + femineum. Quibus haec medii fiducia valli + fossarumque morae, leti discrimina parva, + dant animos. At non viderunt moenia Troiae + Neptuni fabricata manu considere in ignis? + 'Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum + apparat et mecum invadit trepidantia castra.' + Non armis mihi Volcani, non mille carinis + est opus in Teucros; addant se protinus omnes + Etrusci socios, tenebras et inertia furta + Palladii caesis summae custodibus arcis + ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo: + luce palam certum est igni circumdare muros. + Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga + esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum. + Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei, + quod superest, laeti bene gestis corpora rebus + procurate, viri, et pugnam sperate parari.' + Interea vigilum excubiis obsidere portas + cura datur Messapo et moenia cingere flammis. + Bis septem Rutuli, muros qui milite servent, + delecti; ast illos centeni quemque sequuntur + purpurei cristis iuvenes auroque corusci. + Discurrunt variantque vices fusique per herbam + indulgent vino et vertunt crateras aenos. + Conlucent ignes, noctem custodia ducit + insomnem ludo. + + Haec super e vallo prospectant Troes et armis + alta tenent, nec non trepidi formidine portas + explorant pontisque et propugnacula iungunt, + tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus, + quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent, + rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros. + Omnis per muros legio, sortita periclum, + excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est. + + Nisus erat portae custos, acerrimus armis, + Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida + venatrix iaculo celerem levibusque sagittis; + it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter + non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma, + ora puer prima signans intonsa iuventa. + His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: + tum quoque communi portam statione tenebant. + Nisus ait: 'Dine hunc ardorem mentibus addunt, + Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido? + Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum + mens agitat mihi nec placida contenta quietest. + Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum. + Lumina rara micant; somno vinoque soluti + procubuere; silent late loca: percipe porro, + quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat. + Aenean acciri omnes, populusque patresque, + exposcunt mittique viros, qui certa reportent. + Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti + fama sat est), tumulo videor reperire sub illo + posse viam ad muros et moenia Pallantea.' + Obstipuit magno laudum percussus amore + Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum: + 'Mene igitur socium summis adiungere rebus, + Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam? + Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes, + Argolicum terrorem inter Troiaeque labores + sublatum erudiit, nec tecum talia gessi, + magnanimum Aenean et fata extrema secutus: + est hic, est animus lucis contemptor et istum + qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.' + Nisus ad haec: 'Equidem de te nil tale verebar + nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem + Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis. + Sed siquis, quae multa vides discrimine tali, + siquis in adversum rapiat casusve deusve, + te superesse velim; tua vita dignior aetas. + Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum + mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit, + absenti ferat inferias decoretque sepulchro. + Neu matri miserae tanti sim causa doloris, + quae te sola, puer, multis e matribus ausa + persequitur magni nec moenia curat Acestae,' + Ille autem: 'Causas nequiquam nectis inanis, + nec mea iam mutata loco sententia cedit: + adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi + succedunt servantque vices: statione relicta + ipse comes Niso graditur, regemque requirunt. + + Cetera per terras omnis animalia somno + laxabant curas et corda oblita laborum: + ductores Teucrum primi et delecta iuventus + consilium summis regni de rebus habebant, + quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset. + Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes, + castrorum et campi medio. Tum Nisus et una + Euryalus confestim alacres admittier orant: + rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus + accepit trepidos ac Nisum dicere iussit. + Tum sic Hyrtacides: 'Audite O mentibus aequis, + Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis, + quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti + conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi, + qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto; + interrupti ignes, aterque ad sidera fumus + erigitur: si fortuna permittitis uti + quaesitum Aenean et moenia Pallantea, + mox hic cum spoliis ingenti caede peracta + adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis: + vidimus obscuris primam sub vallibus urbem + venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.' + Hic annis gravis atque animi maturus Aletes: + 'Di patrii, quorum semper sub numine Troia est, + non tamen omnino Teucros delere paratis, + cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis + pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat + amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat. + 'Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis + praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum + di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet + actutum pius Aeneas atque integer aevi + Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.' + 'Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,' + excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis + Assaracique larem et canae penetralia Vestae + obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est, + in vestris pono gremiis: revocate parentem, + reddite conspectum; nihil illo triste recepto. + Bina dabo argento perfecta atque aspera signis + pocula, devicta genitor quae cepit Arisba, + et tripodas geminos, auri duo magna talenta, + cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido. + Si vero capere Italiam sceptrisque potiri + contigerit victori et praedae dicere sortem, + vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis + aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis + excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise. + Praeterea bis sex genitor lectissima matrum + corpora captivosque dabit suaque omnibus arma, + insuper his campi quod rex habet ipse Latinus. + Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas + insequitur, venerande puer, iam pectore toto + accipio et comitem casus complector in omnis. + Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus; + seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum + verborumque fides.' Contra quem talia fatur + Euryalus: 'Me nulla dies tam fortibus ausis + dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda + aut adversa cadat. Sed te super omnia dona + unum oro, genetrix Priami de gente vetusta + est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus + mecum excedentem, non moenia regis Acestae. + Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est + inque salutatam linquo: nox et tua testis + dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis + at tu, oro, solare inopem et succurre relictae. + Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo + in casus omnis.' Percussa mente dedere + Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus, + atque animum patriae strinxit pietatis imago. + Tum sic effatur: + 'Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis. + Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae + solum defuerit, nec partum gratia talem + parva manet. Casus factum quicumque sequentur, + per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat: + quae tibi polliceor reduci rebusque secundis, + haec eadem matrique tuae generique manebunt.' + Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem + auratum, mira quem fecerat arte Lycaon + Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. + Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis + exuvias; galeam fidus permutat Aletes. + Protinus armati incedunt; quos omnis euntis + primorum manus ad portas iuvenumque senumque + prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus, + ante annos animumque gerens curamque virilem, + multa patri mandata dabat portanda: sed aurae + omnia discerpunt et nubibus inrita donant. + + Egressi superant fossas noctisque per umbram + castra inimica petunt, multis tamen ante futuri + exitio. Passim somno vinoque per herbam + corpora fusa vident, arrectos litore currus, + inter lora rotasque viros, simul arma iacere, + vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: + 'Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res. + Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis + a tergo possit, custodi et consule longe; + haec ego vasta dabo et lato te limite ducam. + Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum + Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis + exstructus toto proflabat pectore somnum. + Rex idem et regi Turno gratissimus augur, + sed non augurio potuit depellere pestem. + Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis + armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis + nanctus equis ferroque secat pendentia colla; + tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit + sanguine singultantem; atro tepefacta cruore + terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque + et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte + luserat, insignis facie, multoque iacebat + membra deo victus: felix, si protinus illum + aequasset nocti ludum in lucemque tulisset. + Impastus ceu plena leo per ovilia turbans + (suadet enim vesana fames) manditque trahitque + molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento: + nec minor Euryali caedes; incensus et ipse + perfurit ac multam in medio sine nomine plebem, + Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque, + ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem, + sed magnum metuens se post cratera tegebat; + pectore in adverso totum cui comminus ensem + condidit adsurgenti et multa morte recepit. + Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta + vina refert moriens; hic furto fervidus instat. + Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem + deficere extremum et religatos rite videbat + carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus. + sensit enim nimia caede atque cupidine ferri: + 'Absistamus,' ait, 'nam lux inimica propinquat. + Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.' + Multa virum solido argento perfecta relinquunt + armaque craterasque simul pulchrosque tapetas. + Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis + cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim + quae mittit dona hospitio cum iungeret absens + Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti, + [post mortem bello Rutuli pugnaque potiti] + haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat. + Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram + induit. Excedunt castris et tuta capessunt. + + Interea praemissi equites ex urbe Latina, + cetera dum legio campis instructa moratur, + ibant et Turno regi responsa ferebant, + tercentum, scutati omnes, Volcente magistro. + Iamque propinquabant castris murosque subibant, + cum procul hos laevo flectentis limite cernunt + et galea Euryalum sublustri noctis in umbra + prodidit immemorem radiisque adversa refulsit. + Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens + 'State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis? + Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra, + sed celerare fugam in silvas et fidere nocti. + Obiciunt equites sese ad divortia nota + hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant. + Silva fuit late dumis atque ilice nigra + horrida, quam densi complerant undique sentes; + rara per occultos lucebat semita calles. + Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda + impediunt fallitque timor regione viarum; + Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis + atque locos, qui post Albae de nomine dicti + Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat, + ut stetit et frustra absentem respexit amicum. + 'Euryale infelix, qua te regione reliqui? + Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens + fallacis silvae?' Simul et vestigia retro + observata legit dumisque silentibus errat. + Audit equos, audit strepitus et signa sequentum. + Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris + pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis + fraude loci et noctis, subito turbante tumultu, + oppressum rapit et conantem plurima frustra. + Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis + eripere? An sese medios moriturus in enses + inferat et pulchram properet per volnera mortem? + Ocius adducto torquens hastile lacerto, + suspiciens altam Lunam sic voce precatur: + 'Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori, + astrorum decus et nemorum Latonia custos + Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris + dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi + suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi: + hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.' + Dixerat, et toto conixus corpore ferrum + conicit: hasta volans noctis diverberat umbras + et venit aversi in tergum Sulmonis ibique + frangitur ac fisso transit praecordia ligno. + Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen + frigidus et longis singultibus ilia pulsat. + Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem + ecce aliud summa telum librabat ab aure. + Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque + stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro. + Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam + auctorem nec quo se ardens inmittere possit. + 'Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas + persolves amborum,' inquit; simul ense recluso + ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens + conclamat Nisus, nec se celare tenebris + amplius aut tantum potuit perferre dolorem. + Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum, + O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus + nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor, + tantum infelicem nimium dilexit amicum.' + Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus + transabiit costas et candida pectora rumpit. + Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus + it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit: + purpureus veluti cum flos succisus aratro + languescit moriens lassove papavera collo + demisere caput, pluvia cum forte gravantur. + At Nisus ruit in medios solumque per omnis + Volcentem petit in solo Volcente moratur. + Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc + proturbant. Instat non setius ac rotat ensem + fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore + condidit adverso et moriens animam abstulit hosti. + Tum super exanimum sese proiecit amicum + confossus placidaque ibi demum morte quievit. + + Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt, + nulla dies umquam memori vos eximet aevo, + dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum + accolet imperiumque pater Romanus habebit. + + Victores praeda Rutuli spoliisque potiti + Volcentem exanimum flentes in castra ferebant. + Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto + exsangui et primis una tot caede peremptis, + Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa + corpora seminecisque viros tepidaque recentem + caede locum et plenos spumanti sanguine rivos. + Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem + Messapi et multo phaleras sudore receptas. + + Et iam prima novo spargebat lumine terras + Tithoni croceum linquens Aurora cubile: + iam sole infuso, iam rebus luce retectis + Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse, + suscitat, aeratasque acies in proelia cogit + quisque suas variisque acuunt rumoribus iras. + Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis + praefigunt capita et multo clamore sequuntur + Euryali et Nisi. + Aeneadae duri murorum in parte sinistra + opposuere aciem, nam dextera cingitur amni, + ingentisque tenent fossas et turribus altis + stant maesti; simul ora virum praefixa movebant, + nota nimis miseris atroque fluentia tabo. + + Interea pavidam volitans pennata per urbem + nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris + Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit, + excussi manibus radii revolutaque pensa. + Evolat infelix et femineo ululatu, + scissa comam, muros amens atque agmina cursu + prima petit, non illa virum, non illa pericli + telorumque memor; caelum dehinc questibus implet: + 'Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae + sera meae requies, potuisti linquere solam, + crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum, + adfari extremum miserae data copia matri? + Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis + alitibusque iaces, nec te, tua funera mater + produxi pressive oculos aut volnera lavi, + veste tegens, tibi quam noctes festina diesque + urgebam et tela curas solabar anilis. + Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra + et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te, + nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta? + Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela + conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro: + aut tu, magne pater divom, miserere tuoque + invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, + quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.' + Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis + it gemitus: torpent infractae ad proelia vires. + Illam incendentem luctus Idaeus et Actor + Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli + corripiunt interque manus sub tecta reponunt. + + At tuba terribilem sonitum procul aere canoro + increpuit; sequitur clamor caelumque remugit. + Adcelerant acta pariter testudine Volsci + et fossas implere parant ac vellere vallum. + Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros, + qua rara est acies interlucetque corona + non tam spissa viris. Telorum effundere contra + omne genus Teucri ac duris detrudere contis, + adsueti longo muros defendere bello. + Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua + possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis + ferre iuvat subter densa testudine casus; + nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens, + immanem Teucri molem volvuntque ruuntque, + quae stravit Rutulos late armorumque resolvit + tegmina. Nec curant caeco contendere Marte + amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo + missilibus certant. + Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam + pinum et fumiferos infert Mezentius ignis; + at Messapus equum domitor, Neptunia proles, + rescindit vallum et scalas in moenia poscit. + + Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti, + quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus + ediderit, quem quisque virum demiserit Orco; + et mecum ingentis oras evolvite belli, + [et meministis enim, divae, et memorare potestis.] + + Turris erat vasto suspectu et pontibus altis, + opportuna loco, summis quam viribus omnes + expugnare Itali summaque evertere opum vi + certabant, Troes contra defendere saxis + perque cavas densi tela intorquere fenestras. + Princeps ardentem coniecit lampada Turnus + et flammam adfixit lateri, quae plurima vento + corripuit tabulas et postibus haesit adesis. + Turbati trepidare intus frustraque malorum + velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt + in partem, quae peste caret, tum pondere turris + procubuit subito et caelum tonat omne fragore. + Semineces ad terram, immani mole secuta, + confixique suis telis et pectora duro + transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor + et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor, + Maeonio regi quem serva Licymnia furtim + sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis, + ense levis nudo parmaque inglorius alba; + isque ubi se Turni media inter milia vidit, + hinc acies atque hinc acies adstare Latinas: + ut fera, quae densa venantum saepta corona + contra tela furit seseque haud nescia morti + inicit et saltu supra venabula fertur, + haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis + inruit et, qua tela videt densissima, tendit. + At pedibus longe melior Lycus inter et hostis + inter et arma fuga muros tenet altaque certat + prendere tecta manu sociumque attingere dextras. + Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus, + increpat his victor: 'Nostrasne evadere, demens, + sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum + pendentem et magna muri cum parte revellit. + Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum + sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis + quaesitum aut matri multis balatibus agnum + Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor + tollitur: invadunt et fossas agere complent; + ardentis taedas alii ad fastigia iactant. + Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis + Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem, + Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas, + hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta, + Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus, + Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque + et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan, + Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae + strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens + ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta + et laevo infixa est lateri manus abditaque intus + spiramenta animae letali volnere rupit. + Stabat in egregiis Arcentis filius armis, + pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera, + insignis facie, genitor quem miserat Arcens, + eductum Matris luco Symaethia circum + flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici: + stridentem fundam positis Mezentius hastis + ipse ter adducta circum caput egit habena + et media adversi liquefacto tempora plumbo + diffidit ac multa porrectum extendit harena. + + Tum primum bello celerem intendisse sagittam + dicitur ante feras solitus terrere fugaces + Ascanius fortemque manu fudisse Numanum, + cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem + germanam nuper thalamo sociatus habebat. + Is primam ante aciem digna atque indigna relatu + vociferans tumidusque novo praecordia regno + ibat et ingentem sese clamore ferebat: + 'Non pudet obsidione iterum valloque teneri, + bis capti Phryges, et morti praetendere muros? + En qui nostra sibi bello conubia poscunt! + Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit + Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes: + durum a stirpe genus natos ad flumina primum + deferimus saevoque gelu duramus et undis, + venatu invigilant pueri silvasque fatigant, + flectere ludus equos et spicula tendere cornu. + At patiens operum parvoque adsueta iuventus + aut rastris terram domat aut quatit oppida bello. + Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum + terga fatigamus hasta; nec tarda senectus + debilitat vires animi mutatque vigorem: + canitiem galea premimus, semperque recentis + comportare iuvat praedas et vivere rapto. + Vobis picta croco et fulgenti murice vestis, + desidiae cordi, iuvat indulgere choreis, + et tunicae manicas et habent redimicula mitrae. + O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta + Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum! + Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris + Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.' + + Talia iactantem dictis ac dira canentem + non tulit Ascanius nervoque obversus equino + contendit telum diversaque bracchia ducens + constitit, ante Iovem supplex per vota precatus: + 'Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis. + Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona + et statuam ante aras aurata fronte iuvencum + candentem pariterque caput cum matre ferentem, + iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.' + Audiit et caeli Genitor de parte serena + intonuit laevum, sonat una fatifer arcus: + effugit horrendum stridens adducta sagitta + perque caput Remuli venit et cava tempora ferro + traicit. 'I, verbis virtutem inlude superbis! + His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.' + Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur + laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt. + Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo + desuper Ausonias acies urbemque videbat, + nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum: + 'Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, + dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella + gente sub Assaraci fato ventura resident, + nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto + aethere se misit, spirantis dimovet auras + Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris + antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae + armiger ante fuit fidusque ad limina custos, + tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo + omnia longaevo similis, vocemque coloremque + et crinis albos et saeva sonoribus arma, + atque his ardentem dictis adfatur Iulum: + 'Sit satis, Aenide, telis impune Numanum + oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo + concedit laudem et paribus non invidet armis: + cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo + mortalis medio aspectus sermone reliquit + et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. + Agnovere deum proceres divinaque tela + Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem. + Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi + Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus + succedunt animasque in aperta pericula mittunt. + It clamor totis per propugnacula muris, + intendunt acris arcus amentaque torquent. + Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque + dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit: + quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis + verberat imber humum, quam multa grandine nimbi + in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris + torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit. + + Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti, + quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera + abietibus iuvenes patriis et montibus aequos, + portam, quae ducis imperio commissa, recludunt, + freti animis, ultroque invitant moenibus hostem. + Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, + armati ferro et cristis capita alta corusci: + quales aeriae liquentia flumina circum, + sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, + consurgunt geminae quercus intonsaque caelo + attollunt capita et sublimi vertice nutant. + inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis + continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis + et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon + agminibus totis: at versi terga dedere + aut ipso portae posuere in limine vitam. + Tum magis increscunt animis discordibus irae; + et iam collecti Troes glomerantur eodem + et conferre manum et procurrere longius audent. + + Ductori Turno diversa in parte furenti + turbantique viros perfertur nuntius, hostem + fervere caede nova et portas praebere patentis. + Deserit inceptum atque immani concitus ira + Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos. + Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat, + Thebana de matre nothum Sarpedonis alti, + coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus + aera per tenerum stomachoque infixa sub altum + pectus abit: reddit specus atri volneris undam + spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit. + Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum, + tum Bitian ardentem oculis animisque frementem + non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset, + sed magnum stridens contorta phalarica venit, + fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga + nec duplici squama lorica fidelis et auro + sustinuit: conlapsa ruunt immania membra. + Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens. + Talis in Euboico Baiarum litore quondam + saxea pila cadit, magnis quam molibus ante + constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam + prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit: + miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae; + tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile + Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo. + + Hic Mars armipotens animum viresque Latinis + addidit et stimulos acris sub pectore vertit + immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem. + Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae + bellatorque animo deus incidit. + Pandarus ut fuso germanum corpore cernit + et quo sit fortuna loco, qui casus agat res, + portam vi magna converso cardine torquet, + obnixus latis umeris, multosque suorum + moenibus exclusos duro in certamine linquit; + ast alios secum includit recipitque ruentis, + demens, qui Rutulum in medio non agmine regem + viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi, + immanem veluti pecora inter inertia tigrim + Continuo nova lux oculis effulsit, et arma + horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae + sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit: + agnoscunt faciem invisam atque immania membra + turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens + emicat et mortis fraternae fervidus ira + effatur: 'Non haec dotalis regia Amatae, + nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum. + Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.' + Olli subridens sedato pectore Turnus: + 'Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram: + hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.' + Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo + intorquet summis adnixus viribus hastam: + excepere aurae volnus; Saturnia Iuno + detorsit veniens, portaeque infigitur hasta. + 'At non hoc telum, mea quod vi dextera versat, + effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.' + Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem + et mediam ferro gemina inter tempora frontem + dividit inpubesque immani volnere malas. + Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus: + conlapsos artus atque arma cruenta cerebro + sternit humi moriens, atque illi partibus aequis + huc caput atque illuc umero ex utroque pependit. + Diffugiunt versi trepida formidine Troes: + et si continuo victorem ea cura subisset, + rumpere claustra manu sociosque immittere portis, + ultimus ille dies bello gentique fuisset; + sed furor ardentem caedisque insana cupido + egit in adversos. + Principio Phalerim et succiso poplite Gygen + excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas + in tergum, Iuno vires animumque ministrat; + addit Halym comitem et confixa Phegea parma, + ignaros deinde in muris Martemque cientis + Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque. + Lyncea tendentem contra sociosque vocantem + vibranti gladio conixus ab aggere dexter + occupat; huic uno desectum comminus ictu + cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum + vastatorem Amycum, quo non felicior alter + ungere tela manu ferrumque armare veneno, + et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis, + Crethea Musarum comitem, cui carmina semper + et citharae cordi numerosque intendere nervis. + [Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.] + + Tandem ductores audita caede suorum + conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus, + palantisque vident socios hostemque receptum. + Et Mnestheus: 'Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit. + 'Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis? + Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus + aggeribus tantas strages inpune per urbem + ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco? + Non infelicis patriae veterumque deorum + et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?' + Talibus accensi firmantur et agmine denso + consistunt. Turnus paulatim excedere pugna + et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda + acrius hoc Teucri clamore incumbere magno + et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem + cum telis premit infensis, at territus ille, + asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga + ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra + ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque: + haud aliter retro dubius vestigia Turnus + improperata refert, et mens exaestuat ira. + Quin etiam bis tum medios invaserat hostis, + bis confusa fuga per muros agmina vertit; + sed manus e castris propere coit omnis in unum, + nec contra vires audet Saturnia Iuno + sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim + demisit germanae haud mollia iussa ferentem, + ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis. + Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum + dextra valet: iniectis sic undique telis + obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum + tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt, + discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo + ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse + fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor + liquitur et piceum, nec respirare potestas, + flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus. + Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis + in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo + accepit venientem ac mollibus extulit undis + et laetum sociis abluta caede remisit. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER X + + PANDITUR interea domus omnipotentis Olympi, + conciliumque vocat divom pater atque hominum rex + sideream in sedem, terras unde arduus omnis + castraque Dardanidum adspectat populosque Latinos. + Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse: + 'Caelicolae magni, quianam sententia vobis + versa retro tantumque animis certatis iniquis? + Abnueram bello Italiam concurrere Teucris. + Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos + aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit? + Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus, + cum fera Karthago Romanis arcibus olim + exitium magnum atque Alpes immittet apertas: + tum certare odiis, tum res rapuisse licebit. + Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.' + + Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra + pauca refert: + 'O pater, O hominum rerumque aeterna potestas! + Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus? + Cernis ut insultent Rutulli Turnusque [feratur + per medios insignis equis tumidusque] secundo + Marte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros: + quin intra portas atque ipsis proelia miscent + aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas. + Aeneas ignarus abest. Numquamne levari + obsidione sines? Muris iterum imminet hostis + nascentis Troiae [nec non exercitus alter;] + atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis + Tydides. Equidem credo, mea volnera restant + et tua progenies mortalia demoror arma. + Si sine pace tua atque invito numine Troes + Italiam petiere, luant peccata neque illos + iuveris auxilio; sin tot responsa secuti, + quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam + vertere iussa potest aut cur nova condere fata? + Quid repetem exustas Erycino in litore classes, + quid tempestatum regem ventosque furentis + Aeolia excitos aut actam nubibus Irim? + Nunc etiam manis, haec intemptata manebat + sors rerum, movet et superis immissa repente + Allecto, medias Italum bacchata per urbes. + Nil super imperio moveor: speravimus ista, + dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis. + Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx + dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae + exscidia obtestor, liceat dimittere ab armis + incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem. + Aeneas sane ignotis iactetur in undis + et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur: + hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae. + Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera + Idaliaeque domus: positis inglorius armis + exigat hic aevum. Magna dicione iubeto + Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde + obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli + iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes + totque maris vastaeque exhausta pericula terrae, + dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt? + Non satius cineres patriae insedisse supremos + atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta + redde, oro, miseris iterumque revolvere casus + da, pater, Iliacos Teucris.' Tum regia Iuno + acta furore gravi: 'Quid me alta silentia cogis + rumpere et obductum verbis volgare dolorem? + Aenean hominum quisquam divomque subegit + bella sequi aut hostem regi se inferre Latino? + Italiam petiit fatis auctoribus, esto, + Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra + hortati sumus aut vitam committere ventis? + Num puero summam belli, num credere muros + Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas? + Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra + egit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris? + Indignum est Italos Troiam circumdare flammis + nascentem et patria Turnum consistere terra, + cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater: + quid face Troianos atra vim ferre Latinis, + arva aliena iugo premere atque avertere praedas? + Quid soceros legere et gremiis abducere pactas, + pacem orare manu, praefigere puppibus arma? + Tu potes Aenean manibus subducere Graium + proque viro nebulam et ventos obtendere inanis, + tu potes in totidem classem convertere nymphas: + nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est? + Aeneas ignarus abest: ignarus et absit. + Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera: + quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas? + Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo + conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis + obiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma + Europamque Asiamque et foedera solvere furto? + Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter, + aut ego tela dedi fovive cupidine bella? + Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis + haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.' + Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant + caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima + cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant + murmura, venturos nautis prodentia ventos. + Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas, + infit; eo dicente deum domus alta silescit + et tremefacta solo tellus, silet arduus aether, + tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus: + 'Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta. + Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris + haud licitum, nec vestra capit discordia finem: + quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem, + Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo. + Seu fatis Italum castra obsidione tenentur + sive errore malo Troiae monitisque sinistris. + Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem + fortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem. + Fata viam invenient.' Stygii per flumina fratris, + per pice torrentis atraque voragine ripas + adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. + Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo + surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt. + Interea Rutuli portis circum omnibus instant + sternere caede viros et moenia cingere flammis. + At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur, + nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis + nequiquam et rara muros cinxere corona + Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes + Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris, + prima acies; hos germani Sarpedonis ambo + et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta. + Fert ingens toto conixus corpore saxum, + haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon, + nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo. + Hi iaculis, illi certant defendere saxis + molirique ignem nervoque aptare sagittas. + Ipse inter medios, Veneris iustissima cura, + Dardanius caput ecce puer detectus honestum, + qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum, + aut collo decus aut capiti; vel quale per artem + inclusum buxo aut Oricia terebintho + lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis + accipit et molli subnectens circulus auro. + Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes + volnera dirigere et calamos armare veneno, + Maeonia generose domo, ubi pinguia culta + exercentque viri Pactolusque inrigat auro. + Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni + aggere moerorum sublimem gloria tollit, + et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi. + + Illi inter sese duri certamina belli + contulerant: media Aeneas freta nocte secabat. + Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis + regem adit et regi memorat nomenque genusque, + quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma + quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni + edocet, humanis quae sit fiducia rebus + admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon + iungit opes foedusque ferit; tum libera fati + classem conscendit iussis gens Lydia divom, + externo commissa duci. Aeneia puppis + prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones, + imminet Ida super, profugis gratissima Teucris. + Hic magnus sedet Aeneas secumque volutat + eventus belli varios, Pallasque sinistro + adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae + noctis iter, iam quae passus terraque marique. + + Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, + quae manus interea Tuscis comitetur ab oris + Aenean armetque rates pelagoque vehatur. + + Massicus aerata princeps secat aequora tigri: + sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi + quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae + gorytique leves umeris et letifer arcus. + Una torvus Abas: huic totum insignibus armis + agmen et aurato fulgebat Apolline puppis. + Sescentos illi dederat Populonia mater + expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos + insula inexhaustis Chalybum generosa metallis. + Tertius ille hominum divomque interpres Asilas, + cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent + et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes, + mille rapit densos acie atque horrentibus hastis. + Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae, + urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur, + Astur equo fidens et versicoloribus armis. + Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi) + qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis, + et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae. + + Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, + transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo, + cuius olorinae surgunt de vertice pennae, + crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae. + Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati, + populeas inter frondes umbramque sororum + dum canit et maestum Musa solatur amorem, + canentem molli pluma duxisse senectam, + linquentem terras et sidera voce sequentem. + Filius, aequalis comitatus classe catervas, + ingentem remis Centaurum promovet: ille + instat aquae saxumque undis immane minatur + arduus et longa sulcat maria alta carina. + + Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris, + fatidicae Mantus et Tusci filius amnis, + qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen, + Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum: + gens illi triplex, populi sub gente quaterni, + ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires. + Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat, + quos patre Benaco velatus harundine glauca + Mincius infesta ducebat in aequora pinu. + It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum + verberat adsurgens, spumant vada marmore verso. + Hunc vehit immanis Triton et caerula concha + exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti + frons hominem praefert, in pristim desinit alvus: + spumea semifero sub pectore murmurat unda. + + Tot lecti proceres ter denis navibus ibant + subsidio Troiae et campos salis aera secabant. + + Iamque dies caelo concesserat almaque curru + noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum: + Aeneas (neque enim membris dat cura quietem) + ipse sedens clavumque regit velisque ministrat. + Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum + occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe + numen habere maris nymphasque e navibus esse + iusserat, innabant pariter fluctusque secabant, + quot prius aeratae steterant ad litora prorae. + Agnoscunt longe regem lustrantque choreis, + quarum quae fandi doctissima Cymodocea + pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso + eminet ac laeva tacitis subremigat undis, + tum sic ignarum adloquitur: 'Vigilasne, deum gens, + Aenea? Vigila et velis immitte rudentis. + Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus, + nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nos + praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat, + rupimus invitae tua vincula teque per aequor + quaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit + et dedit esse deas aevumque agitare sub undis. + At puer Ascanius muro fossisque tenetur + tela inter media atque horrentis Marte Latinos. + Iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco + Arcas eques: medias illis opponere turmas, + ne castris iungant, certast sententia Turno. + Surge age et Aurora socios veniente vocari + primus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse + invictum Ignipotens atque oras ambiit auro. + Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris, + ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.' + Dixerat, et dextra discedens impulit altam + haud ignara modi puppim: fugit illa per undas + ocior et iaculo et ventos aequante sagitta. + Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse + Tros Anchisiades; animos tamen omine tollit. + Tum breviter super adspectans convexa precatur: + 'Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi + turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones, + tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques + augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.' + Tantum effatus. Et interea revoluta rubebat + matura iam luce dies noctemque fugarat: + principio sociis edicit, signa sequantur + atque animos aptent armis pugnaeque parent se. + Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra, + stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra + extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt + Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras, + tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris + Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant + cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo. + At Rutulo regi ducibusque ea mira videri + Ausoniis, donec versas ad litora puppes + respiciunt totumque adlabi classibus aequor. + Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma + funditur et vastos umbo vomit aureus ignes: + non secus ac liquida siquando nocte cometae + sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor, + ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris, + nascitur et laevo contristat lumine caelum. + + Haud tamen audaci Turno fiducia cessit + litora praecipere et venientis pellere terra. + [ultro animos tollit dictis atque increpat ultro] + 'Quod votis optastis, adest, perfringere dextra; + in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto + quisque suae tectique memor, nunc magna referto + facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam, + dum trepidi egressisque labant vestigia prima. + Audentis Fortuna iuvat,' + haec ait et secum versat, quos ducere contra + vel quibus obsessos possit concredere muros. + + Interea Aeneas socios de puppibus altis + pontibus exponit. Multi servare recursus + languentis pelagi et brevibus se credere saltu, + per remos alii. Speculatus litora Tarchon, + qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda, + sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu, + advertit subito proram sociosque precatur: + 'Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis; + tollite, ferte rates; inimicam findite rostris + hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina. + Frangere nec tali puppim statione recuso + arrepta tellure semel.' Quae talia postquam + effatus Tarchon, socii consurgere tonsis + spumantisque rates arvis inferre Latinis, + donec rostra tenent siccum et sedere carinae + omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon. + Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo, + anceps sustentata diu fluctusque fatigat, + solvitur atque viros mediis exponit in undis + fragmina remorum quos et fluitantia transtra + impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens. + Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer + totam aciem in Teucros et contra in litore sistit. + Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis + Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos + occiso Therone, virum qui maximus ultro + Aenean petit: huic gladio perque aerea suta, + per tunicam squalentem auro latus haurit apertum. + Inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta + et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri + quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum + immanemque Gyan, sternentis agmina clava, + deiecit Leto: nihil illos Herculis arma + nec validae iuvere manus genitorque Melampus, + Alcidae comes usque gravis dum terra labores + praebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis, + intorquens iaculum clamanti sistit in ore. + Tu quoque, flaventem prima lanugine malas + dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon, + Dardania stratus dextra, securus amorum, + qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres, + ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci + progenies, septem numero, septenaque tela + coniciunt; partim galea clipeoque resultant + inrita, deflexit partim stringentia corpus + alma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten: + 'Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra + torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium + Iliacis campis.' Tum magnam corripit hastam + et iacit: illa volans clipei transverberat aera + Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit. + Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem + sustentat dextra: traiecto missa lacerto + protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem, + dexteraque ex umero nervis moribunda pependit. + Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto + Aenean petiit; sed non et figere contra + est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae. + Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus + advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta + sub mentum graviter pressa pariterque loquentis + vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille + fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem. + Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema + et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit, + per varios sternit casus. Accurrit Halaesus + Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles, + insignis Messapus equis. Expellere tendunt + nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso + Ausoniae. Magno discordes aethere venti + proelia ceu tollunt animis et viribus aequis; + non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit; + anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra: + haud aliter Troianae acies aciesque Latinae + concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir. + + At parte ex alia, qua saxa rotantia late + impulerat torrens arbustaque diruta ripis, + Arcadas insuetos acies inferre pedestris + ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci + (aspera quis natura loci dimittere quando + suasit equos), unum quod rebus restat egenis, + nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris: + 'Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta, + per ducis Evandri nomen devictaque bella + Opemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi, + fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis + est via. Qua globus ille virum densissimus urget, + hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit. + Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste + mortales, totidem nobis animaeque manusque. + Ecce, maris magna claudit nos obice pontus, + deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?' + Haec ait et medius densos prorumpit in hostis. + Obvius huic primum, fatis adductus iniquis, + fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum, + intorto figit telo, discrimina costis + per medium qua spina dabat, hastamque receptat + ossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo, + ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem, + dum furit, incautum crudeli morte sodalis + excipit atque ensem tumido in pulmone recondit. + Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta + Anchemolum, thalamos ausum incestare novercae. + Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris, + Daucia, Laride Thymberque, simillima proles, + indiscreta suis gratusque parentibus error; + at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas: + nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis; + te decisa suum, Laride, dextera quaerit + semianimesque micant digiti ferrumque retractant. + Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis + facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis. + Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter + traicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo; + Ilo namque procul validam direxerat hastam, + quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra, + te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus + caedit semianimis Rutulorum calcibus arva. + Ac velut optato ventis aestate coortis + dispersa immittit silvis incendia pastor, + correptis subito mediis extenditur una + horrida per latos acies Volcania campos; + ille sedens victor flammas despectat ovantis: + non aliter socium virtus coit omnis in unum + teque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus + tendit in adversos seque in sua conligit arma. + Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque, + Strymonio dextram fulgenti deripit ense + elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis + ossaque dispersit cerebro permixta cruento. + Fata canens silvis genitor celarat Halaesum: + ut senior leto canentia lumina solvit, + iniecere manum Parcae telisque sacrarunt + Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus: + 'Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, + fortunam atque viam duri per pectus Halaesi. + Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.' + Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus, + Arcadio infelix telo dat pectus inermum. + At non caede viri tanta perterrita Lausus, + pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem + oppositum interimit, pugnae nodumque moramque. + Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci + et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri. + Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis. + Extremi addensent acies nec turba moveri + tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget, + hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas: + egregii forma, sed quis Fortuna negarat + in patriam reditus. Ipsos concurrere passus + haud tamen inter se magni regnator Olympi: + mox illos sua fata manent maiore sub hoste. + + Interea soror alma monet succedere Lauso + Turnum, qui volucri curru medium secat agmen. + Ut vidit socios: 'Tempus desistere pugnae; + solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas + debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.' + Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso. + At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba + miratus stupet in Turno corpusque per ingens + lumina volvit obitque truci procul omnia visus + talibus et dictis it contra dicta tyranni: + 'Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis + aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est. + Tolle minas.' Fatus medium procedit in aequor. + Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis. + Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire + comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta + stare procul campis meditantem in proelia taurum, + advolat: haud alia est Turni venientis imago. + Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae, + ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum + viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur: + 'Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti, + te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis. + Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta + victoremque ferant morientia lumina Turni.' + Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo + corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis. + Tum Genitor natum dictis adfatur amicis: + 'Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus + omnibus est vitae: sed famam extendere factis, + hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis + tot nati cecidere deum; quin occidit una + Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum + fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.' + Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis. + At Pallas magnis emittit viribus hastam + vaginaque cava fulgentem deripit ensem. + Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa + incidit atque viam clipei molita per oras + tandem etiam magno strinxit de corpore Turni. + Hic Turnus ferro praefixum robur acuto + in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur: + 'Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.' + Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris, + quem pellis totiens obeat circumdata tauri, + vibranti cuspis medium transverberat ictu + loricaeque moras et pectus perforat ingens. + Ille rapit calidum frustra de volnere telum: + una eademque via sanguis animusque sequuntur. + Corruit in volnus, sonitum super arma dedere + et terram hostilem moriens petit ore cruento. + Quem Turnus super adsistens, + 'Arcades, haec,' inquit, 'memores mea dicta referte + Euandro; qualem meruit, Pallanta remitto. + Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est, + largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo + hospitia.' Et laevo pressit pede talia fatus + exanimem, rapiens immania pondera baltei + impressumque nefas, una sub nocte iugali + caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti, + quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro; + quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus. + Nescia mens hominum fati sortisque futurae + et servare modum, rebus sublata secundis! + Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum + intactum Pallanta et cum spolia ista diemque + oderit. At socii multo gemitu lacrimisque + impositum scuto referunt Pallanta frequentes. + O dolor atque decus magnum rediture parenti + haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert, + cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos. + + Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor + advolat Aeneae, tenui discrimine leti + esse suos, versis tempus succurrere Teucris. + Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen + ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum + caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis + omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas + tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos + quattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens, + viventis rapit, inferias quos immolet umbris + captivoque rogi perfundat sanguine flammas. + Inde Mago procul infensam contenderat hastam. + Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta, + et genua amplectens effatur talia supplex: + 'Per patrios manis et spes surgentis Iuli + te precor, hanc animam serves natoque patrique. + Est domus alta, iacent penitus defossa talenta + caelati argenti, sunt auri pondera facti + infectique mihi. Non hic victoria Teucrum + vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.' + Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: + 'Argenti atque auri memoras quae multa talenta, + natis parce tuis. Belli commercia Turnus + sustulit ista prior iam tum Pallante perempto. + Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.' + Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa + cervice orantis capulo tenus applicat ensem. + Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos, + infula cui sacra redimibat tempora vitta, + totus conlucens veste atque insignibus armis. + Quem congressus agit campo lapsumque superstans + immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus + lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum. + Instaurant acies Volcani stirpe creatus + Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro: + Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram + et totum clipei ferro deiecerat orbem; + dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo + crediderat caeloque animum fortasse ferebat + canitiemque sibi et longos promiserat annos: + Tarquitus exultans contra fulgentibus armis, + silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat, + obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta + loricam clipeique ingens onus impedit hasta; + tum caput orantis nequiquam et multa parantis + dicere deturbat terrae truncumque tepentem + provolvens super haec inimico pectore fatur: + 'Istic nunc, metuende, iace. Non te optima mater + condet humi patrioque onerabit membra sepulchro: + alitibus linquere feris aut gurgite mersum + unda feret piscesque impasti volnera lambent.' + Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni, + persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem, + magnanimo Volcente satum, ditissimus agri + qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis. + Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt + centenasque manus, quinquaginta oribus ignem + pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra + tot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses: + sic toto Aeneas desaevit in aequore victor, + ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei + quadriiugis in equos adversaque pectora tendit. + Atque illi longe gradientem et dira frementem + ut videre, metu versi retroque ruentes + effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus. + Interea biiugis infert se Lucagus albis + in medios fraterque Liger; sed frater habenis + flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem. + Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis: + inruit adversaque ingens apparuit hasta. + Cui Liger: + 'Non Diomedis equos nec currum cernis Achillis + aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi + his dabitur terris.' Vesano talia late + dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros + dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem. + Lucagus ut pronus pendens in verbera telo + admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo + aptet se pugnae, subit oras hasta per imas + fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen: + excussus curru moribundus volvitur arvis. + Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris: + 'Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum + prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae: + ipse rotis saliens iuga deseris.' Haec ita fatus + arripuit biiugos; frater tendebat inertis + infelix palmas, curru delapsus eodem: + 'Per te, per qui te talem genuere parentes, + vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.' + Pluribus oranti Aeneas: 'Haud talia dudum + dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.' + Tum latebras animae pectus mucrone recludit. + Talia per campos edebat funera ductor + Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri + more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt + Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus. + Iunonem interea compellat Iuppiter ultro: + 'O germana mihi atque eadem gratissima coniunx, + ut rebare, Venus, nec te sententia fallit, + Troianas sustentat opes, non vivida bello + dextra viris animusque ferox patiensque pericli.' + Cui Iuno summissa 'Quid, o pulcherrime coniunx, + sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem? + Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat, + vis in amore foret, non hoc mihi namque negares, + omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum + et Dauno possem incolumem servare parenti. + Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas. + Ille tamen nostra deducit origine nomen + Pilumnusque illi quartus pater et tua larga + saepe manu multisque oneravit limina donis.' + Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi: + 'Si mora praesentis leti tempusque caduco + oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis, + tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis + hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis + sub precibus venia ulla latet totumque moveri + mutarive putas bellum, spes pascis inanis.' + Et Iuno adlacrimans: 'Quid si, quae voce gravaris, + mente dares atque haec Turno rata vita maneret? + Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri + vana feror. Quod ut O potius formidine falsa + ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!' + Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto + misit, agens hiemem nimbo succincta per auras, + Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit. + Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram + in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum, + Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque + divini adsimulat capitis, dat inania verba, + dat sine mente sonum gressusque effingit euntis, + morte obita qualis fama est volitare figuras + aut quae sopitos deludunt somnia sensus. + At primas laeta ante acies exsultat imago + inritatque virum telis et voce lacessit. + Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam + conicit: illa dato vertit vestigia tergo. + Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus + credidit atque animo spem turbidus hausit inanem, + 'Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos; + hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.' + Talia vociferans sequitur strictumque coruscat + mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos. + Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi + expositis stabat scalis et ponte parato, + qua rex Clusinis advectus Osinius oris. + Huc sese trepida Aeneae fugientis imago + conicit in latebras; nec Turnus segnior instat + exsuperatque moras et pontis transilit altos. + Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem + avolsamque rapit revoluta per aequora navem. + Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit; + obvia multa virum demittit corpora morti: + tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago, + sed sublime volans nubi se immiscuit atrae. + Cum Turnum medio interea fert aequore turbo. + Respicit ignarus rerum ingratusque salutis + et duplicis cum voce manus ad sidera tendit: + 'Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum + duxisti et talis voluisti expendere poenas? + Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit? + Laurentisne iterum muros aut castra videbo? + Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti? + Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui + et nunc palantis video gemitumque cadentum + accipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat + terra mihi? Vos O potius miserescite venti: + in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro + ferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis, + quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.' + Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc, + an sese mucrone ob tantum dedecus amens + induat et crudum per costas exigat ensem, + fluctibus an iaciat mediis et litora nando + curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma. + Ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno + continuit iuvenemque animi miserata repressit. + Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo + et patris antiquam Dauni defertur ad urbem. + + At Iovis interea monitis Mezentius ardens + succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis. + Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni, + uni odiisque viro telisque frequentibus instant. + Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor, + obvia ventorum furiis expostaque ponto, + vim cunctam atque minas perfert caelique marisque, + ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum + sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem, + sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis + occupat os faciemque adversam, poplite Palmum + succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso + donat habere umeris et vertice figere cristas. + Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta + aequalem comitemque, una quem nocte Theano + in lucem genitori Amyco dedit et face praegnans + Cisseis regina Parin creat: urbe paterna + occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta. + Ac velut ille canum morsu de montibus altis + actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos + defendit multosve palus Laurentia, silva + pastus harundinea, postquam inter retia ventum est, + substitit infremuitque ferox et inhorruit armos, + nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus, + sed iaculis tutisque procul clamoribus instant; + haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae, + non ulli est animus stricto concurrere ferro; + missilibus longe et vasto clamore lacessunt: + ille autem impavidus partis cunctatur in omnis, + dentibus infrendens, et tergo decutit hastas. + Venerat antiquis Corythi de finibus Acron, + Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos. + Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit, + purpureum pennis et pactae coniugis ostro: + impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans, + suadet enim vesana fames, si forte fugacem + conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, + gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret + visceribus super accumbens, lavit inproba taeter + ora cruor, + sic ruit in densos alacer Mezentius hostis. + Sternitur infelix Acron et calcibus atram + tundit humum expirans infractaque tela cruentat. + Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden + sternere nec iacta caecum dare cuspide volnus: + obvius adversoque occurrit seque viro vir + contulit, haud furto melior, sed fortibus armis. + Tum super abiectum posito pede nixus et hasta: + 'Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.' + Conclamant socii laetum paeana secuti. + Ille autem exspirans: 'Non me, quicumque es, inulto, + victor, nec longum laetabere: te quoque fata + prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.' + Ad quae subridens mixta Mezentius ira: + 'Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex + viderit.' Hoc dicens eduxit corpore telum: + olli dura quies oculos et ferreus urget + somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem. + + Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen + Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen, + Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten, + illum infrenis equi lapsu tellure iacentem, + hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis, + quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae + deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces + insidiis, iaculo et longe fallente sagitta. + + Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors + funera: caedebant pariter pariterque ruebant + victores victique, neque his fuga nota neque illis. + Di Iovis in tectis iram miserantur inanem + amborum et tantos mortalibus esse labores: + hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno, + pallida Tisiphone media inter milia saevit. + At vero ingentem quatiens Mezentius hastam + turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion, + cum pedes incedit medii per maxima Nerei + stagna viam scindens, umero supereminet undas + aut summis referens annosam montibus ornum + ingrediturque solo et caput inter nubila condit: + talis se vastis infert Mezentius armis. + Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo, + obvius ire parat. Manet imperterritus ille, + hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat; + atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae: + 'Dextra mihi deus et telum, quod missile libro, + nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis + indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum + Aeneae.' Dixit stridentemque eminus hastam + iecit; at illa volans clipeo est excussa proculque + egregium Antoren latus inter et ilia figit, + Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis + haeserat Euandro atque Itala consederat urbe. + Sternitur infelix alieno volnere caelumque + aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos + tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem + aere cavum triplici, per linea terga tribusque + transit intextum tauris opus imaque sedit + inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem + Aeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus, + eripit a femine et trepidanti fervidus instat. + Ingemuit cari graviter genitoris amore, + ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae. + Hic mortis durae casum tuaque optima facta, + siqua fidem tanto est operi latura vetustas, + non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo. + Ille pedem referens et inutilis inque ligatus + cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat: + prorupit iuvenis seseque immiscuit armis + iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis + Aeneae subiit mucronem ipsumque morando + sustinuit. Socii magno clamore sequuntur, + dum genitor nati parma protectus abiret, + telaque coniciunt proturbantque eminus hostem + missilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se. + Ac velut effusa siquando grandine nimbi + praecipitant, omnis campis diffugit arator + omnis et agricola et tuta latet arce viator, + aut amnis ripis aut alti fornice saxi, + dum pluit in terris, ut possint sole reducto + exercere diem: sic obrutus undique telis + Aeneas nubem belli, dum detonet omnis, + sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur: + 'Quo moriture ruis maioraque viribus audes? + Fallit te incautum pietas tua.' Nec minus ille + exsultat demens; saevae iamque altius irae + Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso + Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem + per medium Aeneas iuvenem totumque recondit. + Transiit et parmam mucro, levia arma minacis, + et tunicam, molli mater quam neverat auro, + implevitque sinum sanguis; tum vita per auras + concessit maesta ad manis corpusque reliquit. + At vero ut voltum vidit morientis et ora, + ora modis Anchisiades pallentia miris, + ingemuit miserans graviter dextramque tetendit, + et mentem patriae subiit pietatis imago. + 'Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis, + quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum? + Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum + manibus et cineri, siqua est ea cura, remitto. + Hoc tamen infelix miseram solabere mortem: + Aeneae magni dextra cadis.' Increpat ultro + cunctantis socios et terra sublevat ipsum, + sanguine turpantem comptos de more capillos. + Interea genitor Tiberini ad fluminis undam + volnera siccabat lymphis corpusque levabat + arboris adclinis trunco. Procul aerea ramis + dependet galea et prato gravia arma quiescunt. + Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans + colla fovet, fusus propexam in pectore barbam; + multa super Lauso rogitat multumque remittit + qui revocent maestique ferant mandata parentis. + At Lausum socii exanimem super arma ferebant + flentes, ingentem atque ingenti volnere victum. + Agnovit longe gemitum praesaga mali mens: + canitiem multo deformat pulvere et ambas + ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret. + 'Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas, + ut pro me hostili paterer succedere dextrae, + quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor, + morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum + exitium infelix, nunc alte volnus adactum! + Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen, + pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis. + Debueram patriae poenas odiisque meorum: + omnis per mortis animam sontem ipse dedissem! + Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo. + Sed linquam.' Simul hoc dicens attollit in aegrum + se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet, + haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi, + hoc solamen erat; bellis hoc victor abibat + omnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit: + 'Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est, + viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti + et caput Aeneae referes Lausique dolorum + ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis, + occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo, + iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.' + Dixit et exceptus tergo consueta locavit + membra manusque ambas iaculis oneravit acutis, + aere caput fulgens cristaque hirsutus equina. + Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens + uno in corde pudor mixtoque insania luctu, + [et furiis agitatus amor et conscia virtus.] + Atque hic Aenean magna ter voce vocavit. + Aeneas agnovit enim laetusque precatur: + 'Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo, + incipias conferre manum.' + Tantum effatus et infesta subit obvius hasta. + Ille autem: 'Quid me erepto, saevissime, nato + terres? Haec via sola fuit, qua perdere posses. + Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli. + Desine: nam venio moriturus et haec tibi porto + dona prius.' Dixit telumque intorsit in hostem; + inde aliud super atque aliud figitque volatque + ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo. + Ter circum adstantem laevos equitavit in orbes + tela manu iaciens, ter secum Troius heros + immanem aerato circumfert tegmine silvam. + Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet + vellere et urgetur pugna congressus iniqua, + multa movens animo iam tandem erumpit et inter + bellatoris equi cava tempora conicit hastam. + Tollit se arrectum quadrupes et calcibus auras + verberat effusumque equitem super ipse secutus + implicat eiectoque incumbit cernuus armo. + Clamore incendunt caelum Troesque Latinique. + Advolat Aeneas vaginaque eripit ensem + et super haec: 'Ubi nunc Mezentius acer et illa + effera vis animi? 'Contra Tyrrhenus, ut auras + suspiciens hausit caelum mentemque recepit: + 'Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris? + Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni, + nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus. + Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro: + corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum + circumstare odia: hunc, oro, defende furorem + et me consortem nati concede sepulchro.' + Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem + undantique animam diffundit in arva cruore. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER XI + + OCEANUM interea surgens Aurora reliquit: + Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis + praecipitant curae turbataque funere mens est, + vota deum primo victor solvebat Eoo. + Ingentem quercum decisis undique ramis + constituit tumulo fulgentiaque induit arma, + Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum, + bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas + telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum + perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae + subligat atque ensem collo suspendit eburnum. + Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat + turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis: + 'Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto, + quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo + primitiae, manibusque meis Mezentius hic est. + Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos. + Arma parate animis et spe praesumite bellum, + nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa + adnuerint superi pubemque educere castris, + impediat segnisve metu sententia tardet. + Interea socios inhumataque corpora terrae + mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est. + Ite,' ait, 'egregias animas, quae sanguine nobis + hanc patriam peperere suo, decorate supremis + muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem + mittatur Pallas, quem non virtutis egentem + abstulit atra dies et funere mersit acerbo.' + + Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum, + corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes + servabat senior, qui Parrhasio Evandro + armiger ante fuit, sed non felicibus aeque + tum comes auspiciis caro datus ibat alumno. + Circum omnis famulumque manus Troianaque turba + et maestum Iliades crinem de more solutae. + Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis, + ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt + pectoribus, maestoque immugit regia luctu. + Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora + ut vidit levique patens in pectore vulnus + cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis. + 'Tene,' inquit, 'miserande puer, cum laeta veniret, + invidit Fortuna mihi, ne regna videres + nostra neque ad sedes victor veherere paternas? + Non haec Evandro de te promissa parenti + discedens dederam, cum me complexus euntem + mitteret in magnum imperium metuensque moneret + acris esse viros, cum dura proelia gente. + Et nunc ille quidem spe multum captus inani + fors et vota facit cumulatque altaria donis: + nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis + debentem vano maesti comitamur honore. + Infelix, nati funus crudele videbis! + Hi nostri reditus expectatique triumphi! + Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis + vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum + optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum + praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!' + + Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus + imperat et toto lectos ex agmine mittit + mille viros, qui supremum comitentur honorem + intersintque patris lacrimis, solacia luctus + exigua ingentis, misero sed debita patri. + Haud segnes alii crates et molle feretrum + arbuteis texunt virgis et vimine querno + exstructosque toros obtentu frondis inumbrant. + Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt, + qualem virgineo demessum pollice florem + seu mollis violae seu languentis hyacinthi, + cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit: + non iam mater alit tellus viresque ministrat. + Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis + extulit Aeneas, quas illi laeta laborum + ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido + fecerat et tenui telas discreverat auro. + Harum unam iuveni supremum maestus honorem + induit arsurasque comas obnubit amictu, + multaque praeterea Laurentis praemia pugnae + aggerat et longo praedam iubet ordine duci. + Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem. + Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris + inferias, caeso sparsuros sanguine flammas, + indutosque iubet truncos hostilibus armis + ipsos ferre duces inimicaque nomina figi. + Ducitur infelix aevo confectus Acoetes: + pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora + sternitur et toto proiectus corpore terrae. . . + Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus. + Post bellator equus positis insignibus Aethon + it lacrimans guttisque umectat grandibus ora. + Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus + victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur + Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis. + Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo, + substitit Aeneas gemituque haec addidit alto: + 'Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli + fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla, + aeternumque vale.' Nec plura effatus ad altos + tendebat muros gressumque in castra ferebat. + + Iamque oratores aderant ex urbe Latina, + velati ramis oleae veniamque rogantes: + corpora, per campos ferro quae fusa iacebant, + redderet ac tumulo sineret succedere terrae; + nullum cum victis certamen et aethere cassis; + parceret hospitibus quondam socerisque vocatis. + Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis + prosequitur venia et verbis haec insuper addit: + 'Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini, + implicuit bello, qui nos fugiatis amicos? + Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis + oratis? Equidem et vivis concedere vellem. + Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent, + nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit + hospitia et Turni potius se credidit armis. + Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti. + Si bellum finire manu, si pellere Teucros + apparat, his mecum decuit concurrere telis: + vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset. + Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.' + Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes + conversique oculos inter se atque ora tenebant. + Tum senior semperque odiis et crimine Drances + infensus iuveni Turno sic ore vicissim + orsa refert: 'O fama ingens, ingentior armis + vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem? + Iustitiaene prius mirer belline laborum? + Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem + et te, siqua viam dederit fortuna, Latino + iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus. + Quin et fatalis murorum attollere moles + saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.' + Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant. + Bis senos pepigere dies et pace sequestra + per silvas Teucri mixtique inpune Latini + erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni + fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus, + robora nec cuneis et olentem scindere cedrum + nec plaustris cessant vectare gementibus ornos. + + Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus, + Evandrum Evandrique domos et moenia replet, + quae modo victorem Latio Pallanta ferebat. + Arcades ad portas ruere et de more vetusto + funereas rapuere faces; lucet via longo + ordine flammarum et late discriminat agros. + Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit + agmina. Quae postquam matres succedere tectis + viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem. + At non Evandrum potis est vis ulla tenere, + sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto + procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque, + et via vix tandem vocis laxata dolore est. + 'Non haec, O Palla, dederas promissa parenti, + cautius ut saevo velles te credere Marti; + haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis + et praedulce decus primo certamine posset. + Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui + dura rudimenta et nulli exaudita deorum + vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx, + felix morte tua neque in hunc servata dolorem! + Contra ego vivendo vici mea fata, superstes + restarem ut genitor. Troum socia arma secutum + obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem + atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret, + nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas + iunximus hospitio dextras: sors ista senectae + debita erat nostrae. Quod si immatura manebat + mors natum, caesis Volscorum milibus ante + ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit. + Quin ego non alio digner te funere, Palla, + quam pius Aeneas [et quam magni Phryges et quam + Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.] + Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto: + tu quoque nunc stares immanis truncus in armis, + esset par aetas et idem si robur ab annis, + Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis? + Vadite et haec memores regi mandata referte: + quod vitam moror invisam Pallante perempto, + dextera causa tua est, Turnum natoque patrique + quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus + fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero, + nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.' + + Aurora interea miseris mortalibus almam + extulerat lucem, referens opera atque labores: + iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon + constituere pyras. Huc corpora quisque suorum + more tulere patrum, subiectisque ignibus atris + conditur in tenebras altum caligine caelum. + Ter circum accensos cincti fulgentibus armis + decurrere rogos, ter maestum funeris ignem + lustravere in equis ululatusque ore dedere; + spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma: + it caelo clamorque virum clangorque tubarum. + Hic alii spolia occisis derepta Latinis + coniciunt igni, galeas ensesque decoros + frenaque ferventisque rotas; pars munera nota, + ipsorum clipeos et non felicia tela. + Multa boum circa mactantur corpora Morti, + saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris + in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto + ardentis spectant socios semustaque servant + busta neque avelli possunt, nox umida donec + invertit caelum stellis ardentibus aptum. + + Nec minus et miseri diversa in parte Latini + innumeras struxere pyras, et corpora partim + multa virum terrae infodiunt avectaque partim + finitimos tollunt in agros urbique remittunt, + cetera confusaeque ingentem caedis acervum + nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti + certatim crebris conlucent ignibus agri. + Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram: + maerentes altum cinerem et confusa ruebant + ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae. + Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini, + praecipuus fragor et longi pars maxima luctus. + Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum + pectora maerentum puerique parentibus orbi + dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos: + ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro, + qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores. + ingravat haec saevus Drances solumque vocari + testatur, solum posci in certamina Turnum. + Multa simul contra variis sententia dictis + pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat, + multa virum meritis sustentat fama tropaeis. + + Hos inter motus, medio in flagrante tumultu, + ecce super maesti magna Diomedis ab urbe + legati responsa ferunt: nihil omnibus actum + tantorum impensis operum, nil dona neque aurum + nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis + quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum. + Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus. + Fatalem Aenean manifesto numine ferri + admonet ira deum tumulique ante ora recentes. + Ergo concilium magnum primosque suorum + imperio accitos alta intra limina cogit. + olli convenere fluuntque ad regia plenis + tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo + et primus sceptris haud laeta fronte Latinus. + Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos, + quae referant, fari iubet et responsa reposcit + ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis, + et Venulus dicto parens ita farier infit: + + 'Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra + atque iter emensi casus superavimus omnis + contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus. + Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis + victor Gargani condebat Iapygis agris. + Postquam introgressi et coram data copia fandi, + munera praeferimus, nomen patriamque docemus, + qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos. + Auditis ille haec placido sic reddidit ore: + ''O fortunatae gentes, Saturnia regna, + antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos + sollicitat suadetque ignota lacessere bella? + Quicumque Iliacos ferro violavimus agros, + mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis, + quos Simois premat ille viros, infanda per orbem + supplicia et scelerum poenas expendimus omnes, + vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae + sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus. + Militia ex illa diversum ad litus abacti + Atrides Protei Menelaus adusque columnas + exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes. + Regna Neoptolemi referam versosque penates + Idomenei? Libycone habitantis litore Locros? + Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom + coniugis infandae prima inter limina dextra + oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter. + Invidisse deos, patriis ut redditus aris + coniugium optatum et pulchram Calydona viderem? + Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur, + et socii amissi petierunt aethera pennis + fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum + supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent. + Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt + tempore, cum ferro caelestia corpora demens + adpetii et Veneris violavi volnere dextram. + Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas: + nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum + Pergama, nec veterum memini laetorve malorum. + Munera, quae patriis ad me portatis ab oris, + vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra + contulimusque manus: experto credite, quantus + in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam. + Si duo praeterea talis Idaea tulisset + terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes + Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis. + Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae, + Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium + haesit et in decimum vestigia rettulit annum. + Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis + hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae, + qua datur; ast armis concurrant arma cavete.'' + Et responsa simul quae sint, rex optime, regis + audisti et quae sit magno sententia bello.' + + Vix ea legati, variusque per ora cucurrit + Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur + cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur + vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis. + Ut primum placati animi et trepida ora quierunt, + praefatus divos solio rex infit ab alto: + 'Ante equidem summa de re statuisse, Latini, + et vellem et fuerat melius, non tempore tali + cogere concilium. cum muros adsidet hostis. + Bellum importunum, cives, cum gente deorum + invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant + proelia: nec victi possunt absistere ferro. + Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis, + ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis; + cetera qua rerum iaceant perculsa ruina, + ante oculos interque manus sunt omnia vestras. + Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus + esse, fuit; toto certatum est corpore regni. + Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti + expediam et paucis, animos adhibete, docebo. + Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni, + longus in occasum, finis super usque Sicanos; + Aurunci Rutulique serunt et vomere duros + exercent colles atque horum asperrima pascunt. + Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis + cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas + dicamus leges sociosque in regna vocemus. + Considant, si tantus amor, et moenia condant. + Sin alios finis aliamque capessere gentem + est animus possuntque solo decedere nostro: + bis denas Italo texamus robore navis + seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam + materies, ipsi numerumque modumque carinis + praecipiant, nos aera manus navalia demus. + Praeterea qui dicta ferant et foedera firment + centum oratores prima de gente Latinos + ire placet pacisque manu praetendere ramos, + munera portantis aurique eborisque talenta + et sellam regni trabeamque insignia nostri. + Consulite in medium et rebus succurrite fessis.' + + Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni + obliqua invidia stimulisque agitabat amaris, + largus opum et lingua melior, sed frigida bello + dextera, consiliis habitus non futilis auctor, + seditione potens (genus huic materna superbum + nobilitas dabat, incertum de patre ferebat), + surgit et his onerat dictis atque aggerat iras: + 'Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem + consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur, + quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant. + Det libertatem fandi flatusque remittat + cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros + (dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur) + lumina tot cecidisse ducum totamque videmus + consedisse urbem luctu, dum Troia temptat + castra fugae fidens et caelum territat armis. + Unum etiam donis istis, quae plurima mitti + Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum, + adicias nec te ullius violentia vincat, + quin natam egregio genero dignisque hymenaeis + des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas. + Quod si tantus habet mentes et pectora terror, + ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso: + cedat, ius proprium regi patriaeque remittat. + Quid miseros totiens in aperta pericula cives + proicis, O Latio caput horum et causa malorum? + Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes, + Turne, simul pacis solum inviolabile pignus. + Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse + nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum, + pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi + vidimus ingentis et desolavimus agros. + Aut si fama movet, si tantum pectore robur + concipis et si adeo dotalis regia cordi est, + aude atque adversum fidens fer pectus in hostem. + Scilicet ut Turno contingat regia coniunx, + nos animae viles, inhumata infletaque turba, + sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis, + si patrii quid Martis habes, illum aspice contra, + qui vocat.' + + Talibus exarsit dictis violentia Turni; + dat gemitum rumpitque has imo pectore voces + 'Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi + tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis + primus ades. Sed non replenda est curia verbis, + quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem + agger murorum nec inundant sanguine fossae. + Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris + argue tu, Drance, quando tot stragis acervos + Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis + insignis agros. Possit quid vivida virtus, + experiare licet; nec longe scilicet hostes + quaerendi nobis: circumstant undique muros. + Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors + ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis + semper erit? + Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum + arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim + sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit + procubuisse domum atque exutos Arcadas armis? + Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens + et quos mille die victor sub Tartara misi, + inclusus muris hostilique aggere saeptus. + ''Nulla salus bello.'' Capiti cane talia, demens, + Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno + ne cessa turbare metu atque extollere vires + gentis bis victae, contra premere arma Latini. + Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt, + nunc et Tydides et Larissaeus Achilles, + amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas. + Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit + artificis scelus et formidine crimen acerbat. + Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri, + amittes: habitet tecum et sit pectore in isto. + Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor. + Si nullam nostris ultra spem ponis in armis, + si tam deserti sumus et semel agmine verso + funditus occidimus neque habet Fortuna regressum? + oremus pacem et dextras tendamus inertis. + Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset! + Ille mihi ante alios fortunatusque laborum + egregiusque animi, qui, nequid tale videret, + procubuit moriens et humum semel ore momordit. + Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus + auxilioque urbes Italae populique supersunt, + sin et Troianis cum multo gloria venit + sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis + tempestas: cur indecores in limine primo + deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus? + Multa dies variisque labor mutabilis aevi + rettulit in melius, multos alterna revisens + lusit et in solido rursus Fortuna locavit. + Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi: + at Messapus erit felixque Tolumnius et quos + tot populi misere duces, nec parva sequetur + gloria delectos Latio et Laurentibus agris. + Est et Volscorum egregia de gente Camilla, + agmen agens equitum et florentis aere catervas. + Quod si me solum Teucri in certamina poscunt + idque placet tantumque bonis communibus obsto, + non adeo has exosa manus Victoria fugit, + ut tanta quicquam pro spe temptare recusem. + Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem + factaque Vulcani manibus paria induat arma + ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino + Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus, + devovi. ''Solum Aeneas vocat'': et vocet oro, + nec Drances potius, sive est haec ira deorum, + morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.' + + Illi haec inter se dubiis de rebus agebant + certantes; castra Aeneas aciemque movebat: + nuntius ingenti per regia tecta tumultu + ecce ruit magnisque urbem terroribus implet, + instructos acie Tiberino a flumine Teucros + Tyrrhenamque manum totis descendere campis. + Extemplo turbati animi concussaque vulgi + pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae. + Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus, + flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor + dissensu vario magnus se tollit in auras + haud secus atque alto in luco cum forte catervae + consedere avium piscosove amne Padusae + dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni. + 'Immo,' ait, 'O cives' adrepto tempore, 'Turnus,' + 'cogite concilium et pacem laudate sedentes: + illi armis in regna ruunt.' Nec plura locutus + corripuit sese et tectis citus extulit altis. + 'Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos, + duc,' ait, 'et Rutulos. Equitem Messapus in armis + et cum fratre Coras latis diffundite campis. + Pars aditus urbis firmet turrisque capessat, + cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.' + Ilicet in muros tota discurritur urbe. + Consilium ipse pater et magna incepta Latinus + deserit ac tristi turbatus tempore differt + multaque se incusat, qui non adceperit ultro + Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi. + Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque + subvectant. Bello dat signum rauca cruentum + bucina. Tum muros varia cinxere corona + matronae puerique: vocat labor ultimus omnis. + Nec non ad templum summasque ad Palladis arces + subvehitur magna matrum regina caterva + dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo, + causa mali tanti, oculos deiecta decoros. + Succedunt matres et templum ture vaporant + et maestas alto fundunt de limine voces: + 'Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo, + frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum + pronum sterne solo portisque effunde sub altis.' + Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus. + Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis + horrebat squamis surasque incluserat auro, + tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem + fulgebatque alta decurrens aureus arce, + exsultatque animis et spe iam praecipit hostem: + qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis + tandem liber equus campoque potitus aperto + aut ille in pastus armentaque tendit equarum + aut adsuetus aquae perfundi flumine noto + emicat adrectisque fremit cervicibus alte + luxurians, luduntque iubae per colla, per armos. + Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla + occurrit portisque ab equo regina sub ipsis + desiluit, quam tota cohors imitata relictis + ad terram defluxit equis; tum talia fatur: + 'Turne, sui merito siqua est fiducia forti, + audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae + solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra. + Me sine prima manu temptare pericula belli + tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.' + Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus: + 'O decus Italiae virgo, quas dicere grates + quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando + iste animus supra, mecum partire laborem. + Aeneas, ut fama fidem missique reportant + exploratores, equitum levia improbus arma + praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis + per deserta iugo superans adventat ad urbem. + Furta paro belli convexo in tramite silvae? + ut bivias armato obsidam milite fauces. + Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis; + tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae + Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.' + Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis + hortatur sociosque duces et pergit in hostem. + Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi + armorumque dolis, quam densis frondibus atrum + urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit + angustaeque ferunt fauces aditusque maligni. + Hanc super in speculis summoque in vertice montis + planities ignota iacet tutique receptus, + seu dextra laevaque velis occurrere pugnae, + sive instare iugis et grandia volvere saxa. + Huc iuvenis nota fertur regione viarum + arripuitque locum et silvis insedit iniquis. + + Velocem interea superis in sedibus Opim, + unam ex virginibus sociis sacraque caterva, + compellabat et has tristis Latonia voces + ore dabat: 'Graditur bellum ad crudele Camilla, + O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis, + cara mihi ante alias.' Neque enim novus iste Dianae + venit amor subitaque animum dulcedine movit. + Pulsus ob invidiam regno viresque superbas + Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe, + infantem fugiens media inter proelia belli + sustulit exsilio comitem matrisque vocavit + nomine Casmillae mutata parte Camillam. + Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat + solorum nemorum: tela undique saeva premebant + et circumfuso volitabant milite Volsci. + Ecce fugae medio summis Amasenus abundans + spumabat ripis: tantus se nubibus imber + ruperat. Ille, innare parans, infantis amore + tardatur caroque oneri timet. Omnia secum + versanti subito vix haec sententia sedit. + Telum immane manu valida quod forte gerebat + bellator, solidum nodis et robore cocto, + huic natam, libro et silvestri subere clausam, + implicat atque habilem mediae circumligat hastae; + quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur: + 'Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo, + ipse pater famulam voveo; tua prima per auras + tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor, + diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris. + Dixit et adducto contortum hastile lacerto + immittit: sonuere undae, rapidum super amnem + infelix fugit in iaculo stridente Camilla. + At Metabus, magna propius iam urgente caterva, + dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor + gramineo donum Triviae de caespite vellit. + Non illum tectis ullae, non moenibus urbes + accepere neque ipse manus feritate dedisset: + pastorum et solis exegit montibus aevom. + Hic natam in dumis interque horrentia lustra + armentalis equae mammis et lacte ferino + nutribat, teneris immulgens ubera labris. + Utque pedum primis infans vestigia plantis + institerat, iaculo palmas armavit acuto + spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum. + Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae + tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent. + Tela manu iam tum tenera puerilia torsit + et fundam tereti circum caput egit habena + Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem. + Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres + optavere nurum: sola contenta Diana + aeternum telorum et virginitatis amorem + intemerata colit. 'Vellem haud correpta fuisset + militia tali, conata lacessere Teucros: + cara mihi comitumque foret nunc una mearum. + Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis, + abere, nympha, polo finisque invise Latinos, + tristis ubi infausto committitur omine pugna. + Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam: + hac quicumque sacrum violarit volnere corpus, + Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas. + Post ego nube cava miserandae corpus et arma + inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.' + Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras + insonuit, nigro circumdata turbine corpus. + + At manus interea muris Troiana propinquat + Etruscique duces equitumque exercitus omnis, + compositi numero in turmas. Fremit aequore toto + insultans sonipes et pressis pugnat habenis + huc conversus et huc; tum late ferreus hastis + horret ager campique armis sublimibus ardent. + Nec non Messapus contra celeresque Latini + et cum fratre Coras et virginis ala Camillae + adversi campo apparent hastasque reductis + protendunt longe dextris et spicula vibrant, + adventusque virum fremitusque ardescit equorum. + Iamque intra iactum teli progressus uterque + substiterat: subito erumpunt clamore furentisque + exhortantur equos; fundunt simul undique tela + crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra. + Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus + conixi incurrunt hastis primique ruina + dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum + pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus + fulminis in morem aut tormento ponderis acti + praecipitat longe et vitam dispergit in auras. + Extemplo turbatae acies, versique Latini + reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt. + Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas. + Iamque propinquabant portis, rursusque Latini + clamorem tollunt et mollia colla reflectunt: + hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis. + Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus + nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda + spumeus extremamque sinu perfundit arenam, + nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens + saxa fugit litusque vado labente relinquit: + bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos, + bis reiecti armis respectant terga tegentes. + Tertia sed postquam congressi in proelia totas + implicuere inter se acies legitque virum vir: + tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto + armaque corporaque et permixti caede virorum + semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit. + Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire, + hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit. + Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat + vulneris impatiens arrecto pectore crura: + volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan + ingentemque animis, ingentem corpore et armis + deicit Herminium, nudo cui vertice fulva + caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent: + tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos + acta tremit duplicatque virum transfixa dolore. + Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro + certantes pulchramque petunt per vulnera mortem. + + At medias inter caedes exsultat Amazon, + unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla, + et nunc lenta manu spargens hastilia denset, + nunc validam dextra rapit indefessa bipennem; + aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae. + Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit, + spicula converso fugientia dirigit arcu. + At circum lectae comites, Larinaque virgo + Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem, + Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla + delegit pacisque bonas bellique ministras: + quales Threiciae cum flumina Thermodontis + pulsant et pictis bellantur Amazones armis + seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru + Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu + feminea exsultant lunatis agmina peltis. + Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo, + deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis? + Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum + adversi longa transverberat abiete pectus: + sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam + mandit humum moriensque suo se in volnere versat. + Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas + suffosso revolutus equo dum colligit, alter + dum subit ac dextram labenti tendit inermem, + praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum + Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta + Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque; + quotque emissa manu contorsit spicula virgo, + tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis + ignotis et equo venator Iapyge fertur, + cui pellis latos umeros erepta iuvenco + pugnatori operit, caput ingens oris hiatus + et malae texere lupi cum dentibus albis, + agrestisque manus armat sparus; ipse catervis + vertitur in mediis et toto vertice supra est. + Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso, + traicit et super haec inimico pectore fatur: + 'Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti? + Advenit qui vestra dies muliebribus armis + verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum + manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.' + Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum + corpora, sed Buten aversum cuspide fixit + loricam galeamque inter, qua colla sedentis + lucent et laevo dependet parma lacerto, + Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem + eludit gyro interior sequiturque sequentem, + tum validam perque arma viro perque ossa securim + altior exsurgens oranti et multa precanti + congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro. + Incidit huic subitoque aspectu territus haesit + Appenninicolae bellator filius Auni, + haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant. + Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae + posse neque instantem reginam avertere cernit, + consilio versare dolos ingressus et astu + incipit haec: 'Quid tam egregium, si femina forti + fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo + mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri: + iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.' + Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore + tradit equum comiti paribusque resistit in armis, + ense pedes nudo puraque interrita parma. + At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse, + haud mora, conversisque fugax aufertur habenis + quadrupedemque citum ferrata calce fatigat. + 'Vane Ligus frustraque animis elate superbis, + nequiquam patrias temptasti lubricus artis, + nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,' + haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis + transit equum cursu frenisque adversa prehensis + congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit: + quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto + consequitur pennis sublimem in nube columbam + comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis; + tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae. + + At non haec nullis hominum sator atque deorum + observans oculis summo sedet altus Olympo: + Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva + suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras. + Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon + fertur equo variisque instigat vocibus alas, + nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos. + 'Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes + Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit? + Femina palantis agit atque haec agmina vertit! + Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris? + At non in Venerem segnes nocturnaque bella + aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi, + exspectate dapes et plenae pocula mensae, + hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex + nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!' + Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse, + concitat et Venulo adversum se turbidus infert + dereptumque ab equo dextra complectitur hostem + et gremium ante suum multa vi concitus aufert. + Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini + convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon + arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta + defringit ferrum et partis rimatur apertas, + qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans + sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit. + Utque volans alte raptum cum fulva draconem + fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit, + saucius at serpens sinuosa volumina versat + adrectisque horret squamis et sibilat ore, + arduus insurgens; illa haud minus urget obunco + luctantem rostro, simul aethera verberat alis: + haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon + portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti + Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns + velocem iaculo et multa prior arte Camillam + circuit et quae sit fortuna facillima, temptat. + Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, + hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat; + qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat, + hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas. + Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat + undique circuitum et certam quatit improbus hastam. + Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos + insignis longe Phrygiis fulgebat in armis + spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis + in plumam squamis auro conserta tegebat. + Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro, + spicula torquebat Lycio Gortynia cornu; + aureus ex umeris erat arcus et aurea vati + cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis + carbaseos fulvo in nodum collegerat auro + pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum. + Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma + Troia, captivo sive ut se ferret in auro + venatrix, unum ex omni certamine pugnae + caeca sequebatur totumque incauta per agmen + femineo praedae et spoliorum ardebat amore, + telum ex insidiis cum tandem tempore capto + concitat et superos Arruns sic voce precatur: + 'Summe deum, sancti custos Soractis Apollo, + quem primi colimus, cui pineus ardor acervo + pascitur et medium freti pietate per ignem + cultores multa premimus vestigia pruna, + da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis, + omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum + virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem + facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis + pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes. + Audiit et voti Phoebus succedere partem + mente dedit, partem volucris dispersit in auras: + sterneret ut subita turbatam morte Camillam, + adnuit oranti; reducem ut patria alta videret, + non dedit, inque Notos vocem vertere procellae. + Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras, + convertere animos acris oculosque tulere + cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae + nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli, + hasta sub exsertam donec perlata papillam + haesit virgineumque alte bibit acta cruorem. + Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem + suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns, + laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae + credere nec telis occurrere virginis audet. + Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur, + continuo in montis sese avius abdidit altos + occiso pastore lupus magnove iuvenco, + conscius audacis facti, caudamque remulcens + subiecit pavitantem utero silvasque petivit: + haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns + contentusque fuga mediis se immiscuit armis. + Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter + ferreus ad costas alto stat vulnere mucro: + labitur exsanguis, labuntur frigida leto + lumina, purpureus quondam color ora reliquit. + Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam + adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae, + quicum partiri curas; atque haec ita fatur: + 'Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum + conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum. + Effuge et haec Turno mandata novissima perfer: + succedat pugnae Troianosque arceat urbe. + Iamque vale.' Simul his dictis linquebat habenas, + ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto + paulatim exsolvit se corpore lentaque colla + et captum leto posuit caput, arma relinquunt, + vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. + Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor + sidera: deiecta crudescit pugna Camilla, + incurrunt densi simul omnis copia Teucrum + Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae. + + At Triviae custos iamdudum in montibus Opis + alta sedet summis spectatque interrita pugnas. + Utque procul medio iuvenum in clamore furentum + prospexit tristi multatam morte Camillam, + ingemuitque deditque has imo pectore voces: + 'Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti + supplicium, Teucros conata lacessere bello! + Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam + profuit aut nostras umero gessisse sagittas. + Non tamen indecorem tua te regina reliquit + extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum + per gentis erit aut famam patieris inultae. + Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus, + morte luet merita.' Fuit ingens monte sub alto + regis Dercenni terreno ex aggere bustum + antiqui Laurentis opacaque ilice tectum: + hic dea se primum rapido pulcherrima nisu + sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto. + Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem, + 'Cur,' inquit, 'diversus abis? Huc dirige gressum, + huc periture veni, capias ut digna Camillae + praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?' + dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam + deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit + et duxit longe, donec curvata coirent + inter se capita et manibus iam tangeret aequis, + laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. + Extemplo teli stridorem aurasque sonantis + audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum. + Illum exspirantem socii atque extrema gementem + obliti ignoto camporum in pulvere linquunt, + Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum. + + Prima fugit domina amissa levis ala Camillae; + turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas + disiectique duces desolatique manipli + tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt. + Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis + sustentare valet telis aut sistere contra, + sed laxos referunt umeris languentibus arcus, + quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum. + Volvitur ad muros caligine turbidus atra + pulvis, et e speculis percussae pectora matres + femineum clamorem ad caeli sidera tollunt. + Qui cursu portas primi inrupere patentis, + hos inimica super mixto premit agmine turba; + nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso, + moenibus in patriis atque inter tuta domorum + confixi exspirant animas. Pars claudere portas: + nec sociis aperire viam nec moenibus audent + accipere orantis, oriturque miserrima caedes + defendentum armis aditus inque arma ruentum. + Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum + pars in praecipitis fossas urgente ruina + volvitur, immissis pars caeca et concita frenis + arietat in portas et duros obice postis. + Ipsae de muris summo certamine matres, + monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam, + tela manu trepidae iaciunt ac robore duro + stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis + praecipites primaeque mori pro moenibus ardent. + + Interea Turnum in silvis saevissimus implet + nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum: + deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam, + ingruere infensos hostis et Marte secundo + omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri. + Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt, + deserit obsessos collis, nemora aspera linquit. + Vix e conspectu exierat campumque tenebat, + cum pater Aeneas saltus ingressus apertos + exsuperatque iugum silvaque evadit opaca. + Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur + agmine nec longis inter se passibus absunt; + ac simul Aeneas fumantis pulvere campos + prospexit longe Laurentiaque agmina vidit, + et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis + adventumque pedum flatusque audivit equorum. + Continuoque ineant pugnas et proelia temptent, + ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero + tinguat equos noctemque die labente reducat: + considunt castris ante urbem et moenia vallant. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER XII + + TURNUS ut infractos adverso Marte Latinos + defecisse videt, sua nunc promissa reposci, + se signari oculis, ultro implacabilis ardet + attollitque animos. Poenorum qualis in arvis + saucius ille gravi venantum vulnere pectus + tum demum movet arma leo gaudetque comantis + excutiens cervice toros fixumque latronis + inpavidus frangit telum et fremit ore cruento: + haud secus adcenso gliscit violentia Turno. + Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit: + 'Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent + ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent. + Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus. + Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam, + desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini), + et solus ferro crimen commune refellam, + aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.' + + Olli sedato respondit corde Latinus: + 'O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci + virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est + consulere atque omnis metuentem expendere casus. + Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta + multa manu, nec non aurumque animusque Latino est; + sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis, + nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu + sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri. + Me natam nulli veterum sociare procorum + fas erat, idque omnes divique hominesque canebant. + Victus amore tui, cognato sanguine victus + coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi: + promissam eripui genero, arma impia sumpsi. + Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur + bella, vides, quantos primus patiare labores. + Bis magna victi pugna vix urbe tuemur + spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta + sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent. + Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat? + Si Turno exstincto socios sum adscire paratus, + cur non incolumi potius certamina tollo? + Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet + Italia, ad mortem si te---Fors dicta refutet!--- + prodiderim, natam et conubia nostra petentem? + Respice res bello varias; miserere parentis + longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe + dividit.' Haudquaquam dictis violentia Turni + flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo. + Ut primum fari potuit, sic institit ore: + 'Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me + deponas letumque sinas pro laude pacisci: + et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra + spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis. + longe illi dea mater erit, quae nube fugacem + feminea tegat et vanis sese occulat umbris.' + + At regina, nova pugnae conterrita sorte, + flebat et ardentem generum monitura tenebat: + 'Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae + tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae + tu requies miserae, decus imperiumque Latini + te penes, in te omnis domus inclinata recumbit). + unum oro: desiste manum committere Teucris. + Qui te cumque manent isto certamine casus, + et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam + lumina nec generum Aenean captiva videbo.' + Accepit vocem lacrimis Lavinia matris + flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem + subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit. + Indum sanguineo veluti violaverit ostro + siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa + alba rosa: talis virgo dabat ore colores. + Illum turbat amor, figitque in virgine voltus: + ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam. + 'Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto + prosequere in duri certamina Martis euntem, + O mater; neque enim Turno mora libera mortis. + Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno + haud placitura refer: cum primum crastina caelo + puniceis invecta rotis Aurora rubebit, + non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant + et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum, + illo quaeratur coniunx Lavinia campo.' + + Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit. + poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis, + Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia, + qui candore nives anteirent, cursibus auras. + Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt + pectora plausa cavis et colla comantia pectunt. + Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco + circumdat loricam umeris; simul aptat habendo + ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae. + ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti + fecerat et Stygia candientem tinxerat unda. + Exin quae mediis ingenti adnixa columnae + aedibus adstabat, validam vi corripit hastam, + Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem + vociferans: 'Nunc, O numquam frustrata vocatus + hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor + te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus + loricamque manu valida lacerare revulsam + semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis + vibratos calido ferro murraque madentis.' + His agitur furiis; totoque ardentis ab ore + scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis: + mugitus veluti cum prima in proelia taurus + terrificos ciet atque irasci in cornua temptat, + arboris obnixus trunco, ventosque lacessit + ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena. + + Nec minus interea maternis saevos in armis + Aeneas acuit Martem et se suscitat ira, + oblato gaudens componi foedere bellum, + tum socios maestique metum solatur Iuli, + fata docens, regique iubet responsa Latino + certa referre viros et pacis dicere leges. + + Postera vix summos spargebat lumine montis + orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt + solis equi lucemque elatis naribus efflant: + campum ad certamen magnae sub moenibus urbis + dimensi Rutulique viri Teucrique parabant + in medioque focos et dis communibus aras + gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant, + velati limo et verbena tempora vincti. + Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis + agmina se fundunt portis. Hinc Troius omnis + Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis, + haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis + pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi + ductores auro volitant ostroque decori, + et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas + et Messapus equum domitor, Neptunia proles. + Utque dato signo spatia in sua quisque recessit, + defigunt tellure hastas et scuta reclinant. + Tum studio effusae matres et volgus inermum + invalidique senes turris ac tecta domorum + obsedere, alii portis sublimibus adstant. + + At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur, + tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti, + prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas + Laurentum Troumque acies urbemque Latini. + Extemplo Turni sic est adfata sororem + diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris + praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem + Iuppiter erepta pro virginitate sacravit): + 'Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro, + scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae + magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile, + praetulerim caelique lubens in parte locarim: + disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem. + Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant + cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi: + nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis, + Parcarumque dies et vis inimica propinquat. + Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum. + Tu pro germano siquid praesentius audes, + perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.' + Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit + terque quaterque manu pectus percussit honestum. + 'Non lacrumis hoc tempus,' ait Saturnia Iuno: + 'Adcetera et fratrem, siquis modus, eripe morti, + aut tu bella cie conceptumque excute foedus: + auctor ego audendi.' Sic exhortata reliquit + incertam et tristi turbatam volnere mentis. + + Interea reges, ingenti mole Latinus + quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum + aurati bis sex radii fulgentia cingunt, + Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis, + bina manu lato crispans hastilia ferro; + hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo, + sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis, + et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae, + procedunt castris, puraque in veste sacerdos + saetigeri fetum suis intonsamque bidentem + adtulit admovitque pecus flagrantibus aris. + Illi ad surgentem conversi lumina solem + dant fruges manibus salsas et tempora ferro + summa notant pecudum paterisque altaria libant. + Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur: + 'Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra voeanti, + quam propter tantos potui perferre labores, + et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx, + iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors, + cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques; + fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti + religio et quae caeruleo sunt numina ponto: + cesserit Ausonio si fors victoria Turno, + convenit Evandri victos discedere ad urbem, + cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles + Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent, + sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem + (ut potius reor et potius di numine firment), + non ego nec Teucris Italos parere iubebo + nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae + invictae gentes aeterna in foedera mittant. + Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto, + imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri + constituent, urbique dabit Lavinia nomen.' + Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus + suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram: + 'Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro + Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem + vimque deum infernam et duri sacraria Ditis; + audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit. + Tango aras, medios ignis et numina testor: + nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet, + quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem + avertet, non, si tellurem effundat in undas + diluvio miscens caelumque in Tartara solvat; + ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat + 'numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras, + cum semel in silvis imo de stirpe recisum + matre caret posuitque comas et bracchia ferro, + olim arbos, nunc artificis manus aere decoro + inclusit patribusque dedit gesture Latinis.' + Talibus inter se firmabant foedera dictis + conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas + in flammam iugulant pecudes et viscera vivis + eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras. + + At vero Rutulis inpar ea pugna videri + iamdudum et vario misceri pectora motu; + tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis. + Adiuvat incessu tacito progressus et aram + suppliciter venerans demisso lumine Turnus + tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor. + Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit + sermonem et volgi variare labantia corda, + in medias acies, formam adsimulata Camerti, + cui genus a proavis ingens clarumque paternae + nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis, + in medias dat sese acies haud nescia rerum + rumoresque serit varios ac talia fatur: + 'Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam + obiectare animam? Numerone an viribus aequi + non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt + fatalesque manus, infensa Etruria Turno: + vix hostem, alterni si congrediamur, habemus. + Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris, + succedet fama vivusque per ora feretur: + nos patria amissa dominis parere superbis + cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.' + Talibus incensa est iuvenum sententia dictis + iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur; + ipsi Laurentes mutati ipsique Latini. + Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem + sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur + infectum et Turni sortem miserantur iniquam. + His aliud maius Iuturna adiungit et alto + dat signum caelo, quo non praesentius ullum + turbavit mentes Italas monstroque fefellit. + Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra + litoreas agitabat aves turbamque sonantem + agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas + cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis. + Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres + convertunt clamore fugam, mirabile visu, + aetheraque obscurant pennis hostemque per auras + facta nube premunt, donec vi victus et ipso + pondere defecit, praedamque ex unguibus ales + proiecit fluvio penitusque in nubila fugit. + Tum vero augurium Rutuli clamore salutant + expediuntque manus; primusque Tolumnius augur + 'Hoc erat, hoc, votis,' inquit, 'quod saepe petivi. + Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum + corripite, O miseri, quos improbus advena bello + territat invalidas ut aves et litora vestra + vi populat: petet ille fugam penitusque profundo + vela dabit. Vos unanimi densete catervas + et regem vobis pugna defendite raptum.' + Dixit et adversos telum contorsit in hostis + procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras + certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes + turbati cunei calefactaque corda tumultu. + Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum + corpora constiterant contra, quos fida crearat + una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo, + horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo + balteus et laterum iuncturas fibula mordet + egregium forma iuvenem et fulgentibus armis + transadigit costas fulvaque effundit harena. + At fratres, animosa phalanx accensaque luctu, + pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum + corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra + procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant + Troes Agyllinique et pictis Arcades armis: + sic omnis amor unus habet decernere ferro. + Diripuere aras, it toto turbida caelo + tempestas telorum ac ferreus ingruit imber, + craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus + pulsatos referens infecto foedere divos. + Infrenant alii currus aut corpora saltu + subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt. + Messapus regem regisque insigne gerentem, + Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus, + adverso proterret equo: ruit ille recedens + et miser oppositis a tergo involvitur aris + in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta + Messapus teloque orantem multa trabali + desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur: + 'Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.' + Concurrunt Itali spoliantque calentia membra. + Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara + corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti + occupat os flammis: olli ingens barba reluxit + nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus + caesariem laeva turbati corripit hostis + inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum: + sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum + pastorem primaque acie per tela ruentem, + ense sequens nudo superimminet: ille securi + adversi frontem mediam mentumque reducta + disicit et sparso late rigat arma cruore. + Olli dura quies oculos et ferreus urget + somnus, in aeternam conduntur lumina noctem. + + At pius Aeneas dextram tendebat inermem + nudato capite atque suos clamore vocabat: + 'Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit? + O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes + compositae leges; mihi ius concurrere soli; + me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo + firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.' + Has inter voces, media inter talia verba + ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est + incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta, + Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne, + adtulerit: pressa est insignis gloria facti. + nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam. + Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit + turbatosque duces, subita spe fervidus ardet: + poscit equos atque arma simul saltuque superbus + emicat in currum et manibus molitur habenas. + Multa virum volitans dat fortia corpora Leto, + semineces volvit multos aut agmina curru + proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas. + Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri + sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis + bella movens immittit equos; illi aequore aperto + ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu + Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora + Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur: + talis equos alacer media inter proelia Turnus + fumantis sudore quatit, miserabile caesis + hostibus insultans; spargit rapida ungula rores + sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena. + Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque, + hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo + Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse + nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis, + vel conferre manum vel equo praevertere ventos. + Parte alia media Eumedes in proelia fertur, + antiqui proles bello praeclara Dolonis, + nomine avum referens, animo manibusque parentem, + qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret, + ausus Pelidae pretium sibi poscere currus; + illum Tydides alio pro talibus ausis + adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis. + Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto, + ante levi iaculo longum per inane secutus + sistit equos biiugis et curru desilit atque + semianimi lapsoque supervenit et pede collo + impresso dextrae mucronem extorquet et alto + fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit: + 'En agros et quam bello, Troiane, petisti, + Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me + ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.' + Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit. + Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque + et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten. + Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto + insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus, + qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo: + sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt + conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum, + et cristam adverso curru quatit aura volantem. + Non tulit instantem Phegeus animisque frementem: + obiecit sese ad currum et spumantia frenis + ora citatorum dextra detorsit equorum. + Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum + lancea consequitur rumpitque infixa bilicem + loricam et summum degustat volnere corpus. + Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem + ibat et auxilium ducto mucrone petebat: + cum rota praecipitem et procursu concitus axis + impulit effunditque solo, Turnusque secutus + imam inter galeam summi thoracis et oras + abstulit ense caput truncumque reliquit harenae. + + Atque ea dum campis victor dat funera Turnus, + interea Aenean Mnestheus et fidus Achates + Ascaniusque comes castris statuere cruentum, + alternos longa nitentem cuspide gressus. + Saevit et infracta luctatur arundine telum + eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit + ense secent lato vulnus telique latebram + rescindant penitus seseque in bella remittant. + Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx + Iasides, acri quondam cui captus amore + ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo + augurium citharamque dabat celerisque sagittas. + Ille ut depositi proferret fata parentis, + scire potestates herbarum usumque medendi + maluit et mutas agitare inglorius artes. + Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam + Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli + concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto + Paeonium in morem senior succinctus amictu + multa manu medica Phoebique potentibus herbis + nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra + sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum. + Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo + subvenit; et saevus campis magis ac magis horror + crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum + stare vident: subeunt equites, et spicula castris + densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor + bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum. + Hic Venus, indigno nati concussa dolore, + dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida, + puberibus caulem foliis et flore comantem + purpureo; non illa feris incognita capris + gramina, cum tergo volucres haesere sagittae: + hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo, + detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem + inficit occulte medicans spargitque salubris + ambrosiae sucos et odoriferam panaceam. + Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx + ignorans, subitoque omnis de corpore fugit + quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis; + iamque secuta manum nullo cogente sagitta + excidit, atque novae rediere in pristina vires. + 'Arma citi properate viro! Quid statis?' Iapyx + conclamat primusque animos adcendit in hostem. + 'Non haec humanis opibus, non arte magistra + proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat: + maior agit deus atque opera ad maiora remittit.' + Ille avidus pugnae suras incluserat auro + hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat. + Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est, + Ascanium fusis circum complectitur armis + summaque per galeam delibans oscula fatur: + 'Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, + fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello + defensum dabit et magna inter praemia ducet. + Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas, + sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum + et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.' + + Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens, + telum immane manu quatiens; simul agmine denso + Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis + turba fluit castris: tum caeco pulvere campus + miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus. + Vidit ab adverso venientis aggere Turnus, + videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit + ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos + audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit. + Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto. + Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus + it mare per medium; miseris heu praescia longe + horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas + arboribus stragemque satis, ruet omnia late; + ante volant sonitumque ferunt ad litora venti: + talis in adversos ductor Rhoeteius hostis + agmen agit, densi cuneis se quisque coactis + adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim, + Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates + Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur, + primus in adversos telum qui torserat hostis. + Tollitur in caelum clamor, versique vicissim + pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros. + Ipse neque aversos dignatur sternere Morti + nec pede congressos aequo nec tela ferentis + insequitur: solum densa in caligine Turnum + vestigat lustrans, solum in certamina poscit. + Hoc concussa metu mentem Iuturna virago + aurigam Turni media inter lora Metiscum + excutit et longe lapsum temone relinquit: + ipsa subit manibusque undantis flectit habenas, + cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci. + Nigra velut magnas domini cum divitis aedes + pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo, + pabula parva legens nidisque loquacibus escas, + et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum + stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis + fertur equis rapidoque volans obit omnia curru + iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem + nec conferre manum patitur, volat avia longe. + Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes + vestigatque virum et disiecta per agmina magna + voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem + alipedumque fugam cursu temptavit equorum, + aversos totiens currus Iuturna retorsit. + Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu, + diversaeque vocant animum in contraria curae. + Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat + lenta levis cursu praefixa hastilia ferro, + horum unum certo contorquens dirigit ictu. + Substitit Aeneas et se collegit in arma, + poplite subsidens; apicem tamen incita summum + hasta tulit summasque excussit vertice cristas. + Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus, + diversos ubi sensit equos currumque referri, + multa Iovem et laesi testatus foederis aras + iam tandem invadit medios et Marte secundo + terribilis saevam nullo discrimine caedem + suscitat irarumque omnis effundit habenas. + + Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes + diversas obitumque ducum, quos aequore toto + inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros, + expediat? Tanton placuit concurrere motu. + Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras? + Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis + pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem + excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum + transadigit costas et cratis pectoris ensem. + Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren, + congressus pedes, hunc venientem cuspide longa, + hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum + suspendit capita et rorantia sanguine portat. + Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum, + tris uno congressu, et maestum mittit Oniten, + nomen Echionium matrisque genus Peridiae, + hic fratres Lycia missos et Apollinis agris + et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten, + Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae + ars fuerat pauperque domus nec nota potentum + munera conductaque pater tellure serebat. + Ac velut immissi diversis partibus ignes + arentem in silvam et virgulta sonantia lauro, + aut ubi decursu rapido de montibus altis + dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt + quisque suum populatus iter: non segnius ambo + Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc + fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci + pectora, nunc totis in Volnera viribus itur. + Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem + nomina per regesque actum genus omne Latinos, + praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi + excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter + provolvere rotae, crebro super ungula pulsu + incita nec domini memorum proculcat equorum. + Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi + occurrit telumque aurata ad tempora torquet: + olli per galeam fixo stetit hasta cerebro. + Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu + eripuit Turno. Nec di texere Cupencum + Aenea veniente sui: dedit obvia ferro + pectora, nec misero clipei mora profuit aerei. + Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi + oppetere et late terram consternere tergo + Occidis, Argivae quem non potuere phalanges + sternere nec Priami regnorum eversor Achilles; + hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida, + Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum. + Totae adeo conversae acies, omnesque Latini, + omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus + et Messapus equum domitor et fortis Asilas + Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae, + pro se quisque viri summa nituntur opum vi: + nec mora nec requies, vasto certamine tendunt. + + Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit, + iret ut ad muros urbique adverteret agmen + ocius et subita turbaret clade Latinos. + Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum + huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem + immunem tanti belli atque impune quietam. + Continuo pugnae adcendit maioris imago: + Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum + ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum + concurrit legio nec scuta aut spicula densi + deponunt. Celso medius stans aggere fatur: + 'Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat, + neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito. + Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini, + ni frenum accipere et victi parere fatentur, + eruam et aequa solo fumantia culmina ponam. + Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno + nostra pati rursusque velit concurrere victus? + Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi: + ferte faces propere foedusque reposcite flammis.' + Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes + dant cuneum densaque ad muros mole feruntur. + Scalae improviso subitusque apparuit ignis. + Discurrunt alii ad portas primosque trucidant, + ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis. + Ipse inter primos dextram sub moenia tendit + Aeneas magnaque incusat voce Latinum + testaturque deos, iterum se ad proelia cogi, + bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi. + Exoritur trepidos inter discordia civis: + urbem alii reserare iubent et pandere portas + Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem, + arma ferunt alii et pergunt defendere muros. + Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor + vestigavit apes fumoque implevit amaro: + illae intus trepidae rerum per cerea castra + discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras; + volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco + intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras. + + Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis, + quae totam luctu concussit funditus urbem. + Regina ut tectis venientem prospicit hostem, + incessi muros, ignis ad tecta volare, + nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni: + infelix pugnae iuvenem in certamine credit + exstinctum et, subito mentem turbata dolore, + se causam clamat crimenque caputque malorum, + multaque per maestum demens effata furorem + purpureos moritura manu discindit amictus + et nodum informis leti trabe nectit ab alta. + Quam cladem miserae postquam accepere Latinae, + filia prima manu flavos Lavinia crinis + et roseas laniata genas, tum cetera circum + turba furit: resonant late plangoribus aedes. + Hinc totam infelix volgatur fama per urbem. + Demittunt mentes; it scissa veste Latinus, + coniugis attonitus fatis urbisque ruina, + canitiem immundo perfusam pulvere turpans. + [Multaque se incusat, qui non acceperit ante + Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.] + + Interea extremo bellator in aequore Turnus + palantis sequitur paucos iam segnior atque + iam minus atque minus successu laetus equorum + attulit hunc illi caecis terroribus aura + commixtum clamorem adrectasque impulit aures + confusae sonus urbis et inlaetabile murmur. + 'Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu? + Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?' + Sic ait adductisque amens subsistit habenis. + Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci + aurigae currumque et equos et lora regebat, + talibus occurrit dictis: 'Hac, Turne, sequamur + Troiugenas, qua prima viam victoria pandit; + sunt alii, qui tecta manu defendere possint. + Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet: + et nos saeva manu mittamus funera Teucris. + Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.' + Turnus ad haec: + 'O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem + foedera turbasti teque haec in bella dedisti, + et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo + demissam tantos voluit te ferre labores? + An fratris miseri letum ut crudele videres? + Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem? + Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem + Murranum, quo non superat mihi carior alter, + oppetere ingentem atque ingenti volnere victum. + Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens + adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis. + Exscindine domos (id rebus defuit unum) + perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam? + Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit? + Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes + este boni, quoniam superis aversa voluntas! + Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae + descendam, magnorum haud umquam indignus avorum. + + Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis + vectus equo spumante Saces, adversa sagitta + saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum: + 'Turne, in te suprema salus: miserere tuorum. + Fulminat Aeneas armis summasque minatur + deiecturum arces Italum exscidioque daturum; + iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini, + in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus, + quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat. + Praeterea regina, tui fidissima, dextra + occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit. + Soli pro portis Messapus et acer Atinas + sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges + stant densae, strictisque seges mucronibus horret + ferrea: tu currum deserto in gramine versas.' + Obstipuit varia confusus imagine rerum + Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens + uno in corde pudor mixtoque insania luctu + et furiis agitatus amor et conscia virtus. + Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti, + ardentis oculorum orbes ad moenia torsit + turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem. + Ecce autem flammis inter tabulata volutus + ad caelum undabat vortex turrimque tenebat, + turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse + subdideratque rotas pontisque instraverat altos. + 'Iam iam fata, soror, superant; absiste morari; + quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur. + Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est + morte pati; neque me indecorem, germana, videbis + amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.' + Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis + perque hostis, per tela ruit maestamque sororem + deserit ac rapido cursu media agmina rumpit. + Ac veluti montis saxum de vertice praeceps + cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber + proluit aut annis solvit sublapsa vetustas; + fertur in abruptum magno mons improbus actu + exsultatque solo, silvas armenta virosque + involvens secum: disiecta per agmina Turnus + sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso + sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae, + significatque manu et magno simul incipit ore: + 'Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini; + quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum + pro vobis foedus luere et decernere ferro.' + Discessere omnes medii spatiumque dedere. + + At pater Aeneas audito nomine Turni + deserit et muros et summas deserit arces + praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit, + laetitia exsultans, horrendumque intonat armis; + quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis + cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali + vertice se attollens pater Appenninus ad auras. + Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes + convertere oculos Itali, quique alta tenebant + moenia quique imos pulsabant ariete muros, + armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus + ingentis, genitos diversis partibus orbis, + inter se coiisse viros et cernere ferro. + Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi, + procursu rapido, coniectis eminus hastis, + invadunt Martem clipeis atque aere sonoro. + Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus + congeminant: fors et virtus miscentur in unum. + Ac velut ingenti Sila summove Taburno + cum duo conversis inimica in proelia tauri + frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri, + stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae, + quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur; + illi inter sese multa vi volnera miscent + cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo + colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit: + non alitur Tros Aeneas et Daunius heros + concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet. + Iuppiter ipse duas aequato examine lances + sustinet et fata imponit diversa duorum, + quem damnet labor et quo vergat pondere letum; + Emicat hic, impune putans, et corpore toto + alte sublatum consurgit Turnus in ensem + et ferit: exclamant Troes trepidique Latini, + arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis + Frangitur in medioque ardentem deserit ictu . . . + ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro, + ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem. + Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos + conscendebat equos, patrio mucrone relicto, + dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci. + Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri, + suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst, + mortalis mucro glacies ceu futilis ictu + dissiluit; fulva resplendent fragmina harena. + Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus + et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes + undique enim densa Teucri inclusere corona, + atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt. + + Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta + interdum genua impediunt cursumque recusant, + insequitur trepidique pedem pede fervidus urget: + inclusum veluti siquando flumine nanctus + cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae + venator cursu canis et latratibus instat; + ille autem, insidiis et ripa territus alta, + mille fugit refugitque vias; at vividus Umber + haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti + increpuit malis morsuque elusus inani est. + Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque + responsant circa et caelum tonat omne tumultu. + Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis, + nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem. + Aeneas mortem contra praesensque minatur + exitium, si quisquam adeat, terretque trementis + excisurum urbem minitans et saucius instat. + Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt + huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur + praemia, sed Turni de vita et sanguine certant. + Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris + hic steterat, nautis olim venerabile lignum, + servati ex undis ubi figere dona solebant + Laurenti divo et votas suspendere vestes, + sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum + sustulerant, puro ut possent concurrere campo. + Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam + detulerat fixam et lenta in radice tenebat. + Incubuit voluitque manu convellere ferrum + Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu + non poterat. Tum vero amens formidine Turnus + 'Faune, precor, miserere,' inquit, 'tuque optima ferrum + terra tene, colui vestros si semper honores, + quos contra Aeneadae bello fecere profanos.' + Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit. + Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus + viribus haud ullis valuit discludere morsus + roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat, + rursus in aurigae faciem mutata Metisci + procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit. + Quod Venus audaci nymphae indignata licere + adcessit telumque alta ab radice revellit. + Olli sublimes armis animisque refecti, + hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta, + adsistunt contra certamina Martis anheli. + Iunonem interea rex omnipotentis Olympi + adloquitur fulva pugnas de nube tuentem: + 'Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat? + Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris + deberi caelo fatisque ad sidera tolli. + Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres? + Mortalin decuit violari volnere divom, + aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?) + ereptum reddi Turno et vim crescere victis? + Desine iam tandem precibusque inflectere nostris, + [ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae + saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,] + ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis + Troianos potuisti, infandum adcendere bellum, + deformare domum et luctu miscere hymenaeos: + ulterius temptare veto.' Sic Iuppiter orsus; + sic dea submisso contra Saturnia voltu: + 'Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas, + Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui; + nec tu me aeria solam nunc sede videres + digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa + starem acie traheremque inimica in proelia Teucros. + Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri + suasi et pro vita maiora audere probavi, + non ut tela tamen, non ut contenderet arcum: + adiuro Stygii caput implacabile fontis, + una superstitio superis quae reddita divis. + Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo. + Illud te, nulla fati quod lege tenetur, + pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum: + cum iam conubis pacem felicibus, esto, + component, cum iam leges et foedera iungent, + ne vetus indigenas nomen mutare Latinos + neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari + aut vocem mutare viros aut vertere vestem. + Sit Latium, sint Albani per saecula reges, + sit Romana potens Itala virtute propago: + occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.' + Olli subridens hominum rerumque repertor + 'Es germana Iovis Saturnique altera proles: + irarum tantos volvis sub pectore fluctus. + Verum age et inceptum frustra submitte furorem + do quod vis, et me victusque volensque remitto. + Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt, + utque est nomen erit; commixti corpore tantum + subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum + adiciam faciamque omnis uno ore Latinos. + Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget, + supra homines, supra ire deos pietate videbis, + nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.' + Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit. + Interea excedit caelo nubemque relinquit. + + His actis aliud genitor secum ipse volutat + Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis. + Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae, + quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram + uno eodemque tulit partu paribusque revinxit + serpentum spiris ventosasque addidit alas. + Hae Iovis ad solium saevique in limine regis + adparent acuuntque metum mortalibus aegris, + siquando letum horrificum morbosque deum rex + molitur meritas aut bello territat urbes. + Harum unam celerem demisit ab aethere summo + Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit. + Illa volat celerique ad terram turbine fertur. + Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta, + armatam saevi Parthus quam felle veneni, + Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit, + stridens et celeris incognita transilit umbras: + talis se sata Nocte tulit terrasque petivit. + Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni, + alitis in parvae subitam conlecta figuram, + quae quondam in bustis aut culminibus desertis + nocte sedens serum canit importuna per umbras, + hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora + fertque refertque sonans clipeumque everberat alis. + Olli membra novus solvit formidine torpor, + adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. + At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas, + infelix crinis scindit Iuturna solutos, + unguibus ora soror foedans et pectora pugnis: + 'Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare? + Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem + arte morer? Talin possum me opponere monstro? + Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem, + obscenae volucres: alarum verbera nosco + letalemque sonum, nec fallunt iussa superba + magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit? + Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast + condicio? Possem tantos finire dolores + nunc certe et misero fratri comes ire per umbras! + Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum + te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet + terra mihi Manisque deam demittet ad imos?' + Tantum effata caput glauco contexit amictu + multa gemens et se fluvio dea condidit alto. + + Aeneas instat contra telumque coruscat + ingens arboreum et saevo sic pectore fatur: + 'Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas? + Non cursu, saevis certandum est comminus armis. + Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid + sive animis sive arte vales; opta ardua pennis + astra sequi clausumve cava te condere terra.' + Ille caput quassans 'Non me tua fervida terrent + dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.' + Nec plura effatus saxum circumspicit ingens, + saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat, + limes agro positus, litem ut discerneret arvis. + Vix illud lecti bis sex cervice subirent, + qualia nunc hominum producit corpora tellus: + ille manu raptum trepida torquebat in hostem + altior insurgens et cursu concitus heros. + Sed neque currentem se nec cognoscit euntem + tollentemve manus saxumve immane moventem; + genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis. + Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus, + nec spatium evasit totum neque pertulit ictum. + Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit + nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus + velle videmur et in mediis conatibus aegri + succidimus, non lingua valet, non corpore notae + sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur: + sic Turno, quacumque viam virtute petivit, + successum dea dira negat. Tum pectore sensus + vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem + cunctaturque metu letumque instare tremescit; + nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem, + nec currus usquam videt aurigamve sororem. + Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat, + sortitus fortunam oculis, et corpore toto + eminus intorquet. Murali concita numquam + tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti + dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar + exitium dirum hasta ferens orasque recludit + loricae et clipei extremos septemplicis orbes. + Per medium stridens transit femur. Incidit ictus + ingens ad terram duplicato poplite Turnus. + Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit + mons circum, et vocem late nemora alta remittunt + Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem + protendens, 'Equidem merui nec deprecor,' inquit: + 'utere sorte tua. Miseri te siqua parentis + tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis + Anchises genitor), Dauni miserere senectae + et me seu corpus spoliatum lumine mavis + redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas + Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx: + ulterius ne tende odiis.' Stetit acer in armis + Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit; + et iam iamque magis cunctantem flectere sermo + coeperat, infelix umero cum apparuit alto + balteus et notis fulserunt cingula bullis + Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus + straverat atque umeris inimicum insigne gerebat. + Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris + exuviasque hausit, furiis accensus et ira + terribilis, 'Tune hinc spoliis indute meorum + eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas + immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,' + hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit + fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra + vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. + + + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + +***** This file should be named 227.txt or 227.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/2/227/ + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. Binary files differdiff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..6a7a3db --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #227 (https://www.gutenberg.org/ebooks/227) diff --git a/old/anidl10.txt b/old/anidl10.txt new file mode 100644 index 0000000..2f137ca --- /dev/null +++ b/old/anidl10.txt @@ -0,0 +1,10570 @@ +****The Project Gutenberg Etext of Vergil's Aeneid in Latin**** + + +Please take a look at the important information in this header. +We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an +electronic path open for the next readers. Do not remove this. + + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations* + +Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and +further information is included below. We need your donations. + + +Vergil's Aeneid in Latin + +March, 1995 [Etext #227] + + +****The Project Gutenberg Etext of Vergil's Aeneid in Latin**** +*****This file should be named anidl10.txt or anidl10.zip****** + +Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, anidl11.txt. +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, anidl10a.txt. + + +We are now trying to release all our books one month in advance +of the official release dates, for time for better editing. + +Please note: neither this list nor its contents are final till +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. To be sure you have an +up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes +in the first week of the next month. Since our ftp program has +a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a +look at the file size will have to do, but we will try to see a +new copy has at least one byte more or less. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +fifty hours is one conservative estimate for how long it we take +to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. This +projected audience is one hundred million readers. If our value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $4 +million dollars per hour this year as we release some eight text +files per month: thus upping our productivity from $2 million. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext +Files by the December 31, 2001. [10,000 x 100,000,000=Trillion] +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is 10% of the expected number of computer users by the end +of the year 2001. + +We need your donations more than ever! + +All donations should be made to "Project Gutenberg/IBC", and are +tax deductible to the extent allowable by law ("IBC" is Illinois +Benedictine College). (Subscriptions to our paper newsletter go +to IBC, too) + +For these and other matters, please mail to: + +Project Gutenberg +P. O. Box 2782 +Champaign, IL 61825 + +When all other email fails try our Michael S. Hart, Executive +Director: +hart@vmd.cso.uiuc.edu (internet) hart@uiucvmd (bitnet) + +We would prefer to send you this information by email +(Internet, Bitnet, Compuserve, ATTMAIL or MCImail). + +****** +If you have an FTP program (or emulator), please +FTP directly to the Project Gutenberg archives: +[Mac users, do NOT point and click. . .type] + +ftp mrcnext.cso.uiuc.edu +login: anonymous +password: your@login +cd etext/etext90 through /etext95 +or cd etext/articles [get suggest gut for more information] +dir [to see files] +get or mget [to get files. . .set bin for zip files] +GET INDEX?00.GUT +for a list of books +and +GET NEW GUT for general information +and +MGET GUT* for newsletters. + +**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor** +(Three Pages) + + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this etext, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you can distribute copies of this etext if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +etext, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this etext by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this etext on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS +This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG- +tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor +Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at +Illinois Benedictine College (the "Project"). Among other +things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this etext +under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +To create these etexts, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's etexts and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other etext medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] the Project (and any other party you may receive this +etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all +liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this etext within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold the Project, its directors, +officers, members and agents harmless from all liability, cost +and expense, including legal fees, that arise directly or +indirectly from any of the following that you do or cause: +[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification, +or addition to the etext, or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this etext electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + etext or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this etext in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word pro- + cessing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The etext, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The etext may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the etext (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the etext refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the + net profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Association / Illinois + Benedictine College" within the 60 days following each + date you prepare (or were legally required to prepare) + your annual (or equivalent periodic) tax return. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +The Project gratefully accepts contributions in money, time, +scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty +free copyright licenses, and every other sort of contribution +you can think of. Money should be paid to "Project Gutenberg +Association / Illinois Benedictine College". + +This "Small Print!" by Charles B. Kramer, Attorney +Internet (72600.2026@compuserve.com); TEL: (212-254-5093) +*END*THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END* + + + + + + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS + + +LIBER I + + +ARMA virumque cano, Troiae qui primus ab oris +Italiam, fato profugus, Laviniaque venit +litora, multum ille et terris iactatus et alto +vi superum saevae memorem Iunonis ob iram; +multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, +inferretque deos Latio, genus unde Latinum, +Albanique patres, atque altae moenia Romae. + +Musa, mihi causas memora, quo numine laeso, +quidve dolens, regina deum tot volvere casus +insignem pietate virum, tot adire labores +impulerit. Tantaene animis caelestibus irae? + +Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni, +Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe +ostia, dives opum studiisque asperrima belli; +quam Iuno fertur terris magis omnibus unam +posthabita coluisse Samo; hic illius arma, +hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse, +si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque. +Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci +audierat, Tyrias olim quae verteret arces; +hinc populum late regem belloque superbum +venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas. +Id metuens, veterisque memor Saturnia belli, +prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis--- +necdum etiam causae irarum saevique dolores +exciderant animo: manet alta mente repostum +iudicium Paridis spretaeque iniuria formae, +et genus invisum, et rapti Ganymedis honores. +His accensa super, iactatos aequore toto +Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli, +arcebat longe Latio, multosque per annos +errabant, acti fatis, maria omnia circum. +Tantae molis erat Romanam condere gentem! + +Vix e conspectu Siculae telluris in altum +vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant, +cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus, +haec secum: `Mene incepto desistere victam, +nec posse Italia Teucrorum avertere regem? +Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem +Argivom atque ipsos potuit submergere ponto, +unius ob noxam et furias Aiacis Oilei? +Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem, +disiecitque rates evertitque aequora ventis, +illum expirantem transfixo pectore flammas +turbine corripuit scopuloque infixit acuto. +Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque +et soror et coniunx, una cum gente tot annos +bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret +praeterea, aut supplex aris imponet honorem?' + +Talia flammato secum dea corde volutans +nimborum in patriam, loca feta furentibus austris, +Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro +luctantes ventos tempestatesque sonoras +imperio premit ac vinclis et carcere frenat. +Illi indignantes magno cum murmure montis +circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce +sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras. +Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum +quippe ferant rapidi secum verrantque per auras. +Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris, +hoc metuens, molemque et montis insuper altos +imposuit, regemque dedit, qui foedere certo +et premere et laxas sciret dare iussus habenas. +Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est: + +`Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex +et mulcere dedit fluctus et tollere vento, +gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor, +Ilium in Italiam portans victosque Penates: +incute vim ventis submersasque obrue puppes, +aut age diversos et disiice corpora ponto. +Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae, +quarum quae forma pulcherrima Deiopea, +conubio iungam stabili propriamque dicabo, +omnis ut tecum meritis pro talibus annos +exigat, et pulchra faciat te prole parentem.' + +Aeolus haec contra: `Tuus, O regina, quid optes +explorare labor; mihi iussa capessere fas est. +Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque +concilias, tu das epulis accumbere divom, +nimborumque facis tempestatumque potentem.' + +Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem +impulit in latus: ac venti, velut agmine facto, +qua data porta, ruunt et terras turbine perflant. +Incubuere mari, totumque a sedibus imis +una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis +Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus. +Insequitur clamorque virum stridorque rudentum. +Eripiunt subito nubes caelumque diemque +Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra. +Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether, +praesentemque viris intentant omnia mortem. + +Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra: +ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas +talia voce refert: `O terque quaterque beati, +quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis +contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis +Tydide! Mene Iliacis occumbere campis +non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra, +saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens +Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis +scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?' + +Talia iactanti stridens Aquilone procella +velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit. +Franguntur remi; tum prora avertit, et undis +dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons. +Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens +terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis. +Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet--- +saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras--- +dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto +in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu, +inliditque vadis atque aggere cingit harenae. +Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten, +ipsius ante oculos ingens a vertice pontus +in puppim ferit: excutitur pronusque magister +volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem +torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex. +Adparent rari nantes in gurgite vasto, +arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas. +Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati, +et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes, +vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes +accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt. + +Interea magno misceri murmure pontum, +emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis +stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto +prospiciens, summa placidum caput extulit unda. +Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem, +fluctibus oppressos Troas caelique ruina, +nec latuere doli fratrem Iunonis et irae. +Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur: + +`Tantane vos generis tenuit fiducia vestri? +Iam caelum terramque meo sine numine, venti, +miscere, et tantas audetis tollere moles? +Quos ego---sed motos praestat componere fluctus. +Post mihi non simili poena commissa luetis. +Maturate fugam, regique haec dicite vestro: +non illi imperium pelagi saevumque tridentem, +sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa, +vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula +Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.' + +Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat, +collectasque fugat nubes, solemque reducit. +Cymothoe simul et Triton adnixus acuto +detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti; +et vastas aperit syrtis, et temperat aequor, +atque rotis summas levibus perlabitur undas. +Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est +seditio, saevitque animis ignobile volgus, +iamque faces et saxa volant---furor arma ministrat; +tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem +conspexere, silent, arrectisque auribus adstant; +ille regit dictis animos, et pectora mulcet,--- +sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam +prospiciens genitor caeloque invectus aperto +flectit equos, curruque volans dat lora secundo. + +Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu +contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras. +Est in secessu longo locus: insula portum +efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto +frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. +Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur +in caelum scopuli, quorum sub vertice late +aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis +desuper horrentique atrum nemus imminet umbra. +Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum, +intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, +nympharum domus: hic fessas non vincula navis +ulla tenent, unco non alligat ancora morsu. +Huc septem Aeneas collectis navibus omni +ex numero subit; ac magno telluris amore +egressi optata potiuntur Troes harena, +et sale tabentis artus in litore ponunt. +Ac primum silici scintillam excudit Achates, +succepitque ignem foliis, atque arida circum +nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam. +Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma +expediunt fessi rerum, frugesque receptas +et torrere parant flammis et frangere saxo. + +Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem +prospectum late pelago petit, Anthea si quem +iactatum vento videat Phrygiasque biremis, +aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici. +Navem in conspectu nullam, tris litore cervos +prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur +a tergo, et longum per vallis pascitur agmen. +Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas +corripuit, fidus quae tela gerebat Achates; +ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis +cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem +miscet agens telis nemora inter frondea turbam; +nec prius absistit, quam septem ingentia victor +corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet. +Hinc portum petit, et socios partitur in omnes. +Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes +litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros, +dividit, et dictis maerentia pectora mulcet: + +`O socii---neque enim ignari sumus ante malorum--- +O passi graviora, dabit deus his quoque finem. +Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis +accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa +experti: revocate animos, maestumque timorem +mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit. +Per varios casus, per tot discrimina rerum +tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas +ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae. +Durate, et vosmet rebus servate secundis.' + +Talia voce refert, curisque ingentibus aeger +spem voltu simulat, premit altum corde dolorem. +Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris; +tergora deripiunt costis et viscera nudant; +pars in frusta secant veribusque trementia figunt; +litore aena locant alii, flammasque ministrant. +Tum victu revocant vires, fusique per herbam +implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae. +Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae, +amissos longo socios sermone requirunt, +spemque metumque inter dubii, seu vivere credant, +sive extrema pati nec iam exaudire vocatos. +Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti, +nunc Amyci casum gemit et crudelia secum +fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum. + +Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo +despiciens mare velivolum terrasque iacentis +litoraque et latos populos, sic vertice caeli +constitit, et Libyae defixit lumina regnis. +Atque illum talis iactantem pectore curas +tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis +adloquitur Venus: `O qui res hominumque deumque +aeternis regis imperiis, et fulmine terres, +quid meus Aeneas in te committere tantum, +quid Troes potuere, quibus, tot funera passis, +cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis? +Certe hinc Romanos olim, volventibus annis, +hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri, +qui mare, qui terras omni dicione tenerent, +pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit? +Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas +solabar, fatis contraria fata rependens; +nunc eadem fortuna viros tot casibus actos +insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum? +Antenor potuit, mediis elapsus Achivis, +Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus +regna Liburnorum, et fontem superare Timavi, +unde per ora novem vasto cum murmure montis +it mare proruptum et pelago premit arva sonanti. +Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit +Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit +Troia; nunc placida compostus pace quiescit: +nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem, +navibus (infandum!) amissis, unius ob iram +prodimur atque Italis longe disiungimur oris. +Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?' + + +Olli subridens hominum sator atque deorum, +voltu, quo caelum tempestatesque serenat, +oscula libavit natae, dehinc talia fatur: +`Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum +fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini +moenia, sublimemque feres ad sidera caeli +magnanimum Aenean; neque me sententia vertit. +Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet, +longius et volvens fatorum arcana movebo) +bellum ingens geret Italia, populosque feroces +contundet, moresque viris et moenia ponet, +tertia dum Latio regnantem viderit aestas, +ternaque transierint Rutulis hiberna subactis. +At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo +additur,---Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,--- +triginta magnos volvendis mensibus orbis +imperio explebit, regnumque ab sede Lavini +transferet, et longam multa vi muniet Albam. +Hic iam ter centum totos regnabitur annos +gente sub Hectorea, donec regina sacerdos, +Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem. +Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus +Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet +moenia, Romanosque suo de nomine dicet. +His ego nec metas rerum nec tempora pono; +imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno, +quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat, +consilia in melius referet, mecumque fovebit +Romanos rerum dominos gentemque togatam: +sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas, +cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas +servitio premet, ac victis dominabitur Argis. +Nascetur pulchra Troianus origine Caesar, +imperium oceano, famam qui terminet astris,--- +Iulius, a magno demissum nomen Iulo. +Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum, +accipies secura; vocabitur hic quoque votis. +Aspera tum positis mitescent saecula bellis; +cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus, +iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis +claudentur Belli portae; Furor impius intus, +saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis +post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.' + +Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto, +ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces +hospitio Teucris, ne fati nescia Dido +finibus arceret: volat ille per aera magnum +remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris. +Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni +corda volente deo; in primis regina quietum +accipit in Teucros animum mentemque benignam. + +At pius Aeneas, per noctem plurima volvens, +ut primum lux alma data est, exire locosque +explorare novos, quas vento accesserit oras, +qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene, +quaerere constituit, sociisque exacta referre +Classem in convexo nemorum sub rupe cavata +arboribus clausam circum atque horrentibus umbris +occulit; ipse uno graditur comitatus Achate, +bina manu lato crispans hastilia ferro. + +Cui mater media sese tulit obvia silva, +virginis os habitumque gerens, et virginis arma +Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat +Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum. +Namque umeris de more habilem suspenderat arcum +venatrix, dederatque comam diffundere ventis, +nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis. +Ac prior, `Heus' inquit `iuvenes, monstrate mearum +vidistis si quam hic errantem forte sororum, +succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis, +aut spumantis apri cursum clamore prementem.' + +Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus: +`Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum--- +O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus +mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe--- +an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?--- +sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem, +et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris +iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque +erramus, vento huc vastis et fluctibus acti: +multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.' + +Tum Venus: `Haud equidem tali me dignor honore; +virginibus Tyriis mos est gestare pharetram, +purpureoque alte suras vincire cothurno. +Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem; +sed fines Libyci, genus intractabile bello. +Imperium Dido Tyria regit urbe profecta, +germanum fugiens. Longa est iniuria, longae +ambages; sed summa sequar fastigia rerum. + +`Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri +Phoenicum, et magno miserae dilectus amore, +cui pater intactam dederat, primisque iugarat +ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat +Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes. +Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum +impius ante aras, atque auri caecus amore, +clam ferro incautum superat, securus amorum +germanae; factumque diu celavit, et aegram, +multa malus simulans, vana spe lusit amantem. +Ipsa sed in somnis inhumati venit imago +coniugis, ora modis attollens pallida miris, +crudeles aras traiectaque pectora ferro +nudavit, caecumque domus scelus omne retexit. +Tum celerare fugam patriaque excedere suadet, +auxiliumque viae veteres tellure recludit +thesauros, ignotum argenti pondus et auri. +His commota fugam Dido sociosque parabat: +conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni +aut metus acer erat; navis, quae forte paratae, +corripiunt, onerantque auro: portantur avari +Pygmalionis opes pelago; dux femina facti. +Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis +moenia surgentemque novae Karthaginis arcem, +mercatique solum, facti de nomine Byrsam, +taurino quantum possent circumdare tergo. +Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris, +quove tenetis iter? `Quaerenti talibus ille +suspirans, imoque trahens a pectore vocem: + +`O dea, si prima repetens ab origine pergam, +et vacet annalis nostrorum audire laborum, +ante diem clauso componat Vesper Olympo. +Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris +Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos +forte sua Libycis tempestas adpulit oris. +Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates +classe veho mecum, fama super aethera notus. +Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo. +Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor, +matre dea monstrante viam, data fata secutus; +vix septem convolsae undis Euroque supersunt. +Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro, +Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem +passa Venus medio sic interfata dolore est: + +`Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras +vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem. +Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer, +Namque tibi reduces socios classemque relatam +nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam, +ni frustra augurium vani docuere parentes. +Aspice bis senos laetantis agmine cycnos, +aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto +turbabat caelo; nunc terras ordine longo +aut capere, aut captas iam despectare videntur: +ut reduces illi ludunt stridentibus alis, +et coetu cinxere polum, cantusque dedere, +haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum +aut portum tenet aut pleno subit ostia velo. +Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.' + +Dixit, et avertens rosea cervice refulsit, +ambrosiaeque comae divinum vertice odorem +spiravere, pedes vestis defluxit ad imos, +et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem +adgnovit, tali fugientem est voce secutus: +`Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis +iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram +non datur, ac veras audire et reddere voces?' + +Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit: +at Venus obscuro gradientes aere saepsit, +et multo nebulae circum dea fudit amictu, +cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, +molirive moram, aut veniendi poscere causas. +Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit +laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo +ture calent arae, sertisque recentibus halant. + +Corripuere viam interea, qua semita monstrat. +Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi +imminet, adversasque adspectat desuper arces. +Miratur molem Aeneas, magalia quondam, +miratur portas strepitumque et strata viarum. +Instant ardentes Tyrii pars ducere muros, +molirique arcem et manibus subvolvere saxa, +pars optare locum tecto et concludere sulco. +[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;] +hic portus alii effodiunt; hic alta theatris +fundamenta locant alii, immanisque columnas +rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris. +Qualis apes aestate nova per florea rura +exercet sub sole labor, cum gentis adultos +educunt fetus, aut cum liquentia mella +stipant et dulci distendunt nectare cellas, +aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto +ignavom fucos pecus a praesepibus arcent: +fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella. +`O fortunati, quorum iam moenia surgunt!' +Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis. +Infert se saeptus nebula, mirabile dictu, +per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli. + +Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra, +quo primum iactati undis et turbine Poeni +effodere loco signum, quod regia Iuno +monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello +egregiam et facilem victu per saecula gentem. +Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido +condebat, donis opulentum et numine divae, +aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque +aere trabes, foribus cardo stridebat aenis. +Hoc primum in luco nova res oblata timorem +leniit, hic primum Aeneas sperare salutem +ausus, et adflictis melius confidere rebus. +Namque sub ingenti lustrat dum singula templo, +reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi, +artificumque manus inter se operumque laborem +miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas, +bellaque iam fama totum volgata per orbem, +Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem. +Constitit, et lacrimans, `Quis iam locus' inquit `Achate, +quae regio in terris nostri non plena laboris? +En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi; +sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt. +Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.' +Sic ait, atque animum pictura pascit inani, +multa gemens, largoque umectat flumine voltum. + +Namque videbat, uti bellantes Pergama circum +hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus, +hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles. +Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis +adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno +Tydides multa vastabat caede cruentus, +ardentisque avertit equos in castra, prius quam +pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent. +Parte alia fugiens amissis Troilus armis, +infelix puer atque impar congressus Achilli, +fertur equis, curruque haeret resupinus inani, +lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur +per terram, et versa pulvis inscribitur hasta. +Interea ad templum non aequae Palladis ibant +crinibus Iliades passis peplumque ferebant, +suppliciter tristes et tunsae pectora palmis; +diva solo fixos oculos aversa tenebat. +Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros, +exanimumque auro corpus vendebat Achilles. +Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo, +ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici, +tendentemque manus Priamum conspexit inermis. +Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis, +Eoasque acies et nigri Memnonis arma. +Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis +Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet, +aurea subnectens exsertae cingula mammae, +bellatrix, audetque viris concurrere virgo. + +Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur, +dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno, +regina ad templum, forma pulcherrima Dido, +incessit magna iuvenum stipante caterva. +Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi +exercet Diana choros, quam mille secutae +hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram +fert umero, gradiensque deas supereminet omnis: +Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus: +talis erat Dido, talem se laeta ferebat +per medios, instans operi regnisque futuris. +Tum foribus divae, media testudine templi, +saepta armis, solioque alte subnixa resedit. +Iura dabat legesque viris, operumque laborem +partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat: +cum subito Aeneas concursu accedere magno +Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum, +Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo +dispulerat penitusque alias avexerat oras. +Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates +laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras +ardebant; sed res animos incognita turbat. +Dissimulant, et nube cava speculantur amicti, +quae fortuna viris, classem quo litore linquant, +quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant, +orantes veniam, et templum clamore petebant. + +Postquam introgressi et coram data copia fandi, +axumus Ilioneus placido sic pectore coepit: +`O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem +iustitiaque dedit gentis frenare superbas, +Troes te miseri, ventis maria omnia vecti, +oramus, prohibe infandos a navibus ignis, +parce pio generi, et propius res aspice nostras. +Non nos aut ferro Libycos populare Penatis +venimus, aut raptas ad litora vertere praedas; +non ea vis animo, nec tanta superbia victis. +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; +Oenotri coluere viri; nunc fama minores +Italiam dixisse ducis de nomine gentem. +Hic cursus fuit: +cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion +in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris +perque undas, superante salo, perque invia saxa +dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris. +Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem +permittit patria? Hospitio prohibemur harenae; +bella cient, primaque vetant consistere terra. +Si genus humanum et mortalia temnitis arma +at sperate deos memores fandi atque nefandi. + +`Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter, +nec pietate fuit, nec bello maior et armis. +Quem si fata virum servant, si vescitur aura +aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris, +non metus; officio nec te certasse priorem +poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes +arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes. +Quassatam ventis liceat subducere classem, +et silvis aptare trabes et stringere remos: +si datur Italiam, sociis et rege recepto, +tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus; +sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum, +pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli, +at freta Sicaniae saltem sedesque paratas, +unde huc advecti, regemque petamus Acesten.' + +Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant +Dardanidae. + +Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur: +`Solvite corde metum, Teucri, secludite curas. +Res dura et regni novitas me talia cogunt +moliri, et late finis custode tueri. +Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem, +virtutesque virosque, aut tanti incendia belli? +Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni, +nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe. +Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva, +sive Erycis finis regemque optatis Acesten, +auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo. +Voltis et his mecum pariter considere regnis; +urbem quam statuo vestra est, subducite navis; +Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur. +Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem +adforet Aeneas! Equidem per litora certos +dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo, +si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.' + +His animum arrecti dictis et fortis Achates +et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem +ardebant. Prior Aenean compellat Achates: +`Nate dea, quae nunc animo sententia surgit? +omnia tuta vides, classem sociosque receptos. +Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi +submersum; dictis respondent cetera matris.' + +Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente +scindit se nubes et in aethera purgat apertum. +Restitit Aeneas claraque in luce refulsit, +os umerosque deo similis; namque ipsa decoram +caesariem nato genetrix lumenque iuventae +purpureum et laetos oculis adflarat honores: +quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo +argentum Pariusve lapis circumdatur auro. + +Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente +improvisus ait: `Coram, quem quaeritis, adsum, +Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis. +O sola infandos Troiae miserata labores, +quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque +omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos, +urbe, domo, socias, grates persolvere dignas +non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est +gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem. +Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid +usquam iustitia est et mens sibi conscia recti, +praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt +saecula? Qui tanti talem genuere parentes? +In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae +lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet, +semper honos nomenque tuum laudesque manebunt, +quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum +Ilionea petit dextra, laevaque Serestum, +post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum. + +Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido, +casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est: +`Quis te, nate dea, per tanta pericula casus +insequitur? Quae vis immanibus applicat oris? +Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae +alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam? +Atque equidem Teucrum memini Sidona venire +finibus expulsum patriis, nova regna petentem +auxilio Beli; genitor tum Belus opimam +vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat. +Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis +Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi. +Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat, +seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat. +Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris. +Me quoque per multos similis fortuna labores +iactatam hac demum voluit consistere terra. +Non ignara mali, miseris succurrere disco.' + +Sic memorat; simul Aenean in regia ducit +tecta, simul divom templis indicit honorem. +Nec minus interea sociis ad litora mittit +viginti tauros, magnorum horrentia centum +terga suum, pinguis centum cum matribus agnos, +munera laetitiamque dii. + +At domus interior regali splendida luxu +instruitur, mediisque parant convivia tectis: +arte laboratae vestes ostroque superbo, +ingens argentum mensis, caelataque in auro +fortia facta patrum, series longissima rerum +per tot ducta viros antiqua ab origine gentis. + +Aeneas (neque enim patrius consistere mentem +passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten, +Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat; +omnis in Ascanio cari stat cura parentis. +Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis, +ferre iubet, pallam signis auroque rigentem, +et circumtextum croceo velamen acantho, +ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis, +Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos, +extulerat, matris Ledae mirabile donum: +praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim, +maxima natarum Priami, colloque monile +bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam. +Haec celerans ita ad naves tendebat Achates. + +At Cytherea novas artes, nova pectore versat +Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido +pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem +incendat reginam, atque ossibus implicet ignem; +quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis; +urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat. +Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem: + +`Nate, meae vires, mea magna potentia solus, +nate, patris summi qui tela Typhoia temnis, +ad te confugio et supplex tua numina posco. +Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum +litora iactetur odiis Iunonis iniquae, +nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore. +Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur +vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant +hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum. +Quocirca capere ante dolis et cingere flamma +reginam meditor, ne quo se numine mutet, +sed magno Aeneae mecum teneatur amore. +Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem. +Regius accitu cari genitoris ad urbem +Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura, +dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae: +hunc ego sopitum somno super alta Cythera +aut super Idalium sacrata sede recondam, +ne qua scire dolos mediusve occurrere possit. +Tu faciem illius noctem non amplius unam +falle dolo, et notos pueri puer indue voltus, +ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido +regalis inter mensas laticemque Lyaeum, +cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet, +occultum inspires ignem fallasque veneno.' + +Paret Amor dictis carae genetricis, et alas +exuit, et gressu gaudens incedit Iuli. +At Venus Ascanio placidam per membra quietem +inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos +Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum +floribus et dulci adspirans complectitur umbra. + +Iamque ibat dicto parens et dona Cupido +regia portabat Tyriis, duce laetus Achate. +Cum venit, aulaeis iam se regina superbis +aurea composuit sponda mediamque locavit. +Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus +conveniunt, stratoque super discumbitur ostro. +Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris +expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis. +Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam +cura penum struere, et flammis adolere Penatis; +centum aliae totidemque pares aetate ministri, +qui dapibus mensas onerent et pocula ponant. +Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes +convenere, toris iussi discumbere pictis. +Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum +flagrantisque dei voltus simulataque verba, +[pallamque et pictum croceo velamen acantho.] +Praecipue infelix, pesti devota futurae, +expleri mentem nequit ardescitque tuendo +Phoenissa, et pariter puero donisque movetur. +Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit +et magnum falsi implevit genitoris amorem, +reginam petit haec oculis, haec pectore toto +haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido, +insidat quantus miserae deus; at memor ille +matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum +incipit, et vivo temptat praevertere amore +iam pridem resides animos desuetaque corda. + +Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae, +crateras magnos statuunt et vina coronant. +Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant +atria; dependent lychni laquearibus aureis +incensi, et noctem flammis funalia vincunt. +Hic regina gravem gemmis auroque poposcit +implevitque mero pateram, quam Belus et omnes +a Belo soliti; tum facta silentia tectis: +`Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur, +hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis +esse velis, nostrosque huius meminisse minores. +Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno; +et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.' +Dixit, et in mensam laticum libavit honorem, +primaque, libato, summo tenus attigit ore, +tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit +spumantem pateram, et pleno se proluit auro +post alii proceres. Cithara crinitus Iopas +personat aurata, docuit quem maximus Atlas. +Hic canit errantem lunam solisque labores; +unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes; +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones; +quid tantum Oceano properent se tinguere soles +hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet. +Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur. +Nec non et vario noctem sermone trahebat +infelix Dido, longumque bibebat amorem, +multa super Priamo rogitans, super Hectore multa; +nunc quibus Aurorae venisset filius armis, +nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles. +`Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis +insidias,' inquit, `Danaum, casusque tuorum, +erroresque tuos; nam te iam septima portat +omnibus errantem terris et fluctibus aestas.' + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER II + + +CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant. +Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto: + +Infandum, regina, iubes renovare dolorem, +Troianas ut opes et lamentabile regnum +eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi, +et quorum pars magna fui. Quis talia fando +Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi +temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo +praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos. +Sed si tantus amor casus cognoscere nostros +et breviter Troiae supremum audire laborem, +quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit, +incipiam. Fracti bello fatisque repulsi +ductores Danaum, tot iam labentibus annis, +instar montis equum divina Palladis arte +aedificant, sectaque intexunt abiete costas: +votum pro reditu simulant; ea fama vagatur. +Huc delecta virum sortiti corpora furtim +includunt caeco lateri, penitusque cavernas +ingentis uterumque armato milite complent. + +Est in conspectu Tenedos, notissima fama +insula, dives opum, Priami dum regna manebant, +nunc tantum sinus et statio male fida carinis: +huc se provecti deserto in litore condunt. +Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas: +ergo omnis longo solvit se Teucria luctu; +panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra +desertosque videre locos litusque relictum. +Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles; +classibus hic locus; hic acie certare solebant. +Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae, +et molem mirantur equi; primusque Thymoetes +duci intra muros hortatur et arce locari, +sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant. +At Capys, et quorum melior sententia menti, +aut pelago Danaum insidias suspectaque dona +praecipitare iubent, subiectisque urere flammis, +aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. +Scinditur incertum studia in contraria volgus. + +Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva, +Laocoon ardens summa decurrit ab arce, +et procul: `O miseri, quae tanta insania, cives? +Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis +dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes? +aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi, +aut haec in nostros fabricata est machina muros +inspectura domos venturaque desuper urbi, +aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri. +Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.' +Sic fatus, validis ingentem viribus hastam +in latus inque feri curvam compagibus alvum +contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso +insonuere cavae gemitumque dedere cavernae. +Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset, +impulerat ferro Argolicas foedare latebras, +Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres. + +Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum +pastores magno ad regem clamore trahebant +Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro, +hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis, +obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus, +seu versare dolos, seu certae occumbere morti. +Undique visendi studio Troiana iuventus +circumfusa ruit, certantque inludere capto. +Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno +disce omnes. + +Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis +constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit: +`Heu, quae nunc tellus' inquit `quae me aequora possunt +accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat, +cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi +Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?' +Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis +impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus, +quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto. +[Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:] + +`Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor +vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo: +hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem +finxit, vanum etiam mendacemque improba finget. +Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris +Belidae nomen Palamedis et incluta fama +gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi +insontem infando indicio, quia bella vetabat, +demisere neci, nunc cassum lumine lugent. +Illi me comitem et consanguinitate propinquum +pauper in arma pater primis huc misit ab annis, +dum stabat regno incolumis regumque vigebat +consiliis, et nos aliquod nomenque decusque +gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi--- +haud ignota loquor---superis concessit ab oris, +adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam, +et casum insontis mecum indignabar amici. +Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset, +si patrios umquam remeassem victor ad Argos, +promisi ultorem, et verbis odia aspera movi. +Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes +criminibus terrere novis, hinc spargere voces +in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma. +Nec requievit enim, donec, Calchante ministro--- +sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo? +Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos, +idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas, +hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.' + +Tum vero ardemus scitari et quaerere causas, +ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae. +Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur: + +`Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta +moliri, et longo fessi discedere bello; +fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti +interclusit hiemps, et terruit Auster euntis. +Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis +staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi. +Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi +mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat: +``Sanguine placastis ventos et virgine caesa, +cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras; +sanguine quaerendi reditus, animaque litandum +Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris, +obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit +ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo. + +`Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu +protrahit in medios; quae sint ea numina divom, +flagitat; et mihi iam multi crudele canebant +artificis scelus, et taciti ventura videbant. +Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat +prodere voce sua quemquam aut opponere morti. +Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus, +composito rumpit vocem, et me destinat arae. +Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat, +unius in miseri exitium conversa tulere. +Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari, +et salsae fruges, et circum tempora vittae: +eripui, fateor, leto me, et vincula rupi, +limosoque lacu per noctem obscurus in ulva +delitui, dum vela darent, si forte dedissent. +Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi, +nec dulcis natos exoptatumque parentem; +quos illi fors et poenas ob nostra reposcent +effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt. +Quod te per superos et conscia numina veri, +per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam +intemerata fides, oro, miserere laborum +tantorum, miserere animi non digna ferentis.' + +His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro. +Ipse viro primus manicas atque arta levari +vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis: +`Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios; +noster eris, mihique haec edissere vera roganti: +Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor? +Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?' +Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga, +sustulit exutas vinclis ad sidera palmas: + + +`Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum +testor numen' ait `vos arae ensesque nefandi, +quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi: +fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura, +fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras, +si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis. +Tu modo promissis maneas, servataque serves +Troia fidem, si vera feram, si magna rependam. + +`Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli +Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo +Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes, +fatale adgressi sacrato avellere templo +Palladium, caesis summae custodibus arcis, +corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis +virgineas ausi divae contingere vittas; +ex illo fluere ac retro sublapsa referri +spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens. +Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. +Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae +luminibus flammae arrectis, salsusque per artus +sudor iit, terque ipsa solo---mirabile dictu--- +emicuit, parmamque ferens hastamque trementem. + +`Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas, +nec posse Argolicis exscindi Pergama telis, +omina ni repetant Argis, numenque reducant, +quod pelago et curvis secum avexere carinis. +Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, +arma deosque parant comites, pelagoque remenso +improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas. +Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso +effigiem statuere, nefas quae triste piaret. +Hanc tamen immensam Calchas attollere molem +roboribus textis caeloque educere iussit, +ne recipi portis, aut duci in moenia possit, +neu populum antiqua sub religione tueri. +Nam si vestra manus violasset dona Minervae, +tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum +convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum; +sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem, +ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello +venturam, et nostros ea fata manere nepotes.' + +Talibus insidiis periurique arte Sinonis +credita res, captique dolis lacrimisque coactis, +quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles, +non anni domuere decem, non mille carinae. + +Hic aliud maius miseris multoque tremendum +obicitur magis, atque improvida pectora turbat. +Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos, +sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras. +Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta--- +horresco referens---immensis orbibus angues +incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt; +pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque +sanguineae superant undas; pars cetera pontum +pone legit, sinuatque immensa volumine terga. +Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant, +ardentisque oculos suffecti sanguine et igni, +sibila lambebant linguis vibrantibus ora. +Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo +Laocoonta petunt; et primum parva duorum +corpora natorum serpens amplexus uterque +implicat, et miseros morsu depascitur artus; +post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem +corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam +bis medium amplexi, bis collo squamea circum +terga dati, superant capite et cervicibus altis. +Ille simul manibus tendit divellere nodos, +perfusus sanie vittas atroque veneno, +clamores simul horrendos ad sidera tollit: +quales mugitus, fugit cum saucius aram +taurus, et incertam excussit cervice securim. +At gemini lapsu delubra ad summa dracones +effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem, +sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur. +Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis +insinuat pavor, et scelus expendisse merentem +Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur +laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam. +Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae +numina conclamant. + +Dividimus muros et moenia pandimus urbis. +Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum +subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo +intendunt: scandit fatalis machina muros, +feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae +sacra canunt, funemque manu contingere gaudent. +Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi. +O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello +moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae +substitit, atque utero sonitum quater arma dedere: +instamus tamen inmemores caecique furore, +et monstrum infelix sacrata sistimus arce. +Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris +ora, dei iussu non umquam credita Teucris. +Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset +ille dies, festa velamus fronde per urbem. + +`Vertitur interea caelum et ruit oceano nox, +involvens umbra magna terramque polumque +Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri +conticuere, sopor fessos complectitur artus: +et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat +a Tenedo tacitae per amica silentia lunae +litora nota petens, flammas cum regia puppis +extulerat, fatisque deum defensus iniquis +inclusos utero Danaos et pinea furtim +laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras +reddit equus, laetique cavo se robore promunt +Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes, +demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque, +Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon, +et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos. +Invadunt urbem somno vinoque sepultam; +caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis +accipiunt socios atque agmina conscia iungunt. + +Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris +incipit, et dono divom gratissima serpit. +In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector +visus adesse mihi, largosque effundere fletus, +raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento +pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis. +Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo +Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, +vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis, +squalentem barbam et concretos sanguine crinis +volneraque illa gerens, quae circum plurima muros +accepit patrios. Ultro flens ipse videbar +Compellare virum et maestas expromere voces: +`O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum, +quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris +exspectate venis? Ut te post multa tuorum +funera, post varios hominumque urbisque labores +defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos +foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?' + +Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur, +sed graviter gemitus imo de pectore ducens, +`Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis. +Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia. +Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra +defendi possent, etiam hac defensa fuissent. +Sacra suosque tibi commendat Troia penatis: +hos cape fatorum comites, his moenia quaere +magna, pererrato statues quae denique ponto.' +Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem +aeternumque adytis effert penetralibus ignem. + +Diverso interea miscentur moenia luctu, +et magis atque magis, quamquam secreta parentis +Anchisae domus arboribusque obtecta recessit, +clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror. +Excutior somno, et summi fastigia tecti +ascensu supero, atque arrectis auribus adsto: +in segetem veluti cum flamma furentibus austris +incidit, aut rapidus montano flumine torrens +sternit agros, sternit sata laeta boumque labores, +praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto +accipiens sonitum saxi de vertice pastor. +Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt +insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam +Volcano superante domus; iam proxumus ardet +Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent. +Exoritur clamorque virum clangorque tubarum. +Arma amens capio; nec sat rationis in armis, +sed glomerare manum bello et concurrere in arcem +cum sociis ardent animi; furor iraque mentem +praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis. + +Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom, +Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, +sacra manu victosque deos parvumque nepotem +ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit. +`Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?' +Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit: +`Venit summa dies et ineluctabile tempus +Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens +gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos +transtulit; incensa Danai dominantur in urbe. +Arduus armatos mediis in moenibus adstans +fundit equus, victorque Sinon incendia miscet +insultans; portis alii bipatentibus adsunt, +milia quot magnis umquam venere Mycenis; +obsedere alii telis angusta viarum +oppositi; stat ferri acies mucrone corusco +stricta, parata neci; vix primi proelia temptant +portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.' + +Talibus Othryadae dictis et numine divom +in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys, +ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor. +Addunt se socios Rhipeus et maximus armis +Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque, +et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus, +Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus +venerat, insano Cassandrae incensus amore, +et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat, +infelix, qui non sponsae praecepta furentis +audierit. + +Quos ubi confertos audere in proelia vidi, +incipio super his: `Iuvenes, fortissima frustra +pectora, si vobis audentem extrema cupido +certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis: +excessere omnes, adytis arisque relictis, +di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi +incensae; moriamur et in media arma ruamus. +Una salus victis, nullam sperare salutem.' + +Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu +raptores atra in nebula, quos improba ventris +exegit caecos rabies, catulique relicti +faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis +vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus +urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra. +Quis cladem illius noctis, quis funera fando +explicet, aut possit lacrimis aequare labores? +Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos; +plurima perque vias sternuntur inertia passim +corpora, perque domos et religiosa deorum +limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri; +quondam etiam victis redit in praecordia virtus +victoresque cadunt Danai: crudelis ubique +luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago. + +Primus se, Danaum magna comitante caterva, +Androgeos offert nobis, socia agmina credens +inscius, atque ultro verbis compellat amicis: +`Festinate, viri: nam quae tam sera moratur +segnities? Alii rapiunt incensa feruntque +Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.' +Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur +fida satis, sensit medios delapsus in hostis. +Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit: +inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem +pressit humi nitens, trepidusque repente refugit +attollentem iras et caerula colla tumentem; +haud secus Androgeos visu tremefactus abibat. +Inruimus, densis et circumfundimur armis, +ignarosque loci passim et formidine captos +sternimus: adspirat primo fortuna labori. + +Atque hic successu exsultans animisque Coroebus, +`O socii, qua prima' inquit `fortuna salutis +monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur +mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis +aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat? +Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem +Androgei galeam clipeique insigne decorum +induitur, laterique Argivum accommodat ensem. +Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus +laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat. +Vadimus immixti Danais haud numine nostro, +multaque per caecam congressi proelia noctem +conserimus, multos Danaum demittimus Orco. +Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu +fida petunt: pars ingentem formidine turpi +scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo. + +Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis! +Ecce trahebatur passis Priameia virgo +crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae, +ad caelum tendens ardentia lumina frustra,--- +lumina, nam teneras arcebant vincula palmas. +Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus, +et sese medium iniecit periturus in agmen. +Consequimur cuncti et densis incurrimus armis. + +Hic primum ex alto delubri culmine telis +nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes +armorum facie et Graiarum errore iubarum. +Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira +undique collecti invadunt, acerrimus Aiax, +et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis; +adversi rupto ceu quondam turbine venti +confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois +Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti +spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo. +Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram +fudimus insidiis totaque agitavimus urbe, +apparent; primi clipeos mentitaque tela +adgnoscunt, atque ora sono discordia signant. +Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus +Penelei dextra divae armipotentis ad aram +procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus +qui fuit in Teucris et servantissimus aequi: +dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque +confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu, +labentem pietas nec Apollinis infula texit. +Iliaci cineres et flamma extrema meorum, +testor, in occasu vestro nec tela nec ullas +vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent +ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde, +Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo +iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi; +protinus ad sedes Priami clamore vocati. + +Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam +bella forent, nulli tota morerentur in urbe. +Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis +cernimus, obsessumque acta testudine limen. +Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos +nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris +protecti obiciunt, prensant fastigia dextris. +Dardanidae contra turris ac tota domorum +culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt, +extrema iam in morte parant defendere telis; +auratasque trabes, veterum decora alta parentum, +devolvunt; alii strictis mucronibus imas +obsedere fores; has servant agmine denso. +Instaurati animi, regis succurrere tectis, +auxilioque levare viros, vimque addere victis. + +Limen erat caecaeque fores et pervius usus +tectorum inter se Priami, postesque relicti +a tergo, infelix qua se, dum regna manebant, +saepius Andromache ferre incomitata solebat +ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat. +Evado ad summi fastigia culminis, unde +tela manu miseri iactabant inrita Teucri. +Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra +eductam tectis, unde omnis Troia videri +et Danaum solitae naves et Achaia castra, +adgressi ferro circum, qua summa labantis +iuncturas tabulata dabant, convellimus altis +sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam +cum sonitu trahit et Danaum super agmina late +incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum +telorum interea cessat genus. + +Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus +exsultat, telis et luce coruscus aena; +qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus +frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, +nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa, +lubrica convolvit sublato pectore terga +arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis. +Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis, +armiger Automedon, una omnis Scyria pubes +succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant. +Ipse inter primos correpta dura bipenni +limina perrumpit, postisque a cardine vellit +aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit +robora, et ingentem lato dedit ore fenestram. +Adparet domus intus, et atria longa patescunt; +adparent Priami et veterum penetralia regum, +armatosque vident stantis in limine primo. + +At domus interior gemitu miseroque tumultu +miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes +femineis ululant; ferit aurea sidera clamor. +Tum pavidae tectis matres ingentibus errant; +amplexaeque tenent postis atque oscula figunt. +Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi +custodes sufferre valent; labat ariete crebro +ianua, et emoti procumbunt cardine postes. +Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant +immissi Danai, et late loca milite complent. +Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis +exiit, oppositasque evicit gurgite moles, +fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis +cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem +caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas; +vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras +sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis. +Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum, +barbarico postes auro spoliisque superbi, +procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis. + +Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras. +Urbis uti captae casum convolsaque vidit +limina tectorum et medium in penetralibus hostem, +arma diu senior desueta trementibus aevo +circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum +cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis. +Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe +ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, +incumbens arae atque umbra complexa Penatis. +Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum, +praecipites atra ceu tempestate columbae, +condensae et divom amplexae simulacra sedebant. +Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis +ut vidit, `Quae mens tam dira, miserrime coniunx, +impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit; +`Non tali auxilio nec defensoribus istis +tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector. +Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis, +aut moriere simul.' Sic ore effata recepit +ad sese et sacra longaevum in sede locavit. + +Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites, +unus natorum Priami, per tela, per hostis +porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat +saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus +insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta. +Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum, +concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit. +Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur, +non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit: +`At tibi pro scelere,' exclamat, `pro talibus ausis, +di, si qua est caelo pietas, quae talia curet, +persolvant grates dignas et praemia reddant +debita, qui nati coram me cernere letum +fecisti et patrios foedasti funere voltus. +At non ille, satum quo te mentiris, Achilles +talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque +supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro +reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.' + +Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu +coniecit, rauco quod protinus aere repulsum +e summo clipei nequiquam umbone pependit. +Cui Pyrrhus: `Referes ergo haec et nuntius ibis +Pelidae genitori; illi mea tristia facta +degeneremque Neoptolemum narrare memento. +Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem +traxit et in multo lapsantem sanguine nati, +implicuitque comam laeva, dextraque coruscum +extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem. +Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum +sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem +Pergama, tot quondam populis terrisque superbum +regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus, +avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus. + +At me tum primum saevus circumstetit horror +Obstipui; subiit cari genitoris imago, +ut regem aequaevum crudeli volnere vidi +vitam exhalantem; subiit deserta Creusa, +et direpta domus, et parvi casus Iuli. +Respicio, et quae sit me circum copia lustro. +Deseruere omnes defessi, et corpora saltu +ad terram misere aut ignibus aegra dedere. + +[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae +servantem et tacitam secreta in sede latentem +Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem +erranti passimque oculos per cuncta ferenti. +Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros +et poenas Danaum et deserti coniugis iras +praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys, +abdiderat sese atque aris invisa sedebat. +Exarsere ignes animo; subit ira cadentem +ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. +`Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas +aspiciet, partoque ibit regina triumpho, +coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit, +Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? +Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni? +Dardanium totiens sudarit sanguine litus? +Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen +feminea in poena est, nec habet victoria laudem, +extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis +laudabor poenas, animumque explesse iuvabit +ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.' + +Talia iactabam, et furiata mente ferebar :] +cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam +obtulit et pura per noctem in luce refulsit +alma parens, confessa deam, qualisque videri +caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum +continuit, roseoque haec insuper addidit ore: +`Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras? +Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit? +Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem +liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa, +Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae +circum errant acies, et, ni mea cura resistat, +iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis. +Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae +culpatusve Paris: divom inclementia, divom, +has evertit opes sternitque a culmine Troiam. +Aspice---namque omnem, quae nunc obducta tuenti +mortalis hebetat visus tibi et umida circum +caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis +iussa time, neu praeceptis parere recusa:--- +hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis +saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum. +Neptunus muros magnoque emota tridenti +fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem +eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas +prima tenet, sociumque furens a navibus agmen +ferro accincta vocat. +Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas +insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva. +Ipse pater Danais animos viresque secundas +sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma. +Eripe, nate, fugam, finemque impone labori. +Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.' +Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris. +Adparent dirae facies inimicaque Troiae +numina magna deum. + +Tum vero omne mihi visum considere in ignis +Ilium et ex imo verti Neptunia Troia; +ac veluti summis antiquam in montibus ornum +cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant +eruere agricolae certatim,---illa usque minatur +et tremefacta comam concusso vertice nutat, +volneribus donec paulatim evicta, supremum +congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam. +Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis +expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt. + +Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis +antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos +optabam primum montis primumque petebam, +abnegat excisa vitam producere Troia +exsiliumque pati. `Vos O, quibus integer aevi +sanguis,' ait `solidaeque suo stant robore vires, +vos agitate fugam: +me si caelicolae voluissent ducere vitam, +has mihi servassent sedes. Satis una superque +vidimus exscidia et captae superavimus urbi. +Sic O, sic positum adfati discedite corpus. +Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis +exuviasque petet; facilis iactura sepulcri. +Iam pridem invisus divis et inutilis annos +demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex +fulminis adflavit ventis et contigit igni.' + +Talia perstabat memorans, fixusque manebat. +Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa +Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum +cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet. +Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem. +Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto: +nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur? +`Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto +sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore? +Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui, +et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae +teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto, +iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus, +natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras. +Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis +eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque +Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam +alterum in alterius mactatos sanguine cernam? +Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos. +Reddite me Danais; sinite instaurata revisam +proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.' + +Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram +insertabam aptans, meque extra tecta ferebam. +Ecce autem complexa pedes in limine coniunx +haerebat, parvumque patri tendebat Iulum: +`Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum; +sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis, +hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus, +cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?' + +Talia vociferans gemitu tectum omne replebat, +cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum. +Namque manus inter maestorumque ora parentum +ecce levis summo de vertice visus Iuli +fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis +lambere flamma comas et circum tempora pasci. +Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem +excutere et sanctos restinguere fontibus ignis. +At pater Anchises oculos ad sidera laetus +extulit, et caelo palmas cum voce tetendit: + +`Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis, +aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur, +da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.' +Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore +intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras +stella facem ducens multa cum luce cucurrit. +Illam, summa super labentem culmina tecti, +cernimus Idaea claram se condere silva +signantemque vias; tum longo limite sulcus +dat lucem, et late circum loca sulphure fumant. +Hic vero victus genitor se tollit ad auras, +adfaturque deos et sanctum sidus adorat. +`Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum. +Di patrii, servate domum, servate nepotem. +Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est. +Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.' + +Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis +auditur, propiusque aestus incendia volvunt. +`Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae; +ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit: +quo res cumque cadent, unum et commune periclum, +una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus +sit comes, et longe servet vestigia coniunx: +vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris. +Est urbe egressis tumulus templumque vetustum +desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus +religione patrum multos servata per annos. +Hanc ex diverso sedem veniemus in unam. +Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis; +me, bello e tanto digressum et caede recenti, +attrectare nefas, donec me flumine vivo +abluero.' + +Haec fatus, latos umeros subiectaque colla +veste super fulvique insternor pelle leonis, +succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus +implicuit sequiturque patrem non passibus aequis; +pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum; +et me, quem dudum non ulla iniecta movebant +tela neque adverso glomerati ex agmine Grai, +nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis +suspensum et pariter comitique onerique timentem. + +Iamque propinquabam portis, omnemque videbar +evasisse viam, subito cum creber ad auris +visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram +prospiciens; `Nate' exclamat, `fuge nate, propinquant. +Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'--- +Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum +confusam eripuit mentem. Namque avia cursu +dum sequor, et nota excedo regione viarum, +heu, misero coniunx fatone erepta Creusa +substitit, erravitne via, seu lassa resedit, +incertum; nec post oculis est reddita nostris. +Nec prius amissam respexi animumque reflexi, +quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam +venimus; hic demum collectis omnibus una +defuit, et comites natumque virumque fefellit. +Quem non incusavi amens hominumque deorumque, +aut quid in eversa vidi crudelius urbe? +Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis +commendo sociis et curva valle recondo; +ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis. +Stat casus renovare omnis, omnemque reverti +per Troiam, et rursus caput obiectare periclis. + +Principio muros obscuraque limina portae, +qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro +observata sequor per noctem et lumine lustro. +Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent. +Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset, +me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant. +Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento +volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras. +Procedo et Priami sedes arcemque reviso. +Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo +custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes +praedam adservabant. Huc undique Troia gaza +incensis erepta adytis, mensaeque deorum, +crateresque auro solidi, captivaque vestis +congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres +stant circum. + +Ausus quin etiam voces iactare per umbram +implevi clamore vias, maestusque Creusam +nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi. +Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti +infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae +visa mihi ante oculos et nota maior imago. +Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. +[Tum sic adfari et curas his demere dictis :] +`Quid tantum insano iuvat indulgere dolori, +O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom +eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam +fas, aut ille sinit superi regnator Olympi. +Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum, +et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva +inter opima virum leni fluit agmine Thybris: +illic res laetae regnumque et regia coniunx +parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae. +Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas +aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo, +Dardanis, et divae Veneris nurus. +Sed me magna deum genetrix his detinet oris: +iamque vale, et nati serva communis amorem.' +Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem +dicere deseruit, tenuisque recessit in auras. +Ter conatus ibi collo dare bracchia circum: +ter frustra comprensa manus effugit imago, +par levibus ventis volucrique simillima somno. + +Sic demum socios consumpta nocte reviso. +Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum +invenio admirans numerum, matresque virosque, +collectam exsilio pubem, miserabile volgus. +Undique convenere, animis opibusque parati, +in quascumque velim pelago deducere terras. +Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae +ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant +limina portarum, nec spes opis ulla dabatur; +cessi, et sublato montes genitore petivi. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER III + +POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem +immeritam visum Superis, ceciditque superbum +Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia, +diversa exsilia et desertas quaerere terras +auguriis agimur divom, classemque sub ipsa +Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae, +incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur, +contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas, +et pater Anchises dare fatis vela iubebat; +litora cum patriae lacrimans portusque relinquo +et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum +cum sociis natoque Penatibus et magnis dis. + +Terra procul vastis colitur Mavortia campis, +Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo, +hospitium antiquum Troiae sociique Penates, +dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo +moenia prima loco, fatis ingressus iniquis, +Aeneadasque meo nomen de nomine fingo. + +Sacra Dionaeae matri divisque ferebam +auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem +caelicolum regi mactabam in litore taurum. +Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo +virgulta et densis hastilibus horrida myrtus. +Accessi, viridemque ab humo convellere silvam +conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras, +horrendum et dictu video mirabile monstrum. +Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos +vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae, +et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror +membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. +Rursus et alterius lentum convellere vimen +insequor, et causas penitus temptare latentis: +ater et alterius sequitur de cortice sanguis. +Multa movens animo nymphas venerabar agrestis +Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis, +rite secundarent visus omenque levarent. +Tertia sed postquam maiore hastilia nisu +adgredior, genibusque adversae obluctor harenae--- +eloquar, an sileam?---gemitus lacrimabilis imo +auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris: +`Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto; +parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia +externum tulit, aut cruor hic de stipite manat. +Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum: +nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit +telorum seges et iaculis increvit acutis.' + +Tum vero ancipiti mentem formidine pressus +obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. +Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno +infelix Priamus furtim mandarat alendum +Threicio regi, cum iam diffideret armis +Dardaniae, cingique urbem obsidione videret. +Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit, +res Agamemnonias victriciaque arma secutus, +fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro +vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis, +auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit, +delectos populi ad proceres primumque parentem +monstra deum refero, et quae sit sententia posco. +Omnibus idem animus, scelerata excedere terra, +linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros. +Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens +aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae, +caeruleis maestae vittis atraque cupresso, +et circum Iliades crinem de more solutae; +inferimus tepido spumantia cymbia lacte +sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro +condimus, et magna supremum voce ciemus. + +Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti +dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum, +deducunt socii navis et litora complent: +provehimur portu, terraeque urbesque recedunt. +Sacra mari colitur medio gratissima tellus +Nereidum matri et Neptuno Aegaeo, +quam pius arquitenens oras et litora circum +errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit, +immotamque coli dedit et contemnere ventos. +Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu +accipit: egressi veneramur Apollinis urbem. +Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos +vittis et sacra redimitus tempora lauro, +occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum. +Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus. + +Templa dei saxo venerabar structa vetusto: +`Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis +et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae +Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli. +Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes? +Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.' + +Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente, +liminaque laurusque dei, totusque moveri +mons circum, et mugire adytis cortina reclusis. +Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris: +`Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum +prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto +accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem: +hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris, +et nati natorum, et qui nascentur ab illis.' + +Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu +laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt, +quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti? +Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum, +`Audite, O proceres' ait `et spes discite vestras: +Creta Iovis magni medio iacet insula ponto; +mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae. +Centum urbes habitant magnas, uberrima regna; +maximus unde pater, si rite audita recordor, +Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras, +optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces +Pergameae steterant; habitabant vallibus imis. +hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera +Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris, +et iuncti currum dominae subiere leones. +Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur; +placemus ventos et Gnosia regna petamus. +Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit, +tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.' +Sic fatus, meritos aris mactavit honores, +taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo +nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam. + +Fama volat pulsum regnis cessisse paternis +Idomenea ducem, desertaque litora Cretae +hoste vacare domos, sedesque adstare relictas. +Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus, +bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam, +Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor +Cycladas, et crebris legimus freta consita terris. +Nauticus exoritur vario certamine clamor; +hortantur socii: ``Cretam proavosque petamus!'' +Prosequitur surgens a puppi ventus euntis +et tandem antiquis Curetum adlabimur oris. +Ergo avidus muros optatae molior urbis, +Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem +hortor amare focos arcemque attollere tectis. + +Iamque fere sicco subductae litore puppes; +conubiis arvisque novis operata iuventus; +iura domosque dabam: subito cum tabida membris, +corrupto caeli tractu, miserandaque venit +arboribusque satisque lues et letifer annus. +Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant +corpora; tum sterilis exurere Sirius agros; +arebant herbae, et victum seges aegra negabat. +Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso +hortatur pater ire mari, veniamque precari: +quam fessis finem rebus ferat; unde laborum +temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus. + +Nox erat, et terris animalia somnus habebat: +effigies sacrae divom Phrygiique Penates, +quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis +extuleram, visi ante oculos adstare iacentis +in somnis, multo manifesti lumine, qua se +plena per insertas fundebat luna fenestras; +tum sic adfari et curas his demere dictis: +`Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est, +hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit. +Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti, +nos tumidum sub te permensi classibus aequor, +idem venturos tollemus in astra nepotes, +imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis +magna para, longumque fugae ne linque laborem. +Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit +Delius, aut Cretae iussit considere Apollo. +Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, +terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; +Oenotri coluere viri; nunc fama minores +Italiam dixisse ducis de nomine gentem: +hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus, +Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum. +Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti +haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat +Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.' + +Talibus attonitus visis et voce deorum--- +nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus +velatasque comas praesentiaque ora videbar; +tum gelidus toto manabat corpore sudor +corripio e stratis corpus, tendoque supinas +ad caelum cum voce manus, et munera libo +intemerata focis. Perfecto laetus honore +Anchisen facio certum, remque ordine pando. +Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes, +seque novo veterum deceptum errore locorum. +Tum memorat: `Nate, Iliacis exercite fatis, +sola mihi talis casus Cassandra canebat. +Nunc repeto haec generi portendere debita nostro, +et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare. +Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros +crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret? +Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.' +Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes. +Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis +vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor. + +Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae +adparent terrae, caelum undique et undique pontus, +tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber, +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. +Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt +aequora; dispersi iactamur gurgite vasto; +involvere diem nimbi, et nox umida caelum +abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes. +Excutimur cursu, et caecis erramus in undis. +Ipse diem noctemque negat discernere caelo, +nec meminisse viae media Palinurus in unda. +Tris adeo incertos caeca caligine soles +erramus pelago, totidem sine sidere noctes. +Quarto terra die primum se attollere tandem +visa, aperire procul montis, ac volvere fumum. +Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae +adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + +Servatum ex undis Strophadum me litora primum +accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae, +insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno +Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam +clausa domus, mensasque metu liquere priores. +Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla +pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis. +Virginei volucrum voltus, foedissima ventris +proluvies, uncaeque manus, et pallida semper +ora fame. + +Huc ubi delati portus intravimus, ecce +laeta boum passim campis armenta videmus, +caprigenumque pecus nullo custode per herbas. +Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus +in partem praedamque Iovem; tum litore curvo +exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis. +At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt +Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas, +diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant +immundo; tum vox taetrum dira inter odorem. +Rursum in secessu longo sub rupe cavata, +arboribus clausi circum atque horrentibus umbris, +instruimus mensas arisque reponimus ignem: +rursum ex diverso caeli caecisque latebris +turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis, +polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant, +edico, et dira bellum cum gente gerendum. +Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam +disponunt enses et scuta latentia condunt. +Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere +litora, dat signum specula Misenus ab alta +aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant, +obscenas pelagi ferro foedare volucres: +sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo +accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae +semesam praedam et vestigia foeda relinquunt. + +Una in praecelsa consedit rupe Celaeno, +infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem: +`Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis, +Laomedontiadae, bellumne inferre paratis, +et patrio Harpyias insontis pellere regno? +Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta, +quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo +praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando. +Italiam cursu petitis, ventisque vocatis +ibitis Italiam, portusque intrare licebit; +sed non ante datam cingetis moenibus urbem, +quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis +ambesas subigat malis absumere mensas.' +Dixit, et in silvam pennis ablata refugit. + +At sociis subita gelidus formidine sanguis +deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis, +sed votis precibusque iubent exposcere pacem, +sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres. +Et pater Anchises passis de litore palmis +numina magna vocat, meritosque indicit honores: +`Di, prohibete minas; di, talem avertite casum, +et placidi servate pios!' Tum litore funem +deripere, excussosque iubet laxare rudentes. +Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis, +qua cursum ventusque gubernatorque vocabat. +Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos +Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis. +Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna, +et terram altricem saevi exsecramur Ulixi. +Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis +et formidatus nautis aperitur Apollo. +Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi; +ancora de prora iacitur, stant litore puppes. + +Ergo insperata tandem tellure potiti, +lustramurque Iovi votisque incendimus aras, +Actiaque Iliacis celebramus litora ludis. +Exercent patrias oleo labente palaestras +nudati socii; iuvat evasisse tot urbes +Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis. +Interea magnum sol circumvolvitur annum, +et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas. +Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis, +postibus adversis figo, et rem carmine signo: +AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA. +Linquere tum portus iubeo et considere transtris: +certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. +Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces, +litoraque Epiri legimus portuque subimus +Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem. + +Hic incredibilis rerum fama occupat auris, +Priamiden Helenum Graias regnare per urbes, +coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum, +et patrio Andromachen iterum cessisse marito. +Obstipui, miroque incensum pectus amore, +compellare virum et casus cognoscere tantos. +Progredior portu, classis et litora linquens, +sollemnis cum forte dapes et tristia dona +ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam +libabat cineri Andromache, Manisque vocabat +Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem +et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras. + +Ut me conspexit venientem et Troia circum +arma amens vidit, magnis exterrita monstris +deriguit visu in medio, calor ossa reliquit; +labitur, et longo vix tandem tempore fatur: +`Verane te facies, verus mihi nuntius adfers, +nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit, +Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem +implevit clamore locum. Vix pauca furenti +subicio, et raris turbatus vocibus hisco: +`vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco; +ne dubita, nam vera vides. +Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto +excipit, aut quae digna satis fortuna revisit +Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?' + +Deiecit voltum et demissa voce locuta est: +`O felix una ante alias Priameia virgo, +hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis +iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos, +nec victoris eri tetigit captiva cubile! +nos, patria incensa, diversa per aequora vectae, +stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum, +servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus +Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos, +me famulo famulamque Heleno transmisit habendam. +Ast illum, ereptae magno inflammatus amore +coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes +excipit incautum patriasque obtruncat ad aras. +Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit +pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos +Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit, +Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem. +Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere? +Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris? +Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura, +quem tibi iam Troia--- +Ecqua tamen puero est amissae cura parentis? +Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis +et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?' + +Talia fundebat lacrimans longosque ciebat +incassum fletus, cum sese a moenibus heros +Priamides multis Helenus comitantibus adfert, +adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit, +et multum lacrimas verba inter singula fundit. +Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis +Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum +adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae. +Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur: +illos porticibus rex accipiebat in amplis; +aulai medio libabant pocula Bacchi, +impositis auro dapibus, paterasque tenebant. + +Iamque dies alterque dies processit, et aurae +vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro. +His vatem adgredior dictis ac talia quaeso: +`Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi, +qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis, +et volucrum linguas et praepetis omina pennae, +fare age---namque omnem cursum mihi prospera dixit +religio, et cuncti suaserunt numine divi +Italiam petere et terras temptare repostas: +sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno +prodigium canit, et tristis denuntiat iras, +obscenamque famem---quae prima pericula vito? +Quidve sequens tantos possim superare labores?' + +Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis, +exorat pacem divom, vittasque resolvit +sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe, +ipse manu multo suspensum numine ducit, +atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos: + +`Nate dea,---nam te maioribus ire per altum +auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex +sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo--- +pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres +aequora et Ausonio possis considere portu, +expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae +scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno. +Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam +vicinosque, ignare, paras invadere portus, +longa procul longis via dividit invia terris. +Ante et Trinacria lentandus remus in unda, +et salis Ausonii lustrandum navibus aequor, +infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae, +quam tuta possis urbem componere terra: +signa tibi dicam, tu condita mente teneto: +cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus +triginta capitum fetus enixa iacebit. +alba, solo recubans, albi circum ubera nati, +is locus urbis erit, requies ea certa laborum. +Nec tu mensarum morsus horresce futuros: +fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo. + +`Has autem terras, Italique hanc litoris oram, +proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu, +effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais. +Hic et Narycii posuerunt moenia Locri, +et Sallentinos obsedit milite campos +Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei +parva Philoctetae subnixa Petelia muro. +Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes, +et positis aris iam vota in litore solves, +purpureo velare comas adopertus amictu, +ne qua inter sanctos ignis in honore deorum +hostilis facies occurrat et omina turbet. +Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto: +hac casti maneant in religione nepotes. + +`Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae +ventus, et angusti rarescent claustra Pelori, +laeva tibi tellus et longo laeva petantur +aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas. +Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina--- +tantum aevi longinqua valet mutare vetustas--- +dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus +una foret; venit medio vi pontus et undis +Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes +litore diductas angusto interluit aestu. +Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis +obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos +sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras +erigit alternos et sidera verberat unda. +At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris, +ora exsertantem et navis in saxa trahentem. +Prima hominis facies et pulchro pectore virgo +pube tenus, postrema immani corpore pristis, +delphinum caudas utero commissa luporum. +Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni +cessantem, longos et circumflectere cursus, +quam semel informem vasto vidisse sub antro +Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa. + +`Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati +si qua fides, animum si veris implet Apollo, +unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum +praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo: +Iunonis magnae primum prece numen adora; +Iunoni cane vota libens, dominamque potentem +supplicibus supera donis: sic denique victor +Trinacria finis Italos mittere relicta. + +`Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem, +divinosque lacus, et Averna sonantia silvis, +insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima +fata canit, foliisque notas et nomina mandat. +Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo, +digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit. +Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt; +verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus +impulit et teneras turbavit ianua frondes, +numquam deinde cavo volitantia prendere saxo, +nec revocare situs aut iungere carmina curat: +inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae. +Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,--- +quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum +vela vocet, possisque sinus implere secundos,--- +quin adeas vatem precibusque oracula poscas +ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat. +Illa tibi Italiae populos venturaque bella, +et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem +expediet, cursusque dabit venerata secundos. +Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri. +Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.' + +Quae postquam vates sic ore effatus amico est, +dona dehinc auro gravia sectoque elephanto +imperat ad navis ferri, stipatque carinis +ingens argentum, Dodonaeosque lebetas, +loricam consertam hamis auroque trilicem, +et conum insignis galeae cristasque comantis, +arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti. +Addit equos, additque duces; +remigium supplet; socios simul instruit armis. + +Interea classem velis aptare iubebat +Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti. +Quem Phoebi interpres multo compellat honore: +`Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo, +cura deum, bis Pergameis erepte ruinis, +ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis. +Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est; +Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo. +Vade' ait `O felix nati pietate. Quid ultra +provehor, et fando surgentis demoror austros?' + +Nec minus Andromache digressu maesta supremo +fert picturatas auri subtemine vestes +et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore), +textilibusque onerat donis, ac talia fatur: +`Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum +sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem, +coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum, +O milli sola mei super Astyanactis imago: +sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat; +et nunc aequali tecum pubesceret aevo.' + +Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis: +`Vivite felices, quibus est fortuna peracta +iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur. +Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum, +arva neque Ausoniae semper cedentia retro +quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis +quam vestrae fecere manus, melioribus, opto, +auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis. +Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva +intraro, gentique meae data moenia cernam, +cognatas urbes olim populosque propinquos, +Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor +atque idem casus, unam faciemus utramque +Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.' + +Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta, +unde iter Italiam cursusque brevissimus undis. +Sol ruit interea et montes umbrantur opaci; +sternimur optatae gremio telluris ad undam, +sortiti remos, passimque in litore sicco +corpora curamus; fessos sopor inrigat artus. +Necdum orbem medium Nox horis acta subibat: +haud segnis strato surgit Palinurus et omnis +explorat ventos, atque auribus aera captat; +sidera cuncta notat tacito labentia caelo, +Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones, +armatumque auro circumspicit Oriona. +Postquam cuncta videt caelo constare sereno, +dat clarum e puppi signum; nos castra movemus, +temptamusque viam et velorum pandimus alas. + +Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis, +cum procul obscuros collis humilemque videmus +Italiam. ``Italiam'' primus conclamat Achates, +``Italiam'' laeto socii clamore salutant. +Tum pater Anchises magnum cratera corona +induit, implevitque mero, divosque vocavit +stans celsa in puppi: +`Di maris et terrae tempestatumque potentes, +ferte viam vento facilem et spirate secundi.' +Crebrescunt optatae aurae portusque patescit +iam propior, templumque adparet in arce Minervae. +Vela legunt socii et proras ad litora torquent. +Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum, +obiectae salsa spumant aspargine cautes; +ipse latet; gemino demittunt bracchia muro +turriti scopuli, refugitque ab litore templum. +Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi +tondentis campum late, candore nivali. +Et pater Anchises: `Bellum, O terra hospita, portas +bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. +Sed tamen idem olim curru succedere sueti +quadrupedes, et frena iugo concordia ferre; +spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur +Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis, +et capita ante aras Phrygio velamur amictu; +praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite +Iunoni Argivae iussos adolemus honores. + +Haud mora, continuo perfectis ordine votis, +cornua velatarum obvertimus antemarum, +Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva. +Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti +cernitur; attollit se diva Lacinia contra, +Caulonisque arces et navifragum Scylaceum. +Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna, +et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa +audimus longe fractasque ad litora voces, +exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae. +Et pater Anchises: `Nimirum haec illa Charybdis: +hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat. +Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!' + +Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem +contorsit laevas proram Palinurus ad undas. +laevam cuncta cohors remis ventisque petivit. +Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem +subducta ad Manis imos desedimus unda. +Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: +ter spumam elisam et rorantia vidimus astra. +Interea fessos ventus cum sole reliquit, +ignarique viae Cyclopum adlabimur oris. + +Portus ab accessu ventorum immotus et ingens +ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis; +interdumque atram prorumpit ad aethera nubem, +turbine fumantem piceo et candente favilla, +attollitque globos flammarum et sidera lambit; +interdum scopulos avolsaque viscera montis +erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras +cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo. +Fama est Enceladi semustum fulmine corpus +urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam +impositam ruptis flammam exspirare caminis; +et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem +murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo. +Noctem illam tecti silvis immania monstra +perferimus, nec quae sonitum det causa videmus. +Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra +siderea polus, obscuro sed nubila caelo, +et lunam in nimbo nox intempesta tenebat. + +Postera iamque dies primo surgebat Eoo, +umentemque Aurora polo dimoverat umbram: +cum subito e silvis, macie confecta suprema, +ignoti nova forma viri miserandaque cultu +procedit, supplexque manus ad litora tendit. +Respicimus: dira inluvies inmissaque barba, +consertum tegumen spinis; at cetera Graius, +[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.] +Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit +arma procul, paulum aspectu conterritus haesit, +continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps +cum fletu precibusque tulit: `Per sidera testor, +per superos atque hoc caeli spirabile lumen, +tollite me, Teucri; quascumque abducite terras; +hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum, +et bello Iliacos fateor petiisse Penatis; +pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri, +spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto. +Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.' +Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans +haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus, +hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri. +Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus, +dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat. +Ille haec, deposita tandem formidine, fatur: + +`Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi, +nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto +paupere---mansissetque utinam fortuna!---profectus. +Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt, +inmemores socii vasto Cyclopis in antro +deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis, +intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat +sidera---Di, talem terris avertite pestem!--- +nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli. +Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. +Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro +prensa manu magna, medio resupinus in antro, +frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent +limina; vidi atro cum membra fluentia tabo +manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus. +Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes, +oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto. +Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus +cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum +immensus, saniem eructans et frusta cruento +per somnum commixta mero, nos magna precati +numina sortitique vices, una undique circum +fundimur, et telo lumen terebramus acuto,--- +ingens, quod torva solum sub fronte latebat, +Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,--- +et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras. +Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem +rumpite. + +Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro +lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat, +centum alii curva haec habitant ad litora volgo +infandi Cyclopes, et altis montibus errant. +Tertia iam lunae se cornua lumine complent, +cum vitam in silvis inter deserta ferarum +lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas +prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco. +Victum infelicem, bacas lapidosaque corna, +dant rami et volsis pascunt radicibus herbae. +Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem +conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset, +addixi: satis est gentem effugisse nefandam. +Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.' + +Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus +ipsum inter pecudes vasta se mole moventem +pastorem Polyphemum et litora nota petentem, +monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum. +Trunca manu pinus regit et vestigia firmat; +lanigerae comitantur oves---ea sola voluptas +solamenque mali. +Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit, +luminis effossi fluidum lavit inde cruorem, +dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor +iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit. +Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto +supplice sic merito, tacitique incidere funem; +vertimus et proni certantibus aequora remis. +Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit; +verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas, +nec potis Ionios fluctus aequare sequendo, +clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes +contremuere undae, penitusque exterrita tellus +Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis. + +At genus e silvis Cyclopum et montibus altis +excitum ruit ad portus et litora complent. +Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo +Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis, +concilium horrendum: quales cum vertice celso +aeriae quercus, aut coniferae cyparissi +constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae. +Praecipites metus acer agit quocumque rudentis +excutere, et ventis intendere vela secundis. +Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin +inter, utramque viam leti discrimine parvo, +ni teneant cursus; certum est dare lintea retro. +Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori +missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo +Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem. +Talia monstrabat relegens errata retrorsus +litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi. + +Sicanio praetenta sinu iacet insula contra +Plemyrium undosum; nomen dixere priores +Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem +occultas egisse vias subter mare; qui nunc +ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis. +Iussi numina magna loci veneramur; et inde +exsupero praepingue solum stagnantis Helori. +Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni +radimus, et fatis numquam concessa moveri +adparet Camerina procul campique Geloi, +immanisque Gela fluvii cognomine dicta. +Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe +moenia, magnanimum quondam generator equorum; +teque datis linquo ventis, palmosa Selinus, +et vada dura lego saxis Lilybeia caecis. + +Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora +accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis, +heu genitorem, omnis curae casusque levamen, +amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum +deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis! +Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, +hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno. +Hic labor extremus, longarum haec meta viarum. +Hinc me digressum vestris deus adpulit oris. + +Sic pater Aeneas intentis omnibus unus +fata renarrabat divom, cursusque docebat. +Conticuit tandem, factoque hic fine quievit. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER IV + +AT regina gravi iamdudum saucia cura +volnus alit venis, et caeco carpitur igni. +Multa viri virtus animo, multusque recursat +gentis honos: haerent infixi pectore voltus +verbaque, nec placidam membris dat cura quietem. +Postera Phoebea lustrabat lampade terras, +umentemque Aurora polo dimoverat umbram, +cum sic unanimam adloquitur male sana sororem: +`Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent! +Quis novus hic nostris successit sedibus hospes, +quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis! +Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum. +Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille +iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat! +Si mihi non animo fixum immotumque sederet, +ne cui me vinclo vellem sociare iugali, +postquam primus amor deceptam morte fefellit; +si non pertaesum thalami taedaeque fuisset, +huic uni forsan potui succumbere culpae. +Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei +coniugis et sparsos fraterna caede Penatis, +solus hic inflexit sensus, animumque labantem +impulit: adgnosco veteris vestigia flammae. +Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat, +vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras, +pallentis umbras Erebi noctemque profundam, +ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo. +Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores +abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.' +Sic effata sinum lacrimis implevit obortis. + +Anna refert: `O luce magis dilecta sorori, +solane perpetua maerens carpere iuventa, +nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris? +Id cinerem aut Manis credis curare sepultos? +Esto: aegram nulli quondam flexere mariti, +non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas +ductoresque alii, quos Africa terra triumphis +dives alit: placitone etiam pugnabis amori? +Nec venit in mentem, quorum consederis arvis? +Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello, +et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis; +hinc deserta siti regio, lateque furentes +Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam, +germanique minas? +Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda +hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas. +Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna +coniugio tali! Teucrum comitantibus armis +Punica se quantis attollet gloria rebus! +Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis +indulge hospitio, causasque innecte morandi, +dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion, +quassataeque rates, dum non tractabile caelum.' + +His dictis incensum animum inflammavit amore, +spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem. +Principio delubra adeunt, pacemque per aras +exquirunt; mactant lectas de more bidentis +legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo, +Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae. +Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido +candentis vaccae media inter cornua fundit, +aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras, +instauratque diem donis, pecudumque reclusis +pectoribus inhians spirantia consulit exta. +Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem, +quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas +interea, et tacitum vivit sub pectore volnus. +Uritur infelix Dido, totaque vagatur +urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta, +quam procul incautam nemora inter Cresia fixit +pastor agens telis, liquitque volatile ferrum +nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat +Dictaeos; haeret lateri letalis arundo. +Nunc media Aenean secum per moenia ducit, +Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam; +incipit effari, mediaque in voce resistit; +nunc eadem labente die convivia quaerit, +Iliacosque iterum demens audire labores +exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore. +Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim +luna premit suadentque cadentia sidera somnos, +sola domo maeret vacua, stratisque relictis +incubat, illum absens absentem auditque videtque; +aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta, +detinet, infandum si fallere possit amorem. +Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus +exercet, portusve aut propugnacula bello +tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque +murorum ingentes aequataque machina caelo. + +Quam simul ac tali persensit peste teneri +cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori, +talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis: +`Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis +tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen, +una dolo divom si femina victa duorum est! +Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra +suspectas habuisse domos Karthaginis altae. +Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto? +Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos +exercemus? Habes, tota quod mente petisti: +ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem. +Communem hunc ergo populum paribusque regamus +auspiciis; liceat Phrygio servire marito, +dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.' + +Olli---sensit enim simulata mente locutam, +quo regnum Italiae Libycas averteret oras--- +sic contra est ingressa Venus: `Quis talia demens +abnuat, aut tecum malit contendere bello, +si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur. +Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam +esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis, +miscerive probet populos, aut foedera iungi. +Tu coniunx tibi fas animum temptare precando. +Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno: +`Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat +confieri possit, paucis, adverte, docebo. +Venatum Aeneas unaque miserrima Dido +in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus +extulerit Titan, radiisque retexerit orbem. +His ego nigrantem commixta grandine nimbum, +dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt, +desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo. +Diffugient comites et nocte tegentur opaca: +speluncam Dido dux et Troianus eandem +devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas, +[conubio iungam stabili propriamque dicabo,] +hic hymenaeus erit.'---Non adversata petenti +adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis. + +Oceanum interea surgens Aurora reliquit. +It portis iubare exorto delecta iuventus; +retia rara, plagae, lato venabula ferro, +Massylique ruunt equites et odora canum vis. +Reginam thalamo cunctantem ad limina primi +Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro +stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit. +Tandem progreditur, magna stipante caterva, +Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo. +Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum, +aurea purpuream subnectit fibula vestem. +Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus +incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis +infert se socium Aeneas atque agmina iungit. +Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta +deserit ac Delum maternam invisit Apollo, +instauratque choros, mixtique altaria circum +Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi; +ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem +fronde premit crinem fingens atque implicat auro; +tela sonant umeris: haud illo segnior ibat +Aeneas; tantum egregio decus enitet ore. +Postquam altos ventum in montis atque invia lustra, +ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae +decurrere iugis; alia de parte patentis +transmittunt cursu campos atque agmina cervi +pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt. +At puer Ascanius mediis in vallibus acri +gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos, +spumantemque dari pecora inter inertia votis +optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem. + +Interea magno misceri murmure caelum +incipit; insequitur commixta grandine nimbus; +et Tyrii comites passim et Troiana iuventus +Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros +tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes. +Speluncam Dido dux et Troianus eandem +deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno +dant signum; fulsere ignes et conscius aether +conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae. +Ille dies primus leti primusque malorum +causa fuit; neque enim specie famave movetur, +nec iam furtivum Dido meditatur amorem: +coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam. + +Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes--- +Fama, malum qua non aliud velocius ullum; +mobilitate viget, viresque adquirit eundo, +parva metu primo, mox sese attollit in auras, +ingrediturque solo, et caput inter nubila condit. +Illam Terra parens, ira inritata deorum, +extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem +progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis, +monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae +tot vigiles oculi subter, mirabile dictu, +tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures. +Nocte volat caeli medio terraeque per umbram, +stridens, nec dulci declinat lumina somno; +luce sedet custos aut summi culmine tecti, +turribus aut altis, et magnas territat urbes; +tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri. +Haec tum multiplici populos sermone replebat +gaudens, et pariter facta atque infecta canebat: +venisse Aenean, Troiano sanguine cretum, +cui se pulchra viro dignetur iungere Dido; +nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere +regnorum immemores turpique cupidine captos. +Haec passim dea foeda virum diffundit in ora. +Protinus ad regem cursus detorquet Iarban, +incenditque animum dictis atque aggerat iras. + +Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha, +templa Iovi centum latis immania regnis, +centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem, +excubias divom aeternas, pecudumque cruore +pingue solum et variis florentia limina sertis. +Isque amens animi et rumore accensus amaro +dicitur ante aras media inter numina divom +multa Iovem manibus supplex orasse supinis: +`Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis +gens epulata toris Lenaeum libat honorem, +aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques, +nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes +terrificant animos et inania murmura miscent? +Femina, quae nostris errans in finibus urbem +exiguam pretio posuit, cui litus arandum +cuique loci leges dedimus, conubia nostra +reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit. +Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu, +Maeonia mentum mitra crinemque madentem +subnexus, rapto potitur: nos munera templis +quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.' + +Talibus orantem dictis arasque tenentem +audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit +regia et oblitos famae melioris amantes. +Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat: +`Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis, +Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc +exspectat, fatisque datas non respicit urbes, +adloquere, et celeris defer mea dicta per auras. +Non illum nobis genetrix pulcherrima talem +promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis; +sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem +Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri +proderet, ac totum sub leges mitteret orbem. +Si nulla accendit tantarum gloria rerum, +nec super ipse sua molitur laude laborem, +Ascanione pater Romanas invidet arces? +Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur, +nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva? +Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.' + +Dixerat. Ille patris magni parere parabat +imperio; et primum pedibus talaria nectit +aurea, quae sublimem alis sive aequora supra +seu terram rapido pariter cum flamine portant; +tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco +pallentis, alias sub Tartara tristia mittit, +dat somnos adimitque, et lumina morte resignat. +Illa fretus agit ventos, et turbida tranat +nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit +Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit, +Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris +piniferum caput et vento pulsatur et imbri; +nix umeros infusa tegit; tum flumina mento +praecipitant senis, et glacie riget horrida barba. +Hic primum paribus nitens Cyllenius alis +constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas +misit, avi similis, quae circum litora, circum +piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta. +Haud aliter terras inter caelumque volabat, +litus harenosum Libyae ventosque secabat +materno veniens ab avo Cyllenia proles. +Ut primum alatis tetigit magalia plantis, +Aenean fundantem arces ac tecta novantem +conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva +ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena +demissa ex umeris, dives quae munera Dido +fecerat, et tenui telas discreverat auro. +Continuo invadit: `Tu nunc Karthaginis altae +fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem +exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum? +Ipse deum tibi me claro demittit Olympo +regnator, caelum ac terras qui numine torquet; +ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras: +quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris? +Si te nulla movet tantarum gloria rerum, +[nec super ipse tua moliris laude laborem,] +Ascanium surgentem et spes heredis Iuli +respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus +debentur.' Tali Cyllenius ore locutus +mortalis visus medio sermone reliquit, +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. + +At vero Aeneas aspectu obmutuit amens, +arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. +Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras, +attonitus tanto monitu imperioque deorum. +Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem +audeat adfatu? Quae prima exordia sumat? +Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc, +in partisque rapit varias perque omnia versat. +Haec alternanti potior sententia visa est: +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum, +classem aptent taciti sociosque ad litora cogant, +arma parent, et quae rebus sit causa novandis +dissimulent; sese interea, quando optuma Dido +nesciat et tantos rumpi non speret amores, +temptaturum aditus, et quae mollissima fandi +tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes +imperio laeti parent ac iussa facessunt. + +At regina dolos---quis fallere possit amantem? +praesensit, motusque excepit prima futuros, +omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti +detulit armari classem cursumque parari. +Saevit inops animi, totamque incensa per urbem +bacchatur, qualis commotis excita sacris +Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho +orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron. +Tandem his Aenean compellat vocibus ultro: +`Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum +posse nefas, tacitusque mea decedere terra? +Nec te noster amor, nec te data dextera quondam, +nec moritura tenet crudeli funere Dido? +Quin etiam hiberno moliris sidere classem, +et mediis properas aquilonibus ire per altum, +crudelis? Quid, si non arva aliena domosque +ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret, +Troia per undosum peteretur classibus aequor +Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te +(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui) +per conubia nostra, per inceptos hymenaeos, +si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam +dulce meum, miserere domus labentis, et istam--- +oro, si quis adhuc precibus locus---exue mentem. +Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni +odere, infensi Tyrii; te propter eundem +exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam, +fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes? +Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat. +Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater +destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas? +Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset +ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula +luderet Aeneas, qui te tamen ore referret, +non equidem omnino capta ac deserta viderer.' + +Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat +lumina, et obnixus curam sub corde premebat. +Tandem pauca refert: `Ego te, quae plurima fando +enumerare vales, numquam, regina, negabo +promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae, +dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus. +Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto +speravi---ne finge---fugam, nec coniugis umquam +praetendi taedas, aut haec in foedera veni. +Me si fata meis paterentur ducere vitam +auspiciis et sponte mea componere curas, +urbem Troianam primum dulcisque meorum +reliquias colerem, Priami tecta alta manerent, +et recidiva manu posuissem Pergama victis. +Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, +Italiam Lyciae iussere capessere sortes: +hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces, +Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis, +quae tandem, Ausonia Teucros considere terra, +invidia est? Et nos fas extera quaerere regna. +Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris +nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt, +admonet in somnis et turbida terret imago; +me puer Ascanius capitisque iniuria cari, +quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis. +Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso--- +testor utrumque caput---celeris mandata per auras +detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi +intrantem muros, vocemque his auribus hausi. +Desine meque tuis incendere teque querelis: +Italiam non sponte sequor.' + +Talia dicentem iamdudum aversa tuetur, +huc illuc volvens oculos, totumque pererrat +luminibus tacitis, et sic accensa profatur: +`Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, +perfide; sed duris genuit te cautibus horrens +Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres. +Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo? +Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit? +Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est? +Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno, +nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis. +Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem +excepi, et regni demens in parte locavi; +amissam classem, socios a morte reduxi. +Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo, +nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso +interpres divom fert horrida iussa per auras. +Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos +sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello. +I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas. +Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt, +supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido +saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens, +et, cum frigida mors anima seduxerit artus, +omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas. +Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.' +His medium dictis sermonem abrumpit, et auras +aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert, +linquens multa metu cunctantem et multa parantem +dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra +marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt. + +At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem +solando cupit et dictis avertere curas, +multa gemens magnoque animum labefactus amore, +iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit. +Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas +deducunt toto naves: natat uncta carina; +frondentisque ferunt remos et robora silvis +infabricata, fugae studio. +Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis. +Ac velut ingentem formicae farris acervum +cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt; +it nigrum campis agmen, praedamque per herbas +convectant calle angusto; pars grandia trudunt +obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt +castigantque moras; opere omnis semita fervet. +Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus? +quosve dabas gemitus, cum litora fervere late +prospiceres arce ex summa, totumque videres +misceri ante oculos tantis clamoribus aequor? +Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis? +Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando +cogitur, et supplex animos submittere amori, +ne quid inexpertum frustra moritura relinquat. + +`Anna, vides toto properari litore; circum +undique convenere; vocat iam carbasus auras, +puppibus et laeti nautae imposuere coronas. +Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, +et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum +exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille +te colere, arcanos etiam tibi credere sensus; +sola viri mollis aditus et tempora noras. +I, soror, atque hostem supplex adfare superbum: +non ego cum Danais Troianam exscindere gentem +Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi, +nec patris Anchisae cineres Manisve revelli, +cur mea dicta neget duras demittere in auris. +Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti: +exspectet facilemque fugam ventosque ferentis. +Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro, +nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat: +tempus inane peto, requiem spatiumque furori, +dum mea me victam doceat fortuna dolere. +Extremam hanc oro veniam---miserere sororis--- +quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.' + +Talibus orabat, talisque miserrima fletus +fertque refertque soror: sed nullis ille movetur +fletibus, aut voces ullas tractabilis audit; +fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris. +Ac, velut annoso validam cum robore quercum +Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc +eruere inter se certant; it stridor, et altae +consternunt terram concusso stipite frondes; +ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras +aetherias, tantum radice in Tartara tendit: +haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros +tunditur, et magno persentit pectore curas; +mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes. + +Tum vero infelix fatis exterrita Dido +mortem orat; taedet caeli convexa tueri. +Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat, +vidit, turicremis cum dona imponeret aris, +horrendum dictu, latices nigrescere sacros, +fusaque in obscenum se vertere vina cruorem. +Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori. +Praeterea fuit in tectis de marmore templum +coniugis antiqui, miro quod honore colebat, +velleribus niveis et festa fronde revinctum: +hinc exaudiri voces et verba vocantis +visa viri, nox cum terras obscura teneret; +solaque culminibus ferali carmine bubo +saepe queri et longas in fletum ducere voces; +multaque praeterea vatum praedicta priorum +terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem +in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui +sola sibi, semper longam incomitata videtur +ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra. +Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus, +et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas; +aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes +armatam facibus matrem et serpentibus atris +cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae. + +Ergo ubi concepit furias evicta dolore +decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque +exigit, et, maestam dictis adgressa sororem, +consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat: +`Inveni, germana, viam---gratare sorori--- +quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem. +Oceani finem iuxta solemque cadentem +ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas +axem humero torquet stellis ardentibus aptum: +hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos, +Hesperidum templi custos, epulasque draconi +quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos, +spargens umida mella soporiferumque papaver. +Haec se carminibus promittit solvere mentes +quas velit, ast aliis duras immittere curas, +sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro; +nocturnosque movet Manis: mugire videbis +sub pedibus terram, et descendere montibus ornos. +Testor, cara, deos et te, germana, tuumque +dulce caput, magicas invitam accingier artes. +Tu secreta pyram tecto interiore sub auras +erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit +impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem, +quo perii, superimponas: abolere nefandi +cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.' +Haec effata silet; pallor simul occupat ora. +Non tamen Anna novis praetexere funera sacris +germanam credit, nec tantos mente furores +concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei: +ergo iussa parat. + +At regina, pyra penetrali in sede sub auras +erecta ingenti taedis atque ilice secta, +intenditque locum sertis, et fronde coronat +funerea; super exuvias ensemque relictum +effigiemque toro locat, haud ignara futuri. +Stant arae circum, et crines effusa sacerdos +ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque, +tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae. +Sparserat et latices simulatos fontis Averni, +falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis +pubentes herbae nigri cum lacte veneni; +quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus +et matri praereptus amor. +Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta, +unum exuta pedem vinclis, in veste recincta, +testatur moritura deos et conscia fati +sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes +curae numen habet iustumque memorque, precatur. + +Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem +corpora per terras, silvaeque et saeva quierant +aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu, +cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres, +quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis +rura tenent, somno positae sub nocte silenti +[lenibant curas, et corda oblita laborum]. +At non infelix animi Phoenissa, nec umquam +Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem +accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens +saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu. +Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat: +`En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores +experiar, Nomadumque petam conubia supplex, +quos ego sim totiens iam dedignata maritos? +Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum +iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos, +et bene apud memores veteris stat gratia facti? +Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis +invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum +Laomedonteae sentis periuria gentis? +Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes, +an Tyriis omnique manu stipata meorum +inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli, +rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo? +Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem. +Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem +his, germana, malis oneras atque obicis hosti. +Non licuit thalami expertem sine crimine vitam +degere, more ferae, tales nec tangere curas! +Non servata fides cineri promissa Sychaeo!' + +Tantos illa suo rumpebat pectore questus. +Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi, +carpebat somnos, rebus iam rite paratis. +Huic se forma dei voltu redeuntis eodem +obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est--- +omnia Mercurio similis, vocemque coloremque +et crinis flavos et membra decora iuventa: +`Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos, +nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis, +demens, nec Zephyros audis spirare secundos? +Illa dolos dirumque nefas in pectore versat, +certa mori, varioque irarum fluctuat aestu. +Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas? +Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis +conlucere faces, iam fervere litora flammis, +si te his attigerit terris Aurora morantem. +Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper +femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae. + +Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris, +corripit e somno corpus, sociosque fatigat: +`Praecipites vigilate, viri, et considite transtris; +solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto +festinare fugam tortosque incidere funes +ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum, +quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes. +Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo +dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem +fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro. +Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque; +litora deseruere; latet sub classibus aequor; +adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + +Et iam prima novo spargebat lumine terras +Tithoni croceum linquens Aurora cubile. +Regina e speculis ut primum albescere lucem +vidit, et aequatis classem procedere velis, +litoraque et vacuos sensit sine remige portus, +terque quaterque manu pectus percussa decorum, +flaventesque abscissa comas, `Pro Iuppiter, ibit +hic' ait `et nostris inluserit advena regnis? +Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur, +deripientque rates alii navalibus? Ite, +ferte citi flammas, date vela, impellite remos!--- +Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat? +Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt. +Tum decuit, cum sceptra dabas.---En dextra fidesque, +quem secum patrios aiunt portare Penates, +quem subiisse umeris confectum aetate parentem! +Non potui abreptum divellere corpus, et undis +spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro +Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis?--- +Verum anceps pugnae fuerat fortuna:---fuisset. +Quem metui moritura? Faces in castra tulissem, +implessemque foros flammis, natumque patremque +cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem. +`Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras, +tuque harum interpres curarum et conscia Iuno, +nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes, +et Dirae ultrices, et di morientis Elissae, +accipite haec, meritumque malis advertite numen, +et nostras audite preces. Si tangere portus +infandum caput ac terris adnare necesse est, +et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret: +at bello audacis populi vexatus et armis, +finibus extorris, complexu avulsus Iuli, +auxilium imploret, videatque indigna suorum +funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae +tradiderit, regno aut optata luce fruatur, +sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena. +Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo. +Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum +exercete odiis, cinerique haec mittite nostro +munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto. +Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor, +qui face Dardanios ferroque sequare colonos, +nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires. +Litora litoribus contraria, fluctibus undas +imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.' + +Haec ait, et partis animum versabat in omnis, +invisam quaerens quam primum abrumpere lucem. +Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei; +namque suam patria antiqua cinis ater habebat: +`Annam cara mihi nutrix huc siste sororem; +dic corpus properet fluviali spargere lympha, +et pecudes secum et monstrata piacula ducat: +sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta. +Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi, +perficere est animus, finemque imponere curis, +Dardaniique rogum capitis permittere flammae.' +Sic ait: illa gradum studio celerabat anili. +At trepida, et coeptis immanibus effera Dido, +sanguineam volvens aciem, maculisque trementis +interfusa genas, et pallida morte futura, +interiora domus inrumpit limina, et altos +conscendit furibunda rogos, ensemque recludit +Dardanium, non hos quaesitum munus in usus. +Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile +conspexit, paulum lacrimis et mente morata, +incubuitque toro, dixitque novissima verba: +`Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant, +accipite hanc animam, meque his exsolvite curis. +Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi, +et nunc magna mei sub terras ibit imago. +Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi; +ulta virum, poenas inimico a fratre recepi; +felix, heu nimium felix, si litora tantum +numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!' +Dixit, et, os impressa toro, `Moriemur inultae, +sed moriamur' ait. `Sic, sic iuvat ire sub umbras: +Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto +Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.' +Dixerat; atque illam media inter talia ferro +conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore +spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta +atria; concussam bacchatur Fama per urbem. +Lamentis gemituque et femineo ululatu +tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether, +non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis +Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes +culmina perque hominum volvantur perque deorum. +Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis +per medios ruit, ac morientem nomine clamat: +`Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas? +Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant? +Quid primum deserta querar? Comitemne sororem +sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses: +idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset. +His etiam struxi manibus, patriosque vocavi +voce deos, sic te ut posita crudelis abessem? +Exstinxti te meque, soror, populumque patresque +Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis +abluam, et, extremus si quis super halitus errat, +ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos, +semianimemque sinu germanam amplexa fovebat +cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores. +Illa, graves oculos conata attollere, rursus +deficit; infixum stridit sub pectore vulnus. +Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit; +ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto +quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta. + +Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem +difficilisque obitus, Irim demisit Olympo, +quae luctantem animam nexosque resolveret artus. +Nam quia nec fato, merita nec morte peribat, +sed misera ante diem, subitoque accensa furore, +nondum illi flavum Proserpina vertice crinem +abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco. +Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis, +mille trahens varios adverso sole colores, +devolat, et supra caput adstitit: `Hunc ego Diti +sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.' +Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una +dilapsus calor, atque in ventos vita recessit. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER V + +INTEREA medium Aeneas iam classe tenebat +certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat, +moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae +conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem, +causa latet; duri magno sed amore dolores +polluto, notumque, furens quid femina possit, +triste per augurium Teucrorum pectora ducunt. +Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla +occurrit tellus, maria undique et undique caelum, +olli caeruleus supra caput adstitit imber, +noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. +Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta: +`Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi? +Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus +colligere arma iubet validisque incumbere remis, +obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur: +`Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor +spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo. +Mutati transversa fremunt et vespere ab atro +consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer. +Nec nos obniti contra, nec tendere tantum +sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur, +quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe +fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos, +si modo rite memor servata remetior astra.' +Tum pius Aeneas: `Equidem sic poscere ventos +iamdudum et frustra cerno te tendere contra: +Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla, +quove magis fessas optem demittere naves, +quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten, +et patris Anchisae gremio complectitur ossa?' +Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi +intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis, +et tandem laeti notae advertuntur harenae. + +At procul ex celso miratus vertice montis +adventum sociasque rates occurrit Acestes, +horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae, +Troia Criniso conceptum flumine mater +quem genuit: veterum non immemor ille parentum +gratatur reduces, et gaza laetus agresti +excipit, ac fessos opibus solatur amicis. + +Postera cum primo stellas Oriente fugarat +clara dies, socios in coetum litore ab omni +advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur: +`Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom, +annuus exactis completur mensibus orbis, +ex quo reliquias divinique ossa parentis +Condidimus terra maestasque sacravimus aras. +Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum, +semper honoratum---sic di voluistis---habebo. +Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul, +Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae; +annua vota tamen sollemnisque ordine pompas +exsequerer, strueremque suis altaria donis. +Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis, +haud equidem sine mente, reor, sine numine divom, +adsumus et portus delati intramus amicos. +Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem; +poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis +urbe velit posita templis sibi ferre dicatis. +Bina boum vobis Troia generatus Acestes +dat numero capita in naves; adhibete Penates +et patrios epulis et quos colit hospes Acestes. +Praeterea, si nona diem mortalibus almum +Aurora extulerit radiisque retexerit orbem, +prima citae Teucris ponam certamina classis; +quique pedum cursu valet, et qui viribus audax +aut iaculo incedit melior levibusque sagittis, +seu crudo fidit pugnam committere caestu, +cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae. +Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.' + +Sic fatus, velat materna tempora myrto; +hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes, +hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes. +Ille e concilio multis cum milibus ibat +ad tumulum, magna medius comitante caterva. +Hic duo rite mero libans carchesia Baccho +fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro, +purpureosque iacit flores, ac talia fatur: +`Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti +nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae. +Non licuit fines Italos fataliaque arva, +nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.' +Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis +septem ingens gyros, septena volumina traxit, +amplexus placide tumulum lapsusque per aras, +caeruleae cui terga notae, maculosus et auro +squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus +mille iacit varios adverso sole colores. +Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo +tandem inter pateras et levia pocula serpens +libavitque dapes, rursusque innoxius imo +successit tumulo, et depasta altaria liquit. +Hoc magis inceptos genitori instaurat honores, +incertus, geniumne loci famulumne parentis +esse putet: caedit binas de more bidentes, +totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos; +vinaque fundebat pateris, animamque vocabat +Anchisae magni Manisque Acheronte remissos. +Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti +dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos; +ordine aena locant alii, fusique per herbam +subiciunt veribus prunas et viscera torrent. + +Exspectata dies aderat, nonamque serena +Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant, +famaque finitimos et clari nomen Acestae +excierat; laeto complerant litora coetu, +visuri Aeneadas, pars et certare parati. +Munera principio ante oculos circoque locantur +in medio, sacri tripodes viridesque coronae, +et palmae pretium victoribus, armaque et ostro +perfusae vestes, argenti aurique talenta; +et tuba commissos medio canit aggere ludos. + +Prima pares ineunt gravibus certamina remis +quattuor ex omni delectae classe carinae. +Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim, +mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi; +ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram, +urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu +impellunt, terno consurgunt ordine remi; +Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen, +Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus +caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti. + +Est procul in pelago saxum spumantia contra +litora, quod tumidis submersum tunditur olim +fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori; +tranquillo silet, immotaque attollitur unda +campus, et apricis statio gratissima mergis. +Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam +constituit signum nautis pater, unde reverti +scirent, et longos ubi circumflectere cursus. +Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro +ductores longe effulgent ostroque decori; +cetera populea velatur fronde iuventus, +nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit. +Considunt transtris, intentaque brachia remis; +intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit +corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido. +Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes, +haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor +nauticus, adductis spumant freta versa lacertis. +Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit +convulsum remis rostrisque tridentibus aequor. +Non tam praecipites biiugo certamine campum +corripuere, ruuntque effusi carcere currus, +nec sic immissis aurigae undantia lora +concussere iugis pronique in verbera pendent. +Tum plausu fremituque virum studiisque faventum +consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant +litora, pulsati colles clamore resultant. + +Effugit ante alios primisque elabitur undis +turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus +consequitur, melior remis, sed pondere pinus +tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis +Centaurusque locum tendunt superare priorem; +et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens +Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur +frontibus, et longa sulcant vada salsa carina. +Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant, +cum princeps medioque Gyas in gurgite victor +rectorem navis compellat voce Menoeten: +`Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum; +litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes; +altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes +saxa timens proram pelagi detorquet ad undas. +`Quo diversus abis?' iterum `Pete saxa, Menoete!' +cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum +respicit instantem tergo, et propiora tenentem. +Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes +radit iter laevum interior, subitoque priorem +praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis. +Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens, +nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten, +oblitus decorisque sui sociumque salutis, +in mare praecipitem puppi deturbat ab alta; +ipse gubernaclo rector subit, ipse magister, +hortaturque viros, clavumque ad litora torquet. +At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est, +iam senior madidaque fluens in veste Menoetes +summa petit scopuli siccaque in rupe resedit. +Ilium et labentem Teucri et risere natantem, +et salsos rident revomentem pectore fluctus. + +Hic laeta extremis spes est accensa duobus, +Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem. +Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat, +nec tota tamen ille prior praeeunte carina; +parte prior, partem rostro premit aemula Pristis. +At media socios incedens nave per ipsos +hortatur Mnestheus: `Nunc, nunc insurgite remis, +Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema +delegi comites; nunc illas promite vires, +nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi, +Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis. +Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo; +quamquam O!---sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti; +extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives, +et prohibete nefas.' Olli certamine summo +procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis, +subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus +aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis. +Attulit ipse viris optatum casus honorem. +Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet +interior, spatioque subit Sergestus iniquo, +infelix saxis in procurrentibus haesit. +Concussae cautes, et acuto in murice remi +obnixi crepuere, inlisaque prora pependit. +Consurgunt nautae et magno clamore morantur, +ferratasque trudes et acuta cuspide contos +expediunt, fractosque legunt in gurgite remos. +At laetus Mnestheus successuque acrior ipso +agmine remorum celeri ventisque vocatis +prona petit maria et pelago decurrit aperto. +Qualis spelunca subito commota columba, +cui domus et dulces latebroso in pumice nidi, +fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis +dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto +radit iter liquidum, celeres neque commovet alas: +sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis +aequora, sic illam fert impetus ipse volantem. +Et primum in scopulo luctantem deserit alto +Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem +auxilia, et fractis discentem currere remis +Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram +consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est. + +Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus: +quem petit, et summis adnixus viribus urguet. +Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem +instigant studiis, resonatque fragoribus aether. +Hi proprium decus et partum indignantur honorem +ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci; +hos successus alit: possunt, quia posse videntur. +Et fors aequatis cepissent praemia rostris, +ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus +fudissetque preces, divosque in vota vocasset: +Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, +vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum +constituam ante aras, voti reus, extaque salsos +porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.' +Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis +Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo, +et pater ipse manu magna Portunus euntem +impulit; illa Noto citius volucrique sagitta +ad terram fugit, et portu se condidit alto. + +Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis, +victorem magna praeconis voce Cloanthum +declarat viridique advelat tempora lauro, +muneraque in naves ternos optare iuvencos, +vinaque et argenti magnum dat ferre talentum. +Ipsis praecipuos ductoribus addit honores: +victori chlamydem auratam, quam plurima circum +purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit, +intextusque puer frondosa regius Ida +veloces iaculo cervos cursuque fatigat, +acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida +sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis; +longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt +custodes, saevitque canum latratus in auras. +At qui deinde locum tenuit virtute secundum, +levibus huic hamis consertam auroque trilicem +loricam, quam Demoleo detraxerat ipse +victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto, +donat habere viro, decus et tutamen in armis. +Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant +multiplicem, conixi umeris; indutus at olim +Demoleos cursu palantes Troas agebat. +Tertia dona facit geminos ex aere lebetas, +cymbiaque argento perfecta atque aspera signis. +Iamque adeo donati omnes opibusque superbi +puniceis ibant evincti tempora taenis, +cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus, +amissis remis atque ordine debilis uno, +inrisam sine honore ratem Sergestus agebat. +Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens, +aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu +seminecem liquit saxo lacerumque viator; +nequiquam longos fugiens dat corpore tortus, +parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla +arduus attollens, pars volnere clauda retentat +nexantem nodis seque in sua membra plicantem: +tali remigio navis se tarda movebat; +vela facit tamen, et velis subit ostia plenis. +Sergestum Aeneas promisso munere donat, +servatam ob navem laetus sociosque reductos. +Olli serva datur, operum haud ignara Minervae, +Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati. + +Hoc pius Acneas misso certamine tendit +gramineum in campum, quem collibus undique curvis +cingebant silvae, mediaque in valle theatri +circus erat; quo se multis cum milibus heros +consessu medium tulit exstructoque resedit. +Hic, qui forte velint rapido contendere cursu, +imitat pretiis animos, et praemia ponit. +Undique conveniunt leucri mixtique Sicani, +Nisus et Euryalus primi, +Euryalus forma insignis viridique iuventa, +Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus +regius egregia Priami de stirpe Diores; +hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan, +alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis; +tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque, +adsueti silvis, comites senioris Acestae; +multi praeterea, quos fama obscura recondit. +Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus: +`Accipite haec animis, laetasque advertite mentes: +nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit. +Gnosia bina dabo levato lucida ferro +spicula caelatamque argento ferre bipennem; +omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi +accipient flavaque caput nectentur oliva. +Primus equum phaleris insignem victor habeto; +alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis +Threiciis, lato quam circum amplectitur auro +balteus et tereti subnectit fibula gemma; +tertius Argolica hac galea contentus abito.' + +Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente +corripiunt spatia audito, limenque relinquunt, +effusi nimbo similes, simul ultima signant. +Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus +emicat, et ventis et fulminis ocior alis; +proximus huic, longo sed proxumus intervallo, +insequitur Salius; spatio post deinde relicto +tertius Euryalus: +Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso +ecce volat calcemque terit iam calce Diores, +incumbens umero, spatia et si plura supersint, +transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat. +Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam +finem adventabant, levi cum sanguine Nisus +labitur infelix, caesis ut forte iuvencis +fusus humum viridisque super madefecerat herbas. +Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso +haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso +concidit immundoque fimo sacroque cruore. +Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum; +nam sese opposuit Salio per lubrica surgens; +ille autem spissa iacuit revolutus harena. +Emicat Euryalus, et munere victor amici +prima tenet, plausuque volat fremituque secundo. +Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores. +Hic totum caveae consessum ingentis et ora +prima patrum magnis Salius clamoribus implet, +ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem. +Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae, +gratior et pulchro veniens in corpore virtus. +Adiuvat et magna proclamat voce Diores, +qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit +ultima, si primi Salio reddentur honores. +Tum pater Aeneas `Vestra' inquit `munera vobis +certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo; +me liceat casus misereri insontis amici.' +Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis +dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis. +Hic Nisus, `Si tanta' inquit `sunt praemia victis, +et te lapsorum miseret, quae munera Niso +digna dabis, primam merui qui laude coronam, +ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset? +Et simul his dictis faciem ostentabat et udo +turpia membra fimo. Risit pater optimus olli +et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem, +Neptuni sacro Danais de poste refixum. +Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat; + +Post, ubi confecti cursus, et dona peregit: +`Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens, +adsit, et evinctis attollat brachia palmis.' +Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem, +victori velatum auro vittisque iuvencum, +ensem atque insignem galeam solacia victo. +Nec mora: continuo vastis cum viribus effert +ora Dares, magnoque virum se murmure tollit; +solus qui Paridem solitus contendere contra, +idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector, +victorem Buten immani corpore, qui se +Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat, +perculit, et fulva moribundum extendit harena. +Talis prima Dares caput altum in proelia tollit, +ostenditque umeros latos, alternaque iactat +brachia protendens, et verberat ictibus auras. +Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto +audet adire virum manibusque inducere caestus. +Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma, +Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus +tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur: +`Nate dea, si nemo audet se credere pugnae, +quae finis standi? Quo me decet usque teneri? +Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant +Dardanidae, reddique viro promissa iubebant. + +Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes, +proximus ut viridante toro consederat herbae: +`Entelle, heroum quondam fortissime frustra, +tantane tam patiens nullo certamine tolli +dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister +requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem +Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?' +Ille sub haec: `Non laudis amor, nec gloria cessit +pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta +sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires. +Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste +exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas, +haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco +venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus +in medium geminos immani pondere caestus +proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus +ferre manum, duroque intendere brachia tergo. +Obstipuere animi: tantorum ingentia septem +terga boum plumbo insuto ferroque rigebant. +Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat; +magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa +huc illuc vinclorum immensa volumina versat. +Tum senior talis referebat pectore voces: +`Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma +vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam? +Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;--- +sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;--- +his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus, +dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum +temporibus geminis canebat sparsa senectus. +Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat, +idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes, +aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto; +solve metus; et tu Troianos exue caestus.' +Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum +et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque +exuit, atque ingens media consistit harena. +Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos, +et paribus palmas amborum innexuit armis. +Constitit in digitos extemplo arrectus uterque, +brachiaque ad superas interritus extulit auras. +Abduxere retro longe capita ardua ab ictu, +immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt. +Ille pedum melior motu, fretusque iuventa; +hic membris et mole valens, sed tarda trementi +genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus. +Multa viri nequiquam inter se volnera iactant, +multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos +dant sonitus, erratque auris et tempora circum +crebra manus, duro crepitant sub volnere malae. +Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem, +corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit. +Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem, +aut montana sedet circum castella sub armis, +nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat +arte locum, et variis adsultibus inritus urguet. +Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte +extulit: ille ictum venientem a vertice velox +praevidit, celerique elapsus corpore cessit. +Entellus vires in ventum effudit, et ultro +ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto +concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho, +aut Ida in magna, radicibus eruta pinus. +Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes; +it clamor caelo, primusque accurrit Acestes, +aequaevumque ab humo miserans attollit amicum. +At non tardatus casu neque territus heros +acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira. +Tum pudor incendit vires et conscia virtus, +praecipitemque Daren ardens agit aequore toto, +nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra; +nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi +culminibus crepitant, sic densis ictibus heros +creber utraque manu pulsat versatque Dareta. + +Tum pater Aeneas procedere longius iras +et saevire animis Entellum haud passus acerbis; +sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta +eripuit mulcens dictis, ac talia fatur: +`Infelix, quae tanta animum dementia cepit? +Non vires alias conversaque numina sentis? +Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit. +Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem, +iactantemque utroque caput, crassumque cruorem +ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes, +ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati +accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt. +Hic victor, superans animis tauroque superbus: +`Nate dea, vosque haec' inquit `cognoscite, Teucri, +et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires, +et qua servetis revocatum a morte Dareta.' +Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci, +qui donum adstabat pugnae, durosque reducta +libravit dextra media inter cornua caestus, +arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro. +sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos. +Ille super tales effundit pectore voces: +`Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis +persolvo; hic victor caestus artemque repono.' + +Protinus Aeneas celeri certare sagitta +invitat qui forte velint, et praemia ponit, +ingentique manu malum de nave Seresti +erigit, et volucrem traiecto in fune columbam, +quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto. +Convenere viri, deiectamque aerea sortem +accepit galea; et primus clamore secundo +Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis; +quem modo navali Mnestheus certamine victor +consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva. +Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater, +Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus, +in medios telum torsisti primus Achivos. +Extremus galeaque ima subsedit Acestes, +ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem. +Tum validis flexos incurvant viribus arcus +pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris. +Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta +Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras; +et venit, adversique infigitur arbore mali. +Intremuit malus, timuitque exterrita pennis +ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu. +Post acer Mnestheus adducto constitit arcu, +alta petens, pariterque oculos telumque tetendit. +Ast ipsam miserandus avem contingere ferro +non valuit: nodos et vincula linea rupit, +quis innexa pedem malo pendebat ab alto: +illa notos atque alta volans in nubila fugit. +Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato +tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit, +iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis +plaudentem nigra figit sub nube columbam. +Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris +aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam. + +Amissa solus palma superabat Acestes; +qui tamen aerias telum contendit in auras, +ostentans artemque pater arcumque sonantem. +Hic oculis subito obicitur magnoque futurum +augurio monstrum; docuit post exitus ingens, +seraque terrifici cecinerunt omina vates. +Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo, +signavitque viam flammis, tenuisque recessit +consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa +transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt. +Attonitis haesere animis, superosque precati +Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen +abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten +muneribus cumulat magnis, ac talia fatur: +`Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi +talibus auspiciis exsortem ducere honores. +Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis, +cratera impressum signis, quem Thracius olim +Anchisae genitori in magno munere Cisseus +ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.' +Sic fatus cingit viridanti tempora lauro, +et primum ante omnes victorem appellat Acesten. +Nec bonus Eurytion praelato invidit honori, +quamvis solus avem caelo deiecit ab alto. +Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit; +extremus, volucri qui fixit arundine malum. + +At pater Aeneas, nondum certamine misso, +custodem ad sese comitemque impubis Iuli +Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem: +`Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum +agmen habet secum, cursusque instruxit equorum, +ducat avo turmas, et sese ostendat in armis, +dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo +infusum populum, et campos iubet esse patentes. +Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum +frenatis lucent in equis, quos omnis euntes +Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus. +omnibus in morem tonsa coma pressa corona; +cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro; +pars levis umero pharetras; it pectore summo +flexilis obtorti per collum circulus auri. +Tres equitum numero turmae, ternique vagantur +ductores: pueri bis seni quemque secuti +agmine partito fulgent paribusque magistris. +Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem +nomen avi referens Priamus,---tua clara, Polite, +progenies, auctura Italos,---quem Thracius albis +portat equus bicolor maculis, vestigia primi +alba pedis frontemque ostentans arduus albam. +Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini, +parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo. +Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus +Sidonio est invectus equo, quem candida Dido +esse sui dederat monumentum et pignus amoris. +Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae +fertur equis. +Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes +Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum. +Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum +lustravere in equis, signum clamore paratis +Epytides longe dedit insonuitque flagello. +Olli discurrere pares, atque agmina terni +diductis solvere choris, rursusque vocati +convertere vias infestaque tela tulere. +Inde alios ineunt cursus aliosque recursus +adversi spatiis, alternosque orbibus orbes +impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis; +et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt +infensi, facta pariter nunc pace feruntur. +Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta +parietibus textum caecis iter, ancipitemque +mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi +falleret indeprensus et inremeabilis error; +haud alio Teucrum nati vestigia cursu +impediunt texuntque fugas et proelia ludo, +delphinum similes, qui per maria umida nando +Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.] +Hunc morem cursus atque haec certamina primus +Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam, +rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos, +quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes; +Albani docuere suos; hinc maxima porro +accepit Roma, et patrium servavit honorem; +Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen. +Hac celebrata tenus sancto certamina patri. + +Hic primum fortuna fidem mutata novavit. +Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis, +Irim de caelo misit Saturnia Iuno +Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti, +multa movens, necdum antiquum saturata dolorem. +Illa, viam celerans per mille coloribus arcum, +nulli visa cito decurrit tramite virgo. +Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat, +desertosque videt portus classemque relictam. +At procul in sola secretae Troades acta +amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum +pontum adspectabant flentes. `Heu tot vada fessis +et tantum superesse maris!' vox omnibus una. +Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem. +Ergo inter medias sese haud ignara nocendi +conicit, et faciemque deae vestemque reponit; +fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli, +cui genus et quondam nomen natique fuissent; +ac sic Dardanidum mediam se matribus infert: +`O miserae, quas non manus' inquit `Achaica bello +traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens +infelix, cui te exitio Fortuna reservat? +Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas, +eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa +sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum +Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis. +Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes: +quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem? +O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates, +nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam +Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo? +Quin agite et mecum infaustas exurite puppes. +Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago +ardentes dare visa faces: ``Hic quaerite Troiam; +hic domus est'' inquit ``vobis.'' Iam tempus agi res, +uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae +Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.' +Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem, +sublataque procul dextra conixa coruscat, +et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda +Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu, +Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix: +`Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres, +est Dorycli coniunx; divini signa decoris +ardentesque notate oculos; qui spiritus illi, +qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti. +Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui +aegram, indignantem, tali quod sola careret +munere, nec meritos Anchisae inferet honores.' +Haec effata. +At matres primo ancipites oculisque malignis +ambiguae spectare rates miserum inter amorem +praesentis terrae fatisque vocantia regna, +cum dea se paribus per caelum sustulit alis, +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. +Tum vero attonitae monstris actaeque furore +conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem; +pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque +coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis +transtra per et remos et pictas abiete puppes. + +Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri +incensas perfert naves Eumelus, et ipsi +respiciunt atram in nimbo volitare favillam. +Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres +ducebat, sic acer equo turbata petivit +castra, nec exanimes possunt retinere magistri. +`Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit, +`heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra +Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester +Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem, +qua ludo indutus belli simulacra ciebat; +accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum. +Ast illae diversa metu per litora passim +diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim +saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque +mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est. + +Sed non idcirco flammae atque incendia vires +indomitas posuere; udo sub robore vivit +stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas +est vapor, et toto descendit corpore pestis, +nec vires heroum infusaque flumina prosunt. +Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem, +auxilioque vocare deos, et tendere palmas: +`Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum +Troianos, si quid pietas antiqua labores +respicit humanos, da flammam evadere classi +nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto. +Vel tu, quod superest infesto fulmine morti, +si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.' +Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra +tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt +ardua terrarum et campi; ruit aethere toto +turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris; +implenturque super puppes; semiusta madescunt +robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes, +quattuor amissis, servatae a peste carinae. + +At pater Aeneas, casu concussus acerbo, +nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas +mutabat versans, Siculisne resideret arvis, +oblitus fatorum, Italasne capesseret oras. +Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas +quem docuit multaque insignem reddidit arte, +haec responsa dabat, vel quae portenderet ira +magna deum, vel quae fatorum posceret ordo; +isque his Aenean solatus vocibus infit: +`Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur; +quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est. +Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes: +hunc cape consiliis socium et coniunge volentem; +huic trade, amissis superant qui navibus, et quos +pertaesum magni incepti rerumque tuarum est; +longaevosque senes ac fessas aequore matres, +et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est, +delige, et his habeant terris sine moenia fessi: +urbem appellabunt permisso nomine Acestam.' + +Talibus incensus dictis senioris amici, +tum vero in curas animo diducitur omnes. +Et nox atra polum bigis subvecta tenebat: +visa dehinc caelo facies delapsa parentis +Anchisae subito tales effundere voces: +`Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat, +care magis, nate, Iliacis exercite fatis, +imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem +depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est. +Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes +dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda, +defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu +debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante +infernas accede domos, et Averna per alta +congressus pete, nate, meos. Non me impia namque +Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum +concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla +nigrarum multo pecudum te sanguine ducet: +tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces. +Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus, +et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.' +Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras. +Aeneas, `Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit, +`Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?' +Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes, +Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae +farre pio et plena supplex veneratur acerra. + +Extemplo socios primumque arcessit Acesten, +et Iovis imperium et cari praecepta parentis +edocet, et quae nunc animo sententia constet. +Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes. +Transcribunt urbi matres, populumque volentem +deponunt, animos nil magnae laudis egentes. +Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt +robora navigiis, aptant remosque rudentesque, +exigui numero, sed bello vivida virtus. +Interea Aeneas urbem designat aratro +sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam +esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes, +indicitque forum et patribus dat iura vocatis. +Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes +fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos +ac lucus late sacer additur Anchiseo. + +Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris +factus honos: placidi straverunt aequora venti, +creber et adspirans rursus vocat Auster in altum. +Exoritur procurva ingens per litora fletus; +complexi inter se noctemque diemque morantur. +Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam +visa maris facies et non tolerabile nomen, +ire volunt, omnemque fugae perferre laborem. +Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis, +et consanguineo lacrimans commendat Acestae. +Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam +caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem. +Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae, +stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos +proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit. +Prosequitur surgens a puppi ventus euntes. +Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. + +At Venus interea Neptunum exercita curis +adloquitur, talesque effundit pectore questus: +Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus +cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes; +quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla, +nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit. +Non media de gente Phrygum exedisse nefandis +urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem: +reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae +insequitur: causas tanti sciat illa furoris. +Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis +quam molem subito excierit: maria omnia caelo +miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis, +in regnis hoc ausa tuis. +Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis +exussit foede puppes, et classe subegit +amissa socios ignotae linquere terrae. +Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas +vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim: +si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.' +Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti: +`Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis, +unde genus ducis: merui quoque; saepe furores +compressi, et rabiem tantam caelique marisque. +Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor, +Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles +exanimata sequens impingeret agmina muris, +milia multa daret leto, gemerentque repleti +amnes, nec reperire viam atque evolvere posset +in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti +congressum Aenean nec dis nec viribus aequis +nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo +structa meis manibus periurae moenia Troiae. +Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores. +Tutus, quos optas, portus accedet Averni. +Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres; +unum pro multis dabitur caput.' +His ubi laeta deae permulsit pectora dictis, +iungit equos auro genitor, spumantiaque addit +frena feris, manibusque omnes effundit habenas. +Caeruleo per summa levis volat aequora curru; +subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti +sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi. +Tum variae comitum facies, immania cete, +et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon, +Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis; +laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo, +Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque. + +Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim +gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes +attolli malos, intendi brachia velis. +Una omnes fecere pedem pariterque sinistros, +nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent +cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem. +Princeps ante omnes densum Palinurus agebat +agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi. +Iamque fere mediam caeli Nox humida metam +contigerat; placida laxabant membra quiete +sub remis fusi per dura sedilia nautae: +cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris +aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras, +te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans +insonti; puppique deus consedit in alta, +Phorbanti similis, funditque has ore loquelas: +`Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem; +aequatae spirant aurae; datur hora quieti. +Pone caput, fessosque oculos furare labori: +ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.' +Cui vix attollens Palinurus lumina fatur: +`Mene salis placidi voltum fluctusque quietos +ignorare iubes? Mene huic confidere monstro? +Aenean credam quid enim fallacibus auris +et caelo, totiens deceptus fraude sereni?' +Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens +nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat. +Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem, +vique soporatum Stygia, super utraque quassat +tempora, cunctantique natantia lumina solvit. +Vix primos inopina quies laxaverat artus, +et super incumbens cum puppis parte revolsa, +cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas +praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem; +ipse volans tenues se sustulit ales ad auras. +Currit iter tutum non secius aequore classis, +promissisque patris Neptuni interrita fertur. +Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat, +difficiles quondam multorumque ossibus albos, +tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant: +cum pater amisso fluitantem errare magistro +sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis, +multa gemens, casuque animum concussus amici +`O nimium caelo et pelago confise sereno, +nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!' + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER VI + +SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas, +et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris. +Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci +ancora fundabat naves, et litora curvae +praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens +litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae +abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum +tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat. +At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo +praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae +antrum immane petit, magnum cui mentem animumque +Delius inspirat vates, aperitque futura. +Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta. + +Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna, +praepetibus pennis ausus se credere caelo, +insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos, +Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce. +Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit +remigium alarum, posuitque immania templa. +In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas +Cecropidae iussi---miserum!---septena quotannis +corpora natorum; stat ductis sortibus urna. +Contra elata mari respondet Gnosia tellus: +hic crudelis amor tauri, suppostaque furto +Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis +Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae; +hic labor ille domus et inextricabilis error; +magnum reginae sed enim miseratus amorem +Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit, +caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam +partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes. +Bis conatus erat casus effingere in auro; +bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia +perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates +adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos, +Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi: +`Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit; +nunc grege de intacto septem mactare iuvencos +praestiterit, totidem lectas de more bidentes.' +Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur +iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos. + +Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum, +quo lati ducunt aditus centum, ostia centum; +unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae. +Ventum erat ad limen, cum virgo. `Poscere fata +tempus' ait; `deus, ecce, deus!' Cui talia fanti +ante fores subito non voltus, non color unus, +non comptae mansere comae; sed pectus anhelum, +et rabie fera corda tument; maiorque videri, +nec mortale sonans, adflata est numine quando +iam propiore dei. `Cessas in vota precesque, +Tros' ait `Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent +attonitae magna ora domus.' Et talia fata +conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit +ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo: +`Phoebe, graves Troiae semper miserate labores, +Dardana qui Paridis direxti tela manusque +corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras +tot maria intravi duce te, penitusque repostas +Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva, +iam tandem Italiae fugientis prendimus oras; +hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta. +Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, +dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens +gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates, +praescia venturi, da, non indebita posco +regna meis fatis, Latio considere Teucros +errantisque deos agitataque numina Troiae. +Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum +instituam, festosque dies de nomine Phoebi. +Te quoque magna manent regnis penetralia nostris: +hic ego namque tuas sortes arcanaque fata, +dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo, +alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda, +ne turbata volent rapidis ludibria ventis; +ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi. + +At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro +bacchatur vates, magnum si pectore possit +excussisse deum; tanto magis ille fatigat +os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo. +Ostia iamque domus patuere ingentia centum +sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras: +`O tandem magnis pelagi defuncte periclis! +Sed terrae graviora manent. In regna Lavini +Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam; +sed non et venisse volent. Bella, horrida bella, +et Thybrim multo spumantem sanguine cerno. +Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra +defuerint; alius Latio iam partus Achilles, +natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno +usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis +quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes! +Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris +externique iterum thalami. +Tu ne cede malis, sed contra audentior ito, +qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis, +quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.' + +Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla +horrendas canit ambages antroque remugit, +obscuris vera involvens: ea frena furenti +concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo. +Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt, +incipit Aeneas heros: `Non ulla laborum, +O virgo, nova mi facies inopinave surgit; +omnia praecepi atque animo mecum ante peregi. +Unum oro: quando hic inferni ianua regis +dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso, +ire ad conspectum cari genitoris et ora +contingat; doceas iter et sacra ostia pandas. +Illum ego per flammas et mille sequentia tela +eripui his umeris, medioque ex hoste recepi; +ille meum comitatus iter, maria omnia mecum +atque omnes pelagique minas caelique ferebat, +invalidus, vires ultra sortemque senectae. +Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem, +idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque, +alma, precor, miserere;---potes namque omnia, nec te +nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;--- +si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus, +Threicia fretus cithara fidibusque canoris, +si fratrem Pollux alterna morte redemit, +itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum +quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.' + +Talibus orabat dictis, arasque tenebat, +cum sic orsa loqui vates: `Sate sanguine divom, +Tros Anchisiade, facilis descensus Averno; +noctes atque dies patet atri ianua Ditis; +sed revocare gradum superasque evadere ad auras, +hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit +Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus, +dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae, +Cocytusque sinu labens circumvenit atro. +Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est, +bis Stygios innare lacus, bis nigra videre +Tartara, et insano iuvat indulgere labori, +accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca +aureus et foliis et lento vimine ramus, +Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis +lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae. +Sed non ante datur telluris operta subire, +auricomos quam quis decerpserit arbore fetus. +Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus +instituit. Primo avulso non deficit alter +aureus, et simili frondescit virga metallo. +Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum +carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur, +si te fata vocant; aliter non viribus ullis +vincere, nec duro poteris convellere ferro. +Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici--- +heu nescis---totamque incestat funere classem, +dum consulta petis nostroque in limine pendes. +Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro. +Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto: +sic demum lucos Stygis et regna invia vivis +aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore. + +Aeneas maesto defixus lumina voltu +ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat +eventus animo secum. Cui fidus Achates +it comes, et paribus curis vestigia figit. +Multa inter sese vario sermone serebant, +quem socium exanimem vates, quod corpus humandum +diceret. Atque illi Misenum in litore sicco, +ut venere, vident indigna morte peremptum, +Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter +aere ciere viros, Martemque accendere cantu. +Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum +et lituo pugnas insignis obibat et hasta: +postquam illum vita victor spoliavit Achilles, +Dardanio Aeneae sese fortissimus heros +addiderat socium, non inferiora secutus. +Sed tum, forte cava dum personat aequora concha, +demens, et cantu vocat in certamina divos, +aemulus exceptum Triton, si credere dignum est, +inter saxa virum spumosa inmerserat unda. +Ergo omnes magno circum clamore fremebant, +praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae, +haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri +congerere arboribus caeloque educere certant. +Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum; +procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex, +fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur +scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos. + +Nec non Aeneas opera inter talia primus +hortatur socios, paribusque accingitur armis. +Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat, +aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur: +`Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus +ostendat nemore in tanto, quando omnia vere +heu nimium de te vates, Misene, locuta est.' +Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae +ipsa sub ora viri caelo venere volantes, +et viridi sedere solo. Tum maximus heros +maternas agnoscit aves, laetusque precatur: +`Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras +dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat +ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus, +diva parens.' Sic effatus vestigia pressit, +observans quae signa ferant, quo tendere pergant. +Pascentes illae tantum prodire volando, +quantum acie possent oculi servare sequentum. +Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni, +tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae +sedibus optatis geminae super arbore sidunt, +discolor unde auri per ramos aura refulsit. +Quale solet silvis brumali frigore viscum +fronde virere nova, quod non sua seminat arbos, +et croceo fetu teretis circumdare truncos, +talis erat species auri frondentis opaca +ilice, sic leni crepitabat brattea vento. +Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit +cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae. + +Nec minus interea Misenum in litore Teucri +flebant, et cineri ingrato suprema ferebant. +Principio pinguem taedis et robore secto +ingentem struxere pyram, cui frondibus atris +intexunt latera, et ferales ante cupresios +constituunt, decorantque super fulgentibus armis. +Pars calidos latices et aena undantia flammis +expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt. +Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt, +purpureasque super vestes, velamina nota, +coniciunt. Pars ingenti subiere feretro, +triste ministerium, et subiectam more parentum +aversi tenuere facem. Congesta cremantur +turea dona, dapes, fuso crateres olivo. +Postquam conlapsi cineres et flamma quievit +reliquias vino et bibulam lavere favillam, +ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno. +Idem ter socios pura circumtulit unda, +spargens rore levi et ramo felicis olivae, +lustravitque viros, dixitque novissima verba. +At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum +imponit, suaque arma viro, remumque tubamque, +monte sub aerio, qui nunc ``Misenus'' ab illo +dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen. + +His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae. +Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu, +scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris, +quam super haud ullae poterant impune volantes +tendere iter pennis---talis sese halitus atris +faucibus effundens supera ad convexa ferebat: +[unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.] +quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos +constituit, frontique invergit vina sacerdos; +et summas carpens media inter cornua saetas +ignibus imponit sacris, libamina prima, +voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem. +Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem +suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam +Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori +ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam. +Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras, +et solida imponit taurorum viscera flammis, +pingue superque oleum infundens ardentibus extis. +Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus, +sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri +silvarum, visaeque canes ululare per umbram, +adventante dea. `Procul O procul este, profani,' +conclamat vates, `totoque absistite luco; +tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum: +nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.' +Tantum effata, furens antro se immisit aperto; +ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat. + +Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes, +et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late, +sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro +pandere res alta terra et caligine mersas! + +Ibant obscuri sola sub nocte per umbram, +perque domos Ditis vacuas et inania regna: +quale per incertam lunam sub luce maligna +est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra +Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem. +Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci +Luctus et ultrices posuere cubilia Curae; +pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus, +et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas, +terribiles visu formae: Letumque, Labosque; +tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis +Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum, +ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens, +vipereum crinem vittis innexa cruentis. + +In medio ramos annosaque brachia pandit +ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo +Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent. +Multaque praeterea variarum monstra ferarum: +Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes, +et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae +horrendum stridens, flammisque armata Chimaera, +Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae. +Corripit hic subita trepidus formidine ferrum +Aeneas, strictamque aciem venientibus offert, +et, ni docta comes tenues sine corpore vitas +admoneat volitare cava sub imagine formae, +inruat, et frustra ferro diverberet umbras. + +Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas. +Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges +aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam. +Portitor has horrendus aquas et flumina servat +terribili squalore Charon, cui plurima mento +canities inculta iacet; stant lumina flamma, +sordidus ex umeris nodo dependet amictus. +Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat, +et ferruginea subvectat corpora cymba, +iam senior, sed cruda deo viridisque senectus. +Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat, +matres atque viri, defunctaque corpora vita +magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae, +impositique rogis iuvenes ante ora parentum: +quam multa in silvis autumni frigore primo +lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto +quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus +trans pontum fugat, et terris immittit apricis. +Stabant orantes primi transmittere cursum, +tendebantque manus ripae ulterioris amore. +Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos, +ast alios longe submotos arcet harena. +Aeneas, miratus enim motusque tumultu, +`Dic' ait `O virgo, quid volt concursus ad amnem? +Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas +hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?' +Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos: +`Anchisa generate, deum certissima proles, +Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem, +di cuius iurare timent et fallere numen. +Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est; +portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti. +Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta +transportare prius quam sedibus ossa quierunt. +Centum errant annos volitantque haec litora circum; +tum demum admissi stagna exoptata revisunt.' +Constitit Anchisa satus et vestigia pressit, +multa putans, sortemque animo miseratus iniquam. +Cernit ibi maestos et mortis honore carentes +Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten, +quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos, +obruit Auster, aqua involvens navemque virosque. + +Ecce gubernator sese Palinurus agebat, +qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat, +exciderat puppi mediis effusus in undis. +Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra, +sic prior adloquitur: `Quis te, Palinure, deorum +eripuit nobis, medioque sub aequore mersit? +Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus, +hoc uno responso animum delusit Apollo, +qui fore te ponto incolumem, finesque canebat +venturum Ausonios. En haec promissa fides est?' +Ille autem: `Neque te Phoebi cortina fefellit, +dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit. +Namque gubernaclum multa vi forte revolsum, +cui datus haerebam custos cursusque regebam, +praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro +non ullum pro me tantum cepisse timorem, +quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro, +deficeret tantis navis surgentibus undis. +Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes +vexit me violentus aqua; vix lumine quarto +prospexi Italiam summa sublimis ab unda. +Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam, +ni gens crudelis madida cum veste gravatum +prensantemque uncis manibus capita aspera montis +ferro invasisset, praedamque ignara putasset. +Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti. +Quod te per caeli iucundum lumen et auras, +per genitorem oro, per spes surgentis Iuli, +eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram +inice, namque potes, portusque require Velinos; +aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix +ostendit---neque enim, credo, sine numine divom +flumina tanta paras Stygiamque innare paludem--- +da dextram misero, et tecum me tolle per undas, +sedibus ut saltem placidis in morte quiescam. +Talia fatus erat, coepit cum talia vates: +`Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido? +Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum +Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis? +Desine fata deum flecti sperare precando. +Sed cape dicta memor, duri solatia casus. +Nam tua finitimi, longe lateque per urbes +prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt, +et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent, +aeternumque locus Palinuri nomen habebit.' +His dictis curae emotae, pulsusque parumper +corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae. + +Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant. +Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda +per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae, +sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro: +`Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis, +fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum. +Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae; +corpora viva nefas Stygia vectare carina. +Nec vero Alciden me sum laetatus euntem +accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque, +dis quamquam geniti atque invicti viribus essent. +Tartareum ille manu custodem in vincla petivit, +ipsius a solio regis, traxitque trementem; +hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.' +Quae contra breviter fata est Amphrysia vates: +`Nullae hic insidiae tales; absiste moveri; +nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro +aeternum latrans exsanguis terreat umbras, +casta licet patrui servet Proserpina limen. +Troius Aeneas, pietate insignis et armis, +ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras. +Si te nulla movet tantae pietatis imago, +at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat) +`adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt. +Nec plura his. Ille admirans venerabile donum +fatalis virgae, longo post tempore visum, +caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat. +Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant, +deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo +ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba +sutilis, et multam accepit rimosa paludem. +Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque +informi limo glaucaque exponit in ulva. + +Cerberus haec ingens latratu regna trifauci +personat, adverso recubans immanis in antro. +Cui vates, horrere videns iam colla colubris, +melle soporatam et medicatis frugibus offam +obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens +corripit obiectam, atque immania terga resolvit +fusus humi, totoque ingens extenditur antro. +Occupat Aeneas aditum custode sepulto, +evaditque celer ripam inremeabilis undae. + +Continuo auditae voces, vagitus et ingens, +infantumque animae flentes in limine primo, +quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos +abstulit atra dies et funere mersit acerbo; +hos iuxta falso damnati crimine mortis. +Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes: +quaesitor Minos urnam movet; ille silentum +conciliumque vocat vitasque et crimina discit. +Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum +insontes peperere manu, lucemque perosi +proiecere animas. Quam vellent aethere in alto +nunc et pauperiem et duros perferre labores! +Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae +alligat, et noviens Styx interfusa coercet. +Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem +lugentes campi: sic illos nomine dicunt. +Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit, +secreti celant calles et myrtea circum +silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt. +His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen +crudelis nati monstrantem volnera, cernit, +Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia +it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus, +rursus et in veterem fato revoluta figuram. +Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido +errabat silva in magna; quam Troius heros +ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras +obscuram, qualem primo qui surgere mense +aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam, +demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est: +`Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo +venerat exstinctam, ferroque extrema secutam? +Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro, +per superos, et si qua fides tellure sub ima est, +invitus, regina, tuo de litore cessi. +Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras, +per loca senta situ cogunt noctemque profundam, +imperiis egere suis; nec credere quivi +hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem. +Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro. +Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.' +Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem +lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat. +Illa solo fixos oculos aversa tenebat, +nec magis incepto voltum sermone movetur, +quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. +landem corripuit sese, atque inimica refugit +in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi +respondet curis aequatque Sychaeus amorem. +Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo, +prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem. + +Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant +ultima, quae bello clari secreta frequentant. +Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis +Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago; +hic multum fleti ad superos belloque caduci +Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens +ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque, +tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten, +Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem. +circumstant animae dextra laevaque frequentes; +nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari, +et conferre gradum, et veniendi discere causas. +At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges +ut videre virum fulgentiaque arma per umbras, +ingenti trepidare metu; pars vertere terga, +ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem +exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes. + +Atque hic Priamiden laniatum corpore toto +Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora, +ora manusque ambas, populataque tempora raptis +auribus, et truncas inhonesto volnere nares. +Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem +supplicia, et notis compellat vocibus ultro: +`Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri +quis tam crudeles optavit sumere poenas? +Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema +nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum +procubuisse super confusae stragis acervum. +Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem +constitui, et magna Manes ter voce vocavi. +Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi +conspicere, et patria decedens ponere terra.' +Ad quae Priamides: `Nihil O tibi amice relictum; +omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris. +Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae +his mersere malis; illa haec monumenta reliquit. +Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem +egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est. +Cum fatalis equus saltu super ardua venit +Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo, +illa, chorum simulans, evantes orgia circum +ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat +ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat. +Tum me, confectum curis somnoque gravatum, +infelix habuit thalamus, pressitque iacentem +dulcis et alta quies placidaeque simillima morti +Egregia interea coniunx arma omnia tectis +amovet, et fidum capiti subduxerat ensem; +intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit, +scilicet id magnum sperans fore munus amanti, +et famam exstingui veterum sic posse malorum. +Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una +hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais +instaurate, pio si poenas ore reposco! +Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim, +attulerint. Pelagine venis erroribus actus, +an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat, +ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?' + +Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis +iam medium aetherio cursu traiecerat axem; +et fors omne datum traherent per talia tempus; +sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est: +`Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas. +Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas: +dextera quae Ditis magni sub moenia tendit, +hac iter Elysium nobis; at laeva malorum +exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.' +Deiphobus contra: `Ne saevi, magna sacerdos; +discedam, explebo numerum, reddarque tenebris. +I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!' +Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit. + +Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra +moenia lata videt, triplici circumdata muro, +quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis, +Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa. +Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae, +vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello +caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras, +Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta, +vestibulum exsomnis servat noctesque diesque, +Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare +verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae. +Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit. +`Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve +urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?' +Tum vates sic orsa loqui: `Dux inclute Teucrum, +nulli fas casto sceleratum insistere limen; +sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis, +ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit. +Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna, +castigatque auditque dolos, subigitque fateri, +quae quis apud superos, furto laetatus inani, +distulit in seram commissa piacula mortem. +Continuo sontes ultrix accincta flagello +Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra +intentans angues vocat agmina saeva sororum. +Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae +panduntur portae. Cernis custodia qualis +vestibulo sedeat, facies quae limina servet? +Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra +saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse +bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, +quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum. +Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes, +fulmine deiecti fundo volvuntur in imo. +`Hic et Aloidas geminos immania vidi +corpora, qui manibus magnum rescindere caelum +adgressi, superisque Iovem detrudere regnis. +Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas, +dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi. +Quattuor hic invectus equis et lampada quassans +per Graium populos mediaeque per Elidis urbem +ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,--- +demens, qui nimbos et non imitabile fulmen +aere et cornipedum pulsu simularet equorum. +At pater omnipotens densa inter nubila telum +contorsit, non ille faces nec fumea taedis +lumina, praecipitemque immani turbine adegit. +Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, +cernere erat, per tota novem cui iubera corpus +porrigitur, rostroque immanis voltur obunco +immortale iecur tondens fecundaque poenis +viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto +pectore, nec fibris requies datur ulla renatis. +[Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?] +quos super atra silex iam iam lapsura cadentique +imminet adsimilis; lucent genialibus altis +aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae +regifico luxu; Furiarum maxima iuxta +accubat, et manibus prohibet contingere mensas, +exsurgitque facem attollens, atque intonat ore. +`Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat, +pulsatusve parens, et fraus innexa clienti, +aut qui divitiis soli incubuere repertis, +nec partem posuere suis (quae maxima turba est), +quique ob adulterium caesi, quique arma secuti +impia nec veriti dominorum fallere dextras, +inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri +quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit. +Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum +districti pendent; sedet, aeternumque sedebit, +infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis +admonet, et magna testatur voce per umbras: +``Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.'' +Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem +imposuit; fixit leges pretio atque refixit; +hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos; +ausi omnes immane nefas, ausoque potiti. +Non, mihi si linguae centum sint oraque centum, +ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas, +omnia poenarum percurrere nomina possim.' + +Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos: +`Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus; +adceleremus' ait; `Cyclopum educta caminis +moenia conspicio atque adverso fornice portas, +haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.' +Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum, +corripiunt spatium medium, foribusque propinquant. +Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti +spargit aqua, ramumque adverso in limine figit. + +His demum exactis, perfecto munere divae, +devenere locos laetos et amoena virecta +fortunatorum nemorum sedesque beatas. +Largior hic campos aether et lumine vestit +purpureo, solemque suum, sua sidera norunt. +Pars in gramineis exercent membra palaestris, +contendunt ludo et fulva luctantur harena; +pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt. +Nec non Threicius longa cum veste sacerdos +obloquitur numeris septem discrimina vocum, +iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno. +Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles, +magnanimi heroes, nati melioribus annis, +Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor. +Arma procul currusque virum miratur inanes. +Stant terra defixae hastae, passimque soluti +per campum pascuntur equi. Quae gratia currum +armorumque fuit vivis, quae cura nitentis +pascere equos, eadem sequitur tellure repostos. +Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam +vescentis, laetumque choro paeana canentis +inter odoratum lauri nemus, unde superne +plurimus Eridani per silvam volvitur amnis. +Hic manus ob patriam pugnando volnera passi, +quique sacerdotes casti, dum vita manebat, +quique pii vates et Phoebo digna locuti, +inventas aut qui vitam excoluere per artes, +quique sui memores alios fecere merendo, +omnibus his nivea cinguntur tempora vitta. +Quos circumfusos sic est adfata Sybilla, +Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba +hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis: +`Dicite, felices animae, tuque, optime vates, +quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo +venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.' +Atque huic responsum paucis ita reddidit heros: +`Nulli certa domus; lucis habitamus opacis, +riparumque toros et prata recentia rivis +incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas, +hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.' +Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis +desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt. + +At pater Anchises penitus convalle virenti +inclusas animas superumque ad lumen ituras +lustrabat studio recolens, omnemque suorum +forte recensebat numerum carosque nepotes, +fataque fortunasque virum moresque manusque. +Isque ubi tendentem adversum per gramina videt +Aenean, alacris palmas utrasque tetendit, +effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore: +`Venisti tandem, tuaque exspectata parenti +vicit iter durum pietas? Datur ora tueri, +nate, tua, et notas audire et reddere voces? +Sic equidem ducebam animo rebarque futurum, +tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit. +Quas ego te terras et quanta per aequora vectum +accipio! quantis iactatum, nate, periclis! +Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!' +Ille autem: `Tua me, genitor, tua tristis imago, +saepius occurrens, haec limina tendere adegit: +stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram, +da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.' +Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat. +Ter conatus ibi collo dare brachia circum, +ter frustra comprensa manus effugit imago, +[par levibus ventis volucrique simillima somno.] + +Interea videt Aeneas in valle reducta +seclusum nemus et virgulta sonantia silvis, +Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem. +Hunc circum innumerae gentes populique volabant; +ac---velut in pratis ubi apes aestate serena +floribus insidunt variis, et candida circum +lilia funduntur---strepit omnis murmure campus. +Horrescit visu subito, causasque requirit +inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro, +quive viri tanto complerint agmine ripas. +Tum pater Anchises: `Animae, quibus altera fato +corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam +securos latices et longa oblivia potant. +[Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,] +iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum, +quo magis Italia mecum laetere reperta.' +`O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est +sublimis animas, iterumque ad tarda reverti +corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?' +`Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo' +suscipit Anchises, atque ordine singula pandit. + +`Principio caelum ac terras camposque liquentis +lucentemque globum Lunae Titaniaque astra +spiritus intus alit, totamque infusa per artus +mens agitat molem et magno se corpore miscet. +Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum, +et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus. +Igneus est ollis vigor et caelestis origo +seminibus, quantum non noxia corpora tardant, +terrenique hebetant artus moribundaque membra. +Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras +dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco. +Quin et supremo cum lumine vita reliquit, +non tamen omne malum miseris nec funditus omnes +corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est +multa diu concreta modis inolescere miris. +Ergo exercentur poenis, veterumque malorum +supplicia expendunt: aliae panduntur inanes +suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto +infectum eluitur scelus, aut exuritur igni; +quisque suos patimur Manes; exinde per amplum +mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus; +donec longa dies, perfecto temporis orbe, +concretam exemit labem, purumque relinquit +aetherium sensum atque aurai simplicis ignem. +Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos, +Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno, +scilicet immemores supera ut convexa revisant, +rursus et incipiant in corpora velle reverti.' + +Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam +conventus trahit in medios turbamque sonantem, +et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit +adversos legere, et venientum discere vultus. + +`Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur +gloria, qui maneant Itala de gente nepotes, +inlustris animas nostrumque in nomen ituras, +expediam dictis, et te tua fata docebo. +Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta, +proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras +aetherias Italo commixtus sanguine surget, +silvius, Albanum nomen, tua postuma proles, +quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx +educet silvis regem regumque parentem, +unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. +`Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis, +et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet +Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis +egregius, si umquam regnandam acceperit Albam. +Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires, +atque umbrata gerunt civili tempora quercu! +Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam, +hi Collatinas imponent montibus arces, +Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque. +Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae. +`Quin et avo comitem sese Mavortius addet +Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater +educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae, +et pater ipse suo superum iam signat honore? +En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma +imperium terris, animos aequabit Olympo, +septemque una sibi muro circumdabit arces, +felix prole virum: qualis Berecyntia mater +invehitur curru Phrygias turrita per urbes, +laeta deum partu, centum complexa nepotes, +omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes. +`Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem +Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli +progenies magnum caeli ventura sub axem. +Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis, +Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet +saecula qui rursus Latio regnata per arva +Saturno quondam, super et Garamantas et Indos +proferet imperium: iacet extra sidera tellus, +extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas +axem umero torquet stellis ardentibus aptum. +Huius in adventum iam nunc et Caspia regna +responsis horrent divom et Maeotia tellus, +et septemgemini turbant trepida ostia Nili. +Nec vero Alcides tantum telluris obivit, +fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi +pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu; +nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis, +Liber, agens celso Nysae de vertice tigres. +aut dubitamus adhuc virtute extendere vires, +aut metus Ausonia prohibet consistere terra? +`Quis procul ille autem ramis insignis olivae +sacra ferens? Nosco crines incanaque menta +regis Romani, primus qui legibus urbem +fundabit, Curibus parvis et paupere terra +missus in imperium magnum. Cui deinde subibit, +otia qui rumpet patriae residesque movebit +Tullus in arma viros et iam desueta triumphis +agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus, +nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris. +Vis et Tarquinios reges, animamque superbam +ultoris Bruti, fascesque videre receptos? +Consulis imperium hic primus saevasque secures +accipiet, natosque pater nova bella moventes +ad poenam pulchra pro libertate vocabit. +Infelix, utcumque ferent ea facta minores, +vincet amor patriae laudumque immensa cupido. +Quin Decios Drusosque procul saevumque securi +aspice Torquatum et referentem signa Camillum. +Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis, +concordes animae nunc et dum nocte premuntur, +heu quantum inter se bellum, si lumina vitae +attigerint, quantas acies stragemque ciebunt! +Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci +descendens, gener adversis instructus Eois. +Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella, +neu patriae validas in viscera vertite vires; +tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo, +proice tela manu, sanguis meus!--- +`Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho +victor aget currum, caesis insignis Achivis. +Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas, +ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli, +ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae. +Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat? +Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli, +Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem +Fabricium vel te sulco Serrane, serentem? +quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es, +unus qui nobis cunctando restituis rem. +Excudent alii spirantia mollius aera, +credo equidem, vivos ducent de marmore voltus, +orabunt causas melius, caelique meatus +describent radio, et surgentia sidera dicent: +tu regere imperio populos, Romane, memento; +hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem, +parcere subiectis, et debellare superbos.' + +Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit: +`Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis +ingreditur, victorque viros supereminet omnes! +Hic rem Romanam, magno turbante tumultu, +sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem, +tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.' +Atque hic Aeneas; una namque ire videbat +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis, +sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu: +`Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem? +Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum? +Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso! +Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.' +Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis: +`O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum; +ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra +esse sinent. Nimium vobis Romana propago +visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent. +Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem +campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis +funera, cum tumulum praeterlabere recentem! +Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos +in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam +ullo se tantum tellus iactabit alumno. +Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello +dextera! Non illi se quisquam impune tulisset +obvius armato, seu cum pedes iret in hostem, +seu spumantis equi foderet calcaribus armos. +Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas, +tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis, +purpureos spargam flores, animamque nepotis +his saltem adcumulem donis, et fungar inani +munere'---Sic tota passim regione vagantur +aeris in campis latis, atque omnia lustrant. +Quae postquam Anchises natum per singula duxit, +incenditque animum famae venientis amore, +exin bella viro memorat quae deinde gerenda, +Laurentisque docet populos urbemque Latini, +et quo quemque modo fugiatque feratque laborem. + +Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur +cornea, qua veris facilis datur exitus umbris; +altera candenti perfecta nitens elephanto, +sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes. +His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam +prosequitur dictis, portaque emittit eburna, +ille viam secat ad naves sociosque revisit: +tum se ad Caietae recto fert litore portum. +[Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.] + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER VII + +TU quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix, +aeternam moriens famam, Caieta, dedisti; +et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen +Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat. +At pius exsequiis Aeneas rite solutis, +aggere composito tumuli, postquam alta quierunt +aequora, tendit iter velis portumque relinquit. +Adspirant aurae in noctem nec candida cursus +Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus. +Proxima Circaeae raduntur litora terrae, +dives inaccessos ubi Solis filia lucos +adsiduo resonat cantu tectisque superbis +urit odoratam nocturna in lumina cedrum, +arguto tenuis percurrens pectine telas. +Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum +vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, +saetigerique sues atque in praesaepibus ursi +saevire ac formae magnorum ululare luporum, +quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis +induerat Circe in voltus ac terga ferarum. +Quae ne monstra pii paterentur talia Troes +delati in portus neu litora dira subirent, +Neptunus ventis implevit vela secundis +atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit. + +Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto +Aurora in roseis fulgebat lutea bigis: +cum venti posuere omnisque repente resedit +flatus et in lento luctantur marmore tonsae. +Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum +prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno. +verticibus rapidis et multa flavus arena +in mare prorumpit. Variae circumque supraque +adsuetae ripis volucres et fluminis alveo +aethera mulcebant cantu lucoque volabant. +flectere iter sociis terraeque advertere proras +imperat et laetus fluvio succedit opaco. + +Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum, +quis Latio antiquo fuerit status, advena classem +cum primum Ausoniis exercitus appulit oris, +expediam et primae revocabo exordia pugnae. +tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella, +dicam acies actosque animis in funera reges +Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam +Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo, +maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes +iam senior longa placidas in pace regebat. +Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica +accipimus, Fauno Picus pater isque parentem +te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor. +filius huic fato divom prolesque virilis +nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est. +Sola domum et tantas servabat filia sedes, +iam matura viro, iam plenis nubilis annis. +Multi illam magno e Latio totaque petebant +Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis +Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx +adiungi generum miro properabat amore; +sed variis portenta deum terroribus obstant. +Laurus erat tecti medio in penetralibus altis, +sacra comam multosque metu servata per annos, +quam pater inventam, primas cum conderet arces, +ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus +Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis. +Huius apes summum densae (mirabile dictu), +stridore ingenti liquidum trans aethera vectae, +obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis +examen subitum ramo frondente pependit. +Continuo vates: `Externum cernimus,' inquit, +`adventare virum et partis petere agmen easdem +partibus ex isdem et summa dominarier arce.' +Praeterea, castis adolet dum altaria taedis +et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo, +visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem, +[atque omnem ornatum flamma crepitante cremari] +regalisque accensa comas, accensa coronam +insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo +involvi ac totis Volcanum spargere tectis. +Id vero horrendum ac visu mirabile ferri: +namque fore inlustrem fama fatisque canebant +ipsam, sed populo magnum portendere bellum. +At rex sollicitus monstris oracula Fauni, +fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta +consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro +fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim. +Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus +in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos +Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti +pellibus incubuit stratis somnosque petivit, +multa modis simulacra videt volitantia miris +et varias audit voces fruiturque deorum +couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis. +Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus +centum lanigeras mactabat rite bidentis +atque harum effultus tergo stratisque iacebat +velleribus: subita ex alto vox reddita luco est: +`Ne pete conubiis natam sociare Latinis, +O mea progenies, thalamis neu crede paratis: +externi venient generi, qui sanguine nostrum +nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes +omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens +aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.' +Haec responsa patris Fauni monitusque silenti +nocte datos non ipse suo premit ore Latinus, +sed circum late volitans iam Fama per urbes +Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes +gramineo ripae religavit ab aggere classem. + +Aeneas primique duces et pulcher Iulus +corpora sub ramis deponunt arboris altae +instituuntque dapes et adorea liba per herbam +subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat) +et Cereale solum pomis agrestibus augent. +Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus +exiguam in Cererem penuria adegit edendi +et violare manu malisque audacibus orbem +fatalis crusti patulis nec parcere quadris: +`Heus ! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus, +nec plura adludens. Ea vox audita laborum +prima tulit finem, primamque loquentis ab ore +eripuit pater ac stupefactus numine pressit. +Continuo: `Salve fatis mihi debita tellus +vosque,' ait, `O fidi Troiae salvete penates: +hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque +(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit: +cum te, nate, fames ignota ad litora vectum +accisis coget dapibus consumere mensas, +tum sperare domos defessus ibique memento +prima locare manu molirique aggere tecta. +Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat, +exiliis positura modum. +Quare agite et primo laeti cum lumine solis +quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis, +vestigemus et a portu diversa petamus. +Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate +Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.' +Sic deinde effatus frondenti tempora ramo +implicat et geniumque loci primamque deorum +Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur +flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa +Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem +invocat et duplicis caeloque ereboque parentis. +Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto +intonuit radiisque ardentem lucis et auro +ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem. +Diditur hic subito Troiana per agmina rumor +advenisse diem, quo debita moenia condant. +Certatim instaurant epulas atque omine magno +crateras laeti statuunt et vina coronant. + +Postera cum prima lustrabat lampade terras +orta dies, urbem et finis et litora gentis +diversi explorant: haec fontis stagna Numici, +hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos. +Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni +centum oratores augusta ad moenia regis +ire iubet, ramis velatos Palladis omnis, +donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris. +Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur +passibus. Ipse humili designat moenia fossa +moliturque locum primasque in litore sedes +castrorum in morem pinnis atque aggere cingit. +Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum +ardua cernebant iuvenes muroque subibant. +Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus +exercentur equis domitantque in pulvere currus +aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis +spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt: +cum praevectus equo longaevi regis ad auris +nuntius ingentis ignota in veste reportat +advenisse viros. Ille intra tecta vocari +imperat et solio medius consedit avito. +Tectum augustum ingens. centum sublime columnis, +urbe fuit summa, Laurentis regia Pici, +horrendum silvis et religione parentum. +Hic sceptra accipere et primos attollere fasces +regibus omen erat, hoc illis curia templum, +hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso +perpetuis soliti patres considere mensis. +Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum +antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus +vitisator, curvam servans sub imagine falcem, +Saturnusque senex Ianique bifrontis imago +vestibulo astabant, aliique ab origine reges +Martiaque ob patriam pugnando volnera passi. +Multaque praeterea sacris in postibus arma, +captivi pendent currus curvaeque secures +et cristae capitum et portarum ingentia claustra +spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis. +Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat +succinctus trabea laevaque ancile gerebat +Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx +aurea percussum virga versumque venenis +fecit avem Circe sparsitque coloribus alas. +Tali intus templo divom patriaque Latinus +sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit, +atque haec ingressis placido prior edidit ore: + +`Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem +et genus, auditique advertitis aequore cursum), +quid petitis ? Quae causa rates aut cuius egentis +litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit? +Sive errore viae seu tempestatibus acti, +qualia multa mari nautae patiuntur in alto, +fluminis intrastis ripas portuque sedetis, +ne fugite hospitium neve ignorate Latinos +Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam, +sponte sua veterisque dei se more tenentem. +Atque equidem memini (fama est obscurior annis) +Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris +Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes +Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur. +Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum, +aurea nunc solio stellantis regia caeli +accipit et numerum divorum altaribus auget.' + +Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus: +Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos, +atra subegit hiemps vestris succedere terris +nec sidus regione viae litusve fefellit: +consilio hanc omnes animisque volentibus urbem, +adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam +extremo veniens Sol aspiciebat Olympo. +Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes +gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema, +Troius Aeneas, tua nos ad limina misit. +Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis +tempestas ierit campos, quibus actus uterque +Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis, +audiit et siquem tellus extrema refuso +summovet oceano et siquem extenta plagarum +quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui. +Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti +dis sedem exiguam patriis litusque rogamus +innocuum et cunctis undamque auramque patentem. +Non erimus regno indecores, nec vestra feretur +fama levis tantique abolescet gratia facti, +nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit. +Fata per Aeneae iuro dextramque potentem +sive fide seu quis bello est expertus et armis: +multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro +praeferimus manibus vittas ac verba precantia) +et petiere sibi et voluere adiungere gentes; +sed nos fata deum vestras exquirere terras +imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus; +huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo +Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici. +Dat tibi praeterea fortunae parva prioris +munera, reliquias Troia ex ardente receptas. +Hoc pater Anchises auro libabat ad aras; +hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis +more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras +Iliadumque labor vestes.' + +Talibus Ilionei dictis defixa Latinus +obtutu tenet ora soloque immobilis haeret +intentos volvens oculos. Nec purpura regem +picta movet nec sceptra movent Priameia tantum, +quantum in conubio natae thalamoque moratur, +et veteris Fauni voluit sub pectore sortem, +hunc illum fatis externa ab sede profectum +portendi generum paribusque in regna vocari +auspiciis, huic progeniem virtute futuram +egregiam et totum quae viribus occupet orbem. +tandem laetus ait: `Di nostra incepta secundent +auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas, +mullera nec sperno. Non vobis rege Latino +divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit. +Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, +si iungi hospitio properat sociusque vocari, +adveniat voltus neve exhorrescat amicos: +illi pacis erit dextram tetigisse tyranni. +vos contra regi mea nunc mandata referte. +Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae +non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo +monstra sinunt: generos externis adfore ab oris, +hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum +nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata +et reor et, siquid veri mens augurat, opto.' +haec effatus equos numero pater eligit omni +(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis): +omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci +instratos ostro alipedes pictisque tapetis; +aurea pectoribus demissa monilia pendent, +tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum; +absenti Aeneae currunt geminosque iugalis +semine ab aetherio, spirantis naribus ignem, +illorum de gente, patri quos daedala Circe +supposita de matre nothos furata creavit. +Talibus Aeneadae donis dictisque Latini +sublimes in equis redeunt pacemque reportant. + +Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis +saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat, +et laetum Aenean classemque ex aethere longe +Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno. +moliri iam tecta videt, iam fidere terrae, +deseruisse rates: stetit acri fixa dolore. +Tum quassans caput haec effundit pectore dicta: +`Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris +fata Phrygum ! Num Sigeis occumbere campis, +num capti potuere capi, num incensa cremavit +Troia viros ? Medias acies mediosque per ignis +invenere viam. At, credo, mea numina tandem +fessa iacent odiis aut exsaturata quievi. +Quin etiam patria excussos infesta per undas +ausa sequi et profugis toto me opponere ponto ! +Absumptae in Teucros vires caelique marisque. +Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis +profuit? Optato conduntur Thybridis alveo, +securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem +immanem Lapithum valuit, concessit in iras +ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae, +quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem? +Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum +quae potui infelix, quae memet in omnia verti, +vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt +magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est: +flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. +Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, +atque immota manet fatis Lavinia coniunx: +at trahere atque moras tantis licet addere rebus, +at licet amborum populos exscindere regum. +Hac gener atque socer coeant mercede suorum: +sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo, +et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum +Cisseis praegnans ignis enixa iugalis +quin idem Veneri partus suus et Paris alter +funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.' +Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit: +luctificam Allecto dirarum ab sede dearum +infernisque ciet tenebris, cui tristia bella +iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi. +Odit et ipse pater Pluton, odere sorores +Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora, +tam saevae facies, tot pullulat atra colubris. +Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur: +`Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem, +hanc operam, ne noster honos infractave cedat +fama loco, neu conubiis ambire Latinum +Aeneadae possint Italosve obsidere finis. +Tu potes unanimos armare in proelia fratres +atque odiis versare domos, tu verbera tectis +funereasque inferre faces, tibi nomina mille, +mille nocendi artes. Fecundum concute pectus, +disice compositam pacem, sere crimina belli: +arma velit poscatque simul rapiatque inventus.' + +Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis +principio Latium et Laurentis tecta tyranni +celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae, +quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis +femineae ardentem curaeque iraeque coquebant. +Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem +conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit, +quo furibunda domum monstro permisceat omnem. +Ille inter vestes et levia pectora lapsus +volvitur attactu nullo fallitque furentem, +vipeream inspirans animam: fit tortile collo +aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae +innectitque comas, et membris lubricus errat. +Ac dum prima lues udo sublapsa veneno +pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem +necdum animus toto percepit pectore flammam, +mollius et solito matrum de more locuta est, +multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis: +`Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris, +O genitor, nec te miseret gnataeque tuique ? +Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet +perfidus alta petens abducta virgine praedo? +An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor +Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes ? +Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum +et consanguineo totiens data dextera Turno? +Si gener externa petitur de gente Latinis +idque sedet Faunique premunt te iussa parentis, +omnem equidem sceptris terram quae libera nostris +dissidet, externam reor et sic dicere divos. +Et Turno, si prima domus repetatur origo, +Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.' + +His ubi nequiquam dictis experta Latinum +contra stare videt penitusque in viscera lapsum +serpentis furiale malum totamque pererrat, +tum vero infelix, ingentibus excita monstris, +immensam sine more furit lymphata per urbem. +Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo, +quem pueri magno in gyro vacua atria circum +intenti ludo exercent; ille actus habena +curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra +inpubesque manus, mirata volubile buxum; +dant animos plagae: non cursu segnior illo +per medias urbes agitur populosque feroces. +Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi, +maius adorta nefas maioremque orsa furorem +evolat et natam frondosis montibus abdit, +quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur, +Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum +vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos, +te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem. +Fama volat, furiisque accensas pectore matres +idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta: +deseruere domos, ventis dant colla comasque, +ast aliae tremulis ululatibus aethera complent, +pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas; +ipsa inter medias flagrantem fervida pinum +sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos, +sanguineam torquens aciem, torvumque repente +clamat: `Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae: +Siqua piis animis manet infelicis Amatae +gratia, si iuris materni cura remordet, +solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.' +Talem inter silvas, inter deserta ferarum, +reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi. + +Postquam visa satis primos acuisse furores +consiliumque omnemque domum vertisse Latini, +protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis +audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem +Acrisioneis Danae fundasse colonis, +praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam +dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen, +sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis +iam mediam nigra carpebat nocte quietem. +Allecto torvam faciem et furialia membra +exuit, in vultus sese transformat anilis; +et frontem obscenam rugis arat, induit albos +cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae; +fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos +et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert: +`Turne, tot incassum fusos patiere labores +et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis? +Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes +abnegat, externusque in regnum quaeritur heres. +I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis; +Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos. +Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres, +ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit. +Quare age et armari pubem portisque moveri +laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro +consedere duces pictasque exure carinas. +Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus, +ni dare coniugium et dicto parere fatetur, +sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.' + +Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim +ore refert: `Classis invectas Thybridis undam +non, ut rere, meas effugit nuntius auris. +Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno +inmemor est nostri. +Sed te victa situ verique effeta senectus, +o mater, curis nequiquam exercet et arma +regum inter falsa vatem formidine ludit. +Cura tibi divom effigies et templa tueri: +bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.' + +Talibus Allecto dictis exarsit in iras, +at iuveni oranti subitus tremor occupat artus, +deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris +tantaque se facies aperit; tum flammea torquens +lumina cunctantem et quaerentem dicere plura +reppulit et geminos erexit crinibus anguis +verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore: +`En ego victa situ, quam veri effeta senectus +arma inter regum falsa formidine ludit. +Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum, +bella manu letumque gero.' +Sic effata facem iuveni coniecit et atro +lumine fumantis fixit sub pectore taedas. +Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus +perfundit toto proruptus corpore sudor; +arma amens fremit, arma toro tectisque requirit; +saevit amor ferri et scelerata insania belli, +ira super: magno veluti cum flamma sonore +virgea suggeritur costis undantis aeni +exsultantque aestu latices, furit intus aquai +fumidus atque alte spumis exuberat amnis, +nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras. +Ergo iter ad regem polluta pace Latinum +indicit primis iuvenum et iubet arma parari, +tutari Italiam, detrudere finibus hostem: +se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque. +Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit, +certatim sese Rutuli exhortantur in arma: +hunc decus egregium formae movet atque iuventae, +hunc atavi reges, hunc claris dextera factis. + +Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet, +Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis, +arte nova speculata locum, quo litore pulcher +insidiis cursuque feras agitabat Iulus. +Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo +obicit et noto naris contingit odore, +ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum +causa fuit belloque animos accendit agrestis. +Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens, +Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum +nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent +armenta et late custodia credita campi. +Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura +mollibus intexens ornabat cornua sertis +pectebatque ferum puroque in fonte lavabat. +Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili, +errabat silvis rursusque ad limina nota +ipse domum sera quamvis se nocte ferebat. +Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli +commovere canes, fluvio cum forte secundo +deflueret ripaque aestus viridante levaret. +Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore, +Ascanius curvo direxit spicula cornu; +nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo +perque uterum sonitu perque ilia venit harundo. +Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit +successitque gemens stabulis questuque cruentus +atque imploranti similis tectum omne replebat. +Silvia prima soror, palmis percussa lacertos, +auxilium vocat et duros conclamat agrestis. +Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis, +inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto, +stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum +rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus, +quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis +scindebat, rapta spirans immane securi. +At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi +ardua tecta petit stabuli et de culmine summo +pastorale canit signum cornuque recurvo +Tartaream intendit vocem, qua protinus omne +contremuit nemus et silvae insonuere profundae; +audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis +sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini, +et trepidae matres pressere ad pectora natos. +Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum +dira dedit, raptis concurrunt undique telis +indomiti agricolae; nec non et Troia pubes +Ascanio auxilium castris effundit apertis. +Direxere acies. Non iam certamine agresti, +stipitibus duris agitur sudibusve praeustis, +sed ferro ancipiti decernunt atraque late +horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent +sole lacessita et lucem sub nubila iactant: +fluctus uti primo coepit cum albescere vento, +paulatim sese tollit mare et altius undas +erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo. +Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta, +natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo, +sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae +vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam. +Corpora multa virum circa seniorque Galaesus, +dum paci medium se offert, iustissimus unus +qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis: +quinque greges illi balantum, quina redibant +armenta, et terram centum vertebat aratris. + +Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur, +promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum +imbuit et primae commisit funera pugnae, +deserit Hesperiam et caeli convexa per auras +Iunonem victrix adfatur voce superba: +`En, perfecta tibi bello discordia tristi: +dic in amicitiam coeant et foedera iungant. +Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros, +hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas: +finitimas in bella feram rumoribus urbes +accendamque animos insani Martis amore, +undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.' +Tum contra Iuno; `Terrorum et fraudis abunde est; +stant belli causae, pugnatur comminus armis, +quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma. +Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos +egregium Veneris genus et rex ipse Latinus. +Te super aetherias errare licentius auras +haud pater ille velit, summi regnator Olympi: +cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est, +ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces. +Illa autem attollit stridentis anguibus alas +Cocytique petit sedem, supera ardua linquens. +Est locus Italiae medio sub montibus altis, +nobilis et fama multis memoratus in oris, +Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum +urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus +dat sonitum saxis et torto vertice torrens. +Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis +monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago +pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys, +invisum numen, terras caelumque levabat. + +Nec minus interea extremam Saturnia bello +imponit regina manum. Ruit omnis in urbem +pastorum ex acie numerus caesosque reportant +Almonem puerum foedatique ora Galaesi +implorantque deos obtestanturque Latinum. +Turnus adest medioque in crimine caedis et igni +terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari, +stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli. +Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres +insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae), +undique collecti coeunt Martemque fatigant. +Ilicet infandum cuncti contra omina bellum, +contra fata deum perverso numine poscunt, +certatim regis circumstant tecta Latini. +Ille velut pelagi rupes immota resistit, +ut pelagi rupes magno veniente fragore, +quae sese multis circum latrantibus undis +mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum +saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga. +Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas +consilium et saevae nutu Iunonis eunt res, +multa deos aurasque pater testatus inanis: +`Frangimur heu fatis,' inquit, `ferimurque procella ! +Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas, +O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit +supplicium, votisque deos venerabere seris. +Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus; +funere felici spolior.' Nec plura locutus +saepsit se tectis rerumque reliquit habenas. +Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes +Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum +Roma colit, cum prima movent in proelia Martem, +sive Getis inferre manu lacrimabile bellum +Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos +Auroramque sequi Parthosque reposcere signa. +Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt) +religione sacrae et saevi formidine Martis; +centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri +robora, nec custos absistit limine Ianus: +has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae, +ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino +insignis reserat stridentia limina consul, +ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes, +aereaque adsensu conspirant cornua rauco. +Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus +more iubebatur tristisque recludere portas. +Abstinuit tactu pater aversusque refugit +foeda ministeria et caecis se condidit umbris. +Tum regina deum caelo delapsa morantis +impulit ipsa manu portas, et cardine verso +belli ferratos rumpit Saturnia postes. +Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante; +Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis +pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt. +Pars levis clipeos et spicula lucida tergent +arvina pingui subiguntque in cote secures; +signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum. +Quinque adeo magnae positis incudibus urbes +tela novant, Atina potens Tiburque superbum, +Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae. +Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas +umbonum cratis; alii thoracas aenos +aut levis ocreas lento ducunt argento; +vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri +cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses. +Classica iamque sonant; it bello tessera signum. +Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis +ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem +loricam induitur fidoque accingitur ense. + +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, +qui bello exciti reges, quae quemque secutae +complerint campos acies, quibus Itala iam tum +floruerit terra alma viris, quibus arserit armis. +Et meministis enim, divae, et memorare potestis: +ad nos vix tenuis famae perlabitur aura. + +Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris +contemptor divom Mezentius agminaque armat. +Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter +non fuit excepto Laurentis corpore Turni, +Lausus, equum domitor debellatorque ferarum, +ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos +mille viros, dignus, patriis qui laetior esset +imperiis et cui pater haud Mezentius esset. + +Post hos insignem palma per gramina currum +victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro +pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum +centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram; +collis Aventini silva quem Rhea sacerdos +furtivum partu sub luminis edidit oras, +mixta deo mulier, postquam Laurentia victor +Geryone extincto Tirynthius attigit arva +Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas. +Pila manu saevosque gerunt in bella dolones +et tereti pugnant mucrone veruque Sabello. +Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis, +terribili impexum saetacum dentibus albis +indutus capiti, sic regia tecta subibat, +horridus, Herculeoque umeros innexus amictu. + +Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt, +fratris Tiburti dictam cognomine gentem, +Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus, +et primam ante aciem densa inter tela feruntur: +ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto +descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem +linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens +silva locum et magno cedunt virgulta fragore. + +Nec Praenestinae fundator defuit urbis, +Volcano genitum pecora inter agrestia regem +inventumque focis omnis quem credidit aetas +Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis: +quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae +Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis +Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit, +quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma, +nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes +liventis plumbi spargit, pars spicula gestat +bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros +tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri +instituere pedis, crudus tegit altera pero. + +At Messapus, equum domitor, Neptunia proles, +quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro, +iam pridem resides populos desuetaque bello +agmina in arma vocat subito ferrumque retractat. +Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos. +Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva +et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos. +Ibant aequati numero regemque canebant, +ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni, +cum sese e pastu referunt et longa canoros +dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe +pulsa palus. +Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto +misceri putet, aeriam sed gorgite ab alto +urgueri volucrum raucarum ad litora nubem. + +Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum +agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar, +Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens +per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis. +Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites, +Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae; +qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini, +qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum +Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae, +qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit +Nursia, et Hortinae classes populique Latini, +quosque secans infaustum interluit Allia nomen: +quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus +saevus ubi Orion hibernis conditur undis; +vel cum sole novo densae torrentur aristae +aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis. +Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus. + +Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis, +curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis +mille rapit populos, vertunt felicia Baccho +Massica qui rastris et quos de collibus altis +Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta +aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi +accola Volturni, pariterque Saticulus asper +Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis +tela, sed haec lento mos est aptare flagello; +laevas caetra tegit, falcati comminus enses. + +Nec tu carminibus nostris indictus abibis, +Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha +fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret, +iam senior; patriis sed non et filius arvis +contentus late iam tum dicione premebat +Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus +quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae +et quos maliferae despectant moenia Abellae, +Teutonico ritu soliti torquere cateias, +tegmina quis capitum raptus de subere cortex, +aerataeque micant peltae, micat aereus ensis. + +Et te montosae misere in proelia Nersae, +Ufens, insignem fama et felicibus armis; +horrida praecipue cui gens adsuetaque multo +venatu nemorum, duris Aequicula glaebis. +Armati terram exercent, semperque recentis +convectare iuvat praedas et vivere rapto. + +Quin et Marruvia venit de gente sacerdos, +fronde super galeam et felici comptus oliva. +Archippi regis missu, fortissimus Umbro, +vipereo generi et graviter spirantibus hydris +spargere qui somnos cantuque manuque solebat +mulcebatque iras et morsus arte levabat. +Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum +evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus +somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae. +Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, +te liquidi flevere lacus. + +Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello, +Virbius, insignem quem mater Aricia misit, +eductum Egeriae lucis umentia circum +litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae. +Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae +occiderit patriasque explerit sanguine poenas +turbatis distractus equis, ad sidera rursus +aetheria et superas caeli venisse sub auras, +Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae. +Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris +mortalem infernis ad lumina surgere vitae, +ipse repertorem medicinae talis et artis +fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas. +At Trivia Hippolytum secretis alma recondit +sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat, +solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom +exigeret versoque ubi nomine Virbius esset. +Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis +cornipedes arcentur equi, quod litore currum +et iuvenem monstris pavidi effudere marinis. +Filius ardentis haud setius aequore campi +exercebat equos curruque in bella ruebat. + +Ipse inter primos praestanti corpore Turnus +vertitur arma tenens et toto vertice supra est. +Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram +sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis: +tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, +quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae. +At levem clipeum sublatis cornibus Io +auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos +(argumentum ingens), et custos virginis Argus +caelataque amnem fundens pater Inachus urna. +Insequitur nimbus peditum clipeataque totis +agmina densentur campis, Argivaque pubes +Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani +et Sacranae acies et picti scuta Labici; +qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici +litus arant Rutulosque exercent vomere colles +Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis +praesidet et viridi gaudens Feronia luco; +qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas +quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens. + +Hos super advenit Volsca de gente Camilla +agmen agens equitum et florentis aere catervas, +bellatrix, non illa colo calathisve Minervae +femineas adsueta manus, sed proelia virgo +dura pati cursuque pedum praevertere ventos. +Illa vel intactae segetis per summa volaret +gramina nec teneras cursu laesisset aristas, +vel mare per medium fluctu suspensa tumenti +ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas. +Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus +turbaque miratur matrum et prospectat euntem, +attonitis inhians animis, ut regius ostro +velet honos levis umeros, ut fibula crinem +auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram +et pastoralem praefixa cuspide myrtum. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER VIII + +UT belli signum Laurenti Turnus ab arce +extulit et rauco strepuerunt cornua cantu, +utque acris concussit equos utque impulit arma, +extemplo turbati animi, simul omne tumultu +coniurat trepido Latium saevitque iuventus +effera. Ductores primi Messapus et Ufens +contemptorque deum Mezentius undique cogunt +auxilia et latos vastant cultoribus agros. +mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem, +qui petat auxilium et Latio consistere Teucros, +advectum Aenean classi victosque penatis +inferre et fatis regem se dicere posci +edoceat multasque viro se adiungere gentis +Dardanio et late Latio increbrescere nomen. +Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur, +eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi +quam Turno regi aut regi apparere Latino. + +Talia per Latium. Quae Laomedontius heros +cuncta videns magno curarum fluctuat aestu, +atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc. +In partisque rapit varias perque omnia versat: +sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis +sole repercussum aut radiantis imagine lunae +omnia pervolitat late loca iamque sub auras +erigitur summique ferit lacuaria tecti. +Nox erat, et terras animalia fessa per omnis +alituum pecudumque genus sopor altus habebat: +cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe +Aeneas, tristi turbatus pectora bello, +procubuit seramque dedit per membra quietem. +Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno +populeas inter senior se attollere frondes +visus; eum tenuis glauco velabat amictu +carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo, +tum sic adfari et curas his demere dictis: + +`O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem +qui revehis nobis aeternaque Pergama servas, +exspectate solo Laurenti arvisque Latinis, +hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates; +neu belli terrere minis: tumor omnis et irae +concessere deum. +[Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum, +litoreis ingens inventa sub ilicibus sus, +triginta capitum fetus enixa, iacebit, +alba, solo recubans, albi circum ubera nati. +Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum +ex quo ter denis urbem redeuntibus annis +Ascanius clari condet cognominis Albam. +Haud incerta cano.] Nunc qua ratione quod instat +expedias victor, paucis (adverte) docebo. +Arcades his oris, genus a Pallante profectum, +qui regem Euandrum comites, qui signa secuti, +delegere locum et posuere in montibus urbem +Pallantis proavi de nomine Pallanteum. +Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina; +hos castris adhibe socios et foedera iunge. +Ipse ego te ripis et recto flumine ducam, +adversum remis superes subvectus ut amnem. +Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris +Iunoni fer rite preces iramque minasque +supplicibus supera votis. Mihi victor honorem +persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis +stringentem ripas et pinguia culta secantem, +caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis. +Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.' + +Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto, +ima petens; nox Aenean somnusque reliquit. +Surgit et aetherii spectans orientia solis +lumina rite cavis undam de flumine palmis +sustinet ac talis effundit ad aethera voces: +`Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est, +tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto, +accipite Aenean et tandem arcete periclis. +Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra +fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis, +semper honore meo, semper celebrabere donis +corniger hesperidum fluvius regnator aquarum. +Adsis o tantum et propius tua numina firmes.' +sic memorat geminasque legit de classe biremis +remigioque aptat, socios simul instruit armis. + +Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum; +candida per silvam cum fetu concolor albo +procubuit viridique in litore conspicitur sus. +Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno, +mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram. +Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem +leniit, et tacita refluens ita substitit unda, +mitis ut in morem stagni placidaeque paludis +sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset. +Ergo iter inceptum celerant rumore secundo; +labitur uncta vadis abies; mirantur et undae, +miratur nemus insuetum fulgentia longe +scuta virum fluvio pictasque innare carinas. +Olli remigio noctemque diemque fatigant +et longos superant flexus variisque teguntur +arboribus viridisque secant placido aequore silvas. +Sol medium caeli conscenderat igneus orbem, +cum muros arcemque procul ac rara domorum +tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo +aequavit, tum res inopes Euandrus habebat: +ocius advertunt proras urbique propinquant. + +Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem +Amphitryoniadae magno divisque ferebat +ante urbem in luco. Pallas huic filius una, +una omnes iuvenum primi pauperque senatus +tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras. +Ut celsas videre rates atque inter opacum +adlabi nemus et tacitis incumbere remis, +terrentur visu subito cunctique relictis +consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas +sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse +et procul e tumulo: `Iuvenes, quae causa subegit +ignotas temptare vias, quo tenditis?' inquit. +`Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?' +Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta +paciferaeque manu ramum praetendit olivae: +`Troiugenas ac tela vides inimica Latinis, +quos illi bello profugos egere superbo. +Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos +Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.' +Obstipuit tanto percussus nomine Pallas: +`Egredere o quicumque es' ait `coramque parentem +adloquere ac nostris succede penatibus hospes.' +excepitque manu dextramque amplexus inhaesit. +Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt. + +Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis: +`Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari +et vitta comptos voluit praetendere ramos, +non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas +quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis; +sed mea me virtus et sancta oracula divom +cognatique patres, tua terris didita fama, +coniunxere tibi et fatis egere volentem. +Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor, +Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus, +advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas +edidit, aetherios umero qui sustinet orbes +vobis Mercurius pater est, quem candida Maia +Cyllenae gelido conceptum vertice fudit; +at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas, +idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit. +Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno. +His fretus non legatos neque prima per artem +temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque +obieci caput et supplex ad limina veni. +Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello +insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt, +quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant +et mare quod supra teneant quodque adluit infra. +Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello +pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.' + +Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis +iamdudum et totum lustrabat lumine corpus. +Tum sic pauca refert: `Ut te, fortissime Teucrum, +accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis +et vocem Anchisae magni voltumque recordor! +Nam memini Hesionae visentem regna sororis +Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem, +protinus Arcadiae gelidos invisere finis. +Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas, +mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum +Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat +Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore +compellare virum et dextrae coniungere dextram. +Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi. +Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas +discedens chlamydemque auro dedit intertextam +frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas. +Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra, +et lux cum primum terris se crastina reddet, +auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo. +Interea sacra haec, quando huc venistis amici, +annua, quae differre nefas, celebrate faventes +nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.' + +Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi +pocula gramineoque viros locat ipse sedili +praecipuumque toro et villosi pelle leonis +accipit Aenean solioque invitat acerno. +Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos +viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris +dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant. +Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus +perpetui tergo bovis et lustralibus extis. + +Postquam exempta fames et amor compressus edendi, +rex Euandrus ait: `Non haec sollemnia nobis, +has ex more dapes, hanc tanti numinis aram +vana superstitio veterumque ignara deorum +inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis +servati facimus meritosque novamus honores. +Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem, +disiectae procul ut moles desertaque montis +stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam. +Hic spelunca fuit, vasto summota recessu, +semihominis Caci facies quam dira tenebat +solis inaccessam radiis; semperque recenti +caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis +ora virum tristi pendebant pallida tabo. +Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros +ore vomens ignis magna se mole ferebat. +Attulit et nobis aliquando optantibus aetas +auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor, +tergemini nece Geryonae spoliisque superbus +Alcides aderat taurosque hac victor agebat +ingentis, vallemque boves amnemque tenebant. +At furiis Caci mens effera, nequid inausum +aut intractatum scelerisve dolive fuisset, +quattuor a stabulis praestanti corpore tauros +avertit, totidem forma superante iuvencas; +atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis, +cauda in speluncam tractos versisque viarum +indiciis raptos saxo occultabat opaco: +quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant. +Interea, cum iam stabulis saturata moveret +Amphytrioniades armenta abitumque pararet, +discessu mugire boves atque omne querelis +impleri nemus et colles clamore relinqui. +reddidit una boum vocem vastoque sub antro +mugiit et Caci spem custodita fefellit. +Hic vero Alcidae furiis exarserat atro +felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum +robur et aerii cursu petit ardua montis. +Tum primum nostri Cacum videre timentem +turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro +speluncamque petit, pedibus timor addidit alas. +Ut sese inclusit ruptisque immane catenis +deiecit saxum, ferro quod et arte paterna +pendebat, fultosque emuniit obice postis, +ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque +accessum lustrans huc ora ferebat et illuc, +dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira +lustrat Aventini montem, ter saxea temptat +limina nequiquam, ter fessus valle resedit. +Stabat acuta silex, praecisis undique saxis +speluncae dorso insurgens, altissima visu, +dirarum nidis domus opportuna volucrum. +Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem, +dexter in adversum nitens concussit et imis +avolsam solvit radicibus; inde repente +inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether +dissultant ripae refluitque exterritus amnis. +At specus et Caci detecta apparuit ingens +regia, et umbrosae penitus patuere cavernae: +non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens +infernas reseret sedes et regna recludat +pallida, dis invisa, superque immane barathrum +cernatur, trepident inmisso lumine manes. +Ergo insperata deprensum luce repente +inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem +desuper Alcides telis premit omniaque arma +advocat et ramis vastisque molaribus instat. +Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli, +faucibus ingentem fumum (mirabile dictu) +evomit involvitque domum caligine caeca, +prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro +fumiferam noctem commixtis igne tenebris. +Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem +praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam +fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra. +Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem +corripit in nodum complexus et angit inhaerens +elisos oculos et siccum sanguine guttur. +Panditur extemplo foribus domus atra revolsis, +abstractaeque boves abiurataeque rapinae +caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver +protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo +terribilis oculos, voltum villosaque saetis +pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis. +Ex illo celebratus honos, laetique minores +servavere diem, primusque Potitius auctor +et domus Herculei custos Pinaria sacri. +Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper +dicetur nobis et erit quae maxuma semper. +Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum +cingite fronde comas et pocula porgite dextris +communemque vocate deum et date vina volentes.' +Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra +velavitque comas foliisque innexa pependit +et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes +in mensam laeti libant divosque precantur. + +Devexo interea propior fit Vesper Olympo, +iamque sacerdotes primusque Potitius ibant, +pellibus in morem cincti, flammasque ferebant. +Instaurant epulas et mensae grata secundae +dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras. +tum Salii ad cantus incensa altaria circum +populeis adsunt evincti tempora ramis, +hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes +Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae +monstra manu geminosque premens eliserit angues, +ut bello egregias idem disiecerit urbes, +Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores +rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae +pertulerit. `Tu nubigenas, invicte, bimembris +Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas +prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem. +Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci +ossa super recubans antro semesa cruento; +nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus, +arduus arma tenens; non te rationis egentem +Lernaeus turba capitum circumstetit anguis. +Salve, vera Iovis proles, decus addite divis, +et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.' +Talia carminibus celebrant; super omnia Caci +speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum. +Consonat omne nemus strepitu collesque resultant. + +Exim se cuncti divinis rebus ad urbem +perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo +et comitem Aenean iuxta natumque tenebat +ingrediens varioque viam sermone levabat. +miratur facilisque oculos fert omnia circum +Aeneas capiturque locis et singula laetus +exquiritque auditque virum monimenta priorum. +Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis: +`Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant +gensque virum truncis et duro robore nata, +quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros +aut componere opes norant aut parcere parto, +sed rami atque asper victu venatus alebat. +Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo, +arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis. +Is genus indocile ac dispersum montibus altis +composuit legesque dedit Latiumque vocari +maluit, his quoniam latuisset tutis in oris. +Aurea quae perhibent illo sub rege fuere +saecula. Sic placida populos in pace regebat, +deterior donec paulatim ac decolor aetas +et belli rabies et amor successit habendi. +Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae, +saepius et nomen posuit Saturnia tellus; +tum reges asperque immani corpore Thybris, +a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim +diximus, amisit verum vetus Albula nomen; +me pulsum patria pelagique extrema sequentem +Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum +his posuere locis matrisque egere tremenda +Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo. + +Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram +et Carmentalem Romani nomine portam +quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem, +vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros +Aeneadas magnos et nobile Pallanteum. +Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum +rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal, +Parrhasio dictum Panos de more Lycaei. +Nec non et sacri monstrat nemus Argileti +testaturque locum et letum docet hospitis Argi. +Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit, +aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis. +Iam tum religio pavidos terrebat agrestis +dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant. +Hoc nemus, hunc,' inquit, `frondoso vertice collem +(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum +credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem +aegida concuteret dextra nimbosque cieret. +Haec duo praeterea disiectis oppida muris, +reliquias veterumque vides monimenta virorum. +Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem: +Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.' +Talibus inter se dictis ad tecta subibant +pauperis Euandri passimque armenta videbant +Romanoque foro et lautis mugire Carinis. +Ut ventum ad sedes: `Haec,' inquit, `limina victor +Alcides subiit, haec illum regia cepit. +Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum +finge deo rebusque veni non asper egenis.' +dixit et angusti subter fastigia tecti +ingentem Aenean duxit stratisque locavit +effultum foliis et pelle Libystidis ursae. +Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis. + +At Venus haud animo nequiquam exterrita mater +Laurentumque minis et duro mota tumultu +Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo +incipit et dictis divinum adspirat amorem: +`Dum bello Argolici vastabant Pergama reges +debita casurasque inimicis ignibus arces, +non ullum auxilium miseris, non arma rogavi +artis opisque tuae nec te, carissime coniunx, +incassumve tuos volui exercere labores, +quamvis et Priami deberem plurima natis +et durum Aeneae flevissem saepe laborem. +Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris: +ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen +arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei, +te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx. +Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis +ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.' +Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis +cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente +accepit solitam flammam, notusque medullas +intravit calor et labefacta per ossa cucurrit: +non secus atque olim tonitru cum rupta corusco +ignea rima micans percurrit lumine nimbos. +Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx. +Tum pater aeterno fatur devinctus amore: +`Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit +quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset, +tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset: +nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant +stare decemque alios Priamum superesse per annos. +Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est, +quidquid in arte mea possum promittere curae, +quod fieri ferro liquidove potest electro, +quantum ignes animaeque valent, absiste precando +viribus indubitare tuis.' Ea verba locutus +optatos dedit amplexus placidumque petivit +coniugis infusus gremio per membra soporem. + +Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae +curriculo expulerat somnum, cum femina primum, +cui tolerare colo vitam tenuique Minerva +impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes, +noctem addens operi, famulasque ad lumina longo +exercet penso, castum ut servare cubile +coniugis et possit parvos educere natos: +haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo +mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit. +Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque +erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis, +quam subter specus et Cyclopum exesa caminis +antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus +auditi referunt gemitus striduntque cavernis +stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat, +Volcani domus et Volcania nomine tellus. +Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto. +Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro, +Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon. +His informatum manibus iam parte polita +fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo +deicit in terras, pars inperfecta manebat. +Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae +addiderant, rutili tris ignis et alitis austri: +fulgores nunc horrificos sonitumque metumque +miscebant operi flammisque sequacibus iras. +Parte alia Marti currumque rotasque volucris +instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes; +aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma, +certatim squamis serpentum auroque polibant +conexosque anguis ipsamque in pectore divae +Gorgona, desecto vertentem lumina collo. +`Tollite cuncta,' inquit, `coeptosque auferte labores, +Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem: +arma acri facienda viro. Nunc viribus usus, +nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra. +Praecipitate moras.' Nec plura effatus; at illi +ocius incubuere omnes pariterque laborem +sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum, +volnificusque chalybs vasta fornace liquescit. +Ingentum clipeum informant, unum omnia contra +tela Latinorum, septenosque orbibus orbes +impediunt. Alii ventosis follibus auras +accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt +aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum. +Illi inter sese multa vi bracchia tollunt +in numerum versantque tenaci forcipe massam. + +Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris, +Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma +et matutini volucrum sub culmine cantus. +Consurgit senior tunicaque inducitur artus +et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis; +tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem, +demissa ab laeva pantherae terga retorquens. +Nec non et gemini custodes limine ab alto +praecedunt gressumque canes comitantur erilem. +Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat +sermonum memor et promissi muneris heros. +Nec minus Aeneas se matutinus agebat. +Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates. +Congressi iungunt dextras mediisque residunt +aedibus et licito tandem sermone fruuntur. +Rex prior haec: +`Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam +res equidem Troiae victas aut regna fatebor, +nobis ad belli auxilium pro nomine tanto +exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni, +hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis. +Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis +iungere castra paro, quam fors inopina salutem +ostentat: fatis huc te poscentibus adfers. +Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto +urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam +gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis. +Hanc multos florentem annos rex deinde superbo +imperio et saevis tenuit Mezentius armis. +Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni +effera? Di capiti ipsius generique reservent! +Mortua quin etiam iungebat corpora vivis +componens manibusque manus atque oribus ora, +tormenti genus, et sanie taboque fluentis +complexu in misero longa sic morte necabat. +at fessi tandem cives infanda furentem +armati circumsistunt ipsumque domumque, +obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant. +Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros +confugere et Turni defendier hospitis armis. +Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis: +regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt. +his ego te, Aenea, ductorem milibus addam. +Toto namque fremunt condensae litore puppes +Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex +fata canens, ``O Maeoniae delecta iuventus, +flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem +fert dolor et merita accendit Mezentius ira, +nulli fas Italo tantam subiungere gentem: +externos optate duces''; tum Etrusca resedit +hoc acies campo, monitis exterrita divom. +Ipse oratores ad me regnique coronam +cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon, +succedam castris Tyrrhenaque regna capessam. +Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus +invidet imperium seraeque ad fortia vires. +natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella +hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis +et generi fatum indulgent, quem numina poscunt, +ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor. +hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri, +Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro +militiam et grave Martis opus, tua cernere facta +adsuescat primis et te miretur ab annis. +Arcadas huic equites bis centum, robora pubis +lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.' + +Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant +Aeneas Anchisiades et fidus Achates +multaque dura suo tristi cum corde putabant, +ni signum caelo Cytherea dedisset aperto. +Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor +cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente +Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor. +Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens: +arma inter nubem caeli regione serena +per sudum rutilare vident et pulsa tonare. +Obstipuere animis alii, sed Troius heros +agnovit sonitum et divae promissa parentis. +Tum memorat: `Ne vero, hospes, ne quaere profecto, +quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo. +Hoc signum cecinit missuram diva creatrix, +si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras +laturam auxilio. +Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant; +quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas +scuta virum galeasque et fortia corpora volves, +Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.' + +Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto +et primum Herculeis sopitas ignibus aras +excitat hesternumque larem parvosque penatis +laetus adit: mactant lectas de more bidentis +Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus. +Post hinc ad navis graditur sociosque revisit. +Quorum de numero qui sese in bella sequantur +praestantis virtute legit; pars cetera prona +fertur aqua segnisque secundo defluit amni, +nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque. +Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva; +ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis +pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis. + +Fama volat parvam subito volgata per urbem, +ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis. +vota metu duplicant matres, propiusque periclo +it timor, et maior Martis iam apparet imago. +tum pater Evandrus dextram complexus euntis +haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur: +`O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos, +(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa +stravi scutorumque incendi victor acervos +et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi, +nascenti cui tris animas Feronia mater +(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda, +ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis +abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis: +non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam, +nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam +huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset +funera, tam multis viduasset civibus urbem. +At vos, o superi, et divom tu maxume rector +Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis +et patrias audite preces. Si numina vestra +incolumem Pallanta mihi, si fata reservant, +si visurus eum vivo et venturus in unum: +vitam oro, patior quemvis durare laborem. +Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris: +nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam, +dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri, +dum te, care puer, mea sera et sola voluptas, +complexu teneo, gravior neu nuntius auris +volneret.' Haec genitor digressu dicta supremo +fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant. + +Iamque adeo exierat portis equitatus apertis, +Aeneas inter primos et fidus Achates, +inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas +in medio chlamyde et pictis conspectus in armis: +qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, +quem Venus ante alios astrorum diligit ignis, +extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit. +Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur +pulveream nubem et fulgentis aere catervas. +Olli per dumos, qua proxuma meta viarum, +armati tendunt; it clamor, et agmine facto +quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum. +Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem, +religione patrum late sacer; undique colles +inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt. +Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos, +arvorum pecorisque deo, lucumque diemque, +qui primi finis aliquando habuere Latinos: +haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant +castra locis, celsoque omnis de colle videri +iam poterat legio et latis tendebat in arvis. +Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus +succedunt fessique et equos et corpora curant. + +At Venus aetherios inter dea candida nimbos +dona ferens aderat; natumque in valle reducta +ut procul egelido secretum flumine vidit, +talibus adfata est dictis seque obtulit ultro: +`En perfecta mei promissa coniugis arte +munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos +aut acrem dubites in proelia poscere Turnum:' +Dixit et amplexus nati Cytherea petivit, +arma sub adversa posuit radiantia quercu. +Ille, deae donis et tanto laetus honore, +expleri nequit atque oculos per singula volvit +miraturque interque manus et bracchia versat +terribilem cristis galeam flammasque vomentem +fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem +sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes +solis inardescit radiis longeque refulget; +tum levis ocreas electro auroque recocto +hastamque et clipei non enarrabile textum. +Illic res Italas Romanorumque triumphos +haud vatum ignarus venturique inscius aevi +fecerat ignipotens, illic genus omne futurae +stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella. +fecerat et viridi fetam Mavortis in antro +procubuisse lupam, geminos huic ubera circum +ludere pendentis pueros et lambere matrem +impavidos, illam tereti cervice reflexa +mulcere alternos et corpora fingere lingua. +Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas +consessu caveae magnis circensibus actis +addiderat subitoque novum consurgere bellum +Romulidis Tatioque seni Curibusque severis. +Post idem inter se posito certamine reges +armati Iovis ante aram paterasque tenentes +stabant et caesa iungebant foedera porca. +Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae +distulerant, at tu dictis, Albane, maneres, +raptabatque viri mendacis viscera Tullus +per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres. +Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat +accipere ingentique urbem obsidione premebat: +Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. +Illum indignanti similem similemque minanti +aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles +et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis. +In summo custos Tarpeiae Manlius arcis +stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat, +Romuleoque recens horrebat regia culmo. +Atque hic auratis volitans argenteus anser +porticibus Gallos in limine adesse canebat. +Galli per dumos aderant arcemque tenebant, +defensi tenebris et dono noctis opacae: +aurea caesaries ollis atque aurea vestis, +virgatis lucent sagulis, tum lactea colla +auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant +gaesa manu, scutis protecti corpora longis. +Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos +lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo +extuderat, castae ducebant sacra per urbem +pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit +Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis, +et scelerum poenas et te, Catilina, minaci +pendentem scopulo Furiarumque ora trementem, +secretosque pios, his dantem iura Catonem. +Haec inter tumidi late maris ibat imago +aurea, sed fluctu spumabant caerula cano; +et circum argento clari delphines in orbem +aequora verrebant caudis aestumque secabant. +In medio classis aeratas, Actia bella, +cernere erat, totumque instructo Marte videres +fervere Leucaten auroque effulgere fluctus. +Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar +cum patribus populoque, penatibus et magnis dis, +stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas +laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus. +Parte alia ventis et dis Agrippa secundis +arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum, +tempora navali fulgent rostrata corona. +Hinc ope barbarica variisque Antonius armis, +victor ab Aurorae populis et litore rubro, +Aegyptum viresque Orientis et ultima secum +Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx. +Una omnes ruere, ac totum spumare reductis +convolsum remis rostrisque tridentibus aequor. +alta petunt: pelago credas innare revolsas +Cycladas aut montis concurrere montibus altos, +tanta mole viri turritis puppibus instant. +stuppea flamma manu telisque volatile ferrum +spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt. +Regina in mediis patrio vocat agmina sistro +necdum etiam geminos a tergo respicit anguis. +omnigenumque deum monstra et latrator Anubis +contra Neptunum et Venerem contraque Minervam +tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors +caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae, +et scissa gaudens vadit Discordia palla, +quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello. +Actius haec cernens arcum tendebat Apollo +desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi, +omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei. +Ipsa videbatur ventis regina vocatis +vela dare et laxos iam iamque inmittere funis. +Illam inter caedes pallentem morte futura +fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri, +contra autem magno maerentem corpore Nilum +pandentemque sinus et tota veste vocantem +caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos. +At Caesar, triplici invectus Romana triumpho +moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat, +maxuma tercentum totam delubra per urbem. +Laetitia ludisque viae plausuque fremebant; +omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae; +ante aras terram caesi stravere iuvenci. +Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi, +dona recognoscit populorum aptatque superbis +postibus; incedunt victae longo ordine gentes, +quam variae linguis, habitu tam vestis et armis. +Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros, +hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos +finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis, +extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis, +indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes. + +Talia per clipeum Volcani, dona parentis, +miratur rerumque ignarus imagine gaudet, +attollens umero famamque et fata nepotum. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER IX + +ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur, +Irim de caelo misit Saturnia Iuno +audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis +Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. +Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est: +`Turne, quod optanti divom promittere nemo +auderet, volvenda dies en attulit ultro. +Aeneas urbe et sociis et classe relicta +sceptra Palatini sedemque petit Euandri. +Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes +Lydorumque manum collectos armat agrestis. +Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus. +Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.' +Dixit et in caelum paribus se sustulit alis +ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. +Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas +sustulit ac tali fugientem est voce secutus: +`Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam +detulit in terras? Unde haec tam clara repente +tempestas? Medium video discedere caelum +palantisque polo stellas. Sequor omina tanta, +quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam +processit summoque hausit de gurgite lymphas, +multa deos orans, oneravitque aethera votis. + +Iamque omnis campis exercitus ibat apertis, +dives equum, dives pictai vestis et auri; +Messapus primas acies, postrema coercent +Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus, +[vertitur arma tenens et toto vertice supra est.] +Ceu septem surgens sedatis amnibus altus +per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus +cum refluit campis et iam se condidit alveo. +Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem +prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis. +Primus ab adversa conclamat mole Caicus: +`Quis globus, o cives, caligine volvitur atra? +Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros, +hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis +condunt se Teucri portas et moenia complent. +Namque ita discedens praeceperat optumus armis +Aeneas: siqua interea fortuna fuisset, +neu struere auderent aciem neu credere campo; +castra modo et tutos servarent aggere muros. +Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat, +obiciunt portas tamen et praecepta facessunt +armatique cavis expectant turribus hostem. +Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen +viginti lectis equitum comitatus, et urbi +improvisus adest; maculis quem Thracius albis +portat equus cristaque tegit galea aurea rubra. +`Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem? +En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras, +principium pugnae, et campo sese arduus infert. +Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur +horrisono: Teucrum mirantur inertia corda, +non aequo dare se campo, non obvia ferre +arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc +lustrat equo muros aditumque per avia quaerit. +Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili +cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris, +nocte super media; tuti sub matribus agni +balatum exercent, ille asper et improbus ira +saevit in absentis, collecta fatigat edendi +ex longo rabies et siccae sanguine fauces: +haud aliter Rutulo muros et castra tuenti +ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet. +Qua temptet ratione aditus et quae via clausos +excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum? +Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat, +aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis, +invadit sociosque incendia poscit ovantis +atque manum pinu flagranti fervidus implet. +Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni, +atque omnis facibus pubes accingitur atris. +Diripuere focos; piceum fert fumida lumen +taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam. + +Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris +avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes? +Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis. +Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida +Aeneas classem et pelagi petere alta parabat, +ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum +vocibus his adfata Iovem: `Da, nate, petenti, +quod tua cara parens domito te poscit Olympo. +[Pinea silva mihi, multos dilecta per annos] +lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant, +nigranti picea trabibusque obscurus acernis: +has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret, +laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit. +Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem: +ne cursu quassatae ullo neu turbine venti +vincantur, prosit nostris in montibus ortas.' +Filius huic contra, torquet qui sidera mundi: +`O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis? +Mortaline manu factae immortale carinae +fas habeant certusque incerta pericula lustret +Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas? +Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt +Ausonios olim, quaecumque evaserit undis +Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva, +mortalem eripiam formam magnique iubebo +aequoris esse deas, qualis Nereia Doto +et Galatea secant spumantem pectore pontum. +Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris, +per pice torrentis atraque voragine ripas +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. + +Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae +debita complerant, cum Turni iniuria Matrem +admonuit ratibus sacris depellere taedas. +Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens +visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus +Idaeique chori; tum vox horrenda per auras +excidit et Troum Rutulorumque agmina complet: +`Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis +neve armate manus: maria ante exurere Turno +quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae, +ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque +continuo puppes abrumpunt vincula ripis +delphinumque modo demersis aequora rostris +ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum) +quot prius aeratae steterant ad litora prorae +reddunt se totidem facies pontoque feruntur. + +Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse +turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis +rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto. +At non audaci Turno fiducia cessit; +ultro animos tollit dictis atque increpat ultro: +Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse +auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes +exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris +nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est. +Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes +arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent, +siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum: +sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva +fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra +fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem, +coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas +iste dolor solisque licet capere arma Mycenis. +Sed periisse semel satis est: peccare fuisset +ante satis penitus modo non genus omne perosos +femineum. Quibus haec medii fiducia valli +fossarumque morae, leti discrimina parva, +dant animos. At non viderunt moenia Troiae +Neptuni fabricata manu considere in ignis? +`Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum +apparat et mecum invadit trepidantia castra.' +Non armis mihi Volcani, non mille carinis +est opus in Teucros; addant se protinus omnes +Etrusci socios, tenebras et inertia furta +Palladii caesis summae custodibus arcis +ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo: +luce palam certum est igni circumdare muros. +Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga +esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum. +Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei, +quod superest, laeti bene gestis corpora rebus +procurate, viri, et pugnam sperate parari.' +Interea vigilum excubiis obsidere portas +cura datur Messapo et moenia cingere flammis. +Bis septem Rutuli, muros qui milite servent, +delecti; ast illos centeni quemque sequuntur +purpurei cristis iuvenes auroque corusci. +Discurrunt variantque vices fusique per herbam +indulgent vino et vertunt crateras aenos. +Conlucent ignes, noctem custodia ducit +insomnem ludo. + +Haec super e vallo prospectant Troes et armis +alta tenent, nec non trepidi formidine portas +explorant pontisque et propugnacula iungunt, +tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus, +quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent, +rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros. +Omnis per muros legio, sortita periclum, +excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est. + +Nisus erat portae custos, acerrimus armis, +Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida +venatrix iaculo celerem levibusque sagittis; +it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter +non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma, +ora puer prima signans intonsa iuventa. +His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: +tum quoque communi portam statione tenebant. +Nisus ait: `Dine hunc ardorem mentibus addunt, +Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido? +Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum +mens agitat mihi nec placida contenta quietest. +Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum. +Lumina rara micant; somno vinoque soluti +procubuere; silent late loca: percipe porro, +quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat. +Aenean acciri omnes, populusque patresque, +exposcunt mittique viros, qui certa reportent. +Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti +fama sat est), tumulo videor reperire sub illo +posse viam ad muros et moenia Pallantea.' +Obstipuit magno laudum percussus amore +Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum: +`Mene igitur socium summis adiungere rebus, +Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam? +Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes, +Argolicum terrorem inter Troiaeque labores +sublatum erudiit, nec tecum talia gessi, +magnanimum Aenean et fata extrema secutus: +est hic, est animus lucis contemptor et istum +qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.' +Nisus ad haec: `Equidem de te nil tale verebar +nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem +Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis. +Sed siquis, quae multa vides discrimine tali, +siquis in adversum rapiat casusve deusve, +te superesse velim; tua vita dignior aetas. +Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum +mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit, +absenti ferat inferias decoretque sepulchro. +Neu matri miserae tanti sim causa doloris, +quae te sola, puer, multis e matribus ausa +persequitur magni nec moenia curat Acestae,' +Ille autem: `Causas nequiquam nectis inanis, +nec mea iam mutata loco sententia cedit: +adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi +succedunt servantque vices: statione relicta +ipse comes Niso graditur, regemque requirunt. + +Cetera per terras omnis animalia somno +laxabant curas et corda oblita laborum: +ductores Teucrum primi et delecta iuventus +consilium summis regni de rebus habebant, +quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset. +Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes, +castrorum et campi medio. Tum Nisus et una +Euryalus confestim alacres admittier orant: +rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus +accepit trepidos ac Nisum dicere iussit. +Tum sic Hyrtacides: `Audite O mentibus aequis, +Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis, +quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti +conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi, +qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto; +interrupti ignes, aterque ad sidera fumus +erigitur: si fortuna permittitis uti +quaesitum Aenean et moenia Pallantea, +mox hic cum spoliis ingenti caede peracta +adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis: +vidimus obscuris primam sub vallibus urbem +venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.' +Hic annis gravis atque animi maturus Aletes: +`Di patrii, quorum semper sub numine Troia est, +non tamen omnino Teucros delere paratis, +cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis +pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat +amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat. +`Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis +praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum +di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet +actutum pius Aeneas atque integer aevi +Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.' +`Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,' +excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis +Assaracique larem et canae penetralia Vestae +obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est, +in vestris pono gremiis: revocate parentem, +reddite conspectum; nihil illo triste recepto. +Bina dabo argento perfecta atque aspera signis +pocula, devicta genitor quae cepit Arisba, +et tripodas geminos, auri duo magna talenta, +cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido. +Si vero capere Italiam sceptrisque potiri +contigerit victori et praedae dicere sortem, +vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis +aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis +excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise. +Praeterea bis sex genitor lectissima matrum +corpora captivosque dabit suaque omnibus arma, +insuper his campi quod rex habet ipse Latinus. +Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas +insequitur, venerande puer, iam pectore toto +accipio et comitem casus complector in omnis. +Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus; +seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum +verborumque fides.' Contra quem talia fatur +Euryalus: `Me nulla dies tam fortibus ausis +dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda +aut adversa cadat. Sed te super omnia dona +unum oro, genetrix Priami de gente vetusta +est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus +mecum excedentem, non moenia regis Acestae. +Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est +inque salutatam linquo: nox et tua testis +dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis +at tu, oro, solare inopem et succurre relictae. +Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo +in casus omnis.' Percussa mente dedere +Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus, +atque animum patriae strinxit pietatis imago. +Tum sic effatur: +`Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis. +Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae +solum defuerit, nec partum gratia talem +parva manet. Casus factum quicumque sequentur, +per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat: +quae tibi polliceor reduci rebusque secundis, +haec eadem matrique tuae generique manebunt.' +Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem +auratum, mira quem fecerat arte Lycaon +Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. +Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis +exuvias; galeam fidus permutat Aletes. +Protinus armati incedunt; quos omnis euntis +primorum manus ad portas iuvenumque senumque +prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus, +ante annos animumque gerens curamque virilem, +multa patri mandata dabat portanda: sed aurae +omnia discerpunt et nubibus inrita donant. + +Egressi superant fossas noctisque per umbram +castra inimica petunt, multis tamen ante futuri +exitio. Passim somno vinoque per herbam +corpora fusa vident, arrectos litore currus, +inter lora rotasque viros, simul arma iacere, +vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: +`Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res. +Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis +a tergo possit, custodi et consule longe; +haec ego vasta dabo et lato te limite ducam. +Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum +Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis +exstructus toto proflabat pectore somnum. +Rex idem et regi Turno gratissimus augur, +sed non augurio potuit depellere pestem. +Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis +armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis +nanctus equis ferroque secat pendentia colla; +tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit +sanguine singultantem; atro tepefacta cruore +terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque +et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte +luserat, insignis facie, multoque iacebat +membra deo victus: felix, si protinus illum +aequasset nocti ludum in lucemque tulisset. +Impastus ceu plena leo per ovilia turbans +(suadet enim vesana fames) manditque trahitque +molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento: +nec minor Euryali caedes; incensus et ipse +perfurit ac multam in medio sine nomine plebem, +Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque, +ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem, +sed magnum metuens se post cratera tegebat; +pectore in adverso totum cui comminus ensem +condidit adsurgenti et multa morte recepit. +Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta +vina refert moriens; hic furto fervidus instat. +Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem +deficere extremum et religatos rite videbat +carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus. +sensit enim nimia caede atque cupidine ferri: +`Absistamus,' ait, `nam lux inimica propinquat. +Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.' +Multa virum solido argento perfecta relinquunt +armaque craterasque simul pulchrosque tapetas. +Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis +cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim +quae mittit dona hospitio cum iungeret absens +Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti, +[post mortem bello Rutuli pugnaque potiti] +haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat. +Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram +induit. Excedunt castris et tuta capessunt. + +Interea praemissi equites ex urbe Latina, +cetera dum legio campis instructa moratur, +ibant et Turno regi responsa ferebant, +tercentum, scutati omnes, Volcente magistro. +Iamque propinquabant castris murosque subibant, +cum procul hos laevo flectentis limite cernunt +et galea Euryalum sublustri noctis in umbra +prodidit immemorem radiisque adversa refulsit. +Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens +`State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis? +Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra, +sed celerare fugam in silvas et fidere nocti. +Obiciunt equites sese ad divortia nota +hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant. +Silva fuit late dumis atque ilice nigra +horrida, quam densi complerant undique sentes; +rara per occultos lucebat semita calles. +Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda +impediunt fallitque timor regione viarum; +Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis +atque locos, qui post Albae de nomine dicti +Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat, +ut stetit et frustra absentem respexit amicum. +`Euryale infelix, qua te regione reliqui? +Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens +fallacis silvae?' Simul et vestigia retro +observata legit dumisque silentibus errat. +Audit equos, audit strepitus et signa sequentum. +Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris +pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis +fraude loci et noctis, subito turbante tumultu, +oppressum rapit et conantem plurima frustra. +Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis +eripere? An sese medios moriturus in enses +inferat et pulchram properet per volnera mortem? +Ocius adducto torquens hastile lacerto, +suspiciens altam Lunam sic voce precatur: +`Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori, +astrorum decus et nemorum Latonia custos +Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris +dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi +suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi: +hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.' +Dixerat, et toto conixus corpore ferrum +conicit: hasta volans noctis diverberat umbras +et venit aversi in tergum Sulmonis ibique +frangitur ac fisso transit praecordia ligno. +Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen +frigidus et longis singultibus ilia pulsat. +Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem +ecce aliud summa telum librabat ab aure. +Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque +stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro. +Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam +auctorem nec quo se ardens inmittere possit. +`Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas +persolves amborum,' inquit; simul ense recluso +ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens +conclamat Nisus, nec se celare tenebris +amplius aut tantum potuit perferre dolorem. +Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum, +O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus +nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor, +tantum infelicem nimium dilexit amicum.' +Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus +transabiit costas et candida pectora rumpit. +Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus +it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit: +purpureus veluti cum flos succisus aratro +languescit moriens lassove papavera collo +demisere caput, pluvia cum forte gravantur. +At Nisus ruit in medios solumque per omnis +Volcentem petit in solo Volcente moratur. +Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc +proturbant. Instat non setius ac rotat ensem +fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore +condidit adverso et moriens animam abstulit hosti. +Tum super exanimum sese proiecit amicum +confossus placidaque ibi demum morte quievit. + +Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt, +nulla dies umquam memori vos eximet aevo, +dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum +accolet imperiumque pater Romanus habebit. + +Victores praeda Rutuli spoliisque potiti +Volcentem exanimum flentes in castra ferebant. +Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto +exsangui et primis una tot caede peremptis, +Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa +corpora seminecisque viros tepidaque recentem +caede locum et plenos spumanti sanguine rivos. +Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem +Messapi et multo phaleras sudore receptas. + +Et iam prima novo spargebat lumine terras +Tithoni croceum linquens Aurora cubile: +iam sole infuso, iam rebus luce retectis +Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse, +suscitat, aeratasque acies in proelia cogit +quisque suas variisque acuunt rumoribus iras. +Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis +praefigunt capita et multo clamore sequuntur +Euryali et Nisi. +Aeneadae duri murorum in parte sinistra +opposuere aciem, nam dextera cingitur amni, +ingentisque tenent fossas et turribus altis +stant maesti; simul ora virum praefixa movebant, +nota nimis miseris atroque fluentia tabo. + +Interea pavidam volitans pennata per urbem +nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris +Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit, +excussi manibus radii revolutaque pensa. +Evolat infelix et femineo ululatu, +scissa comam, muros amens atque agmina cursu +prima petit, non illa virum, non illa pericli +telorumque memor; caelum dehinc questibus implet: +`Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae +sera meae requies, potuisti linquere solam, +crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum, +adfari extremum miserae data copia matri? +Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis +alitibusque iaces, nec te, tua funera mater +produxi pressive oculos aut volnera lavi, +veste tegens, tibi quam noctes festina diesque +urgebam et tela curas solabar anilis. +Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra +et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te, +nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta? +Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela +conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro: +aut tu, magne pater divom, miserere tuoque +invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, +quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.' +Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis +it gemitus: torpent infractae ad proelia vires. +Illam incendentem luctus Idaeus et Actor +Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli +corripiunt interque manus sub tecta reponunt. + +At tuba terribilem sonitum procul aere canoro +increpuit; sequitur clamor caelumque remugit. +Adcelerant acta pariter testudine Volsci +et fossas implere parant ac vellere vallum. +Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros, +qua rara est acies interlucetque corona +non tam spissa viris. Telorum effundere contra +omne genus Teucri ac duris detrudere contis, +adsueti longo muros defendere bello. +Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua +possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis +ferre iuvat subter densa testudine casus; +nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens, +immanem Teucri molem volvuntque ruuntque, +quae stravit Rutulos late armorumque resolvit +tegmina. Nec curant caeco contendere Marte +amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo +missilibus certant. +Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam +pinum et fumiferos infert Mezentius ignis; +at Messapus equum domitor, Neptunia proles, +rescindit vallum et scalas in moenia poscit. + +Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti, +quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus +ediderit, quem quisque virum demiserit Orco; +et mecum ingentis oras evolvite belli, +[et meministis enim, divae, et memorare potestis.] + +Turris erat vasto suspectu et pontibus altis, +opportuna loco, summis quam viribus omnes +expugnare Itali summaque evertere opum vi +certabant, Troes contra defendere saxis +perque cavas densi tela intorquere fenestras. +Princeps ardentem coniecit lampada Turnus +et flammam adfixit lateri, quae plurima vento +corripuit tabulas et postibus haesit adesis. +Turbati trepidare intus frustraque malorum +velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt +in partem, quae peste caret, tum pondere turris +procubuit subito et caelum tonat omne fragore. +Semineces ad terram, immani mole secuta, +confixique suis telis et pectora duro +transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor +et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor, +Maeonio regi quem serva Licymnia furtim +sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis, +ense levis nudo parmaque inglorius alba; +isque ubi se Turni media inter milia vidit, +hinc acies atque hinc acies adstare Latinas: +ut fera, quae densa venantum saepta corona +contra tela furit seseque haud nescia morti +inicit et saltu supra venabula fertur, +haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis +inruit et, qua tela videt densissima, tendit. +At pedibus longe melior Lycus inter et hostis +inter et arma fuga muros tenet altaque certat +prendere tecta manu sociumque attingere dextras. +Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus, +increpat his victor: `Nostrasne evadere, demens, +sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum +pendentem et magna muri cum parte revellit. +Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum +sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis +quaesitum aut matri multis balatibus agnum +Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor +tollitur: invadunt et fossas agere complent; +ardentis taedas alii ad fastigia iactant. +Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis +Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem, +Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas, +hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta, +Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus, +Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque +et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan, +Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae +strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens +ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta +et laevo infixa est lateri manus abditaque intus +spiramenta animae letali volnere rupit. +Stabat in egregiis Arcentis filius armis, +pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera, +insignis facie, genitor quem miserat Arcens, +eductum Matris luco Symaethia circum +flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici: +stridentem fundam positis Mezentius hastis +ipse ter adducta circum caput egit habena +et media adversi liquefacto tempora plumbo +diffidit ac multa porrectum extendit harena. + +Tum primum bello celerem intendisse sagittam +dicitur ante feras solitus terrere fugaces +Ascanius fortemque manu fudisse Numanum, +cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem +germanam nuper thalamo sociatus habebat. +Is primam ante aciem digna atque indigna relatu +vociferans tumidusque novo praecordia regno +ibat et ingentem sese clamore ferebat: +`Non pudet obsidione iterum valloque teneri, +bis capti Phryges, et morti praetendere muros? +En qui nostra sibi bello conubia poscunt! +Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit +Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes: +durum a stirpe genus natos ad flumina primum +deferimus saevoque gelu duramus et undis, +venatu invigilant pueri silvasque fatigant, +flectere ludus equos et spicula tendere cornu. +At patiens operum parvoque adsueta iuventus +aut rastris terram domat aut quatit oppida bello. +Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum +terga fatigamus hasta; nec tarda senectus +debilitat vires animi mutatque vigorem: +canitiem galea premimus, semperque recentis +comportare iuvat praedas et vivere rapto. +Vobis picta croco et fulgenti murice vestis, +desidiae cordi, iuvat indulgere choreis, +et tunicae manicas et habent redimicula mitrae. +O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta +Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum! +Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris +Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.' + +Talia iactantem dictis ac dira canentem +non tulit Ascanius nervoque obversus equino +contendit telum diversaque bracchia ducens +constitit, ante Iovem supplex per vota precatus: +`Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis. +Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona +et statuam ante aras aurata fronte iuvencum +candentem pariterque caput cum matre ferentem, +iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.' +Audiit et caeli Genitor de parte serena +intonuit laevum, sonat una fatifer arcus: +effugit horrendum stridens adducta sagitta +perque caput Remuli venit et cava tempora ferro +traicit. `I, verbis virtutem inlude superbis! +His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.' +Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur +laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt. +Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo +desuper Ausonias acies urbemque videbat, +nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum: +`Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, +dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella +gente sub Assaraci fato ventura resident, +nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto +aethere se misit, spirantis dimovet auras +Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris +antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae +armiger ante fuit fidusque ad limina custos, +tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo +omnia longaevo similis, vocemque coloremque +et crinis albos et saeva sonoribus arma, +atque his ardentem dictis adfatur Iulum: +`Sit satis, Aenide, telis impune Numanum +oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo +concedit laudem et paribus non invidet armis: +cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo +mortalis medio aspectus sermone reliquit +et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. +Agnovere deum proceres divinaque tela +Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem. +Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi +Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus +succedunt animasque in aperta pericula mittunt. +It clamor totis per propugnacula muris, +intendunt acris arcus amentaque torquent. +Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque +dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit: +quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis +verberat imber humum, quam multa grandine nimbi +in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris +torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit. + +Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti, +quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera +abietibus iuvenes patriis et montibus aequos, +portam, quae ducis imperio commissa, recludunt, +freti animis, ultroque invitant moenibus hostem. +Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, +armati ferro et cristis capita alta corusci: +quales aeriae liquentia flumina circum, +sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, +consurgunt geminae quercus intonsaque caelo +attollunt capita et sublimi vertice nutant. +inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis +continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis +et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon +agminibus totis: at versi terga dedere +aut ipso portae posuere in limine vitam. +Tum magis increscunt animis discordibus irae; +et iam collecti Troes glomerantur eodem +et conferre manum et procurrere longius audent. + +Ductori Turno diversa in parte furenti +turbantique viros perfertur nuntius, hostem +fervere caede nova et portas praebere patentis. +Deserit inceptum atque immani concitus ira +Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos. +Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat, +Thebana de matre nothum Sarpedonis alti, +coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus +aera per tenerum stomachoque infixa sub altum +pectus abit: reddit specus atri volneris undam +spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit. +Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum, +tum Bitian ardentem oculis animisque frementem +non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset, +sed magnum stridens contorta phalarica venit, +fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga +nec duplici squama lorica fidelis et auro +sustinuit: conlapsa ruunt immania membra. +Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens. +Talis in Euboico Baiarum litore quondam +saxea pila cadit, magnis quam molibus ante +constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam +prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit: +miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae; +tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile +Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo. + +Hic Mars armipotens animum viresque Latinis +addidit et stimulos acris sub pectore vertit +immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem. +Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae +bellatorque animo deus incidit. +Pandarus ut fuso germanum corpore cernit +et quo sit fortuna loco, qui casus agat res, +portam vi magna converso cardine torquet, +obnixus latis umeris, multosque suorum +moenibus exclusos duro in certamine linquit; +ast alios secum includit recipitque ruentis, +demens, qui Rutulum in medio non agmine regem +viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi, +immanem veluti pecora inter inertia tigrim +Continuo nova lux oculis effulsit, et arma +horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae +sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit: +agnoscunt faciem invisam atque immania membra +turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens +emicat et mortis fraternae fervidus ira +effatur: `Non haec dotalis regia Amatae, +nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum. +Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.' +Olli subridens sedato pectore Turnus: +`Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram: +hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.' +Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo +intorquet summis adnixus viribus hastam: +excepere aurae volnus; Saturnia Iuno +detorsit veniens, portaeque infigitur hasta. +`At non hoc telum, mea quod vi dextera versat, +effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.' +Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem +et mediam ferro gemina inter tempora frontem +dividit inpubesque immani volnere malas. +Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus: +conlapsos artus atque arma cruenta cerebro +sternit humi moriens, atque illi partibus aequis +huc caput atque illuc umero ex utroque pependit. +Diffugiunt versi trepida formidine Troes: +et si continuo victorem ea cura subisset, +rumpere claustra manu sociosque immittere portis, +ultimus ille dies bello gentique fuisset; +sed furor ardentem caedisque insana cupido +egit in adversos. +Principio Phalerim et succiso poplite Gygen +excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas +in tergum, Iuno vires animumque ministrat; +addit Halym comitem et confixa Phegea parma, +ignaros deinde in muris Martemque cientis +Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque. +Lyncea tendentem contra sociosque vocantem +vibranti gladio conixus ab aggere dexter +occupat; huic uno desectum comminus ictu +cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum +vastatorem Amycum, quo non felicior alter +ungere tela manu ferrumque armare veneno, +et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis, +Crethea Musarum comitem, cui carmina semper +et citharae cordi numerosque intendere nervis. +[Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.] + +Tandem ductores audita caede suorum +conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus, +palantisque vident socios hostemque receptum. +Et Mnestheus: `Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit. +`Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis? +Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus +aggeribus tantas strages inpune per urbem +ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco? +Non infelicis patriae veterumque deorum +et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?' +Talibus accensi firmantur et agmine denso +consistunt. Turnus paulatim excedere pugna +et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda +acrius hoc Teucri clamore incumbere magno +et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem +cum telis premit infensis, at territus ille, +asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga +ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra +ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque: +haud aliter retro dubius vestigia Turnus +improperata refert, et mens exaestuat ira. +Quin etiam bis tum medios invaserat hostis, +bis confusa fuga per muros agmina vertit; +sed manus e castris propere coit omnis in unum, +nec contra vires audet Saturnia Iuno +sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim +demisit germanae haud mollia iussa ferentem, +ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis. +Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum +dextra valet: iniectis sic undique telis +obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum +tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt, +discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo +ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse +fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor +liquitur et piceum, nec respirare potestas, +flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus. +Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis +in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo +accepit venientem ac mollibus extulit undis +et laetum sociis abluta caede remisit. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER X + +PANDITUR interea domus omnipotentis Olympi, +conciliumque vocat divom pater atque hominum rex +sideream in sedem, terras unde arduus omnis +castraque Dardanidum adspectat populosque Latinos. +Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse: +`Caelicolae magni, quianam sententia vobis +versa retro tantumque animis certatis iniquis? +Abnueram bello Italiam concurrere Teucris. +Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos +aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit? +Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus, +cum fera Karthago Romanis arcibus olim +exitium magnum atque Alpes immittet apertas: +tum certare odiis, tum res rapuisse licebit. +Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.' + +Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra +pauca refert: +`O pater, O hominum rerumque aeterna potestas! +Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus? +Cernis ut insultent Rutulli Turnusque [feratur +per medios insignis equis tumidusque] secundo +Marte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros: +quin intra portas atque ipsis proelia miscent +aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas. +Aeneas ignarus abest. Numquamne levari +obsidione sines? Muris iterum imminet hostis +nascentis Troiae [nec non exercitus alter;] +atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis +Tydides. Equidem credo, mea volnera restant +et tua progenies mortalia demoror arma. +Si sine pace tua atque invito numine Troes +Italiam petiere, luant peccata neque illos +iuveris auxilio; sin tot responsa secuti, +quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam +vertere iussa potest aut cur nova condere fata? +Quid repetem exustas Erycino in litore classes, +quid tempestatum regem ventosque furentis +Aeolia excitos aut actam nubibus Irim? +Nunc etiam manis, haec intemptata manebat +sors rerum, movet et superis immissa repente +Allecto, medias Italum bacchata per urbes. +Nil super imperio moveor: speravimus ista, +dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis. +Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx +dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae +exscidia obtestor, liceat dimittere ab armis +incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem. +Aeneas sane ignotis iactetur in undis +et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur: +hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae. +Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera +Idaliaeque domus: positis inglorius armis +exigat hic aevum. Magna dicione iubeto +Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde +obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli +iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes +totque maris vastaeque exhausta pericula terrae, +dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt? +Non satius cineres patriae insedisse supremos +atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta +redde, oro, miseris iterumque revolvere casus +da, pater, Iliacos Teucris.' Tum regia Iuno +acta furore gravi: `Quid me alta silentia cogis +rumpere et obductum verbis volgare dolorem? +Aenean hominum quisquam divomque subegit +bella sequi aut hostem regi se inferre Latino? +Italiam petiit fatis auctoribus, esto, +Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra +hortati sumus aut vitam committere ventis? +Num puero summam belli, num credere muros +Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas? +Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra +egit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris? +Indignum est Italos Troiam circumdare flammis +nascentem et patria Turnum consistere terra, +cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater: +quid face Troianos atra vim ferre Latinis, +arva aliena iugo premere atque avertere praedas? +Quid soceros legere et gremiis abducere pactas, +pacem orare manu, praefigere puppibus arma? +Tu potes Aenean manibus subducere Graium +proque viro nebulam et ventos obtendere inanis, +tu potes in totidem classem convertere nymphas: +nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est? +Aeneas ignarus abest: ignarus et absit. +Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera: +quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas? +Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo +conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis +obiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma +Europamque Asiamque et foedera solvere furto? +Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter, +aut ego tela dedi fovive cupidine bella? +Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis +haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.' +Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant +caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima +cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant +murmura, venturos nautis prodentia ventos. +Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas, +infit; eo dicente deum domus alta silescit +et tremefacta solo tellus, silet arduus aether, +tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus: +`Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta. +Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris +haud licitum, nec vestra capit discordia finem: +quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem, +Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo. +Seu fatis Italum castra obsidione tenentur +sive errore malo Troiae monitisque sinistris. +Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem +fortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem. +Fata viam invenient.' Stygii per flumina fratris, +per pice torrentis atraque voragine ripas +adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. +Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo +surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt. +Interea Rutuli portis circum omnibus instant +sternere caede viros et moenia cingere flammis. +At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur, +nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis +nequiquam et rara muros cinxere corona +Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes +Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris, +prima acies; hos germani Sarpedonis ambo +et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta. +Fert ingens toto conixus corpore saxum, +haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon, +nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo. +Hi iaculis, illi certant defendere saxis +molirique ignem nervoque aptare sagittas. +Ipse inter medios, Veneris iustissima cura, +Dardanius caput ecce puer detectus honestum, +qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum, +aut collo decus aut capiti; vel quale per artem +inclusum buxo aut Oricia terebintho +lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis +accipit et molli subnectens circulus auro. +Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes +volnera dirigere et calamos armare veneno, +Maeonia generose domo, ubi pinguia culta +exercentque viri Pactolusque inrigat auro. +Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni +aggere moerorum sublimem gloria tollit, +et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi. + +Illi inter sese duri certamina belli +contulerant: media Aeneas freta nocte secabat. +Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis +regem adit et regi memorat nomenque genusque, +quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma +quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni +edocet, humanis quae sit fiducia rebus +admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon +iungit opes foedusque ferit; tum libera fati +classem conscendit iussis gens Lydia divom, +externo commissa duci. Aeneia puppis +prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones, +imminet Ida super, profugis gratissima Teucris. +Hic magnus sedet Aeneas secumque volutat +eventus belli varios, Pallasque sinistro +adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae +noctis iter, iam quae passus terraque marique. + +Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, +quae manus interea Tuscis comitetur ab oris +Aenean armetque rates pelagoque vehatur. + +Massicus aerata princeps secat aequora tigri: +sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi +quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae +gorytique leves umeris et letifer arcus. +Una torvus Abas: huic totum insignibus armis +agmen et aurato fulgebat Apolline puppis. +Sescentos illi dederat Populonia mater +expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos +insula inexhaustis Chalybum generosa metallis. +Tertius ille hominum divomque interpres Asilas, +cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent +et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes, +mille rapit densos acie atque horrentibus hastis. +Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae, +urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur, +Astur equo fidens et versicoloribus armis. +Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi) +qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis, +et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae. + +Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, +transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo, +cuius olorinae surgunt de vertice pennae, +crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae. +Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati, +populeas inter frondes umbramque sororum +dum canit et maestum Musa solatur amorem, +canentem molli pluma duxisse senectam, +linquentem terras et sidera voce sequentem. +Filius, aequalis comitatus classe catervas, +ingentem remis Centaurum promovet: ille +instat aquae saxumque undis immane minatur +arduus et longa sulcat maria alta carina. + +Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris, +fatidicae Mantus et Tusci filius amnis, +qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen, +Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum: +gens illi triplex, populi sub gente quaterni, +ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires. +Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat, +quos patre Benaco velatus harundine glauca +Mincius infesta ducebat in aequora pinu. +It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum +verberat adsurgens, spumant vada marmore verso. +Hunc vehit immanis Triton et caerula concha +exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti +frons hominem praefert, in pristim desinit alvus: +spumea semifero sub pectore murmurat unda. + +Tot lecti proceres ter denis navibus ibant +subsidio Troiae et campos salis aera secabant. + +Iamque dies caelo concesserat almaque curru +noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum: +Aeneas (neque enim membris dat cura quietem) +ipse sedens clavumque regit velisque ministrat. +Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum +occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe +numen habere maris nymphasque e navibus esse +iusserat, innabant pariter fluctusque secabant, +quot prius aeratae steterant ad litora prorae. +Agnoscunt longe regem lustrantque choreis, +quarum quae fandi doctissima Cymodocea +pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso +eminet ac laeva tacitis subremigat undis, +tum sic ignarum adloquitur: `Vigilasne, deum gens, +Aenea? Vigila et velis immitte rudentis. +Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus, +nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nos +praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat, +rupimus invitae tua vincula teque per aequor +quaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit +et dedit esse deas aevumque agitare sub undis. +At puer Ascanius muro fossisque tenetur +tela inter media atque horrentis Marte Latinos. +Iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco +Arcas eques: medias illis opponere turmas, +ne castris iungant, certast sententia Turno. +Surge age et Aurora socios veniente vocari +primus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse +invictum Ignipotens atque oras ambiit auro. +Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris, +ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.' +Dixerat, et dextra discedens impulit altam +haud ignara modi puppim: fugit illa per undas +ocior et iaculo et ventos aequante sagitta. +Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse +Tros Anchisiades; animos tamen omine tollit. +Tum breviter super adspectans convexa precatur: +`Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi +turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones, +tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques +augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.' +Tantum effatus. Et interea revoluta rubebat +matura iam luce dies noctemque fugarat: +principio sociis edicit, signa sequantur +atque animos aptent armis pugnaeque parent se. +Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra, +stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra +extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt +Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras, +tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris +Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant +cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo. +At Rutulo regi ducibusque ea mira videri +Ausoniis, donec versas ad litora puppes +respiciunt totumque adlabi classibus aequor. +Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma +funditur et vastos umbo vomit aureus ignes: +non secus ac liquida siquando nocte cometae +sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor, +ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris, +nascitur et laevo contristat lumine caelum. + +Haud tamen audaci Turno fiducia cessit +litora praecipere et venientis pellere terra. +[ultro animos tollit dictis atque increpat ultro] +`Quod votis optastis, adest, perfringere dextra; +in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto +quisque suae tectique memor, nunc magna referto +facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam, +dum trepidi egressisque labant vestigia prima. +Audentis Fortuna iuvat,' +haec ait et secum versat, quos ducere contra +vel quibus obsessos possit concredere muros. + +Interea Aeneas socios de puppibus altis +pontibus exponit. Multi servare recursus +languentis pelagi et brevibus se credere saltu, +per remos alii. Speculatus litora Tarchon, +qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda, +sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu, +advertit subito proram sociosque precatur: +`Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis; +tollite, ferte rates; inimicam findite rostris +hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina. +Frangere nec tali puppim statione recuso +arrepta tellure semel.' Quae talia postquam +effatus Tarchon, socii consurgere tonsis +spumantisque rates arvis inferre Latinis, +donec rostra tenent siccum et sedere carinae +omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon. +Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo, +anceps sustentata diu fluctusque fatigat, +solvitur atque viros mediis exponit in undis +fragmina remorum quos et fluitantia transtra +impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens. +Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer +totam aciem in Teucros et contra in litore sistit. +Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis +Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos +occiso Therone, virum qui maximus ultro +Aenean petit: huic gladio perque aerea suta, +per tunicam squalentem auro latus haurit apertum. +Inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta +et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri +quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum +immanemque Gyan, sternentis agmina clava, +deiecit Leto: nihil illos Herculis arma +nec validae iuvere manus genitorque Melampus, +Alcidae comes usque gravis dum terra labores +praebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis, +intorquens iaculum clamanti sistit in ore. +Tu quoque, flaventem prima lanugine malas +dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon, +Dardania stratus dextra, securus amorum, +qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres, +ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci +progenies, septem numero, septenaque tela +coniciunt; partim galea clipeoque resultant +inrita, deflexit partim stringentia corpus +alma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten: +`Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra +torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium +Iliacis campis.' Tum magnam corripit hastam +et iacit: illa volans clipei transverberat aera +Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit. +Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem +sustentat dextra: traiecto missa lacerto +protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem, +dexteraque ex umero nervis moribunda pependit. +Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto +Aenean petiit; sed non et figere contra +est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae. +Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus +advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta +sub mentum graviter pressa pariterque loquentis +vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille +fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem. +Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema +et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit, +per varios sternit casus. Accurrit Halaesus +Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles, +insignis Messapus equis. Expellere tendunt +nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso +Ausoniae. Magno discordes aethere venti +proelia ceu tollunt animis et viribus aequis; +non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit; +anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra: +haud aliter Troianae acies aciesque Latinae +concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir. + +At parte ex alia, qua saxa rotantia late +impulerat torrens arbustaque diruta ripis, +Arcadas insuetos acies inferre pedestris +ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci +(aspera quis natura loci dimittere quando +suasit equos), unum quod rebus restat egenis, +nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris: +`Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta, +per ducis Evandri nomen devictaque bella +Opemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi, +fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis +est via. Qua globus ille virum densissimus urget, +hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit. +Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste +mortales, totidem nobis animaeque manusque. +Ecce, maris magna claudit nos obice pontus, +deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?' +Haec ait et medius densos prorumpit in hostis. +Obvius huic primum, fatis adductus iniquis, +fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum, +intorto figit telo, discrimina costis +per medium qua spina dabat, hastamque receptat +ossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo, +ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem, +dum furit, incautum crudeli morte sodalis +excipit atque ensem tumido in pulmone recondit. +Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta +Anchemolum, thalamos ausum incestare novercae. +Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris, +Daucia, Laride Thymberque, simillima proles, +indiscreta suis gratusque parentibus error; +at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas: +nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis; +te decisa suum, Laride, dextera quaerit +semianimesque micant digiti ferrumque retractant. +Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis +facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis. +Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter +traicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo; +Ilo namque procul validam direxerat hastam, +quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra, +te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus +caedit semianimis Rutulorum calcibus arva. +Ac velut optato ventis aestate coortis +dispersa immittit silvis incendia pastor, +correptis subito mediis extenditur una +horrida per latos acies Volcania campos; +ille sedens victor flammas despectat ovantis: +non aliter socium virtus coit omnis in unum +teque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus +tendit in adversos seque in sua conligit arma. +Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque, +Strymonio dextram fulgenti deripit ense +elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis +ossaque dispersit cerebro permixta cruento. +Fata canens silvis genitor celarat Halaesum: +ut senior leto canentia lumina solvit, +iniecere manum Parcae telisque sacrarunt +Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus: +`Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, +fortunam atque viam duri per pectus Halaesi. +Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.' +Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus, +Arcadio infelix telo dat pectus inermum. +At non caede viri tanta perterrita Lausus, +pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem +oppositum interimit, pugnae nodumque moramque. +Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci +et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri. +Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis. +Extremi addensent acies nec turba moveri +tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget, +hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas: +egregii forma, sed quis Fortuna negarat +in patriam reditus. Ipsos concurrere passus +haud tamen inter se magni regnator Olympi: +mox illos sua fata manent maiore sub hoste. + +Interea soror alma monet succedere Lauso +Turnum, qui volucri curru medium secat agmen. +Ut vidit socios: `Tempus desistere pugnae; +solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas +debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.' +Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso. +At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba +miratus stupet in Turno corpusque per ingens +lumina volvit obitque truci procul omnia visus +talibus et dictis it contra dicta tyranni: +`Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis +aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est. +Tolle minas.' Fatus medium procedit in aequor. +Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis. +Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire +comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta +stare procul campis meditantem in proelia taurum, +advolat: haud alia est Turni venientis imago. +Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae, +ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum +viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur: +`Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti, +te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis. +Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta +victoremque ferant morientia lumina Turni.' +Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo +corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis. +Tum Genitor natum dictis adfatur amicis: +`Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus +omnibus est vitae: sed famam extendere factis, +hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis +tot nati cecidere deum; quin occidit una +Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum +fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.' +Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis. +At Pallas magnis emittit viribus hastam +vaginaque cava fulgentem deripit ensem. +Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa +incidit atque viam clipei molita per oras +tandem etiam magno strinxit de corpore Turni. +Hic Turnus ferro praefixum robur acuto +in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur: +`Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.' +Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris, +quem pellis totiens obeat circumdata tauri, +vibranti cuspis medium transverberat ictu +loricaeque moras et pectus perforat ingens. +Ille rapit calidum frustra de volnere telum: +una eademque via sanguis animusque sequuntur. +Corruit in volnus, sonitum super arma dedere +et terram hostilem moriens petit ore cruento. +Quem Turnus super adsistens, +`Arcades, haec,' inquit, `memores mea dicta referte +Euandro; qualem meruit, Pallanta remitto. +Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est, +largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo +hospitia.' Et laevo pressit pede talia fatus +exanimem, rapiens immania pondera baltei +impressumque nefas, una sub nocte iugali +caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti, +quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro; +quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus. +Nescia mens hominum fati sortisque futurae +et servare modum, rebus sublata secundis! +Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum +intactum Pallanta et cum spolia ista diemque +oderit. At socii multo gemitu lacrimisque +impositum scuto referunt Pallanta frequentes. +O dolor atque decus magnum rediture parenti +haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert, +cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos. + +Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor +advolat Aeneae, tenui discrimine leti +esse suos, versis tempus succurrere Teucris. +Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen +ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum +caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis +omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas +tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos +quattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens, +viventis rapit, inferias quos immolet umbris +captivoque rogi perfundat sanguine flammas. +Inde Mago procul infensam contenderat hastam. +Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta, +et genua amplectens effatur talia supplex: +`Per patrios manis et spes surgentis Iuli +te precor, hanc animam serves natoque patrique. +Est domus alta, iacent penitus defossa talenta +caelati argenti, sunt auri pondera facti +infectique mihi. Non hic victoria Teucrum +vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.' +Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: +`Argenti atque auri memoras quae multa talenta, +natis parce tuis. Belli commercia Turnus +sustulit ista prior iam tum Pallante perempto. +Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.' +Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa +cervice orantis capulo tenus applicat ensem. +Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos, +infula cui sacra redimibat tempora vitta, +totus conlucens veste atque insignibus armis. +Quem congressus agit campo lapsumque superstans +immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus +lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum. +Instaurant acies Volcani stirpe creatus +Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro: +Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram +et totum clipei ferro deiecerat orbem; +dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo +crediderat caeloque animum fortasse ferebat +canitiemque sibi et longos promiserat annos: +Tarquitus exultans contra fulgentibus armis, +silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat, +obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta +loricam clipeique ingens onus impedit hasta; +tum caput orantis nequiquam et multa parantis +dicere deturbat terrae truncumque tepentem +provolvens super haec inimico pectore fatur: +`Istic nunc, metuende, iace. Non te optima mater +condet humi patrioque onerabit membra sepulchro: +alitibus linquere feris aut gurgite mersum +unda feret piscesque impasti volnera lambent.' +Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni, +persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem, +magnanimo Volcente satum, ditissimus agri +qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis. +Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt +centenasque manus, quinquaginta oribus ignem +pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra +tot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses: +sic toto Aeneas desaevit in aequore victor, +ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei +quadriiugis in equos adversaque pectora tendit. +Atque illi longe gradientem et dira frementem +ut videre, metu versi retroque ruentes +effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus. +Interea biiugis infert se Lucagus albis +in medios fraterque Liger; sed frater habenis +flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem. +Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis: +inruit adversaque ingens apparuit hasta. +Cui Liger: +`Non Diomedis equos nec currum cernis Achillis +aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi +his dabitur terris.' Vesano talia late +dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros +dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem. +Lucagus ut pronus pendens in verbera telo +admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo +aptet se pugnae, subit oras hasta per imas +fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen: +excussus curru moribundus volvitur arvis. +Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris: +`Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum +prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae: +ipse rotis saliens iuga deseris.' Haec ita fatus +arripuit biiugos; frater tendebat inertis +infelix palmas, curru delapsus eodem: +`Per te, per qui te talem genuere parentes, +vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.' +Pluribus oranti Aeneas: `Haud talia dudum +dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.' +Tum latebras animae pectus mucrone recludit. +Talia per campos edebat funera ductor +Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri +more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt +Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus. +Iunonem interea compellat Iuppiter ultro: +`O germana mihi atque eadem gratissima coniunx, +ut rebare, Venus, nec te sententia fallit, +Troianas sustentat opes, non vivida bello +dextra viris animusque ferox patiensque pericli.' +Cui Iuno summissa `Quid, o pulcherrime coniunx, +sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem? +Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat, +vis in amore foret, non hoc mihi namque negares, +omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum +et Dauno possem incolumem servare parenti. +Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas. +Ille tamen nostra deducit origine nomen +Pilumnusque illi quartus pater et tua larga +saepe manu multisque oneravit limina donis.' +Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi: +`Si mora praesentis leti tempusque caduco +oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis, +tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis +hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis +sub precibus venia ulla latet totumque moveri +mutarive putas bellum, spes pascis inanis.' +Et Iuno adlacrimans: `Quid si, quae voce gravaris, +mente dares atque haec Turno rata vita maneret? +Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri +vana feror. Quod ut O potius formidine falsa +ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!' +Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto +misit, agens hiemem nimbo succincta per auras, +Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit. +Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram +in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum, +Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque +divini adsimulat capitis, dat inania verba, +dat sine mente sonum gressusque effingit euntis, +morte obita qualis fama est volitare figuras +aut quae sopitos deludunt somnia sensus. +At primas laeta ante acies exsultat imago +inritatque virum telis et voce lacessit. +Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam +conicit: illa dato vertit vestigia tergo. +Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus +credidit atque animo spem turbidus hausit inanem, +`Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos; +hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.' +Talia vociferans sequitur strictumque coruscat +mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos. +Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi +expositis stabat scalis et ponte parato, +qua rex Clusinis advectus Osinius oris. +Huc sese trepida Aeneae fugientis imago +conicit in latebras; nec Turnus segnior instat +exsuperatque moras et pontis transilit altos. +Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem +avolsamque rapit revoluta per aequora navem. +Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit; +obvia multa virum demittit corpora morti: +tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago, +sed sublime volans nubi se immiscuit atrae. +Cum Turnum medio interea fert aequore turbo. +Respicit ignarus rerum ingratusque salutis +et duplicis cum voce manus ad sidera tendit: +`Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum +duxisti et talis voluisti expendere poenas? +Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit? +Laurentisne iterum muros aut castra videbo? +Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti? +Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui +et nunc palantis video gemitumque cadentum +accipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat +terra mihi? Vos O potius miserescite venti: +in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro +ferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis, +quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.' +Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc, +an sese mucrone ob tantum dedecus amens +induat et crudum per costas exigat ensem, +fluctibus an iaciat mediis et litora nando +curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma. +Ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno +continuit iuvenemque animi miserata repressit. +Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo +et patris antiquam Dauni defertur ad urbem. + +At Iovis interea monitis Mezentius ardens +succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis. +Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni, +uni odiisque viro telisque frequentibus instant. +Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor, +obvia ventorum furiis expostaque ponto, +vim cunctam atque minas perfert caelique marisque, +ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum +sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem, +sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis +occupat os faciemque adversam, poplite Palmum +succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso +donat habere umeris et vertice figere cristas. +Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta +aequalem comitemque, una quem nocte Theano +in lucem genitori Amyco dedit et face praegnans +Cisseis regina Parin creat: urbe paterna +occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta. +Ac velut ille canum morsu de montibus altis +actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos +defendit multosve palus Laurentia, silva +pastus harundinea, postquam inter retia ventum est, +substitit infremuitque ferox et inhorruit armos, +nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus, +sed iaculis tutisque procul clamoribus instant; +haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae, +non ulli est animus stricto concurrere ferro; +missilibus longe et vasto clamore lacessunt: +ille autem impavidus partis cunctatur in omnis, +dentibus infrendens, et tergo decutit hastas. +Venerat antiquis Corythi de finibus Acron, +Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos. +Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit, +purpureum pennis et pactae coniugis ostro: +impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans, +suadet enim vesana fames, si forte fugacem +conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, +gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret +visceribus super accumbens, lavit inproba taeter +ora cruor, +sic ruit in densos alacer Mezentius hostis. +Sternitur infelix Acron et calcibus atram +tundit humum expirans infractaque tela cruentat. +Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden +sternere nec iacta caecum dare cuspide volnus: +obvius adversoque occurrit seque viro vir +contulit, haud furto melior, sed fortibus armis. +Tum super abiectum posito pede nixus et hasta: +`Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.' +Conclamant socii laetum paeana secuti. +Ille autem exspirans: `Non me, quicumque es, inulto, +victor, nec longum laetabere: te quoque fata +prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.' +Ad quae subridens mixta Mezentius ira: +`Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex +viderit.' Hoc dicens eduxit corpore telum: +olli dura quies oculos et ferreus urget +somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem. + +Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen +Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen, +Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten, +illum infrenis equi lapsu tellure iacentem, +hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis, +quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae +deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces +insidiis, iaculo et longe fallente sagitta. + +Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors +funera: caedebant pariter pariterque ruebant +victores victique, neque his fuga nota neque illis. +Di Iovis in tectis iram miserantur inanem +amborum et tantos mortalibus esse labores: +hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno, +pallida Tisiphone media inter milia saevit. +At vero ingentem quatiens Mezentius hastam +turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion, +cum pedes incedit medii per maxima Nerei +stagna viam scindens, umero supereminet undas +aut summis referens annosam montibus ornum +ingrediturque solo et caput inter nubila condit: +talis se vastis infert Mezentius armis. +Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo, +obvius ire parat. Manet imperterritus ille, +hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat; +atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae: +`Dextra mihi deus et telum, quod missile libro, +nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis +indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum +Aeneae.' Dixit stridentemque eminus hastam +iecit; at illa volans clipeo est excussa proculque +egregium Antoren latus inter et ilia figit, +Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis +haeserat Euandro atque Itala consederat urbe. +Sternitur infelix alieno volnere caelumque +aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos +tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem +aere cavum triplici, per linea terga tribusque +transit intextum tauris opus imaque sedit +inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem +Aeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus, +eripit a femine et trepidanti fervidus instat. +Ingemuit cari graviter genitoris amore, +ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae. +Hic mortis durae casum tuaque optima facta, +siqua fidem tanto est operi latura vetustas, +non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo. +Ille pedem referens et inutilis inque ligatus +cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat: +prorupit iuvenis seseque immiscuit armis +iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis +Aeneae subiit mucronem ipsumque morando +sustinuit. Socii magno clamore sequuntur, +dum genitor nati parma protectus abiret, +telaque coniciunt proturbantque eminus hostem +missilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se. +Ac velut effusa siquando grandine nimbi +praecipitant, omnis campis diffugit arator +omnis et agricola et tuta latet arce viator, +aut amnis ripis aut alti fornice saxi, +dum pluit in terris, ut possint sole reducto +exercere diem: sic obrutus undique telis +Aeneas nubem belli, dum detonet omnis, +sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur: +`Quo moriture ruis maioraque viribus audes? +Fallit te incautum pietas tua.' Nec minus ille +exsultat demens; saevae iamque altius irae +Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso +Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem +per medium Aeneas iuvenem totumque recondit. +Transiit et parmam mucro, levia arma minacis, +et tunicam, molli mater quam neverat auro, +implevitque sinum sanguis; tum vita per auras +concessit maesta ad manis corpusque reliquit. +At vero ut voltum vidit morientis et ora, +ora modis Anchisiades pallentia miris, +ingemuit miserans graviter dextramque tetendit, +et mentem patriae subiit pietatis imago. +`Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis, +quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum? +Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum +manibus et cineri, siqua est ea cura, remitto. +Hoc tamen infelix miseram solabere mortem: +Aeneae magni dextra cadis.' Increpat ultro +cunctantis socios et terra sublevat ipsum, +sanguine turpantem comptos de more capillos. +Interea genitor Tiberini ad fluminis undam +volnera siccabat lymphis corpusque levabat +arboris adclinis trunco. Procul aerea ramis +dependet galea et prato gravia arma quiescunt. +Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans +colla fovet, fusus propexam in pectore barbam; +multa super Lauso rogitat multumque remittit +qui revocent maestique ferant mandata parentis. +At Lausum socii exanimem super arma ferebant +flentes, ingentem atque ingenti volnere victum. +Agnovit longe gemitum praesaga mali mens: +canitiem multo deformat pulvere et ambas +ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret. +`Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas, +ut pro me hostili paterer succedere dextrae, +quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor, +morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum +exitium infelix, nunc alte volnus adactum! +Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen, +pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis. +Debueram patriae poenas odiisque meorum: +omnis per mortis animam sontem ipse dedissem! +Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo. +Sed linquam.' Simul hoc dicens attollit in aegrum +se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet, +haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi, +hoc solamen erat; bellis hoc victor abibat +omnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit: +`Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est, +viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti +et caput Aeneae referes Lausique dolorum +ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis, +occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo, +iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.' +Dixit et exceptus tergo consueta locavit +membra manusque ambas iaculis oneravit acutis, +aere caput fulgens cristaque hirsutus equina. +Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens +uno in corde pudor mixtoque insania luctu, +[et furiis agitatus amor et conscia virtus.] +Atque hic Aenean magna ter voce vocavit. +Aeneas agnovit enim laetusque precatur: +`Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo, +incipias conferre manum.' +Tantum effatus et infesta subit obvius hasta. +Ille autem: `Quid me erepto, saevissime, nato +terres? Haec via sola fuit, qua perdere posses. +Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli. +Desine: nam venio moriturus et haec tibi porto +dona prius.' Dixit telumque intorsit in hostem; +inde aliud super atque aliud figitque volatque +ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo. +Ter circum adstantem laevos equitavit in orbes +tela manu iaciens, ter secum Troius heros +immanem aerato circumfert tegmine silvam. +Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet +vellere et urgetur pugna congressus iniqua, +multa movens animo iam tandem erumpit et inter +bellatoris equi cava tempora conicit hastam. +Tollit se arrectum quadrupes et calcibus auras +verberat effusumque equitem super ipse secutus +implicat eiectoque incumbit cernuus armo. +Clamore incendunt caelum Troesque Latinique. +Advolat Aeneas vaginaque eripit ensem +et super haec: `Ubi nunc Mezentius acer et illa +effera vis animi? `Contra Tyrrhenus, ut auras +suspiciens hausit caelum mentemque recepit: +`Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris? +Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni, +nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus. +Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro: +corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum +circumstare odia: hunc, oro, defende furorem +et me consortem nati concede sepulchro.' +Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem +undantique animam diffundit in arva cruore. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER XI + +OCEANUM interea surgens Aurora reliquit: +Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis +praecipitant curae turbataque funere mens est, +vota deum primo victor solvebat Eoo. +Ingentem quercum decisis undique ramis +constituit tumulo fulgentiaque induit arma, +Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum, +bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas +telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum +perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae +subligat atque ensem collo suspendit eburnum. +Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat +turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis: +`Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto, +quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo +primitiae, manibusque meis Mezentius hic est. +Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos. +Arma parate animis et spe praesumite bellum, +nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa +adnuerint superi pubemque educere castris, +impediat segnisve metu sententia tardet. +Interea socios inhumataque corpora terrae +mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est. +Ite,' ait, `egregias animas, quae sanguine nobis +hanc patriam peperere suo, decorate supremis +muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem +mittatur Pallas, quem non virtutis egentem +abstulit atra dies et funere mersit acerbo.' + +Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum, +corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes +servabat senior, qui Parrhasio Evandro +armiger ante fuit, sed non felicibus aeque +tum comes auspiciis caro datus ibat alumno. +Circum omnis famulumque manus Troianaque turba +et maestum Iliades crinem de more solutae. +Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis, +ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt +pectoribus, maestoque immugit regia luctu. +Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora +ut vidit levique patens in pectore vulnus +cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis. +`Tene,' inquit, `miserande puer, cum laeta veniret, +invidit Fortuna mihi, ne regna videres +nostra neque ad sedes victor veherere paternas? +Non haec Evandro de te promissa parenti +discedens dederam, cum me complexus euntem +mitteret in magnum imperium metuensque moneret +acris esse viros, cum dura proelia gente. +Et nunc ille quidem spe multum captus inani +fors et vota facit cumulatque altaria donis: +nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis +debentem vano maesti comitamur honore. +Infelix, nati funus crudele videbis! +Hi nostri reditus expectatique triumphi! +Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis +vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum +optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum +praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!' + +Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus +imperat et toto lectos ex agmine mittit +mille viros, qui supremum comitentur honorem +intersintque patris lacrimis, solacia luctus +exigua ingentis, misero sed debita patri. +Haud segnes alii crates et molle feretrum +arbuteis texunt virgis et vimine querno +exstructosque toros obtentu frondis inumbrant. +Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt, +qualem virgineo demessum pollice florem +seu mollis violae seu languentis hyacinthi, +cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit: +non iam mater alit tellus viresque ministrat. +Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis +extulit Aeneas, quas illi laeta laborum +ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido +fecerat et tenui telas discreverat auro. +Harum unam iuveni supremum maestus honorem +induit arsurasque comas obnubit amictu, +multaque praeterea Laurentis praemia pugnae +aggerat et longo praedam iubet ordine duci. +Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem. +Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris +inferias, caeso sparsuros sanguine flammas, +indutosque iubet truncos hostilibus armis +ipsos ferre duces inimicaque nomina figi. +Ducitur infelix aevo confectus Acoetes: +pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora +sternitur et toto proiectus corpore terrae. . . +Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus. +Post bellator equus positis insignibus Aethon +it lacrimans guttisque umectat grandibus ora. +Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus +victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur +Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis. +Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo, +substitit Aeneas gemituque haec addidit alto: +`Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli +fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla, +aeternumque vale.' Nec plura effatus ad altos +tendebat muros gressumque in castra ferebat. + +Iamque oratores aderant ex urbe Latina, +velati ramis oleae veniamque rogantes: +corpora, per campos ferro quae fusa iacebant, +redderet ac tumulo sineret succedere terrae; +nullum cum victis certamen et aethere cassis; +parceret hospitibus quondam socerisque vocatis. +Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis +prosequitur venia et verbis haec insuper addit: +`Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini, +implicuit bello, qui nos fugiatis amicos? +Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis +oratis? Equidem et vivis concedere vellem. +Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent, +nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit +hospitia et Turni potius se credidit armis. +Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti. +Si bellum finire manu, si pellere Teucros +apparat, his mecum decuit concurrere telis: +vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset. +Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.' +Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes +conversique oculos inter se atque ora tenebant. +Tum senior semperque odiis et crimine Drances +infensus iuveni Turno sic ore vicissim +orsa refert: `O fama ingens, ingentior armis +vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem? +Iustitiaene prius mirer belline laborum? +Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem +et te, siqua viam dederit fortuna, Latino +iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus. +Quin et fatalis murorum attollere moles +saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.' +Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant. +Bis senos pepigere dies et pace sequestra +per silvas Teucri mixtique inpune Latini +erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni +fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus, +robora nec cuneis et olentem scindere cedrum +nec plaustris cessant vectare gementibus ornos. + +Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus, +Evandrum Evandrique domos et moenia replet, +quae modo victorem Latio Pallanta ferebat. +Arcades ad portas ruere et de more vetusto +funereas rapuere faces; lucet via longo +ordine flammarum et late discriminat agros. +Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit +agmina. Quae postquam matres succedere tectis +viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem. +At non Evandrum potis est vis ulla tenere, +sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto +procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque, +et via vix tandem vocis laxata dolore est. +`Non haec, O Palla, dederas promissa parenti, +cautius ut saevo velles te credere Marti; +haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis +et praedulce decus primo certamine posset. +Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui +dura rudimenta et nulli exaudita deorum +vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx, +felix morte tua neque in hunc servata dolorem! +Contra ego vivendo vici mea fata, superstes +restarem ut genitor. Troum socia arma secutum +obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem +atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret, +nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas +iunximus hospitio dextras: sors ista senectae +debita erat nostrae. Quod si immatura manebat +mors natum, caesis Volscorum milibus ante +ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit. +Quin ego non alio digner te funere, Palla, +quam pius Aeneas [et quam magni Phryges et quam +Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.] +Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto: +tu quoque nunc stares immanis truncus in armis, +esset par aetas et idem si robur ab annis, +Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis? +Vadite et haec memores regi mandata referte: +quod vitam moror invisam Pallante perempto, +dextera causa tua est, Turnum natoque patrique +quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus +fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero, +nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.' + +Aurora interea miseris mortalibus almam +extulerat lucem, referens opera atque labores: +iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon +constituere pyras. Huc corpora quisque suorum +more tulere patrum, subiectisque ignibus atris +conditur in tenebras altum caligine caelum. +Ter circum accensos cincti fulgentibus armis +decurrere rogos, ter maestum funeris ignem +lustravere in equis ululatusque ore dedere; +spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma: +it caelo clamorque virum clangorque tubarum. +Hic alii spolia occisis derepta Latinis +coniciunt igni, galeas ensesque decoros +frenaque ferventisque rotas; pars munera nota, +ipsorum clipeos et non felicia tela. +Multa boum circa mactantur corpora Morti, +saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris +in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto +ardentis spectant socios semustaque servant +busta neque avelli possunt, nox umida donec +invertit caelum stellis ardentibus aptum. + +Nec minus et miseri diversa in parte Latini +innumeras struxere pyras, et corpora partim +multa virum terrae infodiunt avectaque partim +finitimos tollunt in agros urbique remittunt, +cetera confusaeque ingentem caedis acervum +nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti +certatim crebris conlucent ignibus agri. +Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram: +maerentes altum cinerem et confusa ruebant +ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae. +Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini, +praecipuus fragor et longi pars maxima luctus. +Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum +pectora maerentum puerique parentibus orbi +dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos: +ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro, +qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores. +ingravat haec saevus Drances solumque vocari +testatur, solum posci in certamina Turnum. +Multa simul contra variis sententia dictis +pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat, +multa virum meritis sustentat fama tropaeis. + +Hos inter motus, medio in flagrante tumultu, +ecce super maesti magna Diomedis ab urbe +legati responsa ferunt: nihil omnibus actum +tantorum impensis operum, nil dona neque aurum +nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis +quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum. +Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus. +Fatalem Aenean manifesto numine ferri +admonet ira deum tumulique ante ora recentes. +Ergo concilium magnum primosque suorum +imperio accitos alta intra limina cogit. +olli convenere fluuntque ad regia plenis +tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo +et primus sceptris haud laeta fronte Latinus. +Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos, +quae referant, fari iubet et responsa reposcit +ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis, +et Venulus dicto parens ita farier infit: + +`Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra +atque iter emensi casus superavimus omnis +contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus. +Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis +victor Gargani condebat Iapygis agris. +Postquam introgressi et coram data copia fandi, +munera praeferimus, nomen patriamque docemus, +qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos. +Auditis ille haec placido sic reddidit ore: +``O fortunatae gentes, Saturnia regna, +antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos +sollicitat suadetque ignota lacessere bella? +Quicumque Iliacos ferro violavimus agros, +mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis, +quos Simois premat ille viros, infanda per orbem +supplicia et scelerum poenas expendimus omnes, +vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae +sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus. +Militia ex illa diversum ad litus abacti +Atrides Protei Menelaus adusque columnas +exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes. +Regna Neoptolemi referam versosque penates +Idomenei? Libycone habitantis litore Locros? +Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom +coniugis infandae prima inter limina dextra +oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter. +Invidisse deos, patriis ut redditus aris +coniugium optatum et pulchram Calydona viderem? +Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur, +et socii amissi petierunt aethera pennis +fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum +supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent. +Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt +tempore, cum ferro caelestia corpora demens +adpetii et Veneris violavi volnere dextram. +Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas: +nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum +Pergama, nec veterum memini laetorve malorum. +Munera, quae patriis ad me portatis ab oris, +vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra +contulimusque manus: experto credite, quantus +in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam. +Si duo praeterea talis Idaea tulisset +terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes +Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis. +Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae, +Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium +haesit et in decimum vestigia rettulit annum. +Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis +hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae, +qua datur; ast armis concurrant arma cavete.'' +Et responsa simul quae sint, rex optime, regis +audisti et quae sit magno sententia bello.' + +Vix ea legati, variusque per ora cucurrit +Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur +cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur +vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis. +Ut primum placati animi et trepida ora quierunt, +praefatus divos solio rex infit ab alto: +`Ante equidem summa de re statuisse, Latini, +et vellem et fuerat melius, non tempore tali +cogere concilium. cum muros adsidet hostis. +Bellum importunum, cives, cum gente deorum +invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant +proelia: nec victi possunt absistere ferro. +Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis, +ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis; +cetera qua rerum iaceant perculsa ruina, +ante oculos interque manus sunt omnia vestras. +Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus +esse, fuit; toto certatum est corpore regni. +Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti +expediam et paucis, animos adhibete, docebo. +Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni, +longus in occasum, finis super usque Sicanos; +Aurunci Rutulique serunt et vomere duros +exercent colles atque horum asperrima pascunt. +Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis +cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas +dicamus leges sociosque in regna vocemus. +Considant, si tantus amor, et moenia condant. +Sin alios finis aliamque capessere gentem +est animus possuntque solo decedere nostro: +bis denas Italo texamus robore navis +seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam +materies, ipsi numerumque modumque carinis +praecipiant, nos aera manus navalia demus. +Praeterea qui dicta ferant et foedera firment +centum oratores prima de gente Latinos +ire placet pacisque manu praetendere ramos, +munera portantis aurique eborisque talenta +et sellam regni trabeamque insignia nostri. +Consulite in medium et rebus succurrite fessis.' + +Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni +obliqua invidia stimulisque agitabat amaris, +largus opum et lingua melior, sed frigida bello +dextera, consiliis habitus non futilis auctor, +seditione potens (genus huic materna superbum +nobilitas dabat, incertum de patre ferebat), +surgit et his onerat dictis atque aggerat iras: +`Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem +consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur, +quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant. +Det libertatem fandi flatusque remittat +cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros +(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur) +lumina tot cecidisse ducum totamque videmus +consedisse urbem luctu, dum Troia temptat +castra fugae fidens et caelum territat armis. +Unum etiam donis istis, quae plurima mitti +Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum, +adicias nec te ullius violentia vincat, +quin natam egregio genero dignisque hymenaeis +des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas. +Quod si tantus habet mentes et pectora terror, +ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso: +cedat, ius proprium regi patriaeque remittat. +Quid miseros totiens in aperta pericula cives +proicis, O Latio caput horum et causa malorum? +Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes, +Turne, simul pacis solum inviolabile pignus. +Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse +nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum, +pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi +vidimus ingentis et desolavimus agros. +Aut si fama movet, si tantum pectore robur +concipis et si adeo dotalis regia cordi est, +aude atque adversum fidens fer pectus in hostem. +Scilicet ut Turno contingat regia coniunx, +nos animae viles, inhumata infletaque turba, +sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis, +si patrii quid Martis habes, illum aspice contra, +qui vocat.' + +Talibus exarsit dictis violentia Turni; +dat gemitum rumpitque has imo pectore voces +`Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi +tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis +primus ades. Sed non replenda est curia verbis, +quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem +agger murorum nec inundant sanguine fossae. +Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris +argue tu, Drance, quando tot stragis acervos +Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis +insignis agros. Possit quid vivida virtus, +experiare licet; nec longe scilicet hostes +quaerendi nobis: circumstant undique muros. +Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors +ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis +semper erit? +Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum +arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim +sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit +procubuisse domum atque exutos Arcadas armis? +Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens +et quos mille die victor sub Tartara misi, +inclusus muris hostilique aggere saeptus. +``Nulla salus bello.'' Capiti cane talia, demens, +Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno +ne cessa turbare metu atque extollere vires +gentis bis victae, contra premere arma Latini. +Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt, +nunc et Tydides et Larissaeus Achilles, +amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas. +Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit +artificis scelus et formidine crimen acerbat. +Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri, +amittes: habitet tecum et sit pectore in isto. +Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor. +Si nullam nostris ultra spem ponis in armis, +si tam deserti sumus et semel agmine verso +funditus occidimus neque habet Fortuna regressum? +oremus pacem et dextras tendamus inertis. +Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset! +Ille mihi ante alios fortunatusque laborum +egregiusque animi, qui, nequid tale videret, +procubuit moriens et humum semel ore momordit. +Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus +auxilioque urbes Italae populique supersunt, +sin et Troianis cum multo gloria venit +sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis +tempestas: cur indecores in limine primo +deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus? +Multa dies variisque labor mutabilis aevi +rettulit in melius, multos alterna revisens +lusit et in solido rursus Fortuna locavit. +Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi: +at Messapus erit felixque Tolumnius et quos +tot populi misere duces, nec parva sequetur +gloria delectos Latio et Laurentibus agris. +Est et Volscorum egregia de gente Camilla, +agmen agens equitum et florentis aere catervas. +Quod si me solum Teucri in certamina poscunt +idque placet tantumque bonis communibus obsto, +non adeo has exosa manus Victoria fugit, +ut tanta quicquam pro spe temptare recusem. +Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem +factaque Vulcani manibus paria induat arma +ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino +Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus, +devovi. ``Solum Aeneas vocat'': et vocet oro, +nec Drances potius, sive est haec ira deorum, +morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.' + +Illi haec inter se dubiis de rebus agebant +certantes; castra Aeneas aciemque movebat: +nuntius ingenti per regia tecta tumultu +ecce ruit magnisque urbem terroribus implet, +instructos acie Tiberino a flumine Teucros +Tyrrhenamque manum totis descendere campis. +Extemplo turbati animi concussaque vulgi +pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae. +Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus, +flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor +dissensu vario magnus se tollit in auras +haud secus atque alto in luco cum forte catervae +consedere avium piscosove amne Padusae +dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni. +`Immo,' ait, `O cives' adrepto tempore, `Turnus,' +`cogite concilium et pacem laudate sedentes: +illi armis in regna ruunt.' Nec plura locutus +corripuit sese et tectis citus extulit altis. +`Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos, +duc,' ait, `et Rutulos. Equitem Messapus in armis +et cum fratre Coras latis diffundite campis. +Pars aditus urbis firmet turrisque capessat, +cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.' +Ilicet in muros tota discurritur urbe. +Consilium ipse pater et magna incepta Latinus +deserit ac tristi turbatus tempore differt +multaque se incusat, qui non adceperit ultro +Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi. +Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque +subvectant. Bello dat signum rauca cruentum +bucina. Tum muros varia cinxere corona +matronae puerique: vocat labor ultimus omnis. +Nec non ad templum summasque ad Palladis arces +subvehitur magna matrum regina caterva +dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo, +causa mali tanti, oculos deiecta decoros. +Succedunt matres et templum ture vaporant +et maestas alto fundunt de limine voces: +`Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo, +frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum +pronum sterne solo portisque effunde sub altis.' +Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus. +Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis +horrebat squamis surasque incluserat auro, +tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem +fulgebatque alta decurrens aureus arce, +exsultatque animis et spe iam praecipit hostem: +qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis +tandem liber equus campoque potitus aperto +aut ille in pastus armentaque tendit equarum +aut adsuetus aquae perfundi flumine noto +emicat adrectisque fremit cervicibus alte +luxurians, luduntque iubae per colla, per armos. +Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla +occurrit portisque ab equo regina sub ipsis +desiluit, quam tota cohors imitata relictis +ad terram defluxit equis; tum talia fatur: +`Turne, sui merito siqua est fiducia forti, +audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae +solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra. +Me sine prima manu temptare pericula belli +tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.' +Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus: +`O decus Italiae virgo, quas dicere grates +quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando +iste animus supra, mecum partire laborem. +Aeneas, ut fama fidem missique reportant +exploratores, equitum levia improbus arma +praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis +per deserta iugo superans adventat ad urbem. +Furta paro belli convexo in tramite silvae? +ut bivias armato obsidam milite fauces. +Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis; +tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae +Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.' +Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis +hortatur sociosque duces et pergit in hostem. +Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi +armorumque dolis, quam densis frondibus atrum +urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit +angustaeque ferunt fauces aditusque maligni. +Hanc super in speculis summoque in vertice montis +planities ignota iacet tutique receptus, +seu dextra laevaque velis occurrere pugnae, +sive instare iugis et grandia volvere saxa. +Huc iuvenis nota fertur regione viarum +arripuitque locum et silvis insedit iniquis. + +Velocem interea superis in sedibus Opim, +unam ex virginibus sociis sacraque caterva, +compellabat et has tristis Latonia voces +ore dabat: `Graditur bellum ad crudele Camilla, +O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis, +cara mihi ante alias.' Neque enim novus iste Dianae +venit amor subitaque animum dulcedine movit. +Pulsus ob invidiam regno viresque superbas +Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe, +infantem fugiens media inter proelia belli +sustulit exsilio comitem matrisque vocavit +nomine Casmillae mutata parte Camillam. +Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat +solorum nemorum: tela undique saeva premebant +et circumfuso volitabant milite Volsci. +Ecce fugae medio summis Amasenus abundans +spumabat ripis: tantus se nubibus imber +ruperat. Ille, innare parans, infantis amore +tardatur caroque oneri timet. Omnia secum +versanti subito vix haec sententia sedit. +Telum immane manu valida quod forte gerebat +bellator, solidum nodis et robore cocto, +huic natam, libro et silvestri subere clausam, +implicat atque habilem mediae circumligat hastae; +quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur: +`Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo, +ipse pater famulam voveo; tua prima per auras +tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor, +diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris. +Dixit et adducto contortum hastile lacerto +immittit: sonuere undae, rapidum super amnem +infelix fugit in iaculo stridente Camilla. +At Metabus, magna propius iam urgente caterva, +dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor +gramineo donum Triviae de caespite vellit. +Non illum tectis ullae, non moenibus urbes +accepere neque ipse manus feritate dedisset: +pastorum et solis exegit montibus aevom. +Hic natam in dumis interque horrentia lustra +armentalis equae mammis et lacte ferino +nutribat, teneris immulgens ubera labris. +Utque pedum primis infans vestigia plantis +institerat, iaculo palmas armavit acuto +spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum. +Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae +tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent. +Tela manu iam tum tenera puerilia torsit +et fundam tereti circum caput egit habena +Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem. +Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres +optavere nurum: sola contenta Diana +aeternum telorum et virginitatis amorem +intemerata colit. `Vellem haud correpta fuisset +militia tali, conata lacessere Teucros: +cara mihi comitumque foret nunc una mearum. +Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis, +abere, nympha, polo finisque invise Latinos, +tristis ubi infausto committitur omine pugna. +Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam: +hac quicumque sacrum violarit volnere corpus, +Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas. +Post ego nube cava miserandae corpus et arma +inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.' +Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras +insonuit, nigro circumdata turbine corpus. + +At manus interea muris Troiana propinquat +Etruscique duces equitumque exercitus omnis, +compositi numero in turmas. Fremit aequore toto +insultans sonipes et pressis pugnat habenis +huc conversus et huc; tum late ferreus hastis +horret ager campique armis sublimibus ardent. +Nec non Messapus contra celeresque Latini +et cum fratre Coras et virginis ala Camillae +adversi campo apparent hastasque reductis +protendunt longe dextris et spicula vibrant, +adventusque virum fremitusque ardescit equorum. +Iamque intra iactum teli progressus uterque +substiterat: subito erumpunt clamore furentisque +exhortantur equos; fundunt simul undique tela +crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra. +Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus +conixi incurrunt hastis primique ruina +dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum +pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus +fulminis in morem aut tormento ponderis acti +praecipitat longe et vitam dispergit in auras. +Extemplo turbatae acies, versique Latini +reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt. +Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas. +Iamque propinquabant portis, rursusque Latini +clamorem tollunt et mollia colla reflectunt: +hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis. +Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus +nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda +spumeus extremamque sinu perfundit arenam, +nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens +saxa fugit litusque vado labente relinquit: +bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos, +bis reiecti armis respectant terga tegentes. +Tertia sed postquam congressi in proelia totas +implicuere inter se acies legitque virum vir: +tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto +armaque corporaque et permixti caede virorum +semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit. +Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire, +hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit. +Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat +vulneris impatiens arrecto pectore crura: +volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan +ingentemque animis, ingentem corpore et armis +deicit Herminium, nudo cui vertice fulva +caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent: +tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos +acta tremit duplicatque virum transfixa dolore. +Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro +certantes pulchramque petunt per vulnera mortem. + +At medias inter caedes exsultat Amazon, +unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla, +et nunc lenta manu spargens hastilia denset, +nunc validam dextra rapit indefessa bipennem; +aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae. +Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit, +spicula converso fugientia dirigit arcu. +At circum lectae comites, Larinaque virgo +Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem, +Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla +delegit pacisque bonas bellique ministras: +quales Threiciae cum flumina Thermodontis +pulsant et pictis bellantur Amazones armis +seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru +Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu +feminea exsultant lunatis agmina peltis. +Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo, +deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis? +Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum +adversi longa transverberat abiete pectus: +sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam +mandit humum moriensque suo se in volnere versat. +Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas +suffosso revolutus equo dum colligit, alter +dum subit ac dextram labenti tendit inermem, +praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum +Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta +Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque; +quotque emissa manu contorsit spicula virgo, +tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis +ignotis et equo venator Iapyge fertur, +cui pellis latos umeros erepta iuvenco +pugnatori operit, caput ingens oris hiatus +et malae texere lupi cum dentibus albis, +agrestisque manus armat sparus; ipse catervis +vertitur in mediis et toto vertice supra est. +Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso, +traicit et super haec inimico pectore fatur: +`Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti? +Advenit qui vestra dies muliebribus armis +verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum +manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.' +Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum +corpora, sed Buten aversum cuspide fixit +loricam galeamque inter, qua colla sedentis +lucent et laevo dependet parma lacerto, +Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem +eludit gyro interior sequiturque sequentem, +tum validam perque arma viro perque ossa securim +altior exsurgens oranti et multa precanti +congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro. +Incidit huic subitoque aspectu territus haesit +Appenninicolae bellator filius Auni, +haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant. +Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae +posse neque instantem reginam avertere cernit, +consilio versare dolos ingressus et astu +incipit haec: `Quid tam egregium, si femina forti +fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo +mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri: +iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.' +Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore +tradit equum comiti paribusque resistit in armis, +ense pedes nudo puraque interrita parma. +At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse, +haud mora, conversisque fugax aufertur habenis +quadrupedemque citum ferrata calce fatigat. +`Vane Ligus frustraque animis elate superbis, +nequiquam patrias temptasti lubricus artis, +nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,' +haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis +transit equum cursu frenisque adversa prehensis +congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit: +quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto +consequitur pennis sublimem in nube columbam +comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis; +tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae. + +At non haec nullis hominum sator atque deorum +observans oculis summo sedet altus Olympo: +Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva +suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras. +Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon +fertur equo variisque instigat vocibus alas, +nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos. +`Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes +Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit? +Femina palantis agit atque haec agmina vertit! +Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris? +At non in Venerem segnes nocturnaque bella +aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi, +exspectate dapes et plenae pocula mensae, +hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex +nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!' +Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse, +concitat et Venulo adversum se turbidus infert +dereptumque ab equo dextra complectitur hostem +et gremium ante suum multa vi concitus aufert. +Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini +convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon +arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta +defringit ferrum et partis rimatur apertas, +qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans +sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit. +Utque volans alte raptum cum fulva draconem +fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit, +saucius at serpens sinuosa volumina versat +adrectisque horret squamis et sibilat ore, +arduus insurgens; illa haud minus urget obunco +luctantem rostro, simul aethera verberat alis: +haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon +portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti +Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns +velocem iaculo et multa prior arte Camillam +circuit et quae sit fortuna facillima, temptat. +Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, +hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat; +qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat, +hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas. +Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat +undique circuitum et certam quatit improbus hastam. +Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos +insignis longe Phrygiis fulgebat in armis +spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis +in plumam squamis auro conserta tegebat. +Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro, +spicula torquebat Lycio Gortynia cornu; +aureus ex umeris erat arcus et aurea vati +cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis +carbaseos fulvo in nodum collegerat auro +pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum. +Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma +Troia, captivo sive ut se ferret in auro +venatrix, unum ex omni certamine pugnae +caeca sequebatur totumque incauta per agmen +femineo praedae et spoliorum ardebat amore, +telum ex insidiis cum tandem tempore capto +concitat et superos Arruns sic voce precatur: +`Summe deum, sancti custos Soractis Apollo, +quem primi colimus, cui pineus ardor acervo +pascitur et medium freti pietate per ignem +cultores multa premimus vestigia pruna, +da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis, +omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum +virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem +facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis +pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes. +Audiit et voti Phoebus succedere partem +mente dedit, partem volucris dispersit in auras: +sterneret ut subita turbatam morte Camillam, +adnuit oranti; reducem ut patria alta videret, +non dedit, inque Notos vocem vertere procellae. +Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras, +convertere animos acris oculosque tulere +cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae +nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli, +hasta sub exsertam donec perlata papillam +haesit virgineumque alte bibit acta cruorem. +Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem +suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns, +laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae +credere nec telis occurrere virginis audet. +Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur, +continuo in montis sese avius abdidit altos +occiso pastore lupus magnove iuvenco, +conscius audacis facti, caudamque remulcens +subiecit pavitantem utero silvasque petivit: +haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns +contentusque fuga mediis se immiscuit armis. +Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter +ferreus ad costas alto stat vulnere mucro: +labitur exsanguis, labuntur frigida leto +lumina, purpureus quondam color ora reliquit. +Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam +adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae, +quicum partiri curas; atque haec ita fatur: +`Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum +conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum. +Effuge et haec Turno mandata novissima perfer: +succedat pugnae Troianosque arceat urbe. +Iamque vale.' Simul his dictis linquebat habenas, +ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto +paulatim exsolvit se corpore lentaque colla +et captum leto posuit caput, arma relinquunt, +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. +Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor +sidera: deiecta crudescit pugna Camilla, +incurrunt densi simul omnis copia Teucrum +Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae. + +At Triviae custos iamdudum in montibus Opis +alta sedet summis spectatque interrita pugnas. +Utque procul medio iuvenum in clamore furentum +prospexit tristi multatam morte Camillam, +ingemuitque deditque has imo pectore voces: +`Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti +supplicium, Teucros conata lacessere bello! +Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam +profuit aut nostras umero gessisse sagittas. +Non tamen indecorem tua te regina reliquit +extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum +per gentis erit aut famam patieris inultae. +Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus, +morte luet merita.' Fuit ingens monte sub alto +regis Dercenni terreno ex aggere bustum +antiqui Laurentis opacaque ilice tectum: +hic dea se primum rapido pulcherrima nisu +sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto. +Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem, +`Cur,' inquit, `diversus abis? Huc dirige gressum, +huc periture veni, capias ut digna Camillae +praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?' +dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam +deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit +et duxit longe, donec curvata coirent +inter se capita et manibus iam tangeret aequis, +laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. +Extemplo teli stridorem aurasque sonantis +audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum. +Illum exspirantem socii atque extrema gementem +obliti ignoto camporum in pulvere linquunt, +Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum. + +Prima fugit domina amissa levis ala Camillae; +turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas +disiectique duces desolatique manipli +tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt. +Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis +sustentare valet telis aut sistere contra, +sed laxos referunt umeris languentibus arcus, +quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum. +Volvitur ad muros caligine turbidus atra +pulvis, et e speculis percussae pectora matres +femineum clamorem ad caeli sidera tollunt. +Qui cursu portas primi inrupere patentis, +hos inimica super mixto premit agmine turba; +nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso, +moenibus in patriis atque inter tuta domorum +confixi exspirant animas. Pars claudere portas: +nec sociis aperire viam nec moenibus audent +accipere orantis, oriturque miserrima caedes +defendentum armis aditus inque arma ruentum. +Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum +pars in praecipitis fossas urgente ruina +volvitur, immissis pars caeca et concita frenis +arietat in portas et duros obice postis. +Ipsae de muris summo certamine matres, +monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam, +tela manu trepidae iaciunt ac robore duro +stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis +praecipites primaeque mori pro moenibus ardent. + +Interea Turnum in silvis saevissimus implet +nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum: +deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam, +ingruere infensos hostis et Marte secundo +omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri. +Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt, +deserit obsessos collis, nemora aspera linquit. +Vix e conspectu exierat campumque tenebat, +cum pater Aeneas saltus ingressus apertos +exsuperatque iugum silvaque evadit opaca. +Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur +agmine nec longis inter se passibus absunt; +ac simul Aeneas fumantis pulvere campos +prospexit longe Laurentiaque agmina vidit, +et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis +adventumque pedum flatusque audivit equorum. +Continuoque ineant pugnas et proelia temptent, +ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero +tinguat equos noctemque die labente reducat: +considunt castris ante urbem et moenia vallant. + +PUBLI VERGILI MARONIS +AENEIDOS +LIBER XII + +TURNUS ut infractos adverso Marte Latinos +defecisse videt, sua nunc promissa reposci, +se signari oculis, ultro implacabilis ardet +attollitque animos. Poenorum qualis in arvis +saucius ille gravi venantum vulnere pectus +tum demum movet arma leo gaudetque comantis +excutiens cervice toros fixumque latronis +inpavidus frangit telum et fremit ore cruento: +haud secus adcenso gliscit violentia Turno. +Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit: +`Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent +ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent. +Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus. +Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam, +desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini), +et solus ferro crimen commune refellam, +aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.' + +Olli sedato respondit corde Latinus: +`O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci +virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est +consulere atque omnis metuentem expendere casus. +Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta +multa manu, nec non aurumque animusque Latino est; +sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis, +nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu +sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri. +Me natam nulli veterum sociare procorum +fas erat, idque omnes divique hominesque canebant. +Victus amore tui, cognato sanguine victus +coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi: +promissam eripui genero, arma impia sumpsi. +Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur +bella, vides, quantos primus patiare labores. +Bis magna victi pugna vix urbe tuemur +spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta +sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent. +Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat? +Si Turno exstincto socios sum adscire paratus, +cur non incolumi potius certamina tollo? +Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet +Italia, ad mortem si te---Fors dicta refutet!--- +prodiderim, natam et conubia nostra petentem? +Respice res bello varias; miserere parentis +longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe +dividit.' Haudquaquam dictis violentia Turni +flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo. +Ut primum fari potuit, sic institit ore: +'Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me +deponas letumque sinas pro laude pacisci: +et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra +spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis. +longe illi dea mater erit, quae nube fugacem +feminea tegat et vanis sese occulat umbris.' + +At regina, nova pugnae conterrita sorte, +flebat et ardentem generum monitura tenebat: +`Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae +tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae +tu requies miserae, decus imperiumque Latini +te penes, in te omnis domus inclinata recumbit). +unum oro: desiste manum committere Teucris. +Qui te cumque manent isto certamine casus, +et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam +lumina nec generum Aenean captiva videbo.' +Accepit vocem lacrimis Lavinia matris +flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem +subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit. +Indum sanguineo veluti violaverit ostro +siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa +alba rosa: talis virgo dabat ore colores. +Illum turbat amor, figitque in virgine voltus: +ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam. +`Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto +prosequere in duri certamina Martis euntem, +O mater; neque enim Turno mora libera mortis. +Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno +haud placitura refer: cum primum crastina caelo +puniceis invecta rotis Aurora rubebit, +non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant +et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum, +illo quaeratur coniunx Lavinia campo.' + +Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit. +poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis, +Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia, +qui candore nives anteirent, cursibus auras. +Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt +pectora plausa cavis et colla comantia pectunt. +Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco +circumdat loricam umeris; simul aptat habendo +ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae. +ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti +fecerat et Stygia candientem tinxerat unda. +Exin quae mediis ingenti adnixa columnae +aedibus adstabat, validam vi corripit hastam, +Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem +vociferans: `Nunc, O numquam frustrata vocatus +hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor +te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus +loricamque manu valida lacerare revulsam +semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis +vibratos calido ferro murraque madentis.' +His agitur furiis; totoque ardentis ab ore +scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis: +mugitus veluti cum prima in proelia taurus +terrificos ciet atque irasci in cornua temptat, +arboris obnixus trunco, ventosque lacessit +ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena. + +Nec minus interea maternis saevos in armis +Aeneas acuit Martem et se suscitat ira, +oblato gaudens componi foedere bellum, +tum socios maestique metum solatur Iuli, +fata docens, regique iubet responsa Latino +certa referre viros et pacis dicere leges. + +Postera vix summos spargebat lumine montis +orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt +solis equi lucemque elatis naribus efflant: +campum ad certamen magnae sub moenibus urbis +dimensi Rutulique viri Teucrique parabant +in medioque focos et dis communibus aras +gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant, +velati limo et verbena tempora vincti. +Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis +agmina se fundunt portis. Hinc Troius omnis +Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis, +haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis +pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi +ductores auro volitant ostroque decori, +et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas +et Messapus equum domitor, Neptunia proles. +Utque dato signo spatia in sua quisque recessit, +defigunt tellure hastas et scuta reclinant. +Tum studio effusae matres et volgus inermum +invalidique senes turris ac tecta domorum +obsedere, alii portis sublimibus adstant. + +At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur, +tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti, +prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas +Laurentum Troumque acies urbemque Latini. +Extemplo Turni sic est adfata sororem +diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris +praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem +Iuppiter erepta pro virginitate sacravit): +`Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro, +scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae +magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile, +praetulerim caelique lubens in parte locarim: +disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem. +Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant +cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi: +nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis, +Parcarumque dies et vis inimica propinquat. +Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum. +Tu pro germano siquid praesentius audes, +perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.' +Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit +terque quaterque manu pectus percussit honestum. +`Non lacrumis hoc tempus,' ait Saturnia Iuno: +`Adcetera et fratrem, siquis modus, eripe morti, +aut tu bella cie conceptumque excute foedus: +auctor ego audendi.' Sic exhortata reliquit +incertam et tristi turbatam volnere mentis. + +Interea reges, ingenti mole Latinus +quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum +aurati bis sex radii fulgentia cingunt, +Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis, +bina manu lato crispans hastilia ferro; +hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo, +sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis, +et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae, +procedunt castris, puraque in veste sacerdos +saetigeri fetum suis intonsamque bidentem +adtulit admovitque pecus flagrantibus aris. +Illi ad surgentem conversi lumina solem +dant fruges manibus salsas et tempora ferro +summa notant pecudum paterisque altaria libant. +Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur: +`Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra voeanti, +quam propter tantos potui perferre labores, +et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx, +iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors, +cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques; +fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti +religio et quae caeruleo sunt numina ponto: +cesserit Ausonio si fors victoria Turno, +convenit Evandri victos discedere ad urbem, +cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles +Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent, +sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem +(ut potius reor et potius di numine firment), +non ego nec Teucris Italos parere iubebo +nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae +invictae gentes aeterna in foedera mittant. +Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto, +imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri +constituent, urbique dabit Lavinia nomen.' +Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus +suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram: +`Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro +Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem +vimque deum infernam et duri sacraria Ditis; +audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit. +Tango aras, medios ignis et numina testor: +nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet, +quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem +avertet, non, si tellurem effundat in undas +diluvio miscens caelumque in Tartara solvat; +ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat +`numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras, +cum semel in silvis imo de stirpe recisum +matre caret posuitque comas et bracchia ferro, +olim arbos, nunc artificis manus aere decoro +inclusit patribusque dedit gesture Latinis.' +Talibus inter se firmabant foedera dictis +conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas +in flammam iugulant pecudes et viscera vivis +eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras. + +At vero Rutulis inpar ea pugna videri +iamdudum et vario misceri pectora motu; +tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis. +Adiuvat incessu tacito progressus et aram +suppliciter venerans demisso lumine Turnus +tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor. +Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit +sermonem et volgi variare labantia corda, +in medias acies, formam adsimulata Camerti, +cui genus a proavis ingens clarumque paternae +nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis, +in medias dat sese acies haud nescia rerum +rumoresque serit varios ac talia fatur: +`Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam +obiectare animam? Numerone an viribus aequi +non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt +fatalesque manus, infensa Etruria Turno: +vix hostem, alterni si congrediamur, habemus. +Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris, +succedet fama vivusque per ora feretur: +nos patria amissa dominis parere superbis +cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.' +Talibus incensa est iuvenum sententia dictis +iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur; +ipsi Laurentes mutati ipsique Latini. +Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem +sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur +infectum et Turni sortem miserantur iniquam. +His aliud maius Iuturna adiungit et alto +dat signum caelo, quo non praesentius ullum +turbavit mentes Italas monstroque fefellit. +Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra +litoreas agitabat aves turbamque sonantem +agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas +cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis. +Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres +convertunt clamore fugam, mirabile visu, +aetheraque obscurant pennis hostemque per auras +facta nube premunt, donec vi victus et ipso +pondere defecit, praedamque ex unguibus ales +proiecit fluvio penitusque in nubila fugit. +Tum vero augurium Rutuli clamore salutant +expediuntque manus; primusque Tolumnius augur +`Hoc erat, hoc, votis,' inquit, `quod saepe petivi. +Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum +corripite, O miseri, quos improbus advena bello +territat invalidas ut aves et litora vestra +vi populat: petet ille fugam penitusque profundo +vela dabit. Vos unanimi densete catervas +et regem vobis pugna defendite raptum.' +Dixit et adversos telum contorsit in hostis +procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras +certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes +turbati cunei calefactaque corda tumultu. +Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum +corpora constiterant contra, quos fida crearat +una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo, +horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo +balteus et laterum iuncturas fibula mordet +egregium forma iuvenem et fulgentibus armis +transadigit costas fulvaque effundit harena. +At fratres, animosa phalanx accensaque luctu, +pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum +corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra +procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant +Troes Agyllinique et pictis Arcades armis: +sic omnis amor unus habet decernere ferro. +Diripuere aras, it toto turbida caelo +tempestas telorum ac ferreus ingruit imber, +craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus +pulsatos referens infecto foedere divos. +Infrenant alii currus aut corpora saltu +subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt. +Messapus regem regisque insigne gerentem, +Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus, +adverso proterret equo: ruit ille recedens +et miser oppositis a tergo involvitur aris +in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta +Messapus teloque orantem multa trabali +desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur: +`Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.' +Concurrunt Itali spoliantque calentia membra. +Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara +corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti +occupat os flammis: olli ingens barba reluxit +nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus +caesariem laeva turbati corripit hostis +inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum: +sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum +pastorem primaque acie per tela ruentem, +ense sequens nudo superimminet: ille securi +adversi frontem mediam mentumque reducta +disicit et sparso late rigat arma cruore. +Olli dura quies oculos et ferreus urget +somnus, in aeternam conduntur lumina noctem. + +At pius Aeneas dextram tendebat inermem +nudato capite atque suos clamore vocabat: +`Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit? +O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes +compositae leges; mihi ius concurrere soli; +me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo +firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.' +Has inter voces, media inter talia verba +ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est +incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta, +Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne, +adtulerit: pressa est insignis gloria facti. +nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam. +Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit +turbatosque duces, subita spe fervidus ardet: +poscit equos atque arma simul saltuque superbus +emicat in currum et manibus molitur habenas. +Multa virum volitans dat fortia corpora Leto, +semineces volvit multos aut agmina curru +proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas. +Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri +sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis +bella movens immittit equos; illi aequore aperto +ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu +Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora +Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur: +talis equos alacer media inter proelia Turnus +fumantis sudore quatit, miserabile caesis +hostibus insultans; spargit rapida ungula rores +sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena. +Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque, +hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo +Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse +nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis, +vel conferre manum vel equo praevertere ventos. +Parte alia media Eumedes in proelia fertur, +antiqui proles bello praeclara Dolonis, +nomine avum referens, animo manibusque parentem, +qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret, +ausus Pelidae pretium sibi poscere currus; +illum Tydides alio pro talibus ausis +adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis. +Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto, +ante levi iaculo longum per inane secutus +sistit equos biiugis et curru desilit atque +semianimi lapsoque supervenit et pede collo +impresso dextrae mucronem extorquet et alto +fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit: +`En agros et quam bello, Troiane, petisti, +Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me +ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.' +Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit. +Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque +et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten. +Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto +insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus, +qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo: +sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt +conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum, +et cristam adverso curru quatit aura volantem. +Non tulit instantem Phegeus animisque frementem: +obiecit sese ad currum et spumantia frenis +ora citatorum dextra detorsit equorum. +Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum +lancea consequitur rumpitque infixa bilicem +loricam et summum degustat volnere corpus. +Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem +ibat et auxilium ducto mucrone petebat: +cum rota praecipitem et procursu concitus axis +impulit effunditque solo, Turnusque secutus +imam inter galeam summi thoracis et oras +abstulit ense caput truncumque reliquit harenae. + +Atque ea dum campis victor dat funera Turnus, +interea Aenean Mnestheus et fidus Achates +Ascaniusque comes castris statuere cruentum, +alternos longa nitentem cuspide gressus. +Saevit et infracta luctatur arundine telum +eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit +ense secent lato vulnus telique latebram +rescindant penitus seseque in bella remittant. +Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx +Iasides, acri quondam cui captus amore +ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo +augurium citharamque dabat celerisque sagittas. +Ille ut depositi proferret fata parentis, +scire potestates herbarum usumque medendi +maluit et mutas agitare inglorius artes. +Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam +Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli +concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto +Paeonium in morem senior succinctus amictu +multa manu medica Phoebique potentibus herbis +nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra +sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum. +Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo +subvenit; et saevus campis magis ac magis horror +crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum +stare vident: subeunt equites, et spicula castris +densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor +bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum. +Hic Venus, indigno nati concussa dolore, +dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida, +puberibus caulem foliis et flore comantem +purpureo; non illa feris incognita capris +gramina, cum tergo volucres haesere sagittae: +hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo, +detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem +inficit occulte medicans spargitque salubris +ambrosiae sucos et odoriferam panaceam. +Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx +ignorans, subitoque omnis de corpore fugit +quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis; +iamque secuta manum nullo cogente sagitta +excidit, atque novae rediere in pristina vires. +`Arma citi properate viro! Quid statis?' Iapyx +conclamat primusque animos adcendit in hostem. +`Non haec humanis opibus, non arte magistra +proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat: +maior agit deus atque opera ad maiora remittit.' +Ille avidus pugnae suras incluserat auro +hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat. +Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est, +Ascanium fusis circum complectitur armis +summaque per galeam delibans oscula fatur: +`Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, +fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello +defensum dabit et magna inter praemia ducet. +Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas, +sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum +et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.' + +Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens, +telum immane manu quatiens; simul agmine denso +Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis +turba fluit castris: tum caeco pulvere campus +miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus. +Vidit ab adverso venientis aggere Turnus, +videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit +ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos +audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit. +Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto. +Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus +it mare per medium; miseris heu praescia longe +horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas +arboribus stragemque satis, ruet omnia late; +ante volant sonitumque ferunt ad litora venti: +talis in adversos ductor Rhoeteius hostis +agmen agit, densi cuneis se quisque coactis +adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim, +Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates +Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur, +primus in adversos telum qui torserat hostis. +Tollitur in caelum clamor, versique vicissim +pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros. +Ipse neque aversos dignatur sternere Morti +nec pede congressos aequo nec tela ferentis +insequitur: solum densa in caligine Turnum +vestigat lustrans, solum in certamina poscit. +Hoc concussa metu mentem Iuturna virago +aurigam Turni media inter lora Metiscum +excutit et longe lapsum temone relinquit: +ipsa subit manibusque undantis flectit habenas, +cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci. +Nigra velut magnas domini cum divitis aedes +pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo, +pabula parva legens nidisque loquacibus escas, +et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum +stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis +fertur equis rapidoque volans obit omnia curru +iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem +nec conferre manum patitur, volat avia longe. +Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes +vestigatque virum et disiecta per agmina magna +voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem +alipedumque fugam cursu temptavit equorum, +aversos totiens currus Iuturna retorsit. +Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu, +diversaeque vocant animum in contraria curae. +Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat +lenta levis cursu praefixa hastilia ferro, +horum unum certo contorquens dirigit ictu. +Substitit Aeneas et se collegit in arma, +poplite subsidens; apicem tamen incita summum +hasta tulit summasque excussit vertice cristas. +Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus, +diversos ubi sensit equos currumque referri, +multa Iovem et laesi testatus foederis aras +iam tandem invadit medios et Marte secundo +terribilis saevam nullo discrimine caedem +suscitat irarumque omnis effundit habenas. + +Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes +diversas obitumque ducum, quos aequore toto +inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros, +expediat? Tanton placuit concurrere motu. +Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras? +Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis +pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem +excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum +transadigit costas et cratis pectoris ensem. +Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren, +congressus pedes, hunc venientem cuspide longa, +hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum +suspendit capita et rorantia sanguine portat. +Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum, +tris uno congressu, et maestum mittit Oniten, +nomen Echionium matrisque genus Peridiae, +hic fratres Lycia missos et Apollinis agris +et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten, +Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae +ars fuerat pauperque domus nec nota potentum +munera conductaque pater tellure serebat. +Ac velut immissi diversis partibus ignes +arentem in silvam et virgulta sonantia lauro, +aut ubi decursu rapido de montibus altis +dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt +quisque suum populatus iter: non segnius ambo +Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc +fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci +pectora, nunc totis in Volnera viribus itur. +Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem +nomina per regesque actum genus omne Latinos, +praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi +excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter +provolvere rotae, crebro super ungula pulsu +incita nec domini memorum proculcat equorum. +Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi +occurrit telumque aurata ad tempora torquet: +olli per galeam fixo stetit hasta cerebro. +Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu +eripuit Turno. Nec di texere Cupencum +Aenea veniente sui: dedit obvia ferro +pectora, nec misero clipei mora profuit aerei. +Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi +oppetere et late terram consternere tergo +Occidis, Argivae quem non potuere phalanges +sternere nec Priami regnorum eversor Achilles; +hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida, +Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum. +Totae adeo conversae acies, omnesque Latini, +omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus +et Messapus equum domitor et fortis Asilas +Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae, +pro se quisque viri summa nituntur opum vi: +nec mora nec requies, vasto certamine tendunt. + +Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit, +iret ut ad muros urbique adverteret agmen +ocius et subita turbaret clade Latinos. +Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum +huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem +immunem tanti belli atque impune quietam. +Continuo pugnae adcendit maioris imago: +Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum +ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum +concurrit legio nec scuta aut spicula densi +deponunt. Celso medius stans aggere fatur: +`Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat, +neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito. +Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini, +ni frenum accipere et victi parere fatentur, +eruam et aequa solo fumantia culmina ponam. +Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno +nostra pati rursusque velit concurrere victus? +Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi: +ferte faces propere foedusque reposcite flammis.' +Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes +dant cuneum densaque ad muros mole feruntur. +Scalae improviso subitusque apparuit ignis. +Discurrunt alii ad portas primosque trucidant, +ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis. +Ipse inter primos dextram sub moenia tendit +Aeneas magnaque incusat voce Latinum +testaturque deos, iterum se ad proelia cogi, +bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi. +Exoritur trepidos inter discordia civis: +urbem alii reserare iubent et pandere portas +Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem, +arma ferunt alii et pergunt defendere muros. +Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor +vestigavit apes fumoque implevit amaro: +illae intus trepidae rerum per cerea castra +discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras; +volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco +intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras. + +Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis, +quae totam luctu concussit funditus urbem. +Regina ut tectis venientem prospicit hostem, +incessi muros, ignis ad tecta volare, +nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni: +infelix pugnae iuvenem in certamine credit +exstinctum et, subito mentem turbata dolore, +se causam clamat crimenque caputque malorum, +multaque per maestum demens effata furorem +purpureos moritura manu discindit amictus +et nodum informis leti trabe nectit ab alta. +Quam cladem miserae postquam accepere Latinae, +filia prima manu flavos Lavinia crinis +et roseas laniata genas, tum cetera circum +turba furit: resonant late plangoribus aedes. +Hinc totam infelix volgatur fama per urbem. +Demittunt mentes; it scissa veste Latinus, +coniugis attonitus fatis urbisque ruina, +canitiem immundo perfusam pulvere turpans. +[Multaque se incusat, qui non acceperit ante +Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.] + +Interea extremo bellator in aequore Turnus +palantis sequitur paucos iam segnior atque +iam minus atque minus successu laetus equorum +attulit hunc illi caecis terroribus aura +commixtum clamorem adrectasque impulit aures +confusae sonus urbis et inlaetabile murmur. +`Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu? +Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?' +Sic ait adductisque amens subsistit habenis. +Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci +aurigae currumque et equos et lora regebat, +talibus occurrit dictis: `Hac, Turne, sequamur +Troiugenas, qua prima viam victoria pandit; +sunt alii, qui tecta manu defendere possint. +Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet: +et nos saeva manu mittamus funera Teucris. +Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.' +Turnus ad haec: +`O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem +foedera turbasti teque haec in bella dedisti, +et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo +demissam tantos voluit te ferre labores? +An fratris miseri letum ut crudele videres? +Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem? +Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem +Murranum, quo non superat mihi carior alter, +oppetere ingentem atque ingenti volnere victum. +Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens +adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis. +Exscindine domos (id rebus defuit unum) +perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam? +Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit? +Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes +este boni, quoniam superis aversa voluntas! +Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae +descendam, magnorum haud umquam indignus avorum. + +Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis +vectus equo spumante Saces, adversa sagitta +saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum: +`Turne, in te suprema salus: miserere tuorum. +Fulminat Aeneas armis summasque minatur +deiecturum arces Italum exscidioque daturum; +iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini, +in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus, +quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat. +Praeterea regina, tui fidissima, dextra +occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit. +Soli pro portis Messapus et acer Atinas +sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges +stant densae, strictisque seges mucronibus horret +ferrea: tu currum deserto in gramine versas.' +Obstipuit varia confusus imagine rerum +Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens +uno in corde pudor mixtoque insania luctu +et furiis agitatus amor et conscia virtus. +Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti, +ardentis oculorum orbes ad moenia torsit +turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem. +Ecce autem flammis inter tabulata volutus +ad caelum undabat vortex turrimque tenebat, +turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse +subdideratque rotas pontisque instraverat altos. +`Iam iam fata, soror, superant; absiste morari; +quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur. +Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est +morte pati; neque me indecorem, germana, videbis +amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.' +Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis +perque hostis, per tela ruit maestamque sororem +deserit ac rapido cursu media agmina rumpit. +Ac veluti montis saxum de vertice praeceps +cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber +proluit aut annis solvit sublapsa vetustas; +fertur in abruptum magno mons improbus actu +exsultatque solo, silvas armenta virosque +involvens secum: disiecta per agmina Turnus +sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso +sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae, +significatque manu et magno simul incipit ore: +`Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini; +quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum +pro vobis foedus luere et decernere ferro.' +Discessere omnes medii spatiumque dedere. + +At pater Aeneas audito nomine Turni +deserit et muros et summas deserit arces +praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit, +laetitia exsultans, horrendumque intonat armis; +quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis +cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali +vertice se attollens pater Appenninus ad auras. +Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes +convertere oculos Itali, quique alta tenebant +moenia quique imos pulsabant ariete muros, +armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus +ingentis, genitos diversis partibus orbis, +inter se coiisse viros et cernere ferro. +Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi, +procursu rapido, coniectis eminus hastis, +invadunt Martem clipeis atque aere sonoro. +Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus +congeminant: fors et virtus miscentur in unum. +Ac velut ingenti Sila summove Taburno +cum duo conversis inimica in proelia tauri +frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri, +stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae, +quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur; +illi inter sese multa vi volnera miscent +cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo +colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit: +non alitur Tros Aeneas et Daunius heros +concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet. +Iuppiter ipse duas aequato examine lances +sustinet et fata imponit diversa duorum, +quem damnet labor et quo vergat pondere letum; +Emicat hic, impune putans, et corpore toto +alte sublatum consurgit Turnus in ensem +et ferit: exclamant Troes trepidique Latini, +arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis +Frangitur in medioque ardentem deserit ictu . . . +ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro, +ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem. +Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos +conscendebat equos, patrio mucrone relicto, +dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci. +Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri, +suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst, +mortalis mucro glacies ceu futilis ictu +dissiluit; fulva resplendent fragmina harena. +Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus +et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes +undique enim densa Teucri inclusere corona, +atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt. + +Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta +interdum genua impediunt cursumque recusant, +insequitur trepidique pedem pede fervidus urget: +inclusum veluti siquando flumine nanctus +cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae +venator cursu canis et latratibus instat; +ille autem, insidiis et ripa territus alta, +mille fugit refugitque vias; at vividus Umber +haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti +increpuit malis morsuque elusus inani est. +Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque +responsant circa et caelum tonat omne tumultu. +Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis, +nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem. +Aeneas mortem contra praesensque minatur +exitium, si quisquam adeat, terretque trementis +excisurum urbem minitans et saucius instat. +Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt +huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur +praemia, sed Turni de vita et sanguine certant. +Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris +hic steterat, nautis olim venerabile lignum, +servati ex undis ubi figere dona solebant +Laurenti divo et votas suspendere vestes, +sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum +sustulerant, puro ut possent concurrere campo. +Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam +detulerat fixam et lenta in radice tenebat. +Incubuit voluitque manu convellere ferrum +Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu +non poterat. Tum vero amens formidine Turnus +`Faune, precor, miserere,' inquit, `tuque optima ferrum +terra tene, colui vestros si semper honores, +quos contra Aeneadae bello fecere profanos.' +Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit. +Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus +viribus haud ullis valuit discludere morsus +roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat, +rursus in aurigae faciem mutata Metisci +procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit. +Quod Venus audaci nymphae indignata licere +adcessit telumque alta ab radice revellit. +Olli sublimes armis animisque refecti, +hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta, +adsistunt contra certamina Martis anheli. +Iunonem interea rex omnipotentis Olympi +adloquitur fulva pugnas de nube tuentem: +`Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat? +Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris +deberi caelo fatisque ad sidera tolli. +Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres? +Mortalin decuit violari volnere divom, +aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?) +ereptum reddi Turno et vim crescere victis? +Desine iam tandem precibusque inflectere nostris, +[ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae +saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,] +ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis +Troianos potuisti, infandum adcendere bellum, +deformare domum et luctu miscere hymenaeos: +ulterius temptare veto.' Sic Iuppiter orsus; +sic dea submisso contra Saturnia voltu: +`Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas, +Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui; +nec tu me aeria solam nunc sede videres +digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa +starem acie traheremque inimica in proelia Teucros. +Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri +suasi et pro vita maiora audere probavi, +non ut tela tamen, non ut contenderet arcum: +adiuro Stygii caput implacabile fontis, +una superstitio superis quae reddita divis. +Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo. +Illud te, nulla fati quod lege tenetur, +pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum: +cum iam conubis pacem felicibus, esto, +component, cum iam leges et foedera iungent, +ne vetus indigenas nomen mutare Latinos +neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari +aut vocem mutare viros aut vertere vestem. +Sit Latium, sint Albani per saecula reges, +sit Romana potens Itala virtute propago: +occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.' +Olli subridens hominum rerumque repertor +`Es germana Iovis Saturnique altera proles: +irarum tantos volvis sub pectore fluctus. +Verum age et inceptum frustra submitte furorem +do quod vis, et me victusque volensque remitto. +Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt, +utque est nomen erit; commixti corpore tantum +subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum +adiciam faciamque omnis uno ore Latinos. +Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget, +supra homines, supra ire deos pietate videbis, +nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.' +Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit. +Interea excedit caelo nubemque relinquit. + +His actis aliud genitor secum ipse volutat +Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis. +Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae, +quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram +uno eodemque tulit partu paribusque revinxit +serpentum spiris ventosasque addidit alas. +Hae Iovis ad solium saevique in limine regis +adparent acuuntque metum mortalibus aegris, +siquando letum horrificum morbosque deum rex +molitur meritas aut bello territat urbes. +Harum unam celerem demisit ab aethere summo +Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit. +Illa volat celerique ad terram turbine fertur. +Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta, +armatam saevi Parthus quam felle veneni, +Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit, +stridens et celeris incognita transilit umbras: +talis se sata Nocte tulit terrasque petivit. +Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni, +alitis in parvae subitam conlecta figuram, +quae quondam in bustis aut culminibus desertis +nocte sedens serum canit importuna per umbras, +hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora +fertque refertque sonans clipeumque everberat alis. +Olli membra novus solvit formidine torpor, +adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. +At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas, +infelix crinis scindit Iuturna solutos, +unguibus ora soror foedans et pectora pugnis: +`Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare? +Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem +arte morer? Talin possum me opponere monstro? +Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem, +obscenae volucres: alarum verbera nosco +letalemque sonum, nec fallunt iussa superba +magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit? +Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast +condicio? Possem tantos finire dolores +nunc certe et misero fratri comes ire per umbras! +Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum +te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet +terra mihi Manisque deam demittet ad imos?' +Tantum effata caput glauco contexit amictu +multa gemens et se fluvio dea condidit alto. + +Aeneas instat contra telumque coruscat +ingens arboreum et saevo sic pectore fatur: +`Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas? +Non cursu, saevis certandum est comminus armis. +Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid +sive animis sive arte vales; opta ardua pennis +astra sequi clausumve cava te condere terra.' +Ille caput quassans ' Non me tua fervida terrent +dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.' +Nec plura effatus saxum circumspicit ingens, +saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat, +limes agro positus, litem ut discerneret arvis. +Vix illud lecti bis sex cervice subirent, +qualia nunc hominum producit corpora tellus: +ille manu raptum trepida torquebat in hostem +altior insurgens et cursu concitus heros. +Sed neque currentem se nec cognoscit euntem +tollentemve manus saxumve immane moventem; +genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis. +Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus, +nec spatium evasit totum neque pertulit ictum. +Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit +nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus +velle videmur et in mediis conatibus aegri +succidimus, non lingua valet, non corpore notae +sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur: +sic Turno, quacumque viam virtute petivit, +successum dea dira negat. Tum pectore sensus +vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem +cunctaturque metu letumque instare tremescit; +nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem, +nec currus usquam videt aurigamve sororem. +Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat, +sortitus fortunam oculis, et corpore toto +eminus intorquet. Murali concita numquam +tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti +dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar +exitium dirum hasta ferens orasque recludit +loricae et clipei extremos septemplicis orbes. +Per medium stridens transit femur. Incidit ictus +ingens ad terram duplicato poplite Turnus. +Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit +mons circum, et vocem late nemora alta remittunt +Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem +protendens, `Equidem merui nec deprecor,' inquit: +`utere sorte tua. Miseri te siqua parentis +tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis +Anchises genitor), Dauni miserere senectae +et me seu corpus spoliatum lumine mavis +redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas +Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx: +ulterius ne tende odiis.' Stetit acer in armis +Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit; +et iam iamque magis cunctantem flectere sermo +coeperat, infelix umero cum apparuit alto +balteus et notis fulserunt cingula bullis +Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus +straverat atque umeris inimicum insigne gerebat. +Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris +exuviasque hausit, furiis accensus et ira +terribilis, `Tune hinc spoliis indute meorum +eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas +immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,' +hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit +fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra +vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. + + + +End of Project Gutenberg's Aeneid, in Latin + + + diff --git a/old/anidl10.zip b/old/anidl10.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f88f62b --- /dev/null +++ b/old/anidl10.zip |