diff options
Diffstat (limited to '227.txt')
| -rw-r--r-- | 227.txt | 10774 |
1 files changed, 10774 insertions, 0 deletions
@@ -0,0 +1,10774 @@ +The Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: The Aeneid + +Author: Virgil + +Release Date: April 3, 2008 [EBook #227] + +Language: Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + + + + + + + + + + + + + +PUBLI VERGILI MARONIS + +AENEIDOS + + + LIBER I + + + ARMA virumque cano, Troiae qui primus ab oris + Italiam, fato profugus, Laviniaque venit + litora, multum ille et terris iactatus et alto + vi superum saevae memorem Iunonis ob iram; + multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, + inferretque deos Latio, genus unde Latinum, + Albanique patres, atque altae moenia Romae. + + Musa, mihi causas memora, quo numine laeso, + quidve dolens, regina deum tot volvere casus + insignem pietate virum, tot adire labores + impulerit. Tantaene animis caelestibus irae? + + Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni, + Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe + ostia, dives opum studiisque asperrima belli; + quam Iuno fertur terris magis omnibus unam + posthabita coluisse Samo; hic illius arma, + hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse, + si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque. + Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci + audierat, Tyrias olim quae verteret arces; + hinc populum late regem belloque superbum + venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas. + Id metuens, veterisque memor Saturnia belli, + prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis--- + necdum etiam causae irarum saevique dolores + exciderant animo: manet alta mente repostum + iudicium Paridis spretaeque iniuria formae, + et genus invisum, et rapti Ganymedis honores. + His accensa super, iactatos aequore toto + Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli, + arcebat longe Latio, multosque per annos + errabant, acti fatis, maria omnia circum. + Tantae molis erat Romanam condere gentem! + + Vix e conspectu Siculae telluris in altum + vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant, + cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus, + haec secum: 'Mene incepto desistere victam, + nec posse Italia Teucrorum avertere regem? + Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem + Argivom atque ipsos potuit submergere ponto, + unius ob noxam et furias Aiacis Oilei? + Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem, + disiecitque rates evertitque aequora ventis, + illum expirantem transfixo pectore flammas + turbine corripuit scopuloque infixit acuto. + Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque + et soror et coniunx, una cum gente tot annos + bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret + praeterea, aut supplex aris imponet honorem?' + + Talia flammato secum dea corde volutans + nimborum in patriam, loca feta furentibus austris, + Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro + luctantes ventos tempestatesque sonoras + imperio premit ac vinclis et carcere frenat. + Illi indignantes magno cum murmure montis + circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce + sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras. + Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum + quippe ferant rapidi secum verrantque per auras. + Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris, + hoc metuens, molemque et montis insuper altos + imposuit, regemque dedit, qui foedere certo + et premere et laxas sciret dare iussus habenas. + Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est: + + 'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex + et mulcere dedit fluctus et tollere vento, + gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor, + Ilium in Italiam portans victosque Penates: + incute vim ventis submersasque obrue puppes, + aut age diversos et disiice corpora ponto. + Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae, + quarum quae forma pulcherrima Deiopea, + conubio iungam stabili propriamque dicabo, + omnis ut tecum meritis pro talibus annos + exigat, et pulchra faciat te prole parentem.' + + Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes + explorare labor; mihi iussa capessere fas est. + Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque + concilias, tu das epulis accumbere divom, + nimborumque facis tempestatumque potentem.' + + Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem + impulit in latus: ac venti, velut agmine facto, + qua data porta, ruunt et terras turbine perflant. + Incubuere mari, totumque a sedibus imis + una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis + Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus. + Insequitur clamorque virum stridorque rudentum. + Eripiunt subito nubes caelumque diemque + Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra. + Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether, + praesentemque viris intentant omnia mortem. + + Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra: + ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas + talia voce refert: 'O terque quaterque beati, + quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis + contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis + Tydide! Mene Iliacis occumbere campis + non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra, + saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens + Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis + scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?' + + Talia iactanti stridens Aquilone procella + velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit. + Franguntur remi; tum prora avertit, et undis + dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons. + Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens + terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis. + Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet--- + saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras--- + dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto + in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu, + inliditque vadis atque aggere cingit harenae. + Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten, + ipsius ante oculos ingens a vertice pontus + in puppim ferit: excutitur pronusque magister + volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem + torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex. + Adparent rari nantes in gurgite vasto, + arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas. + Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati, + et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes, + vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes + accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt. + + Interea magno misceri murmure pontum, + emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis + stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto + prospiciens, summa placidum caput extulit unda. + Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem, + fluctibus oppressos Troas caelique ruina, + nec latuere doli fratrem Iunonis et irae. + Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur: + + 'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri? + Iam caelum terramque meo sine numine, venti, + miscere, et tantas audetis tollere moles? + Quos ego---sed motos praestat componere fluctus. + Post mihi non simili poena commissa luetis. + Maturate fugam, regique haec dicite vestro: + non illi imperium pelagi saevumque tridentem, + sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa, + vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula + Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.' + + Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat, + collectasque fugat nubes, solemque reducit. + Cymothoe simul et Triton adnixus acuto + detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti; + et vastas aperit syrtis, et temperat aequor, + atque rotis summas levibus perlabitur undas. + Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est + seditio, saevitque animis ignobile volgus, + iamque faces et saxa volant---furor arma ministrat; + tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem + conspexere, silent, arrectisque auribus adstant; + ille regit dictis animos, et pectora mulcet,--- + sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam + prospiciens genitor caeloque invectus aperto + flectit equos, curruque volans dat lora secundo. + + Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu + contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras. + Est in secessu longo locus: insula portum + efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto + frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. + Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur + in caelum scopuli, quorum sub vertice late + aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis + desuper horrentique atrum nemus imminet umbra. + Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum, + intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, + nympharum domus: hic fessas non vincula navis + ulla tenent, unco non alligat ancora morsu. + Huc septem Aeneas collectis navibus omni + ex numero subit; ac magno telluris amore + egressi optata potiuntur Troes harena, + et sale tabentis artus in litore ponunt. + Ac primum silici scintillam excudit Achates, + succepitque ignem foliis, atque arida circum + nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam. + Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma + expediunt fessi rerum, frugesque receptas + et torrere parant flammis et frangere saxo. + + Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem + prospectum late pelago petit, Anthea si quem + iactatum vento videat Phrygiasque biremis, + aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici. + Navem in conspectu nullam, tris litore cervos + prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur + a tergo, et longum per vallis pascitur agmen. + Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas + corripuit, fidus quae tela gerebat Achates; + ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis + cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem + miscet agens telis nemora inter frondea turbam; + nec prius absistit, quam septem ingentia victor + corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet. + Hinc portum petit, et socios partitur in omnes. + Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes + litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros, + dividit, et dictis maerentia pectora mulcet: + + 'O socii---neque enim ignari sumus ante malorum--- + O passi graviora, dabit deus his quoque finem. + Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis + accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa + experti: revocate animos, maestumque timorem + mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit. + Per varios casus, per tot discrimina rerum + tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas + ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae. + Durate, et vosmet rebus servate secundis.' + + Talia voce refert, curisque ingentibus aeger + spem voltu simulat, premit altum corde dolorem. + Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris; + tergora deripiunt costis et viscera nudant; + pars in frusta secant veribusque trementia figunt; + litore aena locant alii, flammasque ministrant. + Tum victu revocant vires, fusique per herbam + implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae. + Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae, + amissos longo socios sermone requirunt, + spemque metumque inter dubii, seu vivere credant, + sive extrema pati nec iam exaudire vocatos. + Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti, + nunc Amyci casum gemit et crudelia secum + fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum. + + Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo + despiciens mare velivolum terrasque iacentis + litoraque et latos populos, sic vertice caeli + constitit, et Libyae defixit lumina regnis. + Atque illum talis iactantem pectore curas + tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis + adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque + aeternis regis imperiis, et fulmine terres, + quid meus Aeneas in te committere tantum, + quid Troes potuere, quibus, tot funera passis, + cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis? + Certe hinc Romanos olim, volventibus annis, + hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri, + qui mare, qui terras omni dicione tenerent, + pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit? + Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas + solabar, fatis contraria fata rependens; + nunc eadem fortuna viros tot casibus actos + insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum? + Antenor potuit, mediis elapsus Achivis, + Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus + regna Liburnorum, et fontem superare Timavi, + unde per ora novem vasto cum murmure montis + it mare proruptum et pelago premit arva sonanti. + Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit + Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit + Troia; nunc placida compostus pace quiescit: + nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem, + navibus (infandum!) amissis, unius ob iram + prodimur atque Italis longe disiungimur oris. + Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?' + + + Olli subridens hominum sator atque deorum, + voltu, quo caelum tempestatesque serenat, + oscula libavit natae, dehinc talia fatur: + 'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum + fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini + moenia, sublimemque feres ad sidera caeli + magnanimum Aenean; neque me sententia vertit. + Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet, + longius et volvens fatorum arcana movebo) + bellum ingens geret Italia, populosque feroces + contundet, moresque viris et moenia ponet, + tertia dum Latio regnantem viderit aestas, + ternaque transierint Rutulis hiberna subactis. + At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo + additur,---Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,--- + triginta magnos volvendis mensibus orbis + imperio explebit, regnumque ab sede Lavini + transferet, et longam multa vi muniet Albam. + Hic iam ter centum totos regnabitur annos + gente sub Hectorea, donec regina sacerdos, + Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem. + Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus + Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet + moenia, Romanosque suo de nomine dicet. + His ego nec metas rerum nec tempora pono; + imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno, + quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat, + consilia in melius referet, mecumque fovebit + Romanos rerum dominos gentemque togatam: + sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas, + cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas + servitio premet, ac victis dominabitur Argis. + Nascetur pulchra Troianus origine Caesar, + imperium oceano, famam qui terminet astris,--- + Iulius, a magno demissum nomen Iulo. + Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum, + accipies secura; vocabitur hic quoque votis. + Aspera tum positis mitescent saecula bellis; + cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus, + iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis + claudentur Belli portae; Furor impius intus, + saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis + post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.' + + Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto, + ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces + hospitio Teucris, ne fati nescia Dido + finibus arceret: volat ille per aera magnum + remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris. + Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni + corda volente deo; in primis regina quietum + accipit in Teucros animum mentemque benignam. + + At pius Aeneas, per noctem plurima volvens, + ut primum lux alma data est, exire locosque + explorare novos, quas vento accesserit oras, + qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene, + quaerere constituit, sociisque exacta referre + Classem in convexo nemorum sub rupe cavata + arboribus clausam circum atque horrentibus umbris + occulit; ipse uno graditur comitatus Achate, + bina manu lato crispans hastilia ferro. + + Cui mater media sese tulit obvia silva, + virginis os habitumque gerens, et virginis arma + Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat + Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum. + Namque umeris de more habilem suspenderat arcum + venatrix, dederatque comam diffundere ventis, + nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis. + Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum + vidistis si quam hic errantem forte sororum, + succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis, + aut spumantis apri cursum clamore prementem.' + + Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus: + 'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum--- + O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus + mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe--- + an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?--- + sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem, + et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris + iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque + erramus, vento huc vastis et fluctibus acti: + multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.' + + Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore; + virginibus Tyriis mos est gestare pharetram, + purpureoque alte suras vincire cothurno. + Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem; + sed fines Libyci, genus intractabile bello. + Imperium Dido Tyria regit urbe profecta, + germanum fugiens. Longa est iniuria, longae + ambages; sed summa sequar fastigia rerum. + + 'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri + Phoenicum, et magno miserae dilectus amore, + cui pater intactam dederat, primisque iugarat + ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat + Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes. + Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum + impius ante aras, atque auri caecus amore, + clam ferro incautum superat, securus amorum + germanae; factumque diu celavit, et aegram, + multa malus simulans, vana spe lusit amantem. + Ipsa sed in somnis inhumati venit imago + coniugis, ora modis attollens pallida miris, + crudeles aras traiectaque pectora ferro + nudavit, caecumque domus scelus omne retexit. + Tum celerare fugam patriaque excedere suadet, + auxiliumque viae veteres tellure recludit + thesauros, ignotum argenti pondus et auri. + His commota fugam Dido sociosque parabat: + conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni + aut metus acer erat; navis, quae forte paratae, + corripiunt, onerantque auro: portantur avari + Pygmalionis opes pelago; dux femina facti. + Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis + moenia surgentemque novae Karthaginis arcem, + mercatique solum, facti de nomine Byrsam, + taurino quantum possent circumdare tergo. + Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris, + quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille + suspirans, imoque trahens a pectore vocem: + + 'O dea, si prima repetens ab origine pergam, + et vacet annalis nostrorum audire laborum, + ante diem clauso componat Vesper Olympo. + Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris + Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos + forte sua Libycis tempestas adpulit oris. + Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates + classe veho mecum, fama super aethera notus. + Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo. + Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor, + matre dea monstrante viam, data fata secutus; + vix septem convolsae undis Euroque supersunt. + Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro, + Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem + passa Venus medio sic interfata dolore est: + + 'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras + vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem. + Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer, + Namque tibi reduces socios classemque relatam + nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam, + ni frustra augurium vani docuere parentes. + Aspice bis senos laetantis agmine cycnos, + aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto + turbabat caelo; nunc terras ordine longo + aut capere, aut captas iam despectare videntur: + ut reduces illi ludunt stridentibus alis, + et coetu cinxere polum, cantusque dedere, + haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum + aut portum tenet aut pleno subit ostia velo. + Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.' + + Dixit, et avertens rosea cervice refulsit, + ambrosiaeque comae divinum vertice odorem + spiravere, pedes vestis defluxit ad imos, + et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem + adgnovit, tali fugientem est voce secutus: + 'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis + iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram + non datur, ac veras audire et reddere voces?' + + Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit: + at Venus obscuro gradientes aere saepsit, + et multo nebulae circum dea fudit amictu, + cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, + molirive moram, aut veniendi poscere causas. + Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit + laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo + ture calent arae, sertisque recentibus halant. + + Corripuere viam interea, qua semita monstrat. + Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi + imminet, adversasque adspectat desuper arces. + Miratur molem Aeneas, magalia quondam, + miratur portas strepitumque et strata viarum. + Instant ardentes Tyrii pars ducere muros, + molirique arcem et manibus subvolvere saxa, + pars optare locum tecto et concludere sulco. + [Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;] + hic portus alii effodiunt; hic alta theatris + fundamenta locant alii, immanisque columnas + rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris. + Qualis apes aestate nova per florea rura + exercet sub sole labor, cum gentis adultos + educunt fetus, aut cum liquentia mella + stipant et dulci distendunt nectare cellas, + aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto + ignavom fucos pecus a praesepibus arcent: + fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella. + 'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!' + Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis. + Infert se saeptus nebula, mirabile dictu, + per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli. + + Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra, + quo primum iactati undis et turbine Poeni + effodere loco signum, quod regia Iuno + monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello + egregiam et facilem victu per saecula gentem. + Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido + condebat, donis opulentum et numine divae, + aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque + aere trabes, foribus cardo stridebat aenis. + Hoc primum in luco nova res oblata timorem + leniit, hic primum Aeneas sperare salutem + ausus, et adflictis melius confidere rebus. + Namque sub ingenti lustrat dum singula templo, + reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi, + artificumque manus inter se operumque laborem + miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas, + bellaque iam fama totum volgata per orbem, + Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem. + Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate, + quae regio in terris nostri non plena laboris? + En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi; + sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt. + Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.' + Sic ait, atque animum pictura pascit inani, + multa gemens, largoque umectat flumine voltum. + + Namque videbat, uti bellantes Pergama circum + hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus, + hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles. + Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis + adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno + Tydides multa vastabat caede cruentus, + ardentisque avertit equos in castra, prius quam + pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent. + Parte alia fugiens amissis Troilus armis, + infelix puer atque impar congressus Achilli, + fertur equis, curruque haeret resupinus inani, + lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur + per terram, et versa pulvis inscribitur hasta. + Interea ad templum non aequae Palladis ibant + crinibus Iliades passis peplumque ferebant, + suppliciter tristes et tunsae pectora palmis; + diva solo fixos oculos aversa tenebat. + Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros, + exanimumque auro corpus vendebat Achilles. + Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo, + ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici, + tendentemque manus Priamum conspexit inermis. + Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis, + Eoasque acies et nigri Memnonis arma. + Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis + Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet, + aurea subnectens exsertae cingula mammae, + bellatrix, audetque viris concurrere virgo. + + Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur, + dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno, + regina ad templum, forma pulcherrima Dido, + incessit magna iuvenum stipante caterva. + Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi + exercet Diana choros, quam mille secutae + hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram + fert umero, gradiensque deas supereminet omnis: + Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus: + talis erat Dido, talem se laeta ferebat + per medios, instans operi regnisque futuris. + Tum foribus divae, media testudine templi, + saepta armis, solioque alte subnixa resedit. + Iura dabat legesque viris, operumque laborem + partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat: + cum subito Aeneas concursu accedere magno + Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum, + Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo + dispulerat penitusque alias avexerat oras. + Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates + laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras + ardebant; sed res animos incognita turbat. + Dissimulant, et nube cava speculantur amicti, + quae fortuna viris, classem quo litore linquant, + quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant, + orantes veniam, et templum clamore petebant. + + Postquam introgressi et coram data copia fandi, + axumus Ilioneus placido sic pectore coepit: + 'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem + iustitiaque dedit gentis frenare superbas, + Troes te miseri, ventis maria omnia vecti, + oramus, prohibe infandos a navibus ignis, + parce pio generi, et propius res aspice nostras. + Non nos aut ferro Libycos populare Penatis + venimus, aut raptas ad litora vertere praedas; + non ea vis animo, nec tanta superbia victis. + Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, + terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; + Oenotri coluere viri; nunc fama minores + Italiam dixisse ducis de nomine gentem. + Hic cursus fuit: + cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion + in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris + perque undas, superante salo, perque invia saxa + dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris. + Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem + permittit patria? Hospitio prohibemur harenae; + bella cient, primaque vetant consistere terra. + Si genus humanum et mortalia temnitis arma + at sperate deos memores fandi atque nefandi. + + 'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter, + nec pietate fuit, nec bello maior et armis. + Quem si fata virum servant, si vescitur aura + aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris, + non metus; officio nec te certasse priorem + poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes + arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes. + Quassatam ventis liceat subducere classem, + et silvis aptare trabes et stringere remos: + si datur Italiam, sociis et rege recepto, + tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus; + sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum, + pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli, + at freta Sicaniae saltem sedesque paratas, + unde huc advecti, regemque petamus Acesten.' + + Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant + Dardanidae. + + Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur: + 'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas. + Res dura et regni novitas me talia cogunt + moliri, et late finis custode tueri. + Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem, + virtutesque virosque, aut tanti incendia belli? + Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni, + nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe. + Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva, + sive Erycis finis regemque optatis Acesten, + auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo. + Voltis et his mecum pariter considere regnis; + urbem quam statuo vestra est, subducite navis; + Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur. + Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem + adforet Aeneas! Equidem per litora certos + dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo, + si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.' + + His animum arrecti dictis et fortis Achates + et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem + ardebant. Prior Aenean compellat Achates: + 'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit? + omnia tuta vides, classem sociosque receptos. + Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi + submersum; dictis respondent cetera matris.' + + Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente + scindit se nubes et in aethera purgat apertum. + Restitit Aeneas claraque in luce refulsit, + os umerosque deo similis; namque ipsa decoram + caesariem nato genetrix lumenque iuventae + purpureum et laetos oculis adflarat honores: + quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo + argentum Pariusve lapis circumdatur auro. + + Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente + improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum, + Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis. + O sola infandos Troiae miserata labores, + quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque + omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos, + urbe, domo, socias, grates persolvere dignas + non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est + gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem. + Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid + usquam iustitia est et mens sibi conscia recti, + praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt + saecula? Qui tanti talem genuere parentes? + In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae + lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet, + semper honos nomenque tuum laudesque manebunt, + quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum + Ilionea petit dextra, laevaque Serestum, + post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum. + + Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido, + casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est: + 'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus + insequitur? Quae vis immanibus applicat oris? + Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae + alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam? + Atque equidem Teucrum memini Sidona venire + finibus expulsum patriis, nova regna petentem + auxilio Beli; genitor tum Belus opimam + vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat. + Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis + Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi. + Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat, + seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat. + Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris. + Me quoque per multos similis fortuna labores + iactatam hac demum voluit consistere terra. + Non ignara mali, miseris succurrere disco.' + + Sic memorat; simul Aenean in regia ducit + tecta, simul divom templis indicit honorem. + Nec minus interea sociis ad litora mittit + viginti tauros, magnorum horrentia centum + terga suum, pinguis centum cum matribus agnos, + munera laetitiamque dii. + + At domus interior regali splendida luxu + instruitur, mediisque parant convivia tectis: + arte laboratae vestes ostroque superbo, + ingens argentum mensis, caelataque in auro + fortia facta patrum, series longissima rerum + per tot ducta viros antiqua ab origine gentis. + + Aeneas (neque enim patrius consistere mentem + passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten, + Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat; + omnis in Ascanio cari stat cura parentis. + Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis, + ferre iubet, pallam signis auroque rigentem, + et circumtextum croceo velamen acantho, + ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis, + Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos, + extulerat, matris Ledae mirabile donum: + praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim, + maxima natarum Priami, colloque monile + bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam. + Haec celerans ita ad naves tendebat Achates. + + At Cytherea novas artes, nova pectore versat + Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido + pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem + incendat reginam, atque ossibus implicet ignem; + quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis; + urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat. + Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem: + + 'Nate, meae vires, mea magna potentia solus, + nate, patris summi qui tela Typhoia temnis, + ad te confugio et supplex tua numina posco. + Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum + litora iactetur odiis Iunonis iniquae, + nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore. + Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur + vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant + hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum. + Quocirca capere ante dolis et cingere flamma + reginam meditor, ne quo se numine mutet, + sed magno Aeneae mecum teneatur amore. + Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem. + Regius accitu cari genitoris ad urbem + Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura, + dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae: + hunc ego sopitum somno super alta Cythera + aut super Idalium sacrata sede recondam, + ne qua scire dolos mediusve occurrere possit. + Tu faciem illius noctem non amplius unam + falle dolo, et notos pueri puer indue voltus, + ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido + regalis inter mensas laticemque Lyaeum, + cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet, + occultum inspires ignem fallasque veneno.' + + Paret Amor dictis carae genetricis, et alas + exuit, et gressu gaudens incedit Iuli. + At Venus Ascanio placidam per membra quietem + inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos + Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum + floribus et dulci adspirans complectitur umbra. + + Iamque ibat dicto parens et dona Cupido + regia portabat Tyriis, duce laetus Achate. + Cum venit, aulaeis iam se regina superbis + aurea composuit sponda mediamque locavit. + Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus + conveniunt, stratoque super discumbitur ostro. + Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris + expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis. + Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam + cura penum struere, et flammis adolere Penatis; + centum aliae totidemque pares aetate ministri, + qui dapibus mensas onerent et pocula ponant. + Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes + convenere, toris iussi discumbere pictis. + Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum + flagrantisque dei voltus simulataque verba, + [pallamque et pictum croceo velamen acantho.] + Praecipue infelix, pesti devota futurae, + expleri mentem nequit ardescitque tuendo + Phoenissa, et pariter puero donisque movetur. + Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit + et magnum falsi implevit genitoris amorem, + reginam petit haec oculis, haec pectore toto + haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido, + insidat quantus miserae deus; at memor ille + matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum + incipit, et vivo temptat praevertere amore + iam pridem resides animos desuetaque corda. + + Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae, + crateras magnos statuunt et vina coronant. + Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant + atria; dependent lychni laquearibus aureis + incensi, et noctem flammis funalia vincunt. + Hic regina gravem gemmis auroque poposcit + implevitque mero pateram, quam Belus et omnes + a Belo soliti; tum facta silentia tectis: + 'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur, + hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis + esse velis, nostrosque huius meminisse minores. + Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno; + et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.' + Dixit, et in mensam laticum libavit honorem, + primaque, libato, summo tenus attigit ore, + tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit + spumantem pateram, et pleno se proluit auro + post alii proceres. Cithara crinitus Iopas + personat aurata, docuit quem maximus Atlas. + Hic canit errantem lunam solisque labores; + unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes; + Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones; + quid tantum Oceano properent se tinguere soles + hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet. + Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur. + Nec non et vario noctem sermone trahebat + infelix Dido, longumque bibebat amorem, + multa super Priamo rogitans, super Hectore multa; + nunc quibus Aurorae venisset filius armis, + nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles. + 'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis + insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum, + erroresque tuos; nam te iam septima portat + omnibus errantem terris et fluctibus aestas.' + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER II + + + CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant. + Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto: + + Infandum, regina, iubes renovare dolorem, + Troianas ut opes et lamentabile regnum + eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi, + et quorum pars magna fui. Quis talia fando + Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi + temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo + praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos. + Sed si tantus amor casus cognoscere nostros + et breviter Troiae supremum audire laborem, + quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit, + incipiam. Fracti bello fatisque repulsi + ductores Danaum, tot iam labentibus annis, + instar montis equum divina Palladis arte + aedificant, sectaque intexunt abiete costas: + votum pro reditu simulant; ea fama vagatur. + Huc delecta virum sortiti corpora furtim + includunt caeco lateri, penitusque cavernas + ingentis uterumque armato milite complent. + + Est in conspectu Tenedos, notissima fama + insula, dives opum, Priami dum regna manebant, + nunc tantum sinus et statio male fida carinis: + huc se provecti deserto in litore condunt. + Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas: + ergo omnis longo solvit se Teucria luctu; + panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra + desertosque videre locos litusque relictum. + Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles; + classibus hic locus; hic acie certare solebant. + Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae, + et molem mirantur equi; primusque Thymoetes + duci intra muros hortatur et arce locari, + sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant. + At Capys, et quorum melior sententia menti, + aut pelago Danaum insidias suspectaque dona + praecipitare iubent, subiectisque urere flammis, + aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. + Scinditur incertum studia in contraria volgus. + + Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva, + Laocoon ardens summa decurrit ab arce, + et procul: 'O miseri, quae tanta insania, cives? + Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis + dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes? + aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi, + aut haec in nostros fabricata est machina muros + inspectura domos venturaque desuper urbi, + aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri. + Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.' + Sic fatus, validis ingentem viribus hastam + in latus inque feri curvam compagibus alvum + contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso + insonuere cavae gemitumque dedere cavernae. + Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset, + impulerat ferro Argolicas foedare latebras, + Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres. + + Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum + pastores magno ad regem clamore trahebant + Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro, + hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis, + obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus, + seu versare dolos, seu certae occumbere morti. + Undique visendi studio Troiana iuventus + circumfusa ruit, certantque inludere capto. + Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno + disce omnes. + + Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis + constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit: + 'Heu, quae nunc tellus' inquit 'quae me aequora possunt + accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat, + cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi + Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?' + Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis + impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus, + quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto. + [Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:] + + 'Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor + vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo: + hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem + finxit, vanum etiam mendacemque improba finget. + Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris + Belidae nomen Palamedis et incluta fama + gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi + insontem infando indicio, quia bella vetabat, + demisere neci, nunc cassum lumine lugent. + Illi me comitem et consanguinitate propinquum + pauper in arma pater primis huc misit ab annis, + dum stabat regno incolumis regumque vigebat + consiliis, et nos aliquod nomenque decusque + gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi--- + haud ignota loquor---superis concessit ab oris, + adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam, + et casum insontis mecum indignabar amici. + Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset, + si patrios umquam remeassem victor ad Argos, + promisi ultorem, et verbis odia aspera movi. + Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes + criminibus terrere novis, hinc spargere voces + in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma. + Nec requievit enim, donec, Calchante ministro--- + sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo? + Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos, + idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas, + hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.' + + Tum vero ardemus scitari et quaerere causas, + ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae. + Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur: + + 'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta + moliri, et longo fessi discedere bello; + fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti + interclusit hiemps, et terruit Auster euntis. + Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis + staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi. + Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi + mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat: + ''Sanguine placastis ventos et virgine caesa, + cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras; + sanguine quaerendi reditus, animaque litandum + Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris, + obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit + ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo. + + 'Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu + protrahit in medios; quae sint ea numina divom, + flagitat; et mihi iam multi crudele canebant + artificis scelus, et taciti ventura videbant. + Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat + prodere voce sua quemquam aut opponere morti. + Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus, + composito rumpit vocem, et me destinat arae. + Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat, + unius in miseri exitium conversa tulere. + Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari, + et salsae fruges, et circum tempora vittae: + eripui, fateor, leto me, et vincula rupi, + limosoque lacu per noctem obscurus in ulva + delitui, dum vela darent, si forte dedissent. + Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi, + nec dulcis natos exoptatumque parentem; + quos illi fors et poenas ob nostra reposcent + effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt. + Quod te per superos et conscia numina veri, + per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam + intemerata fides, oro, miserere laborum + tantorum, miserere animi non digna ferentis.' + + His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro. + Ipse viro primus manicas atque arta levari + vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis: + 'Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios; + noster eris, mihique haec edissere vera roganti: + Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor? + Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?' + Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga, + sustulit exutas vinclis ad sidera palmas: + + + 'Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum + testor numen' ait 'vos arae ensesque nefandi, + quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi: + fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura, + fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras, + si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis. + Tu modo promissis maneas, servataque serves + Troia fidem, si vera feram, si magna rependam. + + 'Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli + Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo + Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes, + fatale adgressi sacrato avellere templo + Palladium, caesis summae custodibus arcis, + corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis + virgineas ausi divae contingere vittas; + ex illo fluere ac retro sublapsa referri + spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens. + Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. + Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae + luminibus flammae arrectis, salsusque per artus + sudor iit, terque ipsa solo---mirabile dictu--- + emicuit, parmamque ferens hastamque trementem. + + 'Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas, + nec posse Argolicis exscindi Pergama telis, + omina ni repetant Argis, numenque reducant, + quod pelago et curvis secum avexere carinis. + Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, + arma deosque parant comites, pelagoque remenso + improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas. + Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso + effigiem statuere, nefas quae triste piaret. + Hanc tamen immensam Calchas attollere molem + roboribus textis caeloque educere iussit, + ne recipi portis, aut duci in moenia possit, + neu populum antiqua sub religione tueri. + Nam si vestra manus violasset dona Minervae, + tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum + convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum; + sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem, + ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello + venturam, et nostros ea fata manere nepotes.' + + Talibus insidiis periurique arte Sinonis + credita res, captique dolis lacrimisque coactis, + quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles, + non anni domuere decem, non mille carinae. + + Hic aliud maius miseris multoque tremendum + obicitur magis, atque improvida pectora turbat. + Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos, + sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras. + Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta--- + horresco referens---immensis orbibus angues + incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt; + pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque + sanguineae superant undas; pars cetera pontum + pone legit, sinuatque immensa volumine terga. + Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant, + ardentisque oculos suffecti sanguine et igni, + sibila lambebant linguis vibrantibus ora. + Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo + Laocoonta petunt; et primum parva duorum + corpora natorum serpens amplexus uterque + implicat, et miseros morsu depascitur artus; + post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem + corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam + bis medium amplexi, bis collo squamea circum + terga dati, superant capite et cervicibus altis. + Ille simul manibus tendit divellere nodos, + perfusus sanie vittas atroque veneno, + clamores simul horrendos ad sidera tollit: + quales mugitus, fugit cum saucius aram + taurus, et incertam excussit cervice securim. + At gemini lapsu delubra ad summa dracones + effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem, + sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur. + Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis + insinuat pavor, et scelus expendisse merentem + Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur + laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam. + Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae + numina conclamant. + + Dividimus muros et moenia pandimus urbis. + Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum + subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo + intendunt: scandit fatalis machina muros, + feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae + sacra canunt, funemque manu contingere gaudent. + Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi. + O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello + moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae + substitit, atque utero sonitum quater arma dedere: + instamus tamen inmemores caecique furore, + et monstrum infelix sacrata sistimus arce. + Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris + ora, dei iussu non umquam credita Teucris. + Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset + ille dies, festa velamus fronde per urbem. + + 'Vertitur interea caelum et ruit oceano nox, + involvens umbra magna terramque polumque + Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri + conticuere, sopor fessos complectitur artus: + et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat + a Tenedo tacitae per amica silentia lunae + litora nota petens, flammas cum regia puppis + extulerat, fatisque deum defensus iniquis + inclusos utero Danaos et pinea furtim + laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras + reddit equus, laetique cavo se robore promunt + Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes, + demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque, + Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon, + et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos. + Invadunt urbem somno vinoque sepultam; + caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis + accipiunt socios atque agmina conscia iungunt. + + Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris + incipit, et dono divom gratissima serpit. + In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector + visus adesse mihi, largosque effundere fletus, + raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento + pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis. + Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo + Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, + vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis, + squalentem barbam et concretos sanguine crinis + volneraque illa gerens, quae circum plurima muros + accepit patrios. Ultro flens ipse videbar + Compellare virum et maestas expromere voces: + 'O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum, + quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris + exspectate venis? Ut te post multa tuorum + funera, post varios hominumque urbisque labores + defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos + foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?' + + Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur, + sed graviter gemitus imo de pectore ducens, + 'Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis. + Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia. + Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra + defendi possent, etiam hac defensa fuissent. + Sacra suosque tibi commendat Troia penatis: + hos cape fatorum comites, his moenia quaere + magna, pererrato statues quae denique ponto.' + Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem + aeternumque adytis effert penetralibus ignem. + + Diverso interea miscentur moenia luctu, + et magis atque magis, quamquam secreta parentis + Anchisae domus arboribusque obtecta recessit, + clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror. + Excutior somno, et summi fastigia tecti + ascensu supero, atque arrectis auribus adsto: + in segetem veluti cum flamma furentibus austris + incidit, aut rapidus montano flumine torrens + sternit agros, sternit sata laeta boumque labores, + praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto + accipiens sonitum saxi de vertice pastor. + Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt + insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam + Volcano superante domus; iam proxumus ardet + Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent. + Exoritur clamorque virum clangorque tubarum. + Arma amens capio; nec sat rationis in armis, + sed glomerare manum bello et concurrere in arcem + cum sociis ardent animi; furor iraque mentem + praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis. + + Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom, + Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, + sacra manu victosque deos parvumque nepotem + ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit. + 'Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?' + Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit: + 'Venit summa dies et ineluctabile tempus + Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens + gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos + transtulit; incensa Danai dominantur in urbe. + Arduus armatos mediis in moenibus adstans + fundit equus, victorque Sinon incendia miscet + insultans; portis alii bipatentibus adsunt, + milia quot magnis umquam venere Mycenis; + obsedere alii telis angusta viarum + oppositi; stat ferri acies mucrone corusco + stricta, parata neci; vix primi proelia temptant + portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.' + + Talibus Othryadae dictis et numine divom + in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys, + ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor. + Addunt se socios Rhipeus et maximus armis + Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque, + et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus, + Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus + venerat, insano Cassandrae incensus amore, + et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat, + infelix, qui non sponsae praecepta furentis + audierit. + + Quos ubi confertos audere in proelia vidi, + incipio super his: 'Iuvenes, fortissima frustra + pectora, si vobis audentem extrema cupido + certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis: + excessere omnes, adytis arisque relictis, + di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi + incensae; moriamur et in media arma ruamus. + Una salus victis, nullam sperare salutem.' + + Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu + raptores atra in nebula, quos improba ventris + exegit caecos rabies, catulique relicti + faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis + vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus + urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra. + Quis cladem illius noctis, quis funera fando + explicet, aut possit lacrimis aequare labores? + Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos; + plurima perque vias sternuntur inertia passim + corpora, perque domos et religiosa deorum + limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri; + quondam etiam victis redit in praecordia virtus + victoresque cadunt Danai: crudelis ubique + luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago. + + Primus se, Danaum magna comitante caterva, + Androgeos offert nobis, socia agmina credens + inscius, atque ultro verbis compellat amicis: + 'Festinate, viri: nam quae tam sera moratur + segnities? Alii rapiunt incensa feruntque + Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.' + Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur + fida satis, sensit medios delapsus in hostis. + Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit: + inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem + pressit humi nitens, trepidusque repente refugit + attollentem iras et caerula colla tumentem; + haud secus Androgeos visu tremefactus abibat. + Inruimus, densis et circumfundimur armis, + ignarosque loci passim et formidine captos + sternimus: adspirat primo fortuna labori. + + Atque hic successu exsultans animisque Coroebus, + 'O socii, qua prima' inquit 'fortuna salutis + monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur + mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis + aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat? + Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem + Androgei galeam clipeique insigne decorum + induitur, laterique Argivum accommodat ensem. + Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus + laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat. + Vadimus immixti Danais haud numine nostro, + multaque per caecam congressi proelia noctem + conserimus, multos Danaum demittimus Orco. + Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu + fida petunt: pars ingentem formidine turpi + scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo. + + Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis! + Ecce trahebatur passis Priameia virgo + crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae, + ad caelum tendens ardentia lumina frustra,--- + lumina, nam teneras arcebant vincula palmas. + Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus, + et sese medium iniecit periturus in agmen. + Consequimur cuncti et densis incurrimus armis. + + Hic primum ex alto delubri culmine telis + nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes + armorum facie et Graiarum errore iubarum. + Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira + undique collecti invadunt, acerrimus Aiax, + et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis; + adversi rupto ceu quondam turbine venti + confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois + Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti + spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo. + Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram + fudimus insidiis totaque agitavimus urbe, + apparent; primi clipeos mentitaque tela + adgnoscunt, atque ora sono discordia signant. + Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus + Penelei dextra divae armipotentis ad aram + procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus + qui fuit in Teucris et servantissimus aequi: + dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque + confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu, + labentem pietas nec Apollinis infula texit. + Iliaci cineres et flamma extrema meorum, + testor, in occasu vestro nec tela nec ullas + vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent + ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde, + Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo + iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi; + protinus ad sedes Priami clamore vocati. + + Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam + bella forent, nulli tota morerentur in urbe. + Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis + cernimus, obsessumque acta testudine limen. + Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos + nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris + protecti obiciunt, prensant fastigia dextris. + Dardanidae contra turris ac tota domorum + culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt, + extrema iam in morte parant defendere telis; + auratasque trabes, veterum decora alta parentum, + devolvunt; alii strictis mucronibus imas + obsedere fores; has servant agmine denso. + Instaurati animi, regis succurrere tectis, + auxilioque levare viros, vimque addere victis. + + Limen erat caecaeque fores et pervius usus + tectorum inter se Priami, postesque relicti + a tergo, infelix qua se, dum regna manebant, + saepius Andromache ferre incomitata solebat + ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat. + Evado ad summi fastigia culminis, unde + tela manu miseri iactabant inrita Teucri. + Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra + eductam tectis, unde omnis Troia videri + et Danaum solitae naves et Achaia castra, + adgressi ferro circum, qua summa labantis + iuncturas tabulata dabant, convellimus altis + sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam + cum sonitu trahit et Danaum super agmina late + incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum + telorum interea cessat genus. + + Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus + exsultat, telis et luce coruscus aena; + qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus + frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, + nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa, + lubrica convolvit sublato pectore terga + arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis. + Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis, + armiger Automedon, una omnis Scyria pubes + succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant. + Ipse inter primos correpta dura bipenni + limina perrumpit, postisque a cardine vellit + aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit + robora, et ingentem lato dedit ore fenestram. + Adparet domus intus, et atria longa patescunt; + adparent Priami et veterum penetralia regum, + armatosque vident stantis in limine primo. + + At domus interior gemitu miseroque tumultu + miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes + femineis ululant; ferit aurea sidera clamor. + Tum pavidae tectis matres ingentibus errant; + amplexaeque tenent postis atque oscula figunt. + Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi + custodes sufferre valent; labat ariete crebro + ianua, et emoti procumbunt cardine postes. + Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant + immissi Danai, et late loca milite complent. + Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis + exiit, oppositasque evicit gurgite moles, + fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis + cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem + caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas; + vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras + sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis. + Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum, + barbarico postes auro spoliisque superbi, + procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis. + + Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras. + Urbis uti captae casum convolsaque vidit + limina tectorum et medium in penetralibus hostem, + arma diu senior desueta trementibus aevo + circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum + cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis. + Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe + ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, + incumbens arae atque umbra complexa Penatis. + Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum, + praecipites atra ceu tempestate columbae, + condensae et divom amplexae simulacra sedebant. + Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis + ut vidit, 'Quae mens tam dira, miserrime coniunx, + impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit; + 'Non tali auxilio nec defensoribus istis + tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector. + Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis, + aut moriere simul.' Sic ore effata recepit + ad sese et sacra longaevum in sede locavit. + + Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites, + unus natorum Priami, per tela, per hostis + porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat + saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus + insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta. + Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum, + concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit. + Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur, + non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit: + 'At tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis, + di, si qua est caelo pietas, quae talia curet, + persolvant grates dignas et praemia reddant + debita, qui nati coram me cernere letum + fecisti et patrios foedasti funere voltus. + At non ille, satum quo te mentiris, Achilles + talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque + supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro + reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.' + + Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu + coniecit, rauco quod protinus aere repulsum + e summo clipei nequiquam umbone pependit. + Cui Pyrrhus: 'Referes ergo haec et nuntius ibis + Pelidae genitori; illi mea tristia facta + degeneremque Neoptolemum narrare memento. + Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem + traxit et in multo lapsantem sanguine nati, + implicuitque comam laeva, dextraque coruscum + extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem. + Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum + sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem + Pergama, tot quondam populis terrisque superbum + regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus, + avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus. + + At me tum primum saevus circumstetit horror + Obstipui; subiit cari genitoris imago, + ut regem aequaevum crudeli volnere vidi + vitam exhalantem; subiit deserta Creusa, + et direpta domus, et parvi casus Iuli. + Respicio, et quae sit me circum copia lustro. + Deseruere omnes defessi, et corpora saltu + ad terram misere aut ignibus aegra dedere. + + [Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae + servantem et tacitam secreta in sede latentem + Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem + erranti passimque oculos per cuncta ferenti. + Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros + et poenas Danaum et deserti coniugis iras + praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys, + abdiderat sese atque aris invisa sedebat. + Exarsere ignes animo; subit ira cadentem + ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. + 'Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas + aspiciet, partoque ibit regina triumpho, + coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit, + Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? + Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni? + Dardanium totiens sudarit sanguine litus? + Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen + feminea in poena est, nec habet victoria laudem, + extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis + laudabor poenas, animumque explesse iuvabit + ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.' + + Talia iactabam, et furiata mente ferebar :] + cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam + obtulit et pura per noctem in luce refulsit + alma parens, confessa deam, qualisque videri + caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum + continuit, roseoque haec insuper addidit ore: + 'Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras? + Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit? + Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem + liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa, + Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae + circum errant acies, et, ni mea cura resistat, + iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis. + Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae + culpatusve Paris: divom inclementia, divom, + has evertit opes sternitque a culmine Troiam. + Aspice---namque omnem, quae nunc obducta tuenti + mortalis hebetat visus tibi et umida circum + caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis + iussa time, neu praeceptis parere recusa:--- + hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis + saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum. + Neptunus muros magnoque emota tridenti + fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem + eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas + prima tenet, sociumque furens a navibus agmen + ferro accincta vocat. + Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas + insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva. + Ipse pater Danais animos viresque secundas + sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma. + Eripe, nate, fugam, finemque impone labori. + Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.' + Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris. + Adparent dirae facies inimicaque Troiae + numina magna deum. + + Tum vero omne mihi visum considere in ignis + Ilium et ex imo verti Neptunia Troia; + ac veluti summis antiquam in montibus ornum + cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant + eruere agricolae certatim,---illa usque minatur + et tremefacta comam concusso vertice nutat, + volneribus donec paulatim evicta, supremum + congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam. + Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis + expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt. + + Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis + antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos + optabam primum montis primumque petebam, + abnegat excisa vitam producere Troia + exsiliumque pati. 'Vos O, quibus integer aevi + sanguis,' ait 'solidaeque suo stant robore vires, + vos agitate fugam: + me si caelicolae voluissent ducere vitam, + has mihi servassent sedes. Satis una superque + vidimus exscidia et captae superavimus urbi. + Sic O, sic positum adfati discedite corpus. + Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis + exuviasque petet; facilis iactura sepulcri. + Iam pridem invisus divis et inutilis annos + demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex + fulminis adflavit ventis et contigit igni.' + + Talia perstabat memorans, fixusque manebat. + Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa + Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum + cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet. + Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem. + Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto: + nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur? + 'Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto + sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore? + Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui, + et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae + teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto, + iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus, + natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras. + Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis + eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque + Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam + alterum in alterius mactatos sanguine cernam? + Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos. + Reddite me Danais; sinite instaurata revisam + proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.' + + Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram + insertabam aptans, meque extra tecta ferebam. + Ecce autem complexa pedes in limine coniunx + haerebat, parvumque patri tendebat Iulum: + 'Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum; + sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis, + hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus, + cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?' + + Talia vociferans gemitu tectum omne replebat, + cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum. + Namque manus inter maestorumque ora parentum + ecce levis summo de vertice visus Iuli + fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis + lambere flamma comas et circum tempora pasci. + Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem + excutere et sanctos restinguere fontibus ignis. + At pater Anchises oculos ad sidera laetus + extulit, et caelo palmas cum voce tetendit: + + 'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis, + aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur, + da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.' + Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore + intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras + stella facem ducens multa cum luce cucurrit. + Illam, summa super labentem culmina tecti, + cernimus Idaea claram se condere silva + signantemque vias; tum longo limite sulcus + dat lucem, et late circum loca sulphure fumant. + Hic vero victus genitor se tollit ad auras, + adfaturque deos et sanctum sidus adorat. + 'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum. + Di patrii, servate domum, servate nepotem. + Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est. + Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.' + + Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis + auditur, propiusque aestus incendia volvunt. + 'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae; + ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit: + quo res cumque cadent, unum et commune periclum, + una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus + sit comes, et longe servet vestigia coniunx: + vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris. + Est urbe egressis tumulus templumque vetustum + desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus + religione patrum multos servata per annos. + Hanc ex diverso sedem veniemus in unam. + Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis; + me, bello e tanto digressum et caede recenti, + attrectare nefas, donec me flumine vivo + abluero.' + + Haec fatus, latos umeros subiectaque colla + veste super fulvique insternor pelle leonis, + succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus + implicuit sequiturque patrem non passibus aequis; + pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum; + et me, quem dudum non ulla iniecta movebant + tela neque adverso glomerati ex agmine Grai, + nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis + suspensum et pariter comitique onerique timentem. + + Iamque propinquabam portis, omnemque videbar + evasisse viam, subito cum creber ad auris + visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram + prospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant. + Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'--- + Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum + confusam eripuit mentem. Namque avia cursu + dum sequor, et nota excedo regione viarum, + heu, misero coniunx fatone erepta Creusa + substitit, erravitne via, seu lassa resedit, + incertum; nec post oculis est reddita nostris. + Nec prius amissam respexi animumque reflexi, + quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam + venimus; hic demum collectis omnibus una + defuit, et comites natumque virumque fefellit. + Quem non incusavi amens hominumque deorumque, + aut quid in eversa vidi crudelius urbe? + Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis + commendo sociis et curva valle recondo; + ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis. + Stat casus renovare omnis, omnemque reverti + per Troiam, et rursus caput obiectare periclis. + + Principio muros obscuraque limina portae, + qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro + observata sequor per noctem et lumine lustro. + Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent. + Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset, + me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant. + Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento + volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras. + Procedo et Priami sedes arcemque reviso. + Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo + custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes + praedam adservabant. Huc undique Troia gaza + incensis erepta adytis, mensaeque deorum, + crateresque auro solidi, captivaque vestis + congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres + stant circum. + + Ausus quin etiam voces iactare per umbram + implevi clamore vias, maestusque Creusam + nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi. + Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti + infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae + visa mihi ante oculos et nota maior imago. + Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. + [Tum sic adfari et curas his demere dictis :] + 'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori, + O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom + eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam + fas, aut ille sinit superi regnator Olympi. + Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum, + et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva + inter opima virum leni fluit agmine Thybris: + illic res laetae regnumque et regia coniunx + parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae. + Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas + aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo, + Dardanis, et divae Veneris nurus. + Sed me magna deum genetrix his detinet oris: + iamque vale, et nati serva communis amorem.' + Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem + dicere deseruit, tenuisque recessit in auras. + Ter conatus ibi collo dare bracchia circum: + ter frustra comprensa manus effugit imago, + par levibus ventis volucrique simillima somno. + + Sic demum socios consumpta nocte reviso. + Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum + invenio admirans numerum, matresque virosque, + collectam exsilio pubem, miserabile volgus. + Undique convenere, animis opibusque parati, + in quascumque velim pelago deducere terras. + Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae + ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant + limina portarum, nec spes opis ulla dabatur; + cessi, et sublato montes genitore petivi. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER III + + POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem + immeritam visum Superis, ceciditque superbum + Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia, + diversa exsilia et desertas quaerere terras + auguriis agimur divom, classemque sub ipsa + Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae, + incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur, + contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas, + et pater Anchises dare fatis vela iubebat; + litora cum patriae lacrimans portusque relinquo + et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum + cum sociis natoque Penatibus et magnis dis. + + Terra procul vastis colitur Mavortia campis, + Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo, + hospitium antiquum Troiae sociique Penates, + dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo + moenia prima loco, fatis ingressus iniquis, + Aeneadasque meo nomen de nomine fingo. + + Sacra Dionaeae matri divisque ferebam + auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem + caelicolum regi mactabam in litore taurum. + Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo + virgulta et densis hastilibus horrida myrtus. + Accessi, viridemque ab humo convellere silvam + conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras, + horrendum et dictu video mirabile monstrum. + Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos + vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae, + et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror + membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. + Rursus et alterius lentum convellere vimen + insequor, et causas penitus temptare latentis: + ater et alterius sequitur de cortice sanguis. + Multa movens animo nymphas venerabar agrestis + Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis, + rite secundarent visus omenque levarent. + Tertia sed postquam maiore hastilia nisu + adgredior, genibusque adversae obluctor harenae--- + eloquar, an sileam?---gemitus lacrimabilis imo + auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris: + 'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto; + parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia + externum tulit, aut cruor hic de stipite manat. + Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum: + nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit + telorum seges et iaculis increvit acutis.' + + Tum vero ancipiti mentem formidine pressus + obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. + Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno + infelix Priamus furtim mandarat alendum + Threicio regi, cum iam diffideret armis + Dardaniae, cingique urbem obsidione videret. + Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit, + res Agamemnonias victriciaque arma secutus, + fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro + vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis, + auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit, + delectos populi ad proceres primumque parentem + monstra deum refero, et quae sit sententia posco. + Omnibus idem animus, scelerata excedere terra, + linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros. + Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens + aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae, + caeruleis maestae vittis atraque cupresso, + et circum Iliades crinem de more solutae; + inferimus tepido spumantia cymbia lacte + sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro + condimus, et magna supremum voce ciemus. + + Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti + dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum, + deducunt socii navis et litora complent: + provehimur portu, terraeque urbesque recedunt. + Sacra mari colitur medio gratissima tellus + Nereidum matri et Neptuno Aegaeo, + quam pius arquitenens oras et litora circum + errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit, + immotamque coli dedit et contemnere ventos. + Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu + accipit: egressi veneramur Apollinis urbem. + Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos + vittis et sacra redimitus tempora lauro, + occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum. + Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus. + + Templa dei saxo venerabar structa vetusto: + 'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis + et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae + Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli. + Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes? + Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.' + + Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente, + liminaque laurusque dei, totusque moveri + mons circum, et mugire adytis cortina reclusis. + Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris: + 'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum + prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto + accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem: + hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris, + et nati natorum, et qui nascentur ab illis.' + + Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu + laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt, + quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti? + Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum, + 'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras: + Creta Iovis magni medio iacet insula ponto; + mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae. + Centum urbes habitant magnas, uberrima regna; + maximus unde pater, si rite audita recordor, + Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras, + optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces + Pergameae steterant; habitabant vallibus imis. + hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera + Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris, + et iuncti currum dominae subiere leones. + Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur; + placemus ventos et Gnosia regna petamus. + Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit, + tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.' + Sic fatus, meritos aris mactavit honores, + taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo + nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam. + + Fama volat pulsum regnis cessisse paternis + Idomenea ducem, desertaque litora Cretae + hoste vacare domos, sedesque adstare relictas. + Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus, + bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam, + Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor + Cycladas, et crebris legimus freta consita terris. + Nauticus exoritur vario certamine clamor; + hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!'' + Prosequitur surgens a puppi ventus euntis + et tandem antiquis Curetum adlabimur oris. + Ergo avidus muros optatae molior urbis, + Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem + hortor amare focos arcemque attollere tectis. + + Iamque fere sicco subductae litore puppes; + conubiis arvisque novis operata iuventus; + iura domosque dabam: subito cum tabida membris, + corrupto caeli tractu, miserandaque venit + arboribusque satisque lues et letifer annus. + Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant + corpora; tum sterilis exurere Sirius agros; + arebant herbae, et victum seges aegra negabat. + Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso + hortatur pater ire mari, veniamque precari: + quam fessis finem rebus ferat; unde laborum + temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus. + + Nox erat, et terris animalia somnus habebat: + effigies sacrae divom Phrygiique Penates, + quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis + extuleram, visi ante oculos adstare iacentis + in somnis, multo manifesti lumine, qua se + plena per insertas fundebat luna fenestras; + tum sic adfari et curas his demere dictis: + 'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est, + hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit. + Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti, + nos tumidum sub te permensi classibus aequor, + idem venturos tollemus in astra nepotes, + imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis + magna para, longumque fugae ne linque laborem. + Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit + Delius, aut Cretae iussit considere Apollo. + Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, + terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae; + Oenotri coluere viri; nunc fama minores + Italiam dixisse ducis de nomine gentem: + hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus, + Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum. + Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti + haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat + Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.' + + Talibus attonitus visis et voce deorum--- + nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus + velatasque comas praesentiaque ora videbar; + tum gelidus toto manabat corpore sudor + corripio e stratis corpus, tendoque supinas + ad caelum cum voce manus, et munera libo + intemerata focis. Perfecto laetus honore + Anchisen facio certum, remque ordine pando. + Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes, + seque novo veterum deceptum errore locorum. + Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis, + sola mihi talis casus Cassandra canebat. + Nunc repeto haec generi portendere debita nostro, + et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare. + Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros + crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret? + Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.' + Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes. + Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis + vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor. + + Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae + adparent terrae, caelum undique et undique pontus, + tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber, + noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. + Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt + aequora; dispersi iactamur gurgite vasto; + involvere diem nimbi, et nox umida caelum + abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes. + Excutimur cursu, et caecis erramus in undis. + Ipse diem noctemque negat discernere caelo, + nec meminisse viae media Palinurus in unda. + Tris adeo incertos caeca caligine soles + erramus pelago, totidem sine sidere noctes. + Quarto terra die primum se attollere tandem + visa, aperire procul montis, ac volvere fumum. + Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae + adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + + Servatum ex undis Strophadum me litora primum + accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae, + insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno + Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam + clausa domus, mensasque metu liquere priores. + Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla + pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis. + Virginei volucrum voltus, foedissima ventris + proluvies, uncaeque manus, et pallida semper + ora fame. + + Huc ubi delati portus intravimus, ecce + laeta boum passim campis armenta videmus, + caprigenumque pecus nullo custode per herbas. + Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus + in partem praedamque Iovem; tum litore curvo + exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis. + At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt + Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas, + diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant + immundo; tum vox taetrum dira inter odorem. + Rursum in secessu longo sub rupe cavata, + arboribus clausi circum atque horrentibus umbris, + instruimus mensas arisque reponimus ignem: + rursum ex diverso caeli caecisque latebris + turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis, + polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant, + edico, et dira bellum cum gente gerendum. + Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam + disponunt enses et scuta latentia condunt. + Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere + litora, dat signum specula Misenus ab alta + aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant, + obscenas pelagi ferro foedare volucres: + sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo + accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae + semesam praedam et vestigia foeda relinquunt. + + Una in praecelsa consedit rupe Celaeno, + infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem: + 'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis, + Laomedontiadae, bellumne inferre paratis, + et patrio Harpyias insontis pellere regno? + Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta, + quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo + praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando. + Italiam cursu petitis, ventisque vocatis + ibitis Italiam, portusque intrare licebit; + sed non ante datam cingetis moenibus urbem, + quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis + ambesas subigat malis absumere mensas.' + Dixit, et in silvam pennis ablata refugit. + + At sociis subita gelidus formidine sanguis + deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis, + sed votis precibusque iubent exposcere pacem, + sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres. + Et pater Anchises passis de litore palmis + numina magna vocat, meritosque indicit honores: + 'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum, + et placidi servate pios!' Tum litore funem + deripere, excussosque iubet laxare rudentes. + Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis, + qua cursum ventusque gubernatorque vocabat. + Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos + Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis. + Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna, + et terram altricem saevi exsecramur Ulixi. + Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis + et formidatus nautis aperitur Apollo. + Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi; + ancora de prora iacitur, stant litore puppes. + + Ergo insperata tandem tellure potiti, + lustramurque Iovi votisque incendimus aras, + Actiaque Iliacis celebramus litora ludis. + Exercent patrias oleo labente palaestras + nudati socii; iuvat evasisse tot urbes + Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis. + Interea magnum sol circumvolvitur annum, + et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas. + Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis, + postibus adversis figo, et rem carmine signo: + AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA. + Linquere tum portus iubeo et considere transtris: + certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. + Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces, + litoraque Epiri legimus portuque subimus + Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem. + + Hic incredibilis rerum fama occupat auris, + Priamiden Helenum Graias regnare per urbes, + coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum, + et patrio Andromachen iterum cessisse marito. + Obstipui, miroque incensum pectus amore, + compellare virum et casus cognoscere tantos. + Progredior portu, classis et litora linquens, + sollemnis cum forte dapes et tristia dona + ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam + libabat cineri Andromache, Manisque vocabat + Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem + et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras. + + Ut me conspexit venientem et Troia circum + arma amens vidit, magnis exterrita monstris + deriguit visu in medio, calor ossa reliquit; + labitur, et longo vix tandem tempore fatur: + 'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers, + nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit, + Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem + implevit clamore locum. Vix pauca furenti + subicio, et raris turbatus vocibus hisco: + 'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco; + ne dubita, nam vera vides. + Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto + excipit, aut quae digna satis fortuna revisit + Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?' + + Deiecit voltum et demissa voce locuta est: + 'O felix una ante alias Priameia virgo, + hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis + iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos, + nec victoris eri tetigit captiva cubile! + nos, patria incensa, diversa per aequora vectae, + stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum, + servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus + Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos, + me famulo famulamque Heleno transmisit habendam. + Ast illum, ereptae magno inflammatus amore + coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes + excipit incautum patriasque obtruncat ad aras. + Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit + pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos + Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit, + Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem. + Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere? + Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris? + Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura, + quem tibi iam Troia--- + Ecqua tamen puero est amissae cura parentis? + Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis + et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?' + + Talia fundebat lacrimans longosque ciebat + incassum fletus, cum sese a moenibus heros + Priamides multis Helenus comitantibus adfert, + adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit, + et multum lacrimas verba inter singula fundit. + Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis + Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum + adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae. + Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur: + illos porticibus rex accipiebat in amplis; + aulai medio libabant pocula Bacchi, + impositis auro dapibus, paterasque tenebant. + + Iamque dies alterque dies processit, et aurae + vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro. + His vatem adgredior dictis ac talia quaeso: + 'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi, + qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis, + et volucrum linguas et praepetis omina pennae, + fare age---namque omnem cursum mihi prospera dixit + religio, et cuncti suaserunt numine divi + Italiam petere et terras temptare repostas: + sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno + prodigium canit, et tristis denuntiat iras, + obscenamque famem---quae prima pericula vito? + Quidve sequens tantos possim superare labores?' + + Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis, + exorat pacem divom, vittasque resolvit + sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe, + ipse manu multo suspensum numine ducit, + atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos: + + 'Nate dea,---nam te maioribus ire per altum + auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex + sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo--- + pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres + aequora et Ausonio possis considere portu, + expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae + scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno. + Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam + vicinosque, ignare, paras invadere portus, + longa procul longis via dividit invia terris. + Ante et Trinacria lentandus remus in unda, + et salis Ausonii lustrandum navibus aequor, + infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae, + quam tuta possis urbem componere terra: + signa tibi dicam, tu condita mente teneto: + cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam + litoreis ingens inventa sub ilicibus sus + triginta capitum fetus enixa iacebit. + alba, solo recubans, albi circum ubera nati, + is locus urbis erit, requies ea certa laborum. + Nec tu mensarum morsus horresce futuros: + fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo. + + 'Has autem terras, Italique hanc litoris oram, + proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu, + effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais. + Hic et Narycii posuerunt moenia Locri, + et Sallentinos obsedit milite campos + Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei + parva Philoctetae subnixa Petelia muro. + Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes, + et positis aris iam vota in litore solves, + purpureo velare comas adopertus amictu, + ne qua inter sanctos ignis in honore deorum + hostilis facies occurrat et omina turbet. + Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto: + hac casti maneant in religione nepotes. + + 'Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae + ventus, et angusti rarescent claustra Pelori, + laeva tibi tellus et longo laeva petantur + aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas. + Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina--- + tantum aevi longinqua valet mutare vetustas--- + dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus + una foret; venit medio vi pontus et undis + Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes + litore diductas angusto interluit aestu. + Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis + obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos + sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras + erigit alternos et sidera verberat unda. + At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris, + ora exsertantem et navis in saxa trahentem. + Prima hominis facies et pulchro pectore virgo + pube tenus, postrema immani corpore pristis, + delphinum caudas utero commissa luporum. + Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni + cessantem, longos et circumflectere cursus, + quam semel informem vasto vidisse sub antro + Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa. + + 'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati + si qua fides, animum si veris implet Apollo, + unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum + praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo: + Iunonis magnae primum prece numen adora; + Iunoni cane vota libens, dominamque potentem + supplicibus supera donis: sic denique victor + Trinacria finis Italos mittere relicta. + + 'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem, + divinosque lacus, et Averna sonantia silvis, + insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima + fata canit, foliisque notas et nomina mandat. + Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo, + digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit. + Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt; + verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus + impulit et teneras turbavit ianua frondes, + numquam deinde cavo volitantia prendere saxo, + nec revocare situs aut iungere carmina curat: + inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae. + Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,--- + quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum + vela vocet, possisque sinus implere secundos,--- + quin adeas vatem precibusque oracula poscas + ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat. + Illa tibi Italiae populos venturaque bella, + et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem + expediet, cursusque dabit venerata secundos. + Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri. + Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.' + + Quae postquam vates sic ore effatus amico est, + dona dehinc auro gravia sectoque elephanto + imperat ad navis ferri, stipatque carinis + ingens argentum, Dodonaeosque lebetas, + loricam consertam hamis auroque trilicem, + et conum insignis galeae cristasque comantis, + arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti. + Addit equos, additque duces; + remigium supplet; socios simul instruit armis. + + Interea classem velis aptare iubebat + Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti. + Quem Phoebi interpres multo compellat honore: + 'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo, + cura deum, bis Pergameis erepte ruinis, + ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis. + Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est; + Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo. + Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultra + provehor, et fando surgentis demoror austros?' + + Nec minus Andromache digressu maesta supremo + fert picturatas auri subtemine vestes + et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore), + textilibusque onerat donis, ac talia fatur: + 'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum + sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem, + coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum, + O milli sola mei super Astyanactis imago: + sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat; + et nunc aequali tecum pubesceret aevo.' + + Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis: + 'Vivite felices, quibus est fortuna peracta + iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur. + Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum, + arva neque Ausoniae semper cedentia retro + quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis + quam vestrae fecere manus, melioribus, opto, + auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis. + Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva + intraro, gentique meae data moenia cernam, + cognatas urbes olim populosque propinquos, + Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor + atque idem casus, unam faciemus utramque + Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.' + + Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta, + unde iter Italiam cursusque brevissimus undis. + Sol ruit interea et montes umbrantur opaci; + sternimur optatae gremio telluris ad undam, + sortiti remos, passimque in litore sicco + corpora curamus; fessos sopor inrigat artus. + Necdum orbem medium Nox horis acta subibat: + haud segnis strato surgit Palinurus et omnis + explorat ventos, atque auribus aera captat; + sidera cuncta notat tacito labentia caelo, + Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones, + armatumque auro circumspicit Oriona. + Postquam cuncta videt caelo constare sereno, + dat clarum e puppi signum; nos castra movemus, + temptamusque viam et velorum pandimus alas. + + Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis, + cum procul obscuros collis humilemque videmus + Italiam. ''Italiam'' primus conclamat Achates, + ''Italiam'' laeto socii clamore salutant. + Tum pater Anchises magnum cratera corona + induit, implevitque mero, divosque vocavit + stans celsa in puppi: + 'Di maris et terrae tempestatumque potentes, + ferte viam vento facilem et spirate secundi.' + Crebrescunt optatae aurae portusque patescit + iam propior, templumque adparet in arce Minervae. + Vela legunt socii et proras ad litora torquent. + Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum, + obiectae salsa spumant aspargine cautes; + ipse latet; gemino demittunt bracchia muro + turriti scopuli, refugitque ab litore templum. + Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi + tondentis campum late, candore nivali. + Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portas + bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. + Sed tamen idem olim curru succedere sueti + quadrupedes, et frena iugo concordia ferre; + spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur + Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis, + et capita ante aras Phrygio velamur amictu; + praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite + Iunoni Argivae iussos adolemus honores. + + Haud mora, continuo perfectis ordine votis, + cornua velatarum obvertimus antemarum, + Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva. + Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti + cernitur; attollit se diva Lacinia contra, + Caulonisque arces et navifragum Scylaceum. + Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna, + et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa + audimus longe fractasque ad litora voces, + exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae. + Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis: + hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat. + Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!' + + Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem + contorsit laevas proram Palinurus ad undas. + laevam cuncta cohors remis ventisque petivit. + Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem + subducta ad Manis imos desedimus unda. + Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: + ter spumam elisam et rorantia vidimus astra. + Interea fessos ventus cum sole reliquit, + ignarique viae Cyclopum adlabimur oris. + + Portus ab accessu ventorum immotus et ingens + ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis; + interdumque atram prorumpit ad aethera nubem, + turbine fumantem piceo et candente favilla, + attollitque globos flammarum et sidera lambit; + interdum scopulos avolsaque viscera montis + erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras + cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo. + Fama est Enceladi semustum fulmine corpus + urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam + impositam ruptis flammam exspirare caminis; + et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem + murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo. + Noctem illam tecti silvis immania monstra + perferimus, nec quae sonitum det causa videmus. + Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra + siderea polus, obscuro sed nubila caelo, + et lunam in nimbo nox intempesta tenebat. + + Postera iamque dies primo surgebat Eoo, + umentemque Aurora polo dimoverat umbram: + cum subito e silvis, macie confecta suprema, + ignoti nova forma viri miserandaque cultu + procedit, supplexque manus ad litora tendit. + Respicimus: dira inluvies inmissaque barba, + consertum tegumen spinis; at cetera Graius, + [et quondam patriis ad Troiam missus in armis.] + Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit + arma procul, paulum aspectu conterritus haesit, + continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps + cum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor, + per superos atque hoc caeli spirabile lumen, + tollite me, Teucri; quascumque abducite terras; + hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum, + et bello Iliacos fateor petiisse Penatis; + pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri, + spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto. + Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.' + Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans + haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus, + hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri. + Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus, + dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat. + Ille haec, deposita tandem formidine, fatur: + + 'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi, + nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto + paupere---mansissetque utinam fortuna!---profectus. + Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt, + inmemores socii vasto Cyclopis in antro + deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis, + intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat + sidera---Di, talem terris avertite pestem!--- + nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli. + Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. + Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro + prensa manu magna, medio resupinus in antro, + frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent + limina; vidi atro cum membra fluentia tabo + manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus. + Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes, + oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto. + Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus + cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum + immensus, saniem eructans et frusta cruento + per somnum commixta mero, nos magna precati + numina sortitique vices, una undique circum + fundimur, et telo lumen terebramus acuto,--- + ingens, quod torva solum sub fronte latebat, + Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,--- + et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras. + Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem + rumpite. + + Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro + lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat, + centum alii curva haec habitant ad litora volgo + infandi Cyclopes, et altis montibus errant. + Tertia iam lunae se cornua lumine complent, + cum vitam in silvis inter deserta ferarum + lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas + prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco. + Victum infelicem, bacas lapidosaque corna, + dant rami et volsis pascunt radicibus herbae. + Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem + conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset, + addixi: satis est gentem effugisse nefandam. + Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.' + + Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus + ipsum inter pecudes vasta se mole moventem + pastorem Polyphemum et litora nota petentem, + monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum. + Trunca manu pinus regit et vestigia firmat; + lanigerae comitantur oves---ea sola voluptas + solamenque mali. + Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit, + luminis effossi fluidum lavit inde cruorem, + dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor + iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit. + Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto + supplice sic merito, tacitique incidere funem; + vertimus et proni certantibus aequora remis. + Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit; + verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas, + nec potis Ionios fluctus aequare sequendo, + clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes + contremuere undae, penitusque exterrita tellus + Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis. + + At genus e silvis Cyclopum et montibus altis + excitum ruit ad portus et litora complent. + Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo + Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis, + concilium horrendum: quales cum vertice celso + aeriae quercus, aut coniferae cyparissi + constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae. + Praecipites metus acer agit quocumque rudentis + excutere, et ventis intendere vela secundis. + Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin + inter, utramque viam leti discrimine parvo, + ni teneant cursus; certum est dare lintea retro. + Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori + missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo + Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem. + Talia monstrabat relegens errata retrorsus + litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi. + + Sicanio praetenta sinu iacet insula contra + Plemyrium undosum; nomen dixere priores + Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem + occultas egisse vias subter mare; qui nunc + ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis. + Iussi numina magna loci veneramur; et inde + exsupero praepingue solum stagnantis Helori. + Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni + radimus, et fatis numquam concessa moveri + adparet Camerina procul campique Geloi, + immanisque Gela fluvii cognomine dicta. + Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe + moenia, magnanimum quondam generator equorum; + teque datis linquo ventis, palmosa Selinus, + et vada dura lego saxis Lilybeia caecis. + + Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora + accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis, + heu genitorem, omnis curae casusque levamen, + amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum + deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis! + Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, + hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno. + Hic labor extremus, longarum haec meta viarum. + Hinc me digressum vestris deus adpulit oris. + + Sic pater Aeneas intentis omnibus unus + fata renarrabat divom, cursusque docebat. + Conticuit tandem, factoque hic fine quievit. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER IV + + AT regina gravi iamdudum saucia cura + volnus alit venis, et caeco carpitur igni. + Multa viri virtus animo, multusque recursat + gentis honos: haerent infixi pectore voltus + verbaque, nec placidam membris dat cura quietem. + Postera Phoebea lustrabat lampade terras, + umentemque Aurora polo dimoverat umbram, + cum sic unanimam adloquitur male sana sororem: + 'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent! + Quis novus hic nostris successit sedibus hospes, + quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis! + Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum. + Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille + iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat! + Si mihi non animo fixum immotumque sederet, + ne cui me vinclo vellem sociare iugali, + postquam primus amor deceptam morte fefellit; + si non pertaesum thalami taedaeque fuisset, + huic uni forsan potui succumbere culpae. + Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei + coniugis et sparsos fraterna caede Penatis, + solus hic inflexit sensus, animumque labantem + impulit: adgnosco veteris vestigia flammae. + Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat, + vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras, + pallentis umbras Erebi noctemque profundam, + ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo. + Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores + abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.' + Sic effata sinum lacrimis implevit obortis. + + Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori, + solane perpetua maerens carpere iuventa, + nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris? + Id cinerem aut Manis credis curare sepultos? + Esto: aegram nulli quondam flexere mariti, + non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas + ductoresque alii, quos Africa terra triumphis + dives alit: placitone etiam pugnabis amori? + Nec venit in mentem, quorum consederis arvis? + Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello, + et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis; + hinc deserta siti regio, lateque furentes + Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam, + germanique minas? + Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda + hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas. + Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna + coniugio tali! Teucrum comitantibus armis + Punica se quantis attollet gloria rebus! + Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis + indulge hospitio, causasque innecte morandi, + dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion, + quassataeque rates, dum non tractabile caelum.' + + His dictis incensum animum inflammavit amore, + spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem. + Principio delubra adeunt, pacemque per aras + exquirunt; mactant lectas de more bidentis + legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo, + Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae. + Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido + candentis vaccae media inter cornua fundit, + aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras, + instauratque diem donis, pecudumque reclusis + pectoribus inhians spirantia consulit exta. + Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem, + quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas + interea, et tacitum vivit sub pectore volnus. + Uritur infelix Dido, totaque vagatur + urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta, + quam procul incautam nemora inter Cresia fixit + pastor agens telis, liquitque volatile ferrum + nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat + Dictaeos; haeret lateri letalis arundo. + Nunc media Aenean secum per moenia ducit, + Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam; + incipit effari, mediaque in voce resistit; + nunc eadem labente die convivia quaerit, + Iliacosque iterum demens audire labores + exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore. + Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim + luna premit suadentque cadentia sidera somnos, + sola domo maeret vacua, stratisque relictis + incubat, illum absens absentem auditque videtque; + aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta, + detinet, infandum si fallere possit amorem. + Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus + exercet, portusve aut propugnacula bello + tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque + murorum ingentes aequataque machina caelo. + + Quam simul ac tali persensit peste teneri + cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori, + talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis: + 'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis + tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen, + una dolo divom si femina victa duorum est! + Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra + suspectas habuisse domos Karthaginis altae. + Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto? + Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos + exercemus? Habes, tota quod mente petisti: + ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem. + Communem hunc ergo populum paribusque regamus + auspiciis; liceat Phrygio servire marito, + dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.' + + Olli---sensit enim simulata mente locutam, + quo regnum Italiae Libycas averteret oras--- + sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demens + abnuat, aut tecum malit contendere bello, + si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur. + Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam + esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis, + miscerive probet populos, aut foedera iungi. + Tu coniunx tibi fas animum temptare precando. + Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno: + 'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat + confieri possit, paucis, adverte, docebo. + Venatum Aeneas unaque miserrima Dido + in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus + extulerit Titan, radiisque retexerit orbem. + His ego nigrantem commixta grandine nimbum, + dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt, + desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo. + Diffugient comites et nocte tegentur opaca: + speluncam Dido dux et Troianus eandem + devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas, + [conubio iungam stabili propriamque dicabo,] + hic hymenaeus erit.'---Non adversata petenti + adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis. + + Oceanum interea surgens Aurora reliquit. + It portis iubare exorto delecta iuventus; + retia rara, plagae, lato venabula ferro, + Massylique ruunt equites et odora canum vis. + Reginam thalamo cunctantem ad limina primi + Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro + stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit. + Tandem progreditur, magna stipante caterva, + Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo. + Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum, + aurea purpuream subnectit fibula vestem. + Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus + incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis + infert se socium Aeneas atque agmina iungit. + Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta + deserit ac Delum maternam invisit Apollo, + instauratque choros, mixtique altaria circum + Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi; + ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem + fronde premit crinem fingens atque implicat auro; + tela sonant umeris: haud illo segnior ibat + Aeneas; tantum egregio decus enitet ore. + Postquam altos ventum in montis atque invia lustra, + ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae + decurrere iugis; alia de parte patentis + transmittunt cursu campos atque agmina cervi + pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt. + At puer Ascanius mediis in vallibus acri + gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos, + spumantemque dari pecora inter inertia votis + optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem. + + Interea magno misceri murmure caelum + incipit; insequitur commixta grandine nimbus; + et Tyrii comites passim et Troiana iuventus + Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros + tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes. + Speluncam Dido dux et Troianus eandem + deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno + dant signum; fulsere ignes et conscius aether + conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae. + Ille dies primus leti primusque malorum + causa fuit; neque enim specie famave movetur, + nec iam furtivum Dido meditatur amorem: + coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam. + + Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes--- + Fama, malum qua non aliud velocius ullum; + mobilitate viget, viresque adquirit eundo, + parva metu primo, mox sese attollit in auras, + ingrediturque solo, et caput inter nubila condit. + Illam Terra parens, ira inritata deorum, + extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem + progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis, + monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae + tot vigiles oculi subter, mirabile dictu, + tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures. + Nocte volat caeli medio terraeque per umbram, + stridens, nec dulci declinat lumina somno; + luce sedet custos aut summi culmine tecti, + turribus aut altis, et magnas territat urbes; + tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri. + Haec tum multiplici populos sermone replebat + gaudens, et pariter facta atque infecta canebat: + venisse Aenean, Troiano sanguine cretum, + cui se pulchra viro dignetur iungere Dido; + nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere + regnorum immemores turpique cupidine captos. + Haec passim dea foeda virum diffundit in ora. + Protinus ad regem cursus detorquet Iarban, + incenditque animum dictis atque aggerat iras. + + Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha, + templa Iovi centum latis immania regnis, + centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem, + excubias divom aeternas, pecudumque cruore + pingue solum et variis florentia limina sertis. + Isque amens animi et rumore accensus amaro + dicitur ante aras media inter numina divom + multa Iovem manibus supplex orasse supinis: + 'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis + gens epulata toris Lenaeum libat honorem, + aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques, + nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes + terrificant animos et inania murmura miscent? + Femina, quae nostris errans in finibus urbem + exiguam pretio posuit, cui litus arandum + cuique loci leges dedimus, conubia nostra + reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit. + Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu, + Maeonia mentum mitra crinemque madentem + subnexus, rapto potitur: nos munera templis + quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.' + + Talibus orantem dictis arasque tenentem + audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit + regia et oblitos famae melioris amantes. + Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat: + 'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis, + Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc + exspectat, fatisque datas non respicit urbes, + adloquere, et celeris defer mea dicta per auras. + Non illum nobis genetrix pulcherrima talem + promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis; + sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem + Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri + proderet, ac totum sub leges mitteret orbem. + Si nulla accendit tantarum gloria rerum, + nec super ipse sua molitur laude laborem, + Ascanione pater Romanas invidet arces? + Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur, + nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva? + Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.' + + Dixerat. Ille patris magni parere parabat + imperio; et primum pedibus talaria nectit + aurea, quae sublimem alis sive aequora supra + seu terram rapido pariter cum flamine portant; + tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco + pallentis, alias sub Tartara tristia mittit, + dat somnos adimitque, et lumina morte resignat. + Illa fretus agit ventos, et turbida tranat + nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit + Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit, + Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris + piniferum caput et vento pulsatur et imbri; + nix umeros infusa tegit; tum flumina mento + praecipitant senis, et glacie riget horrida barba. + Hic primum paribus nitens Cyllenius alis + constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas + misit, avi similis, quae circum litora, circum + piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta. + Haud aliter terras inter caelumque volabat, + litus harenosum Libyae ventosque secabat + materno veniens ab avo Cyllenia proles. + Ut primum alatis tetigit magalia plantis, + Aenean fundantem arces ac tecta novantem + conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva + ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena + demissa ex umeris, dives quae munera Dido + fecerat, et tenui telas discreverat auro. + Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altae + fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem + exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum? + Ipse deum tibi me claro demittit Olympo + regnator, caelum ac terras qui numine torquet; + ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras: + quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris? + Si te nulla movet tantarum gloria rerum, + [nec super ipse tua moliris laude laborem,] + Ascanium surgentem et spes heredis Iuli + respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus + debentur.' Tali Cyllenius ore locutus + mortalis visus medio sermone reliquit, + et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. + + At vero Aeneas aspectu obmutuit amens, + arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. + Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras, + attonitus tanto monitu imperioque deorum. + Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem + audeat adfatu? Quae prima exordia sumat? + Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc, + in partisque rapit varias perque omnia versat. + Haec alternanti potior sententia visa est: + Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum, + classem aptent taciti sociosque ad litora cogant, + arma parent, et quae rebus sit causa novandis + dissimulent; sese interea, quando optuma Dido + nesciat et tantos rumpi non speret amores, + temptaturum aditus, et quae mollissima fandi + tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes + imperio laeti parent ac iussa facessunt. + + At regina dolos---quis fallere possit amantem? + praesensit, motusque excepit prima futuros, + omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti + detulit armari classem cursumque parari. + Saevit inops animi, totamque incensa per urbem + bacchatur, qualis commotis excita sacris + Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho + orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron. + Tandem his Aenean compellat vocibus ultro: + 'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum + posse nefas, tacitusque mea decedere terra? + Nec te noster amor, nec te data dextera quondam, + nec moritura tenet crudeli funere Dido? + Quin etiam hiberno moliris sidere classem, + et mediis properas aquilonibus ire per altum, + crudelis? Quid, si non arva aliena domosque + ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret, + Troia per undosum peteretur classibus aequor + Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te + (quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui) + per conubia nostra, per inceptos hymenaeos, + si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam + dulce meum, miserere domus labentis, et istam--- + oro, si quis adhuc precibus locus---exue mentem. + Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni + odere, infensi Tyrii; te propter eundem + exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam, + fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes? + Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat. + Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater + destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas? + Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset + ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula + luderet Aeneas, qui te tamen ore referret, + non equidem omnino capta ac deserta viderer.' + + Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat + lumina, et obnixus curam sub corde premebat. + Tandem pauca refert: 'Ego te, quae plurima fando + enumerare vales, numquam, regina, negabo + promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae, + dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus. + Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto + speravi---ne finge---fugam, nec coniugis umquam + praetendi taedas, aut haec in foedera veni. + Me si fata meis paterentur ducere vitam + auspiciis et sponte mea componere curas, + urbem Troianam primum dulcisque meorum + reliquias colerem, Priami tecta alta manerent, + et recidiva manu posuissem Pergama victis. + Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, + Italiam Lyciae iussere capessere sortes: + hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces, + Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis, + quae tandem, Ausonia Teucros considere terra, + invidia est? Et nos fas extera quaerere regna. + Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris + nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt, + admonet in somnis et turbida terret imago; + me puer Ascanius capitisque iniuria cari, + quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis. + Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso--- + testor utrumque caput---celeris mandata per auras + detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi + intrantem muros, vocemque his auribus hausi. + Desine meque tuis incendere teque querelis: + Italiam non sponte sequor.' + + Talia dicentem iamdudum aversa tuetur, + huc illuc volvens oculos, totumque pererrat + luminibus tacitis, et sic accensa profatur: + 'Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, + perfide; sed duris genuit te cautibus horrens + Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres. + Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo? + Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit? + Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est? + Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno, + nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis. + Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem + excepi, et regni demens in parte locavi; + amissam classem, socios a morte reduxi. + Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo, + nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso + interpres divom fert horrida iussa per auras. + Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos + sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello. + I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas. + Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt, + supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido + saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens, + et, cum frigida mors anima seduxerit artus, + omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas. + Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.' + His medium dictis sermonem abrumpit, et auras + aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert, + linquens multa metu cunctantem et multa parantem + dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra + marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt. + + At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem + solando cupit et dictis avertere curas, + multa gemens magnoque animum labefactus amore, + iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit. + Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas + deducunt toto naves: natat uncta carina; + frondentisque ferunt remos et robora silvis + infabricata, fugae studio. + Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis. + Ac velut ingentem formicae farris acervum + cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt; + it nigrum campis agmen, praedamque per herbas + convectant calle angusto; pars grandia trudunt + obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt + castigantque moras; opere omnis semita fervet. + Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus? + quosve dabas gemitus, cum litora fervere late + prospiceres arce ex summa, totumque videres + misceri ante oculos tantis clamoribus aequor? + Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis? + Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando + cogitur, et supplex animos submittere amori, + ne quid inexpertum frustra moritura relinquat. + + 'Anna, vides toto properari litore; circum + undique convenere; vocat iam carbasus auras, + puppibus et laeti nautae imposuere coronas. + Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, + et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum + exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille + te colere, arcanos etiam tibi credere sensus; + sola viri mollis aditus et tempora noras. + I, soror, atque hostem supplex adfare superbum: + non ego cum Danais Troianam exscindere gentem + Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi, + nec patris Anchisae cineres Manisve revelli, + cur mea dicta neget duras demittere in auris. + Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti: + exspectet facilemque fugam ventosque ferentis. + Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro, + nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat: + tempus inane peto, requiem spatiumque furori, + dum mea me victam doceat fortuna dolere. + Extremam hanc oro veniam---miserere sororis--- + quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.' + + Talibus orabat, talisque miserrima fletus + fertque refertque soror: sed nullis ille movetur + fletibus, aut voces ullas tractabilis audit; + fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris. + Ac, velut annoso validam cum robore quercum + Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc + eruere inter se certant; it stridor, et altae + consternunt terram concusso stipite frondes; + ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras + aetherias, tantum radice in Tartara tendit: + haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros + tunditur, et magno persentit pectore curas; + mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes. + + Tum vero infelix fatis exterrita Dido + mortem orat; taedet caeli convexa tueri. + Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat, + vidit, turicremis cum dona imponeret aris, + horrendum dictu, latices nigrescere sacros, + fusaque in obscenum se vertere vina cruorem. + Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori. + Praeterea fuit in tectis de marmore templum + coniugis antiqui, miro quod honore colebat, + velleribus niveis et festa fronde revinctum: + hinc exaudiri voces et verba vocantis + visa viri, nox cum terras obscura teneret; + solaque culminibus ferali carmine bubo + saepe queri et longas in fletum ducere voces; + multaque praeterea vatum praedicta priorum + terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem + in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui + sola sibi, semper longam incomitata videtur + ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra. + Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus, + et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas; + aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes + armatam facibus matrem et serpentibus atris + cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae. + + Ergo ubi concepit furias evicta dolore + decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque + exigit, et, maestam dictis adgressa sororem, + consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat: + 'Inveni, germana, viam---gratare sorori--- + quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem. + Oceani finem iuxta solemque cadentem + ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas + axem humero torquet stellis ardentibus aptum: + hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos, + Hesperidum templi custos, epulasque draconi + quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos, + spargens umida mella soporiferumque papaver. + Haec se carminibus promittit solvere mentes + quas velit, ast aliis duras immittere curas, + sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro; + nocturnosque movet Manis: mugire videbis + sub pedibus terram, et descendere montibus ornos. + Testor, cara, deos et te, germana, tuumque + dulce caput, magicas invitam accingier artes. + Tu secreta pyram tecto interiore sub auras + erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit + impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem, + quo perii, superimponas: abolere nefandi + cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.' + Haec effata silet; pallor simul occupat ora. + Non tamen Anna novis praetexere funera sacris + germanam credit, nec tantos mente furores + concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei: + ergo iussa parat. + + At regina, pyra penetrali in sede sub auras + erecta ingenti taedis atque ilice secta, + intenditque locum sertis, et fronde coronat + funerea; super exuvias ensemque relictum + effigiemque toro locat, haud ignara futuri. + Stant arae circum, et crines effusa sacerdos + ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque, + tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae. + Sparserat et latices simulatos fontis Averni, + falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis + pubentes herbae nigri cum lacte veneni; + quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus + et matri praereptus amor. + Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta, + unum exuta pedem vinclis, in veste recincta, + testatur moritura deos et conscia fati + sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes + curae numen habet iustumque memorque, precatur. + + Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem + corpora per terras, silvaeque et saeva quierant + aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu, + cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres, + quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis + rura tenent, somno positae sub nocte silenti + [lenibant curas, et corda oblita laborum]. + At non infelix animi Phoenissa, nec umquam + Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem + accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens + saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu. + Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat: + 'En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores + experiar, Nomadumque petam conubia supplex, + quos ego sim totiens iam dedignata maritos? + Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum + iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos, + et bene apud memores veteris stat gratia facti? + Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis + invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum + Laomedonteae sentis periuria gentis? + Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes, + an Tyriis omnique manu stipata meorum + inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli, + rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo? + Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem. + Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem + his, germana, malis oneras atque obicis hosti. + Non licuit thalami expertem sine crimine vitam + degere, more ferae, tales nec tangere curas! + Non servata fides cineri promissa Sychaeo!' + + Tantos illa suo rumpebat pectore questus. + Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi, + carpebat somnos, rebus iam rite paratis. + Huic se forma dei voltu redeuntis eodem + obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est--- + omnia Mercurio similis, vocemque coloremque + et crinis flavos et membra decora iuventa: + 'Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos, + nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis, + demens, nec Zephyros audis spirare secundos? + Illa dolos dirumque nefas in pectore versat, + certa mori, varioque irarum fluctuat aestu. + Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas? + Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis + conlucere faces, iam fervere litora flammis, + si te his attigerit terris Aurora morantem. + Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper + femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae. + + Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris, + corripit e somno corpus, sociosque fatigat: + 'Praecipites vigilate, viri, et considite transtris; + solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto + festinare fugam tortosque incidere funes + ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum, + quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes. + Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo + dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem + fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro. + Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque; + litora deseruere; latet sub classibus aequor; + adnixi torquent spumas et caerula verrunt. + + Et iam prima novo spargebat lumine terras + Tithoni croceum linquens Aurora cubile. + Regina e speculis ut primum albescere lucem + vidit, et aequatis classem procedere velis, + litoraque et vacuos sensit sine remige portus, + terque quaterque manu pectus percussa decorum, + flaventesque abscissa comas, 'Pro Iuppiter, ibit + hic' ait 'et nostris inluserit advena regnis? + Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur, + deripientque rates alii navalibus? Ite, + ferte citi flammas, date vela, impellite remos!--- + Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat? + Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt. + Tum decuit, cum sceptra dabas.---En dextra fidesque, + quem secum patrios aiunt portare Penates, + quem subiisse umeris confectum aetate parentem! + Non potui abreptum divellere corpus, et undis + spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro + Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis?--- + Verum anceps pugnae fuerat fortuna:---fuisset. + Quem metui moritura? Faces in castra tulissem, + implessemque foros flammis, natumque patremque + cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem. + 'Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras, + tuque harum interpres curarum et conscia Iuno, + nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes, + et Dirae ultrices, et di morientis Elissae, + accipite haec, meritumque malis advertite numen, + et nostras audite preces. Si tangere portus + infandum caput ac terris adnare necesse est, + et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret: + at bello audacis populi vexatus et armis, + finibus extorris, complexu avulsus Iuli, + auxilium imploret, videatque indigna suorum + funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae + tradiderit, regno aut optata luce fruatur, + sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena. + Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo. + Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum + exercete odiis, cinerique haec mittite nostro + munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto. + Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor, + qui face Dardanios ferroque sequare colonos, + nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires. + Litora litoribus contraria, fluctibus undas + imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.' + + Haec ait, et partis animum versabat in omnis, + invisam quaerens quam primum abrumpere lucem. + Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei; + namque suam patria antiqua cinis ater habebat: + 'Annam cara mihi nutrix huc siste sororem; + dic corpus properet fluviali spargere lympha, + et pecudes secum et monstrata piacula ducat: + sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta. + Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi, + perficere est animus, finemque imponere curis, + Dardaniique rogum capitis permittere flammae.' + Sic ait: illa gradum studio celerabat anili. + At trepida, et coeptis immanibus effera Dido, + sanguineam volvens aciem, maculisque trementis + interfusa genas, et pallida morte futura, + interiora domus inrumpit limina, et altos + conscendit furibunda rogos, ensemque recludit + Dardanium, non hos quaesitum munus in usus. + Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile + conspexit, paulum lacrimis et mente morata, + incubuitque toro, dixitque novissima verba: + 'Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant, + accipite hanc animam, meque his exsolvite curis. + Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi, + et nunc magna mei sub terras ibit imago. + Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi; + ulta virum, poenas inimico a fratre recepi; + felix, heu nimium felix, si litora tantum + numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!' + Dixit, et, os impressa toro, 'Moriemur inultae, + sed moriamur' ait. 'Sic, sic iuvat ire sub umbras: + Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto + Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.' + Dixerat; atque illam media inter talia ferro + conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore + spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta + atria; concussam bacchatur Fama per urbem. + Lamentis gemituque et femineo ululatu + tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether, + non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis + Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes + culmina perque hominum volvantur perque deorum. + Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu + unguibus ora soror foedans et pectora pugnis + per medios ruit, ac morientem nomine clamat: + 'Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas? + Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant? + Quid primum deserta querar? Comitemne sororem + sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses: + idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset. + His etiam struxi manibus, patriosque vocavi + voce deos, sic te ut posita crudelis abessem? + Exstinxti te meque, soror, populumque patresque + Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis + abluam, et, extremus si quis super halitus errat, + ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos, + semianimemque sinu germanam amplexa fovebat + cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores. + Illa, graves oculos conata attollere, rursus + deficit; infixum stridit sub pectore vulnus. + Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit; + ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto + quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta. + + Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem + difficilisque obitus, Irim demisit Olympo, + quae luctantem animam nexosque resolveret artus. + Nam quia nec fato, merita nec morte peribat, + sed misera ante diem, subitoque accensa furore, + nondum illi flavum Proserpina vertice crinem + abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco. + Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis, + mille trahens varios adverso sole colores, + devolat, et supra caput adstitit: 'Hunc ego Diti + sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.' + Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una + dilapsus calor, atque in ventos vita recessit. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER V + + INTEREA medium Aeneas iam classe tenebat + certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat, + moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae + conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem, + causa latet; duri magno sed amore dolores + polluto, notumque, furens quid femina possit, + triste per augurium Teucrorum pectora ducunt. + Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla + occurrit tellus, maria undique et undique caelum, + olli caeruleus supra caput adstitit imber, + noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. + Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta: + 'Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi? + Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus + colligere arma iubet validisque incumbere remis, + obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur: + 'Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor + spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo. + Mutati transversa fremunt et vespere ab atro + consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer. + Nec nos obniti contra, nec tendere tantum + sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur, + quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe + fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos, + si modo rite memor servata remetior astra.' + Tum pius Aeneas: 'Equidem sic poscere ventos + iamdudum et frustra cerno te tendere contra: + Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla, + quove magis fessas optem demittere naves, + quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten, + et patris Anchisae gremio complectitur ossa?' + Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi + intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis, + et tandem laeti notae advertuntur harenae. + + At procul ex celso miratus vertice montis + adventum sociasque rates occurrit Acestes, + horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae, + Troia Criniso conceptum flumine mater + quem genuit: veterum non immemor ille parentum + gratatur reduces, et gaza laetus agresti + excipit, ac fessos opibus solatur amicis. + + Postera cum primo stellas Oriente fugarat + clara dies, socios in coetum litore ab omni + advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur: + 'Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom, + annuus exactis completur mensibus orbis, + ex quo reliquias divinique ossa parentis + Condidimus terra maestasque sacravimus aras. + Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum, + semper honoratum---sic di voluistis---habebo. + Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul, + Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae; + annua vota tamen sollemnisque ordine pompas + exsequerer, strueremque suis altaria donis. + Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis, + haud equidem sine mente, reor, sine numine divom, + adsumus et portus delati intramus amicos. + Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem; + poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis + urbe velit posita templis sibi ferre dicatis. + Bina boum vobis Troia generatus Acestes + dat numero capita in naves; adhibete Penates + et patrios epulis et quos colit hospes Acestes. + Praeterea, si nona diem mortalibus almum + Aurora extulerit radiisque retexerit orbem, + prima citae Teucris ponam certamina classis; + quique pedum cursu valet, et qui viribus audax + aut iaculo incedit melior levibusque sagittis, + seu crudo fidit pugnam committere caestu, + cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae. + Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.' + + Sic fatus, velat materna tempora myrto; + hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes, + hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes. + Ille e concilio multis cum milibus ibat + ad tumulum, magna medius comitante caterva. + Hic duo rite mero libans carchesia Baccho + fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro, + purpureosque iacit flores, ac talia fatur: + 'Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti + nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae. + Non licuit fines Italos fataliaque arva, + nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.' + Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis + septem ingens gyros, septena volumina traxit, + amplexus placide tumulum lapsusque per aras, + caeruleae cui terga notae, maculosus et auro + squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus + mille iacit varios adverso sole colores. + Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo + tandem inter pateras et levia pocula serpens + libavitque dapes, rursusque innoxius imo + successit tumulo, et depasta altaria liquit. + Hoc magis inceptos genitori instaurat honores, + incertus, geniumne loci famulumne parentis + esse putet: caedit binas de more bidentes, + totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos; + vinaque fundebat pateris, animamque vocabat + Anchisae magni Manisque Acheronte remissos. + Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti + dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos; + ordine aena locant alii, fusique per herbam + subiciunt veribus prunas et viscera torrent. + + Exspectata dies aderat, nonamque serena + Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant, + famaque finitimos et clari nomen Acestae + excierat; laeto complerant litora coetu, + visuri Aeneadas, pars et certare parati. + Munera principio ante oculos circoque locantur + in medio, sacri tripodes viridesque coronae, + et palmae pretium victoribus, armaque et ostro + perfusae vestes, argenti aurique talenta; + et tuba commissos medio canit aggere ludos. + + Prima pares ineunt gravibus certamina remis + quattuor ex omni delectae classe carinae. + Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim, + mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi; + ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram, + urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu + impellunt, terno consurgunt ordine remi; + Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen, + Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus + caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti. + + Est procul in pelago saxum spumantia contra + litora, quod tumidis submersum tunditur olim + fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori; + tranquillo silet, immotaque attollitur unda + campus, et apricis statio gratissima mergis. + Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam + constituit signum nautis pater, unde reverti + scirent, et longos ubi circumflectere cursus. + Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro + ductores longe effulgent ostroque decori; + cetera populea velatur fronde iuventus, + nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit. + Considunt transtris, intentaque brachia remis; + intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit + corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido. + Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes, + haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor + nauticus, adductis spumant freta versa lacertis. + Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit + convulsum remis rostrisque tridentibus aequor. + Non tam praecipites biiugo certamine campum + corripuere, ruuntque effusi carcere currus, + nec sic immissis aurigae undantia lora + concussere iugis pronique in verbera pendent. + Tum plausu fremituque virum studiisque faventum + consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant + litora, pulsati colles clamore resultant. + + Effugit ante alios primisque elabitur undis + turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus + consequitur, melior remis, sed pondere pinus + tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis + Centaurusque locum tendunt superare priorem; + et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens + Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur + frontibus, et longa sulcant vada salsa carina. + Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant, + cum princeps medioque Gyas in gurgite victor + rectorem navis compellat voce Menoeten: + 'Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum; + litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes; + altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes + saxa timens proram pelagi detorquet ad undas. + 'Quo diversus abis?' iterum 'Pete saxa, Menoete!' + cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum + respicit instantem tergo, et propiora tenentem. + Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes + radit iter laevum interior, subitoque priorem + praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis. + Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens, + nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten, + oblitus decorisque sui sociumque salutis, + in mare praecipitem puppi deturbat ab alta; + ipse gubernaclo rector subit, ipse magister, + hortaturque viros, clavumque ad litora torquet. + At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est, + iam senior madidaque fluens in veste Menoetes + summa petit scopuli siccaque in rupe resedit. + Ilium et labentem Teucri et risere natantem, + et salsos rident revomentem pectore fluctus. + + Hic laeta extremis spes est accensa duobus, + Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem. + Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat, + nec tota tamen ille prior praeeunte carina; + parte prior, partem rostro premit aemula Pristis. + At media socios incedens nave per ipsos + hortatur Mnestheus: 'Nunc, nunc insurgite remis, + Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema + delegi comites; nunc illas promite vires, + nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi, + Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis. + Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo; + quamquam O!---sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti; + extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives, + et prohibete nefas.' Olli certamine summo + procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis, + subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus + aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis. + Attulit ipse viris optatum casus honorem. + Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet + interior, spatioque subit Sergestus iniquo, + infelix saxis in procurrentibus haesit. + Concussae cautes, et acuto in murice remi + obnixi crepuere, inlisaque prora pependit. + Consurgunt nautae et magno clamore morantur, + ferratasque trudes et acuta cuspide contos + expediunt, fractosque legunt in gurgite remos. + At laetus Mnestheus successuque acrior ipso + agmine remorum celeri ventisque vocatis + prona petit maria et pelago decurrit aperto. + Qualis spelunca subito commota columba, + cui domus et dulces latebroso in pumice nidi, + fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis + dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto + radit iter liquidum, celeres neque commovet alas: + sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis + aequora, sic illam fert impetus ipse volantem. + Et primum in scopulo luctantem deserit alto + Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem + auxilia, et fractis discentem currere remis + Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram + consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est. + + Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus: + quem petit, et summis adnixus viribus urguet. + Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem + instigant studiis, resonatque fragoribus aether. + Hi proprium decus et partum indignantur honorem + ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci; + hos successus alit: possunt, quia posse videntur. + Et fors aequatis cepissent praemia rostris, + ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus + fudissetque preces, divosque in vota vocasset: + Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, + vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum + constituam ante aras, voti reus, extaque salsos + porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.' + Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis + Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo, + et pater ipse manu magna Portunus euntem + impulit; illa Noto citius volucrique sagitta + ad terram fugit, et portu se condidit alto. + + Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis, + victorem magna praeconis voce Cloanthum + declarat viridique advelat tempora lauro, + muneraque in naves ternos optare iuvencos, + vinaque et argenti magnum dat ferre talentum. + Ipsis praecipuos ductoribus addit honores: + victori chlamydem auratam, quam plurima circum + purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit, + intextusque puer frondosa regius Ida + veloces iaculo cervos cursuque fatigat, + acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida + sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis; + longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt + custodes, saevitque canum latratus in auras. + At qui deinde locum tenuit virtute secundum, + levibus huic hamis consertam auroque trilicem + loricam, quam Demoleo detraxerat ipse + victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto, + donat habere viro, decus et tutamen in armis. + Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant + multiplicem, conixi umeris; indutus at olim + Demoleos cursu palantes Troas agebat. + Tertia dona facit geminos ex aere lebetas, + cymbiaque argento perfecta atque aspera signis. + Iamque adeo donati omnes opibusque superbi + puniceis ibant evincti tempora taenis, + cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus, + amissis remis atque ordine debilis uno, + inrisam sine honore ratem Sergestus agebat. + Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens, + aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu + seminecem liquit saxo lacerumque viator; + nequiquam longos fugiens dat corpore tortus, + parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla + arduus attollens, pars volnere clauda retentat + nexantem nodis seque in sua membra plicantem: + tali remigio navis se tarda movebat; + vela facit tamen, et velis subit ostia plenis. + Sergestum Aeneas promisso munere donat, + servatam ob navem laetus sociosque reductos. + Olli serva datur, operum haud ignara Minervae, + Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati. + + Hoc pius Acneas misso certamine tendit + gramineum in campum, quem collibus undique curvis + cingebant silvae, mediaque in valle theatri + circus erat; quo se multis cum milibus heros + consessu medium tulit exstructoque resedit. + Hic, qui forte velint rapido contendere cursu, + imitat pretiis animos, et praemia ponit. + Undique conveniunt leucri mixtique Sicani, + Nisus et Euryalus primi, + Euryalus forma insignis viridique iuventa, + Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus + regius egregia Priami de stirpe Diores; + hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan, + alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis; + tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque, + adsueti silvis, comites senioris Acestae; + multi praeterea, quos fama obscura recondit. + Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus: + 'Accipite haec animis, laetasque advertite mentes: + nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit. + Gnosia bina dabo levato lucida ferro + spicula caelatamque argento ferre bipennem; + omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi + accipient flavaque caput nectentur oliva. + Primus equum phaleris insignem victor habeto; + alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis + Threiciis, lato quam circum amplectitur auro + balteus et tereti subnectit fibula gemma; + tertius Argolica hac galea contentus abito.' + + Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente + corripiunt spatia audito, limenque relinquunt, + effusi nimbo similes, simul ultima signant. + Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus + emicat, et ventis et fulminis ocior alis; + proximus huic, longo sed proxumus intervallo, + insequitur Salius; spatio post deinde relicto + tertius Euryalus: + Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso + ecce volat calcemque terit iam calce Diores, + incumbens umero, spatia et si plura supersint, + transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat. + Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam + finem adventabant, levi cum sanguine Nisus + labitur infelix, caesis ut forte iuvencis + fusus humum viridisque super madefecerat herbas. + Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso + haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso + concidit immundoque fimo sacroque cruore. + Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum; + nam sese opposuit Salio per lubrica surgens; + ille autem spissa iacuit revolutus harena. + Emicat Euryalus, et munere victor amici + prima tenet, plausuque volat fremituque secundo. + Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores. + Hic totum caveae consessum ingentis et ora + prima patrum magnis Salius clamoribus implet, + ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem. + Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae, + gratior et pulchro veniens in corpore virtus. + Adiuvat et magna proclamat voce Diores, + qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit + ultima, si primi Salio reddentur honores. + Tum pater Aeneas 'Vestra' inquit 'munera vobis + certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo; + me liceat casus misereri insontis amici.' + Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis + dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis. + Hic Nisus, 'Si tanta' inquit 'sunt praemia victis, + et te lapsorum miseret, quae munera Niso + digna dabis, primam merui qui laude coronam, + ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset? + Et simul his dictis faciem ostentabat et udo + turpia membra fimo. Risit pater optimus olli + et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem, + Neptuni sacro Danais de poste refixum. + Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat; + + Post, ubi confecti cursus, et dona peregit: + 'Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens, + adsit, et evinctis attollat brachia palmis.' + Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem, + victori velatum auro vittisque iuvencum, + ensem atque insignem galeam solacia victo. + Nec mora: continuo vastis cum viribus effert + ora Dares, magnoque virum se murmure tollit; + solus qui Paridem solitus contendere contra, + idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector, + victorem Buten immani corpore, qui se + Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat, + perculit, et fulva moribundum extendit harena. + Talis prima Dares caput altum in proelia tollit, + ostenditque umeros latos, alternaque iactat + brachia protendens, et verberat ictibus auras. + Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto + audet adire virum manibusque inducere caestus. + Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma, + Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus + tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur: + 'Nate dea, si nemo audet se credere pugnae, + quae finis standi? Quo me decet usque teneri? + Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant + Dardanidae, reddique viro promissa iubebant. + + Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes, + proximus ut viridante toro consederat herbae: + 'Entelle, heroum quondam fortissime frustra, + tantane tam patiens nullo certamine tolli + dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister + requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem + Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?' + Ille sub haec: 'Non laudis amor, nec gloria cessit + pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta + sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires. + Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste + exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas, + haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco + venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus + in medium geminos immani pondere caestus + proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus + ferre manum, duroque intendere brachia tergo. + Obstipuere animi: tantorum ingentia septem + terga boum plumbo insuto ferroque rigebant. + Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat; + magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa + huc illuc vinclorum immensa volumina versat. + Tum senior talis referebat pectore voces: + 'Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma + vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam? + Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;--- + sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;--- + his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus, + dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum + temporibus geminis canebat sparsa senectus. + Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat, + idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes, + aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto; + solve metus; et tu Troianos exue caestus.' + Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum + et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque + exuit, atque ingens media consistit harena. + Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos, + et paribus palmas amborum innexuit armis. + Constitit in digitos extemplo arrectus uterque, + brachiaque ad superas interritus extulit auras. + Abduxere retro longe capita ardua ab ictu, + immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt. + Ille pedum melior motu, fretusque iuventa; + hic membris et mole valens, sed tarda trementi + genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus. + Multa viri nequiquam inter se volnera iactant, + multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos + dant sonitus, erratque auris et tempora circum + crebra manus, duro crepitant sub volnere malae. + Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem, + corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit. + Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem, + aut montana sedet circum castella sub armis, + nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat + arte locum, et variis adsultibus inritus urguet. + Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte + extulit: ille ictum venientem a vertice velox + praevidit, celerique elapsus corpore cessit. + Entellus vires in ventum effudit, et ultro + ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto + concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho, + aut Ida in magna, radicibus eruta pinus. + Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes; + it clamor caelo, primusque accurrit Acestes, + aequaevumque ab humo miserans attollit amicum. + At non tardatus casu neque territus heros + acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira. + Tum pudor incendit vires et conscia virtus, + praecipitemque Daren ardens agit aequore toto, + nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra; + nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi + culminibus crepitant, sic densis ictibus heros + creber utraque manu pulsat versatque Dareta. + + Tum pater Aeneas procedere longius iras + et saevire animis Entellum haud passus acerbis; + sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta + eripuit mulcens dictis, ac talia fatur: + 'Infelix, quae tanta animum dementia cepit? + Non vires alias conversaque numina sentis? + Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit. + Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem, + iactantemque utroque caput, crassumque cruorem + ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes, + ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati + accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt. + Hic victor, superans animis tauroque superbus: + 'Nate dea, vosque haec' inquit 'cognoscite, Teucri, + et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires, + et qua servetis revocatum a morte Dareta.' + Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci, + qui donum adstabat pugnae, durosque reducta + libravit dextra media inter cornua caestus, + arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro. + sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos. + Ille super tales effundit pectore voces: + 'Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis + persolvo; hic victor caestus artemque repono.' + + Protinus Aeneas celeri certare sagitta + invitat qui forte velint, et praemia ponit, + ingentique manu malum de nave Seresti + erigit, et volucrem traiecto in fune columbam, + quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto. + Convenere viri, deiectamque aerea sortem + accepit galea; et primus clamore secundo + Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis; + quem modo navali Mnestheus certamine victor + consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva. + Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater, + Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus, + in medios telum torsisti primus Achivos. + Extremus galeaque ima subsedit Acestes, + ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem. + Tum validis flexos incurvant viribus arcus + pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris. + Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta + Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras; + et venit, adversique infigitur arbore mali. + Intremuit malus, timuitque exterrita pennis + ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu. + Post acer Mnestheus adducto constitit arcu, + alta petens, pariterque oculos telumque tetendit. + Ast ipsam miserandus avem contingere ferro + non valuit: nodos et vincula linea rupit, + quis innexa pedem malo pendebat ab alto: + illa notos atque alta volans in nubila fugit. + Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato + tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit, + iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis + plaudentem nigra figit sub nube columbam. + Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris + aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam. + + Amissa solus palma superabat Acestes; + qui tamen aerias telum contendit in auras, + ostentans artemque pater arcumque sonantem. + Hic oculis subito obicitur magnoque futurum + augurio monstrum; docuit post exitus ingens, + seraque terrifici cecinerunt omina vates. + Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo, + signavitque viam flammis, tenuisque recessit + consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa + transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt. + Attonitis haesere animis, superosque precati + Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen + abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten + muneribus cumulat magnis, ac talia fatur: + 'Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi + talibus auspiciis exsortem ducere honores. + Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis, + cratera impressum signis, quem Thracius olim + Anchisae genitori in magno munere Cisseus + ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.' + Sic fatus cingit viridanti tempora lauro, + et primum ante omnes victorem appellat Acesten. + Nec bonus Eurytion praelato invidit honori, + quamvis solus avem caelo deiecit ab alto. + Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit; + extremus, volucri qui fixit arundine malum. + + At pater Aeneas, nondum certamine misso, + custodem ad sese comitemque impubis Iuli + Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem: + 'Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum + agmen habet secum, cursusque instruxit equorum, + ducat avo turmas, et sese ostendat in armis, + dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo + infusum populum, et campos iubet esse patentes. + Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum + frenatis lucent in equis, quos omnis euntes + Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus. + omnibus in morem tonsa coma pressa corona; + cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro; + pars levis umero pharetras; it pectore summo + flexilis obtorti per collum circulus auri. + Tres equitum numero turmae, ternique vagantur + ductores: pueri bis seni quemque secuti + agmine partito fulgent paribusque magistris. + Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem + nomen avi referens Priamus,---tua clara, Polite, + progenies, auctura Italos,---quem Thracius albis + portat equus bicolor maculis, vestigia primi + alba pedis frontemque ostentans arduus albam. + Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini, + parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo. + Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus + Sidonio est invectus equo, quem candida Dido + esse sui dederat monumentum et pignus amoris. + Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae + fertur equis. + Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes + Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum. + Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum + lustravere in equis, signum clamore paratis + Epytides longe dedit insonuitque flagello. + Olli discurrere pares, atque agmina terni + diductis solvere choris, rursusque vocati + convertere vias infestaque tela tulere. + Inde alios ineunt cursus aliosque recursus + adversi spatiis, alternosque orbibus orbes + impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis; + et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt + infensi, facta pariter nunc pace feruntur. + Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta + parietibus textum caecis iter, ancipitemque + mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi + falleret indeprensus et inremeabilis error; + haud alio Teucrum nati vestigia cursu + impediunt texuntque fugas et proelia ludo, + delphinum similes, qui per maria umida nando + Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.] + Hunc morem cursus atque haec certamina primus + Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam, + rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos, + quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes; + Albani docuere suos; hinc maxima porro + accepit Roma, et patrium servavit honorem; + Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen. + Hac celebrata tenus sancto certamina patri. + + Hic primum fortuna fidem mutata novavit. + Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis, + Irim de caelo misit Saturnia Iuno + Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti, + multa movens, necdum antiquum saturata dolorem. + Illa, viam celerans per mille coloribus arcum, + nulli visa cito decurrit tramite virgo. + Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat, + desertosque videt portus classemque relictam. + At procul in sola secretae Troades acta + amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum + pontum adspectabant flentes. 'Heu tot vada fessis + et tantum superesse maris!' vox omnibus una. + Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem. + Ergo inter medias sese haud ignara nocendi + conicit, et faciemque deae vestemque reponit; + fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli, + cui genus et quondam nomen natique fuissent; + ac sic Dardanidum mediam se matribus infert: + 'O miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello + traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens + infelix, cui te exitio Fortuna reservat? + Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas, + eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa + sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum + Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis. + Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes: + quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem? + O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates, + nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam + Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo? + Quin agite et mecum infaustas exurite puppes. + Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago + ardentes dare visa faces: ''Hic quaerite Troiam; + hic domus est'' inquit ''vobis.'' Iam tempus agi res, + uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae + Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.' + Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem, + sublataque procul dextra conixa coruscat, + et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda + Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu, + Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix: + 'Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres, + est Dorycli coniunx; divini signa decoris + ardentesque notate oculos; qui spiritus illi, + qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti. + Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui + aegram, indignantem, tali quod sola careret + munere, nec meritos Anchisae inferet honores.' + Haec effata. + At matres primo ancipites oculisque malignis + ambiguae spectare rates miserum inter amorem + praesentis terrae fatisque vocantia regna, + cum dea se paribus per caelum sustulit alis, + ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. + Tum vero attonitae monstris actaeque furore + conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem; + pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque + coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis + transtra per et remos et pictas abiete puppes. + + Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri + incensas perfert naves Eumelus, et ipsi + respiciunt atram in nimbo volitare favillam. + Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres + ducebat, sic acer equo turbata petivit + castra, nec exanimes possunt retinere magistri. + 'Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit, + 'heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra + Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester + Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem, + qua ludo indutus belli simulacra ciebat; + accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum. + Ast illae diversa metu per litora passim + diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim + saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque + mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est. + + Sed non idcirco flammae atque incendia vires + indomitas posuere; udo sub robore vivit + stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas + est vapor, et toto descendit corpore pestis, + nec vires heroum infusaque flumina prosunt. + Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem, + auxilioque vocare deos, et tendere palmas: + 'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum + Troianos, si quid pietas antiqua labores + respicit humanos, da flammam evadere classi + nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto. + Vel tu, quod superest infesto fulmine morti, + si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.' + Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra + tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt + ardua terrarum et campi; ruit aethere toto + turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris; + implenturque super puppes; semiusta madescunt + robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes, + quattuor amissis, servatae a peste carinae. + + At pater Aeneas, casu concussus acerbo, + nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas + mutabat versans, Siculisne resideret arvis, + oblitus fatorum, Italasne capesseret oras. + Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas + quem docuit multaque insignem reddidit arte, + haec responsa dabat, vel quae portenderet ira + magna deum, vel quae fatorum posceret ordo; + isque his Aenean solatus vocibus infit: + 'Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur; + quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est. + Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes: + hunc cape consiliis socium et coniunge volentem; + huic trade, amissis superant qui navibus, et quos + pertaesum magni incepti rerumque tuarum est; + longaevosque senes ac fessas aequore matres, + et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est, + delige, et his habeant terris sine moenia fessi: + urbem appellabunt permisso nomine Acestam.' + + Talibus incensus dictis senioris amici, + tum vero in curas animo diducitur omnes. + Et nox atra polum bigis subvecta tenebat: + visa dehinc caelo facies delapsa parentis + Anchisae subito tales effundere voces: + 'Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat, + care magis, nate, Iliacis exercite fatis, + imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem + depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est. + Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes + dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda, + defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu + debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante + infernas accede domos, et Averna per alta + congressus pete, nate, meos. Non me impia namque + Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum + concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla + nigrarum multo pecudum te sanguine ducet: + tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces. + Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus, + et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.' + Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras. + Aeneas, 'Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit, + 'Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?' + Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes, + Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae + farre pio et plena supplex veneratur acerra. + + Extemplo socios primumque arcessit Acesten, + et Iovis imperium et cari praecepta parentis + edocet, et quae nunc animo sententia constet. + Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes. + Transcribunt urbi matres, populumque volentem + deponunt, animos nil magnae laudis egentes. + Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt + robora navigiis, aptant remosque rudentesque, + exigui numero, sed bello vivida virtus. + Interea Aeneas urbem designat aratro + sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam + esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes, + indicitque forum et patribus dat iura vocatis. + Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes + fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos + ac lucus late sacer additur Anchiseo. + + Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris + factus honos: placidi straverunt aequora venti, + creber et adspirans rursus vocat Auster in altum. + Exoritur procurva ingens per litora fletus; + complexi inter se noctemque diemque morantur. + Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam + visa maris facies et non tolerabile nomen, + ire volunt, omnemque fugae perferre laborem. + Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis, + et consanguineo lacrimans commendat Acestae. + Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam + caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem. + Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae, + stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos + proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit. + Prosequitur surgens a puppi ventus euntes. + Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. + + At Venus interea Neptunum exercita curis + adloquitur, talesque effundit pectore questus: + Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus + cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes; + quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla, + nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit. + Non media de gente Phrygum exedisse nefandis + urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem: + reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae + insequitur: causas tanti sciat illa furoris. + Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis + quam molem subito excierit: maria omnia caelo + miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis, + in regnis hoc ausa tuis. + Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis + exussit foede puppes, et classe subegit + amissa socios ignotae linquere terrae. + Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas + vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim: + si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.' + Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti: + 'Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis, + unde genus ducis: merui quoque; saepe furores + compressi, et rabiem tantam caelique marisque. + Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor, + Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles + exanimata sequens impingeret agmina muris, + milia multa daret leto, gemerentque repleti + amnes, nec reperire viam atque evolvere posset + in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti + congressum Aenean nec dis nec viribus aequis + nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo + structa meis manibus periurae moenia Troiae. + Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores. + Tutus, quos optas, portus accedet Averni. + Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres; + unum pro multis dabitur caput.' + His ubi laeta deae permulsit pectora dictis, + iungit equos auro genitor, spumantiaque addit + frena feris, manibusque omnes effundit habenas. + Caeruleo per summa levis volat aequora curru; + subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti + sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi. + Tum variae comitum facies, immania cete, + et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon, + Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis; + laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo, + Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque. + + Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim + gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes + attolli malos, intendi brachia velis. + Una omnes fecere pedem pariterque sinistros, + nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent + cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem. + Princeps ante omnes densum Palinurus agebat + agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi. + Iamque fere mediam caeli Nox humida metam + contigerat; placida laxabant membra quiete + sub remis fusi per dura sedilia nautae: + cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris + aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras, + te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans + insonti; puppique deus consedit in alta, + Phorbanti similis, funditque has ore loquelas: + 'Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem; + aequatae spirant aurae; datur hora quieti. + Pone caput, fessosque oculos furare labori: + ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.' + Cui vix attollens Palinurus lumina fatur: + 'Mene salis placidi voltum fluctusque quietos + ignorare iubes? Mene huic confidere monstro? + Aenean credam quid enim fallacibus auris + et caelo, totiens deceptus fraude sereni?' + Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens + nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat. + Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem, + vique soporatum Stygia, super utraque quassat + tempora, cunctantique natantia lumina solvit. + Vix primos inopina quies laxaverat artus, + et super incumbens cum puppis parte revolsa, + cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas + praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem; + ipse volans tenues se sustulit ales ad auras. + Currit iter tutum non secius aequore classis, + promissisque patris Neptuni interrita fertur. + Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat, + difficiles quondam multorumque ossibus albos, + tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant: + cum pater amisso fluitantem errare magistro + sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis, + multa gemens, casuque animum concussus amici + 'O nimium caelo et pelago confise sereno, + nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!' + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER VI + + SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas, + et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris. + Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci + ancora fundabat naves, et litora curvae + praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens + litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae + abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum + tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat. + At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo + praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae + antrum immane petit, magnum cui mentem animumque + Delius inspirat vates, aperitque futura. + Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta. + + Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna, + praepetibus pennis ausus se credere caelo, + insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos, + Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce. + Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit + remigium alarum, posuitque immania templa. + In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas + Cecropidae iussi---miserum!---septena quotannis + corpora natorum; stat ductis sortibus urna. + Contra elata mari respondet Gnosia tellus: + hic crudelis amor tauri, suppostaque furto + Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis + Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae; + hic labor ille domus et inextricabilis error; + magnum reginae sed enim miseratus amorem + Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit, + caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam + partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes. + Bis conatus erat casus effingere in auro; + bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia + perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates + adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos, + Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi: + 'Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit; + nunc grege de intacto septem mactare iuvencos + praestiterit, totidem lectas de more bidentes.' + Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur + iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos. + + Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum, + quo lati ducunt aditus centum, ostia centum; + unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae. + Ventum erat ad limen, cum virgo. 'Poscere fata + tempus' ait; 'deus, ecce, deus!' Cui talia fanti + ante fores subito non voltus, non color unus, + non comptae mansere comae; sed pectus anhelum, + et rabie fera corda tument; maiorque videri, + nec mortale sonans, adflata est numine quando + iam propiore dei. 'Cessas in vota precesque, + Tros' ait 'Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent + attonitae magna ora domus.' Et talia fata + conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit + ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo: + 'Phoebe, graves Troiae semper miserate labores, + Dardana qui Paridis direxti tela manusque + corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras + tot maria intravi duce te, penitusque repostas + Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva, + iam tandem Italiae fugientis prendimus oras; + hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta. + Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, + dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens + gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates, + praescia venturi, da, non indebita posco + regna meis fatis, Latio considere Teucros + errantisque deos agitataque numina Troiae. + Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum + instituam, festosque dies de nomine Phoebi. + Te quoque magna manent regnis penetralia nostris: + hic ego namque tuas sortes arcanaque fata, + dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo, + alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda, + ne turbata volent rapidis ludibria ventis; + ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi. + + At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro + bacchatur vates, magnum si pectore possit + excussisse deum; tanto magis ille fatigat + os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo. + Ostia iamque domus patuere ingentia centum + sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras: + 'O tandem magnis pelagi defuncte periclis! + Sed terrae graviora manent. In regna Lavini + Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam; + sed non et venisse volent. Bella, horrida bella, + et Thybrim multo spumantem sanguine cerno. + Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra + defuerint; alius Latio iam partus Achilles, + natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno + usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis + quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes! + Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris + externique iterum thalami. + Tu ne cede malis, sed contra audentior ito, + qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis, + quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.' + + Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla + horrendas canit ambages antroque remugit, + obscuris vera involvens: ea frena furenti + concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo. + Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt, + incipit Aeneas heros: 'Non ulla laborum, + O virgo, nova mi facies inopinave surgit; + omnia praecepi atque animo mecum ante peregi. + Unum oro: quando hic inferni ianua regis + dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso, + ire ad conspectum cari genitoris et ora + contingat; doceas iter et sacra ostia pandas. + Illum ego per flammas et mille sequentia tela + eripui his umeris, medioque ex hoste recepi; + ille meum comitatus iter, maria omnia mecum + atque omnes pelagique minas caelique ferebat, + invalidus, vires ultra sortemque senectae. + Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem, + idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque, + alma, precor, miserere;---potes namque omnia, nec te + nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;--- + si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus, + Threicia fretus cithara fidibusque canoris, + si fratrem Pollux alterna morte redemit, + itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum + quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.' + + Talibus orabat dictis, arasque tenebat, + cum sic orsa loqui vates: 'Sate sanguine divom, + Tros Anchisiade, facilis descensus Averno; + noctes atque dies patet atri ianua Ditis; + sed revocare gradum superasque evadere ad auras, + hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit + Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus, + dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae, + Cocytusque sinu labens circumvenit atro. + Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est, + bis Stygios innare lacus, bis nigra videre + Tartara, et insano iuvat indulgere labori, + accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca + aureus et foliis et lento vimine ramus, + Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis + lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae. + Sed non ante datur telluris operta subire, + auricomos quam quis decerpserit arbore fetus. + Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus + instituit. Primo avulso non deficit alter + aureus, et simili frondescit virga metallo. + Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum + carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur, + si te fata vocant; aliter non viribus ullis + vincere, nec duro poteris convellere ferro. + Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici--- + heu nescis---totamque incestat funere classem, + dum consulta petis nostroque in limine pendes. + Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro. + Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto: + sic demum lucos Stygis et regna invia vivis + aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore. + + Aeneas maesto defixus lumina voltu + ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat + eventus animo secum. Cui fidus Achates + it comes, et paribus curis vestigia figit. + Multa inter sese vario sermone serebant, + quem socium exanimem vates, quod corpus humandum + diceret. Atque illi Misenum in litore sicco, + ut venere, vident indigna morte peremptum, + Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter + aere ciere viros, Martemque accendere cantu. + Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum + et lituo pugnas insignis obibat et hasta: + postquam illum vita victor spoliavit Achilles, + Dardanio Aeneae sese fortissimus heros + addiderat socium, non inferiora secutus. + Sed tum, forte cava dum personat aequora concha, + demens, et cantu vocat in certamina divos, + aemulus exceptum Triton, si credere dignum est, + inter saxa virum spumosa inmerserat unda. + Ergo omnes magno circum clamore fremebant, + praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae, + haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri + congerere arboribus caeloque educere certant. + Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum; + procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex, + fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur + scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos. + + Nec non Aeneas opera inter talia primus + hortatur socios, paribusque accingitur armis. + Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat, + aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur: + 'Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus + ostendat nemore in tanto, quando omnia vere + heu nimium de te vates, Misene, locuta est.' + Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae + ipsa sub ora viri caelo venere volantes, + et viridi sedere solo. Tum maximus heros + maternas agnoscit aves, laetusque precatur: + 'Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras + dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat + ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus, + diva parens.' Sic effatus vestigia pressit, + observans quae signa ferant, quo tendere pergant. + Pascentes illae tantum prodire volando, + quantum acie possent oculi servare sequentum. + Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni, + tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae + sedibus optatis geminae super arbore sidunt, + discolor unde auri per ramos aura refulsit. + Quale solet silvis brumali frigore viscum + fronde virere nova, quod non sua seminat arbos, + et croceo fetu teretis circumdare truncos, + talis erat species auri frondentis opaca + ilice, sic leni crepitabat brattea vento. + Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit + cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae. + + Nec minus interea Misenum in litore Teucri + flebant, et cineri ingrato suprema ferebant. + Principio pinguem taedis et robore secto + ingentem struxere pyram, cui frondibus atris + intexunt latera, et ferales ante cupresios + constituunt, decorantque super fulgentibus armis. + Pars calidos latices et aena undantia flammis + expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt. + Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt, + purpureasque super vestes, velamina nota, + coniciunt. Pars ingenti subiere feretro, + triste ministerium, et subiectam more parentum + aversi tenuere facem. Congesta cremantur + turea dona, dapes, fuso crateres olivo. + Postquam conlapsi cineres et flamma quievit + reliquias vino et bibulam lavere favillam, + ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno. + Idem ter socios pura circumtulit unda, + spargens rore levi et ramo felicis olivae, + lustravitque viros, dixitque novissima verba. + At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum + imponit, suaque arma viro, remumque tubamque, + monte sub aerio, qui nunc ''Misenus'' ab illo + dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen. + + His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae. + Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu, + scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris, + quam super haud ullae poterant impune volantes + tendere iter pennis---talis sese halitus atris + faucibus effundens supera ad convexa ferebat: + [unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.] + quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos + constituit, frontique invergit vina sacerdos; + et summas carpens media inter cornua saetas + ignibus imponit sacris, libamina prima, + voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem. + Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem + suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam + Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori + ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam. + Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras, + et solida imponit taurorum viscera flammis, + pingue superque oleum infundens ardentibus extis. + Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus, + sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri + silvarum, visaeque canes ululare per umbram, + adventante dea. 'Procul O procul este, profani,' + conclamat vates, 'totoque absistite luco; + tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum: + nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.' + Tantum effata, furens antro se immisit aperto; + ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat. + + Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes, + et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late, + sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro + pandere res alta terra et caligine mersas! + + Ibant obscuri sola sub nocte per umbram, + perque domos Ditis vacuas et inania regna: + quale per incertam lunam sub luce maligna + est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra + Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem. + Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci + Luctus et ultrices posuere cubilia Curae; + pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus, + et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas, + terribiles visu formae: Letumque, Labosque; + tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis + Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum, + ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens, + vipereum crinem vittis innexa cruentis. + + In medio ramos annosaque brachia pandit + ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo + Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent. + Multaque praeterea variarum monstra ferarum: + Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes, + et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae + horrendum stridens, flammisque armata Chimaera, + Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae. + Corripit hic subita trepidus formidine ferrum + Aeneas, strictamque aciem venientibus offert, + et, ni docta comes tenues sine corpore vitas + admoneat volitare cava sub imagine formae, + inruat, et frustra ferro diverberet umbras. + + Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas. + Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges + aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam. + Portitor has horrendus aquas et flumina servat + terribili squalore Charon, cui plurima mento + canities inculta iacet; stant lumina flamma, + sordidus ex umeris nodo dependet amictus. + Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat, + et ferruginea subvectat corpora cymba, + iam senior, sed cruda deo viridisque senectus. + Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat, + matres atque viri, defunctaque corpora vita + magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae, + impositique rogis iuvenes ante ora parentum: + quam multa in silvis autumni frigore primo + lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto + quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus + trans pontum fugat, et terris immittit apricis. + Stabant orantes primi transmittere cursum, + tendebantque manus ripae ulterioris amore. + Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos, + ast alios longe submotos arcet harena. + Aeneas, miratus enim motusque tumultu, + 'Dic' ait 'O virgo, quid volt concursus ad amnem? + Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas + hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?' + Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos: + 'Anchisa generate, deum certissima proles, + Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem, + di cuius iurare timent et fallere numen. + Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est; + portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti. + Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta + transportare prius quam sedibus ossa quierunt. + Centum errant annos volitantque haec litora circum; + tum demum admissi stagna exoptata revisunt.' + Constitit Anchisa satus et vestigia pressit, + multa putans, sortemque animo miseratus iniquam. + Cernit ibi maestos et mortis honore carentes + Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten, + quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos, + obruit Auster, aqua involvens navemque virosque. + + Ecce gubernator sese Palinurus agebat, + qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat, + exciderat puppi mediis effusus in undis. + Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra, + sic prior adloquitur: 'Quis te, Palinure, deorum + eripuit nobis, medioque sub aequore mersit? + Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus, + hoc uno responso animum delusit Apollo, + qui fore te ponto incolumem, finesque canebat + venturum Ausonios. En haec promissa fides est?' + Ille autem: 'Neque te Phoebi cortina fefellit, + dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit. + Namque gubernaclum multa vi forte revolsum, + cui datus haerebam custos cursusque regebam, + praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro + non ullum pro me tantum cepisse timorem, + quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro, + deficeret tantis navis surgentibus undis. + Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes + vexit me violentus aqua; vix lumine quarto + prospexi Italiam summa sublimis ab unda. + Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam, + ni gens crudelis madida cum veste gravatum + prensantemque uncis manibus capita aspera montis + ferro invasisset, praedamque ignara putasset. + Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti. + Quod te per caeli iucundum lumen et auras, + per genitorem oro, per spes surgentis Iuli, + eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram + inice, namque potes, portusque require Velinos; + aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix + ostendit---neque enim, credo, sine numine divom + flumina tanta paras Stygiamque innare paludem--- + da dextram misero, et tecum me tolle per undas, + sedibus ut saltem placidis in morte quiescam. + Talia fatus erat, coepit cum talia vates: + 'Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido? + Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum + Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis? + Desine fata deum flecti sperare precando. + Sed cape dicta memor, duri solatia casus. + Nam tua finitimi, longe lateque per urbes + prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt, + et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent, + aeternumque locus Palinuri nomen habebit.' + His dictis curae emotae, pulsusque parumper + corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae. + + Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant. + Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda + per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae, + sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro: + 'Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis, + fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum. + Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae; + corpora viva nefas Stygia vectare carina. + Nec vero Alciden me sum laetatus euntem + accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque, + dis quamquam geniti atque invicti viribus essent. + Tartareum ille manu custodem in vincla petivit, + ipsius a solio regis, traxitque trementem; + hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.' + Quae contra breviter fata est Amphrysia vates: + 'Nullae hic insidiae tales; absiste moveri; + nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro + aeternum latrans exsanguis terreat umbras, + casta licet patrui servet Proserpina limen. + Troius Aeneas, pietate insignis et armis, + ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras. + Si te nulla movet tantae pietatis imago, + at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat) + 'adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt. + Nec plura his. Ille admirans venerabile donum + fatalis virgae, longo post tempore visum, + caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat. + Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant, + deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo + ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba + sutilis, et multam accepit rimosa paludem. + Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque + informi limo glaucaque exponit in ulva. + + Cerberus haec ingens latratu regna trifauci + personat, adverso recubans immanis in antro. + Cui vates, horrere videns iam colla colubris, + melle soporatam et medicatis frugibus offam + obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens + corripit obiectam, atque immania terga resolvit + fusus humi, totoque ingens extenditur antro. + Occupat Aeneas aditum custode sepulto, + evaditque celer ripam inremeabilis undae. + + Continuo auditae voces, vagitus et ingens, + infantumque animae flentes in limine primo, + quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos + abstulit atra dies et funere mersit acerbo; + hos iuxta falso damnati crimine mortis. + Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes: + quaesitor Minos urnam movet; ille silentum + conciliumque vocat vitasque et crimina discit. + Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum + insontes peperere manu, lucemque perosi + proiecere animas. Quam vellent aethere in alto + nunc et pauperiem et duros perferre labores! + Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae + alligat, et noviens Styx interfusa coercet. + Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem + lugentes campi: sic illos nomine dicunt. + Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit, + secreti celant calles et myrtea circum + silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt. + His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen + crudelis nati monstrantem volnera, cernit, + Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia + it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus, + rursus et in veterem fato revoluta figuram. + Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido + errabat silva in magna; quam Troius heros + ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras + obscuram, qualem primo qui surgere mense + aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam, + demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est: + 'Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo + venerat exstinctam, ferroque extrema secutam? + Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro, + per superos, et si qua fides tellure sub ima est, + invitus, regina, tuo de litore cessi. + Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras, + per loca senta situ cogunt noctemque profundam, + imperiis egere suis; nec credere quivi + hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem. + Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro. + Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.' + Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem + lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat. + Illa solo fixos oculos aversa tenebat, + nec magis incepto voltum sermone movetur, + quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. + landem corripuit sese, atque inimica refugit + in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi + respondet curis aequatque Sychaeus amorem. + Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo, + prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem. + + Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant + ultima, quae bello clari secreta frequentant. + Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis + Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago; + hic multum fleti ad superos belloque caduci + Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens + ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque, + tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten, + Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem. + circumstant animae dextra laevaque frequentes; + nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari, + et conferre gradum, et veniendi discere causas. + At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges + ut videre virum fulgentiaque arma per umbras, + ingenti trepidare metu; pars vertere terga, + ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem + exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes. + + Atque hic Priamiden laniatum corpore toto + Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora, + ora manusque ambas, populataque tempora raptis + auribus, et truncas inhonesto volnere nares. + Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem + supplicia, et notis compellat vocibus ultro: + 'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri + quis tam crudeles optavit sumere poenas? + Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema + nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum + procubuisse super confusae stragis acervum. + Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem + constitui, et magna Manes ter voce vocavi. + Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi + conspicere, et patria decedens ponere terra.' + Ad quae Priamides: 'Nihil O tibi amice relictum; + omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris. + Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae + his mersere malis; illa haec monumenta reliquit. + Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem + egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est. + Cum fatalis equus saltu super ardua venit + Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo, + illa, chorum simulans, evantes orgia circum + ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat + ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat. + Tum me, confectum curis somnoque gravatum, + infelix habuit thalamus, pressitque iacentem + dulcis et alta quies placidaeque simillima morti + Egregia interea coniunx arma omnia tectis + amovet, et fidum capiti subduxerat ensem; + intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit, + scilicet id magnum sperans fore munus amanti, + et famam exstingui veterum sic posse malorum. + Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una + hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais + instaurate, pio si poenas ore reposco! + Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim, + attulerint. Pelagine venis erroribus actus, + an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat, + ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?' + + Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis + iam medium aetherio cursu traiecerat axem; + et fors omne datum traherent per talia tempus; + sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est: + 'Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas. + Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas: + dextera quae Ditis magni sub moenia tendit, + hac iter Elysium nobis; at laeva malorum + exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.' + Deiphobus contra: 'Ne saevi, magna sacerdos; + discedam, explebo numerum, reddarque tenebris. + I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!' + Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit. + + Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra + moenia lata videt, triplici circumdata muro, + quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis, + Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa. + Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae, + vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello + caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras, + Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta, + vestibulum exsomnis servat noctesque diesque, + Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare + verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae. + Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit. + 'Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve + urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?' + Tum vates sic orsa loqui: 'Dux inclute Teucrum, + nulli fas casto sceleratum insistere limen; + sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis, + ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit. + Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna, + castigatque auditque dolos, subigitque fateri, + quae quis apud superos, furto laetatus inani, + distulit in seram commissa piacula mortem. + Continuo sontes ultrix accincta flagello + Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra + intentans angues vocat agmina saeva sororum. + Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae + panduntur portae. Cernis custodia qualis + vestibulo sedeat, facies quae limina servet? + Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra + saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse + bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, + quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum. + Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes, + fulmine deiecti fundo volvuntur in imo. + 'Hic et Aloidas geminos immania vidi + corpora, qui manibus magnum rescindere caelum + adgressi, superisque Iovem detrudere regnis. + Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas, + dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi. + Quattuor hic invectus equis et lampada quassans + per Graium populos mediaeque per Elidis urbem + ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,--- + demens, qui nimbos et non imitabile fulmen + aere et cornipedum pulsu simularet equorum. + At pater omnipotens densa inter nubila telum + contorsit, non ille faces nec fumea taedis + lumina, praecipitemque immani turbine adegit. + Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, + cernere erat, per tota novem cui iubera corpus + porrigitur, rostroque immanis voltur obunco + immortale iecur tondens fecundaque poenis + viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto + pectore, nec fibris requies datur ulla renatis. + [Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?] + quos super atra silex iam iam lapsura cadentique + imminet adsimilis; lucent genialibus altis + aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae + regifico luxu; Furiarum maxima iuxta + accubat, et manibus prohibet contingere mensas, + exsurgitque facem attollens, atque intonat ore. + 'Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat, + pulsatusve parens, et fraus innexa clienti, + aut qui divitiis soli incubuere repertis, + nec partem posuere suis (quae maxima turba est), + quique ob adulterium caesi, quique arma secuti + impia nec veriti dominorum fallere dextras, + inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri + quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit. + Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum + districti pendent; sedet, aeternumque sedebit, + infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis + admonet, et magna testatur voce per umbras: + ''Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.'' + Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem + imposuit; fixit leges pretio atque refixit; + hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos; + ausi omnes immane nefas, ausoque potiti. + Non, mihi si linguae centum sint oraque centum, + ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas, + omnia poenarum percurrere nomina possim.' + + Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos: + 'Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus; + adceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis + moenia conspicio atque adverso fornice portas, + haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.' + Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum, + corripiunt spatium medium, foribusque propinquant. + Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti + spargit aqua, ramumque adverso in limine figit. + + His demum exactis, perfecto munere divae, + devenere locos laetos et amoena virecta + fortunatorum nemorum sedesque beatas. + Largior hic campos aether et lumine vestit + purpureo, solemque suum, sua sidera norunt. + Pars in gramineis exercent membra palaestris, + contendunt ludo et fulva luctantur harena; + pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt. + Nec non Threicius longa cum veste sacerdos + obloquitur numeris septem discrimina vocum, + iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno. + Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles, + magnanimi heroes, nati melioribus annis, + Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor. + Arma procul currusque virum miratur inanes. + Stant terra defixae hastae, passimque soluti + per campum pascuntur equi. Quae gratia currum + armorumque fuit vivis, quae cura nitentis + pascere equos, eadem sequitur tellure repostos. + Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam + vescentis, laetumque choro paeana canentis + inter odoratum lauri nemus, unde superne + plurimus Eridani per silvam volvitur amnis. + Hic manus ob patriam pugnando volnera passi, + quique sacerdotes casti, dum vita manebat, + quique pii vates et Phoebo digna locuti, + inventas aut qui vitam excoluere per artes, + quique sui memores alios fecere merendo, + omnibus his nivea cinguntur tempora vitta. + Quos circumfusos sic est adfata Sybilla, + Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba + hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis: + 'Dicite, felices animae, tuque, optime vates, + quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo + venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.' + Atque huic responsum paucis ita reddidit heros: + 'Nulli certa domus; lucis habitamus opacis, + riparumque toros et prata recentia rivis + incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas, + hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.' + Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis + desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt. + + At pater Anchises penitus convalle virenti + inclusas animas superumque ad lumen ituras + lustrabat studio recolens, omnemque suorum + forte recensebat numerum carosque nepotes, + fataque fortunasque virum moresque manusque. + Isque ubi tendentem adversum per gramina videt + Aenean, alacris palmas utrasque tetendit, + effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore: + 'Venisti tandem, tuaque exspectata parenti + vicit iter durum pietas? Datur ora tueri, + nate, tua, et notas audire et reddere voces? + Sic equidem ducebam animo rebarque futurum, + tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit. + Quas ego te terras et quanta per aequora vectum + accipio! quantis iactatum, nate, periclis! + Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!' + Ille autem: 'Tua me, genitor, tua tristis imago, + saepius occurrens, haec limina tendere adegit: + stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram, + da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.' + Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat. + Ter conatus ibi collo dare brachia circum, + ter frustra comprensa manus effugit imago, + [par levibus ventis volucrique simillima somno.] + + Interea videt Aeneas in valle reducta + seclusum nemus et virgulta sonantia silvis, + Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem. + Hunc circum innumerae gentes populique volabant; + ac---velut in pratis ubi apes aestate serena + floribus insidunt variis, et candida circum + lilia funduntur---strepit omnis murmure campus. + Horrescit visu subito, causasque requirit + inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro, + quive viri tanto complerint agmine ripas. + Tum pater Anchises: 'Animae, quibus altera fato + corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam + securos latices et longa oblivia potant. + [Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,] + iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum, + quo magis Italia mecum laetere reperta.' + 'O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est + sublimis animas, iterumque ad tarda reverti + corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?' + 'Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo' + suscipit Anchises, atque ordine singula pandit. + + 'Principio caelum ac terras camposque liquentis + lucentemque globum Lunae Titaniaque astra + spiritus intus alit, totamque infusa per artus + mens agitat molem et magno se corpore miscet. + Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum, + et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus. + Igneus est ollis vigor et caelestis origo + seminibus, quantum non noxia corpora tardant, + terrenique hebetant artus moribundaque membra. + Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras + dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco. + Quin et supremo cum lumine vita reliquit, + non tamen omne malum miseris nec funditus omnes + corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est + multa diu concreta modis inolescere miris. + Ergo exercentur poenis, veterumque malorum + supplicia expendunt: aliae panduntur inanes + suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto + infectum eluitur scelus, aut exuritur igni; + quisque suos patimur Manes; exinde per amplum + mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus; + donec longa dies, perfecto temporis orbe, + concretam exemit labem, purumque relinquit + aetherium sensum atque aurai simplicis ignem. + Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos, + Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno, + scilicet immemores supera ut convexa revisant, + rursus et incipiant in corpora velle reverti.' + + Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam + conventus trahit in medios turbamque sonantem, + et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit + adversos legere, et venientum discere vultus. + + 'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur + gloria, qui maneant Itala de gente nepotes, + inlustris animas nostrumque in nomen ituras, + expediam dictis, et te tua fata docebo. + Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta, + proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras + aetherias Italo commixtus sanguine surget, + silvius, Albanum nomen, tua postuma proles, + quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx + educet silvis regem regumque parentem, + unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. + 'Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis, + et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet + Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis + egregius, si umquam regnandam acceperit Albam. + Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires, + atque umbrata gerunt civili tempora quercu! + Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam, + hi Collatinas imponent montibus arces, + Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque. + Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae. + 'Quin et avo comitem sese Mavortius addet + Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater + educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae, + et pater ipse suo superum iam signat honore? + En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma + imperium terris, animos aequabit Olympo, + septemque una sibi muro circumdabit arces, + felix prole virum: qualis Berecyntia mater + invehitur curru Phrygias turrita per urbes, + laeta deum partu, centum complexa nepotes, + omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes. + 'Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem + Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli + progenies magnum caeli ventura sub axem. + Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis, + Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet + saecula qui rursus Latio regnata per arva + Saturno quondam, super et Garamantas et Indos + proferet imperium: iacet extra sidera tellus, + extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas + axem umero torquet stellis ardentibus aptum. + Huius in adventum iam nunc et Caspia regna + responsis horrent divom et Maeotia tellus, + et septemgemini turbant trepida ostia Nili. + Nec vero Alcides tantum telluris obivit, + fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi + pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu; + nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis, + Liber, agens celso Nysae de vertice tigres. + aut dubitamus adhuc virtute extendere vires, + aut metus Ausonia prohibet consistere terra? + 'Quis procul ille autem ramis insignis olivae + sacra ferens? Nosco crines incanaque menta + regis Romani, primus qui legibus urbem + fundabit, Curibus parvis et paupere terra + missus in imperium magnum. Cui deinde subibit, + otia qui rumpet patriae residesque movebit + Tullus in arma viros et iam desueta triumphis + agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus, + nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris. + Vis et Tarquinios reges, animamque superbam + ultoris Bruti, fascesque videre receptos? + Consulis imperium hic primus saevasque secures + accipiet, natosque pater nova bella moventes + ad poenam pulchra pro libertate vocabit. + Infelix, utcumque ferent ea facta minores, + vincet amor patriae laudumque immensa cupido. + Quin Decios Drusosque procul saevumque securi + aspice Torquatum et referentem signa Camillum. + Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis, + concordes animae nunc et dum nocte premuntur, + heu quantum inter se bellum, si lumina vitae + attigerint, quantas acies stragemque ciebunt! + Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci + descendens, gener adversis instructus Eois. + Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella, + neu patriae validas in viscera vertite vires; + tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo, + proice tela manu, sanguis meus!--- + 'Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho + victor aget currum, caesis insignis Achivis. + Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas, + ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli, + ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae. + Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat? + Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli, + Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem + Fabricium vel te sulco Serrane, serentem? + quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es, + unus qui nobis cunctando restituis rem. + Excudent alii spirantia mollius aera, + credo equidem, vivos ducent de marmore voltus, + orabunt causas melius, caelique meatus + describent radio, et surgentia sidera dicent: + tu regere imperio populos, Romane, memento; + hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem, + parcere subiectis, et debellare superbos.' + + Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit: + 'Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis + ingreditur, victorque viros supereminet omnes! + Hic rem Romanam, magno turbante tumultu, + sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem, + tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.' + Atque hic Aeneas; una namque ire videbat + egregium forma iuvenem et fulgentibus armis, + sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu: + 'Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem? + Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum? + Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso! + Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.' + Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis: + 'O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum; + ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra + esse sinent. Nimium vobis Romana propago + visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent. + Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem + campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis + funera, cum tumulum praeterlabere recentem! + Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos + in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam + ullo se tantum tellus iactabit alumno. + Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello + dextera! Non illi se quisquam impune tulisset + obvius armato, seu cum pedes iret in hostem, + seu spumantis equi foderet calcaribus armos. + Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas, + tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis, + purpureos spargam flores, animamque nepotis + his saltem adcumulem donis, et fungar inani + munere'---Sic tota passim regione vagantur + aeris in campis latis, atque omnia lustrant. + Quae postquam Anchises natum per singula duxit, + incenditque animum famae venientis amore, + exin bella viro memorat quae deinde gerenda, + Laurentisque docet populos urbemque Latini, + et quo quemque modo fugiatque feratque laborem. + + Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur + cornea, qua veris facilis datur exitus umbris; + altera candenti perfecta nitens elephanto, + sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes. + His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam + prosequitur dictis, portaque emittit eburna, + ille viam secat ad naves sociosque revisit: + tum se ad Caietae recto fert litore portum. + [Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.] + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER VII + + TU quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix, + aeternam moriens famam, Caieta, dedisti; + et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen + Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat. + At pius exsequiis Aeneas rite solutis, + aggere composito tumuli, postquam alta quierunt + aequora, tendit iter velis portumque relinquit. + Adspirant aurae in noctem nec candida cursus + Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus. + Proxima Circaeae raduntur litora terrae, + dives inaccessos ubi Solis filia lucos + adsiduo resonat cantu tectisque superbis + urit odoratam nocturna in lumina cedrum, + arguto tenuis percurrens pectine telas. + Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum + vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, + saetigerique sues atque in praesaepibus ursi + saevire ac formae magnorum ululare luporum, + quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis + induerat Circe in voltus ac terga ferarum. + Quae ne monstra pii paterentur talia Troes + delati in portus neu litora dira subirent, + Neptunus ventis implevit vela secundis + atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit. + + Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto + Aurora in roseis fulgebat lutea bigis: + cum venti posuere omnisque repente resedit + flatus et in lento luctantur marmore tonsae. + Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum + prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno. + verticibus rapidis et multa flavus arena + in mare prorumpit. Variae circumque supraque + adsuetae ripis volucres et fluminis alveo + aethera mulcebant cantu lucoque volabant. + flectere iter sociis terraeque advertere proras + imperat et laetus fluvio succedit opaco. + + Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum, + quis Latio antiquo fuerit status, advena classem + cum primum Ausoniis exercitus appulit oris, + expediam et primae revocabo exordia pugnae. + tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella, + dicam acies actosque animis in funera reges + Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam + Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo, + maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes + iam senior longa placidas in pace regebat. + Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica + accipimus, Fauno Picus pater isque parentem + te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor. + filius huic fato divom prolesque virilis + nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est. + Sola domum et tantas servabat filia sedes, + iam matura viro, iam plenis nubilis annis. + Multi illam magno e Latio totaque petebant + Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis + Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx + adiungi generum miro properabat amore; + sed variis portenta deum terroribus obstant. + Laurus erat tecti medio in penetralibus altis, + sacra comam multosque metu servata per annos, + quam pater inventam, primas cum conderet arces, + ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus + Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis. + Huius apes summum densae (mirabile dictu), + stridore ingenti liquidum trans aethera vectae, + obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis + examen subitum ramo frondente pependit. + Continuo vates: 'Externum cernimus,' inquit, + 'adventare virum et partis petere agmen easdem + partibus ex isdem et summa dominarier arce.' + Praeterea, castis adolet dum altaria taedis + et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo, + visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem, + [atque omnem ornatum flamma crepitante cremari] + regalisque accensa comas, accensa coronam + insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo + involvi ac totis Volcanum spargere tectis. + Id vero horrendum ac visu mirabile ferri: + namque fore inlustrem fama fatisque canebant + ipsam, sed populo magnum portendere bellum. + At rex sollicitus monstris oracula Fauni, + fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta + consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro + fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim. + Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus + in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos + Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti + pellibus incubuit stratis somnosque petivit, + multa modis simulacra videt volitantia miris + et varias audit voces fruiturque deorum + couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis. + Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus + centum lanigeras mactabat rite bidentis + atque harum effultus tergo stratisque iacebat + velleribus: subita ex alto vox reddita luco est: + 'Ne pete conubiis natam sociare Latinis, + O mea progenies, thalamis neu crede paratis: + externi venient generi, qui sanguine nostrum + nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes + omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens + aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.' + Haec responsa patris Fauni monitusque silenti + nocte datos non ipse suo premit ore Latinus, + sed circum late volitans iam Fama per urbes + Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes + gramineo ripae religavit ab aggere classem. + + Aeneas primique duces et pulcher Iulus + corpora sub ramis deponunt arboris altae + instituuntque dapes et adorea liba per herbam + subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat) + et Cereale solum pomis agrestibus augent. + Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus + exiguam in Cererem penuria adegit edendi + et violare manu malisque audacibus orbem + fatalis crusti patulis nec parcere quadris: + 'Heus! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus, + nec plura adludens. Ea vox audita laborum + prima tulit finem, primamque loquentis ab ore + eripuit pater ac stupefactus numine pressit. + Continuo: 'Salve fatis mihi debita tellus + vosque,' ait, 'O fidi Troiae salvete penates: + hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque + (nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit: + cum te, nate, fames ignota ad litora vectum + accisis coget dapibus consumere mensas, + tum sperare domos defessus ibique memento + prima locare manu molirique aggere tecta. + Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat, + exiliis positura modum. + Quare agite et primo laeti cum lumine solis + quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis, + vestigemus et a portu diversa petamus. + Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate + Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.' + Sic deinde effatus frondenti tempora ramo + implicat et geniumque loci primamque deorum + Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur + flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa + Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem + invocat et duplicis caeloque ereboque parentis. + Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto + intonuit radiisque ardentem lucis et auro + ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem. + Diditur hic subito Troiana per agmina rumor + advenisse diem, quo debita moenia condant. + Certatim instaurant epulas atque omine magno + crateras laeti statuunt et vina coronant. + + Postera cum prima lustrabat lampade terras + orta dies, urbem et finis et litora gentis + diversi explorant: haec fontis stagna Numici, + hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos. + Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni + centum oratores augusta ad moenia regis + ire iubet, ramis velatos Palladis omnis, + donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris. + Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur + passibus. Ipse humili designat moenia fossa + moliturque locum primasque in litore sedes + castrorum in morem pinnis atque aggere cingit. + Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum + ardua cernebant iuvenes muroque subibant. + Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus + exercentur equis domitantque in pulvere currus + aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis + spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt: + cum praevectus equo longaevi regis ad auris + nuntius ingentis ignota in veste reportat + advenisse viros. Ille intra tecta vocari + imperat et solio medius consedit avito. + Tectum augustum ingens. centum sublime columnis, + urbe fuit summa, Laurentis regia Pici, + horrendum silvis et religione parentum. + Hic sceptra accipere et primos attollere fasces + regibus omen erat, hoc illis curia templum, + hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso + perpetuis soliti patres considere mensis. + Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum + antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus + vitisator, curvam servans sub imagine falcem, + Saturnusque senex Ianique bifrontis imago + vestibulo astabant, aliique ab origine reges + Martiaque ob patriam pugnando volnera passi. + Multaque praeterea sacris in postibus arma, + captivi pendent currus curvaeque secures + et cristae capitum et portarum ingentia claustra + spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis. + Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat + succinctus trabea laevaque ancile gerebat + Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx + aurea percussum virga versumque venenis + fecit avem Circe sparsitque coloribus alas. + Tali intus templo divom patriaque Latinus + sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit, + atque haec ingressis placido prior edidit ore: + + 'Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem + et genus, auditique advertitis aequore cursum), + quid petitis? Quae causa rates aut cuius egentis + litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit? + Sive errore viae seu tempestatibus acti, + qualia multa mari nautae patiuntur in alto, + fluminis intrastis ripas portuque sedetis, + ne fugite hospitium neve ignorate Latinos + Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam, + sponte sua veterisque dei se more tenentem. + Atque equidem memini (fama est obscurior annis) + Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris + Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes + Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur. + Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum, + aurea nunc solio stellantis regia caeli + accipit et numerum divorum altaribus auget.' + + Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus: + Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos, + atra subegit hiemps vestris succedere terris + nec sidus regione viae litusve fefellit: + consilio hanc omnes animisque volentibus urbem, + adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam + extremo veniens Sol aspiciebat Olympo. + Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes + gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema, + Troius Aeneas, tua nos ad limina misit. + Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis + tempestas ierit campos, quibus actus uterque + Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis, + audiit et siquem tellus extrema refuso + summovet oceano et siquem extenta plagarum + quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui. + Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti + dis sedem exiguam patriis litusque rogamus + innocuum et cunctis undamque auramque patentem. + Non erimus regno indecores, nec vestra feretur + fama levis tantique abolescet gratia facti, + nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit. + Fata per Aeneae iuro dextramque potentem + sive fide seu quis bello est expertus et armis: + multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro + praeferimus manibus vittas ac verba precantia) + et petiere sibi et voluere adiungere gentes; + sed nos fata deum vestras exquirere terras + imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus; + huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo + Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici. + Dat tibi praeterea fortunae parva prioris + munera, reliquias Troia ex ardente receptas. + Hoc pater Anchises auro libabat ad aras; + hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis + more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras + Iliadumque labor vestes.' + + Talibus Ilionei dictis defixa Latinus + obtutu tenet ora soloque immobilis haeret + intentos volvens oculos. Nec purpura regem + picta movet nec sceptra movent Priameia tantum, + quantum in conubio natae thalamoque moratur, + et veteris Fauni voluit sub pectore sortem, + hunc illum fatis externa ab sede profectum + portendi generum paribusque in regna vocari + auspiciis, huic progeniem virtute futuram + egregiam et totum quae viribus occupet orbem. + tandem laetus ait: 'Di nostra incepta secundent + auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas, + mullera nec sperno. Non vobis rege Latino + divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit. + Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, + si iungi hospitio properat sociusque vocari, + adveniat voltus neve exhorrescat amicos: + illi pacis erit dextram tetigisse tyranni. + vos contra regi mea nunc mandata referte. + Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae + non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo + monstra sinunt: generos externis adfore ab oris, + hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum + nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata + et reor et, siquid veri mens augurat, opto.' + haec effatus equos numero pater eligit omni + (stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis): + omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci + instratos ostro alipedes pictisque tapetis; + aurea pectoribus demissa monilia pendent, + tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum; + absenti Aeneae currunt geminosque iugalis + semine ab aetherio, spirantis naribus ignem, + illorum de gente, patri quos daedala Circe + supposita de matre nothos furata creavit. + Talibus Aeneadae donis dictisque Latini + sublimes in equis redeunt pacemque reportant. + + Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis + saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat, + et laetum Aenean classemque ex aethere longe + Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno. + moliri iam tecta videt, iam fidere terrae, + deseruisse rates: stetit acri fixa dolore. + Tum quassans caput haec effundit pectore dicta: + 'Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris + fata Phrygum! Num Sigeis occumbere campis, + num capti potuere capi, num incensa cremavit + Troia viros? Medias acies mediosque per ignis + invenere viam. At, credo, mea numina tandem + fessa iacent odiis aut exsaturata quievi. + Quin etiam patria excussos infesta per undas + ausa sequi et profugis toto me opponere ponto! + Absumptae in Teucros vires caelique marisque. + Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis + profuit? Optato conduntur Thybridis alveo, + securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem + immanem Lapithum valuit, concessit in iras + ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae, + quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem? + Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum + quae potui infelix, quae memet in omnia verti, + vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt + magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est: + flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. + Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, + atque immota manet fatis Lavinia coniunx: + at trahere atque moras tantis licet addere rebus, + at licet amborum populos exscindere regum. + Hac gener atque socer coeant mercede suorum: + sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo, + et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum + Cisseis praegnans ignis enixa iugalis + quin idem Veneri partus suus et Paris alter + funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.' + Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit: + luctificam Allecto dirarum ab sede dearum + infernisque ciet tenebris, cui tristia bella + iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi. + Odit et ipse pater Pluton, odere sorores + Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora, + tam saevae facies, tot pullulat atra colubris. + Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur: + 'Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem, + hanc operam, ne noster honos infractave cedat + fama loco, neu conubiis ambire Latinum + Aeneadae possint Italosve obsidere finis. + Tu potes unanimos armare in proelia fratres + atque odiis versare domos, tu verbera tectis + funereasque inferre faces, tibi nomina mille, + mille nocendi artes. Fecundum concute pectus, + disice compositam pacem, sere crimina belli: + arma velit poscatque simul rapiatque inventus.' + + Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis + principio Latium et Laurentis tecta tyranni + celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae, + quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis + femineae ardentem curaeque iraeque coquebant. + Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem + conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit, + quo furibunda domum monstro permisceat omnem. + Ille inter vestes et levia pectora lapsus + volvitur attactu nullo fallitque furentem, + vipeream inspirans animam: fit tortile collo + aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae + innectitque comas, et membris lubricus errat. + Ac dum prima lues udo sublapsa veneno + pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem + necdum animus toto percepit pectore flammam, + mollius et solito matrum de more locuta est, + multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis: + 'Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris, + O genitor, nec te miseret gnataeque tuique? + Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet + perfidus alta petens abducta virgine praedo? + An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor + Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes? + Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum + et consanguineo totiens data dextera Turno? + Si gener externa petitur de gente Latinis + idque sedet Faunique premunt te iussa parentis, + omnem equidem sceptris terram quae libera nostris + dissidet, externam reor et sic dicere divos. + Et Turno, si prima domus repetatur origo, + Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.' + + His ubi nequiquam dictis experta Latinum + contra stare videt penitusque in viscera lapsum + serpentis furiale malum totamque pererrat, + tum vero infelix, ingentibus excita monstris, + immensam sine more furit lymphata per urbem. + Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo, + quem pueri magno in gyro vacua atria circum + intenti ludo exercent; ille actus habena + curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra + inpubesque manus, mirata volubile buxum; + dant animos plagae: non cursu segnior illo + per medias urbes agitur populosque feroces. + Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi, + maius adorta nefas maioremque orsa furorem + evolat et natam frondosis montibus abdit, + quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur, + Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum + vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos, + te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem. + Fama volat, furiisque accensas pectore matres + idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta: + deseruere domos, ventis dant colla comasque, + ast aliae tremulis ululatibus aethera complent, + pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas; + ipsa inter medias flagrantem fervida pinum + sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos, + sanguineam torquens aciem, torvumque repente + clamat: 'Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae: + Siqua piis animis manet infelicis Amatae + gratia, si iuris materni cura remordet, + solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.' + Talem inter silvas, inter deserta ferarum, + reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi. + + Postquam visa satis primos acuisse furores + consiliumque omnemque domum vertisse Latini, + protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis + audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem + Acrisioneis Danae fundasse colonis, + praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam + dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen, + sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis + iam mediam nigra carpebat nocte quietem. + Allecto torvam faciem et furialia membra + exuit, in vultus sese transformat anilis; + et frontem obscenam rugis arat, induit albos + cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae; + fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos + et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert: + 'Turne, tot incassum fusos patiere labores + et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis? + Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes + abnegat, externusque in regnum quaeritur heres. + I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis; + Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos. + Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres, + ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit. + Quare age et armari pubem portisque moveri + laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro + consedere duces pictasque exure carinas. + Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus, + ni dare coniugium et dicto parere fatetur, + sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.' + + Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim + ore refert: 'Classis invectas Thybridis undam + non, ut rere, meas effugit nuntius auris. + Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno + inmemor est nostri. + Sed te victa situ verique effeta senectus, + o mater, curis nequiquam exercet et arma + regum inter falsa vatem formidine ludit. + Cura tibi divom effigies et templa tueri: + bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.' + + Talibus Allecto dictis exarsit in iras, + at iuveni oranti subitus tremor occupat artus, + deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris + tantaque se facies aperit; tum flammea torquens + lumina cunctantem et quaerentem dicere plura + reppulit et geminos erexit crinibus anguis + verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore: + 'En ego victa situ, quam veri effeta senectus + arma inter regum falsa formidine ludit. + Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum, + bella manu letumque gero.' + Sic effata facem iuveni coniecit et atro + lumine fumantis fixit sub pectore taedas. + Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus + perfundit toto proruptus corpore sudor; + arma amens fremit, arma toro tectisque requirit; + saevit amor ferri et scelerata insania belli, + ira super: magno veluti cum flamma sonore + virgea suggeritur costis undantis aeni + exsultantque aestu latices, furit intus aquai + fumidus atque alte spumis exuberat amnis, + nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras. + Ergo iter ad regem polluta pace Latinum + indicit primis iuvenum et iubet arma parari, + tutari Italiam, detrudere finibus hostem: + se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque. + Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit, + certatim sese Rutuli exhortantur in arma: + hunc decus egregium formae movet atque iuventae, + hunc atavi reges, hunc claris dextera factis. + + Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet, + Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis, + arte nova speculata locum, quo litore pulcher + insidiis cursuque feras agitabat Iulus. + Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo + obicit et noto naris contingit odore, + ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum + causa fuit belloque animos accendit agrestis. + Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens, + Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum + nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent + armenta et late custodia credita campi. + Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura + mollibus intexens ornabat cornua sertis + pectebatque ferum puroque in fonte lavabat. + Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili, + errabat silvis rursusque ad limina nota + ipse domum sera quamvis se nocte ferebat. + Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli + commovere canes, fluvio cum forte secundo + deflueret ripaque aestus viridante levaret. + Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore, + Ascanius curvo direxit spicula cornu; + nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo + perque uterum sonitu perque ilia venit harundo. + Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit + successitque gemens stabulis questuque cruentus + atque imploranti similis tectum omne replebat. + Silvia prima soror, palmis percussa lacertos, + auxilium vocat et duros conclamat agrestis. + Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis, + inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto, + stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum + rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus, + quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis + scindebat, rapta spirans immane securi. + At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi + ardua tecta petit stabuli et de culmine summo + pastorale canit signum cornuque recurvo + Tartaream intendit vocem, qua protinus omne + contremuit nemus et silvae insonuere profundae; + audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis + sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini, + et trepidae matres pressere ad pectora natos. + Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum + dira dedit, raptis concurrunt undique telis + indomiti agricolae; nec non et Troia pubes + Ascanio auxilium castris effundit apertis. + Direxere acies. Non iam certamine agresti, + stipitibus duris agitur sudibusve praeustis, + sed ferro ancipiti decernunt atraque late + horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent + sole lacessita et lucem sub nubila iactant: + fluctus uti primo coepit cum albescere vento, + paulatim sese tollit mare et altius undas + erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo. + Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta, + natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo, + sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae + vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam. + Corpora multa virum circa seniorque Galaesus, + dum paci medium se offert, iustissimus unus + qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis: + quinque greges illi balantum, quina redibant + armenta, et terram centum vertebat aratris. + + Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur, + promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum + imbuit et primae commisit funera pugnae, + deserit Hesperiam et caeli convexa per auras + Iunonem victrix adfatur voce superba: + 'En, perfecta tibi bello discordia tristi: + dic in amicitiam coeant et foedera iungant. + Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros, + hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas: + finitimas in bella feram rumoribus urbes + accendamque animos insani Martis amore, + undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.' + Tum contra Iuno; 'Terrorum et fraudis abunde est; + stant belli causae, pugnatur comminus armis, + quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma. + Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos + egregium Veneris genus et rex ipse Latinus. + Te super aetherias errare licentius auras + haud pater ille velit, summi regnator Olympi: + cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est, + ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces. + Illa autem attollit stridentis anguibus alas + Cocytique petit sedem, supera ardua linquens. + Est locus Italiae medio sub montibus altis, + nobilis et fama multis memoratus in oris, + Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum + urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus + dat sonitum saxis et torto vertice torrens. + Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis + monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago + pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys, + invisum numen, terras caelumque levabat. + + Nec minus interea extremam Saturnia bello + imponit regina manum. Ruit omnis in urbem + pastorum ex acie numerus caesosque reportant + Almonem puerum foedatique ora Galaesi + implorantque deos obtestanturque Latinum. + Turnus adest medioque in crimine caedis et igni + terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari, + stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli. + Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres + insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae), + undique collecti coeunt Martemque fatigant. + Ilicet infandum cuncti contra omina bellum, + contra fata deum perverso numine poscunt, + certatim regis circumstant tecta Latini. + Ille velut pelagi rupes immota resistit, + ut pelagi rupes magno veniente fragore, + quae sese multis circum latrantibus undis + mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum + saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga. + Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas + consilium et saevae nutu Iunonis eunt res, + multa deos aurasque pater testatus inanis: + 'Frangimur heu fatis,' inquit, 'ferimurque procella! + Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas, + O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit + supplicium, votisque deos venerabere seris. + Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus; + funere felici spolior.' Nec plura locutus + saepsit se tectis rerumque reliquit habenas. + Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes + Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum + Roma colit, cum prima movent in proelia Martem, + sive Getis inferre manu lacrimabile bellum + Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos + Auroramque sequi Parthosque reposcere signa. + Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt) + religione sacrae et saevi formidine Martis; + centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri + robora, nec custos absistit limine Ianus: + has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae, + ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino + insignis reserat stridentia limina consul, + ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes, + aereaque adsensu conspirant cornua rauco. + Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus + more iubebatur tristisque recludere portas. + Abstinuit tactu pater aversusque refugit + foeda ministeria et caecis se condidit umbris. + Tum regina deum caelo delapsa morantis + impulit ipsa manu portas, et cardine verso + belli ferratos rumpit Saturnia postes. + Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante; + Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis + pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt. + Pars levis clipeos et spicula lucida tergent + arvina pingui subiguntque in cote secures; + signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum. + Quinque adeo magnae positis incudibus urbes + tela novant, Atina potens Tiburque superbum, + Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae. + Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas + umbonum cratis; alii thoracas aenos + aut levis ocreas lento ducunt argento; + vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri + cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses. + Classica iamque sonant; it bello tessera signum. + Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis + ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem + loricam induitur fidoque accingitur ense. + + Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, + qui bello exciti reges, quae quemque secutae + complerint campos acies, quibus Itala iam tum + floruerit terra alma viris, quibus arserit armis. + Et meministis enim, divae, et memorare potestis: + ad nos vix tenuis famae perlabitur aura. + + Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris + contemptor divom Mezentius agminaque armat. + Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter + non fuit excepto Laurentis corpore Turni, + Lausus, equum domitor debellatorque ferarum, + ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos + mille viros, dignus, patriis qui laetior esset + imperiis et cui pater haud Mezentius esset. + + Post hos insignem palma per gramina currum + victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro + pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum + centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram; + collis Aventini silva quem Rhea sacerdos + furtivum partu sub luminis edidit oras, + mixta deo mulier, postquam Laurentia victor + Geryone extincto Tirynthius attigit arva + Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas. + Pila manu saevosque gerunt in bella dolones + et tereti pugnant mucrone veruque Sabello. + Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis, + terribili impexum saetacum dentibus albis + indutus capiti, sic regia tecta subibat, + horridus, Herculeoque umeros innexus amictu. + + Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt, + fratris Tiburti dictam cognomine gentem, + Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus, + et primam ante aciem densa inter tela feruntur: + ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto + descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem + linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens + silva locum et magno cedunt virgulta fragore. + + Nec Praenestinae fundator defuit urbis, + Volcano genitum pecora inter agrestia regem + inventumque focis omnis quem credidit aetas + Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis: + quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae + Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis + Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit, + quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma, + nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes + liventis plumbi spargit, pars spicula gestat + bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros + tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri + instituere pedis, crudus tegit altera pero. + + At Messapus, equum domitor, Neptunia proles, + quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro, + iam pridem resides populos desuetaque bello + agmina in arma vocat subito ferrumque retractat. + Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos. + Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva + et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos. + Ibant aequati numero regemque canebant, + ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni, + cum sese e pastu referunt et longa canoros + dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe + pulsa palus. + Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto + misceri putet, aeriam sed gorgite ab alto + urgueri volucrum raucarum ad litora nubem. + + Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum + agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar, + Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens + per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis. + Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites, + Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae; + qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini, + qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum + Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae, + qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit + Nursia, et Hortinae classes populique Latini, + quosque secans infaustum interluit Allia nomen: + quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus + saevus ubi Orion hibernis conditur undis; + vel cum sole novo densae torrentur aristae + aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis. + Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus. + + Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis, + curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis + mille rapit populos, vertunt felicia Baccho + Massica qui rastris et quos de collibus altis + Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta + aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi + accola Volturni, pariterque Saticulus asper + Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis + tela, sed haec lento mos est aptare flagello; + laevas caetra tegit, falcati comminus enses. + + Nec tu carminibus nostris indictus abibis, + Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha + fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret, + iam senior; patriis sed non et filius arvis + contentus late iam tum dicione premebat + Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus + quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae + et quos maliferae despectant moenia Abellae, + Teutonico ritu soliti torquere cateias, + tegmina quis capitum raptus de subere cortex, + aerataeque micant peltae, micat aereus ensis. + + Et te montosae misere in proelia Nersae, + Ufens, insignem fama et felicibus armis; + horrida praecipue cui gens adsuetaque multo + venatu nemorum, duris Aequicula glaebis. + Armati terram exercent, semperque recentis + convectare iuvat praedas et vivere rapto. + + Quin et Marruvia venit de gente sacerdos, + fronde super galeam et felici comptus oliva. + Archippi regis missu, fortissimus Umbro, + vipereo generi et graviter spirantibus hydris + spargere qui somnos cantuque manuque solebat + mulcebatque iras et morsus arte levabat. + Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum + evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus + somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae. + Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, + te liquidi flevere lacus. + + Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello, + Virbius, insignem quem mater Aricia misit, + eductum Egeriae lucis umentia circum + litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae. + Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae + occiderit patriasque explerit sanguine poenas + turbatis distractus equis, ad sidera rursus + aetheria et superas caeli venisse sub auras, + Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae. + Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris + mortalem infernis ad lumina surgere vitae, + ipse repertorem medicinae talis et artis + fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas. + At Trivia Hippolytum secretis alma recondit + sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat, + solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom + exigeret versoque ubi nomine Virbius esset. + Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis + cornipedes arcentur equi, quod litore currum + et iuvenem monstris pavidi effudere marinis. + Filius ardentis haud setius aequore campi + exercebat equos curruque in bella ruebat. + + Ipse inter primos praestanti corpore Turnus + vertitur arma tenens et toto vertice supra est. + Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram + sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis: + tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, + quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae. + At levem clipeum sublatis cornibus Io + auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos + (argumentum ingens), et custos virginis Argus + caelataque amnem fundens pater Inachus urna. + Insequitur nimbus peditum clipeataque totis + agmina densentur campis, Argivaque pubes + Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani + et Sacranae acies et picti scuta Labici; + qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici + litus arant Rutulosque exercent vomere colles + Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis + praesidet et viridi gaudens Feronia luco; + qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas + quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens. + + Hos super advenit Volsca de gente Camilla + agmen agens equitum et florentis aere catervas, + bellatrix, non illa colo calathisve Minervae + femineas adsueta manus, sed proelia virgo + dura pati cursuque pedum praevertere ventos. + Illa vel intactae segetis per summa volaret + gramina nec teneras cursu laesisset aristas, + vel mare per medium fluctu suspensa tumenti + ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas. + Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus + turbaque miratur matrum et prospectat euntem, + attonitis inhians animis, ut regius ostro + velet honos levis umeros, ut fibula crinem + auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram + et pastoralem praefixa cuspide myrtum. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER VIII + + UT belli signum Laurenti Turnus ab arce + extulit et rauco strepuerunt cornua cantu, + utque acris concussit equos utque impulit arma, + extemplo turbati animi, simul omne tumultu + coniurat trepido Latium saevitque iuventus + effera. Ductores primi Messapus et Ufens + contemptorque deum Mezentius undique cogunt + auxilia et latos vastant cultoribus agros. + mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem, + qui petat auxilium et Latio consistere Teucros, + advectum Aenean classi victosque penatis + inferre et fatis regem se dicere posci + edoceat multasque viro se adiungere gentis + Dardanio et late Latio increbrescere nomen. + Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur, + eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi + quam Turno regi aut regi apparere Latino. + + Talia per Latium. Quae Laomedontius heros + cuncta videns magno curarum fluctuat aestu, + atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc. + In partisque rapit varias perque omnia versat: + sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis + sole repercussum aut radiantis imagine lunae + omnia pervolitat late loca iamque sub auras + erigitur summique ferit lacuaria tecti. + Nox erat, et terras animalia fessa per omnis + alituum pecudumque genus sopor altus habebat: + cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe + Aeneas, tristi turbatus pectora bello, + procubuit seramque dedit per membra quietem. + Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno + populeas inter senior se attollere frondes + visus; eum tenuis glauco velabat amictu + carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo, + tum sic adfari et curas his demere dictis: + + 'O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem + qui revehis nobis aeternaque Pergama servas, + exspectate solo Laurenti arvisque Latinis, + hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates; + neu belli terrere minis: tumor omnis et irae + concessere deum. + [Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum, + litoreis ingens inventa sub ilicibus sus, + triginta capitum fetus enixa, iacebit, + alba, solo recubans, albi circum ubera nati. + Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum + ex quo ter denis urbem redeuntibus annis + Ascanius clari condet cognominis Albam. + Haud incerta cano.] Nunc qua ratione quod instat + expedias victor, paucis (adverte) docebo. + Arcades his oris, genus a Pallante profectum, + qui regem Euandrum comites, qui signa secuti, + delegere locum et posuere in montibus urbem + Pallantis proavi de nomine Pallanteum. + Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina; + hos castris adhibe socios et foedera iunge. + Ipse ego te ripis et recto flumine ducam, + adversum remis superes subvectus ut amnem. + Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris + Iunoni fer rite preces iramque minasque + supplicibus supera votis. Mihi victor honorem + persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis + stringentem ripas et pinguia culta secantem, + caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis. + Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.' + + Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto, + ima petens; nox Aenean somnusque reliquit. + Surgit et aetherii spectans orientia solis + lumina rite cavis undam de flumine palmis + sustinet ac talis effundit ad aethera voces: + 'Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est, + tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto, + accipite Aenean et tandem arcete periclis. + Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra + fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis, + semper honore meo, semper celebrabere donis + corniger hesperidum fluvius regnator aquarum. + Adsis o tantum et propius tua numina firmes.' + sic memorat geminasque legit de classe biremis + remigioque aptat, socios simul instruit armis. + + Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum; + candida per silvam cum fetu concolor albo + procubuit viridique in litore conspicitur sus. + Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno, + mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram. + Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem + leniit, et tacita refluens ita substitit unda, + mitis ut in morem stagni placidaeque paludis + sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset. + Ergo iter inceptum celerant rumore secundo; + labitur uncta vadis abies; mirantur et undae, + miratur nemus insuetum fulgentia longe + scuta virum fluvio pictasque innare carinas. + Olli remigio noctemque diemque fatigant + et longos superant flexus variisque teguntur + arboribus viridisque secant placido aequore silvas. + Sol medium caeli conscenderat igneus orbem, + cum muros arcemque procul ac rara domorum + tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo + aequavit, tum res inopes Euandrus habebat: + ocius advertunt proras urbique propinquant. + + Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem + Amphitryoniadae magno divisque ferebat + ante urbem in luco. Pallas huic filius una, + una omnes iuvenum primi pauperque senatus + tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras. + Ut celsas videre rates atque inter opacum + adlabi nemus et tacitis incumbere remis, + terrentur visu subito cunctique relictis + consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas + sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse + et procul e tumulo: 'Iuvenes, quae causa subegit + ignotas temptare vias, quo tenditis?' inquit. + 'Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?' + Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta + paciferaeque manu ramum praetendit olivae: + 'Troiugenas ac tela vides inimica Latinis, + quos illi bello profugos egere superbo. + Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos + Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.' + Obstipuit tanto percussus nomine Pallas: + 'Egredere o quicumque es' ait 'coramque parentem + adloquere ac nostris succede penatibus hospes.' + excepitque manu dextramque amplexus inhaesit. + Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt. + + Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis: + 'Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari + et vitta comptos voluit praetendere ramos, + non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas + quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis; + sed mea me virtus et sancta oracula divom + cognatique patres, tua terris didita fama, + coniunxere tibi et fatis egere volentem. + Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor, + Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus, + advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas + edidit, aetherios umero qui sustinet orbes + vobis Mercurius pater est, quem candida Maia + Cyllenae gelido conceptum vertice fudit; + at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas, + idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit. + Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno. + His fretus non legatos neque prima per artem + temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque + obieci caput et supplex ad limina veni. + Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello + insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt, + quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant + et mare quod supra teneant quodque adluit infra. + Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello + pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.' + + Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis + iamdudum et totum lustrabat lumine corpus. + Tum sic pauca refert: 'Ut te, fortissime Teucrum, + accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis + et vocem Anchisae magni voltumque recordor! + Nam memini Hesionae visentem regna sororis + Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem, + protinus Arcadiae gelidos invisere finis. + Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas, + mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum + Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat + Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore + compellare virum et dextrae coniungere dextram. + Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi. + Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas + discedens chlamydemque auro dedit intertextam + frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas. + Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra, + et lux cum primum terris se crastina reddet, + auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo. + Interea sacra haec, quando huc venistis amici, + annua, quae differre nefas, celebrate faventes + nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.' + + Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi + pocula gramineoque viros locat ipse sedili + praecipuumque toro et villosi pelle leonis + accipit Aenean solioque invitat acerno. + Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos + viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris + dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant. + Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus + perpetui tergo bovis et lustralibus extis. + + Postquam exempta fames et amor compressus edendi, + rex Euandrus ait: 'Non haec sollemnia nobis, + has ex more dapes, hanc tanti numinis aram + vana superstitio veterumque ignara deorum + inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis + servati facimus meritosque novamus honores. + Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem, + disiectae procul ut moles desertaque montis + stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam. + Hic spelunca fuit, vasto summota recessu, + semihominis Caci facies quam dira tenebat + solis inaccessam radiis; semperque recenti + caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis + ora virum tristi pendebant pallida tabo. + Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros + ore vomens ignis magna se mole ferebat. + Attulit et nobis aliquando optantibus aetas + auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor, + tergemini nece Geryonae spoliisque superbus + Alcides aderat taurosque hac victor agebat + ingentis, vallemque boves amnemque tenebant. + At furiis Caci mens effera, nequid inausum + aut intractatum scelerisve dolive fuisset, + quattuor a stabulis praestanti corpore tauros + avertit, totidem forma superante iuvencas; + atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis, + cauda in speluncam tractos versisque viarum + indiciis raptos saxo occultabat opaco: + quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant. + Interea, cum iam stabulis saturata moveret + Amphytrioniades armenta abitumque pararet, + discessu mugire boves atque omne querelis + impleri nemus et colles clamore relinqui. + reddidit una boum vocem vastoque sub antro + mugiit et Caci spem custodita fefellit. + Hic vero Alcidae furiis exarserat atro + felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum + robur et aerii cursu petit ardua montis. + Tum primum nostri Cacum videre timentem + turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro + speluncamque petit, pedibus timor addidit alas. + Ut sese inclusit ruptisque immane catenis + deiecit saxum, ferro quod et arte paterna + pendebat, fultosque emuniit obice postis, + ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque + accessum lustrans huc ora ferebat et illuc, + dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira + lustrat Aventini montem, ter saxea temptat + limina nequiquam, ter fessus valle resedit. + Stabat acuta silex, praecisis undique saxis + speluncae dorso insurgens, altissima visu, + dirarum nidis domus opportuna volucrum. + Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem, + dexter in adversum nitens concussit et imis + avolsam solvit radicibus; inde repente + inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether + dissultant ripae refluitque exterritus amnis. + At specus et Caci detecta apparuit ingens + regia, et umbrosae penitus patuere cavernae: + non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens + infernas reseret sedes et regna recludat + pallida, dis invisa, superque immane barathrum + cernatur, trepident inmisso lumine manes. + Ergo insperata deprensum luce repente + inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem + desuper Alcides telis premit omniaque arma + advocat et ramis vastisque molaribus instat. + Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli, + faucibus ingentem fumum (mirabile dictu) + evomit involvitque domum caligine caeca, + prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro + fumiferam noctem commixtis igne tenebris. + Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem + praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam + fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra. + Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem + corripit in nodum complexus et angit inhaerens + elisos oculos et siccum sanguine guttur. + Panditur extemplo foribus domus atra revolsis, + abstractaeque boves abiurataeque rapinae + caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver + protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo + terribilis oculos, voltum villosaque saetis + pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis. + Ex illo celebratus honos, laetique minores + servavere diem, primusque Potitius auctor + et domus Herculei custos Pinaria sacri. + Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper + dicetur nobis et erit quae maxuma semper. + Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum + cingite fronde comas et pocula porgite dextris + communemque vocate deum et date vina volentes.' + Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra + velavitque comas foliisque innexa pependit + et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes + in mensam laeti libant divosque precantur. + + Devexo interea propior fit Vesper Olympo, + iamque sacerdotes primusque Potitius ibant, + pellibus in morem cincti, flammasque ferebant. + Instaurant epulas et mensae grata secundae + dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras. + tum Salii ad cantus incensa altaria circum + populeis adsunt evincti tempora ramis, + hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes + Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae + monstra manu geminosque premens eliserit angues, + ut bello egregias idem disiecerit urbes, + Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores + rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae + pertulerit. 'Tu nubigenas, invicte, bimembris + Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas + prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem. + Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci + ossa super recubans antro semesa cruento; + nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus, + arduus arma tenens; non te rationis egentem + Lernaeus turba capitum circumstetit anguis. + Salve, vera Iovis proles, decus addite divis, + et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.' + Talia carminibus celebrant; super omnia Caci + speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum. + Consonat omne nemus strepitu collesque resultant. + + Exim se cuncti divinis rebus ad urbem + perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo + et comitem Aenean iuxta natumque tenebat + ingrediens varioque viam sermone levabat. + miratur facilisque oculos fert omnia circum + Aeneas capiturque locis et singula laetus + exquiritque auditque virum monimenta priorum. + Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis: + 'Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant + gensque virum truncis et duro robore nata, + quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros + aut componere opes norant aut parcere parto, + sed rami atque asper victu venatus alebat. + Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo, + arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis. + Is genus indocile ac dispersum montibus altis + composuit legesque dedit Latiumque vocari + maluit, his quoniam latuisset tutis in oris. + Aurea quae perhibent illo sub rege fuere + saecula. Sic placida populos in pace regebat, + deterior donec paulatim ac decolor aetas + et belli rabies et amor successit habendi. + Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae, + saepius et nomen posuit Saturnia tellus; + tum reges asperque immani corpore Thybris, + a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim + diximus, amisit verum vetus Albula nomen; + me pulsum patria pelagique extrema sequentem + Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum + his posuere locis matrisque egere tremenda + Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo. + + Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram + et Carmentalem Romani nomine portam + quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem, + vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros + Aeneadas magnos et nobile Pallanteum. + Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum + rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal, + Parrhasio dictum Panos de more Lycaei. + Nec non et sacri monstrat nemus Argileti + testaturque locum et letum docet hospitis Argi. + Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit, + aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis. + Iam tum religio pavidos terrebat agrestis + dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant. + Hoc nemus, hunc,' inquit, 'frondoso vertice collem + (quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum + credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem + aegida concuteret dextra nimbosque cieret. + Haec duo praeterea disiectis oppida muris, + reliquias veterumque vides monimenta virorum. + Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem: + Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.' + Talibus inter se dictis ad tecta subibant + pauperis Euandri passimque armenta videbant + Romanoque foro et lautis mugire Carinis. + Ut ventum ad sedes: 'Haec,' inquit, 'limina victor + Alcides subiit, haec illum regia cepit. + Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum + finge deo rebusque veni non asper egenis.' + dixit et angusti subter fastigia tecti + ingentem Aenean duxit stratisque locavit + effultum foliis et pelle Libystidis ursae. + Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis. + + At Venus haud animo nequiquam exterrita mater + Laurentumque minis et duro mota tumultu + Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo + incipit et dictis divinum adspirat amorem: + 'Dum bello Argolici vastabant Pergama reges + debita casurasque inimicis ignibus arces, + non ullum auxilium miseris, non arma rogavi + artis opisque tuae nec te, carissime coniunx, + incassumve tuos volui exercere labores, + quamvis et Priami deberem plurima natis + et durum Aeneae flevissem saepe laborem. + Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris: + ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen + arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei, + te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx. + Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis + ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.' + Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis + cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente + accepit solitam flammam, notusque medullas + intravit calor et labefacta per ossa cucurrit: + non secus atque olim tonitru cum rupta corusco + ignea rima micans percurrit lumine nimbos. + Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx. + Tum pater aeterno fatur devinctus amore: + 'Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit + quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset, + tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset: + nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant + stare decemque alios Priamum superesse per annos. + Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est, + quidquid in arte mea possum promittere curae, + quod fieri ferro liquidove potest electro, + quantum ignes animaeque valent, absiste precando + viribus indubitare tuis.' Ea verba locutus + optatos dedit amplexus placidumque petivit + coniugis infusus gremio per membra soporem. + + Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae + curriculo expulerat somnum, cum femina primum, + cui tolerare colo vitam tenuique Minerva + impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes, + noctem addens operi, famulasque ad lumina longo + exercet penso, castum ut servare cubile + coniugis et possit parvos educere natos: + haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo + mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit. + Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque + erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis, + quam subter specus et Cyclopum exesa caminis + antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus + auditi referunt gemitus striduntque cavernis + stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat, + Volcani domus et Volcania nomine tellus. + Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto. + Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro, + Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon. + His informatum manibus iam parte polita + fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo + deicit in terras, pars inperfecta manebat. + Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae + addiderant, rutili tris ignis et alitis austri: + fulgores nunc horrificos sonitumque metumque + miscebant operi flammisque sequacibus iras. + Parte alia Marti currumque rotasque volucris + instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes; + aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma, + certatim squamis serpentum auroque polibant + conexosque anguis ipsamque in pectore divae + Gorgona, desecto vertentem lumina collo. + 'Tollite cuncta,' inquit, 'coeptosque auferte labores, + Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem: + arma acri facienda viro. Nunc viribus usus, + nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra. + Praecipitate moras.' Nec plura effatus; at illi + ocius incubuere omnes pariterque laborem + sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum, + volnificusque chalybs vasta fornace liquescit. + Ingentum clipeum informant, unum omnia contra + tela Latinorum, septenosque orbibus orbes + impediunt. Alii ventosis follibus auras + accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt + aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum. + Illi inter sese multa vi bracchia tollunt + in numerum versantque tenaci forcipe massam. + + Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris, + Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma + et matutini volucrum sub culmine cantus. + Consurgit senior tunicaque inducitur artus + et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis; + tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem, + demissa ab laeva pantherae terga retorquens. + Nec non et gemini custodes limine ab alto + praecedunt gressumque canes comitantur erilem. + Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat + sermonum memor et promissi muneris heros. + Nec minus Aeneas se matutinus agebat. + Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates. + Congressi iungunt dextras mediisque residunt + aedibus et licito tandem sermone fruuntur. + Rex prior haec: + 'Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam + res equidem Troiae victas aut regna fatebor, + nobis ad belli auxilium pro nomine tanto + exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni, + hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis. + Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis + iungere castra paro, quam fors inopina salutem + ostentat: fatis huc te poscentibus adfers. + Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto + urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam + gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis. + Hanc multos florentem annos rex deinde superbo + imperio et saevis tenuit Mezentius armis. + Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni + effera? Di capiti ipsius generique reservent! + Mortua quin etiam iungebat corpora vivis + componens manibusque manus atque oribus ora, + tormenti genus, et sanie taboque fluentis + complexu in misero longa sic morte necabat. + at fessi tandem cives infanda furentem + armati circumsistunt ipsumque domumque, + obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant. + Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros + confugere et Turni defendier hospitis armis. + Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis: + regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt. + his ego te, Aenea, ductorem milibus addam. + Toto namque fremunt condensae litore puppes + Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex + fata canens, ''O Maeoniae delecta iuventus, + flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem + fert dolor et merita accendit Mezentius ira, + nulli fas Italo tantam subiungere gentem: + externos optate duces''; tum Etrusca resedit + hoc acies campo, monitis exterrita divom. + Ipse oratores ad me regnique coronam + cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon, + succedam castris Tyrrhenaque regna capessam. + Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus + invidet imperium seraeque ad fortia vires. + natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella + hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis + et generi fatum indulgent, quem numina poscunt, + ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor. + hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri, + Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro + militiam et grave Martis opus, tua cernere facta + adsuescat primis et te miretur ab annis. + Arcadas huic equites bis centum, robora pubis + lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.' + + Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant + Aeneas Anchisiades et fidus Achates + multaque dura suo tristi cum corde putabant, + ni signum caelo Cytherea dedisset aperto. + Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor + cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente + Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor. + Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens: + arma inter nubem caeli regione serena + per sudum rutilare vident et pulsa tonare. + Obstipuere animis alii, sed Troius heros + agnovit sonitum et divae promissa parentis. + Tum memorat: 'Ne vero, hospes, ne quaere profecto, + quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo. + Hoc signum cecinit missuram diva creatrix, + si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras + laturam auxilio. + Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant; + quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas + scuta virum galeasque et fortia corpora volves, + Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.' + + Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto + et primum Herculeis sopitas ignibus aras + excitat hesternumque larem parvosque penatis + laetus adit: mactant lectas de more bidentis + Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus. + Post hinc ad navis graditur sociosque revisit. + Quorum de numero qui sese in bella sequantur + praestantis virtute legit; pars cetera prona + fertur aqua segnisque secundo defluit amni, + nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque. + Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva; + ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis + pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis. + + Fama volat parvam subito volgata per urbem, + ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis. + vota metu duplicant matres, propiusque periclo + it timor, et maior Martis iam apparet imago. + tum pater Evandrus dextram complexus euntis + haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur: + 'O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos, + (qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa + stravi scutorumque incendi victor acervos + et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi, + nascenti cui tris animas Feronia mater + (horrendum dictu) dederat; terna arma movenda, + ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis + abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis: + non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam, + nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam + huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset + funera, tam multis viduasset civibus urbem. + At vos, o superi, et divom tu maxume rector + Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis + et patrias audite preces. Si numina vestra + incolumem Pallanta mihi, si fata reservant, + si visurus eum vivo et venturus in unum: + vitam oro, patior quemvis durare laborem. + Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris: + nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam, + dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri, + dum te, care puer, mea sera et sola voluptas, + complexu teneo, gravior neu nuntius auris + volneret.' Haec genitor digressu dicta supremo + fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant. + + Iamque adeo exierat portis equitatus apertis, + Aeneas inter primos et fidus Achates, + inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas + in medio chlamyde et pictis conspectus in armis: + qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, + quem Venus ante alios astrorum diligit ignis, + extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit. + Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur + pulveream nubem et fulgentis aere catervas. + Olli per dumos, qua proxuma meta viarum, + armati tendunt; it clamor, et agmine facto + quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum. + Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem, + religione patrum late sacer; undique colles + inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt. + Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos, + arvorum pecorisque deo, lucumque diemque, + qui primi finis aliquando habuere Latinos: + haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant + castra locis, celsoque omnis de colle videri + iam poterat legio et latis tendebat in arvis. + Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus + succedunt fessique et equos et corpora curant. + + At Venus aetherios inter dea candida nimbos + dona ferens aderat; natumque in valle reducta + ut procul egelido secretum flumine vidit, + talibus adfata est dictis seque obtulit ultro: + 'En perfecta mei promissa coniugis arte + munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos + aut acrem dubites in proelia poscere Turnum:' + Dixit et amplexus nati Cytherea petivit, + arma sub adversa posuit radiantia quercu. + Ille, deae donis et tanto laetus honore, + expleri nequit atque oculos per singula volvit + miraturque interque manus et bracchia versat + terribilem cristis galeam flammasque vomentem + fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem + sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes + solis inardescit radiis longeque refulget; + tum levis ocreas electro auroque recocto + hastamque et clipei non enarrabile textum. + Illic res Italas Romanorumque triumphos + haud vatum ignarus venturique inscius aevi + fecerat ignipotens, illic genus omne futurae + stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella. + fecerat et viridi fetam Mavortis in antro + procubuisse lupam, geminos huic ubera circum + ludere pendentis pueros et lambere matrem + impavidos, illam tereti cervice reflexa + mulcere alternos et corpora fingere lingua. + Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas + consessu caveae magnis circensibus actis + addiderat subitoque novum consurgere bellum + Romulidis Tatioque seni Curibusque severis. + Post idem inter se posito certamine reges + armati Iovis ante aram paterasque tenentes + stabant et caesa iungebant foedera porca. + Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae + distulerant, at tu dictis, Albane, maneres, + raptabatque viri mendacis viscera Tullus + per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres. + Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat + accipere ingentique urbem obsidione premebat: + Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. + Illum indignanti similem similemque minanti + aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles + et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis. + In summo custos Tarpeiae Manlius arcis + stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat, + Romuleoque recens horrebat regia culmo. + Atque hic auratis volitans argenteus anser + porticibus Gallos in limine adesse canebat. + Galli per dumos aderant arcemque tenebant, + defensi tenebris et dono noctis opacae: + aurea caesaries ollis atque aurea vestis, + virgatis lucent sagulis, tum lactea colla + auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant + gaesa manu, scutis protecti corpora longis. + Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos + lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo + extuderat, castae ducebant sacra per urbem + pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit + Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis, + et scelerum poenas et te, Catilina, minaci + pendentem scopulo Furiarumque ora trementem, + secretosque pios, his dantem iura Catonem. + Haec inter tumidi late maris ibat imago + aurea, sed fluctu spumabant caerula cano; + et circum argento clari delphines in orbem + aequora verrebant caudis aestumque secabant. + In medio classis aeratas, Actia bella, + cernere erat, totumque instructo Marte videres + fervere Leucaten auroque effulgere fluctus. + Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar + cum patribus populoque, penatibus et magnis dis, + stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas + laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus. + Parte alia ventis et dis Agrippa secundis + arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum, + tempora navali fulgent rostrata corona. + Hinc ope barbarica variisque Antonius armis, + victor ab Aurorae populis et litore rubro, + Aegyptum viresque Orientis et ultima secum + Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx. + Una omnes ruere, ac totum spumare reductis + convolsum remis rostrisque tridentibus aequor. + alta petunt: pelago credas innare revolsas + Cycladas aut montis concurrere montibus altos, + tanta mole viri turritis puppibus instant. + stuppea flamma manu telisque volatile ferrum + spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt. + Regina in mediis patrio vocat agmina sistro + necdum etiam geminos a tergo respicit anguis. + omnigenumque deum monstra et latrator Anubis + contra Neptunum et Venerem contraque Minervam + tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors + caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae, + et scissa gaudens vadit Discordia palla, + quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello. + Actius haec cernens arcum tendebat Apollo + desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi, + omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei. + Ipsa videbatur ventis regina vocatis + vela dare et laxos iam iamque inmittere funis. + Illam inter caedes pallentem morte futura + fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri, + contra autem magno maerentem corpore Nilum + pandentemque sinus et tota veste vocantem + caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos. + At Caesar, triplici invectus Romana triumpho + moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat, + maxuma tercentum totam delubra per urbem. + Laetitia ludisque viae plausuque fremebant; + omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae; + ante aras terram caesi stravere iuvenci. + Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi, + dona recognoscit populorum aptatque superbis + postibus; incedunt victae longo ordine gentes, + quam variae linguis, habitu tam vestis et armis. + Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros, + hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos + finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis, + extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis, + indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes. + + Talia per clipeum Volcani, dona parentis, + miratur rerumque ignarus imagine gaudet, + attollens umero famamque et fata nepotum. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER IX + + ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur, + Irim de caelo misit Saturnia Iuno + audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis + Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. + Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est: + 'Turne, quod optanti divom promittere nemo + auderet, volvenda dies en attulit ultro. + Aeneas urbe et sociis et classe relicta + sceptra Palatini sedemque petit Euandri. + Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes + Lydorumque manum collectos armat agrestis. + Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus. + Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.' + Dixit et in caelum paribus se sustulit alis + ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. + Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas + sustulit ac tali fugientem est voce secutus: + 'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam + detulit in terras? Unde haec tam clara repente + tempestas? Medium video discedere caelum + palantisque polo stellas. Sequor omina tanta, + quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam + processit summoque hausit de gurgite lymphas, + multa deos orans, oneravitque aethera votis. + + Iamque omnis campis exercitus ibat apertis, + dives equum, dives pictai vestis et auri; + Messapus primas acies, postrema coercent + Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus, + [vertitur arma tenens et toto vertice supra est.] + Ceu septem surgens sedatis amnibus altus + per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus + cum refluit campis et iam se condidit alveo. + Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem + prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis. + Primus ab adversa conclamat mole Caicus: + 'Quis globus, o cives, caligine volvitur atra? + Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros, + hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis + condunt se Teucri portas et moenia complent. + Namque ita discedens praeceperat optumus armis + Aeneas: siqua interea fortuna fuisset, + neu struere auderent aciem neu credere campo; + castra modo et tutos servarent aggere muros. + Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat, + obiciunt portas tamen et praecepta facessunt + armatique cavis expectant turribus hostem. + Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen + viginti lectis equitum comitatus, et urbi + improvisus adest; maculis quem Thracius albis + portat equus cristaque tegit galea aurea rubra. + 'Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem? + En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras, + principium pugnae, et campo sese arduus infert. + Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur + horrisono: Teucrum mirantur inertia corda, + non aequo dare se campo, non obvia ferre + arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc + lustrat equo muros aditumque per avia quaerit. + Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili + cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris, + nocte super media; tuti sub matribus agni + balatum exercent, ille asper et improbus ira + saevit in absentis, collecta fatigat edendi + ex longo rabies et siccae sanguine fauces: + haud aliter Rutulo muros et castra tuenti + ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet. + Qua temptet ratione aditus et quae via clausos + excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum? + Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat, + aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis, + invadit sociosque incendia poscit ovantis + atque manum pinu flagranti fervidus implet. + Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni, + atque omnis facibus pubes accingitur atris. + Diripuere focos; piceum fert fumida lumen + taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam. + + Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris + avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes? + Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis. + Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida + Aeneas classem et pelagi petere alta parabat, + ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum + vocibus his adfata Iovem: 'Da, nate, petenti, + quod tua cara parens domito te poscit Olympo. + [Pinea silva mihi, multos dilecta per annos] + lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant, + nigranti picea trabibusque obscurus acernis: + has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret, + laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit. + Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem: + ne cursu quassatae ullo neu turbine venti + vincantur, prosit nostris in montibus ortas.' + Filius huic contra, torquet qui sidera mundi: + 'O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis? + Mortaline manu factae immortale carinae + fas habeant certusque incerta pericula lustret + Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas? + Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt + Ausonios olim, quaecumque evaserit undis + Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva, + mortalem eripiam formam magnique iubebo + aequoris esse deas, qualis Nereia Doto + et Galatea secant spumantem pectore pontum. + Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris, + per pice torrentis atraque voragine ripas + adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. + + Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae + debita complerant, cum Turni iniuria Matrem + admonuit ratibus sacris depellere taedas. + Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens + visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus + Idaeique chori; tum vox horrenda per auras + excidit et Troum Rutulorumque agmina complet: + 'Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis + neve armate manus: maria ante exurere Turno + quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae, + ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque + continuo puppes abrumpunt vincula ripis + delphinumque modo demersis aequora rostris + ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum) + quot prius aeratae steterant ad litora prorae + reddunt se totidem facies pontoque feruntur. + + Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse + turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis + rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto. + At non audaci Turno fiducia cessit; + ultro animos tollit dictis atque increpat ultro: + Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse + auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes + exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris + nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est. + Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes + arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent, + siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum: + sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva + fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra + fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem, + coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas + iste dolor solisque licet capere arma Mycenis. + Sed periisse semel satis est: peccare fuisset + ante satis penitus modo non genus omne perosos + femineum. Quibus haec medii fiducia valli + fossarumque morae, leti discrimina parva, + dant animos. At non viderunt moenia Troiae + Neptuni fabricata manu considere in ignis? + 'Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum + apparat et mecum invadit trepidantia castra.' + Non armis mihi Volcani, non mille carinis + est opus in Teucros; addant se protinus omnes + Etrusci socios, tenebras et inertia furta + Palladii caesis summae custodibus arcis + ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo: + luce palam certum est igni circumdare muros. + Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga + esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum. + Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei, + quod superest, laeti bene gestis corpora rebus + procurate, viri, et pugnam sperate parari.' + Interea vigilum excubiis obsidere portas + cura datur Messapo et moenia cingere flammis. + Bis septem Rutuli, muros qui milite servent, + delecti; ast illos centeni quemque sequuntur + purpurei cristis iuvenes auroque corusci. + Discurrunt variantque vices fusique per herbam + indulgent vino et vertunt crateras aenos. + Conlucent ignes, noctem custodia ducit + insomnem ludo. + + Haec super e vallo prospectant Troes et armis + alta tenent, nec non trepidi formidine portas + explorant pontisque et propugnacula iungunt, + tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus, + quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent, + rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros. + Omnis per muros legio, sortita periclum, + excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est. + + Nisus erat portae custos, acerrimus armis, + Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida + venatrix iaculo celerem levibusque sagittis; + it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter + non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma, + ora puer prima signans intonsa iuventa. + His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: + tum quoque communi portam statione tenebant. + Nisus ait: 'Dine hunc ardorem mentibus addunt, + Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido? + Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum + mens agitat mihi nec placida contenta quietest. + Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum. + Lumina rara micant; somno vinoque soluti + procubuere; silent late loca: percipe porro, + quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat. + Aenean acciri omnes, populusque patresque, + exposcunt mittique viros, qui certa reportent. + Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti + fama sat est), tumulo videor reperire sub illo + posse viam ad muros et moenia Pallantea.' + Obstipuit magno laudum percussus amore + Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum: + 'Mene igitur socium summis adiungere rebus, + Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam? + Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes, + Argolicum terrorem inter Troiaeque labores + sublatum erudiit, nec tecum talia gessi, + magnanimum Aenean et fata extrema secutus: + est hic, est animus lucis contemptor et istum + qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.' + Nisus ad haec: 'Equidem de te nil tale verebar + nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem + Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis. + Sed siquis, quae multa vides discrimine tali, + siquis in adversum rapiat casusve deusve, + te superesse velim; tua vita dignior aetas. + Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum + mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit, + absenti ferat inferias decoretque sepulchro. + Neu matri miserae tanti sim causa doloris, + quae te sola, puer, multis e matribus ausa + persequitur magni nec moenia curat Acestae,' + Ille autem: 'Causas nequiquam nectis inanis, + nec mea iam mutata loco sententia cedit: + adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi + succedunt servantque vices: statione relicta + ipse comes Niso graditur, regemque requirunt. + + Cetera per terras omnis animalia somno + laxabant curas et corda oblita laborum: + ductores Teucrum primi et delecta iuventus + consilium summis regni de rebus habebant, + quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset. + Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes, + castrorum et campi medio. Tum Nisus et una + Euryalus confestim alacres admittier orant: + rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus + accepit trepidos ac Nisum dicere iussit. + Tum sic Hyrtacides: 'Audite O mentibus aequis, + Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis, + quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti + conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi, + qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto; + interrupti ignes, aterque ad sidera fumus + erigitur: si fortuna permittitis uti + quaesitum Aenean et moenia Pallantea, + mox hic cum spoliis ingenti caede peracta + adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis: + vidimus obscuris primam sub vallibus urbem + venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.' + Hic annis gravis atque animi maturus Aletes: + 'Di patrii, quorum semper sub numine Troia est, + non tamen omnino Teucros delere paratis, + cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis + pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat + amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat. + 'Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis + praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum + di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet + actutum pius Aeneas atque integer aevi + Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.' + 'Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,' + excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis + Assaracique larem et canae penetralia Vestae + obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est, + in vestris pono gremiis: revocate parentem, + reddite conspectum; nihil illo triste recepto. + Bina dabo argento perfecta atque aspera signis + pocula, devicta genitor quae cepit Arisba, + et tripodas geminos, auri duo magna talenta, + cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido. + Si vero capere Italiam sceptrisque potiri + contigerit victori et praedae dicere sortem, + vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis + aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis + excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise. + Praeterea bis sex genitor lectissima matrum + corpora captivosque dabit suaque omnibus arma, + insuper his campi quod rex habet ipse Latinus. + Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas + insequitur, venerande puer, iam pectore toto + accipio et comitem casus complector in omnis. + Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus; + seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum + verborumque fides.' Contra quem talia fatur + Euryalus: 'Me nulla dies tam fortibus ausis + dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda + aut adversa cadat. Sed te super omnia dona + unum oro, genetrix Priami de gente vetusta + est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus + mecum excedentem, non moenia regis Acestae. + Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est + inque salutatam linquo: nox et tua testis + dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis + at tu, oro, solare inopem et succurre relictae. + Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo + in casus omnis.' Percussa mente dedere + Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus, + atque animum patriae strinxit pietatis imago. + Tum sic effatur: + 'Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis. + Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae + solum defuerit, nec partum gratia talem + parva manet. Casus factum quicumque sequentur, + per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat: + quae tibi polliceor reduci rebusque secundis, + haec eadem matrique tuae generique manebunt.' + Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem + auratum, mira quem fecerat arte Lycaon + Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. + Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis + exuvias; galeam fidus permutat Aletes. + Protinus armati incedunt; quos omnis euntis + primorum manus ad portas iuvenumque senumque + prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus, + ante annos animumque gerens curamque virilem, + multa patri mandata dabat portanda: sed aurae + omnia discerpunt et nubibus inrita donant. + + Egressi superant fossas noctisque per umbram + castra inimica petunt, multis tamen ante futuri + exitio. Passim somno vinoque per herbam + corpora fusa vident, arrectos litore currus, + inter lora rotasque viros, simul arma iacere, + vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: + 'Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res. + Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis + a tergo possit, custodi et consule longe; + haec ego vasta dabo et lato te limite ducam. + Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum + Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis + exstructus toto proflabat pectore somnum. + Rex idem et regi Turno gratissimus augur, + sed non augurio potuit depellere pestem. + Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis + armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis + nanctus equis ferroque secat pendentia colla; + tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit + sanguine singultantem; atro tepefacta cruore + terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque + et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte + luserat, insignis facie, multoque iacebat + membra deo victus: felix, si protinus illum + aequasset nocti ludum in lucemque tulisset. + Impastus ceu plena leo per ovilia turbans + (suadet enim vesana fames) manditque trahitque + molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento: + nec minor Euryali caedes; incensus et ipse + perfurit ac multam in medio sine nomine plebem, + Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque, + ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem, + sed magnum metuens se post cratera tegebat; + pectore in adverso totum cui comminus ensem + condidit adsurgenti et multa morte recepit. + Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta + vina refert moriens; hic furto fervidus instat. + Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem + deficere extremum et religatos rite videbat + carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus. + sensit enim nimia caede atque cupidine ferri: + 'Absistamus,' ait, 'nam lux inimica propinquat. + Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.' + Multa virum solido argento perfecta relinquunt + armaque craterasque simul pulchrosque tapetas. + Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis + cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim + quae mittit dona hospitio cum iungeret absens + Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti, + [post mortem bello Rutuli pugnaque potiti] + haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat. + Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram + induit. Excedunt castris et tuta capessunt. + + Interea praemissi equites ex urbe Latina, + cetera dum legio campis instructa moratur, + ibant et Turno regi responsa ferebant, + tercentum, scutati omnes, Volcente magistro. + Iamque propinquabant castris murosque subibant, + cum procul hos laevo flectentis limite cernunt + et galea Euryalum sublustri noctis in umbra + prodidit immemorem radiisque adversa refulsit. + Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens + 'State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis? + Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra, + sed celerare fugam in silvas et fidere nocti. + Obiciunt equites sese ad divortia nota + hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant. + Silva fuit late dumis atque ilice nigra + horrida, quam densi complerant undique sentes; + rara per occultos lucebat semita calles. + Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda + impediunt fallitque timor regione viarum; + Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis + atque locos, qui post Albae de nomine dicti + Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat, + ut stetit et frustra absentem respexit amicum. + 'Euryale infelix, qua te regione reliqui? + Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens + fallacis silvae?' Simul et vestigia retro + observata legit dumisque silentibus errat. + Audit equos, audit strepitus et signa sequentum. + Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris + pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis + fraude loci et noctis, subito turbante tumultu, + oppressum rapit et conantem plurima frustra. + Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis + eripere? An sese medios moriturus in enses + inferat et pulchram properet per volnera mortem? + Ocius adducto torquens hastile lacerto, + suspiciens altam Lunam sic voce precatur: + 'Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori, + astrorum decus et nemorum Latonia custos + Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris + dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi + suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi: + hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.' + Dixerat, et toto conixus corpore ferrum + conicit: hasta volans noctis diverberat umbras + et venit aversi in tergum Sulmonis ibique + frangitur ac fisso transit praecordia ligno. + Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen + frigidus et longis singultibus ilia pulsat. + Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem + ecce aliud summa telum librabat ab aure. + Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque + stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro. + Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam + auctorem nec quo se ardens inmittere possit. + 'Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas + persolves amborum,' inquit; simul ense recluso + ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens + conclamat Nisus, nec se celare tenebris + amplius aut tantum potuit perferre dolorem. + Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum, + O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus + nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor, + tantum infelicem nimium dilexit amicum.' + Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus + transabiit costas et candida pectora rumpit. + Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus + it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit: + purpureus veluti cum flos succisus aratro + languescit moriens lassove papavera collo + demisere caput, pluvia cum forte gravantur. + At Nisus ruit in medios solumque per omnis + Volcentem petit in solo Volcente moratur. + Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc + proturbant. Instat non setius ac rotat ensem + fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore + condidit adverso et moriens animam abstulit hosti. + Tum super exanimum sese proiecit amicum + confossus placidaque ibi demum morte quievit. + + Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt, + nulla dies umquam memori vos eximet aevo, + dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum + accolet imperiumque pater Romanus habebit. + + Victores praeda Rutuli spoliisque potiti + Volcentem exanimum flentes in castra ferebant. + Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto + exsangui et primis una tot caede peremptis, + Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa + corpora seminecisque viros tepidaque recentem + caede locum et plenos spumanti sanguine rivos. + Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem + Messapi et multo phaleras sudore receptas. + + Et iam prima novo spargebat lumine terras + Tithoni croceum linquens Aurora cubile: + iam sole infuso, iam rebus luce retectis + Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse, + suscitat, aeratasque acies in proelia cogit + quisque suas variisque acuunt rumoribus iras. + Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis + praefigunt capita et multo clamore sequuntur + Euryali et Nisi. + Aeneadae duri murorum in parte sinistra + opposuere aciem, nam dextera cingitur amni, + ingentisque tenent fossas et turribus altis + stant maesti; simul ora virum praefixa movebant, + nota nimis miseris atroque fluentia tabo. + + Interea pavidam volitans pennata per urbem + nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris + Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit, + excussi manibus radii revolutaque pensa. + Evolat infelix et femineo ululatu, + scissa comam, muros amens atque agmina cursu + prima petit, non illa virum, non illa pericli + telorumque memor; caelum dehinc questibus implet: + 'Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae + sera meae requies, potuisti linquere solam, + crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum, + adfari extremum miserae data copia matri? + Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis + alitibusque iaces, nec te, tua funera mater + produxi pressive oculos aut volnera lavi, + veste tegens, tibi quam noctes festina diesque + urgebam et tela curas solabar anilis. + Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra + et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te, + nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta? + Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela + conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro: + aut tu, magne pater divom, miserere tuoque + invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, + quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.' + Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis + it gemitus: torpent infractae ad proelia vires. + Illam incendentem luctus Idaeus et Actor + Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli + corripiunt interque manus sub tecta reponunt. + + At tuba terribilem sonitum procul aere canoro + increpuit; sequitur clamor caelumque remugit. + Adcelerant acta pariter testudine Volsci + et fossas implere parant ac vellere vallum. + Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros, + qua rara est acies interlucetque corona + non tam spissa viris. Telorum effundere contra + omne genus Teucri ac duris detrudere contis, + adsueti longo muros defendere bello. + Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua + possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis + ferre iuvat subter densa testudine casus; + nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens, + immanem Teucri molem volvuntque ruuntque, + quae stravit Rutulos late armorumque resolvit + tegmina. Nec curant caeco contendere Marte + amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo + missilibus certant. + Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam + pinum et fumiferos infert Mezentius ignis; + at Messapus equum domitor, Neptunia proles, + rescindit vallum et scalas in moenia poscit. + + Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti, + quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus + ediderit, quem quisque virum demiserit Orco; + et mecum ingentis oras evolvite belli, + [et meministis enim, divae, et memorare potestis.] + + Turris erat vasto suspectu et pontibus altis, + opportuna loco, summis quam viribus omnes + expugnare Itali summaque evertere opum vi + certabant, Troes contra defendere saxis + perque cavas densi tela intorquere fenestras. + Princeps ardentem coniecit lampada Turnus + et flammam adfixit lateri, quae plurima vento + corripuit tabulas et postibus haesit adesis. + Turbati trepidare intus frustraque malorum + velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt + in partem, quae peste caret, tum pondere turris + procubuit subito et caelum tonat omne fragore. + Semineces ad terram, immani mole secuta, + confixique suis telis et pectora duro + transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor + et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor, + Maeonio regi quem serva Licymnia furtim + sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis, + ense levis nudo parmaque inglorius alba; + isque ubi se Turni media inter milia vidit, + hinc acies atque hinc acies adstare Latinas: + ut fera, quae densa venantum saepta corona + contra tela furit seseque haud nescia morti + inicit et saltu supra venabula fertur, + haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis + inruit et, qua tela videt densissima, tendit. + At pedibus longe melior Lycus inter et hostis + inter et arma fuga muros tenet altaque certat + prendere tecta manu sociumque attingere dextras. + Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus, + increpat his victor: 'Nostrasne evadere, demens, + sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum + pendentem et magna muri cum parte revellit. + Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum + sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis + quaesitum aut matri multis balatibus agnum + Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor + tollitur: invadunt et fossas agere complent; + ardentis taedas alii ad fastigia iactant. + Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis + Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem, + Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas, + hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta, + Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus, + Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque + et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan, + Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae + strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens + ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta + et laevo infixa est lateri manus abditaque intus + spiramenta animae letali volnere rupit. + Stabat in egregiis Arcentis filius armis, + pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera, + insignis facie, genitor quem miserat Arcens, + eductum Matris luco Symaethia circum + flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici: + stridentem fundam positis Mezentius hastis + ipse ter adducta circum caput egit habena + et media adversi liquefacto tempora plumbo + diffidit ac multa porrectum extendit harena. + + Tum primum bello celerem intendisse sagittam + dicitur ante feras solitus terrere fugaces + Ascanius fortemque manu fudisse Numanum, + cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem + germanam nuper thalamo sociatus habebat. + Is primam ante aciem digna atque indigna relatu + vociferans tumidusque novo praecordia regno + ibat et ingentem sese clamore ferebat: + 'Non pudet obsidione iterum valloque teneri, + bis capti Phryges, et morti praetendere muros? + En qui nostra sibi bello conubia poscunt! + Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit + Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes: + durum a stirpe genus natos ad flumina primum + deferimus saevoque gelu duramus et undis, + venatu invigilant pueri silvasque fatigant, + flectere ludus equos et spicula tendere cornu. + At patiens operum parvoque adsueta iuventus + aut rastris terram domat aut quatit oppida bello. + Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum + terga fatigamus hasta; nec tarda senectus + debilitat vires animi mutatque vigorem: + canitiem galea premimus, semperque recentis + comportare iuvat praedas et vivere rapto. + Vobis picta croco et fulgenti murice vestis, + desidiae cordi, iuvat indulgere choreis, + et tunicae manicas et habent redimicula mitrae. + O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta + Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum! + Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris + Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.' + + Talia iactantem dictis ac dira canentem + non tulit Ascanius nervoque obversus equino + contendit telum diversaque bracchia ducens + constitit, ante Iovem supplex per vota precatus: + 'Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis. + Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona + et statuam ante aras aurata fronte iuvencum + candentem pariterque caput cum matre ferentem, + iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.' + Audiit et caeli Genitor de parte serena + intonuit laevum, sonat una fatifer arcus: + effugit horrendum stridens adducta sagitta + perque caput Remuli venit et cava tempora ferro + traicit. 'I, verbis virtutem inlude superbis! + His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.' + Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur + laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt. + Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo + desuper Ausonias acies urbemque videbat, + nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum: + 'Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, + dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella + gente sub Assaraci fato ventura resident, + nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto + aethere se misit, spirantis dimovet auras + Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris + antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae + armiger ante fuit fidusque ad limina custos, + tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo + omnia longaevo similis, vocemque coloremque + et crinis albos et saeva sonoribus arma, + atque his ardentem dictis adfatur Iulum: + 'Sit satis, Aenide, telis impune Numanum + oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo + concedit laudem et paribus non invidet armis: + cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo + mortalis medio aspectus sermone reliquit + et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. + Agnovere deum proceres divinaque tela + Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem. + Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi + Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus + succedunt animasque in aperta pericula mittunt. + It clamor totis per propugnacula muris, + intendunt acris arcus amentaque torquent. + Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque + dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit: + quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis + verberat imber humum, quam multa grandine nimbi + in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris + torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit. + + Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti, + quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera + abietibus iuvenes patriis et montibus aequos, + portam, quae ducis imperio commissa, recludunt, + freti animis, ultroque invitant moenibus hostem. + Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, + armati ferro et cristis capita alta corusci: + quales aeriae liquentia flumina circum, + sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, + consurgunt geminae quercus intonsaque caelo + attollunt capita et sublimi vertice nutant. + inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis + continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis + et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon + agminibus totis: at versi terga dedere + aut ipso portae posuere in limine vitam. + Tum magis increscunt animis discordibus irae; + et iam collecti Troes glomerantur eodem + et conferre manum et procurrere longius audent. + + Ductori Turno diversa in parte furenti + turbantique viros perfertur nuntius, hostem + fervere caede nova et portas praebere patentis. + Deserit inceptum atque immani concitus ira + Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos. + Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat, + Thebana de matre nothum Sarpedonis alti, + coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus + aera per tenerum stomachoque infixa sub altum + pectus abit: reddit specus atri volneris undam + spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit. + Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum, + tum Bitian ardentem oculis animisque frementem + non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset, + sed magnum stridens contorta phalarica venit, + fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga + nec duplici squama lorica fidelis et auro + sustinuit: conlapsa ruunt immania membra. + Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens. + Talis in Euboico Baiarum litore quondam + saxea pila cadit, magnis quam molibus ante + constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam + prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit: + miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae; + tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile + Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo. + + Hic Mars armipotens animum viresque Latinis + addidit et stimulos acris sub pectore vertit + immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem. + Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae + bellatorque animo deus incidit. + Pandarus ut fuso germanum corpore cernit + et quo sit fortuna loco, qui casus agat res, + portam vi magna converso cardine torquet, + obnixus latis umeris, multosque suorum + moenibus exclusos duro in certamine linquit; + ast alios secum includit recipitque ruentis, + demens, qui Rutulum in medio non agmine regem + viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi, + immanem veluti pecora inter inertia tigrim + Continuo nova lux oculis effulsit, et arma + horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae + sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit: + agnoscunt faciem invisam atque immania membra + turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens + emicat et mortis fraternae fervidus ira + effatur: 'Non haec dotalis regia Amatae, + nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum. + Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.' + Olli subridens sedato pectore Turnus: + 'Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram: + hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.' + Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo + intorquet summis adnixus viribus hastam: + excepere aurae volnus; Saturnia Iuno + detorsit veniens, portaeque infigitur hasta. + 'At non hoc telum, mea quod vi dextera versat, + effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.' + Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem + et mediam ferro gemina inter tempora frontem + dividit inpubesque immani volnere malas. + Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus: + conlapsos artus atque arma cruenta cerebro + sternit humi moriens, atque illi partibus aequis + huc caput atque illuc umero ex utroque pependit. + Diffugiunt versi trepida formidine Troes: + et si continuo victorem ea cura subisset, + rumpere claustra manu sociosque immittere portis, + ultimus ille dies bello gentique fuisset; + sed furor ardentem caedisque insana cupido + egit in adversos. + Principio Phalerim et succiso poplite Gygen + excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas + in tergum, Iuno vires animumque ministrat; + addit Halym comitem et confixa Phegea parma, + ignaros deinde in muris Martemque cientis + Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque. + Lyncea tendentem contra sociosque vocantem + vibranti gladio conixus ab aggere dexter + occupat; huic uno desectum comminus ictu + cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum + vastatorem Amycum, quo non felicior alter + ungere tela manu ferrumque armare veneno, + et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis, + Crethea Musarum comitem, cui carmina semper + et citharae cordi numerosque intendere nervis. + [Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.] + + Tandem ductores audita caede suorum + conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus, + palantisque vident socios hostemque receptum. + Et Mnestheus: 'Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit. + 'Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis? + Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus + aggeribus tantas strages inpune per urbem + ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco? + Non infelicis patriae veterumque deorum + et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?' + Talibus accensi firmantur et agmine denso + consistunt. Turnus paulatim excedere pugna + et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda + acrius hoc Teucri clamore incumbere magno + et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem + cum telis premit infensis, at territus ille, + asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga + ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra + ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque: + haud aliter retro dubius vestigia Turnus + improperata refert, et mens exaestuat ira. + Quin etiam bis tum medios invaserat hostis, + bis confusa fuga per muros agmina vertit; + sed manus e castris propere coit omnis in unum, + nec contra vires audet Saturnia Iuno + sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim + demisit germanae haud mollia iussa ferentem, + ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis. + Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum + dextra valet: iniectis sic undique telis + obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum + tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt, + discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo + ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse + fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor + liquitur et piceum, nec respirare potestas, + flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus. + Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis + in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo + accepit venientem ac mollibus extulit undis + et laetum sociis abluta caede remisit. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER X + + PANDITUR interea domus omnipotentis Olympi, + conciliumque vocat divom pater atque hominum rex + sideream in sedem, terras unde arduus omnis + castraque Dardanidum adspectat populosque Latinos. + Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse: + 'Caelicolae magni, quianam sententia vobis + versa retro tantumque animis certatis iniquis? + Abnueram bello Italiam concurrere Teucris. + Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos + aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit? + Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus, + cum fera Karthago Romanis arcibus olim + exitium magnum atque Alpes immittet apertas: + tum certare odiis, tum res rapuisse licebit. + Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.' + + Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra + pauca refert: + 'O pater, O hominum rerumque aeterna potestas! + Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus? + Cernis ut insultent Rutulli Turnusque [feratur + per medios insignis equis tumidusque] secundo + Marte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros: + quin intra portas atque ipsis proelia miscent + aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas. + Aeneas ignarus abest. Numquamne levari + obsidione sines? Muris iterum imminet hostis + nascentis Troiae [nec non exercitus alter;] + atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis + Tydides. Equidem credo, mea volnera restant + et tua progenies mortalia demoror arma. + Si sine pace tua atque invito numine Troes + Italiam petiere, luant peccata neque illos + iuveris auxilio; sin tot responsa secuti, + quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam + vertere iussa potest aut cur nova condere fata? + Quid repetem exustas Erycino in litore classes, + quid tempestatum regem ventosque furentis + Aeolia excitos aut actam nubibus Irim? + Nunc etiam manis, haec intemptata manebat + sors rerum, movet et superis immissa repente + Allecto, medias Italum bacchata per urbes. + Nil super imperio moveor: speravimus ista, + dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis. + Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx + dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae + exscidia obtestor, liceat dimittere ab armis + incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem. + Aeneas sane ignotis iactetur in undis + et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur: + hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae. + Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera + Idaliaeque domus: positis inglorius armis + exigat hic aevum. Magna dicione iubeto + Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde + obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli + iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes + totque maris vastaeque exhausta pericula terrae, + dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt? + Non satius cineres patriae insedisse supremos + atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta + redde, oro, miseris iterumque revolvere casus + da, pater, Iliacos Teucris.' Tum regia Iuno + acta furore gravi: 'Quid me alta silentia cogis + rumpere et obductum verbis volgare dolorem? + Aenean hominum quisquam divomque subegit + bella sequi aut hostem regi se inferre Latino? + Italiam petiit fatis auctoribus, esto, + Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra + hortati sumus aut vitam committere ventis? + Num puero summam belli, num credere muros + Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas? + Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra + egit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris? + Indignum est Italos Troiam circumdare flammis + nascentem et patria Turnum consistere terra, + cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater: + quid face Troianos atra vim ferre Latinis, + arva aliena iugo premere atque avertere praedas? + Quid soceros legere et gremiis abducere pactas, + pacem orare manu, praefigere puppibus arma? + Tu potes Aenean manibus subducere Graium + proque viro nebulam et ventos obtendere inanis, + tu potes in totidem classem convertere nymphas: + nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est? + Aeneas ignarus abest: ignarus et absit. + Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera: + quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas? + Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo + conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis + obiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma + Europamque Asiamque et foedera solvere furto? + Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter, + aut ego tela dedi fovive cupidine bella? + Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis + haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.' + Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant + caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima + cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant + murmura, venturos nautis prodentia ventos. + Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas, + infit; eo dicente deum domus alta silescit + et tremefacta solo tellus, silet arduus aether, + tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus: + 'Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta. + Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris + haud licitum, nec vestra capit discordia finem: + quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem, + Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo. + Seu fatis Italum castra obsidione tenentur + sive errore malo Troiae monitisque sinistris. + Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem + fortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem. + Fata viam invenient.' Stygii per flumina fratris, + per pice torrentis atraque voragine ripas + adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. + Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo + surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt. + Interea Rutuli portis circum omnibus instant + sternere caede viros et moenia cingere flammis. + At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur, + nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis + nequiquam et rara muros cinxere corona + Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes + Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris, + prima acies; hos germani Sarpedonis ambo + et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta. + Fert ingens toto conixus corpore saxum, + haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon, + nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo. + Hi iaculis, illi certant defendere saxis + molirique ignem nervoque aptare sagittas. + Ipse inter medios, Veneris iustissima cura, + Dardanius caput ecce puer detectus honestum, + qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum, + aut collo decus aut capiti; vel quale per artem + inclusum buxo aut Oricia terebintho + lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis + accipit et molli subnectens circulus auro. + Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes + volnera dirigere et calamos armare veneno, + Maeonia generose domo, ubi pinguia culta + exercentque viri Pactolusque inrigat auro. + Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni + aggere moerorum sublimem gloria tollit, + et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi. + + Illi inter sese duri certamina belli + contulerant: media Aeneas freta nocte secabat. + Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis + regem adit et regi memorat nomenque genusque, + quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma + quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni + edocet, humanis quae sit fiducia rebus + admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon + iungit opes foedusque ferit; tum libera fati + classem conscendit iussis gens Lydia divom, + externo commissa duci. Aeneia puppis + prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones, + imminet Ida super, profugis gratissima Teucris. + Hic magnus sedet Aeneas secumque volutat + eventus belli varios, Pallasque sinistro + adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae + noctis iter, iam quae passus terraque marique. + + Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, + quae manus interea Tuscis comitetur ab oris + Aenean armetque rates pelagoque vehatur. + + Massicus aerata princeps secat aequora tigri: + sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi + quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae + gorytique leves umeris et letifer arcus. + Una torvus Abas: huic totum insignibus armis + agmen et aurato fulgebat Apolline puppis. + Sescentos illi dederat Populonia mater + expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos + insula inexhaustis Chalybum generosa metallis. + Tertius ille hominum divomque interpres Asilas, + cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent + et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes, + mille rapit densos acie atque horrentibus hastis. + Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae, + urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur, + Astur equo fidens et versicoloribus armis. + Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi) + qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis, + et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae. + + Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, + transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo, + cuius olorinae surgunt de vertice pennae, + crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae. + Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati, + populeas inter frondes umbramque sororum + dum canit et maestum Musa solatur amorem, + canentem molli pluma duxisse senectam, + linquentem terras et sidera voce sequentem. + Filius, aequalis comitatus classe catervas, + ingentem remis Centaurum promovet: ille + instat aquae saxumque undis immane minatur + arduus et longa sulcat maria alta carina. + + Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris, + fatidicae Mantus et Tusci filius amnis, + qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen, + Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum: + gens illi triplex, populi sub gente quaterni, + ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires. + Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat, + quos patre Benaco velatus harundine glauca + Mincius infesta ducebat in aequora pinu. + It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum + verberat adsurgens, spumant vada marmore verso. + Hunc vehit immanis Triton et caerula concha + exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti + frons hominem praefert, in pristim desinit alvus: + spumea semifero sub pectore murmurat unda. + + Tot lecti proceres ter denis navibus ibant + subsidio Troiae et campos salis aera secabant. + + Iamque dies caelo concesserat almaque curru + noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum: + Aeneas (neque enim membris dat cura quietem) + ipse sedens clavumque regit velisque ministrat. + Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum + occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe + numen habere maris nymphasque e navibus esse + iusserat, innabant pariter fluctusque secabant, + quot prius aeratae steterant ad litora prorae. + Agnoscunt longe regem lustrantque choreis, + quarum quae fandi doctissima Cymodocea + pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso + eminet ac laeva tacitis subremigat undis, + tum sic ignarum adloquitur: 'Vigilasne, deum gens, + Aenea? Vigila et velis immitte rudentis. + Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus, + nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nos + praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat, + rupimus invitae tua vincula teque per aequor + quaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit + et dedit esse deas aevumque agitare sub undis. + At puer Ascanius muro fossisque tenetur + tela inter media atque horrentis Marte Latinos. + Iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco + Arcas eques: medias illis opponere turmas, + ne castris iungant, certast sententia Turno. + Surge age et Aurora socios veniente vocari + primus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse + invictum Ignipotens atque oras ambiit auro. + Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris, + ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.' + Dixerat, et dextra discedens impulit altam + haud ignara modi puppim: fugit illa per undas + ocior et iaculo et ventos aequante sagitta. + Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse + Tros Anchisiades; animos tamen omine tollit. + Tum breviter super adspectans convexa precatur: + 'Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi + turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones, + tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques + augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.' + Tantum effatus. Et interea revoluta rubebat + matura iam luce dies noctemque fugarat: + principio sociis edicit, signa sequantur + atque animos aptent armis pugnaeque parent se. + Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra, + stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra + extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt + Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras, + tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris + Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant + cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo. + At Rutulo regi ducibusque ea mira videri + Ausoniis, donec versas ad litora puppes + respiciunt totumque adlabi classibus aequor. + Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma + funditur et vastos umbo vomit aureus ignes: + non secus ac liquida siquando nocte cometae + sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor, + ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris, + nascitur et laevo contristat lumine caelum. + + Haud tamen audaci Turno fiducia cessit + litora praecipere et venientis pellere terra. + [ultro animos tollit dictis atque increpat ultro] + 'Quod votis optastis, adest, perfringere dextra; + in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto + quisque suae tectique memor, nunc magna referto + facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam, + dum trepidi egressisque labant vestigia prima. + Audentis Fortuna iuvat,' + haec ait et secum versat, quos ducere contra + vel quibus obsessos possit concredere muros. + + Interea Aeneas socios de puppibus altis + pontibus exponit. Multi servare recursus + languentis pelagi et brevibus se credere saltu, + per remos alii. Speculatus litora Tarchon, + qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda, + sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu, + advertit subito proram sociosque precatur: + 'Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis; + tollite, ferte rates; inimicam findite rostris + hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina. + Frangere nec tali puppim statione recuso + arrepta tellure semel.' Quae talia postquam + effatus Tarchon, socii consurgere tonsis + spumantisque rates arvis inferre Latinis, + donec rostra tenent siccum et sedere carinae + omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon. + Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo, + anceps sustentata diu fluctusque fatigat, + solvitur atque viros mediis exponit in undis + fragmina remorum quos et fluitantia transtra + impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens. + Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer + totam aciem in Teucros et contra in litore sistit. + Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis + Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos + occiso Therone, virum qui maximus ultro + Aenean petit: huic gladio perque aerea suta, + per tunicam squalentem auro latus haurit apertum. + Inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta + et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri + quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum + immanemque Gyan, sternentis agmina clava, + deiecit Leto: nihil illos Herculis arma + nec validae iuvere manus genitorque Melampus, + Alcidae comes usque gravis dum terra labores + praebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis, + intorquens iaculum clamanti sistit in ore. + Tu quoque, flaventem prima lanugine malas + dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon, + Dardania stratus dextra, securus amorum, + qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres, + ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci + progenies, septem numero, septenaque tela + coniciunt; partim galea clipeoque resultant + inrita, deflexit partim stringentia corpus + alma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten: + 'Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra + torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium + Iliacis campis.' Tum magnam corripit hastam + et iacit: illa volans clipei transverberat aera + Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit. + Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem + sustentat dextra: traiecto missa lacerto + protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem, + dexteraque ex umero nervis moribunda pependit. + Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto + Aenean petiit; sed non et figere contra + est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae. + Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus + advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta + sub mentum graviter pressa pariterque loquentis + vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille + fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem. + Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema + et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit, + per varios sternit casus. Accurrit Halaesus + Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles, + insignis Messapus equis. Expellere tendunt + nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso + Ausoniae. Magno discordes aethere venti + proelia ceu tollunt animis et viribus aequis; + non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit; + anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra: + haud aliter Troianae acies aciesque Latinae + concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir. + + At parte ex alia, qua saxa rotantia late + impulerat torrens arbustaque diruta ripis, + Arcadas insuetos acies inferre pedestris + ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci + (aspera quis natura loci dimittere quando + suasit equos), unum quod rebus restat egenis, + nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris: + 'Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta, + per ducis Evandri nomen devictaque bella + Opemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi, + fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis + est via. Qua globus ille virum densissimus urget, + hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit. + Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste + mortales, totidem nobis animaeque manusque. + Ecce, maris magna claudit nos obice pontus, + deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?' + Haec ait et medius densos prorumpit in hostis. + Obvius huic primum, fatis adductus iniquis, + fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum, + intorto figit telo, discrimina costis + per medium qua spina dabat, hastamque receptat + ossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo, + ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem, + dum furit, incautum crudeli morte sodalis + excipit atque ensem tumido in pulmone recondit. + Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta + Anchemolum, thalamos ausum incestare novercae. + Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris, + Daucia, Laride Thymberque, simillima proles, + indiscreta suis gratusque parentibus error; + at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas: + nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis; + te decisa suum, Laride, dextera quaerit + semianimesque micant digiti ferrumque retractant. + Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis + facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis. + Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter + traicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo; + Ilo namque procul validam direxerat hastam, + quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra, + te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus + caedit semianimis Rutulorum calcibus arva. + Ac velut optato ventis aestate coortis + dispersa immittit silvis incendia pastor, + correptis subito mediis extenditur una + horrida per latos acies Volcania campos; + ille sedens victor flammas despectat ovantis: + non aliter socium virtus coit omnis in unum + teque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus + tendit in adversos seque in sua conligit arma. + Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque, + Strymonio dextram fulgenti deripit ense + elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis + ossaque dispersit cerebro permixta cruento. + Fata canens silvis genitor celarat Halaesum: + ut senior leto canentia lumina solvit, + iniecere manum Parcae telisque sacrarunt + Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus: + 'Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, + fortunam atque viam duri per pectus Halaesi. + Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.' + Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus, + Arcadio infelix telo dat pectus inermum. + At non caede viri tanta perterrita Lausus, + pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem + oppositum interimit, pugnae nodumque moramque. + Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci + et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri. + Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis. + Extremi addensent acies nec turba moveri + tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget, + hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas: + egregii forma, sed quis Fortuna negarat + in patriam reditus. Ipsos concurrere passus + haud tamen inter se magni regnator Olympi: + mox illos sua fata manent maiore sub hoste. + + Interea soror alma monet succedere Lauso + Turnum, qui volucri curru medium secat agmen. + Ut vidit socios: 'Tempus desistere pugnae; + solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas + debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.' + Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso. + At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba + miratus stupet in Turno corpusque per ingens + lumina volvit obitque truci procul omnia visus + talibus et dictis it contra dicta tyranni: + 'Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis + aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est. + Tolle minas.' Fatus medium procedit in aequor. + Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis. + Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire + comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta + stare procul campis meditantem in proelia taurum, + advolat: haud alia est Turni venientis imago. + Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae, + ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum + viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur: + 'Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti, + te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis. + Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta + victoremque ferant morientia lumina Turni.' + Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo + corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis. + Tum Genitor natum dictis adfatur amicis: + 'Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus + omnibus est vitae: sed famam extendere factis, + hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis + tot nati cecidere deum; quin occidit una + Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum + fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.' + Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis. + At Pallas magnis emittit viribus hastam + vaginaque cava fulgentem deripit ensem. + Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa + incidit atque viam clipei molita per oras + tandem etiam magno strinxit de corpore Turni. + Hic Turnus ferro praefixum robur acuto + in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur: + 'Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.' + Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris, + quem pellis totiens obeat circumdata tauri, + vibranti cuspis medium transverberat ictu + loricaeque moras et pectus perforat ingens. + Ille rapit calidum frustra de volnere telum: + una eademque via sanguis animusque sequuntur. + Corruit in volnus, sonitum super arma dedere + et terram hostilem moriens petit ore cruento. + Quem Turnus super adsistens, + 'Arcades, haec,' inquit, 'memores mea dicta referte + Euandro; qualem meruit, Pallanta remitto. + Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est, + largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo + hospitia.' Et laevo pressit pede talia fatus + exanimem, rapiens immania pondera baltei + impressumque nefas, una sub nocte iugali + caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti, + quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro; + quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus. + Nescia mens hominum fati sortisque futurae + et servare modum, rebus sublata secundis! + Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum + intactum Pallanta et cum spolia ista diemque + oderit. At socii multo gemitu lacrimisque + impositum scuto referunt Pallanta frequentes. + O dolor atque decus magnum rediture parenti + haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert, + cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos. + + Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor + advolat Aeneae, tenui discrimine leti + esse suos, versis tempus succurrere Teucris. + Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen + ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum + caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis + omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas + tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos + quattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens, + viventis rapit, inferias quos immolet umbris + captivoque rogi perfundat sanguine flammas. + Inde Mago procul infensam contenderat hastam. + Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta, + et genua amplectens effatur talia supplex: + 'Per patrios manis et spes surgentis Iuli + te precor, hanc animam serves natoque patrique. + Est domus alta, iacent penitus defossa talenta + caelati argenti, sunt auri pondera facti + infectique mihi. Non hic victoria Teucrum + vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.' + Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: + 'Argenti atque auri memoras quae multa talenta, + natis parce tuis. Belli commercia Turnus + sustulit ista prior iam tum Pallante perempto. + Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.' + Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa + cervice orantis capulo tenus applicat ensem. + Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos, + infula cui sacra redimibat tempora vitta, + totus conlucens veste atque insignibus armis. + Quem congressus agit campo lapsumque superstans + immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus + lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum. + Instaurant acies Volcani stirpe creatus + Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro: + Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram + et totum clipei ferro deiecerat orbem; + dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo + crediderat caeloque animum fortasse ferebat + canitiemque sibi et longos promiserat annos: + Tarquitus exultans contra fulgentibus armis, + silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat, + obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta + loricam clipeique ingens onus impedit hasta; + tum caput orantis nequiquam et multa parantis + dicere deturbat terrae truncumque tepentem + provolvens super haec inimico pectore fatur: + 'Istic nunc, metuende, iace. Non te optima mater + condet humi patrioque onerabit membra sepulchro: + alitibus linquere feris aut gurgite mersum + unda feret piscesque impasti volnera lambent.' + Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni, + persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem, + magnanimo Volcente satum, ditissimus agri + qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis. + Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt + centenasque manus, quinquaginta oribus ignem + pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra + tot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses: + sic toto Aeneas desaevit in aequore victor, + ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei + quadriiugis in equos adversaque pectora tendit. + Atque illi longe gradientem et dira frementem + ut videre, metu versi retroque ruentes + effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus. + Interea biiugis infert se Lucagus albis + in medios fraterque Liger; sed frater habenis + flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem. + Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis: + inruit adversaque ingens apparuit hasta. + Cui Liger: + 'Non Diomedis equos nec currum cernis Achillis + aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi + his dabitur terris.' Vesano talia late + dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros + dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem. + Lucagus ut pronus pendens in verbera telo + admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo + aptet se pugnae, subit oras hasta per imas + fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen: + excussus curru moribundus volvitur arvis. + Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris: + 'Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum + prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae: + ipse rotis saliens iuga deseris.' Haec ita fatus + arripuit biiugos; frater tendebat inertis + infelix palmas, curru delapsus eodem: + 'Per te, per qui te talem genuere parentes, + vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.' + Pluribus oranti Aeneas: 'Haud talia dudum + dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.' + Tum latebras animae pectus mucrone recludit. + Talia per campos edebat funera ductor + Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri + more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt + Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus. + Iunonem interea compellat Iuppiter ultro: + 'O germana mihi atque eadem gratissima coniunx, + ut rebare, Venus, nec te sententia fallit, + Troianas sustentat opes, non vivida bello + dextra viris animusque ferox patiensque pericli.' + Cui Iuno summissa 'Quid, o pulcherrime coniunx, + sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem? + Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat, + vis in amore foret, non hoc mihi namque negares, + omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum + et Dauno possem incolumem servare parenti. + Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas. + Ille tamen nostra deducit origine nomen + Pilumnusque illi quartus pater et tua larga + saepe manu multisque oneravit limina donis.' + Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi: + 'Si mora praesentis leti tempusque caduco + oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis, + tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis + hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis + sub precibus venia ulla latet totumque moveri + mutarive putas bellum, spes pascis inanis.' + Et Iuno adlacrimans: 'Quid si, quae voce gravaris, + mente dares atque haec Turno rata vita maneret? + Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri + vana feror. Quod ut O potius formidine falsa + ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!' + Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto + misit, agens hiemem nimbo succincta per auras, + Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit. + Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram + in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum, + Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque + divini adsimulat capitis, dat inania verba, + dat sine mente sonum gressusque effingit euntis, + morte obita qualis fama est volitare figuras + aut quae sopitos deludunt somnia sensus. + At primas laeta ante acies exsultat imago + inritatque virum telis et voce lacessit. + Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam + conicit: illa dato vertit vestigia tergo. + Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus + credidit atque animo spem turbidus hausit inanem, + 'Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos; + hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.' + Talia vociferans sequitur strictumque coruscat + mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos. + Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi + expositis stabat scalis et ponte parato, + qua rex Clusinis advectus Osinius oris. + Huc sese trepida Aeneae fugientis imago + conicit in latebras; nec Turnus segnior instat + exsuperatque moras et pontis transilit altos. + Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem + avolsamque rapit revoluta per aequora navem. + Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit; + obvia multa virum demittit corpora morti: + tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago, + sed sublime volans nubi se immiscuit atrae. + Cum Turnum medio interea fert aequore turbo. + Respicit ignarus rerum ingratusque salutis + et duplicis cum voce manus ad sidera tendit: + 'Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum + duxisti et talis voluisti expendere poenas? + Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit? + Laurentisne iterum muros aut castra videbo? + Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti? + Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui + et nunc palantis video gemitumque cadentum + accipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat + terra mihi? Vos O potius miserescite venti: + in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro + ferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis, + quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.' + Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc, + an sese mucrone ob tantum dedecus amens + induat et crudum per costas exigat ensem, + fluctibus an iaciat mediis et litora nando + curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma. + Ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno + continuit iuvenemque animi miserata repressit. + Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo + et patris antiquam Dauni defertur ad urbem. + + At Iovis interea monitis Mezentius ardens + succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis. + Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni, + uni odiisque viro telisque frequentibus instant. + Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor, + obvia ventorum furiis expostaque ponto, + vim cunctam atque minas perfert caelique marisque, + ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum + sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem, + sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis + occupat os faciemque adversam, poplite Palmum + succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso + donat habere umeris et vertice figere cristas. + Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta + aequalem comitemque, una quem nocte Theano + in lucem genitori Amyco dedit et face praegnans + Cisseis regina Parin creat: urbe paterna + occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta. + Ac velut ille canum morsu de montibus altis + actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos + defendit multosve palus Laurentia, silva + pastus harundinea, postquam inter retia ventum est, + substitit infremuitque ferox et inhorruit armos, + nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus, + sed iaculis tutisque procul clamoribus instant; + haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae, + non ulli est animus stricto concurrere ferro; + missilibus longe et vasto clamore lacessunt: + ille autem impavidus partis cunctatur in omnis, + dentibus infrendens, et tergo decutit hastas. + Venerat antiquis Corythi de finibus Acron, + Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos. + Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit, + purpureum pennis et pactae coniugis ostro: + impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans, + suadet enim vesana fames, si forte fugacem + conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, + gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret + visceribus super accumbens, lavit inproba taeter + ora cruor, + sic ruit in densos alacer Mezentius hostis. + Sternitur infelix Acron et calcibus atram + tundit humum expirans infractaque tela cruentat. + Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden + sternere nec iacta caecum dare cuspide volnus: + obvius adversoque occurrit seque viro vir + contulit, haud furto melior, sed fortibus armis. + Tum super abiectum posito pede nixus et hasta: + 'Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.' + Conclamant socii laetum paeana secuti. + Ille autem exspirans: 'Non me, quicumque es, inulto, + victor, nec longum laetabere: te quoque fata + prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.' + Ad quae subridens mixta Mezentius ira: + 'Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex + viderit.' Hoc dicens eduxit corpore telum: + olli dura quies oculos et ferreus urget + somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem. + + Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen + Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen, + Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten, + illum infrenis equi lapsu tellure iacentem, + hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis, + quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae + deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces + insidiis, iaculo et longe fallente sagitta. + + Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors + funera: caedebant pariter pariterque ruebant + victores victique, neque his fuga nota neque illis. + Di Iovis in tectis iram miserantur inanem + amborum et tantos mortalibus esse labores: + hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno, + pallida Tisiphone media inter milia saevit. + At vero ingentem quatiens Mezentius hastam + turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion, + cum pedes incedit medii per maxima Nerei + stagna viam scindens, umero supereminet undas + aut summis referens annosam montibus ornum + ingrediturque solo et caput inter nubila condit: + talis se vastis infert Mezentius armis. + Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo, + obvius ire parat. Manet imperterritus ille, + hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat; + atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae: + 'Dextra mihi deus et telum, quod missile libro, + nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis + indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum + Aeneae.' Dixit stridentemque eminus hastam + iecit; at illa volans clipeo est excussa proculque + egregium Antoren latus inter et ilia figit, + Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis + haeserat Euandro atque Itala consederat urbe. + Sternitur infelix alieno volnere caelumque + aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos + tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem + aere cavum triplici, per linea terga tribusque + transit intextum tauris opus imaque sedit + inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem + Aeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus, + eripit a femine et trepidanti fervidus instat. + Ingemuit cari graviter genitoris amore, + ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae. + Hic mortis durae casum tuaque optima facta, + siqua fidem tanto est operi latura vetustas, + non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo. + Ille pedem referens et inutilis inque ligatus + cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat: + prorupit iuvenis seseque immiscuit armis + iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis + Aeneae subiit mucronem ipsumque morando + sustinuit. Socii magno clamore sequuntur, + dum genitor nati parma protectus abiret, + telaque coniciunt proturbantque eminus hostem + missilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se. + Ac velut effusa siquando grandine nimbi + praecipitant, omnis campis diffugit arator + omnis et agricola et tuta latet arce viator, + aut amnis ripis aut alti fornice saxi, + dum pluit in terris, ut possint sole reducto + exercere diem: sic obrutus undique telis + Aeneas nubem belli, dum detonet omnis, + sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur: + 'Quo moriture ruis maioraque viribus audes? + Fallit te incautum pietas tua.' Nec minus ille + exsultat demens; saevae iamque altius irae + Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso + Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem + per medium Aeneas iuvenem totumque recondit. + Transiit et parmam mucro, levia arma minacis, + et tunicam, molli mater quam neverat auro, + implevitque sinum sanguis; tum vita per auras + concessit maesta ad manis corpusque reliquit. + At vero ut voltum vidit morientis et ora, + ora modis Anchisiades pallentia miris, + ingemuit miserans graviter dextramque tetendit, + et mentem patriae subiit pietatis imago. + 'Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis, + quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum? + Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum + manibus et cineri, siqua est ea cura, remitto. + Hoc tamen infelix miseram solabere mortem: + Aeneae magni dextra cadis.' Increpat ultro + cunctantis socios et terra sublevat ipsum, + sanguine turpantem comptos de more capillos. + Interea genitor Tiberini ad fluminis undam + volnera siccabat lymphis corpusque levabat + arboris adclinis trunco. Procul aerea ramis + dependet galea et prato gravia arma quiescunt. + Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans + colla fovet, fusus propexam in pectore barbam; + multa super Lauso rogitat multumque remittit + qui revocent maestique ferant mandata parentis. + At Lausum socii exanimem super arma ferebant + flentes, ingentem atque ingenti volnere victum. + Agnovit longe gemitum praesaga mali mens: + canitiem multo deformat pulvere et ambas + ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret. + 'Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas, + ut pro me hostili paterer succedere dextrae, + quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor, + morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum + exitium infelix, nunc alte volnus adactum! + Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen, + pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis. + Debueram patriae poenas odiisque meorum: + omnis per mortis animam sontem ipse dedissem! + Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo. + Sed linquam.' Simul hoc dicens attollit in aegrum + se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet, + haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi, + hoc solamen erat; bellis hoc victor abibat + omnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit: + 'Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est, + viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti + et caput Aeneae referes Lausique dolorum + ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis, + occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo, + iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.' + Dixit et exceptus tergo consueta locavit + membra manusque ambas iaculis oneravit acutis, + aere caput fulgens cristaque hirsutus equina. + Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens + uno in corde pudor mixtoque insania luctu, + [et furiis agitatus amor et conscia virtus.] + Atque hic Aenean magna ter voce vocavit. + Aeneas agnovit enim laetusque precatur: + 'Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo, + incipias conferre manum.' + Tantum effatus et infesta subit obvius hasta. + Ille autem: 'Quid me erepto, saevissime, nato + terres? Haec via sola fuit, qua perdere posses. + Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli. + Desine: nam venio moriturus et haec tibi porto + dona prius.' Dixit telumque intorsit in hostem; + inde aliud super atque aliud figitque volatque + ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo. + Ter circum adstantem laevos equitavit in orbes + tela manu iaciens, ter secum Troius heros + immanem aerato circumfert tegmine silvam. + Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet + vellere et urgetur pugna congressus iniqua, + multa movens animo iam tandem erumpit et inter + bellatoris equi cava tempora conicit hastam. + Tollit se arrectum quadrupes et calcibus auras + verberat effusumque equitem super ipse secutus + implicat eiectoque incumbit cernuus armo. + Clamore incendunt caelum Troesque Latinique. + Advolat Aeneas vaginaque eripit ensem + et super haec: 'Ubi nunc Mezentius acer et illa + effera vis animi? 'Contra Tyrrhenus, ut auras + suspiciens hausit caelum mentemque recepit: + 'Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris? + Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni, + nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus. + Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro: + corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum + circumstare odia: hunc, oro, defende furorem + et me consortem nati concede sepulchro.' + Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem + undantique animam diffundit in arva cruore. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER XI + + OCEANUM interea surgens Aurora reliquit: + Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis + praecipitant curae turbataque funere mens est, + vota deum primo victor solvebat Eoo. + Ingentem quercum decisis undique ramis + constituit tumulo fulgentiaque induit arma, + Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum, + bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas + telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum + perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae + subligat atque ensem collo suspendit eburnum. + Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat + turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis: + 'Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto, + quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo + primitiae, manibusque meis Mezentius hic est. + Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos. + Arma parate animis et spe praesumite bellum, + nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa + adnuerint superi pubemque educere castris, + impediat segnisve metu sententia tardet. + Interea socios inhumataque corpora terrae + mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est. + Ite,' ait, 'egregias animas, quae sanguine nobis + hanc patriam peperere suo, decorate supremis + muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem + mittatur Pallas, quem non virtutis egentem + abstulit atra dies et funere mersit acerbo.' + + Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum, + corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes + servabat senior, qui Parrhasio Evandro + armiger ante fuit, sed non felicibus aeque + tum comes auspiciis caro datus ibat alumno. + Circum omnis famulumque manus Troianaque turba + et maestum Iliades crinem de more solutae. + Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis, + ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt + pectoribus, maestoque immugit regia luctu. + Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora + ut vidit levique patens in pectore vulnus + cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis. + 'Tene,' inquit, 'miserande puer, cum laeta veniret, + invidit Fortuna mihi, ne regna videres + nostra neque ad sedes victor veherere paternas? + Non haec Evandro de te promissa parenti + discedens dederam, cum me complexus euntem + mitteret in magnum imperium metuensque moneret + acris esse viros, cum dura proelia gente. + Et nunc ille quidem spe multum captus inani + fors et vota facit cumulatque altaria donis: + nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis + debentem vano maesti comitamur honore. + Infelix, nati funus crudele videbis! + Hi nostri reditus expectatique triumphi! + Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis + vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum + optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum + praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!' + + Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus + imperat et toto lectos ex agmine mittit + mille viros, qui supremum comitentur honorem + intersintque patris lacrimis, solacia luctus + exigua ingentis, misero sed debita patri. + Haud segnes alii crates et molle feretrum + arbuteis texunt virgis et vimine querno + exstructosque toros obtentu frondis inumbrant. + Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt, + qualem virgineo demessum pollice florem + seu mollis violae seu languentis hyacinthi, + cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit: + non iam mater alit tellus viresque ministrat. + Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis + extulit Aeneas, quas illi laeta laborum + ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido + fecerat et tenui telas discreverat auro. + Harum unam iuveni supremum maestus honorem + induit arsurasque comas obnubit amictu, + multaque praeterea Laurentis praemia pugnae + aggerat et longo praedam iubet ordine duci. + Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem. + Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris + inferias, caeso sparsuros sanguine flammas, + indutosque iubet truncos hostilibus armis + ipsos ferre duces inimicaque nomina figi. + Ducitur infelix aevo confectus Acoetes: + pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora + sternitur et toto proiectus corpore terrae. . . + Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus. + Post bellator equus positis insignibus Aethon + it lacrimans guttisque umectat grandibus ora. + Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus + victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur + Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis. + Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo, + substitit Aeneas gemituque haec addidit alto: + 'Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli + fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla, + aeternumque vale.' Nec plura effatus ad altos + tendebat muros gressumque in castra ferebat. + + Iamque oratores aderant ex urbe Latina, + velati ramis oleae veniamque rogantes: + corpora, per campos ferro quae fusa iacebant, + redderet ac tumulo sineret succedere terrae; + nullum cum victis certamen et aethere cassis; + parceret hospitibus quondam socerisque vocatis. + Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis + prosequitur venia et verbis haec insuper addit: + 'Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini, + implicuit bello, qui nos fugiatis amicos? + Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis + oratis? Equidem et vivis concedere vellem. + Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent, + nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit + hospitia et Turni potius se credidit armis. + Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti. + Si bellum finire manu, si pellere Teucros + apparat, his mecum decuit concurrere telis: + vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset. + Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.' + Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes + conversique oculos inter se atque ora tenebant. + Tum senior semperque odiis et crimine Drances + infensus iuveni Turno sic ore vicissim + orsa refert: 'O fama ingens, ingentior armis + vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem? + Iustitiaene prius mirer belline laborum? + Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem + et te, siqua viam dederit fortuna, Latino + iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus. + Quin et fatalis murorum attollere moles + saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.' + Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant. + Bis senos pepigere dies et pace sequestra + per silvas Teucri mixtique inpune Latini + erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni + fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus, + robora nec cuneis et olentem scindere cedrum + nec plaustris cessant vectare gementibus ornos. + + Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus, + Evandrum Evandrique domos et moenia replet, + quae modo victorem Latio Pallanta ferebat. + Arcades ad portas ruere et de more vetusto + funereas rapuere faces; lucet via longo + ordine flammarum et late discriminat agros. + Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit + agmina. Quae postquam matres succedere tectis + viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem. + At non Evandrum potis est vis ulla tenere, + sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto + procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque, + et via vix tandem vocis laxata dolore est. + 'Non haec, O Palla, dederas promissa parenti, + cautius ut saevo velles te credere Marti; + haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis + et praedulce decus primo certamine posset. + Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui + dura rudimenta et nulli exaudita deorum + vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx, + felix morte tua neque in hunc servata dolorem! + Contra ego vivendo vici mea fata, superstes + restarem ut genitor. Troum socia arma secutum + obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem + atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret, + nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas + iunximus hospitio dextras: sors ista senectae + debita erat nostrae. Quod si immatura manebat + mors natum, caesis Volscorum milibus ante + ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit. + Quin ego non alio digner te funere, Palla, + quam pius Aeneas [et quam magni Phryges et quam + Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.] + Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto: + tu quoque nunc stares immanis truncus in armis, + esset par aetas et idem si robur ab annis, + Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis? + Vadite et haec memores regi mandata referte: + quod vitam moror invisam Pallante perempto, + dextera causa tua est, Turnum natoque patrique + quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus + fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero, + nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.' + + Aurora interea miseris mortalibus almam + extulerat lucem, referens opera atque labores: + iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon + constituere pyras. Huc corpora quisque suorum + more tulere patrum, subiectisque ignibus atris + conditur in tenebras altum caligine caelum. + Ter circum accensos cincti fulgentibus armis + decurrere rogos, ter maestum funeris ignem + lustravere in equis ululatusque ore dedere; + spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma: + it caelo clamorque virum clangorque tubarum. + Hic alii spolia occisis derepta Latinis + coniciunt igni, galeas ensesque decoros + frenaque ferventisque rotas; pars munera nota, + ipsorum clipeos et non felicia tela. + Multa boum circa mactantur corpora Morti, + saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris + in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto + ardentis spectant socios semustaque servant + busta neque avelli possunt, nox umida donec + invertit caelum stellis ardentibus aptum. + + Nec minus et miseri diversa in parte Latini + innumeras struxere pyras, et corpora partim + multa virum terrae infodiunt avectaque partim + finitimos tollunt in agros urbique remittunt, + cetera confusaeque ingentem caedis acervum + nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti + certatim crebris conlucent ignibus agri. + Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram: + maerentes altum cinerem et confusa ruebant + ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae. + Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini, + praecipuus fragor et longi pars maxima luctus. + Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum + pectora maerentum puerique parentibus orbi + dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos: + ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro, + qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores. + ingravat haec saevus Drances solumque vocari + testatur, solum posci in certamina Turnum. + Multa simul contra variis sententia dictis + pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat, + multa virum meritis sustentat fama tropaeis. + + Hos inter motus, medio in flagrante tumultu, + ecce super maesti magna Diomedis ab urbe + legati responsa ferunt: nihil omnibus actum + tantorum impensis operum, nil dona neque aurum + nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis + quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum. + Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus. + Fatalem Aenean manifesto numine ferri + admonet ira deum tumulique ante ora recentes. + Ergo concilium magnum primosque suorum + imperio accitos alta intra limina cogit. + olli convenere fluuntque ad regia plenis + tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo + et primus sceptris haud laeta fronte Latinus. + Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos, + quae referant, fari iubet et responsa reposcit + ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis, + et Venulus dicto parens ita farier infit: + + 'Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra + atque iter emensi casus superavimus omnis + contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus. + Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis + victor Gargani condebat Iapygis agris. + Postquam introgressi et coram data copia fandi, + munera praeferimus, nomen patriamque docemus, + qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos. + Auditis ille haec placido sic reddidit ore: + ''O fortunatae gentes, Saturnia regna, + antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos + sollicitat suadetque ignota lacessere bella? + Quicumque Iliacos ferro violavimus agros, + mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis, + quos Simois premat ille viros, infanda per orbem + supplicia et scelerum poenas expendimus omnes, + vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae + sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus. + Militia ex illa diversum ad litus abacti + Atrides Protei Menelaus adusque columnas + exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes. + Regna Neoptolemi referam versosque penates + Idomenei? Libycone habitantis litore Locros? + Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom + coniugis infandae prima inter limina dextra + oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter. + Invidisse deos, patriis ut redditus aris + coniugium optatum et pulchram Calydona viderem? + Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur, + et socii amissi petierunt aethera pennis + fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum + supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent. + Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt + tempore, cum ferro caelestia corpora demens + adpetii et Veneris violavi volnere dextram. + Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas: + nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum + Pergama, nec veterum memini laetorve malorum. + Munera, quae patriis ad me portatis ab oris, + vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra + contulimusque manus: experto credite, quantus + in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam. + Si duo praeterea talis Idaea tulisset + terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes + Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis. + Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae, + Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium + haesit et in decimum vestigia rettulit annum. + Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis + hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae, + qua datur; ast armis concurrant arma cavete.'' + Et responsa simul quae sint, rex optime, regis + audisti et quae sit magno sententia bello.' + + Vix ea legati, variusque per ora cucurrit + Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur + cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur + vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis. + Ut primum placati animi et trepida ora quierunt, + praefatus divos solio rex infit ab alto: + 'Ante equidem summa de re statuisse, Latini, + et vellem et fuerat melius, non tempore tali + cogere concilium. cum muros adsidet hostis. + Bellum importunum, cives, cum gente deorum + invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant + proelia: nec victi possunt absistere ferro. + Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis, + ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis; + cetera qua rerum iaceant perculsa ruina, + ante oculos interque manus sunt omnia vestras. + Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus + esse, fuit; toto certatum est corpore regni. + Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti + expediam et paucis, animos adhibete, docebo. + Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni, + longus in occasum, finis super usque Sicanos; + Aurunci Rutulique serunt et vomere duros + exercent colles atque horum asperrima pascunt. + Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis + cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas + dicamus leges sociosque in regna vocemus. + Considant, si tantus amor, et moenia condant. + Sin alios finis aliamque capessere gentem + est animus possuntque solo decedere nostro: + bis denas Italo texamus robore navis + seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam + materies, ipsi numerumque modumque carinis + praecipiant, nos aera manus navalia demus. + Praeterea qui dicta ferant et foedera firment + centum oratores prima de gente Latinos + ire placet pacisque manu praetendere ramos, + munera portantis aurique eborisque talenta + et sellam regni trabeamque insignia nostri. + Consulite in medium et rebus succurrite fessis.' + + Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni + obliqua invidia stimulisque agitabat amaris, + largus opum et lingua melior, sed frigida bello + dextera, consiliis habitus non futilis auctor, + seditione potens (genus huic materna superbum + nobilitas dabat, incertum de patre ferebat), + surgit et his onerat dictis atque aggerat iras: + 'Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem + consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur, + quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant. + Det libertatem fandi flatusque remittat + cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros + (dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur) + lumina tot cecidisse ducum totamque videmus + consedisse urbem luctu, dum Troia temptat + castra fugae fidens et caelum territat armis. + Unum etiam donis istis, quae plurima mitti + Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum, + adicias nec te ullius violentia vincat, + quin natam egregio genero dignisque hymenaeis + des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas. + Quod si tantus habet mentes et pectora terror, + ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso: + cedat, ius proprium regi patriaeque remittat. + Quid miseros totiens in aperta pericula cives + proicis, O Latio caput horum et causa malorum? + Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes, + Turne, simul pacis solum inviolabile pignus. + Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse + nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum, + pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi + vidimus ingentis et desolavimus agros. + Aut si fama movet, si tantum pectore robur + concipis et si adeo dotalis regia cordi est, + aude atque adversum fidens fer pectus in hostem. + Scilicet ut Turno contingat regia coniunx, + nos animae viles, inhumata infletaque turba, + sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis, + si patrii quid Martis habes, illum aspice contra, + qui vocat.' + + Talibus exarsit dictis violentia Turni; + dat gemitum rumpitque has imo pectore voces + 'Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi + tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis + primus ades. Sed non replenda est curia verbis, + quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem + agger murorum nec inundant sanguine fossae. + Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris + argue tu, Drance, quando tot stragis acervos + Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis + insignis agros. Possit quid vivida virtus, + experiare licet; nec longe scilicet hostes + quaerendi nobis: circumstant undique muros. + Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors + ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis + semper erit? + Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum + arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim + sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit + procubuisse domum atque exutos Arcadas armis? + Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens + et quos mille die victor sub Tartara misi, + inclusus muris hostilique aggere saeptus. + ''Nulla salus bello.'' Capiti cane talia, demens, + Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno + ne cessa turbare metu atque extollere vires + gentis bis victae, contra premere arma Latini. + Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt, + nunc et Tydides et Larissaeus Achilles, + amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas. + Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit + artificis scelus et formidine crimen acerbat. + Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri, + amittes: habitet tecum et sit pectore in isto. + Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor. + Si nullam nostris ultra spem ponis in armis, + si tam deserti sumus et semel agmine verso + funditus occidimus neque habet Fortuna regressum? + oremus pacem et dextras tendamus inertis. + Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset! + Ille mihi ante alios fortunatusque laborum + egregiusque animi, qui, nequid tale videret, + procubuit moriens et humum semel ore momordit. + Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus + auxilioque urbes Italae populique supersunt, + sin et Troianis cum multo gloria venit + sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis + tempestas: cur indecores in limine primo + deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus? + Multa dies variisque labor mutabilis aevi + rettulit in melius, multos alterna revisens + lusit et in solido rursus Fortuna locavit. + Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi: + at Messapus erit felixque Tolumnius et quos + tot populi misere duces, nec parva sequetur + gloria delectos Latio et Laurentibus agris. + Est et Volscorum egregia de gente Camilla, + agmen agens equitum et florentis aere catervas. + Quod si me solum Teucri in certamina poscunt + idque placet tantumque bonis communibus obsto, + non adeo has exosa manus Victoria fugit, + ut tanta quicquam pro spe temptare recusem. + Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem + factaque Vulcani manibus paria induat arma + ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino + Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus, + devovi. ''Solum Aeneas vocat'': et vocet oro, + nec Drances potius, sive est haec ira deorum, + morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.' + + Illi haec inter se dubiis de rebus agebant + certantes; castra Aeneas aciemque movebat: + nuntius ingenti per regia tecta tumultu + ecce ruit magnisque urbem terroribus implet, + instructos acie Tiberino a flumine Teucros + Tyrrhenamque manum totis descendere campis. + Extemplo turbati animi concussaque vulgi + pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae. + Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus, + flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor + dissensu vario magnus se tollit in auras + haud secus atque alto in luco cum forte catervae + consedere avium piscosove amne Padusae + dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni. + 'Immo,' ait, 'O cives' adrepto tempore, 'Turnus,' + 'cogite concilium et pacem laudate sedentes: + illi armis in regna ruunt.' Nec plura locutus + corripuit sese et tectis citus extulit altis. + 'Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos, + duc,' ait, 'et Rutulos. Equitem Messapus in armis + et cum fratre Coras latis diffundite campis. + Pars aditus urbis firmet turrisque capessat, + cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.' + Ilicet in muros tota discurritur urbe. + Consilium ipse pater et magna incepta Latinus + deserit ac tristi turbatus tempore differt + multaque se incusat, qui non adceperit ultro + Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi. + Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque + subvectant. Bello dat signum rauca cruentum + bucina. Tum muros varia cinxere corona + matronae puerique: vocat labor ultimus omnis. + Nec non ad templum summasque ad Palladis arces + subvehitur magna matrum regina caterva + dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo, + causa mali tanti, oculos deiecta decoros. + Succedunt matres et templum ture vaporant + et maestas alto fundunt de limine voces: + 'Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo, + frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum + pronum sterne solo portisque effunde sub altis.' + Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus. + Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis + horrebat squamis surasque incluserat auro, + tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem + fulgebatque alta decurrens aureus arce, + exsultatque animis et spe iam praecipit hostem: + qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis + tandem liber equus campoque potitus aperto + aut ille in pastus armentaque tendit equarum + aut adsuetus aquae perfundi flumine noto + emicat adrectisque fremit cervicibus alte + luxurians, luduntque iubae per colla, per armos. + Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla + occurrit portisque ab equo regina sub ipsis + desiluit, quam tota cohors imitata relictis + ad terram defluxit equis; tum talia fatur: + 'Turne, sui merito siqua est fiducia forti, + audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae + solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra. + Me sine prima manu temptare pericula belli + tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.' + Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus: + 'O decus Italiae virgo, quas dicere grates + quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando + iste animus supra, mecum partire laborem. + Aeneas, ut fama fidem missique reportant + exploratores, equitum levia improbus arma + praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis + per deserta iugo superans adventat ad urbem. + Furta paro belli convexo in tramite silvae? + ut bivias armato obsidam milite fauces. + Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis; + tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae + Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.' + Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis + hortatur sociosque duces et pergit in hostem. + Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi + armorumque dolis, quam densis frondibus atrum + urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit + angustaeque ferunt fauces aditusque maligni. + Hanc super in speculis summoque in vertice montis + planities ignota iacet tutique receptus, + seu dextra laevaque velis occurrere pugnae, + sive instare iugis et grandia volvere saxa. + Huc iuvenis nota fertur regione viarum + arripuitque locum et silvis insedit iniquis. + + Velocem interea superis in sedibus Opim, + unam ex virginibus sociis sacraque caterva, + compellabat et has tristis Latonia voces + ore dabat: 'Graditur bellum ad crudele Camilla, + O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis, + cara mihi ante alias.' Neque enim novus iste Dianae + venit amor subitaque animum dulcedine movit. + Pulsus ob invidiam regno viresque superbas + Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe, + infantem fugiens media inter proelia belli + sustulit exsilio comitem matrisque vocavit + nomine Casmillae mutata parte Camillam. + Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat + solorum nemorum: tela undique saeva premebant + et circumfuso volitabant milite Volsci. + Ecce fugae medio summis Amasenus abundans + spumabat ripis: tantus se nubibus imber + ruperat. Ille, innare parans, infantis amore + tardatur caroque oneri timet. Omnia secum + versanti subito vix haec sententia sedit. + Telum immane manu valida quod forte gerebat + bellator, solidum nodis et robore cocto, + huic natam, libro et silvestri subere clausam, + implicat atque habilem mediae circumligat hastae; + quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur: + 'Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo, + ipse pater famulam voveo; tua prima per auras + tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor, + diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris. + Dixit et adducto contortum hastile lacerto + immittit: sonuere undae, rapidum super amnem + infelix fugit in iaculo stridente Camilla. + At Metabus, magna propius iam urgente caterva, + dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor + gramineo donum Triviae de caespite vellit. + Non illum tectis ullae, non moenibus urbes + accepere neque ipse manus feritate dedisset: + pastorum et solis exegit montibus aevom. + Hic natam in dumis interque horrentia lustra + armentalis equae mammis et lacte ferino + nutribat, teneris immulgens ubera labris. + Utque pedum primis infans vestigia plantis + institerat, iaculo palmas armavit acuto + spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum. + Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae + tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent. + Tela manu iam tum tenera puerilia torsit + et fundam tereti circum caput egit habena + Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem. + Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres + optavere nurum: sola contenta Diana + aeternum telorum et virginitatis amorem + intemerata colit. 'Vellem haud correpta fuisset + militia tali, conata lacessere Teucros: + cara mihi comitumque foret nunc una mearum. + Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis, + abere, nympha, polo finisque invise Latinos, + tristis ubi infausto committitur omine pugna. + Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam: + hac quicumque sacrum violarit volnere corpus, + Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas. + Post ego nube cava miserandae corpus et arma + inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.' + Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras + insonuit, nigro circumdata turbine corpus. + + At manus interea muris Troiana propinquat + Etruscique duces equitumque exercitus omnis, + compositi numero in turmas. Fremit aequore toto + insultans sonipes et pressis pugnat habenis + huc conversus et huc; tum late ferreus hastis + horret ager campique armis sublimibus ardent. + Nec non Messapus contra celeresque Latini + et cum fratre Coras et virginis ala Camillae + adversi campo apparent hastasque reductis + protendunt longe dextris et spicula vibrant, + adventusque virum fremitusque ardescit equorum. + Iamque intra iactum teli progressus uterque + substiterat: subito erumpunt clamore furentisque + exhortantur equos; fundunt simul undique tela + crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra. + Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus + conixi incurrunt hastis primique ruina + dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum + pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus + fulminis in morem aut tormento ponderis acti + praecipitat longe et vitam dispergit in auras. + Extemplo turbatae acies, versique Latini + reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt. + Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas. + Iamque propinquabant portis, rursusque Latini + clamorem tollunt et mollia colla reflectunt: + hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis. + Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus + nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda + spumeus extremamque sinu perfundit arenam, + nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens + saxa fugit litusque vado labente relinquit: + bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos, + bis reiecti armis respectant terga tegentes. + Tertia sed postquam congressi in proelia totas + implicuere inter se acies legitque virum vir: + tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto + armaque corporaque et permixti caede virorum + semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit. + Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire, + hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit. + Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat + vulneris impatiens arrecto pectore crura: + volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan + ingentemque animis, ingentem corpore et armis + deicit Herminium, nudo cui vertice fulva + caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent: + tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos + acta tremit duplicatque virum transfixa dolore. + Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro + certantes pulchramque petunt per vulnera mortem. + + At medias inter caedes exsultat Amazon, + unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla, + et nunc lenta manu spargens hastilia denset, + nunc validam dextra rapit indefessa bipennem; + aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae. + Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit, + spicula converso fugientia dirigit arcu. + At circum lectae comites, Larinaque virgo + Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem, + Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla + delegit pacisque bonas bellique ministras: + quales Threiciae cum flumina Thermodontis + pulsant et pictis bellantur Amazones armis + seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru + Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu + feminea exsultant lunatis agmina peltis. + Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo, + deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis? + Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum + adversi longa transverberat abiete pectus: + sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam + mandit humum moriensque suo se in volnere versat. + Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas + suffosso revolutus equo dum colligit, alter + dum subit ac dextram labenti tendit inermem, + praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum + Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta + Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque; + quotque emissa manu contorsit spicula virgo, + tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis + ignotis et equo venator Iapyge fertur, + cui pellis latos umeros erepta iuvenco + pugnatori operit, caput ingens oris hiatus + et malae texere lupi cum dentibus albis, + agrestisque manus armat sparus; ipse catervis + vertitur in mediis et toto vertice supra est. + Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso, + traicit et super haec inimico pectore fatur: + 'Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti? + Advenit qui vestra dies muliebribus armis + verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum + manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.' + Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum + corpora, sed Buten aversum cuspide fixit + loricam galeamque inter, qua colla sedentis + lucent et laevo dependet parma lacerto, + Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem + eludit gyro interior sequiturque sequentem, + tum validam perque arma viro perque ossa securim + altior exsurgens oranti et multa precanti + congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro. + Incidit huic subitoque aspectu territus haesit + Appenninicolae bellator filius Auni, + haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant. + Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae + posse neque instantem reginam avertere cernit, + consilio versare dolos ingressus et astu + incipit haec: 'Quid tam egregium, si femina forti + fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo + mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri: + iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.' + Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore + tradit equum comiti paribusque resistit in armis, + ense pedes nudo puraque interrita parma. + At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse, + haud mora, conversisque fugax aufertur habenis + quadrupedemque citum ferrata calce fatigat. + 'Vane Ligus frustraque animis elate superbis, + nequiquam patrias temptasti lubricus artis, + nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,' + haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis + transit equum cursu frenisque adversa prehensis + congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit: + quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto + consequitur pennis sublimem in nube columbam + comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis; + tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae. + + At non haec nullis hominum sator atque deorum + observans oculis summo sedet altus Olympo: + Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva + suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras. + Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon + fertur equo variisque instigat vocibus alas, + nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos. + 'Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes + Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit? + Femina palantis agit atque haec agmina vertit! + Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris? + At non in Venerem segnes nocturnaque bella + aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi, + exspectate dapes et plenae pocula mensae, + hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex + nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!' + Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse, + concitat et Venulo adversum se turbidus infert + dereptumque ab equo dextra complectitur hostem + et gremium ante suum multa vi concitus aufert. + Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini + convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon + arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta + defringit ferrum et partis rimatur apertas, + qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans + sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit. + Utque volans alte raptum cum fulva draconem + fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit, + saucius at serpens sinuosa volumina versat + adrectisque horret squamis et sibilat ore, + arduus insurgens; illa haud minus urget obunco + luctantem rostro, simul aethera verberat alis: + haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon + portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti + Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns + velocem iaculo et multa prior arte Camillam + circuit et quae sit fortuna facillima, temptat. + Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, + hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat; + qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat, + hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas. + Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat + undique circuitum et certam quatit improbus hastam. + Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos + insignis longe Phrygiis fulgebat in armis + spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis + in plumam squamis auro conserta tegebat. + Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro, + spicula torquebat Lycio Gortynia cornu; + aureus ex umeris erat arcus et aurea vati + cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis + carbaseos fulvo in nodum collegerat auro + pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum. + Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma + Troia, captivo sive ut se ferret in auro + venatrix, unum ex omni certamine pugnae + caeca sequebatur totumque incauta per agmen + femineo praedae et spoliorum ardebat amore, + telum ex insidiis cum tandem tempore capto + concitat et superos Arruns sic voce precatur: + 'Summe deum, sancti custos Soractis Apollo, + quem primi colimus, cui pineus ardor acervo + pascitur et medium freti pietate per ignem + cultores multa premimus vestigia pruna, + da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis, + omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum + virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem + facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis + pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes. + Audiit et voti Phoebus succedere partem + mente dedit, partem volucris dispersit in auras: + sterneret ut subita turbatam morte Camillam, + adnuit oranti; reducem ut patria alta videret, + non dedit, inque Notos vocem vertere procellae. + Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras, + convertere animos acris oculosque tulere + cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae + nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli, + hasta sub exsertam donec perlata papillam + haesit virgineumque alte bibit acta cruorem. + Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem + suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns, + laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae + credere nec telis occurrere virginis audet. + Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur, + continuo in montis sese avius abdidit altos + occiso pastore lupus magnove iuvenco, + conscius audacis facti, caudamque remulcens + subiecit pavitantem utero silvasque petivit: + haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns + contentusque fuga mediis se immiscuit armis. + Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter + ferreus ad costas alto stat vulnere mucro: + labitur exsanguis, labuntur frigida leto + lumina, purpureus quondam color ora reliquit. + Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam + adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae, + quicum partiri curas; atque haec ita fatur: + 'Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum + conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum. + Effuge et haec Turno mandata novissima perfer: + succedat pugnae Troianosque arceat urbe. + Iamque vale.' Simul his dictis linquebat habenas, + ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto + paulatim exsolvit se corpore lentaque colla + et captum leto posuit caput, arma relinquunt, + vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. + Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor + sidera: deiecta crudescit pugna Camilla, + incurrunt densi simul omnis copia Teucrum + Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae. + + At Triviae custos iamdudum in montibus Opis + alta sedet summis spectatque interrita pugnas. + Utque procul medio iuvenum in clamore furentum + prospexit tristi multatam morte Camillam, + ingemuitque deditque has imo pectore voces: + 'Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti + supplicium, Teucros conata lacessere bello! + Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam + profuit aut nostras umero gessisse sagittas. + Non tamen indecorem tua te regina reliquit + extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum + per gentis erit aut famam patieris inultae. + Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus, + morte luet merita.' Fuit ingens monte sub alto + regis Dercenni terreno ex aggere bustum + antiqui Laurentis opacaque ilice tectum: + hic dea se primum rapido pulcherrima nisu + sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto. + Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem, + 'Cur,' inquit, 'diversus abis? Huc dirige gressum, + huc periture veni, capias ut digna Camillae + praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?' + dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam + deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit + et duxit longe, donec curvata coirent + inter se capita et manibus iam tangeret aequis, + laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. + Extemplo teli stridorem aurasque sonantis + audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum. + Illum exspirantem socii atque extrema gementem + obliti ignoto camporum in pulvere linquunt, + Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum. + + Prima fugit domina amissa levis ala Camillae; + turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas + disiectique duces desolatique manipli + tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt. + Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis + sustentare valet telis aut sistere contra, + sed laxos referunt umeris languentibus arcus, + quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum. + Volvitur ad muros caligine turbidus atra + pulvis, et e speculis percussae pectora matres + femineum clamorem ad caeli sidera tollunt. + Qui cursu portas primi inrupere patentis, + hos inimica super mixto premit agmine turba; + nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso, + moenibus in patriis atque inter tuta domorum + confixi exspirant animas. Pars claudere portas: + nec sociis aperire viam nec moenibus audent + accipere orantis, oriturque miserrima caedes + defendentum armis aditus inque arma ruentum. + Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum + pars in praecipitis fossas urgente ruina + volvitur, immissis pars caeca et concita frenis + arietat in portas et duros obice postis. + Ipsae de muris summo certamine matres, + monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam, + tela manu trepidae iaciunt ac robore duro + stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis + praecipites primaeque mori pro moenibus ardent. + + Interea Turnum in silvis saevissimus implet + nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum: + deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam, + ingruere infensos hostis et Marte secundo + omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri. + Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt, + deserit obsessos collis, nemora aspera linquit. + Vix e conspectu exierat campumque tenebat, + cum pater Aeneas saltus ingressus apertos + exsuperatque iugum silvaque evadit opaca. + Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur + agmine nec longis inter se passibus absunt; + ac simul Aeneas fumantis pulvere campos + prospexit longe Laurentiaque agmina vidit, + et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis + adventumque pedum flatusque audivit equorum. + Continuoque ineant pugnas et proelia temptent, + ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero + tinguat equos noctemque die labente reducat: + considunt castris ante urbem et moenia vallant. + + + + + PUBLI VERGILI MARONIS + + AENEIDOS + + LIBER XII + + TURNUS ut infractos adverso Marte Latinos + defecisse videt, sua nunc promissa reposci, + se signari oculis, ultro implacabilis ardet + attollitque animos. Poenorum qualis in arvis + saucius ille gravi venantum vulnere pectus + tum demum movet arma leo gaudetque comantis + excutiens cervice toros fixumque latronis + inpavidus frangit telum et fremit ore cruento: + haud secus adcenso gliscit violentia Turno. + Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit: + 'Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent + ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent. + Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus. + Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam, + desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini), + et solus ferro crimen commune refellam, + aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.' + + Olli sedato respondit corde Latinus: + 'O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci + virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est + consulere atque omnis metuentem expendere casus. + Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta + multa manu, nec non aurumque animusque Latino est; + sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis, + nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu + sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri. + Me natam nulli veterum sociare procorum + fas erat, idque omnes divique hominesque canebant. + Victus amore tui, cognato sanguine victus + coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi: + promissam eripui genero, arma impia sumpsi. + Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur + bella, vides, quantos primus patiare labores. + Bis magna victi pugna vix urbe tuemur + spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta + sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent. + Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat? + Si Turno exstincto socios sum adscire paratus, + cur non incolumi potius certamina tollo? + Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet + Italia, ad mortem si te---Fors dicta refutet!--- + prodiderim, natam et conubia nostra petentem? + Respice res bello varias; miserere parentis + longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe + dividit.' Haudquaquam dictis violentia Turni + flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo. + Ut primum fari potuit, sic institit ore: + 'Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me + deponas letumque sinas pro laude pacisci: + et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra + spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis. + longe illi dea mater erit, quae nube fugacem + feminea tegat et vanis sese occulat umbris.' + + At regina, nova pugnae conterrita sorte, + flebat et ardentem generum monitura tenebat: + 'Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae + tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae + tu requies miserae, decus imperiumque Latini + te penes, in te omnis domus inclinata recumbit). + unum oro: desiste manum committere Teucris. + Qui te cumque manent isto certamine casus, + et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam + lumina nec generum Aenean captiva videbo.' + Accepit vocem lacrimis Lavinia matris + flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem + subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit. + Indum sanguineo veluti violaverit ostro + siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa + alba rosa: talis virgo dabat ore colores. + Illum turbat amor, figitque in virgine voltus: + ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam. + 'Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto + prosequere in duri certamina Martis euntem, + O mater; neque enim Turno mora libera mortis. + Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno + haud placitura refer: cum primum crastina caelo + puniceis invecta rotis Aurora rubebit, + non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant + et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum, + illo quaeratur coniunx Lavinia campo.' + + Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit. + poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis, + Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia, + qui candore nives anteirent, cursibus auras. + Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt + pectora plausa cavis et colla comantia pectunt. + Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco + circumdat loricam umeris; simul aptat habendo + ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae. + ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti + fecerat et Stygia candientem tinxerat unda. + Exin quae mediis ingenti adnixa columnae + aedibus adstabat, validam vi corripit hastam, + Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem + vociferans: 'Nunc, O numquam frustrata vocatus + hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor + te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus + loricamque manu valida lacerare revulsam + semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis + vibratos calido ferro murraque madentis.' + His agitur furiis; totoque ardentis ab ore + scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis: + mugitus veluti cum prima in proelia taurus + terrificos ciet atque irasci in cornua temptat, + arboris obnixus trunco, ventosque lacessit + ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena. + + Nec minus interea maternis saevos in armis + Aeneas acuit Martem et se suscitat ira, + oblato gaudens componi foedere bellum, + tum socios maestique metum solatur Iuli, + fata docens, regique iubet responsa Latino + certa referre viros et pacis dicere leges. + + Postera vix summos spargebat lumine montis + orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt + solis equi lucemque elatis naribus efflant: + campum ad certamen magnae sub moenibus urbis + dimensi Rutulique viri Teucrique parabant + in medioque focos et dis communibus aras + gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant, + velati limo et verbena tempora vincti. + Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis + agmina se fundunt portis. Hinc Troius omnis + Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis, + haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis + pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi + ductores auro volitant ostroque decori, + et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas + et Messapus equum domitor, Neptunia proles. + Utque dato signo spatia in sua quisque recessit, + defigunt tellure hastas et scuta reclinant. + Tum studio effusae matres et volgus inermum + invalidique senes turris ac tecta domorum + obsedere, alii portis sublimibus adstant. + + At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur, + tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti, + prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas + Laurentum Troumque acies urbemque Latini. + Extemplo Turni sic est adfata sororem + diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris + praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem + Iuppiter erepta pro virginitate sacravit): + 'Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro, + scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae + magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile, + praetulerim caelique lubens in parte locarim: + disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem. + Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant + cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi: + nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis, + Parcarumque dies et vis inimica propinquat. + Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum. + Tu pro germano siquid praesentius audes, + perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.' + Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit + terque quaterque manu pectus percussit honestum. + 'Non lacrumis hoc tempus,' ait Saturnia Iuno: + 'Adcetera et fratrem, siquis modus, eripe morti, + aut tu bella cie conceptumque excute foedus: + auctor ego audendi.' Sic exhortata reliquit + incertam et tristi turbatam volnere mentis. + + Interea reges, ingenti mole Latinus + quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum + aurati bis sex radii fulgentia cingunt, + Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis, + bina manu lato crispans hastilia ferro; + hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo, + sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis, + et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae, + procedunt castris, puraque in veste sacerdos + saetigeri fetum suis intonsamque bidentem + adtulit admovitque pecus flagrantibus aris. + Illi ad surgentem conversi lumina solem + dant fruges manibus salsas et tempora ferro + summa notant pecudum paterisque altaria libant. + Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur: + 'Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra voeanti, + quam propter tantos potui perferre labores, + et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx, + iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors, + cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques; + fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti + religio et quae caeruleo sunt numina ponto: + cesserit Ausonio si fors victoria Turno, + convenit Evandri victos discedere ad urbem, + cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles + Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent, + sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem + (ut potius reor et potius di numine firment), + non ego nec Teucris Italos parere iubebo + nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae + invictae gentes aeterna in foedera mittant. + Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto, + imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri + constituent, urbique dabit Lavinia nomen.' + Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus + suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram: + 'Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro + Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem + vimque deum infernam et duri sacraria Ditis; + audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit. + Tango aras, medios ignis et numina testor: + nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet, + quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem + avertet, non, si tellurem effundat in undas + diluvio miscens caelumque in Tartara solvat; + ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat + 'numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras, + cum semel in silvis imo de stirpe recisum + matre caret posuitque comas et bracchia ferro, + olim arbos, nunc artificis manus aere decoro + inclusit patribusque dedit gesture Latinis.' + Talibus inter se firmabant foedera dictis + conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas + in flammam iugulant pecudes et viscera vivis + eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras. + + At vero Rutulis inpar ea pugna videri + iamdudum et vario misceri pectora motu; + tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis. + Adiuvat incessu tacito progressus et aram + suppliciter venerans demisso lumine Turnus + tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor. + Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit + sermonem et volgi variare labantia corda, + in medias acies, formam adsimulata Camerti, + cui genus a proavis ingens clarumque paternae + nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis, + in medias dat sese acies haud nescia rerum + rumoresque serit varios ac talia fatur: + 'Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam + obiectare animam? Numerone an viribus aequi + non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt + fatalesque manus, infensa Etruria Turno: + vix hostem, alterni si congrediamur, habemus. + Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris, + succedet fama vivusque per ora feretur: + nos patria amissa dominis parere superbis + cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.' + Talibus incensa est iuvenum sententia dictis + iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur; + ipsi Laurentes mutati ipsique Latini. + Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem + sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur + infectum et Turni sortem miserantur iniquam. + His aliud maius Iuturna adiungit et alto + dat signum caelo, quo non praesentius ullum + turbavit mentes Italas monstroque fefellit. + Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra + litoreas agitabat aves turbamque sonantem + agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas + cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis. + Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres + convertunt clamore fugam, mirabile visu, + aetheraque obscurant pennis hostemque per auras + facta nube premunt, donec vi victus et ipso + pondere defecit, praedamque ex unguibus ales + proiecit fluvio penitusque in nubila fugit. + Tum vero augurium Rutuli clamore salutant + expediuntque manus; primusque Tolumnius augur + 'Hoc erat, hoc, votis,' inquit, 'quod saepe petivi. + Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum + corripite, O miseri, quos improbus advena bello + territat invalidas ut aves et litora vestra + vi populat: petet ille fugam penitusque profundo + vela dabit. Vos unanimi densete catervas + et regem vobis pugna defendite raptum.' + Dixit et adversos telum contorsit in hostis + procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras + certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes + turbati cunei calefactaque corda tumultu. + Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum + corpora constiterant contra, quos fida crearat + una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo, + horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo + balteus et laterum iuncturas fibula mordet + egregium forma iuvenem et fulgentibus armis + transadigit costas fulvaque effundit harena. + At fratres, animosa phalanx accensaque luctu, + pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum + corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra + procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant + Troes Agyllinique et pictis Arcades armis: + sic omnis amor unus habet decernere ferro. + Diripuere aras, it toto turbida caelo + tempestas telorum ac ferreus ingruit imber, + craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus + pulsatos referens infecto foedere divos. + Infrenant alii currus aut corpora saltu + subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt. + Messapus regem regisque insigne gerentem, + Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus, + adverso proterret equo: ruit ille recedens + et miser oppositis a tergo involvitur aris + in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta + Messapus teloque orantem multa trabali + desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur: + 'Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.' + Concurrunt Itali spoliantque calentia membra. + Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara + corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti + occupat os flammis: olli ingens barba reluxit + nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus + caesariem laeva turbati corripit hostis + inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum: + sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum + pastorem primaque acie per tela ruentem, + ense sequens nudo superimminet: ille securi + adversi frontem mediam mentumque reducta + disicit et sparso late rigat arma cruore. + Olli dura quies oculos et ferreus urget + somnus, in aeternam conduntur lumina noctem. + + At pius Aeneas dextram tendebat inermem + nudato capite atque suos clamore vocabat: + 'Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit? + O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes + compositae leges; mihi ius concurrere soli; + me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo + firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.' + Has inter voces, media inter talia verba + ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est + incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta, + Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne, + adtulerit: pressa est insignis gloria facti. + nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam. + Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit + turbatosque duces, subita spe fervidus ardet: + poscit equos atque arma simul saltuque superbus + emicat in currum et manibus molitur habenas. + Multa virum volitans dat fortia corpora Leto, + semineces volvit multos aut agmina curru + proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas. + Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri + sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis + bella movens immittit equos; illi aequore aperto + ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu + Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora + Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur: + talis equos alacer media inter proelia Turnus + fumantis sudore quatit, miserabile caesis + hostibus insultans; spargit rapida ungula rores + sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena. + Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque, + hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo + Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse + nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis, + vel conferre manum vel equo praevertere ventos. + Parte alia media Eumedes in proelia fertur, + antiqui proles bello praeclara Dolonis, + nomine avum referens, animo manibusque parentem, + qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret, + ausus Pelidae pretium sibi poscere currus; + illum Tydides alio pro talibus ausis + adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis. + Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto, + ante levi iaculo longum per inane secutus + sistit equos biiugis et curru desilit atque + semianimi lapsoque supervenit et pede collo + impresso dextrae mucronem extorquet et alto + fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit: + 'En agros et quam bello, Troiane, petisti, + Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me + ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.' + Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit. + Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque + et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten. + Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto + insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus, + qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo: + sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt + conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum, + et cristam adverso curru quatit aura volantem. + Non tulit instantem Phegeus animisque frementem: + obiecit sese ad currum et spumantia frenis + ora citatorum dextra detorsit equorum. + Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum + lancea consequitur rumpitque infixa bilicem + loricam et summum degustat volnere corpus. + Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem + ibat et auxilium ducto mucrone petebat: + cum rota praecipitem et procursu concitus axis + impulit effunditque solo, Turnusque secutus + imam inter galeam summi thoracis et oras + abstulit ense caput truncumque reliquit harenae. + + Atque ea dum campis victor dat funera Turnus, + interea Aenean Mnestheus et fidus Achates + Ascaniusque comes castris statuere cruentum, + alternos longa nitentem cuspide gressus. + Saevit et infracta luctatur arundine telum + eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit + ense secent lato vulnus telique latebram + rescindant penitus seseque in bella remittant. + Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx + Iasides, acri quondam cui captus amore + ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo + augurium citharamque dabat celerisque sagittas. + Ille ut depositi proferret fata parentis, + scire potestates herbarum usumque medendi + maluit et mutas agitare inglorius artes. + Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam + Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli + concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto + Paeonium in morem senior succinctus amictu + multa manu medica Phoebique potentibus herbis + nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra + sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum. + Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo + subvenit; et saevus campis magis ac magis horror + crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum + stare vident: subeunt equites, et spicula castris + densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor + bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum. + Hic Venus, indigno nati concussa dolore, + dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida, + puberibus caulem foliis et flore comantem + purpureo; non illa feris incognita capris + gramina, cum tergo volucres haesere sagittae: + hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo, + detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem + inficit occulte medicans spargitque salubris + ambrosiae sucos et odoriferam panaceam. + Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx + ignorans, subitoque omnis de corpore fugit + quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis; + iamque secuta manum nullo cogente sagitta + excidit, atque novae rediere in pristina vires. + 'Arma citi properate viro! Quid statis?' Iapyx + conclamat primusque animos adcendit in hostem. + 'Non haec humanis opibus, non arte magistra + proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat: + maior agit deus atque opera ad maiora remittit.' + Ille avidus pugnae suras incluserat auro + hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat. + Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est, + Ascanium fusis circum complectitur armis + summaque per galeam delibans oscula fatur: + 'Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, + fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello + defensum dabit et magna inter praemia ducet. + Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas, + sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum + et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.' + + Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens, + telum immane manu quatiens; simul agmine denso + Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis + turba fluit castris: tum caeco pulvere campus + miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus. + Vidit ab adverso venientis aggere Turnus, + videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit + ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos + audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit. + Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto. + Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus + it mare per medium; miseris heu praescia longe + horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas + arboribus stragemque satis, ruet omnia late; + ante volant sonitumque ferunt ad litora venti: + talis in adversos ductor Rhoeteius hostis + agmen agit, densi cuneis se quisque coactis + adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim, + Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates + Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur, + primus in adversos telum qui torserat hostis. + Tollitur in caelum clamor, versique vicissim + pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros. + Ipse neque aversos dignatur sternere Morti + nec pede congressos aequo nec tela ferentis + insequitur: solum densa in caligine Turnum + vestigat lustrans, solum in certamina poscit. + Hoc concussa metu mentem Iuturna virago + aurigam Turni media inter lora Metiscum + excutit et longe lapsum temone relinquit: + ipsa subit manibusque undantis flectit habenas, + cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci. + Nigra velut magnas domini cum divitis aedes + pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo, + pabula parva legens nidisque loquacibus escas, + et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum + stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis + fertur equis rapidoque volans obit omnia curru + iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem + nec conferre manum patitur, volat avia longe. + Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes + vestigatque virum et disiecta per agmina magna + voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem + alipedumque fugam cursu temptavit equorum, + aversos totiens currus Iuturna retorsit. + Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu, + diversaeque vocant animum in contraria curae. + Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat + lenta levis cursu praefixa hastilia ferro, + horum unum certo contorquens dirigit ictu. + Substitit Aeneas et se collegit in arma, + poplite subsidens; apicem tamen incita summum + hasta tulit summasque excussit vertice cristas. + Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus, + diversos ubi sensit equos currumque referri, + multa Iovem et laesi testatus foederis aras + iam tandem invadit medios et Marte secundo + terribilis saevam nullo discrimine caedem + suscitat irarumque omnis effundit habenas. + + Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes + diversas obitumque ducum, quos aequore toto + inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros, + expediat? Tanton placuit concurrere motu. + Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras? + Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis + pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem + excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum + transadigit costas et cratis pectoris ensem. + Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren, + congressus pedes, hunc venientem cuspide longa, + hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum + suspendit capita et rorantia sanguine portat. + Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum, + tris uno congressu, et maestum mittit Oniten, + nomen Echionium matrisque genus Peridiae, + hic fratres Lycia missos et Apollinis agris + et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten, + Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae + ars fuerat pauperque domus nec nota potentum + munera conductaque pater tellure serebat. + Ac velut immissi diversis partibus ignes + arentem in silvam et virgulta sonantia lauro, + aut ubi decursu rapido de montibus altis + dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt + quisque suum populatus iter: non segnius ambo + Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc + fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci + pectora, nunc totis in Volnera viribus itur. + Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem + nomina per regesque actum genus omne Latinos, + praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi + excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter + provolvere rotae, crebro super ungula pulsu + incita nec domini memorum proculcat equorum. + Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi + occurrit telumque aurata ad tempora torquet: + olli per galeam fixo stetit hasta cerebro. + Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu + eripuit Turno. Nec di texere Cupencum + Aenea veniente sui: dedit obvia ferro + pectora, nec misero clipei mora profuit aerei. + Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi + oppetere et late terram consternere tergo + Occidis, Argivae quem non potuere phalanges + sternere nec Priami regnorum eversor Achilles; + hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida, + Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum. + Totae adeo conversae acies, omnesque Latini, + omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus + et Messapus equum domitor et fortis Asilas + Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae, + pro se quisque viri summa nituntur opum vi: + nec mora nec requies, vasto certamine tendunt. + + Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit, + iret ut ad muros urbique adverteret agmen + ocius et subita turbaret clade Latinos. + Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum + huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem + immunem tanti belli atque impune quietam. + Continuo pugnae adcendit maioris imago: + Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum + ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum + concurrit legio nec scuta aut spicula densi + deponunt. Celso medius stans aggere fatur: + 'Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat, + neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito. + Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini, + ni frenum accipere et victi parere fatentur, + eruam et aequa solo fumantia culmina ponam. + Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno + nostra pati rursusque velit concurrere victus? + Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi: + ferte faces propere foedusque reposcite flammis.' + Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes + dant cuneum densaque ad muros mole feruntur. + Scalae improviso subitusque apparuit ignis. + Discurrunt alii ad portas primosque trucidant, + ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis. + Ipse inter primos dextram sub moenia tendit + Aeneas magnaque incusat voce Latinum + testaturque deos, iterum se ad proelia cogi, + bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi. + Exoritur trepidos inter discordia civis: + urbem alii reserare iubent et pandere portas + Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem, + arma ferunt alii et pergunt defendere muros. + Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor + vestigavit apes fumoque implevit amaro: + illae intus trepidae rerum per cerea castra + discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras; + volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco + intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras. + + Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis, + quae totam luctu concussit funditus urbem. + Regina ut tectis venientem prospicit hostem, + incessi muros, ignis ad tecta volare, + nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni: + infelix pugnae iuvenem in certamine credit + exstinctum et, subito mentem turbata dolore, + se causam clamat crimenque caputque malorum, + multaque per maestum demens effata furorem + purpureos moritura manu discindit amictus + et nodum informis leti trabe nectit ab alta. + Quam cladem miserae postquam accepere Latinae, + filia prima manu flavos Lavinia crinis + et roseas laniata genas, tum cetera circum + turba furit: resonant late plangoribus aedes. + Hinc totam infelix volgatur fama per urbem. + Demittunt mentes; it scissa veste Latinus, + coniugis attonitus fatis urbisque ruina, + canitiem immundo perfusam pulvere turpans. + [Multaque se incusat, qui non acceperit ante + Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.] + + Interea extremo bellator in aequore Turnus + palantis sequitur paucos iam segnior atque + iam minus atque minus successu laetus equorum + attulit hunc illi caecis terroribus aura + commixtum clamorem adrectasque impulit aures + confusae sonus urbis et inlaetabile murmur. + 'Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu? + Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?' + Sic ait adductisque amens subsistit habenis. + Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci + aurigae currumque et equos et lora regebat, + talibus occurrit dictis: 'Hac, Turne, sequamur + Troiugenas, qua prima viam victoria pandit; + sunt alii, qui tecta manu defendere possint. + Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet: + et nos saeva manu mittamus funera Teucris. + Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.' + Turnus ad haec: + 'O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem + foedera turbasti teque haec in bella dedisti, + et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo + demissam tantos voluit te ferre labores? + An fratris miseri letum ut crudele videres? + Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem? + Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem + Murranum, quo non superat mihi carior alter, + oppetere ingentem atque ingenti volnere victum. + Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens + adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis. + Exscindine domos (id rebus defuit unum) + perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam? + Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit? + Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes + este boni, quoniam superis aversa voluntas! + Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae + descendam, magnorum haud umquam indignus avorum. + + Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis + vectus equo spumante Saces, adversa sagitta + saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum: + 'Turne, in te suprema salus: miserere tuorum. + Fulminat Aeneas armis summasque minatur + deiecturum arces Italum exscidioque daturum; + iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini, + in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus, + quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat. + Praeterea regina, tui fidissima, dextra + occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit. + Soli pro portis Messapus et acer Atinas + sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges + stant densae, strictisque seges mucronibus horret + ferrea: tu currum deserto in gramine versas.' + Obstipuit varia confusus imagine rerum + Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens + uno in corde pudor mixtoque insania luctu + et furiis agitatus amor et conscia virtus. + Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti, + ardentis oculorum orbes ad moenia torsit + turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem. + Ecce autem flammis inter tabulata volutus + ad caelum undabat vortex turrimque tenebat, + turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse + subdideratque rotas pontisque instraverat altos. + 'Iam iam fata, soror, superant; absiste morari; + quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur. + Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est + morte pati; neque me indecorem, germana, videbis + amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.' + Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis + perque hostis, per tela ruit maestamque sororem + deserit ac rapido cursu media agmina rumpit. + Ac veluti montis saxum de vertice praeceps + cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber + proluit aut annis solvit sublapsa vetustas; + fertur in abruptum magno mons improbus actu + exsultatque solo, silvas armenta virosque + involvens secum: disiecta per agmina Turnus + sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso + sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae, + significatque manu et magno simul incipit ore: + 'Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini; + quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum + pro vobis foedus luere et decernere ferro.' + Discessere omnes medii spatiumque dedere. + + At pater Aeneas audito nomine Turni + deserit et muros et summas deserit arces + praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit, + laetitia exsultans, horrendumque intonat armis; + quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis + cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali + vertice se attollens pater Appenninus ad auras. + Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes + convertere oculos Itali, quique alta tenebant + moenia quique imos pulsabant ariete muros, + armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus + ingentis, genitos diversis partibus orbis, + inter se coiisse viros et cernere ferro. + Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi, + procursu rapido, coniectis eminus hastis, + invadunt Martem clipeis atque aere sonoro. + Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus + congeminant: fors et virtus miscentur in unum. + Ac velut ingenti Sila summove Taburno + cum duo conversis inimica in proelia tauri + frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri, + stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae, + quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur; + illi inter sese multa vi volnera miscent + cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo + colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit: + non alitur Tros Aeneas et Daunius heros + concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet. + Iuppiter ipse duas aequato examine lances + sustinet et fata imponit diversa duorum, + quem damnet labor et quo vergat pondere letum; + Emicat hic, impune putans, et corpore toto + alte sublatum consurgit Turnus in ensem + et ferit: exclamant Troes trepidique Latini, + arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis + Frangitur in medioque ardentem deserit ictu . . . + ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro, + ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem. + Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos + conscendebat equos, patrio mucrone relicto, + dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci. + Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri, + suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst, + mortalis mucro glacies ceu futilis ictu + dissiluit; fulva resplendent fragmina harena. + Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus + et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes + undique enim densa Teucri inclusere corona, + atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt. + + Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta + interdum genua impediunt cursumque recusant, + insequitur trepidique pedem pede fervidus urget: + inclusum veluti siquando flumine nanctus + cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae + venator cursu canis et latratibus instat; + ille autem, insidiis et ripa territus alta, + mille fugit refugitque vias; at vividus Umber + haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti + increpuit malis morsuque elusus inani est. + Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque + responsant circa et caelum tonat omne tumultu. + Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis, + nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem. + Aeneas mortem contra praesensque minatur + exitium, si quisquam adeat, terretque trementis + excisurum urbem minitans et saucius instat. + Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt + huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur + praemia, sed Turni de vita et sanguine certant. + Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris + hic steterat, nautis olim venerabile lignum, + servati ex undis ubi figere dona solebant + Laurenti divo et votas suspendere vestes, + sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum + sustulerant, puro ut possent concurrere campo. + Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam + detulerat fixam et lenta in radice tenebat. + Incubuit voluitque manu convellere ferrum + Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu + non poterat. Tum vero amens formidine Turnus + 'Faune, precor, miserere,' inquit, 'tuque optima ferrum + terra tene, colui vestros si semper honores, + quos contra Aeneadae bello fecere profanos.' + Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit. + Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus + viribus haud ullis valuit discludere morsus + roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat, + rursus in aurigae faciem mutata Metisci + procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit. + Quod Venus audaci nymphae indignata licere + adcessit telumque alta ab radice revellit. + Olli sublimes armis animisque refecti, + hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta, + adsistunt contra certamina Martis anheli. + Iunonem interea rex omnipotentis Olympi + adloquitur fulva pugnas de nube tuentem: + 'Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat? + Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris + deberi caelo fatisque ad sidera tolli. + Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres? + Mortalin decuit violari volnere divom, + aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?) + ereptum reddi Turno et vim crescere victis? + Desine iam tandem precibusque inflectere nostris, + [ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae + saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,] + ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis + Troianos potuisti, infandum adcendere bellum, + deformare domum et luctu miscere hymenaeos: + ulterius temptare veto.' Sic Iuppiter orsus; + sic dea submisso contra Saturnia voltu: + 'Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas, + Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui; + nec tu me aeria solam nunc sede videres + digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa + starem acie traheremque inimica in proelia Teucros. + Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri + suasi et pro vita maiora audere probavi, + non ut tela tamen, non ut contenderet arcum: + adiuro Stygii caput implacabile fontis, + una superstitio superis quae reddita divis. + Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo. + Illud te, nulla fati quod lege tenetur, + pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum: + cum iam conubis pacem felicibus, esto, + component, cum iam leges et foedera iungent, + ne vetus indigenas nomen mutare Latinos + neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari + aut vocem mutare viros aut vertere vestem. + Sit Latium, sint Albani per saecula reges, + sit Romana potens Itala virtute propago: + occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.' + Olli subridens hominum rerumque repertor + 'Es germana Iovis Saturnique altera proles: + irarum tantos volvis sub pectore fluctus. + Verum age et inceptum frustra submitte furorem + do quod vis, et me victusque volensque remitto. + Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt, + utque est nomen erit; commixti corpore tantum + subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum + adiciam faciamque omnis uno ore Latinos. + Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget, + supra homines, supra ire deos pietate videbis, + nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.' + Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit. + Interea excedit caelo nubemque relinquit. + + His actis aliud genitor secum ipse volutat + Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis. + Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae, + quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram + uno eodemque tulit partu paribusque revinxit + serpentum spiris ventosasque addidit alas. + Hae Iovis ad solium saevique in limine regis + adparent acuuntque metum mortalibus aegris, + siquando letum horrificum morbosque deum rex + molitur meritas aut bello territat urbes. + Harum unam celerem demisit ab aethere summo + Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit. + Illa volat celerique ad terram turbine fertur. + Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta, + armatam saevi Parthus quam felle veneni, + Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit, + stridens et celeris incognita transilit umbras: + talis se sata Nocte tulit terrasque petivit. + Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni, + alitis in parvae subitam conlecta figuram, + quae quondam in bustis aut culminibus desertis + nocte sedens serum canit importuna per umbras, + hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora + fertque refertque sonans clipeumque everberat alis. + Olli membra novus solvit formidine torpor, + adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. + At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas, + infelix crinis scindit Iuturna solutos, + unguibus ora soror foedans et pectora pugnis: + 'Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare? + Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem + arte morer? Talin possum me opponere monstro? + Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem, + obscenae volucres: alarum verbera nosco + letalemque sonum, nec fallunt iussa superba + magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit? + Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast + condicio? Possem tantos finire dolores + nunc certe et misero fratri comes ire per umbras! + Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum + te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet + terra mihi Manisque deam demittet ad imos?' + Tantum effata caput glauco contexit amictu + multa gemens et se fluvio dea condidit alto. + + Aeneas instat contra telumque coruscat + ingens arboreum et saevo sic pectore fatur: + 'Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas? + Non cursu, saevis certandum est comminus armis. + Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid + sive animis sive arte vales; opta ardua pennis + astra sequi clausumve cava te condere terra.' + Ille caput quassans 'Non me tua fervida terrent + dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.' + Nec plura effatus saxum circumspicit ingens, + saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat, + limes agro positus, litem ut discerneret arvis. + Vix illud lecti bis sex cervice subirent, + qualia nunc hominum producit corpora tellus: + ille manu raptum trepida torquebat in hostem + altior insurgens et cursu concitus heros. + Sed neque currentem se nec cognoscit euntem + tollentemve manus saxumve immane moventem; + genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis. + Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus, + nec spatium evasit totum neque pertulit ictum. + Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit + nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus + velle videmur et in mediis conatibus aegri + succidimus, non lingua valet, non corpore notae + sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur: + sic Turno, quacumque viam virtute petivit, + successum dea dira negat. Tum pectore sensus + vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem + cunctaturque metu letumque instare tremescit; + nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem, + nec currus usquam videt aurigamve sororem. + Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat, + sortitus fortunam oculis, et corpore toto + eminus intorquet. Murali concita numquam + tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti + dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar + exitium dirum hasta ferens orasque recludit + loricae et clipei extremos septemplicis orbes. + Per medium stridens transit femur. Incidit ictus + ingens ad terram duplicato poplite Turnus. + Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit + mons circum, et vocem late nemora alta remittunt + Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem + protendens, 'Equidem merui nec deprecor,' inquit: + 'utere sorte tua. Miseri te siqua parentis + tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis + Anchises genitor), Dauni miserere senectae + et me seu corpus spoliatum lumine mavis + redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas + Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx: + ulterius ne tende odiis.' Stetit acer in armis + Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit; + et iam iamque magis cunctantem flectere sermo + coeperat, infelix umero cum apparuit alto + balteus et notis fulserunt cingula bullis + Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus + straverat atque umeris inimicum insigne gerebat. + Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris + exuviasque hausit, furiis accensus et ira + terribilis, 'Tune hinc spoliis indute meorum + eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas + immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,' + hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit + fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra + vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. + + + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of The Aeneid, by Virgil + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THE AENEID *** + +***** This file should be named 227.txt or 227.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/2/227/ + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |