1 files changed, 4095 insertions, 0 deletions

diff --git a/21954-8.txt b/21954-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..06517f2
--- /dev/null
+++ b/21954-8.txt
@@ -0,0 +1,4095 @@
+The Project Gutenberg EBook of Het moderne Egypte: Wat er te zien en te
+hooren valt tusschen Kaïro en Faschoda, by A. B. de Guerville
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Het moderne Egypte: Wat er te zien en te hooren valt tusschen Kaïro en Faschoda
+       De Aarde en haar Volken, 1908
+
+Author: A. B. de Guerville
+
+Release Date: June 28, 2007 [EBook #21954]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET MODERNE EGYPTE ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+HET MODERNE EGYPTE
+
+WAT ER TE ZIEN EN TE HOOREN VALT TUSSCHEN KAÏRO EN FASCHODA.
+
+Naar het Fransch van A. B. de Guerville.
+
+
+Toen ik den vorigen herfst in Caux vertoefde, dat ideale
+Alpenstationnetje boven Territet aan het meer van Genève, ontmoette
+ik daar een mijner vrienden uit de jeugd, een diplomaat, die tien
+jaren van zijn leven in Egypte had doorgebracht.
+
+"Ik heb uw 'In Japan' gelezen," zei hij, "en nu ben ik besloten,
+naar het land der chrysanthemums te gaan; ga met mij mee, om je oude
+liefde terug te zien!"
+
+"Neen, mijn waarde," antwoordde ik, "ik ga integendeel naar het
+land, waar jij zoo vol van bent, niet naar de moesme's, maar naar
+de mummies."
+
+"Naar Egypte? Wat benijd ik je! Dat is een heerlijk
+winterverblijf. Maar weet wel, dat je er niet enkel mummies ontmoet;
+wat de vrouwen aangaat,... maar dat zul je zelf wel zien! Ga je
+er weer een boek over schrijven? Ja? Dan benijd ik je niet langer;
+dan beklaag ik je uit den grond van mijn hart, want die egyptische
+quaestie, daar is eenvoudig niet uit te komen; er bestaat geen
+ingewikkelder vraagstuk."
+
+"Ik lach wat met de egyptische quaestie! Ik ga om het land; de
+bewoners, hun zeden..."
+
+"Goed zoo! Maar ik tart je, om daarover te spreken, zonder te roeren
+aan de duizend en één lastige vraagstukken van financiëelen en
+politieken aard, waar je in Egypte dadelijk tot over de ooren in zit."
+
+Mijn vriend had gelijk. Ik had eigenlijk geen voorstelling van de
+zware taak, die ik op mij had genomen. In enkele maanden Egypte te
+willen begrijpen en in een enkel boekdeel zijn roemrijk verleden,
+zijn krachtig en werkzaam heden, zijn hoopvolle toekomst te willen
+beschrijven, is een onbegonnen werk. Ik wil daar dan ook niet mee
+beginnen. Ik ga maar indrukken geven, beelden van mijn reis van Kaïro
+naar Faschoda, en als ik er nu en dan eens een beschouwing aan toevoeg
+over staatkunde en financiën en godsdienst, dan heb ik uit de beste
+bronnen geput, namelijk uit wat ik hoorde van de hoogste egyptische
+ambtenaren; van Engelschen, Franschen en anderen, allen mannen van
+talent en gevoel, die in de paleizen, de ministeries, de legaties,
+de weinige groote industriëele ondernemingen, onafgebroken werken
+aan den opbouw van Egypte.
+
+En kon ik nu maar twintig deelen schrijven in plaats van twintig
+hoofdstukken!
+
+
+
+"Wat hoor ik, je gaat naar Egypte onder duitsche vlag!" zei een mijner
+vrienden te Marseille, en voegde er somber aan toe: "Waar moet het
+heen? Eerst laten wij, Franschen, Egypte aan de Engelschen over, en
+nu laten we de Duitschers den baas spelen in de Middellandsche Zee,
+en die duivelsche Teutonen zijn overmoedig genoeg, om een expressen
+dienst van paketbooten te openen tusschen Alexandrië en Marseille!"
+
+Het ging mijn braven Marseillaan werkelijk aan het hart, en hij
+had er reden voor. Inderdaad, terwijl de telkens terugkeerende
+werkstakingen de groote fransche havens met ondergang bedreigen en
+allen ondernemingslust fnuiken, werken de Engelschen, de Duitschers,
+de Italianen onafgebroken, om zich daar te doen gelden, waar de
+Franschen nog heeren en meesters waren.
+
+Door het in het leven roepen van den nieuwen dienst tusschen Marseille
+en Alexandrië, met een oponthoud van achttien uren in Napels, en
+door daar twee van zijn mooiste stoombooten, de "Schleswig" en de
+"Hohenzollern" voor te bestemmen, heeft de Norddeutsche Lloyd van
+Bremen weer een van zijn meesterstukken volbracht.
+
+Omdat ik het comfort van die nieuwe lijn had hooren roemen, wenschte ik
+er kennis mee te maken, en ik heb bevonden, dat de lof niet overdreven
+is geweest.
+
+Na een vijfdaagsche reis met weinig goed weêr wierp de "Schleswig"
+in de haven van Alexandrië het anker uit. Dadelijk waren wij omringd
+door een massa booten met Egyptenaren, die vervaarlijk schreeuwden,
+waarbij ze met niet minder kracht door Turken en Arabieren in hun
+eigen booten werden ondersteund. Binnen enkele seconden was het schip
+bezet door een bonte menigte van gidsen, tolken, hotelportiers,
+schippers, agenten van reisbureau's en dergelijke personen. Een
+babylonische spraakverwarring heerschte er aan boord, en de arme
+verschrikte toerist ziet met ontzetting, hoe vijftig bruine of zwarte
+duivels zich storten op zijn bagage. Maar dan verschijnt op het rechte
+oogenblik iemand van de firma Cook, die met een stentorstem u toeroept,
+dat ge u niet ongerust behoeft te maken, want dat hij zich met alles
+belast. Daar daagt op het dek een kolossale Arabier op met een staf
+van sterke dragers, wier bovenlijf in een rood buis is gestoken,
+waarop in witte letters: "Thos. Cook and Son".
+
+En als door een tooverslag is de orde hersteld, als een generaal op het
+slagveld geeft de agent van de heeren Cook zijn bevelen aan de dragers,
+staat beleefd de reizigers te woord met uitleggingen en verklaringen
+en als men zich ongerust maakt over de douaneformaliteiten, glimlacht
+hij en zegt geruststellend: "Er is geen douane voor u. Wij hebben
+de speciale vergunning verkregen, alle bagage der reizigers te mogen
+laten passeeren, zonder dat zij geopend wordt. U heeft ons slechts uw
+recu's ter hand te stellen en u vindt uw bagage òf in het hotel, dat
+u ons zult opgeven òf aan het station, gereed om met u naar Kaïro te
+reizen." De directeuren van dit reisagentschap zijn niet ten onrechte
+de niet gekroonde koningen van Egypte en het Oosten genoemd.
+
+Moest niet keizer Wilhelm op zijn reis in Palestina zich met al
+de zijnen in handen stellen van de heeren Cook, als ieder gewoon
+toerist? De witte barken van het agentschap omringen nu de "Schleswig"
+en met al onze bagage waren we er weldra in geïnstalleerd.
+
+Om twaalf uur bestormden wij de express naar Kaïro, en de luxetrein,
+van alle gemakken voorzien, bracht ons in drie uren naar de hoofdstad
+door groote, goed bebouwde vlakten en wijde maïsvelden. Men zou zich
+kunnen verbeelden, in het Westen van Amerika te zijn, als zich niet
+nu en dan de kolossale gepluimde palmen aan het oog vertoonden. Dan
+waren er dorpjes van gele leemen hutten met platte daken, waar stroo op
+gedekt was en die meteen dienden voor kippenloop en geiten-, schapen-
+en varkensstallen.
+
+Op de slechte wegen gingen kameelen met zware lasten langzaam
+voort in gelijkmatigen pas met den kleinen kop omhoog op den langen
+hals. Hun logge gang doet nog te opvallender den gang van de egyptische
+ezels uitkomen, dien sierlijken, vluggen gang, die hen zoozeer doet
+verschillen van de broeders in Europa.
+
+En toen Kaïro! Welk een veranderingen in weinige jaren! Men praat van
+amerikaansche steden, die snel als paddestoelen verrijzen, maar wie
+heeft ooit een oude oostersche stad zich zoo snel zien verjongen en
+zoo volkomen zien ontwaken tot een nieuw leven als Kaïro na 1882, toen
+Engeland de stad als met het stokje van een tooverfee aanraakte? De
+vorderingen zijn zoodanig, dat men na ieder vijftal jaren weer veel
+veranderingen en verbeteringen aantreft.
+
+Alleen de hoofdstraat, Shariah-Kamel en het Operaplein zijn weinig
+veranderd. Dat is nog altijd het drukste hoekje van de stad; daar
+verdringt zich van den morgen tot den avond een dichte, bonte menigte.
+
+Het zou niet mogelijk wezen, iets schilderachtigers te bedenken,
+dan dit levend en bewegend panorama, waar het Oosten en het Westen
+samenkomen en zonder eenigen schok op de natuurlijkste manier van de
+wereld ineensmelten.
+
+Het oog wordt allereerst getroffen door tallooze roode puntjes,
+waar balletjes van zwarte zijde langs dansen. Dat is de fez, die op
+zooveel verschillende hoofden rust, hoofden verschillend van type en
+ras. Men ziet de heeren ver in de meerderheid, en zij hebben geen
+andere oostersche kenmerken dan die fez, want ze kleeden zich naar
+europeeschen trant, en velen naar den allerlaatsten smaak.
+
+In de menigte ziet men negers, Arabieren in wijde gewaden, joden
+met onrustige oogen, eunuchen, knappe egyptische soldaten, en onder
+al die oosterlingen toeristen uit aller heeren landen, die alle
+mogelijke talen spreken, vrouwen uit de groote en de halve wereld,
+en hier en daar een gesluierde oostersche, die stil en geheimzinnig
+zich voortspoedt.
+
+De terrassen voor de koffiehuizen zijn alle bezet, en men drinkt er de
+eeuwige turksche koffie en rookt de eeuwige egyptische sigaretten. Maar
+praten kan men moeilijk op straat, want de straatverkoopers maken een
+heidensch leven. Ze verkoopen van alles, loterijbriefjes, briefkaarten,
+waslucifers, dadels, couranten, honig en zelfs vleesch en visch. Er
+zijn vertooners van geleerde aapjes, arme Italianen, die afschuwelijke
+violen mishandelen, een leger schoenpoetsers, en eindelijk, juist als
+voor het Grand Hotel te Parijs, gidsen, die op klanten uit zijn en
+die u voor een paar piasters alle merkwaardigheden van Kaïro willen
+laten zien.
+
+Op de buitenwegen is het al even druk. De victoria's, met vlugge
+paarden bespannen, de karretjes, die als omnibussen voor de
+inboorlingen dienst doen en vol mannen of vrouwen en kinderen zitten,
+de wielrijders, de auto's, een oneindig aantal ezels met allerlei
+personen en goederen beladen, fabelachtig bepakte kameelen, dat alles
+warrelt er dooreen.
+
+Met luidklinkend gebel vertellen u de electrische trams, dat Kaïro
+een moderne stad is. Die trams zijn van een belgische maatschappij,
+die veel geld verdient, maar niet veel zorg besteedt aan het gemak
+der reizigers. De wagens zijn vuil en de conducteurs oneerlijk. Er is
+een afgesloten gedeelte voor de haremdames, maar vreemde dames mogen
+er geen gebruik van maken. Te gaan zitten naast een stoffigen neger
+is niet aangenaam.
+
+In de Shariah-Kamel, op het Operaplein en in aangrenzende streken
+heeft men mooie winkels. De juweliers hebben prachtige uitstallingen;
+er zijn veel parfumeriewinkels en nog meer banketbakkers. Noga en
+turksche lekkernijen verkoopt men er wel; maar ge moet die zoeken
+achter in den winkel; de voorgevel is voor zwitsersche chocolade; de
+Gala Peter en de andere melkchocoladen hebben Egypte en zijn liefde
+voor zoetigheid voor zich veroverd.
+
+Maar zoo dan al dat schilderachtige hoekje van Kaïro niet veranderd
+is, het overige deel van de stad doet het wel. De bevolking schijnt
+aangegrepen door een dolle haast, om te bouwen. Reuzengroote, in
+appartementen verhuurde huizen, groote paleizen en prachtige hôtels
+vormen nieuwe wijken, waar tien jaren geleden slechts tuinen werden
+gezien.
+
+Egypte beleeft tegenwoordig een tijdperk van ongewonen bloei. Iedereen
+verdient geld als water en daar de waarde van huizen en grond dagelijks
+toeneemt, gaat ieder, die over kapitaal beschikt, aan het bouwen.
+
+Tot voor weinige jaren gaven Egyptenaren van de middelklasse nog in het
+geheel niet om comfort; gezinnen van twintig en meer personen woonden
+in een paar vertrekken in vuile wijken. Nu is dat alles veranderd;
+de familiën splitsen zich; de getrouwde kinderen willen op zichzelf
+wonen en geven de voorkeur aan de nieuwe, gezonder en frisscher wijken.
+
+Duizenden, die op den grond sliepen in hun vertrekken naar turkschen
+trant, willen thans europeesche ledikanten hebben, en vorken en messen
+vervangen met voordeel vinger en duim.
+
+De snelle vlucht, die de stad heeft genomen, gaat nog onophoudelijk
+voort en dringt zelfs tot de omringende woestijn door, op welker
+verovering energieke kapitalisten het voorzien hebben. Boghos Nubar
+pacha, zoon van den beroemden staatsman, staat aan het hoofd van een
+maatschappij, die groote terreinen in de woestijn heeft aangekocht
+voor de poorten van Kaïro, om daar een geheel nieuwe wijk te bouwen,
+een stadje, zou men het kunnen noemen.
+
+In den loop van hetgeen volgen zal, moet ik zoo dikwijls uitweiden
+over de bekoring van Kaïro als winterverblijf, en ik zal het verblijf
+daar zoo van harte aanbevelen aan allen, die het slechte jaargetijde
+willen doorbrengen in een heerlijk klimaat en in omstandigheden,
+waarin het hun aan niets ontbreekt, wat comfort aangaat, in een land,
+rijk aan historische herinneringen en vol kunstschatten, dat ik hoop
+wel gerechtigd te wezen, om, zonder dat men mij kan verwijten, Egypte
+onrecht te doen, den wensch uit te spreken naar een verbetering,
+waardoor Kaïro bevrijd moge worden van de plaag, die een geesel is
+voor het land der Farao's, het stof.
+
+Als er tegenwoordig niet genoeg water in de stad beschikbaar is,
+om die kwelling voldoend te bestrijden, laat men het dan van elders
+laten komen, of laat men andere middelen aanwenden, dat er een eind
+kome aan die opwolking van stof en vuil, die zoo hoogst onaangenaam
+zijn en bovendien gevaar meebrengen.
+
+Als er geen stofplaag meer in Kaïro zal wezen en als er riolen zullen
+zijn en de trams zindelijk zullen wezen, de apothekers geen afzetters
+en de koetsiers niet brutaal zullen zijn en niet wreed voor hunne
+arme paarden en het leven over het algemeen iets minder duur, dan
+zal het in den winter een aardsch paradijs mogen heeten.
+
+Gedurende de maanden, dat het seizoen duurt, zijn de hotels
+het middelpunt van het mondaine verkeer, want in dat opzicht is
+Kaïro veel meer een badplaats dan een hoofdstad. Het moet gezegd,
+dat die hotels ook inderdaad aantrekkelijk zijn. Ze zijn grootsch
+en vereenigen westersch comfort en oostersche weelde. Nog slechts
+enkele jaren geleden telde Kaïro maar een enkel hotel, waar men weelde
+aantrof, namelijk het Shepheard's hotel in het midden der stad in de
+heerlijke tuinen, die oorspronkelijk hadden behoord bij het paleis van
+Kiamil, dochter van Mohammed Ali. Daar kwamen historische personen,
+beroemdheden en diplomaten samen, en de naam is in de heele wereld
+bekend. Het lot van het hotel berust tegenwoordig in de handen van een
+energieken man, den heer Charles Baelher, die het vak grondig kent
+en ook bestuurder is van het Ghezireh Palace. Die beide prachtige
+hotels zouden voor den roem der hotels in de stad kunnen volstaan,
+maar de heer Georges Nungovich was ondernemend genoeg, een even groot
+en mooi te bouwen, en het Savoy hotel verrees. Die drie verdeelen nu
+de deftige en groote wereld onder elkaar, en de souvereinen en prinsen,
+die Egypte bezoeken, stappen er af.
+
+De heer Nungovich heeft nog twee andere groote hotels in Kaïro,
+het Continental op het Operaplein en het Hotel d'Angleterre, dat
+meer ter zijde ligt en kalmer is, maar even modern. Nungovich is een
+zeer bekende figuur in Kaïro. Evenals de amerikaansche milliardairs
+heeft hij zijn loopbaan onder aan de ladder begonnen in de hall van
+een hotel. Hij verbergt dat niet, maar is er integendeel trotsch
+op. Enkele jaren later vertrouwden engelsche officieren, die zijn
+intelligentie en zijn eerlijkheid hadden opgemerkt, hem de leiding op
+in hun cantine. Nog iets later vinden we hem terug als bestuurder van
+het hotel d'Angleterre, en op dien tijd, meen ik, bewees hij aan het
+engelsche leger een dienst, dien de officieren nooit hebben vergeten
+en die hem, als het ware, stempelde voor den officiëelen hotelier
+der officieren van Zijne britsche Majesteit. Ten gevolge van het
+een of andere voorval verscheen onverwacht een engelsch regiment in
+Kaïro. Er was geen enkele schikking getroffen om het te ontvangen
+en geen kwartier gemaakt voor de officieren, die niet wisten, waar
+te gaan logeeren. Aan het station vonden ze den heer Nungovich, die
+den kolonel verklaarde, dat hij in het Hotel d'Angleterre kamers in
+gereedheid had laten brengen voor alle officieren van het regiment.
+
+Gedurende de weinige dagen, dat ze er vertoefden, werden de officieren
+koninklijk onthaald en toen ze bij hun vertrek hun nota's vroegen,
+werd hun geantwoord: "Die zijn er niet. De heer Nungovich is al te
+gelukkig, de officieren van Zijne Majesteit te hebben ontvangen."
+
+Talrijk zijn de gekroonde hoofden, die in de laatste jaren naar Kaïro
+zijn gekomen en die den heer Nungovich met hun vertrouwen hebben
+vereerd. Natuurlijk is er naijver tusschen de hotels Baelher en
+Nungovich, maar die naijver doet hun geen kwaad en hij is uitmuntend
+voor de vreemdelingen, want in alle doet men daardoor het onmogelijke
+om den lof der bezoekers te verdienen. Trouwens de wedijver is meer
+denkbeeldig dan werkelijk, en heeft ook eigenlijk thans geen reden van
+bestaan meer, nu alle hotels een verzekerde toekomst hebben en een
+goeden naam, terwijl er aan de vier hoeken van Kaïro andere groote
+hotels worden gebouwd, om aan de nu reeds "ouden" concurrentie aan
+te doen.
+
+Inderdaad kunnen alle hotels niet meer den enormen toevloed van
+vreemdelingen bergen, Europeanen en Amerikanen, die den winter in
+Kaïro komen doorbrengen. Verleden jaar wist men niet meer, waar ze te
+bergen, en men heeft mij gezegd, dat op één oogenblik oude wagons-lits
+als geïmproviseerde hotels dienst moesten doen.
+
+Die vreemdelingenstroom, die Egypte overstroomt, behoort tot wat
+de hoteliers een "clientèle de grand luxe" noemen. Er is inderdaad
+geld, veel geld noodig, om er den winter te slijten, en diegenen, die
+uit alle oorden van de wereld komen, om van het heerlijk klimaat te
+genieten, hebben er hun zakken vol van en geven met gulheid uit. Er
+is onbeschrijfelijk veel weelde, een onafgebroken opeenvolging van
+bals en feesten van allerlei aard.
+
+Bovendien is er in de lucht van Egypte iets opwekkends, dat als tot
+weelde-uitgaven en levensgenot prikkelt.
+
+Buiten de groepen van de zeer rijke en deftige hotels kent men in
+Kaïro nog de officiëele, de engelsche en de inlandsche wereld. Die
+laatste is moeilijk te omschrijven en bestaat uit zeer rijke en zeer
+gastvrije menschen, Grieken en Levantijnen vooral, die sinds tal van
+jaren in Egypte wonen en de groote handels- en industrieondernemingen
+in handen hebben evenals den geldhandel. Ze bezitten prachtige
+huizen, ware paleizen, en leven in de grootste weelde. De oorsprong
+van verscheiden dier fortuinen kan niet al te veel navraag lijden;
+maar hij is dan ook dikwijls achter een dikken sluier verborgen, die
+alleen een enkele maal eens wordt opgeheven door den een of anderen
+ouden ingewijde.
+
+De engelsche wereld, nu eens zonder de officiëele personen beschouwd,
+is talrijk en trekt den neus op voor de familiën uit het land
+zelf. Voor de Engelschen zijn Egyptenaren, Grieken, Turken, Armeniërs
+allen negers. Ik maak geen grapjes, en hoe vreemd het moge schijnen,
+ontwikkelde, verstandige en alleraardigste Engelschen zullen van een
+Griek praten als van "that black man" of "that nigger".
+
+Zelf weer door de officiëele wereld niet voor vol aangezien, leeft
+het engelsche uitgaande publiek als op een eilandje, waar ze het best
+maken met al hun sport. De Engelschman rijdt er paard, vaart met zijn
+jacht, doet aan voetbal, tennis, polo en is tevreden en welvarend.
+
+Er is in de wereld geen verrukkelijker weg dan de breede en mooie
+avenue, die Kaïro met de pyramiden van Ghizeh verbindt aan den ingang
+der woestijn. De weg is een tiental kilometers lang en aan beide
+kanten staan prachtige en reusachtig groote boomen. Het is er op
+alle uren van den dag druk. Des morgens vertoonen er zich de heeren
+en de dames te paard; dan ook de ezels en muildieren en de lange
+rijen kameelen, die naar de markt gaan of ervan terugkeeren. In den
+namiddag rijdt er het elegante Kaïro in rijtuigen of automobielen,
+en aan den linker kant van den weg brengt de electrische tram het
+moderne, luidruchtige, vervelende element. Die breede weg werd in
+enkele weken door den khedive Ismaël aangelegd in den tijd van de
+opening van het Suezkanaal, opdat keizerin Eugenie, voor wie ook het
+rijke Ghezireh Palace was gebouwd, in haar rijtuig tot aan de beroemde
+pyramiden zou kunnen rijden.
+
+O, die pyramiden, wat een dingen hebben zij al niet gezien in
+de veertig en meer eeuwen vóór de heldendaden van Bonaparte en
+daarna! Egyptenaren, Grieken, Turken, Franschen, Engelschen hebben in
+de buurt om beurten hun tenten en hun vlaggen geplant, en tegenwoordig
+komen de toeristen zich er verbroederen in een pelgrimstocht van
+nieuwsgierigheid en pret.
+
+Men gaat erheen om verschillende redenen. Vooreerst omdat het de
+Pyramiden zijn, die men moet hebben gezien, om over de steenkolossen
+te kunnen meepraten. In de tweede plaats omdat ze een aangenaam doel
+zijn voor een uitstapje en dat de woestijn met haar opwekkende, zuivere
+lucht een groote bekoring uitoefent. Enkelen komen er, om zich te laten
+photografeeren met de Pyramiden, om aan de ongeloovigen overtuigend
+te bewijzen thuis, dat ze er wezenlijk geweest zijn; maar helaas,
+hoevelen van hen zijn gefopt geworden door den photograaf, die maar een
+pseudo-photograaf was en wiens toestel een ledig sigarenkistje was met
+een zwarten doek erover! Na dan een poos geposeerd te hebben, gaf men
+zijn naam en adres op, offerde zijn tien gulden, om eenige dagen later
+te vernemen, dat men alles bedorven had door een zenuwachtige beweging!
+
+De nabijheid der Pyramiden wordt onveilig gemaakt door de troepen
+Bedoeïenen, die wilden uit de woestijn, die van roof en afzetterij
+leven. In hun lange jurken, met een tulband op het hoofd en goed
+gewapend, komen ze op de toeristen af en doen allerlei aanbiedingen
+voor een bezoek aan den Sfinx en de Pyramiden of voor de beklimming
+van deze laatste.
+
+De beklimming van de Groote Pyramide is moeilijk en vermoeiend. De
+snelheid, waarmee de Bedoeïenen er tegen opklauteren, is werkelijk
+phenomenaal. Een menigte toeristen laten er zich toe verleiden. Twee
+Bedoeïenen zijn gewoonlijk voldoende, om er een man tegen op te
+hijschen; maar ze ondernemen het werk met hun drieën, als er een dame
+in het spel is.
+
+Aan den voet der Pyramiden bij den ingang der woestijn vindt men een
+der beste egyptische hotels, het Mena House. Op het theeuur zijn
+de terrassen bezet door een vroolijke en luidruchtige menigte. De
+onmetelijke en prettige salons, de heerlijke eetzaal, een overvloedige
+en uitstekende keuken, een reusachtig zwembassin in de open lucht,
+velden voor tennis en croquet maken van dat hotel een der aardigste
+verblijven van Egypte. De stallen zijn uitmuntend voorzien, en men
+kan er tegen matige prijzen rijtuigen krijgen, rijpaarden, kameelen
+en zandwagens, dat zijn karretjes, waarvan de wielen zoo breed zijn,
+dat ze over het zand glijden zonder erin te zakken, waardoor men,
+zonder zich te vermoeien, mooie tochtjes in de woestijn kan doen.
+
+Er worden dikwijls bij Mena House groote sportfeesten gegeven, die druk
+bezocht werden. De wedrennen van kameelen zijn allerdolst. Die dieren
+begrijpen precies, waar het om gaat en stellen het grootste belang
+in den strijd, dien ze willen winnen. Den vorigen winter greep een
+kameel, die boos was, dat een ander hem voorbij streefde, den ruiter
+van den mededinger bij het been en gaf er een leelijken knauw in.
+
+Op een half uur sporens afstands van Kaïro ligt een andere, ook zeer
+bekoorlijke en veelbezochte plek, eveneens in de woestijn, maar
+in een andere richting. Dat is Heloean, een dorp, beroemd om zijn
+zwavelhoudend water. De badinrichting, het Grand Hotel en het Badhotel
+behooren aan de maatschappij der Nungovich-hotels en zijn, zooals
+men verwachten kan, in alle opzichten uitstekend. Hier is geen stof,
+geen vuil, geen rumoer. Een droge lucht, die opwekkend en heerlijk is
+en een ideale kalmte. Er is daar nog een zeer goed hotel, het Tewfik
+Palace, en dan heeft men er veel pensions. Heloean ligt tegen bergen
+aan en op een van deze vindt men een hotel-sanatorium, El Ayat, dat een
+paar jaren geleden geopend is. In dat heerlijk gelegen huis vinden de
+zieken en herstellenden alle mogelijke comfort en zorgvolle verpleging.
+
+Er is te Heloean een uitstekende golfclub en een renbaan, die alle
+gasten van Kaïro samenbrengen.
+
+
+
+In 1892 volgde de tegenwoordige khedive zijn vader Tewfik Pacha op. Die
+laatste was vrij plotseling gestorven; maar het schijnt haast, alsof
+hij een voorgevoel van zijn vroegen dood heeft gehad, want toen de
+kroonprins uit Weenen, waar hij studeerde, eenige maanden vóór het
+overlijden van zijn vader de vacantie in Egypte doorbracht, liet Tewfik
+den kroonprins Abbas meerderjarig verklaren, ofschoon de prins er nog
+niet den vereischten leeftijd voor had bereikt. Door het besluit werd
+een regentschap vermeden en daardoor kon de tegenwoordige khedive
+den troon bestijgen, ofschoon hij wettig nog niet meerderjarig was.
+
+De jonge Abbas Hilmi had terstond een zeer besliste meening over zijn
+rechten en plichten als souverein. Daar hij nog niet persoonlijk had
+ervaren, welke rol Engeland in Egypte speelde, moest hem natuurlijk
+de tegenwoordigheid van een vreemd leger in zijn vaderland hinderen,
+en zoo kwam hij er dan ook terug met een hart vol vrees.
+
+Lieden uit zijn omgeving en meer of minder officiëele vreemdelingen
+maakten van deze stemming gebruik, om den jongen en toen nog onervaren
+vorst te drijven tot een openlijke breuk met Engeland, door hem te
+verzekeren, dat op den dag van den strijd de fransche bajonnetten en
+de russische Kozakken achter hem zouden staan.
+
+Dapper en vol zelfbeheersching, wees hij den Engelschen op een goeden
+dag de deur; toen omziend, om te zien, wie hem volgden, vond hij
+een ledig... Diegenen zelfs, die hem geraden hadden, hielden zich
+lafhartig schuil op het oogenblik van den strijd.
+
+In 1878 had Engeland vóór de poorten van Konstantinopel aan Rusland
+een "Halt!" toegeroepen, en het groote keizerrijk had geen schrede
+verder gedaan.
+
+Twintig jaren later te Faschoda riep Engeland Frankrijk een
+"Achterwaarts!" toe, en de rijke en machtige Republiek moest wijken
+voor de keizerin der zeeën...
+
+Zoo ook antwoordden de Engelschen op de afwerende beweging van den
+khedive: "Wij zijn de sterksten en wij zullen blijven!" En Egypte,
+dat nog zwak was op dat oogenblik, moest zich schikken.
+
+Het is waar, dat Engeland den goeden smaak had, erbij te voegen:
+"Wij wenschen slechts uw belang; wij erkennen uw souvereiniteit en
+wij willen niets anders dan u helpen met al onze krachten, om uw land
+een herleving te doen ondergaan." Het was een harde slag, maar hij had
+voor Zijne Hoogheid meer waarde dan tien jaren van levenservaring. De
+jonge vorst kende van dien tijd af de waarde van de vriendschap,
+de zwakheid van zijn eigen land en wat hijzelf vermocht.
+
+Hij nam in het administratieve den raad van Engeland aan, maar bewaarde
+al zijn vorstelijke prerogatieven en wist ze te doen eerbiedigen. In
+den aanvang weigerde hij de hem toegestoken hand aan te nemen, want hij
+wilde, eer hij den Engelschen zijn vertrouwen schonk, hen aan het werk
+zien, zoodat de betrekkingen koel, officiëel en uit de hoogte waren.
+
+Met buitengewone wilskracht begon hij studie te maken van de behoeften
+van zijn land, en langzamerhand begon hij te bemerken, dat Engeland
+woord hield en dat er eerlijk en trouw voor het wezenlijk belang van
+Egypte werd gewerkt.
+
+Toen, maar ook toen eerst, aanvaardde hij het verdrag en in het
+jaar van de toenadering tusschen Frankrijk en Engeland bracht Zijne
+Hoogheid een vriendschapsbezoek aan koning Eduard en werd in Londen
+gevierd en geëerd.
+
+In den loop der vele gesprekken, die ik met den khedive heb
+mogen voeren, heeft hij mij zelf verzekerd, dat zijn betrekkingen
+met Engeland en de staatssecretarissen en andere raadgevers en
+ambtenaren van engelschen landaard uitstekend zijn, dat er van zijn
+kant, noch van dien der egyptische ministers eenige wensch bestaat,
+om het beschavingswerk op eenige wijze te hinderen en dat zij allen
+van ganscher harte aan de opleving van Egypte meewerken.
+
+In het kort, ik kan verklaren, dat Zijne Hoogheid tevreden is over
+den tegenwoordigen staat van zaken, en zoolang Egypte niet een graad
+van beschaving heeft bereikt en niet machtig genoeg is geworden, om
+in alles op eigen wieken te drijven, geeft hij er verre de voorkeur
+aan, op Engeland te steunen en gebruik te maken van de lessen en
+raadgevingen der bekwaamste kolonisators ter wereld dan een steun te
+zoeken bij andere mogendheden.
+
+Maar dit belet Abbas Hilmi niet, voor sommige van die mogendheden een
+oprechte vriendschap te gevoelen en een groote bewondering. Zijne
+Hoogheid heeft voor Frankrijk een voorkeur, die hij zeer beslist
+aan den dag legt, en elk jaar komt hij zijn vacantie te Divonne
+doorbrengen, waar hij dan rustig leeft als een gewoon, eenvoudig,
+deftig reiziger.
+
+De volksfantazie, die ervan houdt, zich den khedive voor te
+stellen als wonend in een weelderig paleis, zijn dagen slijtend
+op gemakkelijke sofa's en divans tusschen zachte kussens, omringd
+door de vrouwen van zijn harem, terwijl hij lekkernijen eet en een
+narghileh rookt, die volksverbeelding zou zeer verrast wezen, als
+ze bespeurde, wat inderdaad een feit is, dat de khedive de man is,
+die het van alle Egyptenaren het drukst heeft. Men zou bijna geen
+gevulder en beziger leven kunnen leiden. Zijn officiëele plichten,
+het bestudeeren van wetten, het onderteekenen van besluiten, het
+presideeren van ministersvergaderingen, het verleenen van audiënties,
+het houden van recepties, het bijwonen van parades, al die bezigheden
+van een souverein zouden voor velen reeds een zware taak zijn. En
+toch vindt Z.H. buiten dat alles den tijd nog in het groot aan
+landbouw en veeteelt te doen, zijn grondbezit steeds uit te breiden,
+heele wijken te laten bouwen bij steden en dorpen in het open land,
+reuzenuitgestrektheden vruchtbaar te laten maken ter ontginning, en
+zijn groote goederen te doorreizen per spoor, met zijn jacht, in een
+dahabieh, per rijtuig, per automobiel, te paard of op een kameel en
+dan nog, om van zijn eigen penningen een spoorlijn te laten bouwen,
+die Egypte met Tripolis zal verbinden. En denk nu niet, dat de khedive
+zich slechts met de groote lijnen van al zijn plannen bezighoudt,
+aan anderen het meeste werk overlatend. Dat zou een groote dwaling
+zijn. Zeker, hij heeft raadgevers en dienaren van groote beteekenis,
+zooals het hoofd van de Daïra Kassa, het civiele huis, Z. Excellentie
+de Martino pacha, die hem allen groote diensten bewijzen, maar het
+blijft niettemin waar, dat de khedive alle quaesties grondig bestudeert
+tot in de kleinste bijzonderheden.
+
+De voornaamste verblijven van den khedive zijn het paleis van Abdine in
+Kaïro, waar alle officiëele recepties plaats hebben; het Koebbehpaleis
+buiten op tien kilometer afstands van de stad, waar Zijn Hoogheid
+het grootste deel van het jaar met zijn echtgenoote, de Khedivah,
+en hun kinderen woont; het paleis van Alexandrië en eindelijk het
+paleis van Montazah aan zee op eenige kilometers van Alexandrië.
+
+In het Abdinepaleis ontving Zijn Hoogheid mij voor de eerste maal in
+gezelschap van den heer W. Riddle, gezant van de Vereenigde Staten.
+
+De tijden zijn voorbij, waarin onverschillig welke onbeteekenende
+consul zich in het paleis mocht vertoonen met een colbertje en slappen
+hoed, en vragen, om te worden ontvangen, of de khedive dat aangenaam
+vond of niet. Wat de zwakheid van Tewfik verdragen had, was met hem ten
+einde, en Abbas Hilmi wist van den eersten dag af, zich voor te doen
+als de souverein en zich als zoodanig te doen eerbiedigen. Onnoodig
+dus, hierbij te voegen, dat, als aan alle buitenlandsche hoven,
+de vreemde vertegenwoordigers hun verzoek om een audiëntie moeten
+richten tot den groot-ceremoniemeester, die het overbrengt aan Zijn
+Hoogheid, en dat men niet kan worden ontvangen dan in groot uniform
+of in rok en hoogen hoed.
+
+Beneden in de vestibule staan de soldaten van de garde en haie
+geschaard en boven aan de groote, marmeren trap treffen we de
+ceremoniemeesters en kamerheeren, die ons geleiden in een eerste en
+ruime wachtzaal, en na eenige minuten zijn wij binnengetreden in de
+ontvangzaal, waar Zijn Hoogheid ons wacht. De vorst kwam glimlachend op
+ons toe met uitgestoken hand en na een krachtigen handdruk gingen we
+zitten, waarna de sigaretten werden opgestoken en het gesprek begon,
+eerst in het Engelsch, later in het Fransch. De khedive spreekt
+beide talen uitstekend, evenals het Duitsch en natuurlijk Turksch
+en Arabisch.
+
+Zelfs zijn verbitterdste politieke vijanden erkennen gaarne de
+bekoring, die uitgaat van de persoonlijkheid van dezen vorst, en
+een van hen had mij gezegd: "O, zeker, ge zult hem innemend vinden,
+dat is het ware woord; hij is een charmeur en hij zal u bekoren,
+maar... wees op uw hoede!"
+
+Ik ben in het geheel niet op mijn hoede geweest, en ik heb mij daar
+best bij bevonden.
+
+Het gesprek was gekomen op de reis, die ik ging doen naar Soedan
+en op de afrikaansche spoorwegen; ik nam de vrijheid, Zijn Hoogheid
+te vragen naar den spoorweg, dien zij op haar kosten laat aanleggen
+tusschen Alexandrië en Tripolitanië, en ziehier het antwoord, dat ik
+ontving: "Het land, dat zich ten westen van Alexandrië uitstrekt,
+is aan de reizigers totaal onbekend. Men nam gewoonlijk aan, dat
+het een onmetelijke woestijn was, met enkele oasen op afstanden van
+twintig of dertig dagreizen voor kameelen.
+
+"Toch kwamen een groot aantal karavanen door die woestijn, tenzij uit
+de bedoelde oasen of uit Tripolitanië en brachten allerlei soorten
+van producten naar Alexandrië.
+
+"Ik besloot eens een lange reis te paard te doen door dit onbekende
+land. Tot mijn groote verbazing vond ik geen zandwoestijn, zooals ik
+verwachtte, maar een rijken grond, geschikt voor allerlei cultures. De
+aarde is niet zoo donker van kleur als die dichtbij den Nijl, maar het
+is duidelijk, dat ze ten tijde van de Romeinen een talrijke bevolking
+heeft gevoed.
+
+"Wij hebben er ruïnen van steden en dorpen aangetroffen en
+boerenhoeven, die door Romeinen waren bewoond, en nu nog zijn er
+in die zoogenaamde woestijn genoeg steenen van al die ruïnen, om
+honderden dorpen te bouwen."
+
+"Op een avond," zoo ging de Khedive voort, "sloeg ik mijn tent op
+aan den grooten weg. Ik kon eerst niet slapen en bleef ook verder den
+geheelen nacht wakker, doordat onafgebroken karavanen voorbijtrokken
+van beladen kameelen.
+
+"En terwijl ik in de lange uren de langzame, zware passen van den
+kameelenoptocht hoorde en het gefluit van de geleiders, dacht ik aan
+de uren, dagen, weken, maanden, die door die Bedoeïenen op de wegen
+worden zoekgebracht, en ik zeide tot mijzelven: 'Maar als er dan
+zooveel zijn, zou men best een spoorweg voor hen kunnen aanleggen;
+dat zal een uitmuntende zaak wezen voor hen en waarschijnlijk ook
+voor de aanleggers.'
+
+"En later toen ik naar den kant van Tripolitanië de rijke oasen zag,
+waarvan de voortbrengselen niet konden worden vervoerd; de dieren,
+die niet konden worden verkocht en die gevoed werden met vijgen en
+dadels, waarmee men niet wist, wat aan te vangen, was spoedig mijn
+besluit genomen; ik zette mij terstond aan het werk en begon met den
+aanleg van dien spoorweg."
+
+"En is Uwe Hoogheid tevreden over den uitslag?"
+
+"Tevreden? Maar ik ben er verrukt van. Ik heb nog slechts een
+honderdtal kilometer aangelegd; welnu, wat de koopmansgoederen aangaat,
+hebben wij in het eerste jaar een millioen kilogrammen vervoerd; dit
+jaar (1905) zullen we boven de zes millioen komen. Ik was begonnen, een
+lijn met smal spoor te bouwen, maar dat was een vergissing, en ik stel
+er thans een lijn met gewone spoorbreedte voor in de plaats. Naarmate
+we vorderen en de oasen naderen, zal de handel steeds levendiger
+worden. Onlangs heb ik een drukke markt bijgewoond in het dorp, dat
+eindpunt was van den spoorweg. Nu, daar waren karavanen gekomen uit
+Tripolis, en om u een denkbeeld te geven van de belangrijkheid van
+de markt, wil ik u enkel zeggen, dat er 22 000 schapen waren!
+
+"De samenkomst was bij uitstek schilderachtig, want men zag er
+Bedoeïenen in den allerprimitiefsten staat. Veel van de overeenkomsten,
+die werden gesloten waren gewone ruilhandel, daar deze menschen
+zeer weinig geld hadden. Men kon er nog een paard koopen voor 50
+francs. Mijn bedoeling is, de bevolking aan te moedigen, om in de
+dorpen, waar de trein passeert, op vaste dagen week- en jaarmarkten
+te openen."
+
+"En tot hoever denkt Uwe Hoogheid den spoorweg voort te zetten?"
+
+Toen antwoordde mij de khedive met een opgewonden, van hoop en energie
+stralend gezicht:
+
+"Tot waar toe? Maar mettertijd natuurlijk tot aan de grens van
+Tripolitanië, en ik hoop wel, dat er dan in Tripolis menschen zullen
+zijn, die zich verstandig genoeg toonen en genoeg ondernemingsgeest
+hebben, om een spoorlijn aan te leggen, die zich aansluit bij de
+mijne. Denk eens aan, dat men dan in Egypte zal kunnen komen na een
+overtocht van twaalf uren van Messina naar Tripolis in plaats van de
+drie dagen, die men nu noodig heeft om van Brindisi naar Alexandrië te
+komen, of van de vijf dagen van Marseille naar diezelfde haven. Een
+luxetrein zou hen van Tripolis naar Kaïro vervoeren. Die dienst zou
+twee of drie keeren per week kunnen loopen en ook wel dagelijks in
+het drukke seizoen."
+
+Over spoorwegen sprekend, werd de khedive ertoe gebracht, ons een
+anecdote te vertellen in zake de reis van zijn zuster, de prinses
+Hadidja Hanoem, die met haar man prins Abbas de tentoonstelling te
+Saint Louis had bezocht het vorig jaar.
+
+"Ik heb altijd zelf," zei de vorst, "den grootsten lust gehad,
+naar de Vereenigde Staten te gaan en ik zou nooit vermoed hebben,
+dat de prinses, mijn zuster, er nog eerder zou komen dan ikzelf. Zij
+heeft mij een prachtige collectie photografieën meegebracht, waarvan
+verscheiden in buitengewone omstandigheden zijn genomen. De prinses
+had het ongeluk, een spoorwegramp mee te maken, en in plaats van het
+hoofd te verliezen, zooals bijna allen, die met haar te zamen waren,
+photografeerde ze het tooneel! En even koelbloedig was zij, toen ze
+aan boord was van een petroleumboot, die in brand vloog!"
+
+Dat is heusch interessant. De kalmte en de tegenwoordigheid van de
+egyptische prinses zijn kenschetsend voor het land, waar zooveel
+vrije en sterke vrouwen wonen.
+
+Niet alleen naar de grens van Tripolitanië richt zich de jonge en
+sterke energie van den khedive. In het hartje van Kaïro wil hij aan
+zijn onderdanen voordoen, hoe ze moeten bouwen.
+
+Ik heb er al op gewezen, dat hier overal een bouwwoede de wereld
+schijnt te hebben aangegrepen. Aan alle kanten verrijzen nieuwe
+gebouwen, maar daar de eigenaars zooveel mogelijk geld willen
+verdienen, wordt er slecht gebouwd en goedkoop, wat, daar er
+hooge huren worden betaald, groote winsten oplevert van 12 tot 15
+procent. Maar hoe lang zullen die slechte huizen duren?
+
+Nu heeft Zijne Hoogheid besloten, een zoo goed als geheel nieuwe wijk
+te doen verrijzen, maar niet van kartonnen huizen. De woningen, of
+eigenlijk de groote woningpaleizen, die thans op haar gronden worden
+opgetrokken, zullen de eerste echt moderne huizen in Kaïro zijn,
+soliede en voorzien van alle moderne gemakken, lift, bad, telefoon
+enz. Maar zij zullen slechts 6 of 8 procent opbrengen, echter met de
+kans, dat ze dien interest langen tijd achtereen zullen opleveren, lang
+nog nadat de slechte krotten zullen zijn ingestort met hun 15 procent.
+
+Korten tijd na mijn terugkeer uit Soedan had ik een audiëntie bij
+den khedive in Abdine, het paleis in Kaïro, en zijn Hoogheid had de
+vriendelijkheid, mij uit te noodigen, een namiddag met haar in het
+Koebbehpaleis door te brengen.
+
+Per rijtuig begaf ik mij erheen na een heerlijk ritje van ongeveer een
+uur, en nauwelijks had ik de treden van de marmeren stoep achter mij,
+of ik zag Zijn Hoogheid mij te gemoet komen zonder eenige plechtigheid,
+met uitgestoken hand, terwijl hij de andere in het zakje van zijn
+blauw flanellen vest hield.
+
+"Blij, u weer te zien in mijn echt home!"
+
+En mij medenemend naar den salon, waar we op een groote sofa plaats
+namen, voegde Z.H. erbij: "Want zooals u weet, woon ik hier, niet
+in Kaïro. Het Abdinepaleis dient alleen voor officiëele recepties;
+daar heb ik nooit gelogeerd. Zelfs na mijn groot jaarlijksch bal kom
+ik midden in den nacht altijd hier terug. Ik houd veel van buiten,
+en hier vind op een paar pas afstands van de stad en de ministeries
+rust en kalmte, zonder étiquette en officiëele pose. Hier leid ik
+het leven van een landedelman."
+
+Op een tafel onder zijn bereik lag een groot plan van de bezitting,
+en daarop werd mij de toer aangewezen, die wij gingen maken. In
+een zeer wijden kring behooren alle gronden aan den khedive, die
+op eenigen afstand, aan de oevers van het Ismaïliakanaal een andere
+prachtige bezitting heeft. Het was zijn droom geweest, die met het
+domein van Koebbeh samen te voegen; maar de waarde der terreinen is
+zoo toegenomen, en dat wel zoo ongeloofelijk snel, dat het onmogelijk
+is geworden.
+
+"Die gronden," legde Z. H. uit, "zijn de beste van Egypte. Ik heb
+de mijne gekocht eenige jaren geleden voor 759 francs de feddan;
+tegenwoordig kan ik geen feddan krijgen van de aangrenzende onder
+5000 francs. Een feddan is ongeveer 4000 vierkante meters.
+
+"U heeft zeker wel opgemerkt," vervolgde de khedive, "dat er in Egypte
+noch oude paleizen, noch burchten en kasteelen zijn, met uitzondering
+altijd van het officiëele Abdinepaleis in Kaïro, en ik zou u niet
+kunnen spreken over de woningen van mijn voorvaderen. Inderdaad wilde
+het gebruik, dat de paleizen, gedurende hun leven door mijn voorvaderen
+bewoond, altijd buiten gelegen, na hun dood werden verwoest. Deze
+bezitting is de eenige, die bewoond is geweest sinds den tijd van
+Ibrahim pacha, maar het was maar een klein huis. Ik heb het groote
+paleis laten oprichten, dat ge hier thans ziet en alle bijgebouwen,
+die ik u ga toonen."
+
+Van boven van de stoep af zag ik den tuin onderstboven gehaald,
+met groote gaten, hoopen steenen en een honderdtal mannen bezig met
+houweelen en spaden.
+
+"Ik laat mijn geheelen tuin omwerken," legde de khedive uit, "en
+ik heb daartoe een groot meester in de tuinkunst laten overkomen,
+den heer André uit Parijs, die reeds als zoodanig groote bekendheid
+heeft verkregen."
+
+Beneden aan de trap wachtte ons een bekoorlijk mandenwagentje,
+overdekt door een grooten parasol, en bespannen met twee verrukkelijke
+pony's. Zijne Hoogheid greep de teugels en ik nam naast haar plaats,
+en, vergezeld door een enkelen groom, die achterop zat, reden we weg
+in vluggen draf.
+
+Wij volgden een lange, schaduwrijke laan van oude boomen, aan welker
+eind een kleine moskee lag, welker witte minaret sierlijk tegen den
+blauwen hemel afstak. Wij traden een mooien tuin binnen, en zagen
+daar middenin een allerliefst huis met een vroolijk en vriendelijk
+voorkomen.
+
+"Ik breng u," zei de vorst, "naar de bijzondere school, die ik
+heb gesticht en waar ik gratis een tweehonderdtal kinderen laat
+opvoeden. De leertijd duurt vijf jaren, en als ze de school verlaten,
+verzeker ik hun dadelijk een positie bij het een of andere van mijn
+eigendommen. In een paar woorden ik vorm hier de beambten en dienaren,
+die ik noodig heb."
+
+Nooit heb ik een school gezien, die zoo frisch en luchtig
+was ingericht, en zoo vroolijk en zonnig was gelegen. Het was
+eenvoudig verrukkelijk. De licht geschilderde wanden waren bedekt
+met schilderijen en teekeningen, en lucht en licht drongen binnen
+door verbazend groote open vensters. In de eerste en de tweede klasse
+dragen de kinderen, allen met de fez op het hoofd, witte, egyptische
+kleederen, terwijl in de drie andere klassen de reeds veel grooter
+scholieren uniformen hadden van wit linnen met vergulde knoopen.
+
+Alles zag er zoo smakelijk en netjes uit, dat men die jongens zou gaan
+benijden. Ze zien er trouwens ook recht tevreden en intelligent uit.
+
+Het leerplan is er speciaal op ingericht, goede landbouwers te vormen
+en opzichters. Er wordt natuurlijk lezen, schrijven en rekenen geleerd,
+dan gezondheidsleer van mensch en dier, landmeten en dergelijke vakken.
+
+Het interessante ondernemen strekt Zijn Hoogheid tot eer en is ook
+een glorie voor de leeraars, die er blijkbaar op gesteld zijn, het
+khediviale werk te doen slagen.
+
+Toen we weer in het rijtuigje zaten, bezochten we achtereenvolgens de
+groote dépots voor den katoenoogst en de havenschuren, de archieven
+der bezitting, den brandweerpost en eindelijk in ponygalop de groote
+paardenstoeterijen, waar een tallooze menigte paarden worden opgevoed,
+waaronder ik prachtige, jonge dieren van zuiver arabisch bloed zag.
+
+Verderop liepen in de groene velden veel mooie, zwitsersche koeien
+en beesten van Jersey evenals ghamoesahs, inlandsche runderen, die
+men hier haast niet zou herkennen, als men zich de magere, stumperige
+ghamoesahs herinnert van arme boeren.
+
+Toen wij de Koebbehbezitting verlieten, ging een gendarme te paard
+voor ons uit, en zoo reden we vlug door het land, dat ons scheidde
+van het tweede domein.
+
+In de dorpen, die we doorgingen, liepen de bewoners uit, om hun
+souverein te groeten met dien sierlijken groet, die bestaat uit een
+buiging, met de hand op het hart.
+
+Wij kwamen ten laatste bij een groot, hoog gelegen terrein, waar een
+reusachtige steenfabriek lag, en Zijn Hoogheid verklaarde mij: "Dit
+terrein is zoo hoog, dat het onmogelijk was, er eenig irrigatiewerk
+tot stand te brengen, en het was altijd beschouwd als tot niets
+nut. Toen ik echter had ontdekt, dat de grond uitstekend geschikt
+is voor het maken van steenen, heb ik de terreinen gekocht en ik
+laat ze nu afgraven tot op het niveau der omliggende gronden, door
+van de overtollige aarde gebruik te laten maken voor het bakken van
+steenen, die wij veel meer opbrengen dan de kosten van terrein en
+arbeid te zamen."
+
+Wij reden langs keurig onderhouden velden, katoenaanplantingen,
+waarbij de khedive mij uitvoerig de cultuur uitlegde, en kwamen zoo bij
+het kanaal van Ismaïlia, waar Z. H. een groote stoompomp heeft laten
+zetten, die overdag naar de domeingronden water voert en electriciteit
+bij nacht.
+
+En eindelijk na een bezoek te hebben gebracht aan de dorpjes, gebouwd
+voor zijn boeren, stonden we op den terugweg stil bij den tuin,
+waar een reuzenboom, uitgeput van ouderdom, zijn takken uitspreidt,
+waarvan vele dood waren. Dat was de Boom der Heilige Maagd, een boom,
+waaronder, naar de overlevering wil, de Heilige familie moet hebben
+uitgerust.
+
+In het paleis teruggekeerd, werd ons ijs voorgezet, dat Z.H. verkiest
+boven thee, en nog een uur bleef ik onder de bekoring van het gesprek
+van den vorst. Hij deed mij verhalen, waarin historische herinneringen
+werden opgehaald, en ik moest zijn fijnen geest bewonderen en de ruime,
+liberale opvattingen van dezen oosterschen vorst.
+
+Eenigen tijd later noodigde Z. H. mij uit, met haar een zeer
+belangwekkend uitstapje te doen. Om negen uur in den morgen vertrokken
+we van het paleis te Koebbeh en reden naar het kanaal van Ismaïlia,
+waar een der stoomjachten van Z. H. ons afwachtte. Wij begaven ons
+op dek, en de khedive nam het commando op zich.
+
+"Dit kanaal," merkte de vorst op, "gaat van Kaïro naar Ismaïlia,
+waarheen het het zoete water van den Nijl brengt. Als zooveel andere
+groote en belangrijke werken, heeft het zijn ontstaan te danken aan het
+initiatief van fransche ingenieurs. Die hadden zelfs gedacht, dat men,
+door het dieper en breeder te maken, Kaïro kon verheffen tot den rang
+van zeehaven, O, wat zijn er in dit land veel dingen, die wij aan den
+ondernemingsgeest en de werkkracht van Franschen te danken hebben! Ik
+berekende onlangs, dat de materiëele belangen van Frankrijk in Egypte
+meer dan drie milliarden vertegenwoordigen... En het land heeft dat
+alles in den steek gelaten voor Marokko, waar het geen belangen heeft!"
+
+Terwijl hij sprak, keek ik den zoo eenvoudigen en zoo weinig
+oosterschen vorst aan, die, gekleed in een engelsch costuum, met
+gele schoenen, zonder eenige kostbaarheid, zonder decoraties er
+geheel uitzag als een volmaakte gentleman, tevens op dit oogenblik
+een volleerd jachtbestuurder.
+
+Wij voeren voorbij de gevangenissen van Aboe Zabad, het grootste bagno
+van Egypte, waar vele honderden dwangarbeiders, nauwlettend bewaakt
+door soldaten, beziggehouden worden met steenen kloppen. Inderdaad
+zijn er onder het woestijnzand steengroeven, waarvan de opbrengst in
+Kaïro en elders wordt verkocht.
+
+De dwangarbeiders waren bij de nadering van het khediviale
+jacht in een rij langs het kanaal opgesteld, met afgewend gelaat,
+want die ongelukkigen hebben het recht niet, den souverein te zien
+voorbijgaan. Alleen de bewakers maken front en brengen den militairen
+groet.
+
+Toen we het bagno voorbij waren, gaf de khedive het bevel weer over
+aan den kapitein en deed mij naast zich neerzitten.
+
+"Ik ga," zei hij, "u de geschiedenis verhalen van het domein, dat we
+zullen bezoeken. Eenige jaren geleden, toen ik over dit kanaal reisde,
+merkte ik, zooals u ook kunt doen, op, dat links de gronden, die door
+het water van den Nijl goed besproeid worden en er sinds jaren door
+gedrenkt zijn, goed bebouwd en rijk zijn. Zie maar, hebt u ooit een
+prachtiger en vruchtbaarder grond gezien? Er zijn veel dorpen met
+een welvarende bevolking. Rechts daarentegen waren er niet anders
+dan stinkende moerassen, kuilen en hoogten en modderpoelen over een
+breedte, afwisselend tusschen 2 en 3 kilometer, en daarna volgde tot
+in het oneindige de woestijn met haar bergen en dalen. Plotseling
+kwam er een gedachte bij mij op. U weet, dat het voldoende is, het
+Nijlwater bij het zand der woestijn te brengen, om er vruchtbaren
+grond van te maken?
+
+"Ik dacht dus, dat als men die moerassen opvulde en nivelleerde, door
+ze met zand gelijk te maken, en daarbij de noodige irrigatiewerken
+aan te leggen, men ten slotte uitstekende gronden moest verkrijgen.
+
+"Alleen de étiquette weerhield al degenen, die ik erover sprak, ervan,
+mij in mijn gezicht uit te lachen en voor dwaas te verklaren; maar
+men verheelde mij niet, dat mijn plan onuitvoerbaar was. Ondanks al
+die beweringen zette ik mij aan het werk; ik kocht groote terreinen
+en deed een beroep op de bevolking aan de andere zijde van het
+kanaal. Honderden ossen en ezels werden gebruikt, om zand aan te
+dragen, en ten slotte, waarde vriend, is de onderneming een reusachtig
+succes geweest, dat mijn verwachtingen tot hier toe overtreft. Ik
+heb er nu een domein van 2500 feddans. Alle werkzaamheden inbegrepen,
+heeft de feddan mij 425 francs gekost. Welnu, pas is een stuk grond
+klaar, of de bewoners aan de overzij van het kanaal vechten erom,
+wie het huren zal, en ik verhuur de gronden voor 140 francs de feddan,
+waardoor ik 30 percent van mijn geld maak.
+
+"Of ik tevreden ben? Zeker, ben ik dat; maar u kunt mij gelooven,
+dat mijn voldoening minder voortspruit uit het financiëele succes
+dan uit de vreugde, die ik ondervind, als ik zie, dat doode gronden
+tot leven worden gewekt en dat schoone oogsten hun groen vertoonen
+of hun gouden halmen op plaatsen, waar gisteren slechts dor zand
+en ellendige moerassen te vinden waren. Zie toch eens, en bedenk,
+dat er hier vroeger niets waren dan modderpoelen en moerassen!"
+
+En inderdaad zoo ver het oog kon reiken, tot aan het begin van
+de groote woestijn, was het kanaal rechts van ons omzoomd door
+bewonderenswaardig bebouwde velden, die alle bewijzen geven van
+uitstekend vruchtbaar te wezen.
+
+"En denk eens aan, dat we al het eerste jaar oogsten van den grond,
+die pas nog zand was en dat wel zonder van mest gebruik te maken. Het
+Nijlwater en de zon van Egypte bewerken dat wonder."
+
+Tegen den middag kwamen we op die plek van de domeinen, waar de khedive
+bezig is, ruime stallen te laten bouwen en een groote woning voor zijn
+rentmeester en de beambten, een huis, waar hij ook voor zichzelf een
+geschikt pied à terre heeft.
+
+Daar het huis nog niet gereed was, had Z. H., die hier elke week komt,
+er een dahabieh, een der mooiste Nijlbooten, die ik ooit heb gezien met
+groote slaapkamer, badkamer, salon, eetzaal en alle geriefelijkheden.
+
+Op die dahabieh ontbeten wij te zamen, en Z. H., die een fameus eter
+is, deed aan het eenvoudige, maar uitstekende maal alle eer aan,
+waarbij ik hem trouw gezelschap hield, want de lange tocht had mij
+eetlust gegeven.
+
+De vorst drinkt geen spiritualia, rookt niet en speelt niet.
+
+"Maar u moet niet denken," zei hij, terwijl ik alleen wijn en likeur
+gebruikte en zijn uitstekende sigaren rookte, "dat ik als deugdzame
+poseer. Wijn bekomt mij niet goed en tabak ook niet, en de bekoring
+van het hazardspel heb ik nooit kunnen begrijpen. Ik heb uren te
+Ostende naar spelers staan kijken, heb hen duizenden en duizenden
+zien winnen en verliezen, en niets ter wereld zou mij hebben kunnen
+doen besluiten, met hen mee te doen... Bij mij is dat een instinctieve
+afkeer van het spel... Er steekt in het geheel geen verdienste in."
+
+Na ons maal aan boord van de dahabieh bereikten we te paard en in
+een gietenden regen het station Enchas, waar de speciale trein van
+Z. H. ons wachtte en ons naar Kaïro terugbracht.
+
+Ik heb al verteld van de spoorlijn, die Abbas Hilmi laat aanleggen
+op eigen kosten tusschen Alexandrië en Tripolis.
+
+Wetend, hoezeer die quaestie mij interesseerde, wilde de vorst mij
+vóór mijn vertrek uit Egypte het genoegen doen, mij mee te nemen op
+een inspectiereisje naar die werken.
+
+Bij die gelegenheid ontving de khedive mij in het paleis te Montazah,
+nog vóór negen uur 's morgens.
+
+Van alle khediviale paleizen is dat van Montazah het minst bekend. Ik
+mag wel zeggen, dat met uitzondering van de intieme kennissen,
+enkele raadslieden en enkele weinige personen, niemand dat huis
+kent, dat als zeer particuliere woning van den khedive staat
+aangeschreven. Officiëele ontvangsten hebben er niet plaats en het
+publiek wordt er niet toegelaten.
+
+Flauwtjes weet men, dat een paar jaren geleden de plek van deze
+bezitting nog met zandduinen was bedekt, en dat Abbas Hilmi haar met
+zijn gewone energie herschapen heeft in een nestje van groen.
+
+Mijn trein stond stil bij het eigen stationnetje van Montazah en ik
+vond er een mij door Z. H. gezonden rijtuig.
+
+De toegang tot het domein is afgesloten door reuzenpoorten,
+die een vesting verbeelden; maar daarachter zijn mooie lanen en
+prachtige bloem- en grasperken, aan welker einde men in de verte
+boven boombouquetten uit twee witte paleisjes aan zee ontwaart,
+waartusschen op het blauw der heerlijke zee onder den azuren hemel
+bootjes drijven met lichte, witte zeilen.
+
+Op het ruime terras van het paleis wachtte mij de khedive en voerde
+mij in zijn werkkabinet, een vroolijk zonnig vertrek, waar alles op
+de liefhebberijen van den vorst wees.
+
+De muren hingen vol platte gronden en kaarten van de domeinen, en de
+tafels waren bedekt met rapporten en adviezen. Achter het bureau hing
+een groote photografie van een locomotief, "een van de Compagnie du
+Nord", zei Z. H., "die mij tusschen Parijs en Calais 180 kilometer
+in het uur heeft laten afleggen!"
+
+Enkele minuten later stapten we in een rijtuigje met twee pony's,
+oude dieren.
+
+"Dit zijn mijn eerste paarden," zei de khedive, "die, welke mij gegeven
+werden, toen ik nog een kleine jongen was en waarop ik de kunst van
+mennen moest leeren. Zou u gelooven, dat die dieren al 25 jaar oud
+zijn? Zij leven hier gelukkig en rustig; ze hebben hun pensioen. Ik
+gebruik ze alleen voor kleine ritjes; maar u zult eens zien, hoe
+flink ze nog zijn en hoe ze hun best doen, als de weg stijgt."
+
+Wij reden langs mooie, breede wegen, met boomen beplant, en daarna
+langs een steenen kade, die om de baai van Montazah liep en een
+uitstekende natuurlijke haven omzoomde, en Z. H. vervolgde:
+
+"Ik heb eene home willen hebben voor het voorjaar en den herfst,
+en ik ben op kleine schaal begonnen met den aankoop van eenige
+zandduinen. Ik voerde er het Nijlwater heen, en dadelijk werd het zand
+tot vruchtbare aarde, en boomen en bloemen ontsproten. Toen vergrootte
+ik de bezitting, en langzamerhand ontstond dit landbouwbedrijf,
+waartoe nu bijna 4000 feddans behooren.
+
+"Ik had eerst slechts een klein paleisje gebouwd voor mijn persoonlijk
+gebruik. Later heb ik voor mijn gezin dit tweede paleisje laten
+zetten in een waar nestje van groen. De kinderen zijn heel gelukkig
+hier en genieten zóó van de groote vrijheid, dat het een genoegen is,
+ze erheen te brengen."
+
+Rondom het paleis staan allerlei paviljoens; men vindt er grotten,
+allerlei wilde en gekweekte bloemen en in een kleine, beschutte baai
+hebben de vorstelijke kinderen hun zeebad.
+
+Iets verder van huis ziet men groote hoenderhoven en moderne
+konijnenhokken op rotsachtigen bodem, waar de konijnen niet
+kunnen graven, om zich in onderaardsche holen te verbergen; dan
+een reuzenduiventil met duizenden vogels, terwijl men bovenop dat
+vogelhuis een prachtig uitzicht heeft over het geheele domein en de
+kust der Middellandsche Zee tot Alexandrië.
+
+Door velden, waar groote papavers in het koren bloeiden, bracht de
+weg ons naar dennenaanplantingen, dan naar een parkje, waar vijftien
+duizend moerbeiboomen waren geplant, waarvan de bladeren tot voedsel
+moesten dienen voor de massa's zijdewormen, en daarna naar de hoeven,
+de stallen en het fabrieksgebouw, waar twee enorme dynamo's electrische
+verlichting leverden.
+
+"Ik zal u ook eens laten zien," zei Abbas Hilmi, "waar die beweegkracht
+buitendien voor gebruikt wordt. Laat ons hier binnengaan, waar ik een
+groote houtzagerij en meubelmakerij heb laten inrichten, die erdoor
+van beweegkracht wordt voorzien. Wij vervaardigen hier de deuren en
+vensters en het houtwerk voor de woningen van al mijn domeinen en
+dorpen, alsook het fijnere arabische snijwerk voor mijn paleizen."
+
+Daar zag ik een volkomen moderne zagerij, waar een menigte arbeiders
+in opgewekte stemming aan het werk waren en even ophielden, om ons
+te groeten.
+
+Z. H. maakte met ieder een praatje, keek naar hun werk, sprak zijn
+oordeel uit en gaf aanmoedigende wenken. Velen van die arbeiders
+waren meer dan tien jaren in zijn dienst, als ze hun plicht doen,
+houdt de khedive hen lang, en doet veel voor hen; maar ze moeten dan
+ook inderdaad hun beste werk leveren. Ze waren allen goed gekleed en
+toen ik een opmerking daarover maakte, zei de khedive, dat er veel
+Alexandrijnen bij waren, en dat die altijd zeer op nette kleeding
+gesteld waren.
+
+In een klein paviljoen waren de telegraaf- en telefoondiensten
+gevestigd, particuliere ondernemingen van den khedive, die daardoor
+onafhankelijk is van de Engelschen. Hij kan nu telegrafeeren naar
+geheel Europa zonder van de engelsche kabels gebruik te maken. Dat
+resultaat is op zeer eenvoudige manier verkregen, namelijk door
+Montazah met een bijzonderen draad te verbinden met de ottomaansche
+telegraaf, die door Klein Azië naar Konstantinopel gaat. Daar
+Montazah telefonisch verbonden is met alle khediviale paleizen,
+is Z. H. volkomen onafhankelijk in het zenden van berichten.
+
+Door een laan van bloeiende oranjeboomen en langs reeksen van perziken
+en abrikozen kwamen wij in het paleis terug, om te dejeuneeren. In
+de groote eetzaal was de reuzentafel ledig, en aan een klein tafeltje
+in een vensternis was voor ons beiden gedekt.
+
+Het was een allersmakelijkst déjeûner en ik had daarbij gelegenheid,
+met Z. H. over godsdienst te spreken. De khedive is zeer godsdienstig;
+en al eerbiedigt hij de vreemde godsdiensten, die zich in Egypte
+hebben gevestigd; hij duldt nooit inmenging in de zaken van het
+geloof, waar hij in Egypte het geestelijk hoofd van is. Dat weten de
+Engelschen wel, en zij spreken het bij iedere gelegenheid luide uit,
+dat ze niet voornemens zijn zich ermee te bemoeien.
+
+"In die aangelegenheid ga ik alleen met mijn geweten te rade," sprak
+de khedive; "men zou mij eerder het hoofd moeten afslaan dan mij te
+bewegen afstand te doen van de rechten en plichten, die ik heilig
+acht. En daarin staat het geheele volk aan mijn zijde; het zou niet
+den geringsten aanslag op zijn geloof dulden."
+
+"Er is gezegd, dat Uw Eerwaarde ervan droomde, met behulp van Engeland
+den sultan te vervangen als hoofd der muzelmansche wereld, u van
+Mekka meester te maken en u tot sultan te doen uitroepen."
+
+"Dat is een dwaasheid, een zotheid en een kwaadaardigheid," antwoordde
+Z. H. en haalde de schouders op; "ze is in de wereld gebracht door
+menschen, die mij willen benadeelen bij den sultan."
+
+"Maar laat ons dan de quaestie omkeeren. Gelooft u niet, dat Engeland
+zou hebben kunnen hopen, zich van Uwe Hoogheid te bedienen en van
+de Mohammedanen in Egypte en Indië, om den duitschen invloed in
+Konstantinopel tegen te gaan?"
+
+"Gedachten zijn tolvrij. De Engelschen kunnen zoo iets hebben gedacht,
+maar ik twijfel eraan. Zij moeten weten, dat ik er mij nooit toe zou
+leenen, de hand te steken in een zaak, waardoor een christelijke natie
+invloed kreeg op het lot van den Islam. En dan zie ik ook niet in,
+wat Engeland erbij zou winnen."
+
+Onmiddellijk na het ontbijt gingen we naar het station, waar we
+den trein gereed vonden staan, die altijd wordt gebruikt voor de
+uitstapjes op de lijn van Marioet. Hij bestaat uit een sierlijk
+blinkende locomotief, verbonden met een klein glazen salonnetje, van
+waaruit de khedive zelf den trein bestuurt. Aan den trein bevinden
+zich nog een salonwagen en een gewone waggon voor de bedienden,
+die onze five o'clock tea of liever ons ijs bij zich hadden.
+
+Vlug reden wij door de velden, die Montazah scheiden van Alexandrië
+en de voorsteden van die stad, om zoo te komen bij het eindpunt
+van de staatsspoorwegen, welker station en andere gebouwen ook door
+Z. H. worden gebruikt. Hier begon nu de particuliere lijn, die al
+een honderdtal kilometer lang is, niet door een zandwoestijn gaande,
+maar door bebouwd land, waarvan weer een groot gedeelte aan den
+khedive toebehoort.
+
+Dit is het land der Bedoeïenen en die vrije en moedige mannen zijn
+den spoorweg volstrekt niet vijandig gezind, maar werken aan den
+spoorweg en aan het plaatsen van de telefoon, waarvan reeds tweehonderd
+kilometer toen gereed waren.
+
+Het was een drukte van belang, en de treinen die ons tegenkwamen en
+die reizigers, vee en goederen vervoerden, waren boordevol. Aardige
+dorpjes, gebouwd door Z. H., vervangen hier en daar de armoedige
+tenten der Bedoeïenen, en het is onbetwistbaar, dat de bewoners
+van die verloren en vergeten streken er dankbaar voor zijn, dat de
+khedive hen is komen oproepen tot een nieuw leven. Indien ze al in
+het begin even verschrikt zijn geweest, thans hebben ze vertrouwen
+gekregen en wachten met ongeduld op de inwijding der geheele lijn,
+die hun het zal mogelijk maken, een winstgevenden handel te drijven
+tusschen het rijke Tripolitanië en de markten van Alexandrië en Kaïro.
+
+Wij toefden aan het tegenwoordige eindpunt onder de veranda van
+een klein huis, eenvoudig als een soldatentent, dat de khedive soms
+bezoekt, om toezicht op het werk te houden en zagen de woestijnbewoners
+aan den arbeid onder leiding van de officieren van Z. H. Toen we weer
+in den salonwagen zaten, verklaarde de khedive mij, hoe deze lijn
+uitsluitend met economische bedoeling was aangelegd en niets met de
+politiek had uit te staan. Maar de menschen, die nu de beteekenis
+uit handelsoogpunt inzien, en er jaloersch op zijn, zouden er wel
+moeilijkheden voor in den weg willen leggen, door in sommige kringen
+de meening te verspreiden, dat de khedive politieke bedoelingen
+heeft. De beide mogendheden echter, die het meest geïnteresseerd zijn
+bij Tripolitanië, Turkije en Italië, weten uitstekend, dat de lijn
+van Marioet geen bedreiging is en dat niet zou kunnen zijn... Zij is
+en zal blijven een débouché voor de producten, die het schoone land
+in zulk een overvloed voortbrengt.
+
+Uit al, wat ik van den egyptischen vorst heb gezien, blijkt, dat
+hij een hoogstaand mensch is, die op een leeftijd, waarop veel
+vorsten slechts aan hun genoegen denken, zonder ophouden bezig is,
+om de hulpbronnen van zijn land te vermeerderen en daarbij tevens
+zijn eigen fortuin te vergrooten. Hij geeft aan zijn volk het mooie
+voorbeeld van werkzaamheid en wijst aan zijn onderdanen den weg tot
+welvaart en rijkdom, dien zij zullen hebben te volgen, om vooruit
+te gaan. En zoo maakt de khedive door zijn karakter en zijn gedrag,
+als het ware, de dwaasheden goed, waaraan zijn grootvader Ismaël zich
+schuldig maakte en ook de zwakheden van zijn vader Tewfik. Egypte
+bezit thans een souverein, waar het trotsch op kan wezen.
+
+
+
+Den Nijl opvaren! Die drie woorden hebben in alle talen en sedert
+het begin der wereld de ideale reis aangeduid, de mooiste, die men
+kan ondernemen. De Grieken en Romeinen droomden er al van honderden
+jaren geleden, en de Croesussen van dien tijd ondernamen wat toen
+een lange en dure reis was, om de ruïnen van Thebe en het eiland
+Elephantine te zien.
+
+De tijden zijn hierin niet veranderd, en men kan op geen prettiger
+manier den winter doorbrengen dan door langzaam den beroemden stroom
+op te varen aan boord van een dahabieh. Die booten, die men in Kaïro
+gemakkelijk kan huren, hebben alle mogelijke comfort. Nog pas weinige
+jaren geleden waren alle dahabiehs zeilbooten en men voer zachtjes
+naar believen van den wind en hield ongeveer overal op. Tegenwoordig
+nu ieder min of meer haast heeft, maakt men stoomdahabiehs, even
+geriefelijk als de andere, en met het gemak, dat men altijd reizen
+kan en, hoe het weer ook moge zijn, weg kan komen van plaatsen,
+waar het iemand niet bevalt.
+
+Maar dahabiehs liggen niet binnen het bereik van alle beurzen; naar
+het aantal der personen, die te zamen reizen, kosten ze van tien tot
+vijftien duizend francs per maand, met alle kosten inbegrepen. Als
+men met z'n achten of tienen is, is het niet te veel; is men maar met
+twee, dan wordt het te duur en als men alleen is, hetgeen ook voorkomt,
+zelfs in Egypte, is het te duur en ook te eenzaam.
+
+Gelukkig, dat de beroemde Cookdienst bestaat met zijn toeristenbooten
+tusschen Kaïro, Luxor en Assoean. Er zijn expressbooten, die
+minder duur zijn en een kortere reis maken. De toeristenbooten
+zijn zeer populair en verdienen het te zijn, want het is werkelijk
+onmogelijk, zich grooter comfort voor te stellen. De Ramses, de
+Ramses III en de Ramses de Groote, die dezen dienst verzorgen,
+zijn prachtige stoombooten, in niets gelijkend op de paketbooten
+van de oceanen. Hun diepgang is zeer gering, nauwelijks een meter,
+geloof ik, en de geheele bouw ligt ver boven het water als een
+groot huis met drie verdiepingen. Buiten de slaapkamers, de eetzaal,
+de bibliotheek, de rookkamer, is er op het dek juist in het midden
+van het schip en over de geheele breedte een heerlijke ruimte, die
+een groote hall vormt. Tafels, leunstoelen, sofa's, groene planten,
+mooie oostersche tapijten maken die hall tot het meest geliefde plekje
+voor de reizigers.
+
+Daar komt men samen na de maaltijden om er de koffie te gebruiken;
+de afternoon tea wordt er gepresenteerd; men babbelt er, speelt er
+kaart of doet er aan muziek, terwijl de oogen, als ze willen, de
+mooie oevers van den Nijl kunnen volgen. Als de avonden koel zijn,
+worden groote tentzeilen neergelaten rondom het geheele dek, en zoo
+verkrijgt men een reuzensalon, vroolijk verlicht door een menigte
+electrische lampen en waar gedanst kan worden. De tafel aan boord is
+overvloedig en uitstekend.
+
+Overal waar iets belangwekkends te zien is, houdt de boot stil,
+en ezels en gidsen, zoo noodig draagstoelen, wachten de reizigers,
+en dat alles is in de kosten van het plaatsbiljet inbegrepen. Sedert
+enkele jaren hebben de heeren Cook niet meer het monopolie van
+de Nijlbooten. De Anglo-American Nile Co. heeft een op den hunnen
+gelijkenden dienst en die ook niets te wenschen overlaat uit het
+oogpunt van comfort en inrichting. De prijzen zijn dezelfde en wisselen
+al naar gelang van de hut van 1000 tot 1500 francs voor een reis van
+drie weken.
+
+Het belangrijkste personnage aan boord is de drogman, die de
+tochten regelt en in verschillende talen alle gewenschte inlichtingen
+geeft. Laat mij u enkele aanteekeningen uit mijn notitieboekje geven,
+die een uittreksel zijn van wat hij te zeggen heeft en mijn eigen
+ervaring vertellen.
+
+
+
+										Aan boord van de Ramses,
+											20 December 1904.
+
+
+Wat een weêr! Is het mogelijk, dat wij in Egypte zijn? De lucht is
+zwart en het regent in stroomen. Trots de kapotjas ben ik doornat
+geworden tusschen het hotel en de aanlegplaats.
+
+Waarom zijn er geen gesloten rijtuigen in Kaïro? Het is waar, dat de
+dagen van zeer slecht weer hier zeldzaam zijn; maar ze komen voor en
+van tijd tot tijd doet de winter zich eens gevoelen. (Men moet niet
+vergeten, dat de winter van 1904 op 1905 zeer streng was en dat er
+sneeuw viel, zoowel in Algiers als in Tunis). Na prachtige dagen van
+zonneschijn gevoelt men het verschil dubbel, en men moet daarom niet
+naar Egypte gaan zonder warme winterkleêren. Het is een verfoeilijk
+klimaat voor borstlijders, ten minste Kaïro is dat, omdat er teveel
+stof en vuil is. Iemand, die er lang gewoond heeft, zei mij, dat hij
+het een misdaad oordeelde, een borstlijder erheen te zenden. Dit jaar
+is er veel mist in Kaïro. Men beweert, dat het klimaat verandert, dat
+de bevloeiingswerken en de in grooten getale aangeplante boomen den
+regen aantrekken en de vochtigheid, die eertijds onbekend waren. De
+Turken zeggen, dat het van de engelsche bezetting komt, die nevels
+en influenza heeft meegebracht.
+
+Bij de aanlegplaats word ik bestormd door een menigte Arabieren, die
+allen beweren, dat zij mijn bagage naar de boot hebben gebracht. Ik heb
+twaalf stuks, en ze zijn met hun veertigen! Ze zijn onverdragelijk. Ik
+zou trek hebben, hun stokslagen toe te dienen.
+
+Met al de vlaggen doorweekt en slap, heeft de Ramses zich droevig op
+weg begeven en we laten Kaïro achter, gehuld in een grijzen sluier. Het
+hagelt! Op dek gezeten, gewikkeld in groote overjassen, kijken we
+naar de vlakke en trieste oevers. Hier en daar schijnen geestdriftige
+hengelaars niet te bespeuren dat het regent dat het giet. In de velden
+zitten de fellahs bij het gesneden riet, en huiverend gillen zij bij
+het voorbijgaan van de boot.
+
+Eén uur. Een uitstekend ontbijt heeft ons getroost en verwarmd,
+en daar zijn we bij het station Bedrachein. Van hier gaat men per
+ezel naar Sakkarah en de ruïnen van Memphis. Dapper en gewapend met
+overschoenen, verlaten wij de Ramses, heeren en dames, en zetten ons
+op de ezeltjes. De situatie is zoo belachelijk, en er zijn onder ons
+zulke bijzondere typen, dat we allen beginnen te lachen. Naar Egypte
+komen, om zich te laten doorweeken en een roode punt aan den neus
+te krijgen, dat is toch al te gek. Enfin, nu hebben we dan eens niet
+van het stof te lijden.
+
+Twee uren ezelrijdens door overstroomde velden en palmbosschen--het
+zou heerlijk wezen, als de mooie zon van Egypte ons bestraalde, maar
+helaas! Laat ons intusschen niet onrechtvaardig zijn; zulk weêr als
+vandaag is in dit land zoo goed als onbekend. Wij komen op de plek
+waar vóór duizenden jaren Memphis moet gelegen hebben, de beroemde
+stad, door Menes gesticht, die zoo groot was, de stad namelijk, dat
+men een half uur moest loopen, om erdoor te wandelen. Bergjes aarde,
+beschaduwd door palmen, zijn alles, wat wij er nu op een afstand van
+zien! Eer we er zijn, gaan we voorbij de reuzenbeelden van Ramses II,
+onder palmen op den grond uitgestrekt en meer dan acht meter hoog.
+
+Daar zijn we eindelijk vóór een huisje met een groot modern
+terras. Hier woonde Mariette, de beroemde fransche Egyptoloog, die in
+1851 het graf van den Apisstier ontdekte en later de groote necropolis
+Sakkarah. Mariette, die gedurende dertig jaren de opgravingen in Egypte
+leidde, die de geheele oude beschaving deed herleven en meer deed
+dan iemand anders, om licht te verspreiden over de historie van Egypte.
+
+Apis was de heilige stier, dien de bewoners van Memphis aanbaden,
+juist als men in andere steden van Egypte honden, katten en zelfs
+krokodillen aanbad. Over smaken en gewoonten moet men maar niet gaan
+twisten. Nu zijn in Memphis de graven der heilige stieren beroemde
+monumenten geworden, die men moet gaan zien; ieder graf heeft zijn
+eigen kapel. De geschiedenis leert ons, dat Apis uit een koe werd
+geboren, die toen ze een kalf zou baren door een bliksemstraal werd
+getroffen en Apis ter wereld bracht, geheel zwart, met een wit teeken
+op het voorhoofd, de teekening van een arend op den rug en dubbele
+staartharen. In onze dagen zou men Apis naar Barnum sturen ... vroeger
+maakte men er een god van.
+
+Maar daar zijn we gekomen aan de doodenstad. De necropolis van
+Sakkarah is acht kilometer lang en anderhalven kilometer breed, en die
+onmetelijke uitgestrektheid is overdekt met de vreemdste monumenten. Er
+zijn in die opeenhooping van ruïnen echte meesterwerken. De
+gebeeldhouwde reliëfs en ook de geschilderde zijn interessant; zij
+stellen het geheele leven voor van dit groote volk en laten ons zien,
+hoe dertig eeuwen geleden gezaaid werd en geoogst, hoe men booten
+maakte en meubels, hoe de maaltijden werden bereid en hoe de ganzen
+werden vetgemest. Ik zeg niets meer dan de waarheid, maar ik heb een
+aardig reliëf gezien, waarop een naakte heer met volle handen de dieren
+voederde, die de smakelijke ganzenlever fourneeren. O Straatsburg,
+gij, die geen basreliëfs hebt, om uwe industrie te illustreeren,
+waardoor ge heden beroemd zijt, wie zal er aan u en uw _paté de foie
+gras_ denken over zes duizend jaren? Volg mijn raad, oude stad in
+den Elzas, en laat basreliëfs maken. Laat Memphis u tot voorbeeld
+strekken! Stormenderhand door Cambyses ingenomen in 525 vóór Christus,
+bezet door de Perzen, verwoest door de Christenen onder Theodosius,
+met den grond gelijk gemaakt door de Muzelmannen en God weet welke
+ervaringen nog meer doorgemaakt, en toch ondanks dat alles zijn de
+basreliëfs gebleven en toonen ons in het jaar onzes Heeren 1905,
+hoe men in Memphis ganzen vetmestte.
+
+
+
+											21 December.
+
+
+Van morgen heb ik een schrik gehad, een hevigen schrik, en het
+Nijlwater is er schuld aan. Er zijn op de Ramses uitstekende
+badkamertjes en ik had mij een morgenafspoeling beloofd op prettige
+en gemakkelijke manier. Vroeg wakker geworden, bestelde ik mijn bad
+om zes uur. Enkele minuten later trad ik de badkamer binnen, en toen
+kreeg ik den schrik. De prachtige badkuip was gevuld met eene bruine
+of liever donkergele modder, dik en afstootend. Toen ik navroeg,
+hoorde ik den Arabier, die, voordat hij de deur sloot, nog tot mij
+zeggen: "Nijlwater heel zindelijk!" Très propre! Ik draai de kraan
+om en er komt hetzelfde vloeibare slijk uit. En toen kreeg ik dit
+moeilijke probleem op te lossen: "Zou ik niet schooner, maar minder
+vuil zijn, als ik mij niet baadde dan als ik mij elken morgen in
+dit slik dompelde?" Ik berekende, dat het twaalf dagen moest duren,
+eer we te Assoean zouden wezen; in het eerste geval zou ik op mijn
+huid een opeenhooping van 288 uren vet hebben en in het tweede twaalf
+over elkaar gestapelde lagen vruchtbaar makend slib... Ik aarzel niet
+langer en duik onder. Het gevoel is niet onaangenaam, maar ongelukkig
+komt het mij in de gedachte, dat de Arabier, die natuurlijk lui is, wel
+eens kon vergeten hebben, het water te vernieuwen voor de verschillende
+passagiers, want het is toch altijd slijk, wat men ziet. Die gedachte
+was niet prettig, en ik sprong gauw uit de badkuip. Daar er nog
+niemand op was, waagde ik mij in mijn pyama op het dek. De regen had
+opgehouden; maar wij voeren nog in den nevel. Eensklaps zag ik als door
+een sluier hooge fabrieksschoorsteenen, toen veel daken van woningen
+en eindelijk een woud van masten. Wij naderen een belangrijke stad;
+het leek wel of we op de Theems waren in plaats van op den Nijl!
+
+Nauwelijks heb ik bij mijzelven die meening uitgesproken, of een
+zonnestraal, die brutaal den mist doorbreekt, valt op een hooge,
+geheel witte en schitterende minaret. Haleluja, haleluja; God zij
+geprezen; alleen met zijn hulp kan men een zoo groote verandering van
+tooneel bereiken! Als door een wonder is de mist opgelost en zoo ver
+het oog reikt, baadt zich de grond van Egypte, van leven tintelend,
+in de gouden stralen van den mooien zonneschijn. Omlijst door een oase
+van groen, lijkt de stad een wit juweel, met hier en daar een rose
+of blauw vlekje, dat afkomstig is van een of ander lichtgeverfd huis.
+
+De egyptische steden zien er veel beter uit van verre dan van
+dichtbij. Wat op een afstand een prachtig paleis leek, is vaak maar
+een armzalig krot, met instortende muren en vensters, waaruit het u
+niet moet verbazen, een geit er den kop door te zien steken! Honderden
+booten liggen vastgemeerd aan de oevers, en van alle kanten brengen
+ezels, kameelen en zwaar beladen mannen er koren heen en uien, salade,
+suikerriet, en koopwaren van allerlei aard, eronder begrepen balen
+lompen, die den Nijl zullen afzakken naar Kaïro, Alexandrië, Europa en
+Amerika. Wel ja, de agenten der groote amerikaansche papierfabrieken
+komen hier stoffige lompen koopen en die ellendige vodden zullen u
+en mij weer onder de oogen komen in den vorm van een geïllustreerd
+tijdschrift of een geurig billet doux. Neen, er gaat niets verloren
+in deze wereld. Kijk eens naar die wonderlijke bouwsels; het zijn
+reuzenduiventillen, en ge ziet ze in massa langs den Nijl. Verbaast
+het u, te vernemen, dat men hier duizenden duiven fokt, alleen om
+hun excrementen als mest te gebruiken?
+
+De stad ligt nu ver achter ons. Links verheffen in de verte
+eigenaardige dorre, strenge bergen hun toppen met rechte en eentonige
+lijnen naar de lucht. Er is geen enkele punt te onderscheiden; het
+zijn bergtoppen, vlak als tafels. Van den Nijl tot aan de hoogte is
+de woestijn aan het woord, want de terreinen liggen te hoog, dan
+dat het vruchtbaarmakend water er kan worden heengevoerd. Rechts
+daarentegen ziet men het schoone land van het vlakke en vruchtbare
+Egypte met heerlijke bebouwde velden tot in de verte, den rijkdom van
+het land. Mannen en vrouwen werken ijverig, terwijl myriaden kinderen
+bijna naakt zich aan de oevers van den Nijl amuseeren. Overal is druk
+bewegen; is intensiteit van leven.
+
+Nu en dan gaan we voorbij dorpjes van leemen hutten, omringd door
+palmboschjes, hutten, die er armoedig en ellendig uitzien te midden
+van de rijke en vruchtbare natuur. Door de velden en langs de rivier
+loopen lange rijen ezels, buffels, kameelen en vrouwen, die op het
+hoofd groote kruiken dragen, alles duidelijk te onderscheiden tusschen
+de vlakke aarde en den blauwen hemel.
+
+Links de woestijn en de doode natuur, rechts de bebouwde velden,
+vruchtbaarheid en rijkdom. Meer dan ergens is het hier het land der
+tegenstellingen.
+
+Hooge fabrieksschoorsteenen stooten hun rook uit naast sierlijke
+minarets; hier verspreidt een moderne stoompomp het water van
+den Nijl over de naburige velden, en ginder werken naakte mannen
+onophoudelijk aan het omhoog voeren van het water door middel van een
+antieke sakieh; in de verte zien we goederentreinen snel in een wolk
+van stof verdwijnen, terwijl daarnaast zich langzaam heele reeksen
+kameelen langzaam bewegen. Op een paar meters afstands van de meest
+moderne suikerfabriek ziet men een fellah met liefde zijn lapje grond
+bewerken met een ouden ploeg, bespannen met een ezel en een kameel,
+vreemd span, dat er al sedert eeuwen voor gebruikt wordt. Hier staat
+een moskee en ertegenover een oud christelijk klooster van de Kopten,
+met een kruis boven den koepel. Op den Nijl zijn de tegenstellingen
+even treffend; de Ramses met zijn stoommachines, electrische dynamo's,
+weelde en comfort, passeert of kruist in vliegende vaart inlandsche
+booten, beladen op phenomenale manier, dezelfde booten, die den Nijl
+bevoeren twintig of dertig eeuwen geleden.
+
+
+
+												22 December.
+
+
+Gisteren een ideale avond. Op het dek hebben wij tot zes uur 's avonds
+een heerlijk zonnebad genomen. Men zou meenen, in Juni te zijn. Ik
+kan niet meegaan met diegenen, die zeggen, dat de Nijl eentonig is;
+voor mij, ik vind er elke minuut weer wat anders te zien, en ik zou
+er weken willen varen, zonder vrees mij te zullen vervelen.
+
+Onze drogman is naast mij komen zitten. Hij is een knap man, prachtig
+type van een Arabier en zeer intelligent. Hij spreekt vier of vijf
+talen vloeiend en heeft verleden jaar veel maanden doorgebracht op de
+tentoonstelling van Saint-Louis. De Yankees hebben hem willen verbazen,
+maar het is hun niet gelukt. Toen zij hem slaapwaggons en liften en
+allerlei vernuftige machines hebben willen toonen als blijken van
+het amerikaansch genie, zei hij slechts: "O, ja; gijlieden maakt die
+dingen en wij koopen ze; gij zijt de werklieden, die arbeiden en wij
+zijn de heeren, die uw werk betalen."
+
+Tegen den middag werd de zon verduisterd; er woei een verschrikkelijke
+wind, en reuzenstofwolken stoven brullend uit de woestijn in de
+hoogte. Wij kwamen juist bij het station Beni Hassan en op den
+oever wachtten ons de ezels en de jongens, met veel bewoners
+van de plaats en kinderen, die de boot bestormen met den kreet:
+"Bakschisch! Bakschisch!" O, die bakschisch, dat is een der wonden
+van het Oosten en meer in het bijzonder van Egypte. Het is het kleine
+geschenk, het drinkgeld, waar met opgehouden hand ieder op wacht. Het
+woord vergezelt van het eene einde van Egypte tot het andere de naar
+den toerist uitgestoken handen, en deze geeft zonder nadenken, in zijn
+gelukkige stemming links en rechts de kleine witte geldstukjes. Het is
+intusschen een betreurenswaardige gewoonte, want duizenden individuen,
+die zoo in den winter het kleine sommetje bijeenbedelen, dat ze noodig
+hebben om te leven--want men leeft van zoo weinig in Egypte--zeggen
+allen arbeid vaarwel en geven zich geheel over aan luiheid en bedelen.
+
+Lord Cromer, aan wien niets ontsnapt, heeft onlangs laten drukken in
+een circulaire, die aan alle toeristen is ter hand gesteld en overal is
+aangeplakt, hoeveel kwaad de bakschisch doet en hij verzocht daarin,
+om ten behoeve van de inboorlingen zelven de edelmoedigheid niet zoo
+ver te drijven en alleen te betalen voor bewezen diensten.
+
+Dadelijk na het ontbijt bestijgen wij onze ezels, en ondanks den wind,
+die als een storm blaast, gaan we naar de graven, die daarboven in
+de rots zijn uitgehold. Er zijn er 29, uitkomend op een terras op
+den top van den berg en dagteekenend van een 4500 jaren geleden. Ze
+zijn uiterst belangwekkend, niet alleen om hun aanleg, maar vooral
+om alle tooneelen uit het egyptische leven van dien tijd, die op de
+wanden zijn gebeeldhouwd en nog duidelijk zijn als veertig eeuwen
+her. Enkele dier tooneelen doen ons deelnemen aan jachten in de
+woestijn, aan dansen, aan den aanval op een vesting, aan militaire
+schouwspelen en toernooien. Wij zien vrouwen aan het weven, herders hun
+kudden naar de slachtbank geleidend, barbiers, ververs, worstelaars,
+danseressen en eindelijk tooneelen uit het eigen leven van den man,
+die het graf liet maken.
+
+Het interessantste van de 29 graven is van een vorst, die 2400 jaren
+vóór Christus leefde. Op de zuilen en muren vertoonen ons het schilder-
+en beeldhouwwerk alle daden van zijn leven, waar hij trotsch op kon
+zijn. De opschriften zijn talrijk en op een ervan vraagt de vorst
+allen, die zijn graf zullen bezoeken, te bidden, opdat vele geschenken
+aan zijn schim zullen worden gebracht: "O gij, die het leven bemint
+en den dood verfoeit, bidt, dat duizenden brooden en kannen bier en
+duizenden ossen en veel gevogelte geofferd worden aan de nagedachtenis
+van dezen zegevierenden vorst!"
+
+Iets verder zingt hij zijn eigen lof en vertelt ons, dat hij goed
+en edelmoedig was, dat hij zijn stad en zijn vaderland liefhad, dat
+alle groote werken werden ondernomen door zijn zorgen en dat hij zoo
+gezegend regeerde, dat de lof van zijn volk ten hemel stijgt.
+
+Zeker, lieve vriend, ik geloof u op uw woord; mijn middelen veroorloven
+mij niet, duizenden stieren te offeren aan uw nagedachtenis; maar
+als ge uit den hoogen hemel, waar ge zeker troont, als ge geen
+afschuwelijke fratsenmaker zijt geweest, den wind tot zwijgen kondt
+brengen, die ons in tweeën snijdt en het stof, dat ons verblindt,
+beloof ik te uwer eer een fijne flesch te drinken, zoodra we terug
+zijn aan boord van de Ramses.
+
+Helaas, de oude Egyptenaar waardeert blijkbaar mijn edelmoedigheid
+niet, want de storm wordt nog al erger, en wij hebben de grootste
+moeite, om weer ons schip te bereiken.
+
+Terwijl wij op het goed beschutte dek de thee gebruiken, verspreidt
+zich het gerucht, dat de passagiers dien avond de inlandsche dansen
+zullen opvoeren. Groote ontroering! Er wordt naar den drogman gezocht,
+en die verklaart ons onder hoofdschudden, dat de dansen niet meer
+gegeven worden. Enkele jaren geleden werden twee of drie avonden van
+de reis met de inlandsche dansen gevuld; maar de directie heeft ervan
+afgezien, omdat de vertooningen dikwijls onkiesch waren.
+
+Tegen zes uur ging de wind liggen; de palmen hielden op met het woedend
+schudden van hun pluimhoofden, en wij woonden een van die prachtige
+zonsondergangen bij, die een der glories zijn van het Nijldal. Welke
+pen van een dichter, welk schilderpenseel zal ooit kunnen weergeven,
+wat de natuur den verbaasden blikken biedt en opvoert voor den
+opgetogen geest? Geleidelijk neemt het licht af; de nacht valt,
+en aan den horizon verdwijnt de zon in purperen en gouden tinten,
+eerst van ongekende helderheid, maar spoedig versmeltend tot groote
+zachtheid. Een diepe stilte schijnt zich over de gansche natuur uit te
+spreiden; in het Oosten wordt het totaal duister, terwijl het Westen
+rood wordt en daarna verbleekt tot een lichte goudkleur, die al bleeker
+wordt en ten slotte plotseling voor volkomen duisternis plaats maakt.
+
+
+
+												24 December.
+
+
+Wij zijn vandaag te Assioet aangekomen, een groote stad van 45000
+inwoners, bewonderenswaardig gelegen op een der breedste plaatsen
+van het Nijldal en omringd door een buitengewone streek, wat rijkdom
+en vruchtbaarheid betreft. Hier is er dwars over de rivier een
+belangrijke dam gemaakt, gebouwd tegelijk met den dam te Assoean,
+waardoor men de wateren van den Nijl in zijn macht heeft.
+
+De aanlegplaats staat vol met een schaar arabische kooplui, die
+de voortbrengselen van het land te koop bieden. Daaronder is zeer
+interessant rood aardewerk, dan shawls van ongewone fijnheid en
+zilveren degengevesten, wandelstokken van ebbenhout met ivoren knoppen
+en een fabelachtige hoeveelheid "antiquiteiten", waarvan het grootste
+deel uit Birmingham of Duitschland afkomstig zijn.
+
+De mooiste ezels van Egypte vindt men te Assioet, naar onze drogman
+ons vertelde, en inderdaad hadden we er voortreffelijke ezels met zeer
+goede zadels. De egyptische ezels zijn alle trouwens goed en mooi,
+en ik heb een groote bewondering voor ze. En wat kunnen ze werken! Zij
+zijn tegen alles bestand en zijn allerbescheidenst in hun behoeften,
+uit noodzaak, wel is waar, helaas! Arme dieren, mijn hart heeft vaak
+medelijden met u gehad, als ik merkte, hoe slecht ge gevoed werdt en
+hoe hard de stokslagen aankwamen. Wat beulen zijn die ezeljongens,
+en wat zou ik graag aan sommigen hunner de slagen teruggegeven hebben,
+waarop zij de ezels onthaalden!
+
+Er staan hier rijtuigen, victoria's liefst, bespannen met zenuwachtige
+paardjes, en in een van die liet ik mij de stad door rijden, een
+mengeling van groote paleizen, vervallen huizen en wankele leemen
+hutten, waarin halfnaakte mannen, vrouwen en kinderen met hun varkens,
+honden en kippen huizen. Bijna alle winkels hebben uithangborden in
+vreemde talen, waar een afschuwelijk Engelsch naast een onmogelijk
+Fransch op voorkomt. De stad hangt vol groote aanplakbiljetten,
+die met reuzenletters verkondigen, dat "de grootste magnetiseur der
+wereld" juist van Parijs is aangekomen.
+
+De bazars zijn belangwekkend en vol oostersche producten. De kalmte
+van de kooplui, die op zijn Turksch zitten te rooken en hun koffie
+met kleine teugjes slurpen, vormt een vreemde tegenstelling met de
+houding van de verkoopers aan de landingplaats, die ons achtervolgden
+en ons lastig vielen.
+
+Een Arabier kan geestig wezen; daar twijfel ik niet meer aan. Ik
+onderhandelde met een hunner over een mooien doek, waarvoor hij mij het
+vierdubbele van de waarde had gevraagd, en wij waren bijna afgezakt
+tot den prijs, dien ik ervoor wilde geven, toen hij een halsketting
+grijpend en dien haastig in den doek wikkelend, mij beide toereikt
+met de woorden: "Hier, neem het maar... bakschisch!" En toen met een
+zinspeling op de beroemde ministeriëele circulaire: "Maar zeg het
+vooral niet aan Cromer pacha!"
+
+Natuurlijk zijn er te Assioet graven... welke plaats in Egypte heeft
+die niet? Hier bevinden ze zich boven op een dorren berg, op welks
+helling men de gaten ziet van verschillende grootte als gapende
+wonden; die grootte staat in verband met de bestemming van het graf
+voor menschen of voor honden, katten of wolven, welke dieren alle
+vroeger te Assioet werden aangebeden.
+
+Onder de brandende zonnestralen bestegen wij dien berg, bedekt met
+oude, verbleekte beenderen en wij kwamen aan den ingang van het
+eerste groote graf. Tegen het hek stond een afschuwelijke mummie
+overeind. Een der bewakers drukte de mummie met zijn rechterarm tegen
+zich aan en de linkerhand uitstrekkend, zei hij tot ons: "Photografeer
+nu de beide generaties... vijf piasters, als het u belieft."
+
+De graven te Assioet zijn werkelijk het bezoek niet waard, dat men
+er aan brengt. Het zijn vulgaire grotten, waarin enkele gapende gaten
+de kuilen aanwijzen, waaruit men de mummies heeft weggehaald. In een
+der hoeken lag een hoop stof van losgewikkelde mummies, en de drogman
+bood er ons stukjes van aan als herinnering: "Zonderling," zei hij,
+"dat die stof eeuwen is bewaard gebleven!" Buiten zag een Engelschman
+een hoop oude lappen, en ze wijzend aan onzen gids, vroeg hij hem:
+"En dat, is dat ook mummiestof?" Maar de ander, niet om een antwoord
+verlegen: "O neen, dat is maar prullerij... dat komt uit Birmingham."
+
+Wij daalden langs een ander pad en kwamen aan de doodenstad, het
+groote, arabische kerkhof, geheel wit, met zijn duizenden graven
+met sierlijke koepels erboven. Uit de verte is het een mooi gezicht;
+van nabij is het minder aardig. Enkele graven zijn open, zoodat de
+beenderen te zien zijn, en de gieren vliegen erboven rond in de lucht.
+
+Ik heb van mijn kort verblijf in Assioet gebruik gemaakt, om den
+amerikaanschen zendingspost te bezoeken, die hier een kerk heeft, een
+hospitaal en twee mooie onderwijsinrichtingen voor jongens en meisjes.
+
+Zeer vriendelijk ontvangen door den directeur, den Reverend
+Dr. Alexander, heb ik met hem de gebouwen bekeken, die zeer goed waren
+ingericht. Daar ze reeds sedert vijftig jaren in Egypte gevestigd
+zijn, hebben deze presbyteriaansche zendingsstations groote diensten
+aan de beschaving bewezen. Ik blijf gelooven, dat de resultaten op
+godsdienstig gebied niet veel beteekenen, maar dat ze op humanitair
+terrein bijzonder groot zijn. De scholen van Kaïro en Assioet hebben
+ieder ongeveer 700 leerlingen; de meisjesschool te Kaïro telt 400. In
+het kort, de verschillende scholen van de amerikaansche zending in
+Egypte geven een practische opvoeding van groote waarde aan 12387
+jongens en 3521 meisjes. Op de school te Assioet duurt de cursus
+zes jaren. Na het verlaten der inrichting wordt een klein deel
+der leerlingen zendeling, de anderen worden leeraars, en de groote
+meerderheid gaan naar hun dorpen terug, waar ze betrekkingen kunnen
+krijgen bij post, telegraaf, telefoon enz.
+
+Natuurlijk, dat die duizenden oosterlingen, die zes jaren van hun
+leven hebben gesleten in deze scholen, ruim van inzicht worden en
+dat er een betere verstandhouding ontstaat tusschen Mohammedanen en
+Christenen. Nauwelijks twintig jaren geleden was het onmogelijk met
+een Muzelman over den Bijbel te praten... tegenwoordig lezen velen
+het Boek, sommigen uit nieuwsgierigheid, anderen om eruit te leeren,
+en graag spreken ze over godsdienstige vraagstukken met Christenen.
+
+De pogingen van de amerikaansche, fransche, oostenrijksche en andere
+zendelingen hebben stellig tot gevolg gehad, dat de betrekkingen
+vriendschappelijker werden tusschen inboorlingen en vreemdelingen,
+en indirect hebben ze ertoe meegewerkt, onze denkbeelden en onze zeden
+ingang te doen vinden, die tot een beter en gezonder leven leiden. De
+in de scholen opgevoede mannen zien ervan af, vele vrouwen te hebben en
+begrijpen het familieleven beter en de liefhebbende vertrouwelijkheid
+tusschen ouders en kinderen. De vrouwen, die er hebben schoolgegaan,
+hebben meer gevoel van eigenwaarde en houden haar huis gezelliger.
+
+
+
+												26 December.
+
+
+Gisteren, op het Kerstfeest, was de Ramses in feestdos. De beide
+dekken waren versierd met bloemen, groene planten, slingers, en
+de Maatschappij bood den gasten een heerlijk en overvloedig maal
+aan. Wij hebben toasten en speeches gehad. Van morgen al vroeg zijn
+wij ontscheept te Keneh op 700 kilometers van Kaïro. De ezels wachtten
+ons en in galop ging het door de velden, om den beroemden tempel van
+Denderah te gaan zien, die door de oude Egyptenaren opgedragen was
+aan de godin Hathor.
+
+Het was een verrukkelijke rit door het frissche land, dat pas door de
+eerste stralen van de zon verguld werd. Honderden mannen en vrouwen
+werkten al in de velden en sneden de egyptische maïs, waarvan de
+hooge, drie tot vier meter lange halmen bogen onder het gewicht
+van den dikken kolf, die meer op een peer geleek dan op de gewone
+maïs. Tal van ezels, die zwaar beladen waren, draafden heen en weer
+tusschen het veld en de booten aan het strand van den Nijl.
+
+Het fellahvolkje leek gelukkig en tevreden. Welk een verschil
+ook tusschen gisteren en vandaag! Niet enkel wordt het niet langer
+onderdrukt en uitgemergeld, maar het kan gemakkelijk geld leenen tegen
+lagen interest, om uit de handen van woekeraars te blijven. In den
+tijd der vroegere ellende was er nauwelijks een boer, die niet in de
+handen viel van armenische en grieksche woekeraars, een der wonden
+van het Egypte van vroeger.
+
+Toen de regeering de groep Cassel-Suares machtigde, om de Nationale
+Bank te stichten, stelde ze als voorwaarde, dat een zekere som
+jaarlijks zou worden voorgeschoten aan de fellahs, die het verlangden
+en die slechts negen percent zouden betalen, wat weinig was, vergeleken
+bij wat de woekeraars eischten. Ondanks het aanvankelijk wantrouwen der
+fellahs had de maatregel veel succes, en de Nationale Bank besloot,
+een speciale bank te stichten, de Landbouwbank, waarvan het doel is,
+de fellahs, te hulp te komen, die geld noodig hebben, hetzij om uit
+den greep der geldschieters te raken, hetzij om het oogenblik van den
+verkoop van hun oogst af te wachten. Uitstekend geleid door den heer
+G. Scott-Daglish, heeft die bank veel steun gegeven.
+
+Een ander liefdewerk van Sir E. Cassel betreft geneeskundige
+hulp. Zooals bekend is, lijden zeer veel Egyptenaren aan
+oogziekten. Die zijn er een ware plaag, waardoor duizenden verhinderd
+worden, hun brood te verdienen.
+
+Sir E. Cassel stelde ter beschikking van Lord Cromer een jaar of
+drie geleden de som van een millioen francs, waarvan de interest
+gebruikt moest worden, om het lot te verlichten van de ongelukkige
+ooglijders. Sir Horace Pinching, de directeur van den Gezondheidsraad,
+ried de vestiging van klinieken aan op het land, die dan van stad tot
+stad en van dorp tot dorp zouden gaan, om allen te helpen, die hulp
+behoefden. Twee klinieken, die rondgingen, werden georganiseerd,
+en de dokters Mac Callan en Miller werden aan het hoofd ervan
+gesteld. Duizenden ongelukkigen zijn reeds geopereerd en gratis
+verpleegd, en de goede gevolgen zijn zoo groot, dat de autoriteiten
+niet zouden aarzelen, het aantal klinieken te vermeerderen, als het
+geld er voor te vinden was.
+
+De tempel van Denderah is een der belangwekkendste uit Boven-Egypte. De
+prachtig bewaarde ruïnen zijn grootsch en men staat verbaasd over
+den arbeid, die eraan is besteed. Ik waag mij maar niet aan een
+beschrijving. Heeft Mariette niet geschreven in zijn "Algemeene
+Beschrijving van Denderah": "Er zouden vele jaren noodig wezen,
+om het geheel te copiëeren en twintig groote boekdeelen om het te
+beschrijven." Daartoe reikt mijn kader zeker niet!
+
+
+
+"Ziet u daarginds die gemetselde muren? Dat zijn de oude muren van
+Thebe! Toen ik een kind was," zoo vertelde mij de heer Legrain, die
+vriendelijke, geleerde Egyptoloog, "en als ik dan las, dat wagens,
+met talrijke paarden bespannen, over de muren galoppeerden als over
+een boulevard, waar ze elkaar tegenkwamen en voorbijreden, keek ik
+naar de maren om den tuin van onze villa in de omstreken van Parijs,
+die wel 40 centimeter dik waren, en ik zei tot mijzelven: 'Dat kan
+niet anders dan bluf zijn!'"
+
+Thans werkt de heer Legrain sinds tien jaren met ongehoorden ijver
+en groote wilskracht aan de reconstructie van de beroemde tempels
+van Karnak, en in het bewuste gesprek, dat ik met hem voerde, ging
+hij voort: "Welnu, thans geloof ik aan die fameuse muren, omdat ik
+na al die voorbijgegane eeuwen nog met mijn rijtuig over hun ruïnen
+kan rijden!"
+
+En ik vraag mij af, wat men meer moet bewonderen, de ouden, die zulke
+wonderen hebben gewrocht, of de modernen, die als de heer Legrain
+het beste deel van hun leven geven, om de tempels voor ons te doen
+herleven. Men moet naar Luxor, het oude Thebe, zijn gegaan en men
+moet de tempels van Karnak hebben bezocht, om zich een denkbeeld te
+vormen van de scheppende macht der oude Egyptenaren, als ook van de
+geestkracht en het geduld van den man, die stukje voor stukje herstelt,
+wat misschien de grootste tempel der wereld was. Als Mariette dacht,
+dat twintig deelen noodig zouden wezen, om den tempel van Denderah te
+beschrijven, hoeveel zouden er dan wel vereischt worden, om een juist
+denkbeeld te geven van wat Karnak is geweest? Dat zijn tegenwoordig
+nog de wonderbaarlijkste ruïnen van Egypte, zooals in den tijd van
+hun pracht die tempels een der wonderen der wereld zijn geweest.
+
+Stel u voor een ruimte, die ongeveer 900 000 vierkante meters groot
+is, en die gedurende meer dan twee duizend jaren het heiligdom was,
+waar Egypte, zijn vorsten en zijn volk, de schatten kwamen brengen,
+die ze aan de goden wilden offeren. Tempels, gevuld met beelden en
+gouden voorwerpen, ingelegd met ivoor en kostbare steenen, obelisken
+van graniet, uit één stuk gehouwen in de steengroeven van Assoean;
+honderden kilometers muur, bedekt met basreliëfs en schilderwerk,
+tallooze reuzenzuilen, van boven tot beneden gebeeldhouwd, lanen van
+geheimzinnige sfinxen... Verbeeld u dat alles en nog duizendmaal meer,
+en ge zult u nog nauwelijks kunnen voorstellen, wat Karnak was veertig
+eeuwen geleden.
+
+In het midden van dien tempel vindt ge een zaal zoo ruim, dat onze
+Parijsche Notre Dame er met gemak in gaat. Het is de zuilenzaal,
+waar een heel woud van pilaren, gebeeldhouwde zuilen, hun trotsche
+kapiteelen ten hemel heffen. Middenin zijn er twaalf, die 20 meter
+hoog zijn, en aan de kanten zijn er 122, van 13 meter hoogte en 10
+meter in omtrek. Het is prachtig en indrukwekkend. Maar sedert den
+ver achter ons liggenden tijd, waarin Cambyses Thebe verwoestte,
+hadden de bouwvallen van Karnak zich langzamerhand met zand bedekt,
+en ook met puin en aarde, en alles was verdwenen, begraven tot op
+den dag toen de Egyptologen hun opgravingen begonnen.
+
+En toen men eenmaal de laan van sfinxen had ontgraven, en de
+zuilenzaal, begonnen de enorme gebeeldhouwde zuilen te wankelen,
+en later, in 1899, stortten er elf van in onder een oorverdoovend
+geweld. De fundamenten, die ondermijnd waren door de veranderingen van
+den waterstand van den Nijl, waren niet stevig genoeg meer. De ramp
+scheen onherstelbaar; maar de heer Legrain was daar, en hij zwoer,
+dat, wat het hem ook kosten moest, de omgevallen zuilen weer hun
+plaats zouden innemen... en ze zijn er teruggekomen!
+
+"Hoe kan u dat met mogelijkheid gelukt zijn?" vroeg ik.
+
+"O," antwoordde hij met zijn innemenden glimlach, "dat was de
+eenvoudigste zaak ter wereld... alleen nam het veel tijd, en veel
+werk was ermee gemoeid. Eerst raapte men alle brokken van zuilen op;
+ze werden genommerd. Toen dat gedaan was, zagen wij de fundamenten na,
+en toen die gereed waren, werden de stukken van de zuilen één voor één
+voor den dag gehaald en ter plaatse gebracht. Daarna moest er worden
+begonnen met het afbreken van de andere zuilen, die ook dreigden te
+vallen en hun grondslagen moesten eveneens worden versterkt. Anders
+is het niets!"
+
+Vol bewondering keek ik den man aan, die sinds tien jaren de bedrijven
+van metselaar, ingenieur, bouwmeester en geleerde in zich vereenigt;
+dan wendden zich mijn oogen omhoog naar de enorme steenmassa's,
+en ik vroeg welke kracht ze zoo ver omhoog heeft kunnen voeren.
+
+"Ja, ook dat is zeer gemakkelijk, en toch bedienen wij ons van
+geen ander hulpmiddel van mechanischen aard, van geen enkele
+beweegkracht. Wij doen, wat zeer waarschijnlijk de oude Egyptenaren
+zelf ook deden... wij gebruiken aarde.
+
+"Aarde?"
+
+"Zeker, aarde. Naarmate de zuil of de muur hooger wordt, laten we
+ook den omringenden grond rijzen. Er wordt grond aangevoerd, nog eens
+grond en altoos weer grond, en zoo komt men tot heel bovenaan langs
+een hellend vlak, waar men enkel stevige touwen en veel armen behoeft,
+om de grootste steenen omhoog te voeren. Wij verplaatsen blokken van 50
+000 kilogram, zonder dat er ooit eenig ongeval is gebeurd. Wat de aarde
+aangaat..... wel! deze reuzentempel is sedert verleden jaar driemaal
+gevuld en weer geledigd! Het werk, om den grond aan te brengen, en
+weer weg te voeren, wordt verricht door honderden kinderen, die zeven
+stuiver per dag verdienen; de mannen krijgen tien stuivers. Als er in
+een gezin drie kinderen zijn, die voor zeven stuiver per dag werken,
+doet de vader niets meer en leeft van zijn renten!"
+
+"Maar waar krijgt ge den grond vandaan?"
+
+"O, daar raakt ge een interessant punt aan. Wij halen dien van die
+plaatsen in Karnak, waar nog geen opgravingen zijn gedaan, en zoo
+doen wij dubbel werk. Zonder nog te denken aan de kostbaarheden,
+die we vinden, steunen de vondsten, die wij verkoopen ook weer de
+nieuwe werkzaamheden, die erdoor bekostigd kunnen worden. Kom mee,
+dan zal ik u eens de bergplaats wijzen, die ons 698 standbeelden van
+graniet, kalksteen, albast, versteend hout enz. heeft opgeleverd en
+nog 12000 andere beeldjes van brons."
+
+Ik volg den heer Legrain, die mij naar de opening van een reuzendiepte
+brengt, waar naakte mannen waden en graven in slijk en water.
+
+Dat is de beroemde bergplaats, maar op de diepte, die men nu heeft
+bereikt, vult ze zich met water, en het werk wordt er zeer door
+bemoeilijkt.
+
+Verderop woon ik andere opgravingen bij. De mannen zijn met houweelen
+bezig en vullen manden met aarde, die door massa's kinderen al
+dravend worden meegenomen naar een plaats, waar er zullen moeten
+worden opgezet.
+
+De historieschrijvers hebben altijd aangenomen, dat Thebe en Karnak
+uit denzelfden tijd afkomstig waren, maar dat schijnt niet zoo te zijn.
+
+"Inderdaad," zei de heer Legrain, "hebben wij thans onder de
+fundamenten van Karnak bouwvallen ontdekt van een veel ouderen tempel,
+die tot 5 of 6000 jaren vóór Christus opklimt. Dat was blijkbaar
+een belangrijke tempel, en men treft op de steenen ervan zeer fijn
+beeldhouwwerk aan. Zie hier maar eens naar dit basrelief."
+
+En de directeur van Karnak liet mij een der heerlijkste in den steen
+gehouwen kunstwerken zien, die ik nog ooit heb aanschouwd. Het stelde
+een zeer schoon hoofd voor, en er waren bloemen op te zien en een
+klein kuikentje.
+
+"Wij geven aan al die dingen etiketten," zei de heer Legrain, "en dan
+zal er getracht worden, dien onderaardschen tempel te reconstrueeren,
+zooals Karnak weer opgebouwd wordt. Verleden jaar hebben we in een
+hoekje ginds een tempeltje ontdekt, gewijd aan een oude, leelijke
+godin, die, naar het schijnt, kinderen at. Ik heb alles weer ter
+plaatse gebracht, komt u maar eens binnen; het is frappant."
+
+Inderdaad stond er in het midden van het tempeltje een afschuwelijk
+beeld, verlicht op fantastische wijze.
+
+"De Arabieren zijn er gruwelijk bang voor," vervolgde de heer Legrain,
+"en geen van mijn werklieden zou erin toestemmen, hier zonder mij
+binnen te treden. Het zijn groote kinderen, die aan legenden en
+spoken gelooven. Een van hen beweert, dat telkens als hij voorbij
+het kerkhof gaat, hij geslagen wordt door wezens zonder hoofd, wier
+lichamen vuur braken, en allen gelooven hem! Ook gaat het verhaal
+van een boot, die vergaan moet zijn op een gewijd meer, en dat ik
+die zal terugvinden. Het is zoo vreemd niet, dat de arme Arabieren
+hun directeur, den eenigen Europeaan onder hen, voor een wonderdadig
+wezen houden. Hij behoeft maar een plek met den vinger aan te wijzen,
+en zie, men ontdekt er dingen, waarvan het bestaan zelfs niet werd
+vermoed. Verleden jaar, toen ik thuis kwam van vacantie, zei ik tot
+een van de opzichters: 'Zoek hier eens; daar moet een trap zijn.' En
+werkelijk werd de trap gevonden. Ik had erover gelezen en de juiste
+plek kunnen afleiden uit oude documenten, die in het Louvre worden
+bewaard."
+
+Wij zijn gekomen bij een prachtigen obelisk, en de in goud gegraveerde
+letters vertellen ons, dat hij werd opgericht door koningin Makeré,
+en dat het reuzenwerk, om hem uit een enkel blok te houwen in de
+steengroeven van Assoean, hem naar Thebe te voeren met zijn gewicht
+van 1 836 500 kilogrammen, de letters erin te graveeren en hem overeind
+te zetten, verricht werd in zeven maanden!
+
+Waarlijk, men zou het niet gedaan krijgen in zoo korten tijd met
+alle middelen, waar wetenschap en en techniek tegenwoordig over
+beschikken. Trouwens de beroemde koningin vermoedde wel, dat die
+tour de force aan toekomstige geslachten bewondering zou inboezemen,
+want ze verklaart, in gouden letters, op den obelisk gegrift, dat
+ze het alles liet uitvoeren, opdat in latere eeuwen men zou zeggen:
+"Is het mogelijk? Wat een prachtig werk!"
+
+"Kom eens in mijn tuin kijken," zei de heer Legrain, en ik volgde hem
+op een door muren omsloten plaats, waar ik zelfs niet de schaduw van
+een bloem vond.
+
+"Nee, je behoeft niet naar den grond te zien maar naar de muren;
+kijk daar!"
+
+En inderdaad, gebeeldhouwd op den wand met uitstekende fijnheid,
+zag ik er alle mogelijke planten, een complete verzameling, een
+echte tuinbouwtentoonstelling. Het is te begrijpen, dat alle dieven
+uit Egypte, alle wederverkoopers van valsche of gestolen oudheden
+erop uit zijn, de in Karnak ontdekte voorwerpen machtig te worden,
+en het is geen gemakkelijke zaak, alle arbeiders te bewaken, die er
+bezig zijn. Het vorige jaar hadden dieven samengespannen met enkele
+der bewakers en hadden des nachts een gat gemaakt in den muur van het
+kantoor van den heer Legrain, waarna ze twee beelden van groote waarde
+stalen, die echter na duizenderlei moeilijkheden teruggevonden werden.
+
+Ik raad de toeristen aan, alle verkoopers van antiquiteiten te
+wantrouwen. Een van hen houdt er een eigenaardige manier op na. Hij
+is een consul van een of ander land te Luxor en noodigt rijke
+vreemdelingen op een arabischen maaltijd. Bij het dessert klinkt
+de schel aan de poort, en de bedienden doen de mededeeling, dat er
+inboorlingen zijn, die merkwaardige oudheden aanbrengen, pas dien dag
+gevonden. Ze worden binnengelaten, en op raad van den consul koopen
+de rijke vreemdelingen, die de verzoeking niet kunnen weerstaan,
+de dingen, die het eigendom waren van hun gastheer.
+
+Karnak was in den tijd van zijn bloei verbonden met den grooten tempel
+van Luxor door een laan van sfinxen, ter lengte van twee kilometer en
+drie meter breed. Uit dien laatsten tempel is de obelisk afkomstig
+van de Place de la Concorde, en een tweede, precies aan den eersten
+gelijk, staat nog te midden van de ruïnen.
+
+Luxor, een stad, die op zichzelf niet zeer interessant is, wordt door
+de nabijheid der koningsgraven en andere monumenten uit de oudheid een
+der meest aantrekkelijke punten van Egypte. Het klimaat is er in den
+winter alleraangenaamst, en men vindt er verscheiden hotels. Het Grand
+Hotel Luxor, dat aan den vriendelijken en voorkomenden Franschman,
+den heer Pagnon behoort, is het beste en meest populaire. Hoewel het
+niet zeer nieuw is, biedt het alle gemakken, en tafel en bediening
+schenen mij uitstekend. Het ligt in een mooien en schaduwrijken tuin,
+iets zeldzaams in Boven-Egypte.
+
+Luxors ligging is inderdaad zeer mooi, en de ouden zouden geen
+beter plek hebben kunnen kiezen voor de stad, die gedurende vele
+eeuwen de hoofdstad was der egyptische koningen. De Nijl stroomt
+er majestueus door een wijd en vruchtbaar dal, omringd door hooge
+en dorre bergen. Volgens Diodorus was Thebe de oudste stad van het
+Nijldal, en hij neemt aan, dat de stad evenals Memphis gesticht
+werd door Menes 4400 jaren vóór J. C. Ook Homerus bezingt de stad
+en beschrijft haar als oneindig groot en prachtig met haar honderd
+poorten en twintig duizend oorlogswagens.
+
+De beroemde stad breidde zich niet alleen uit aan den rechteroever
+van den Nijl, waar tegenwoordig Luxor ligt en waar men de ruïnen
+van Karnak vindt, maar ook op den linkeroever, waar te midden van het
+vruchtbare land we prachtige resten van bouwwerken vinden. Het Ramseum,
+een reuzentempel, gebouwd onder Ramses II, de kolossen van Memnon,
+twee groote beelden, die den hemel schijnen te bedreigen, de beroemde
+tempel van Medinet Aboe, dat alles staat nog overeind en is hoogst
+belangwekkend. Eertijds, toen Thebe bloeide, lag de necropool aan dezen
+kant van den Nijl evenals de huizen der priesters, der balsemers, der
+bouwmeesters en werklieden, die aan de graven arbeidden, de stallen
+der heilige dieren, de scholen en de bibliotheken. Achter in het dal
+verrijzen de bergen van Libye, waarvan de met graven bezette hellingen
+op puimsteen gelijken. Links in een klein dal zijn de graven der
+Koningen, en rechts in een ander dor en smal dal die der Koninginnen.
+
+Die laatste zijn naar mijn bescheiden meening het interessantste en
+wonderlijkste van heel Egypte, en ik zal nooit den indruk vergeten,
+dien ik kreeg bij mijn bezoek.
+
+Vergezeld door den heer Quibell, een alleraardigsten Schot,
+inspecteur-generaal der antiquiteiten, verliet ik de Ramses vroeg in
+den morgen bij zonnig, heerlijk weer. Wij zeilden over den Nijl, en
+toen bestegen we de ezeltjes, die er op ons wachtten en galoppeerden
+wel drie kwartier door bebouwde en vruchtbare velden, vóór we aan den
+ingang van de vallei der koningsgraven kwamen, een smal dal tusschen
+hooge, gele, dorre rotsen. De tegenstelling tusschen het veld vol
+leven, waar wij vandaan kwamen en dezen weg van den dood, waar geen
+vogel, geen insect, ook niet de schaduw van een levend wezen zichtbaar
+was, en dat zonder eenigen overgang, was wel treffend. Ja, dit is wel
+de weg des doods, het dal van het Nietzijn, waar men de open graven
+vindt van de machtige monarchen, die om rustig hun laatsten slaap te
+slapen, daar op de hoogte en in de laagte aan den rotswand de holten
+hadden laten uitboren, en ze hadden laten versieren met beeldhouw-
+en schilderwerk, om hun stoffelijke overblijfsel er te laten rusten.
+
+O, koninklijke ijdelheid, die terwijl ge u liet begraven met uw
+juweelen en edelgesteenten, uw ivoorwerken, uw vergulde meubels, niet
+begreept, dat de dag zou komen, waarop uw priesters, die den toegang
+tot uw graven moesten bewaken, zouden verdwijnen, waarop uw volk zou
+uitsterven en waarop de roovers, belust op den rijken buit de deuren
+zouden verbreken, de muren zouden beschadigen, de doodkisten zouden
+openbreken, om er alles uit te halen tot de koninklijke mummie toe.
+
+Toch was dat juist, wat er gebeurde. Volgens den heer Maspéro waren
+de dieven ongeveer in het jaar 966 vóór Christus zoo sterk geworden,
+konden zoo gemakkelijk de regeering trotseeren en hadden reeds zooveel
+koningsgraven geplunderd, dat Auputh, zoon van Shasbank, besloot, ze
+allen te laten openen en de koninklijke doodkisten te doen overbrengen
+naar een enkele reuzenholte, een grafkelder, waar ze eerst op zeer
+onverwachte wijze werden ontdekt ongeveer dertig eeuwen later.
+
+Het schijnt, dat in 1871 een Arabier, namens Abd er Rasul Ahmed, bij
+toeval den ingang tot den kelder vond en, begrijpend hoeveel schatten
+er moesten zijn, besloot, ze ten eigen bate te exploiteeren. Hij
+deelde zijn ontdekking mee aan zijn twee broeders en aan zijn zoon, en
+gedurende enkele jaren verkochten onze man en zijn medeplichtigen aan
+de toeristen voorwerpen van groote waarde, maar van kleine afmeting,
+die ze gemakkelijk uit de schuilplaats naar hun huizen konden
+meenemen. De belangstelling der Egyptologen werd echter eindelijk
+wakker, en in 1881 begaf de heer Maspéro, die toen directeur was
+van het Museum te Kaïro, zich naar Luxor, om daar een onderzoek in
+te stellen. Na tallooze moeilijkheden, te veel om hier op te noemen,
+werd de bergplaats eindelijk ontdekt, en de koninklijke mummies werden
+naar Kaïro gevoerd, waar ze al gauw werden tentoongesteld in de glazen
+vitrines van het Museum.
+
+Twee jaar later begon de mummie van een der koninginnen een weinig
+aangenamen geur te verspreiden en ze moest worden uitgepakt; er volgde
+weldra een andere koningin, die geheel bedorven was en begraven moest
+worden. Toen werd het besluit genomen, alle mummies uit te pakken, en
+te luchten, en men begon met Ramses II. Hij was de eerste souverein
+van Egypte, wiens lijfelijk omhulsel aan de wereld werd geopenbaard
+3200 jaren na de mummifiëering.
+
+Zelfs zooals ze nu zijn, ontdaan van de dooden en van de meubels
+en andere artikelen, die er werden bewaard, zijn de koningsgraven
+nog hoogst belangwekkend. De beeldhouwwerken en de basreliëfs zijn
+prachtig bewaard, en veel van het schilderwerk is na zooveel eeuwen
+nog ongeloofelijk frisch en levendig van kleur.
+
+Van de vijftig koningsgraven, waar de historieschrijvers van gewagen,
+zijn, geloof ik, een veertigtal teruggevonden en thans voor het
+publiek geopend. Ze zijn alle in de rots uitgehouwen en bestaan uit
+lange gangen, die naar ruime kamers voeren, waarvan de laatste,
+het eigenlijke graf bevattend, 100 tot 160 meter van den ingang
+is verwijderd.
+
+Voor de oude Egyptenaren was hun graf niet enkel een doodkist in een
+gat gestopt, maar een ruim vertrek, bewonderenswaardig versierd en
+gedecoreerd door de grootste schilders en beeldhouwers van hun tijd,
+en waarin de doode gemakkelijk zich kon bewegen en genieten van het
+comfort, waaraan hij gewend was. Dus treffen we op de muren en zuilen
+prachtig weergegeven tooneelen aan uit hun werkelijke leven en uit
+het toekomstig bestaan, dat ze zich hadden voorgesteld.
+
+De heer Quibell geleidde mij eerst naar het graf van Meremptah, nog
+pas enkele maanden geleden ontdekt en dat nog niet voor het publiek
+was opengesteld.
+
+De gangen en kamers waren electrisch verlicht, zoodat men alle
+bijzonderheden kon bewonderen; maar de grafkamer, het heiligdom, was
+in volslagen duisternis gelaten toen we er binnentraden. Plotseling
+vulde zich de sombere holte met helderheid, en onder de schitterende
+electrische lampen zag ik een reuzengroote fijne figuur van grijs
+graniet, op den rug liggend, de handen gekruist op de borst. Het
+effect, dat dit bewonderenswaardige beeld maakte, gebeeldhouwd op
+het deksel van de kist, was onvergetelijk. Het graf echter, dat
+van alle den diepsten indruk op mij maakte, was dat van Amenhotep,
+waarschijnlijk omdat het het eenige was, waarbij zich de mummie in
+de doodkist bevond.
+
+Midden in het heiligdom staat een prachtige, groote marmeren doodkist,
+rood van kleur, waar het deksel van is afgenomen, en waarin de doode
+rust. Een gedeelte van de windselen, die om hem heen waren geslagen,
+zijn losgemaakt, en zijn hoofd, zijn hals en schouders ziet men
+zwart en verdroogd. Het is onmogelijk, den indruk te beschrijven,
+dien het gezicht van dezen machtigen monarch maakt, die daar 3500
+jaar na zijn dood rust zoo klein en verschrompeld, in het licht der
+Edisonlampen. Welk een wreede spot der menschelijke dingen! Diep in
+den berg een grot te hebben gegraven, waarin men, ontoegankelijk voor
+de heele wereld, meent eeuwig te zullen kunnen slapen, en dan zulk
+een plaats dagelijks bezocht door de toeristen van de heeren Thomas
+Cook en Zoon!
+
+Korten tijd na mijn vertrek uit Luxor werd nog een koningsgraf
+ontdekt door den heer Theodoor Davis, een Amerikaan die een bekend
+Egyptoloog is en die zijn winters doorbrengt met archeologische
+onderzoekingen. Men kan zich gemakkelijk de vreugde van den heer
+Davis voorstellen, toen hij na zijn lange, moeilijke en kostbare
+nasporingen eindelijk zijn pogingen bekroond zag met succes en het
+graf, het bewuste graf, zich voor hem opende.
+
+Zoo ik dan al het ongeluk had, Luxor te verlaten eer die nieuwe
+ontdekking gedaan was, ik had ten minste het geluk, korten tijd
+daarna de toespraak te hooren, die over het onderwerp gehouden werd
+door den heer Maspéro. Ik heb onder het luisteren een der prettigste
+uren van mijn leven doorgebracht. Met den grootsten eenvoud, in een
+duidelijken en gemakkelijken stijl, op zachten en boeienden toon
+legde de directeur der oudheidkundige onderzoekingen ons uit, dat het
+ontdekte graf dat was van de koningin Tia, vrouw van Amenhotep III,
+die vijftien eeuwen vóór de christelijke jaartelling leefde.
+
+De heer Maspéro bracht verdiende hulde aan de rijke vreemdelingen,
+die zooals de heer Davis, met hun fortuin en met eigen inspanning
+aan zijn departement steun verleenen, en daarna vervolgt hij: "De
+opgravingen gedaan door den heer Davis, hadden plaats in een hoek,
+van het Koningendal, waar de meeste Egyptologen dachten, dat niet
+veel zou worden gevonden. Het toeval heeft gewild, dat de heer Davis
+daar juist een der belangwekkendste ontdekkingen heeft gedaan uit
+onzen tijd. Het graf van koningin Tia was inderdaad onaangeroerd,
+ofschoon er in den romeinschen tijd dieven aan het werk moeten zijn
+geweest. Maar die bepaalden zich ertoe, de juweelen weg te nemen en
+ze raakten al het andere niet aan.
+
+"Wij hechtten er zooveel aan, dit graf te zien, juist zooals het was,
+dat we er binnendrongen door een kleine opening, juist groot genoeg
+voor kinderen, dieven of... archeologen. Dichtbij den ingang vonden
+we op den grond een prachtigen kever, Scarabeus, en albasten vazen,
+blijkbaar door de dieven onderweg verloren, een duidelijk bewijs,
+dat het graf geopend was geworden.
+
+"Groot was onze vreugde, dat het heiligdom ongeschonden was en vol
+was met vele voorwerpen, die het leven van het verleden ons voor den
+geest riepen. Op den steenen muur, die het tot nu toe van de wereld
+had afgezonderd, waren sporen te zien van vuile handen, slijkerige
+handen, al zooveel eeuwen dood, die het hadden gesloten, naar men
+meende, voor eeuwig. Daar verrees de oudheid als levend vóór ons.
+
+"Midden in de ruime doodkist lag een rood kussen, en daarnaast stond
+een stoel van vrij modern voorkomen, Empire-stijl, maar met iets echt
+egyptisch erbij. Wat verder was een vergulde armstoel, met rechte
+pooten, die aan den stijl van Lodewijk XVI deed denken en daartegenover
+weer een armstoel van ontwijfelbaar egyptische afkomst. Er was nog
+een heele voorraad meubels, groote zwarthouten kisten en 72 kruiken,
+die offeranden en levensmiddelen inhielden, eenden, gazellebouten,
+gedroogd vleesch, brood en koren, en in enkele kruiken aanzetsel van
+wijn en van reukwateren, die erin bewaard waren geworden. Een groote
+vaas, die omgevallen was, liet een dikke, gele vloeistof uitstroomen,
+honig en, wonderlijk gezicht, op dat oogenblik zagen we er zich een
+bij op neerzetten, die van buiten was gekomen! Daarnaast lagen gouden
+voorwerpen, en dingen van ivoor en zilver; ook vonden we een zeer
+groote kist uien!"
+
+Dan gaf de heer Maspéro ons interessante inlichtingen over het
+leven der oude Egyptenaren in het algemeen, en in het bijzonder over
+koningin Tia, die, naar het schijnt, een zeer merkwaardige vrouw moet
+zijn geweest.
+
+Nadat de Ramses ons drie dagen had gegund voor het bezoek aan het oude
+Thebe, begaven we ons weer op weg den Nijl op van Luxor naar Assoean
+in heerlijk weder, het weer, dat aan Boven-Egypte een verrukkelijke
+lente geeft midden in den winter. Terwijl wij hier profiteerden
+van warme en zonnige dagen, vertelden ons de telegrammen, dat heel
+Europa rilde van kou en dat Zuid-Frankrijk onder de sneeuw lag, ja,
+dat het ook in Algerië had gesneeuwd!
+
+Het was druk op den Nijl. Een menigte groote booten voeren naar
+beneden en andere gingen stroomop, en aan de oevers waren op maar
+eenige meters afstands van elkander de fellahs onophoudelijk bezig,
+water te putten uit de oude sjadoefs; ze scheppen tot 30 000 liter
+water per dag, maar werken dan ook van zonsopgang tot zonsondergang
+voor.. vijftig centimes!
+
+Tusschen Luxor en Assoean, houden de groote toeristenbooten van Cook,
+die er twee dagen over doen, stil te Esneh, Edfoe en Kom Ombo. Het
+eerste plaatsje is een vrij belangrijk stadje met groote huizen en
+drukke bazaars. De tempel is nog maar ten deele ontgraven, en een
+enkele zaal is slechts voor het publiek te zien. Te Edfoe daarentegen
+vindt men een reusachtigen tempel, die begonnen was onder de regeering
+van Ptolemaeus III, 237 jaar vóór Christus en waaraan niet minder dan
+180 jaren werd gewerkt. Hij was geheel verborgen onder puin en zand
+en aarde, waar hutten en stallen op waren gebouwd, en werd ontdekt
+en aan het licht gebracht door Mariette.
+
+De tempel van Kom Ombo, waar de booten niet meer dan een uur
+ophouden, heeft belangwekkend beeldhouwwerk, en op eenige meters daar
+vandaan verheft zich een kolossale steenen schoorsteen, omringd door
+afschuwelijke moderne gebouwen, die behooren bij de onderneming van de
+heeren Cassel en Suares. Niemand had er nog aan gedacht, de gronden
+aan te koopen, die lagen in de buurt van Kom Ombo, eenvoudig omdat,
+met het oog op hun hooge ligging boven den Nijl, men het onmogelijk
+achtte, ze te besproeien. En thans werken er stoompompen, die zoo
+krachtig zijn, dat het kinderspel is, er het water tot 15 meter
+hoogte mee op te voeren. De bedoelde groep kocht dus dertig duizend
+feddans grond, die haar op niet meer dan honderd francs de feddan
+te staan kwamen, toen alle werkzaamheden afgeloopen waren, en die
+gemakkelijk het viervoud van den prijs zullen opbrengen bij verkoop,
+tenzij de heeren den grond verhuren en er niets tegen hebben tot in
+verre tijden twintig percent voor hun kapitaal te maken.
+
+Eindelijk kwam de Ramses twaalf dagen na het vertrek uit Kaïro te
+Assoean aan den eersten waterval van den Nijl. Ten allen tijde
+zijn die stad en het beroemde eilandje Elephantine er tegenover
+beschouwd als een der belangrijkste punten van Egypte. Het was lang de
+grensstad, waar de Egyptenaren, de Perzen, de Romeinen en eindelijk
+de Anglo-Egyptenaren hun garnizoenen hielden. Aan den overkant van
+den waterval ligt Nubië, dan volgt Soedan, zoo wijd en uitgestrekt
+en tot voor kort nog zoo geheimzinnig.
+
+Tegenwoordig is Assoean een belangrijke en volkomen moderne plaats,
+die in den winter niet enkel druk is door vreemdelingenbezoek van de
+toeristen, door booten en treinen dagelijks aangevoerd, maar ook door
+een steeds aangroeiend aantal vreemdelingen, die er den heelen winter
+blijven. Het klimaat is mogelijk wel wat veel opgehemeld. Het is zeer
+warm, droog en zonnig en mist en regen zijn er, om zoo te zeggen,
+onbekend; maar het moet erkend, dat die groote droogte van de lucht
+het klimaat ontzenuwend maakt, en dat men nu en dan er kennis maakt met
+een kouden, doordringenden wind. Daarom is het er voor zwakke personen
+niet zonder gevaar. In den zonneschijn en beschut voor den wind,
+braadt men heerlijk in de maand Januari; maar als de wind opsteekt,
+dringt die dadelijk door de kleederen heen en men voelt zich kil en
+onaangenaam. Men ontmoet dan ook niet zelden menschen in wit flanel
+gekleed en met een kurkhoed op het hoofd, maar met een overjas of
+deken over den arm.
+
+Met wat voorzichtigheid en overleg kan men een verkoudheid voorkomen,
+maar ik zou niet genoeg kunnen herhalen, dat zelfs overigens sterke
+menschen voorzichtig moeten wezen. Dit aanvaard zijnde, ben ik echter
+bereid, te erkennen, dat Assoean in den winter een ideale plek is voor
+diegenen, die in de open lucht willen leven. Als men zijn dagen op den
+Nijl doorbrengt in een bootje, de hoeken en hoekjes van de elanden
+Elephantine en Philae bezoekt, tennis speelt of golf, de woestijn
+ingaat per ezel of kameel, nooit zal men zich behoeven te vervelen en
+elke minuut zal men kunnen genieten van den goddelijken zonneschijn,
+die versterkend en prettig is.
+
+Er zijn drie prachtige hotels te Assoean, waarvan twee reusachtige
+moderne paleizen zijn. Het Cataracthotel, dat aan de heeren Cook
+behoort, wordt uitstekend bestuurd door een Franschman, den heer
+Pagnon, eigenaar ook van de hotels te Luxor, en is zeer mooi gelegen op
+een hoogte en op het Zuiden. De salons, halls, terrassen, bibliotheek,
+biljardzaal, enz. zijn prachtig ingericht en de groote, moorsche
+eetzaal is heerlijk. De keuken is uitmuntend en overvloedig en de
+service laat niets te wenschen over. Het laat zich gemakkelijk denken,
+hoe groot de moeilijkheden moeten wezen, die overwonnen moeten worden,
+om een dergelijke onderneming te leiden en elken dag op 1000 kilometers
+afstands van Kaïro een afwisselend menu, dat een groote restauratie in
+Parijs geen oneer aan zou doen, voor te zetten aan honderden personen,
+hongerig geworden door het verblijf in de buitenlucht. Het is werkelijk
+wonderbaarlijk, dat men op de grens van Nubië tegen redelijke prijzen
+al het comfort vindt, hetwelk wij gewoon zijn duur te betalen in de
+hotelpaleizen van Ostende, Baden Baden, Nice en Monte Carlo.
+
+Op het eiland Elephantine verrijst te midden van prachtige tuinen een
+ander paleis, het Savoy-hotel, behoorend aan de Anglo-American Co. en
+even populair als het Cataracthotel. En dan is er nog in de stad en
+dichtbij de landingplaats het Grand Hotel van Assoean, behoorend
+aan den heer Pagnon, niet zoo luisterrijk als de andere, maar ook
+zeer goed. Evenals te Kaïro zijn de hotels de groote middelpunten
+voor het mondaine verkeer. Men doet er aan allerlei sport en des
+avonds kan men er concerten, bals, bridgepartijen en dergelijke
+feestelijkheden genieten. Nu en dan hebben er gymkhana-wedstrijden
+plaats, harddraverijen van ezels en kameelen; en mannen, vrouwen en
+kinderen, ouden en jongen stellen er levendig belang in.
+
+Assoean is ontwijfelbaar het schilderachtigste plekje van
+Boven-Egypte. Aan beide kanten van den Nijl verheffen zich hooge
+bergen, bijna geheel met goudgeel zand bedekt, en hier en daar gekroond
+door eeuwenoude ruïnen. Tusschen de stad en het eilandje Elephantine,
+dat geheel in het groen ligt, heeft de Nijl een snellen stroom, waar
+zich honderden dahabiehs en booten door bewegen, terwijl de roeiers
+hun eentonig liedje onophoudelijk doen hooren.
+
+Hoogerop ligt dan de eerste waterval en de versnellingen doen het
+water zich al brullend tusschen de rotsen voortbewegen. Ik heb nooit
+schooners gezien dan een zonsondergang te Assoean, en er zou een
+andere pen dan de mijne noodig zijn, om de bewonderenswaardige en
+fantastische tinten te beschrijven, die de lucht en de stroom en de
+bergen dan aannemen. Het is verrukkelijk, en wie dat eenmaal heeft
+aanschouwd, vergeet het nimmer.
+
+Kameelen zijn er zeer in trek; vooral de dames houden van het
+groote rijdier, maar het is een krachtige lichaamsbeweging, die niet
+ieder kan verdragen. De uitstapjes per ezel of kameel in de buurt
+van Assoean zijn zeer belangwekkend. Het kamp der Besharins, op een
+half uur afstands dichtbij de ruïnen van een oud arabisch kerkhof, is
+een gezocht doel voor een tochtje. Die Arabieren (van het kamp, niet
+van het kerkhof) met lange haren en een zonderling type vertoonend,
+wonen in ellendige tenten van vlechtwerk en zoo primitief, dat het
+hun niet aan schilderachtigheid ontbreekt.
+
+Onnoodig te zeggen, dat er in Assoean beroemde graven zijn, als
+overal in Egypte. Men heeft er de bekende granietgroeven, waaruit de
+oude Egyptenaren hun obelisken en beelden en grafmonumenten hebben
+gehaald. Men kan er nu nog een onvoltooiden obelisk vinden, die
+dertig meter lang is. Op eenigen afstand van Assoean, niet ver van
+het begin van den waterval, ligt de tempel van Philae, de sierlijkste
+en elegantste der egyptische tempels. Gelegen op het eiland van
+denzelfden naam, behoort die "Parel van Egypte" eigenlijk al tot
+Nubië. De inboorlingen noemen hem "Gesiret Anas en Wogud" met den
+naam van den held uit een der verhalen van de Duizend en één Nacht,
+die daar naar de egyptische overlevering zijn geliefde terugvond.
+
+Het eiland Philae ligt juist midden in de ruimte, die gevuld kan zijn
+door het enorme réservoir van Assoean, zoodat op den tijd, als het
+bekken gevuld is, het geheele eiland en bijna de geheele heerlijke
+tempel onder het slijkerige Nijlwater verdwenen zijn. De geleerden,
+de archeologen van de geheele wereld stelden zich in beweging, toen
+tot aanleg van het réservoir besloten werd en smeekten, dat toch
+een andere plaats mocht worden gekozen. Het zou onmogelijk geweest
+zijn, over den geheelen loop van den Nijl een plek te vinden, die zoo
+geschikt was voor het bekken, en tusschen den sierlijken tempel en de
+werken, die den landbouwrijkdom van Egypte bijna zouden verdubbelen,
+aarzelden de ingenieurs niet en offerden Philae op. Toch moet erkend,
+dat zeer belangrijke werken werden uitgevoerd, om het merkwaardige
+monument te bevestigen, en de regeering heeft niet minder dan 350
+000 francs met dit doel uitgegeven.
+
+Daarbij schijnt het, dat het water, hetwelk naar aller berekening den
+beroemden tempel zou hebben moeten verwoesten, dien waarschijnlijk
+heeft gered. In zijn rapport over 1904 maakt lord Cromer de opmerking,
+dat bij zijn bezoek aan de werken, toen men ermee bezig was, hij
+getroffen werd door den deplorabelen toestand van de fondamenten,
+die binnen kort de instortingen van sommige deelen van den tempel
+ten gevolge zou hebben gehad.
+
+Ook de heer Edouard Naville schreef in het Journal de Genève:
+"Ik behoor tot hen, die herhaaldelijk door middel van de pers en op
+wetenschappelijke congressen geprotesteerd hebben tegen den aanleg van
+den dam te Assoean.... Maar thans kan ik zeggen, dat de archeologen
+niet te klagen hebben. Het monument is behoed voor allen verderen
+achteruitgang voor lange jaren, en het water schijnt geen nadeeligen
+invloed op het gesteente uit te oefenen, behalve dan in een paar
+vertrekken, die geen andere opening hebben dan een lage deur en dus het
+vocht niet verliezen, zoodat er zich salpeter tegen de wanden afzet.
+
+"Zelfs zou men kunnen vragen, of in sommige opzichten de tempel van
+Philae niet in beter conditie is gekomen dan de meeste egyptische
+gebouwen. Sinds verscheiden jaren maken de groote tempels door,
+wat ik zou willen noemen een crisis van seniele aftakeling. Zijn de
+opgravingen daar schuld aan? Ik zou het niet durven tegenspreken. Het
+is zeker, dat men al te dikwijls in de haast, om de prachtige
+overblijfselen aan het licht te brengen, zich niet in voldoende mate
+rekenschap heeft gegeven van de vraag, of ze nog sterk genoeg waren,
+om te blijven staan, en of ze geen behoefte hadden aan den steun,
+die hun verstrekt werd door de bergen van puin of door de dorpen, die
+ter halver hoogte van de pilaren en tusschen de zuilen waren gebouwd.
+
+"Te Philae zou hetzelfde gebeurd zijn als elders. De tempel zou
+langzamerhand verzakt zijn; men zou nu eens een zuil hebben zien
+omvallen, dan weer een architraaf, en er zou voor het herstel gewacht
+moeten zijn op voldoende geldelijke hulp. Thans is de bevestiging tot
+stand gebracht en wel voor langen tijd, en onder dankbetuiging aan de
+egyptische regeering voor den spoed, waarmee ze zich die opoffering
+heeft getroost, kan men rustig de toekomst afwachten".
+
+Helaas, dat er zich toch alweer donkere wolken aan den horizon hebben
+samengetrokken. De ingenieurs begonnen ervan te spreken, den dam te
+Assoean te verhoogen met zes meters. Dat zou de dood voor Philae
+wezen! De verhooging van den dam is een zaak van het allerhoogste
+gewicht voor Egypte, en de kundigste ingenieurs hebben ervoor gepleit,
+omdat de watervoorraad van het reuzenréservoir erdoor zou toenemen, en
+omdat een veel grooter gebied zou kunnen worden besproeid en dus op de
+woestijn zou kunnen worden veroverd. Maar de egyptische ministers en
+hun raadsman Sir William Garstin zijn voorzichtige lieden en wilden
+de quaestie niet overhaast beslissen. Daarom werden twee bekende
+geleerden, de heeren W. Atcherley en Karl Pearson, erover gehoord,
+en hun meening, dat men zich van het weerstandsvermogen van den dam
+ook een te hoog denkeeld kan vormen, heeft ertoe geleid, dat andere
+plannen zijn opgekomen omtrent een nieuwen dam boven Assoean. Dus
+zal Egypte altijd nog wel eenige jaren moeten wachten, eer het een
+groote hoeveelheid water krijgt voor zijn landbouw. Ik geloof niet,
+dat dit een ramp is. De tegenwoordige voorspoed is zoo groot, dat
+een periode van betrekkelijke kalmte niet anders dan goed kan zijn,
+ook om het land op zijn verhaal te doen komen van de speculatiewoede
+van den laatsten tijd.
+
+Men reist tegenwoordig naar het hart van Soedan, naar Khartoem en
+Omdoerman, dat eenige jaren geleden de hoofdstad der Derwischen was,
+even gemakkelijk als naar Petersburg of Chicago. Ik kan er zelfs
+bijvoegen, dat in den winter de reis van Assoean naar Khartoem een
+der interessantste, prettigste en gemakkelijkste is, die men kan
+ondernemen. De temperatuur is heerlijk, noch warm, noch koud; regen
+en vochtigheid zijn onbekende zaken, en van den morgen tot den avond
+geniet men een schitterenden zonneschijn, door geen wolkje verduisterd.
+
+Tot Wadi Halfa reisde ik per boot en toen we na vier dagen die
+plaats bereikten, werd de tocht per Soedanspoorweg voortgezet over
+Berber, waar de verbindingslijn met Soeakim naar het Oosten gaat,
+naar Khartoem. Een inconveniënt op die gemakkelijke reis in den _train
+de luxe_ is het stof, dat door de gesloten vensters binnenkomt; maar
+dat zal mettertijd zeker verdwijnen, als de maatschappij waggons
+zal hebben aangeschaft, als in gebruik zijn op den amerikaanschen
+spoorweg van Omaha naar San Francisco, waar men door een even stoffig
+zandlandschap reist zonder iets van het stof te merken.
+
+Tegen zeven uur in den morgen bereikt de reiziger Khartoem. Hij is
+er eigenlijk al den vorigen avond aangekomen, maar te laat om aan
+wal te gaan. De aankomst heeft plaats tegenover Khartoem op den
+tegenoverliggenden oever van den Blauwen Nijl. Khartoem ligt aan
+die rivier een weinig boven haar samenvloeiing met den Witten Nijl,
+waarna ze samen den Nijl vormen.
+
+Per kleine stoomboot wordt men naar Khartoem overgezet. Uit de vuile
+slaapwaggons komend, ademt de reiziger met volle teugen de zuivere,
+droge, opwekkende lucht in en verbaast zich, dat op zulk een vroeg
+morgenuur midden in den winter de zon met haar stralen het tooneel
+reeds in gouden licht zet. Op den breeden stroom varen booten met
+groote, witte zeilen, dan kleine booten met negerroeiers, die een
+eentonig lied zingen, en stoombooten met hooge dekken en helder wit
+in de verf, vervullen de lucht met hun gefluit. Khartoem ziet men
+liggen in een ware oase van groen. Het prachtige witte paleis van den
+gouverneur trekt dadelijk de aandacht, met de engelsche en egyptische
+vlaggen beide erboven wapperend, en ernaast de lange steenen gebouwen
+van de ministeries, een groote school en veel aardige villa's te
+midden van tuinen.
+
+De boot houdt stil aan de aanlegplaats van het hotel, het groote hotel
+van Khartoem, nog maar sedert een jaar geopend, geloof ik. Het is een
+lang gebouw van twee verdiepingen, omgeven door enorme galerijen,
+waar alle kamers op uitkomen, een niet juist aangename inrichting
+voor diegenen, die van rust en ongestoordheid houden.
+
+De reizigers hebben den vorigen winter geklaagd over het hotel te
+Khartoem. De prijzen zijn hoog, de service laat te wenschen over,
+en de maaltijden zijn ver van goed. Het is waar, dat men niet moet
+vergeten, in Soedan te zijn, maar daar de stad wel goede dingen
+aanbiedt, waar de officieren en de inwoners der plaats het rechte
+gebruik van weten te maken, is het onvergefelijk, dat het hotel er de
+reizigers niet van laat profiteeren. De leiders van de maatschappij,
+die het hotel bestuurt, denken enkel aan groote voordeelen, en ik
+heb allen grond voor het vermoeden, dat de regeering, die haar den
+grooten en prachtigen tuin verhuurt, waarin het huis is gebouwd voor
+de belachelijk kleine som van 1250 francs per jaar, haar tot rede
+zal brengen, zoodat verbeteringen onderweg zijn.
+
+De hoofdweg in Khartoem loopt langs den Blauwen Nijl, een breede, met
+jonge boomen beplante weg, die des avonds electrisch verlicht wordt en
+waaraan groote, deftige huizen met mooie tuinen zijn gelegen. Dat gaat
+zoo verscheiden kilometers door. Ge treft daar ook den Botanischen en
+Zoölogischen Tuin, waar leeuwen en andere wilde dieren in kooien zijn
+opgesloten in een heerlijk park, vol van de uitgezochtste specimina der
+afrikaansche flora. Dan volgen het hotel, vele particuliere huizen,
+bewoond door engelsche officieren, het post- en telegraafkantoor,
+het groote gebouw waar de kantoren zijn van de regeeringsambtenaren,
+het paleis van den gouverneur, de italiaansche katholieke zendingspost,
+de Club, nog weer villa's, Gordon College enz.
+
+Langs die mooie laan komt ge telkens engelsche Tommies tegen, soldaten,
+in khakipakken gekleed, en soedaneesche soldaten, zwart als ebbenhout,
+lang van stuk en met beenen zonder kuiten van ongeloofelijke lengte
+en magerheid. Ook ontmoet men er Arabieren en negers van zoowat alle
+bedrijven, negerinnen met groote manden of kruiken op het hoofd en
+met verrassende gratie gedrapeerd in lange zwarte shawls, want er
+bestaat een verordening, die de inboorlingen te Khartoem dwingt,
+"zich te kleeden". Zeker geeft die gewoonte, om zware lasten op
+het hoofd te dragen, aan de negerinnen die rechte houding en dien
+bevalligen en krachtigen gang.
+
+Khartoem breidt zich niet enkel langs de rivier uit, maar ook naar
+den woestijnkant; daar vindt men ook breede en mooie straten, maar
+enkel meer bescheiden huizen, kantoren en banken.
+
+Rijtuigen ziet men bijna niet in de hoofdstad van Soedan. Het hotel
+heeft een pony en een tonneau, en alleen de gouverneur-generaal heeft
+verscheiden équipages en een automobiel, terwijl enkele officieren
+er een eigen wagentje op na houden. Rijpaarden en vooral ezels zijn
+de gewone vervoermiddelen.
+
+In afwachting van den dag, waarop Khartoem huurrijtuigen zal hebben,
+ziet men voor het hotel een dozijn jinriksja's, maar helaas, de lange
+Soedaneezen kunnen niet als de dappere, kleine Japannertjes urenlang
+draven. Hijgend, zweetend en blazend trekken ze het rijtuigje met
+moeite voort, terwijl men zich verbijt van ergenis, als men ten
+minste haast heeft. Met twee man ervoor gaat het een beetje gauwer,
+maar het best is, een ezel voor een jinriksja te laten loopen; dat
+werkt verjongend en herinnert aan de lang vervlogen tijd, toen men
+met een bokkenwagen door de Champs Elysées reed! Een ezel voor het
+kleine trekwagentje, dat heb ik heerlijk gevonden, en ik had haast
+stilgehouden in de woestijn, om er poffertjes van zand te bakken!
+
+En als de reiziger dat alles goed heeft gezien, de paleizen, de
+villa's, de tuinen, waar de vogels in de boomen zingen en de bloemen op
+de perken geuren, de breede lanen, waar de Soedaneezen heel beschaafd
+flaneeren; als hij zijn volle aandacht heeft geschonken aan deze
+aardige stad, die daar zoo modern in het hartje van Afrika ligt en
+waar rust en orde en arbeidzaamheid heerschen, zal hij zich met de
+grootste verbazing afvragen en tegelijk met onbegrensde bewondering:
+"Is het mogelijk, dat ik mij op dezelfde plek bevind, waar Gordon
+en de zijnen nog zoo kort geleden door dweepzieke en bloeddorstige
+horden van den Mahdi werden vermoord, en waar ik nauwelijks zeven jaar
+geleden niets dan ruïnen zou hebben gevonden? Is het mogelijk, dat
+deze bloeiende stad pas gisteren is geboren op de plaats van de oude
+soedaneesche hoofdstad, die getuige is geweest van de heldenfeiten
+en het bloedig drama, in de geschiedenis bekend als 'de verovering
+en het verlies van Soedan'?"
+
+Ja, hoe onwaarschijnlijk het moge klinken, het was inderdaad hier,
+dat de egyptische veroveraars onder Ibrahim hun vlag plantten ten
+tijde van de regeering van Mohammed Ali. En hier ook speelden zich de
+tragische tooneelen af, waarvan Gordon pacha de hoofdpersoon was. Er
+woont te Khartoem nog een persoon, wiens gevoelens men wel graag eens
+zou willen ontleden, als hij in zijn uniform vol decoraties en op een
+prachtig paard, door de mooie lanen galoppeert. Dat is Slatin pacha,
+de vroegere gevangene van den Mahdi, thans inspecteur-generaal van de
+regeering van den Soedan. Welk een roman is zijn leven! Lees zijn boek
+"Vuur en zwaard in Soedan", en ge zult u verbazen over alles, wat een
+menschelijk wezen niet al kan uitstaan aan moreel en physiek lijden.
+
+Hij was Oostenrijker en trad in dienst bij de troepen in Soedan, toen
+Gordon er voor de eerste maal gouverneur-generaal was. Toen het land
+in opstand kwam, om den Mahdi te volgen, was Slatin gouverneur van
+de provincie Darfoer, die hij zoo goed mogelijk verdedigde. Hij deed
+zijn plicht tot op het oogenblik, waarop de tegenstand onmogelijk
+was geworden. In het begin van de crisis, toen hij hoorde, dat
+zijn soldaten aarzelden of ze hem wel zouden volgen, omdat hij
+christen was, ging hij tot den mohammedaanschen godsdienst over in
+de tegenwoordigheid van al de vereenigde troepen.
+
+Gordon was indertijd verontwaardigd, toen hij het bericht hoorde
+en sprak met bitterheid over die buitenlandsche officieren, die hun
+geloof verloochenen en bereid zijn, het Christendom vaarwel te zeggen,
+om hun huid te sparen. Ik geloof, dat Slatin minder aan zijn eigen
+leven dacht dan aan zijn provincie en aan de egyptische troepen, die
+onder zijn bevel stonden en die hij wilde redden tot op het oogenblik,
+dat hij, naar hij meende, versterking krijgen zou. Die bleef echter
+uit en eindelijk gaf Slatin, wien de Mahdi beloofde, hem het leven te
+sparen, zich over. Hij werd eerst vrij goed behandeld, want daar hij
+de taal kende, kon hij, naar de Mahdi bedoelde, als het noodig was,
+met de ongeloovigen onderhandelen te Khartoem.
+
+Maar Slatin moest de nederlaag van het leger aanschouwen en hij was
+diep getroffen, toen hij van den dood van Gordon hoorde, den generaal
+en den superieur, dien hij had bewonderd en liefgehad. Hij, Slatin,
+werd in boeien geslagen, werd een tijdlang aan alle mogelijke
+martelingen onderworpen, tot eindelijk de Khalief hem in zijn
+dienst nam en hem als slaaf aan zich verbond. Dat duurde wel twaalf
+jaren, tot Slatin in Maart 1895 wist te ontsnappen en Assoean te
+bereiken. Nauwelijks weer in het land der beschaving, bood hij zijn
+diensten weer aan Engeland en Egypte aan en was een groote steun
+voor de slotexpeditie onder bevel van lord Kitchener. Daar hij Soedan
+uitmuntend kende en vertrouwd was met de bewoners en de taal, zoowel
+als met de sterke en de zwakke punten van de Derwischen, kon hij
+natuurlijk belangrijken raad geven.
+
+Toen Khartoem heroverd was, wilde hij behooren tot de pioniers,
+die daar bleven om de stad uit het puin te doen herrijzen en mee te
+helpen aan het beschavingswerk, dat werkelijk te bewonderen valt en
+dat in zes jaren van den uitgestrekten Soedan een land heeft gemaakt,
+waar na zooveel onrust kalmte en orde zijn teruggekeerd.
+
+Het is onbetwistbaar, dat hij zeer groote diensten heeft bewezen
+en hooggelijk gewaardeerd wordt door den gouverneur-generaal, Sir
+Reginald Wingate. Deze is een zeer beminnelijk man, eenvoudig en
+vriendelijk van aard, maar tevens een man met een vasten wil en veel
+energie. Hij spreekt vloeiend Fransch en onderhoudt zich gaarne in
+die taal. Ik heb zeer interessante gesprekken met hem gevoerd over
+de toekomst van Soedan, die hem natuurlijk zeer ter harte gaat,
+en hij voorziet zoo geen snelle dan toch een zekere ontwikkeling.
+
+De vorderingen van den vooruitgang, meent hij, dat van drie dingen
+zullen afhangen, waar wij niet dadelijk al te groote verwachtingen
+van moeten koesteren, namelijk van meer arbeidskrachten, meer en beter
+middelen van gemeenschap en meer water. Er komen arbeiders te kort in
+Soedan; denk eens, dat er nauwelijks twee millioen inwoners zijn met
+een in evenredigheid veel te groot aantal vrouwen en kinderen, terwijl
+er tien millioen waren een twintigtal jaren geleden. Maar de Arabieren
+en Soedaneezen zijn vruchtbare rassen, en met de rust zal de bevolking
+wel vlug toenemen; maar dat zal men niet zoo dadelijk bemerken.
+
+De nieuwe spoorweg van Berber naar Soeakim aan de Roode Zee was ook
+een onderwerp van gesprek tusschen ons. "Wij staan daardoor," zei
+de generaal, "rechtstreeks in verbinding met de zee en hebben een
+haven in Soedan. Daarheen zullen de goederen worden vervoerd, waar
+de Soedan behoefte aan heeft en van daar zullen de waren vertrekken,
+die het kan uitvoeren."
+
+"Wordt er in sommige kringen niet beweerd," vroeg ik, "dat die lijn,
+die aangelegd is met geld, dat de egyptische regeering heeft geleend,
+aan dat laatste land nadeel zal toebrengen, omdat ze den handel tot
+zich zal trekken, die thans over Alexandrië gaat en tot Assoean van
+de egyptische spoorwegen gebruik maakt?"
+
+"Inderdaad," antwoordde de gouverneur glimlachend, "die theorie is te
+berde gebracht, maar ze houdt geen stand. Zoolang Soedan afhankelijk
+blijft van dien eenigen, langen en kostbaren weg over Egypte en den
+Nijl, kunnen de ondernemingen van den handel er geen hooge vlucht
+nemen. Alles zou blijven wat het nu is, en Egypte zou de kleine sommen
+innen waar u van spreekt, zonder eenige kans dat die vermeerderden. Wel
+zal de nieuwe lijn afbreuk doen aan de inkomsten van Egypte, maar daar
+het budget van Soedan ervan zal profiteeren en onze inkomsten erdoor
+zullen toenemen, omdat de handel snel zal groeien, dank zij de nieuwe
+afzetmarkt, zullen wij allereerst aan Egypte interest kunnen betalen
+van het geld, dat het ons heeft voorgeschoten en eindelijk... dat is
+het belangrijkste, hoe meer de provincie Soedan zich zal ontwikkelen,
+des te spoediger zal ze geldelijk onafhankelijk wezen."
+
+"En het water, generaal?"
+
+"O, wat het water betreft, zal Soedan voordeel trekken uit de groote
+plannen van Sir William Garstin. Maar dat zijn nog maar plannen, die
+eerst binnen enkele jaren verwezenlijkt kunnen worden. De egyptische
+regeering laat in samenwerking met mijn officieren de zaak onderzoeken
+door een commissie, en wij zullen waarschijnlijk tot een resultaat
+komen, dat in het klein helpt, in afwachting van de grootere plannen
+met het vergroote reservoir. Er zijn al enkele bevloeiingskanalen
+gegraven, en Soedan kan water erlangen uit den Nijl in den zomer op
+een tijdstip, waarop dat aan den egyptischen landbouw in het minst
+geen nadeel kan berokkenen. Want Egypte wil ons natuurlijk niet
+toestaan, dat wij het berooven van het kostbare water, waar zijn
+bestaan aan hangt."
+
+Omdoerman aan de overzijde van Khartoem is in veel opzichten een
+belangwekkende plaats. Er zijn tegenwoordig nog 60 000 inwoners,
+terwijl er in den tijd van den Mahdi een bevolking woonde van
+meer dan 400000 zielen. De markten van Omdoerman zijn beroemd,
+en lange karavanen van kameelen, komend van het Zuiden, brengen
+er, evenals talrijke booten, elken dag de producten uit Centraal
+Afrika. Caoutchouc, suikerriet, doerrah, een soort van koren, dat tot
+voedsel dient voor menschen en dieren, ivoor, struisveeren en vele
+andere voortbrengselen worden er op reuzenpleinen uitgestald. Het is
+merkwaardig, de lange rijen kameelen te zien aankomen, als ze weken en
+weken geloopen hebben, om uit het binnenland van het zwarte werelddeel
+hun zware vrachten aan te voeren. Het is een sympathiek dier, ijverig,
+volhardend en met weinig tevreden.
+
+De tijd zal wel niet ver meer zijn, dat een spoorweg Omdoerman met
+de provincies Darfoer en Kordofan zal verbinden, waarvan de rijkdom
+groot is, en die genoeg negerkoren voortbrengen, om geheel Soedan
+te voeden en er nog van uit te voeren in groote hoeveelheid. De
+maat, die te Kordofan vijf francs kost, wordt te Omdoerman met 28
+francs betaald, waaruit duidelijk blijkt, hoe duur het vervoer per
+karavaan van kameelen komt, het eenige middel van transport dat nu
+ter beschikking is.
+
+Men heeft te Omdoerman paardenmarkten, markten voor ezels en kameelen
+en zeer belangwekkende bazars. Daar vindt men soedaneesche wapens,
+struisvogeleieren, wonderlijke leêren portemonnaies, door de vrouwen
+aan een draad om den hals gedragen, ceintuurs met leeren franje,
+helder gekleurde rieten manden, voorwerpen van ivoor, karwatsen en
+zweepen van hippopotamusleder, en een heele straat, waar zilversmeden
+wonen. Armbanden, ringen, zegels, doosjes, servetringen zelfs, alle
+vreemd en mooi bewerkt, maar waar zulke enorme prijzen voor worden
+gevraagd, dat het wel blijkt, hoe ook hier als elders de komst van
+toeristen het sein is geworden voor een exploitatie in het groot.
+
+Men kan heele morgens zoek brengen aan de markten en bazars. Men voelt
+er zich als overgebracht in een andere wereld, bijna als op een andere
+planeet, en men moet langs den winkel van een inlandschen kleermaker
+gaan, waar een twintigtal Singernaaimachines een heidensch lawaai
+maken, om zich te overtuigen, dat men toch niet zoo ver verwijderd
+is van de beschaving, dan men eerst dacht.
+
+Er zijn te Omdoerman historische gebouwen, als de ruïnen van het
+graf van den Mahdi, het huis van Slatin pacha en een groot gebouw,
+waar de relieken uit het verleden worden bewaard, pistolen, geweren
+en sabels, die aan de Mahdisten hebben toebehoord, en de zonderlinge
+hoofddekkels, die ze droegen; daar zijn duizenden van, die men voor
+een spotprijsje kan koopen. Iets verder kan men de kanonnen van den
+Khalief zien, kanonnen ook, die bij het leger van Hicks of te Khartoem
+hebben dienst gedaan, en eindelijk de rijtuigen en de piano van Gordon
+in zeer vervallen staat.
+
+Ik moet bekennen, dat ik erdoor geschokt was, daar onder een afdak
+de herinneringen te vinden aan den held, die te Khartoem viel. Zou
+men er geen plaatsje voor hebben kunnen inruimen in de onbewoonde
+benedenverdieping van het paleis van den gouverneur-generaal?
+
+Naast het leeggeplunderde graf van den Mahdi staat het huis van
+den Khalief, waar hij heeft gewoond met zijn vier vrouwen en 400
+bijwijven. Men kan alleen in zijn particuliere vertrekken komen
+door eindelooze gangen, die bij elken hoek werden bewaakt, zoozeer
+vreesde hij te worden vermoord. Het huis is ongelukkig ledig; het
+zou belangwekkend geweest zijn, er de voorwerpen te vinden, waarvan
+de Khalief zich bediende en er een soort van mahdistisch museum van
+in te richten.
+
+Rustig en kalm is de bevolking van Omdoerman aan haar dagelijksch
+werk, doet zaken met Egyptenaren en Europeanen en zendt haar kinderen
+naar de uitstekende scholen, die de regeering heeft geopend. Wie
+kan begrijpen, dat het nog nauwelijks zeven jaar geleden is, dat de
+plaats een middelpunt was voor het grofste fanatisme op godsdienstig
+gebied? Fanatisme en despotisme, daar had de bevolking te veel van
+geleden en ze had genoeg van den Khalief, den Mahdi, van de emirs
+die hun alles ontnamen, zelf in overvloed en weelde leefden en de
+menschelijke kudde lieten omkomen van honger! De dweepzucht van den
+derwisch is thans verdwenen, want hij begrijpt zelf, dat hij het nu
+beter heeft dan vroeger, nu rust en vrede en gerechtigheid hem in
+staat stellen, de vruchten van zijn arbeid te oogsten.
+
+Mijn bediende Makhmoed heeft mij dat op zijn manier uitgelegd. "De
+derwisch is ook een mensch, de Soedanees ook en de Arabier eveneens,
+allen tevreden nu en houden van den Engelschman, omdat de engelsche
+meester rechtvaardig is. De arme man kan nu naar den moedir gaan;
+hij wordt ontvangen en aangehoord; hem wordt recht verschaft, zelfs
+tegen rijke menschen, zelfs tegen een Engelschman."
+
+Ik geloof, dat Makhmoed gelijk heeft; de tijden zijn veranderd,
+en de bevolking is er niet rouwig om. Maar laat ons naar Khartoem
+terugkeeren. Er is een veerboot, een stoomferryboot, die op vaste uren
+den geheelen dag door over de samenvloeiing der beide Nijls vaart, en
+als ge geen paard, noch een ezel hebt, vindt ge aan de landingplaats
+een alleraardigst tramtreintje, dat u naar het midden van de stad zal
+brengen. Een vondst, die tram, die, als alle verbeteringen in Khartoem,
+te danken is aan kolonel Stanton. Die energieke man zou zelfs graag
+het stof willen doen verdwijnen, waar Khartoem veel te veel van heeft,
+en dat geen eer is voor de stad, en ik geloof inderdaad, dat het
+hem gelukken zal, als hij maar over genoeg geld kan beschikken op
+zijn budget. Hij heeft een uitmuntend middel gevonden, om het stof
+te binden, namelijk een residu van caoutchouc, dat heel goedkoop is;
+de zoo behandelde weg wordt hard, glad en stofvrij. De gomming van
+een lange laan heeft niet meer dan 1000 francs gekost.
+
+Geld en water, misschien ook geld als water, wenscht kolonel Stanton
+voor zijn hervormingen; water vooral, want als men dat maar over
+de woestijn uitgiet, die Khartoem omgeeft, groeien alle boomen,
+planten en bloemen er met ongeloofelijke snelheid. In de tuinen en
+langs den Nijl wint men den geheelen winter aardbeien, doperwten,
+slaboonen en alle andere denkbare groenten; maar het hotel zet ze
+niet aan de gasten voor!
+
+Er zijn te Khartoem een engelsche en een egyptische sociëteit. De
+officieren der beide landen, die in dienst zijn van de soedansche
+regeering, verbroederen zich nooit met elkander. Een Engelschman
+vertelde mij dienaangaande: "Wij zijn gescheiden door een golf,
+die niet kan gedempt worden, zelfs niet door een onnoemelijk aantal
+whisky-soda'a in den loop der officiëele aangelegenheden."
+
+Hier ontmoeten ze elkaar evenals te Kaïro officieel; op de kantoren
+zijn de verhoudingen gewoon en prettig; ze gebruiken onder het
+behandelen der zaken een whisky-soda of een kop koffie en zullen samen
+een sigaret rooken, maar dan gaan ze ieder naar hun eigen club of hun
+"home" en daar kennen ze elkander niet meer, of het moest nu en dan
+zijn op een diner of een officiëele receptie; maar zelfs daar wordt
+met het verschil rekening gehouden, want de gouverneur-generaal houdt
+aparte ontvangdagen voor de Egyptenaren en andere voor de Engelschen.
+
+Ik herinner mij mijn verbazing, toen op een bal, gegeven in ons hotel
+door de "Egyptian cavalry" ik er alleen de engelsche officieren van
+het corps zag verschijnen en hun genoodigden, onder wie er geen enkele
+Egyptenaar was. Die laatsten worden zeker wel gehinderd door de manier,
+waarop ze door de Engelschen worden behandeld, die wel gevreesd en
+geëerbiedigd, maar niet geliefd zijn bij de Egyptenaren.
+
+Welke reden kunnen ze hebben, om zoo de Egyptenaren, in het leger
+met hen samen thuis behoorend, op een afstand te houden? Dat hebben
+ze mij eens op de volgende wijze uitgelegd:
+
+"Wij kunnen te zamen werken... wij kunnen samen oorlog voeren... maar
+we kunnen niet en famille met hen converseeren.
+
+"De Egyptenaar zal ons nooit bij zich te huis aan zijn vrouw
+voorstellen of aan zijn vrouwen, of het moesten jonge menschen met
+moderne ideeën wezen, die een Levantijnsche of Europeesche hebben
+getrouwd. Meestal laat de reputatie van die dames te wenschen over, en
+waarom zouden we haar in ons huis ontvangen en de Egyptenaren aan onze
+vrouwen en dochters voorstellen, waar we weten, dat onze opvattingen
+en hun houding, waar het vrouwen geldt, zooveel verschillen van de
+onze? Dat is de voornaamste reden, die ons van de Egyptenaren scheidt
+in het particuliere leven, maar het is niet de eenige. Hun gewoonten,
+hun zeden, hun begrippen over hygiëne, hun denkbeelden over moraliteit
+zijn anders dan de onze, en eindelijk, mijn waarde, wij wenschen ham
+te eten aan het ontbijt en zij willen dien niet!"
+
+De engelsche officieren stellen veel belang in hun egyptische
+soldaten en werken krachtig ten einde er goede troepen van te maken,
+omdat het hun plicht is en ze betaald worden om dat te doen, maar
+ze voelen geen genegenheid voor die manschappen. Integendeel, ze
+hebben de soedaneesche soldaten veel liever, ofschoon die moeilijker
+te leiden zijn. Het zijn geen garnizoentroepen, maar veldtroepen,
+die men altijd op de een of andere wijze moet bezighouden. De zwarten
+hebben een hekel aan Egyptenaren, terwijl ze vol toewijding zijn voor
+hun engelsche officieren. Dat is wel een interessant verschijnsel.
+
+Indien ooit Egypte of de suzereine staat Turkije de neiging mocht
+voelen, van Engeland de souvereiniteit over Egypte op te eischen,
+die nu verdeeld is, zouden de soedaneesche troepen zich als één man
+om de Union Jack scharen en blij zijn, dat er iets te vernielen was,
+vooral zoo dat iets egyptisch was.
+
+In het paleis van den gouverneur zijn Sir Reginald en lady Wingate de
+vriendelijkste gastheer en gastvrouw, die men zich denken kan. Alle
+reizigers, die aanbevelingsbrieven voor hen hebben, bewaren de
+liefelijkste herinnering aan hun gastvrijheid en aan de déjeuners,
+diners en tuinpartijen, gegeven in het paleis, vooral aantrekkelijk
+door den eenvoud en de hartelijkheid, die er heerschen. Die
+tuinpartijen, die bijna iedere week in den winter plaats hebben
+in het heerlijke park bij het paleis, missen alle stijfheid en het
+ceremoniëel van gewone officiëele plechtigheden. De gouverneur ontvangt
+in flanellen costuum en met den Panamahoed, en zijn officieren zoowel
+als de andere genoodigden volgen zijn voorbeeld.
+
+Thee en ververschingen worden gepresenteerd onder een groote tent, waar
+de gouverneur-generaal en lady Wingate zelf hun vrienden bedienen. Een
+militaire muziek, op eenigen afstand opgesteld, laat bekende melodieën
+hooren, en terwijl sommigen praten, wandelen en rooken, spelen anderen
+tennis of croquet. Men meent in een park bij een kasteel in Europa
+te zijn in den zomer, als men niet hier en daar de wuivende kroon
+van een palmboom zag en de zwarte soldaten-muzikanten, en ook ginder
+te midden van het groen het standbeeld van Gordon, dat herinnert aan
+het geweldige verleden. Op zijn bronzen kameel zit Gordon natuurlijk
+en levendig afgebeeld en kijkt naar het Zuiden, van waar de vijand
+kwam, terwijl hij den rug naar het Noorden wendt, van waar hij hulp
+kon verwachten, die nooit opdaagde!
+
+Ik ben tegenwoordig geweest bij een feest in het paleispark, dat mij
+levendig heeft geïnteresseerd, namelijk dat, hetwelk gegeven werd ter
+eere van den hertog en de hertogin van Connaught, die de gasten waren
+van den gouverneur en lady Wingate. Ook de prinsessen Margaretha en
+Patricia waren erbij; ze brachten met hun ouders dien winter eenige
+dagen te Khartoem door. Op denzelfden dag van hun aankomst werd er
+een receptie in het park gegeven, waarbij alle leden der regeering,
+de engelsche en egyptische officieren, de mohammedaansche sjeiks,
+de soedaneesche hoofden en de doortrekkende vreemdelingen, die de
+gouverneur kende, waren uitgenoodigd.
+
+Bij mijn aankomst zag ik, dat op een der heerlijkste plekjes in het
+park een tent was opgeslagen voor de prinsessen en lady Wingate. Het
+was juist tegenover de treden van de paleisstoep, een open tent. Links
+vóór een tweede groote tent, die als buffet was ingericht, waren
+de Engelschen en de vreemdelingen gegroepeerd. Rechts stond het
+"arabische" buffet, waarvoor de egyptische officieren zich ophielden
+en naast hen, in hun schilderachtige kleederdrachten, hun mantels
+en tulbanden, de muzelmansche hoofden. Hier en daar staken de pieken
+omhoog van de soedaneesche soldaten, lange, slanke mannen, zwart als
+ebbenhout. Plotseling heft de militaire muziek het "God save the king"
+aan, en de hertog en de hertogin van Connaught, de gouverneur-generaal
+en lady Wingate en de jonge prinsesjes, elegant en bekoorlijk, maken
+hun verschijning, gevolgd door een stoet van schitterende officieren.
+
+De omgeving maakte dit alles zeer belangwekkend. Wij zijn hier onder
+den blauwen hemel van Soedan, op de plaats zelve, waar Gordon viel,
+en in een ideaal park, vol groen en bloemen en frischheid, waar de
+vogels hun melodieuse stemmetjes mengen onder de tonen der militaire
+muziek. Kijk eens naar die soedaneesche hoofden, die vertegenwoordigers
+van het volk, dat gisteren nog alleen aan moord en doodslag dacht,
+zie hen buigen, glimlachend en tevreden, voor den broeder van den
+koning van Engeland en voor den vertegenwoordiger van den Khedive,
+generaal Wingate. Aanschouw dit vredige en sierlijke tooneel, waar de
+lichte toiletjes zich mengen onder de met decoraties bedekte uniformen
+en onder de gewaden van de muzelmansche sjeiks, in de schaduw van het
+standbeeld van den gewroken Gordon. Zie dat alles, en in een opwelling
+van bewondering zult ge herhalen, wat de hertog van Connaught zelf
+mij zeide: "Is het niet bewonderingswaardig? Khartoem is in zes jaar
+een groote en mooie stad geworden; geheel Soedan is tot rust gebracht,
+en dat is alles tot stand gekomen door een handjevol mannen met zeer
+gebrekkige hulpmiddelen, het is verwonderlijk!"
+
+Het programma der feesten, gegeven ter eere van hunne koninklijke
+hoogheden, omvatte onder andere aantrekkelijkheden bootwedstrijden,
+een tentoonstelling van landbouw en tuinbouw, een militaire taptoe des
+avonds bij het licht van duizenden toortsen, waarbij de vereenigde
+muziek van de engelsche, egyptische en soedaneesche regimenten een
+monsterconcert zouden geven onder den met sterren bezaaiden hemel,
+die in den Nijl werd weerkaatst, en eindelijk een groote parade.
+
+Die laatste had plaats buiten de stad, bij het begin der woestijn, en
+nooit zal ik dat prachtige schouwspel vergeten. Infanterie, cavalerie,
+artillerie, Egyptenaren en Soedaneezen, passeerden in de voorbeeldigste
+orde, dan kwamen de troepen te paard en de artillerie deed een charge
+in galop, die het woestijnzand in wolken deed opvliegen, hetzelfde
+zand, dat vroeger is opgejaagd door de regimenten van Ibrahim en
+Gordon en de gewapende horden van den Mahdi.
+
+"Wat zegt u ervan?" vroeg mij een engelsch officier, die naast
+mij stond.
+
+"Eerlijk gezegd, ik vind het bewonderenswaardige paradesoldaten;
+ze zijn prachtig, en indien hun krijgsmanshoedanigheden aan het
+uiterlijk beantwoorden, hebt u het recht, er trotsch op te zijn."
+
+"Welnu, op mijn beurt in oprechtheid gesproken, ik wil u dit
+zeggen. Het zijn nu uitmuntende troepen, en zeker, wij hebben ons
+best gedaan, om ze zoo ver te brengen. Maar u moet niet gelooven,
+dat de egyptische officieren ons niet geholpen hebben. De meesten
+hunner werken met onvermoeiden ijver en een groot volhardingsvermogen,
+en ze zijn inderdaad best in staat, hun manschappen aan te voeren en
+te leiden. Maar kijk eens... zie daar eens..."
+
+Tusschen den blauwen hemel en het gele zand komt een bijna onzichtbare
+lijn, gelijk van kleur met den grond, als een lange slang nader met
+ongeloofelijke snelheid, lenigheid en energie. Dat zijn de 700 man
+van het engelsche regiment, dat te Khartoem ligt. Er is in hun houding
+zoo iets mannelijks, sterks en krijgshaftigs, dat ik er ontroerd van
+word, en ik zou willen toejuichen en "bravo" roepen, zooals aan het
+slot van een parade te Longchamp, als de cavalerie in snelle charge
+aankomt en alles in stofwolken hult.
+
+Wat doet het er toe, dat deze soldaten zoo jong zijn, dat hun
+khaki-uniform onelegant is, als de borst, die erdoor bedekt wordt, maar
+bezield is met een vasten wil en een onwankelbaren moed, waartegen
+alle aanvallen van de dweepzieke Derwischen werden afgeslagen als
+tegen glas.
+
+Het was zeer schoon... Maar als standbeelden kalm, scheen geen der
+aanwezige Engelschen er iets van te bespeuren.
+
+Ja, het is al heel mooi, dat men naar Khartoem kan komen in het jaar
+1905, en de geheele reis door van alle mogelijke weelde en gemakken kan
+profiteeren; maar is het aan velen bekend, dat men de reis met alle
+moderne comfort kan voortzetten tot in het hartje van Afrika? Zonder
+nog te spreken van den Blauwen Nijl, dien men kan opvaren tot de hooge
+plateau's van Abessynië, men kan ook tegenwoordig zich naar Faschoda
+begeven, naar Lado en naar het Congogebied en Gondokoro in Oeganda,
+even gemakkelijk, alsof die plaatsen aan de Seine lagen of aan den
+Rijn; het eenige verschil is, dat ze verder af zijn gelegen en dat men
+dus meer tijd noodig heeft. Gondokoro ligt 4490 kilometer van Kaïro
+af. In twee maanden gaat men thans den Nijl op tot aan de plaatsen,
+waar het land nog bevolkt wordt door krokodillen, door nijlpaarden,
+door leeuwen, olifanten, giraffen, buffels en rhinocerossen, terwijl
+men dan reist door de landen, bewoond door de woeste stammen der
+Sjilloeks en der Dinka's, daar, waar nog zoo kort geleden Stanley en
+Marchand enkel konden doordringen met ongeloofelijke moeilijkheden
+te midden van verschrikkelijke gevaren en van onuitsprekelijke
+ontberingen.
+
+En ik herhaal het, die reis wordt volbracht met dezelfde veiligheid
+en hetzelfde comfort, als de tocht van Kaïro naar Assoean. Onnoodig
+te zeggen, dat ze honderdmaal interessanter is, en wat het klimaat
+aangaat, dat is in den winter eenvoudig ideaal. Voor ik de manier
+beschrijf waarop ikzelf de reis deed, en die de aangenaamste is,
+maar ook de duurste, wil ik in het kort vertellen, hoe men haar op
+andere manier kan doen.
+
+Ter zijde laat ik vooreerst den dienst, ingesteld door de Maatschappij
+die den naam draagt van de Sudan Developing Co. tusschen Khartoem
+en Goz Aboe Goma, dat maar op 300 kilometer afstands is gelegen. De
+reis duurt zes dagen op het minst belangwekkende deel van den Witten
+Nijl. De nieuwe en goed ingerichte stoomboot heeft te veel diepgang
+en loopt bij iedere reis gevaar, vast te raken, zooals verleden jaar
+gebeurde op een zandbank halfweg, en er verscheiden dagen te blijven
+zitten, wat ver van aangenaam is.
+
+De regeering van Soedan heeft een maandelijkschen dienst, die veel
+belangrijker is. Haar booten varen den Nijl op tot Gondokoro in
+Oeganda, een afstand van 1825 kilometer van Khartoem, en doen een
+maand over de reis heen en terug. De prijs van een biljet is 1700
+francs en men vindt aan boord electrisch licht, warme en koude baden,
+en bediening en tafel, die niets te wenschen overlaten. Er wordt
+vaak stilgehouden, verschillend van dertig minuten tot twee uren,
+en voor de personen, die eenvoudig Centraal Afrika eens willen zien
+en den Soedan in al zijn uitgestrektheid alsook een hoek van Belgisch
+Congo en Oeganda, is die dienst het meest practische middel, om hun
+doel te bereiken.
+
+Maar ik kan hem niet aanbevelen aan diegenen, die willen jagen,
+want het oponthoud is niet lang genoeg op de verschillende plaatsen,
+en natuurlijk vindt men het groote wild en zelfs het kleine niet vlak
+bij de aanlegplaatsen der booten. Voor de jagers is het eenige, wat
+hun voldoening kan schenken, dat ze een boot huren, waarmee ze zich
+overal kunnen ophouden waar ze verkiezen. De stoombooten zijn uit
+den aard der zaak het comfortabelst; maar ze zijn ook het duurst. De
+inlandsche zeilschepen kan men voor een dragelijken prijs krijgen en
+zij varen den Nijl bijna even vlug op als de stoombooten, daar de wind
+krachtig en geregeld uit het Noorden blaast in den winter. De rivier
+afvaren met den wind van voren duurt langer; maar als men haast heeft,
+om terug te zijn, kan men zich met niet te lange tusschenpoozen laten
+opnemen door een gouvernementsboot.
+
+Terwijl ik in Khartoem was, vertrokken een Engelschman, een groot
+liefhebber van jagen, en zijn vrouw naar Centraal Afrika op een
+expeditie van twee maanden. Ze hadden twee naggars, dat zijn inlandsche
+vaartuigen. Op het grootste was een tent opgeslagen van matwerk,
+midden op het dek. Die bevatte twee veldbedden, een waschtafel,
+tafels, stoelen, enz. De kok, de bedienden en de bemanning waren op
+het achterschip. De tweede naggar bevatte vier kameelen, zes ezels en
+verscheiden inlandsche bedienden, een jager van beroep, een Sjikari,
+die alle gewoonten van de wilde dieren kende en de plaatsen, waar ze
+het meest voorkomen. Zij hadden ook tenten bij zich en een geheel kamp,
+waardoor ze met hun kameelen en hun ezels hun schepen konden verlaten
+en tochten van verscheiden dagen konden ondernemen in het binnenland,
+waar de olifanten en de andere groote dieren te vinden waren.
+
+Terzelfdertijd vertrokken twee Franschen, twee heeren uit Rouaan,
+voor een kleine expeditie van veertien dagen. Ik zag hen, toen ze
+terugkwamen, en ze waren verrukt, omdat ze twaalf tot vijftien honderd
+gevederde dieren hadden geschoten, waarvan enkele van buitengewone
+grootte. Daar ze geen tijd hadden gehad voor tochten te land, hadden
+ze maar een enkele boot gehuurd en hadden noch ezels, noch tenten
+meegenomen. Dat jachtpartijtje had hun 670 francs per week gekost,
+per persoon 335 francs; in dien prijs waren begrepen het schip,
+het tafel- en beddegoed, de bedienden, alles.
+
+Een belangrijker expeditie met twee schepen, kameelen, ezels en
+een kampuitrusting zou voor twee personen komen op 1000 francs per
+week. Natuurlijk vermindert de prijs voor ieder, als men met meer
+personen gaat en voor langer tijd. Voor al zulke ondernemingen moet
+de reiziger zich wenden tot den heer Angelo Capato, wiens groote
+winkels te Khartoem alles bevatten wat men maar kan noodig hebben,
+en die zich met de organisatie van reizen en jachtpartijen belast
+tegen vaste prijzen, die niet te hoog zijn. Het is een zaak, die
+alle vertrouwen verdient, en waarbij men voor geen moeilijkheden of
+onaangenaamheden te vreezen heeft.
+
+De jagers moeten een verlofsbewijs hebben. De regeering stelt er
+twee te hunner beschikking; het kleine vergunt, leeuwen te dooden,
+krokodillen, wilde geiten, gazellen, kleine antilopen, eenden,
+pelikanen, zwanen, reigers, ibissen en nog allerlei ander gevederd
+wild. Alleen het groote verlof bewijs vergunt, op olifanten te
+schieten, op nijlpaarden, buffels, elanden, groote antilopen enz.
+
+De zeilschepen bieden natuurlijk slechts een betrekkelijk comfort, en
+wie daar niet mee tevreden is, moet een stoomboot huren, in welk geval
+het eenvoudigst is, zich rechtstreeks te wenden tot het gouvernement,
+of liever tot commandant Bond Bey, den vriendelijken en welwillenden
+directeur van het departement van schepen en stoombooten.
+
+Dat deed ik, en met zes vrienden, onder wie drie dames, huurden wij de
+Abbas Pacha, een groote en mooie boot met drie dekken. De huurprijs
+was 500 francs per dag alleen voor schip en bemanning. Wij moesten
+ons voor al het andere wenden tot den heer Capato, die ons een
+uitstekenden kok bezorgde, een europeeschen, en een soedaneeschen
+hulpkok, verder bedienden en al het noodige proviand. Een echte
+kruidenierswinkel en comestibleszaak werd aan boord geïnstalleerd,
+met ingemaakte waren van allerlei aard, roode en witte wijnen,
+champagne, Münchener bier, mineraalwater in overvloed, cognac, whisky
+en verschillende likeuren. Al, wat we niet gebruikten, werd door den
+heer Capato teruggenomen; maar de phenomenale Soedandorst leegde een
+onnoemelijk aantal flesschen!
+
+Wij namen in ons ruim 250 kilo ijs mee, dat een week goed bleef,
+en daar Capato ons nazond met iedere boot, die den Nijl opvoer,
+hebben we er slechts één dag gebrek aan gehad. Vóór op het benedendek
+hadden we een echten stal, een koe, om versche melk te hebben, schapen,
+lammeren, kippen, kalkoenen en duiven, die geslacht werden naar gelang
+er voor de keuken behoefte aan was. Er waren telegrammen langs den
+Nijl vooruitgezonden naar verschillende stations, waarheen men voor
+ons versche visch, eieren en groenten bracht.
+
+Aan deze bijzonderheden kan men zien, dat onze tafel goed en
+overvloedig voorzien was. De bedienden, het eten en drinken kwamen
+ons op 250 francs per dag, wat met de huur voor de boot 750 francs
+was of ongeveer 107 francs per dag en per persoon, want wij waren
+met ons zevenen.
+
+Het was een kleine som voor al de geriefelijkheden, die wij genoten,
+vooral als men bedenkt, dat het een reis was in Centraal Afrika.
+
+De Abbas Pacha is een groote stoomboot, juist nieuw geverfd en
+opgeknapt bij gelegenheid van het bezoek van den hertog van Connaught,
+die er bij verschillende uitstapjes gebruik van had gemaakt. Op het
+benedendek was achter de groote eetzaal; in het midden de machines
+en de ruimen voor de bemanning; van voren onze "winkel", de stal en
+de hoenderhof.
+
+Er was op het bovendek een salon, tien groote hutten met twee
+slaapplaatsen, die op het dek uitkwamen, twee badkamers met douches,
+en, net als op de Cookbooten een groote ruimte midden op het dek, die
+de geheele breedte innam en een hall vormde, waar wij tafels hadden
+staan, leunstoelen, en luierstoelen, en waar we dikwijls gebruik van
+maakten, ook om er onze maaltijden te houden. Heel boven was er nog een
+dek, dat, daar het de volle breedte en de volle lengte van het schip
+innam, een groot promenadedek was en bij zonsondergang een ideaal
+waarnemingsplekje vormde. De salon, de hutten, de dekken, alles was
+electrisch verlicht, en nooit zouden wij hebben kunnen vermoeden,
+dat men zooveel comfort kon genieten op den Witten Nijl. De reis
+van veertien dagen, die wij deden aan boord van de Abbas Pacha was
+interessant en prettig, en de volgende opmerkingen zullen daar maar
+een flauw denkbeeld van kunnen geven.
+
+
+											9 Februari 1905.
+
+
+Wij hebben Khartoem gisteren morgen verlaten, en we zijn allen
+verrukt over het begin onzer reis. Hutten, bediening, voedsel, alles
+is volmaakt, en wij glijden vroolijk en te midden van weelde naar
+het centrum, gisteren nog één en al geheimzinnigheid, van Centraal
+Afrika. Het weer is warm en mooi, en wij dragen onze kurkhoeden en
+onze witte kleeren.
+
+Het landschap heeft niets woests. Den geheelen dag zijn we gisteren
+reusachtige weiden voorbijgevaren, eindeloos lang achtereen,
+waar duizenden ossen, koeien, kalveren, ezels, schapen en paarden
+vreedzaam graasden. Op de rivier amuseerden zich troepen wilde eenden,
+en we vonden aan beide oevers van den breeden, majestueusen stroom
+duizenden en duizenden ganzen, pelikanen en ibissen. Van morgen in
+de vroegte, toen ieder zich op zijn gemak aankleedde, riep Makhmoed,
+die op dek was, plotseling: "Een krokodil, heer, een krokodil!" Het
+is ongeloofelijk, welke uitwerking dat woord "krokodil" had. In een
+seconde waren wij alle zeven, heeren en dames, buiten onze hutten
+in zeer lichte kleeding en volgden met de oogen nieuwsgierig de
+richting, ons door den zwarten vinger van Makhmoed gewezen. Eerst
+zagen we niets, dan eensklaps schreeuwden we allen tegelijk, en al
+gesticuleerend, riepen we: "Daar, daar! zie, op het zand, juist van
+dezelfde kleur... O, het beest slaapt in de zon!"
+
+En inderdaad, op het gele zand van den oever zien we een
+reusachtigen krokodil precies een hagedis in het groot. Op dat
+gezicht ontwaakte het moordend instinct, eerst bij mevrouw Z.,
+die ons toeriep: "De geweren! Gauw, uw geweren!" Toen vlogen de
+drie van ons, die ons op jagen hadden voorbereid, weg en gilden:
+"De geweren! Makhmoed! Mahomed! Wallad! O, lieve hemel, de geweren,
+de patronen! Gauw!" Maar de geweren zitten in hun étui's, de patronen
+in hun doozen, en daar de Abbas Pacha ondertusschen verder gaat,
+is de krokodil al uit het gezicht verdwenen, eer wij gedaan hebben
+met het roepen om de geweren.
+
+Die luie krokodil heeft in ons bloedige instincten wakker gemaakt,
+en we brengen den geheelen morgen door met het in orde brengen van
+wapens en munitie. Eén oog op de geweren, het andere op den oever,
+bespieden wij het zand met breeden en belangstellenden blik, maar
+er zijn evenmin krokodillen als op de kade van het Louvre, en we
+beginnen ernstigen twijfel te gevoelen omtrent het bestaan van dien,
+die ons van morgen werd aangewezen.
+
+Om twaalf uur hielden we stil in een dorp, om er geen kolen, maar
+hout in te nemen; daar kolen drie of vierhonderd francs de ton kosten,
+branden de stoombooten op den Witten Nijl enkel hout. Dit verklaart,
+waardoor het land, waar wij doorheen varen en dat enkele jaren geleden
+met bosschen was bedekt, thans bijna geheel ontwoud is. Terwijl een
+heel bataljon negers hout aan boord brengt onder gezang en geschreeuw,
+gaan wij het dorp eens rond, op zoek naar de "eerste indrukken"
+over het binnenland van het zwarte werelddeel.
+
+In kleine strooien hutjes wonen heele families opeengehoopt en
+omringd door hun geiten, hun schapen, kippen en magere, uitgeteerde
+honden. Wij zien slechts oude, leelijke en verdroogde vrouwen,
+en geheel naakte kinderen, zeer vuil, en bijna alle aangetast door
+leelijke oogziekten. Die afschuwelijke oude negerinnen gevoelen zich
+toch nog dochteren Eva's en zijn niet van coquetterie vrij te pleiten,
+want ze versieren zich met colliers en ringen, en haar gekroesde haren
+zijn verdeeld in honderden kleine, vette vlechtjes. Tegenover een
+der hutten woonden we het kappen bij van een vrouw, wier gerimpelde
+en verdorde bekoorlijkheden al langen tijd geen uitwerking moeten
+hebben gehad. Een andere vrouw vlecht haar de kleine vlechtjes
+opnieuw en trekt aan de gekroesde haren, wat wel pijn schijnt te
+doen. De operatie duurt bijna den geheelen dag. Makhmoed praat met
+haar en vertelt ons dan kalm: "Die vrouw wordt voor de bruiloft mooi
+gemaakt, ze gaat trouwen!" Och, Heer, dan is er nog hoop voor alle
+oude jonge juffrouwen, die ik ken; als ze maar hier wilden komen,
+zouden ze spoedig getrouwd zijn!
+
+Langzamerhand werden alle vrouwen uit het dorp met onze aanwezigheid
+bekend, en ze kwamen aanloopen en gingen om ons heen staan. Wij,
+mannen, interesseerden haar in het geheel niet. Blanken, die hebben
+ze dikwijls gezien, en ze vinden hen denkelijk zeer leelijk... Maar
+de dames in ons gezelschap! Dat is wat anders! Dat moet in de oogen
+der negervrouwen wel iets heel bijzonders wezen! Die mooie, witte
+japonnen, die geborduurde lijfjes, die hoeden met linten en bloemen,
+die sierlijke parasols, die fijne laarsjes van wit leder... Arme
+negerinnen, haar vrouwelijk instinct zegt haar, dat het alles mooi is,
+chic... en ze komen nog nader, vol bewondering en eerbied.
+
+Dan trekken de blonde, als goud glanzende haren, die gegolfd en
+geparfumeerd zijn, de aandacht en ze komen in verrukking. De kanten
+en strooken van de rokken wekken niet minder de bewondering, en de
+dames kunnen haast niet weg komen van de plaats. "Als die vrouwen
+niet zoo leelijk waren," zei een van ons, "zou ik lust hebben den
+volgenden winter met een heele scheepslading rokken hier te komen;
+wat zou ik een succes hebben!"
+
+En een van onze dames: "Niet de leelijkheid vind ik het ergst,
+maar de odeur, dien die vrouwen verspreiden! Dat is afschuwelijk,
+laat ons weggaan!"
+
+Het is zeker, dat de "natuurlijke geur" van de soedaneesche vrouwen
+sterk is en afstootend, maar zij zijn eenstemmig in de bewering, dat
+ze den geur der blanken verschrikkelijk vinden! Om drie uur waren we
+te El Duem gekomen, een der grootste plaatsen in Soedan, en het punt,
+waar het leger van Hicks Pacha den Nijl verliet, om zich landwaarts
+in te begeven en er den dood te vinden.
+
+De gouverneur der stad, majoor Butler en een andere engelsche officier,
+die van onze aankomst verwittigd waren, kwamen ons begroeten en
+namen ons mee, om de bazars te gaan zien. Een dichte menigte volgde
+ons, blijkbaar ten hoogste geïnteresseerd. Van alle kanten riepen de
+kooplieden ons aan, struisvogelveeren zwaaiend, of degens en sabels,
+Derwischlansen, struisvogeleieren en eigenaardige waterkruiken van
+gebakken aarde of van leder met ivoren stoppen.
+
+Al die menschen zagen er vroolijk en goedig uit. Hoe kan men het
+gelooven dat El Duem zeven jaren geleden een middelpunt was van
+het bloedigst fanatisme, evenals Khartoem? Nu is alles er kalm,
+en de engelsche officier, die hier woont, heeft, om de wetten te
+doen gehoorzamen door de bevolking van tien duizend zielen, precies
+zeventien inlandsche gendarmen! Is dat niet treffend?
+
+Een eindeloos aantal kameelkaravanen brengt hier enorme hoeveelheden
+caoutchouc aan, die per schip verder naar Omdoerman worden vervoerd.
+
+Wij hebben juist de aankomst van een karavaan bijgewoond, en de
+reuzenviervoeters, stoffig en vermoeid van de lange reis, geven
+geen onduidelijke teekenen van blijdschap over de aankomst. Uit
+zichzelven gaan ze liggen en wachten geduldig, dat men hen van hun
+lasten ontheffe, twee groote zakken caoutchouc, waaruit de geleider van
+de karavaan ons dikke stukken laat zien, zeer trotsch op de qualiteit.
+
+Na met ons thee te hebben gedronken aan boord van de Abbas, heeft de
+gouverneur ons verlaten, en wij wachten alleen op Makhmoed, om het
+anker te kunnen lichten. Ik heb hem uitgezonden om struiseieren te
+koopen. Eindelijk is hij terug; hij had ruzie gehad met den verkooper
+over de vraag, wie schuld had aan het breken van een der verkochte
+eieren.
+
+Wij hebben in de laatste dagen zooveel nijlpaarden en krokodillen
+gezien, dat we ze niet meer tellen; we zijn er blasé van en doen geen
+stapje, om ze te zien. Hippopotamussen zijn er een aantal in de rivier,
+badende, plonsende of zich langzaam latende drijven aan de oppervlakte
+van het water. Soms zijn ze alleen, of een groep van zes, zeven of
+acht vertoont zich, terwijl elders weer een familie bijeen is, vader
+hippo, moeder hippo en de kleine hippo's. Er zijn zulke groote bij,
+dat wij ze op een afstand voor eilandjes houden.
+
+Wat de krokodillen betreft, die tellen we al lang niet meer. Sinds
+zijn we honderden voorbijgevaren en hoewel we een vijftigtal hebben
+geschoten, hebben we maar een enkelen teruggevonden, een kleinen, die,
+hoewel zijn kop verbrijzeld was door twee ontplofbare kogels, zich nog
+woedend verdedigde tegen onze mannen. Eindelijk hangt zijn huid in de
+zon te drogen en ruikt bijna even sterk als een soedaneesche negerin!
+
+De manier, waarop de onzen zich in het water wierpen, om den krokodil
+weer op te visschen, was prachtig. Welk een minachting van het
+gevaar! Ze vreezen den dood blijkbaar in het geheel niet, en lachend
+zeggen ze van een mensch even koelbloedig als van een krokodil:
+"He is finished!" hij is er geweest. Die uitdrukking gebruiken ze vaak.
+
+Het land, dat eerst weidenrijk was, wordt nu beboscht; apen schommelen
+in de boomen, en nu en dan varen we voorbij dorpen van kleine
+hutten. Als wij stilhouden om hout in te nemen, komen de negerinnen
+uitloopen en zingen en dansen aan den oever. De zonsondergangen zijn
+onbeschrijfelijk schoon; men heeft er in Europa geen flauw denkbeeld
+van, welke prachtige lichteffecten de zon, die aan den horizon
+verdwijnt, hier teweeg kan brengen. In een zee van vlammen daalt
+een roode bol, en dan worden de tinten zachter en alleen het Westen
+blijft nagloeien, terwijl het Oosten donker wordt. De Nijl lijkt
+een stroom van vuur, waarop als zwarte reuzenstippen de nijlpaarden
+statig drijven.
+
+Wij bleven op het bovenste dek, onder den indruk van het schoone
+schouwspel, tot de duisternis volkomen was geworden, en na het
+diner keerden we er terug, om te genieten van den aanblik van
+den sterrenhemel. De lichtjes aan het firmament schijnen hier veel
+talrijker, grooter en schitterender dan in het Noorden, en spiegelen
+zich als gouden puntjes in het zilveren water van den Nijl. Avond op
+avond is het Zuiderkruis te zien. In dezen tijd van het jaar steken de
+inboorlingen de struiken in brand, die aan den oever een groote hoogte
+bereiken, opdat er weer jong groen op de plaats kunne opschieten. Op
+sommige plaatsen strekken die enorme vuren zich langs den Nijl uit
+over een lengte van verscheiden kilometers, en we varen tusschen twee
+vlammende oevers, die naar den hemel hun bloedig schijnsel werpen en
+dien in vuur schijnen te zetten. Men zou denken, in een reuzenhel te
+wezen! Het is grootsch, en de tegenstelling is niet onder woorden
+te brengen, als, nadat de vuren voorbij zijn gegleden, we weer in
+de duisternis achterblijven, waarin enkel de sterren glinsteren,
+met aan elken kant van ons de sombere, donkere wouden, waaruit af en
+toe het gebrul van een leeuw opgaat.
+
+
+
+											14 Februari.
+
+
+Eergisteravond hebben wij het anker uitgeworpen voor den nacht
+naast de schepen van den heer F., den Engelschman, die met zijn
+vrouw uit Khartoem was vertrokken, zooals ik reeds heb verteld,
+om een groote jachtexpeditie te ondernemen. Een derde schip, aan
+kolonel J. behoorend, die een vriend van hen was, is ook hier;
+maar tot onze verbazing troffen we mevrouw F. geheel alleen met de
+soedaneesche bedienden.
+
+"Mijn man," zei ze, "is met den kolonel twee dagen geleden per kameel
+vertrokken, om olifanten te jagen; ze zullen wel niet eer dan over
+twee of drie dagen terug wezen." Klinkt het niet als een wonder? Wij
+zijn in Centraal Afrika, slechts enkele uren van Faschoda verwijderd,
+en deze blanke vrouw, alleen te midden van de negers, wacht geduldig
+en zonder eenige vrees. Waarlijk, de primitieve landen zijn minder
+gevaarlijk voor de zwakke sekse dan de beschaafde!
+
+"Heeren," zei mevrouw F. tot ons, "het doet mij genoegen, dat u gekomen
+zijt. U hebt geweren, niet waar? Welnu, u zoudt mij een groot genoegen
+kunnen doen, door een leeuw te dooden, die sedert een paar dagen hier
+rondzwerft, en wiens aanwezigheid mijn bedienden schrik aanjaagt."
+
+Een leeuw! Maar dat is juist wat wij zochten! O, die zal ons niet
+ontkomen. Er werd krijgsraad gehouden. Wij riepen den Sjikari,
+die ons uitlegde, dat de leeuw zich in den vroegen morgen naar het
+binnenland terugtrekt, soms tot op grooten afstand. Wij zullen dus
+moeten vertrekken eer de zon is opgegaan, en de ezels moeten nemen,
+die mevrouw F. te onzer beschikking stelt, evenals enkele van haar
+bedienden.
+
+O, Tartarin, glorieuzer gedachtenis, als gij ons hadt zien
+vertrekken!... Dwars door het struikgewas, door boschjes van
+roodachtige boomen, welker takken lange dorens hadden, die onze
+kleederen scheuren en ons bloedig verwonden, over uitgedroogde
+terreinen met diepe spleten gaan wij met verrassende snelheid voort,
+bewogen door den vurigen wensch, dien leeuw eens van aangezicht tot
+aangezicht te zien. Een leeuw!... Dat was nog eens een historie, om aan
+de vrienden te vertellen. Misschien konden wij op ons visitekaartje
+laten graveeren: "Die en die, leeuwenjager". Wat zou dat het publiek
+imponeeren! Wij kwamen aan een open plek in het bosch, met hoog gras
+begroeid, en plotseling weerklonk uit die zee van gras een geweldig
+gebrul... Dat is hij! Onze ezels trillen... en wij ook..... zij van
+vrees, wij van opwinding.
+
+"Hm," doet de Sjikari, "hij heeft ergen honger!"
+
+Iemand trekt mij aan de mouw; het is Makhmoed. Hebt ge ooit een neger
+zien verbleeken? Ik zweer, dat Makhmoed bleek was... hij zag er heel
+leelijk uit, en de oogen puilden hem uit het hoofd. "Heer," zei hij,
+"gevaarlijk, zeer gevaarlijk... verleden jaar heeft mijn broer..."
+
+"Makhmoed, dat kun je mij later vertellen..."
+
+Maar hij gaat achter mij voort: "Een leeuw doodde een engelschen
+kapitein... zeer gevaarlijk... schiet goed, o heer!"
+
+In de verte zagen we het hooge gras buigen onder de voetstappen van
+den koning der dieren, en een tweede gebrul scheen de geheele natuur
+te doen trillen.
+
+"Hij heeft honger," herhaalt de Sjikari, "en hij gaat vlug naar het
+boschje rechts van ons. Wij moeten er zien te komen, eer hij er is."
+
+Wij gaan verder, en bij den ingang van het boschje stappen we af. Met
+den vinger aan den trekker en wijd geopende oogen stappen we verder
+in dat bosch, dat niet groen is, maar roodachtig, juist van de kleur
+der wilde dieren. Men kan maar op een paar meter afstands zien, en
+er bestaat kans, dat we ons plotseling neus aan neus met den leeuw
+zullen bevinden. Op dat oogenblik wijst een van onze drijvers ons de
+versche sporen van een buffel. Het moet een zeer groote zijn, maar,
+waarschuwt de drijver, onze verlofbewijzen geven ons niet het recht,
+buffels te schieten.
+
+"Vooruit, vooruit!" roept mijn vriend, "dood aan den buffel. Al moet
+ik alle mogelijke boeten betalen, al moet ik ervoor in de gevangenis,
+de buffel, de buffel!"
+
+Er is met jagers evenmin rede te plegen als met verliefden, en wij
+gaan weer voort, transpireerend uit alle poriën. Een andere drijver
+roept ons naar de grens van het bosch. Wij snellen toe, en op 700
+tot 800 meter afstands van ons zien we een open ruimte, waarover
+zich een groote kudde antilopen beweegt! Nu doet zich de vraag voor,
+of ze van de soort zijn, die wij mogen schieten. Eerlijk gezegd,
+wij weten er niets van; we zouden het niet kunnen zeggen, als de
+dieren tien pas van ons verwijderd waren, en dus is het ons totaal
+onmogelijk op 800 meter afstands.
+
+"Naar den drommel met het verlof," zegt mijn vriend, "ik zal dan toch
+een gebraden antilopenboutje hebben, wat het mij ook moet kosten." Wij
+sluipen voorzichtig verder, maar bij de wijde, open ruimte, waar
+de antilopen grazen, durven we niet verder uit vrees, dat de schuwe
+dieren ons zouden bemerken. Nu niet langer geaarzeld; er moet weer
+geschoten van de plek waar we staan, een goeden halven kilometer ver.
+
+"Pang, Pang!" knallen de geweren, en op hetzelfde oogenblik vliegt
+de heele kudde weg! Ze hebben nog geen tweehonderd meter afgelegd,
+of ze keeren om. Hebben ze den leeuw geroken? Weer vliegen ze in onze
+richting, maar altijd op 500 meter afstands... Vuur! En gelukkig,
+twee antilopen bijten in het zand; maar één ervan staat op en hinkt
+weg. Wij hebben er dan toch één ... het is wel geen leeuw, maar enfin,
+het is beter dan niets ...
+
+Ik wachtte op Makhmoed, die in het bosch bij de ezels is gebleven,
+en toen we weer bij ons gezelschap waren bij de gevallen antilope,
+lijkt het, of mijn beide vrienden elkaar boos aankijken. De één kwam
+mij tegemoet en zei zacht: "Daar kan men zich nu geen idee van vormen;
+nu heeft die vent de brutaliteit, te beweren, dat hij de antilope
+heeft gedood, en ik weet zeker, dat mijn kogel het heeft gedaan!"
+
+Nee maar, dat is aardig! Ze hebben er geen van beiden aan gedacht,
+dat het wel mijn kogel van geweest zijn! Ik heb niets gezegd, want ik
+ben er niet zeker van, dat de antilope behoort tot de soort, die wij
+het recht hebben te jagen... en als er nu een boete is te betalen,
+moeten zij het maar uitmaken, als ze dan beiden zoo zeker zijn,
+het doodelijke schot te hebben toegebracht.
+
+Wij brachten na een korte visite aan Faschoda, een bar stuk woestijn,
+nog een bezoek aan een amerikaanschen zendingspost aan de Sobat,
+waar de landbouwende paters onder het volk der Sjilloeks veel goed
+doen. Een der Sjilloekhoofden, Okokwon, bracht een bezoek aan boord,
+dat wij ook beantwoordden, waarna de heele bevolking van zijn dorp
+ons naar boord terug geleidde.
+
+De zon stond reeds laag aan den horizon, toen de _Abbas Pacha_ weer
+den weg naar Khartoem insloeg, den weg tevens naar de beschaving. Het
+spijt ons, niet dieper in Centraal Afrika te kunnen doordringen,
+maar de tijd is om, we moeten terug... maar, zoo we hopen, komen we
+een anderen keer weer!
+
+
+
+
+
+
+
+
+INDRUKKEN VAN ZWEDEN
+
+Naar het Fransch van Gustave Babin.
+
+
+Toen President Fallières in Juli zijn bezoek aan Zweden bracht, zond
+een der medewerkers van de _Illustration_ zijn reisindrukken aan het
+blad. Hij had namelijk kort te voren het land gezien en achtte het
+oogenblik geschikt, om zijn landgenooten iets te vertellen over de
+mooie natuur daar en over het karakter en de ontwikkeling der bewoners.
+
+Over Gotheborg, zegt hij, kwam ik op een helderen Zondagmorgen in
+Zweden. Wat een lieve stad en hoezeer neemt ze den vreemdeling in
+voor het land, waarvan ze een der voornaamste ingangspoorten vormt! Ik
+geloof niet, dat er ergens ter wereld een haven bestaat, die u zulk een
+ontvangst bereidt en ik vergeet niet, hoe zonnig Marseille er uitziet,
+noch hoe rijzig en schoon zich de klokketorens van Rouaan verheffen,
+of hoe heerlijk rustig zich de wijde wateren van Bordeaux voordoen.
+
+Gotheborg lijkt mij het type van een zweedsche stad, bedrijvig
+en mooi, doorsneden door heldere grachten, in het bezit van veel
+schaduwrijke plekjes, bekoorlijk en zindelijk, zindelijk vooral,
+tot in het verfijnde toe. Want de zindelijkheid, die door den
+H. Augustinus een hoofddeugd werd genoemd, is misschien de voornaamste
+eigenschap van het zweedsche volk, eigenschap, die dadelijk in het
+oog valt en later telkens zich opdringt aan den bezoeker met bijna
+te sterken drang. Het is na Stockholm de voornaamste stad van Zweden
+met minstens 150000 inwoners. De aankomst in de haven, waaromheen
+hooge, naakte rotsen zich verheffen; dan de invaart in de rivier,
+die door de stoomboot een half uur ver wordt opgevaren tusschen de
+voor anker liggende zeilschepen en zware, rookende vrachtvaartuigen,
+langs kaden, waar het blonde hout ligt opgestapeld, dat alles is
+reeds schilderachtig. En de stad zelve is verrukkelijk.
+
+Wij kwamen er in de volle lente, een late, noorsche lente, waarin
+alles tegelijkertijd bloeit binnen enkele dagen, seringen en gele
+klaprozen en allerlei andere zomer- en lentebloemen.
+
+Zooals men Stockholm heeft genoemd het noorsche Venetië, zoo heeft
+men Gotheborg met hollandsche steden willen vergelijken. Inderdaad
+vestigden er zich in de zeventiende eeuw kooplieden, die uit
+Holland kwamen, legden er grachten en kanalen aan en steenen kaden
+en ontwierpen er rechtlijnige straten. Maar nauwelijks heeft men dat
+ingenieurswerk bewonderd, of er doen zich vergezichten voor in heerlijk
+groen, een lange, breede laan van groote boomen, voortloopend tot in
+blauwe, wazige verten, de Nya-allee. Zij verdeelt de stad in tweeën
+en heeft aan haar linkerkant een reeks van villa's, met meestal een
+voortuin vol bloemen en rechts een reusachtig park met de heerlijkste
+wandelwegen. Als men let op de uitgestrektheid van die terreinen,
+schijnt het park buiten verhouding groot in vergelijking met de
+provinciestad, waar het bij behoort. De groene plek, die daar ligt
+tusschen de huizenzee, beslaat inderdaad een goed vierde deel van de
+oppervlakte der stad.
+
+Toch zijn er nog andere beplante gedeelten, het Wasapark, het
+Brunspark en de Gamla-allee, die zoowat in alle wijken plekjes groen
+brengen. Alle regeerders, die in steden zoo zuinig zijn met de open
+terreinen, kunnen hier een lesje nemen. En dat is nog niet alles. Pas
+heeft men het oude fort Skansen en de arbeiderswijk Annedal achter
+zich gelaten, en dat is niet verder dan een kwartiertje rijdens,
+of er ligt een prachtig bosch vóór ons, het Slottskog. Het is
+groot, heuvelachtig, van kloven doorsneden en grillig door de kale
+rotspartijen. Knoestige eiken staan er naast blanke berken, trotsche
+dennen en aardige, bloeiende haagdoorns. Het windje, dat het water
+van de mooie vijvers rimpelen doet, speelt met de veêren van trotsche
+zwanen. Het bosch heeft allen zwier van ons Bois, met de zindelijkheid
+bovendien, die netheid en keurigheid, waar ik zeker nog telkens op
+zal terugkomen, en waar de bezoekers hier van kindsbeen af aan zijn
+gewend geraakt. Overal, aan de boomen en op de grasperken hangen
+en staan van die groote manden van vlechtwerk, waarin men papieren
+en overblijfselen van op het gras genoten maaltijden deponeert. De
+gazons zijn er dan ook keurig en smetteloos als het mooiste tapijt.
+
+Een eenvoudig vigelantepaard, dat coquet stapte als een volbloed,
+bracht ons buiten de stad langs de Danska vagan, den weg, dien de
+Denen volgden toen ze Gotheborg kwamen innemen. Het landschap is
+er allerliefst met de kleurige, houten villa'tjes onder het dichte
+gebladerte en Oregrut, het geliefde doel van de uitstapjes der
+Gotheborgers.
+
+Nog meer dan in Frankrijk schijnt de burger in Zweden behoefte
+te gevoelen, nu en dan de stad te verlaten en zich buiten te gaan
+vermeien. Stockholm bij voorbeeld is des zomers als uitgestorven; in
+alle huizen ziet men neergelaten stores, en de stroom van toeristen,
+die dan in de stad neerstrijkt, kan er lang niet die levendigheid
+aan geven, die Stockholm in den winter kenmerkt. De hotels zijn
+intusschen vol in de warme zomerdagen; heele karavanen van toeristen
+verdringen er elkander, en elegante victoria's, heftig tuffende
+auto's en alle mogelijke andere voertuigen brengen de bezoekers,
+die alles in haast willen zien, naar de verschillende musea, naar het
+koninklijk paleis en het belvédère van Katarinahissen, van waar men
+het klassieke panorama kan bewonderen van de stad met haar eilanden,
+haar schitterende watervlakten en haar parken.
+
+Wat het aantal boomen betreft, lijkt Stockholm, de oppervlakte in
+aanmerking genomen, veel minder goed bedeeld dan Gotheborg; maar
+de open plekken worden in de hoofdstad gevormd door de wateren van
+het Mälarmeer en door de zee-armen, die in de stad binnendringen,
+er eilandjes en schiereilandjes bespoelen en waaraan fleurige, witte
+booten u aan elke kade tot varen uitnoodigen naar een der zeven duizend
+eilandjes van den Skargard, of naar een der twaalfhonderd van den
+Mälar, of wel naar een der modeplaatsjes in de buurt, Saltsjöbaden,
+Vaxholm en Dalarö.
+
+Toch wuiven tusschen de steenen, op pleinen en in tuinen, prachtige
+boomen hun bladerpluimen. Daar zijn de Bungstraed-garden, de
+Humle-garden, de Skansen, die laatste een merkwaardig museum in de
+open lucht, waar oude, eerbiedwaardige huizen, die uit de provincie
+zijn overgebracht, verstrooid liggen in een der mooiste wandelparken,
+die men zich kan voorstellen. Die heele wijk trouwens, waar de Skansen
+en de Djurgarden liggen, is een enkele uitgestrekte tuin.
+
+Daar heb ik in de nachten, waarin schemering en dageraad elkaar
+ontmoeten, onvergetelijke uren gesleten. Geen zuchtje in de lucht,
+geen trilling op het water, waarin de weerschijn van de purperen en
+koperen tinten der ondergaande zon zich mengt met de rose en groene
+schijnsels van den ontwakenden morgen. En wie niet genoeg had aan
+die pracht midden in de stad, kan in de onmiddellijke nabijheid
+het Hagapark vinden, waar ten overvloede een tram heen leidt, en
+waar in diepe schaduw van zeer hoog geboomte, aan een stille baai
+de koninklijke lustverblijven liggen, of wel hij kan iets verder
+de prachtige laan van eeuwenoude beuken volgen naar Ulriksdal, het
+eenvoudige verblijf van koningin Sophie.
+
+In alle steden, ook de bescheidenste, vindt men die vereeniging
+van straten met heerlijke parken en tuinen, besproeid door vijvers
+en rivieren, waar men wandelt langs groenende oevers. Het land is
+waterrijk bij uitnemendheid. Sla een kaart van Zweden open; overal,
+in het noorden, het midden en het zuiden ziet ge de blauwe plekken
+van reuzenrivieren of van meren, die als ware zeeën zijn. Er is een
+gebied, dat zoo overvloedig gezegend is in dat opzicht, dat zelfs
+de Zweden er verbaasd van zijn, zoodat een van hun spreekwoorden
+zegt: "Toen God de wateren scheidde van het vaste land, vergat hij
+Sudermanland". Inderdaad is dat deel van de kaart, dat de buurt van
+Stockholm voorstelt, niet veel anders dan een enkele azuren vlakte. Men
+zou nog eerder de sterren aan den hemel kunnen tellen dan die plassen,
+die meren en lagunen, die de landen omsluiten als de openingen van
+een fijnmazig net.
+
+Van die meren, die ik zag uit de portieren van den waggon, die daar
+lagen te spiegelen in het licht der volle zon, of bleek en koel
+schenen in het lichte schijnsel der late avondzon, heb ik alleen
+het Siljanmeer gezien van dichtbij. Ik heb het bezocht, ben het
+overgestoken van Raetvik naar Leksand en van Leksand naar Raetvik en
+Mora, en dan ook het Orsameer, zijn buurman, aan welks oevers wij op
+een namiddag een aardig uitstapje maakten.
+
+Men heeft het Siljanmeer wel "het oog van Dalecarlië" genoemd; een
+stralend gouden oog, want de wateren van het meer, hetzij ze komen
+uit de veengronden van de naburige bosschen of dat de ijzerhoudende
+bodem er doorheen schijnt, zijn donker, warmgeel, hoogblond, als de
+vlechten van de meisjes aan zijn oevers.
+
+Dalecarlië! Alleen al om den schoonen klank, om de euphonie zou men
+een provincie liefhebben, die dezen bekoorlijken naam draagt. Dalarne
+klinkt hij in het Zweedsch. En het is inderdaad een heerlijk land met
+forsche, lenige, flink gebouwde knapen, recht als de berken zijner
+bosschen, en met allerliefste meisjes. Van Wahlberg en Osterlind
+tot Zorn en Carl Larsson hebben de zweedsche schilders zich erop
+toegelegd, die landschappen van Dalecarlië weer te geven op het doek,
+en het leven van de boeren en hun kinderen te schetsen. Het is iets
+als het Bretagne van Zweden, een der weinige terreinen, waar de mooie
+kleederdrachten uit ouden tijd zijn bewaard gebleven, de kleurige,
+schilderachtige costumes, die in de verschillende districten der
+provincie nog zeer van elkaar onderscheiden zijn.
+
+Het doet zonderling aan, die menschen, die zóó van een schilderij
+van Frans Hals of Jan Steen schijnen te zijn weggeloopen, dan
+des zondags uit de kerk komend, hun fietsen te zien bestijgen. De
+Dalecarliërs zijn een trotsch volkje; het zijn vurige vaderlanders,
+naijverig op de beteekenis van hun eigen provincie. Mij klinkt nog in
+de ooren de toon van warme overtuiging, waarvan de stemmen trilden
+der drie jonge meisjes met groote bundels veldbloemen in den arm,
+toen ze op de stoomboot, waarmee wij van Raetvik kwamen, op ons
+verzoek het volksliedje van Mora zongen, waarin de woorden voorkomen:
+"De vreemdeling ziet uit de hoogte op ons neer; maar ik heb u lief,
+mijn dierbaar land!"
+
+Bosschen en mijnen zijn de voornaamste rijkdom van Zweden. Zweden
+is het houtrijkste land van de geheele wereld; het brengt een vijfde
+deel voort van al, wat er gebruikt wordt. Op de 41 millioen hectaren
+die Zweden groot is, komen, als men de meren eraf trekt, bijna 20
+hectaren voor, die met wouden zijn bedekt; dat is dus 48 procent of
+bijna de helft van het land. Mijlen en mijlen ver loopen de treinen,
+in welke richting men ook reist, door zuilengangen van heerlijke
+bosschen. Hoe verder men naar het noorden komt, des te meer berken
+verschijnen tusschen de dennen. Maar de berken zijn er weinig in tel;
+men bewondert wel hun fijn gebladerte, maar ze hebben niet veel waarde,
+en eerst in Lapland worden ze weer meer op prijs gesteld, omdat daar
+de pijnen niet tegen het klimaat kunnen.
+
+Nu en dan wordt het bosch dunner, en men ontmoet een frisch groene
+weide, afloopend naar een stil meer, dat als in een groene schelp
+rust. Maar dan buigt de hijgende locomotief alweer in de sombere
+gangen onder de hooge pijnboomen naar een blauwachtigen uitgang heel
+in de verte, en de waggons zijn met harsgeuren gevuld. Werklieden zijn
+bezig in de blauwe schaduwen van het bosch, en de schitterlichten van
+hun glimmende bijlen doorflitsen de schemering. Zij hakken en vellen
+en schillen en doen de kale boomen meevoeren met den stroom van de
+rivier in de buurt. En kolenbranders bouwen groote stapels en branden
+de houtskool, dat nuttige boschproduct, terwijl weer anderen in de
+lage, moerassige deelen der dalen turf graven, de brandstof der armen.
+
+Door de rivieren hebben de bosschen van Zweden zoo groote waarde,
+want zij maken de exploitatie van het woud mogelijk. Ook voor de
+toekomst is Zweden op zijn rivieren aangewezen, want die zullen met
+hun watervallen en stroomversnellingen het land tegen lage prijzen
+de electriciteit verschaffen. Wij zijn de Angermanna-elf afgevaren,
+na ons te Sollefteote hebben ingescheept. Boomstammen gleden met onze
+boot mee, tot wij te Hernösand waren. Toen nam een andere boot ons op,
+om ons naar Sundsvall te brengen. Het was een heerlijke tocht. Alles
+aan de oevers der rivier was aantrekkelijk: de dorpjes met de roode
+en groene houten huisjes, de visschershutten met de er voor liggende
+bootjes en de altijd weer terugkeerende houtstapels van nieuwe,
+goudgele planken.
+
+"Ga vooral de scholen zien, als ge in Zweden zijt," had men mij
+gezegd. En de aansporing was haast overbodig, want overal, in de
+kleinste plaatsjes, als ge een huis ziet, dat er beter en vroolijker
+uitziet dan alle andere, waar bloemen vóór de wijd open vensters staan,
+en aardige veranda's er uitlokkend uitzien, daar hebt ge honderd tegen
+één een volksschool, een folkskolan, voor u. En ik heb in Stockholm
+een groote handels- en industrieschool bezocht, waar beide geslachten
+te zamen worden opgevoed. Ik wou, dat ik alle zalen kon beschrijven,
+die laboratoria, de keukens voor het kookonderwijs der meisjes,
+de muziek- en de teekenzaal. Het was alles grootsch, weelderig,
+licht en vroolijk en doelmatig. O, paedagogen van Frankrijk, gaat
+daar eens kijken, om beschaamd te worden en het voorbeeld te volgen.
+
+"Je moet in den winter terugkomen," zeiden de vrienden, die ik ginder
+heb gemaakt. En ze prezen de prettigheid en gezelligheid der korte
+dagen, waarin de schemering niet week, en hun sport, de glorie van
+hun meesleepende sport, het schaatsenrijden, de skiwedloopen, het
+zeilen op het ijs, de wedrennen te paard over de besneeuwde vlakten,
+het vliegen met een zeiljacht over de ijsvlakte, en de vroolijke
+avonden bij kunstlicht! Misschien....
+
+Maar ik heb dit jaar alvast drie lentes beleefd. Vooreerst die in
+Frankrijk, zoo heerlijk en bekoorlijk, en dan twee in Zweden, die
+in het zuiden bij aankomst en die van Lapland aan het slot van mijn
+reis. Driemaal heb ik de seringen zien bloeien; nog den laatsten dag
+hing hun geur langs den weg.
+
+Twee dagen sporens van Stockholm brengen den reiziger naar het
+treffende tooneel van de middernachtzon. Men zou het moeten aanschouwen
+aan den oever van den wijden oceaan, maar dan zou ik een denkbeeldige
+lijn moeten passeeren, een douane, een grens. De Zweden hebben er
+in hun patriotisme een eer in gesteld, niet langer daar in het hooge
+noorden bij den buurman datgene te gaan zoeken, wat ze bij zich tehuis
+kunnen hebben.
+
+Daarom is er te Abisko, aan den spoorweg van Stockholm naar Narvik
+in Noorwegen, die een groot deel van Lapland doorsnijdt, een van
+die eenvoudige, maar geriefelijke hotels gebouwd, die er zooveel
+in het land worden gevonden. Abisko ligt in het uiterste noorden
+van Zweden. Daar gaan de menschen in Juni en Juli in menigte heen,
+en ook tal van vreemdelingen komen er de middernachtzon zien.
+
+Den eersten Juli om kwartier over twaalf passeerden wij onder
+vreugdekreten den poolcirkel, welke denkbeeldige lijn langs den
+spoorweg aangeduid wordt door een bord op een paal met het eenvoudige
+woord "Polcirkeln". Bij het volgend station, 500 meter verder, vloog
+ieder naar de brievenbus, om postkaarten te verzenden, gestempeld
+van den "Poolcirkel".
+
+Na het diner werd een oogenblik besteed aan het panorama, dat er
+te zien was van de esplanade van het hotel en daarna begaven wij
+ons om tien uur op weg. Dadelijk traden we een bosch binnen van
+kleine berken; nietige bloempjes bloeiden in het gras, en de weg was
+steil den berg op, waar het schouwspel het mooist moest zijn. Over
+rotsblokken bereikten we den top, een klein plateau, waar enkel wat
+korstmossen groeiden en gras, dat dood leek, verdroogd en geel. Maar
+wij vonden onze moeite ruim beloond. In het westen was de lucht nog
+in goudglans gehuld en reeds glom in de spleet tusschen twee rotsen
+in het oosten het licht van den morgen, terwijl de gletschers achter
+ons zich rood begonnen te kleuren. De kille adem van den morgen deed
+zich gevoelen. Het was een vreemd, zonderling licht, dat ons omvloeide,
+een licht om nooit te vergeten.
+
+Nu moesten wij nog het kamp der Lappen bezoeken; want in dit seizoen
+kan dat op deze breedte reeds gebeuren, daar het zachte weer dat
+volk elk jaar naar het zuiden voert. In de buurt van ons klein
+hotel in Abisko was een kamp; rendieren graasden er dichtbij, en
+de tenten waren er opgeslagen. Deze Lappen zijn vereuropeescht. Ze
+zaten den avond te voren nog geen kwartier met ons in den waggon,
+of ze begonnen goederen uit te pakken, die ze ons wilden verkoopen,
+specimina van laplandsche industrie. Bij het bezoek aan de tenten
+was het niet anders; door de reten hadden ze ons zien aankomen met
+mijn photografietoestel, en er was vrij wat parlementeeren noodig,
+eer ze wilden poseeren. Ze kennen den toerist en weten, hoe ze het
+meeste van hem loskrijgen! Wie weet, hoe spoedig de Lappen zelf het
+toestel gebruiken! Gelukkig diegene, die Lapland gezien heeft, eer
+de nieuwere tijd er zijn intocht heeft gehouden!
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Het moderne Egypte: Wat er te zien en
+te hooren valt tusschen Kaïro en Faschoda, by A. B. de Guerville
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET MODERNE EGYPTE ***
+
+***** This file should be named 21954-8.txt or 21954-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/1/9/5/21954/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.