diff options
| -rw-r--r-- | old/21951-0.txt | 1039 | ||||
| -rw-r--r-- | old/21951-0.zip | bin | 22549 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/21951-h.zip | bin | 23490 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/21951-h/21951-h.htm | 1056 | ||||
| -rw-r--r-- | old/21951.txt | 1038 | ||||
| -rw-r--r-- | old/21951.zip | bin | 22357 -> 0 bytes |
6 files changed, 0 insertions, 3133 deletions
diff --git a/old/21951-0.txt b/old/21951-0.txt deleted file mode 100644 index c7f2d71..0000000 --- a/old/21951-0.txt +++ /dev/null @@ -1,1039 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komenský, by Jan Václav Novák - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Jan Amos Komenský - Johano Amos Comenius - -Author: Jan Václav Novák - -Translator: Rondeto de Esperantistinoj en Pr - -Release Date: June 27, 2007 [EBook #21951] - -Language: Esperanto - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSKÝ *** - - - - -Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec - - - - - - -JAN AMOS -KOMENSKÝ. -(JOHANO AMOS COMENIUS.) - - -BOHEME VERKIS PROF. DRO. JAN NOVÁK. - - - -TRADUKIS -"RONDETO DE ESPERANTISTINOJ" -EN PRAHA. - - - - - -1 9 2 1. -ELDONIS „RONDETO DE ESPERANTISTINOJ“ -EN PRAHA. - - -ANTAŬPAROLO. - - -Estas afero konata, ke la malgrandaj nacioj tre ŝatas esti -fieraj pro siaj grandaj homoj kaj ke ili tre volonte atentigas la -internacian publikon pri la fakto, ke la penso ekbruliginta korojn kaj -kapojn de homaro devenis de filo de ilia tero kaj ilia nacio. - -La instruo pri la internacia solidareco, estu ĝi disvastiĝinta -kiom ajn, neniam forpelos el homaj koroj la sanktan flamon de speciala -amo al homoj naskiĝintaj en la sama regiono kaj lernintaj de la -patrino la saman idiomon, amon de la propra nacio. Ĉar la kaŭzo de tiu -ĉi amo estas la plej esenca kvalito de homaro: ĝi estas kredo je forto -de la homa penso, je povo per la homecaj ideoj regi la sorton de si -mem kaj sorton de la tuta homaro. - -Kaj la plej altaj, la plej idealaj kaj sekve la plej efikaj -ideoj progresigi la homaron estas tiuj de mi, simpla, senpova kaj -sensignifa membro de sia nacio, sed forta tiam, se koroj de ĉiuj miaj -samnacianoj ekbatas por la samaj savontaj ideoj. - -Kaj kun ĝojega miro mi aŭdas, ke, kio estis idealo kaj savonta -vorto por mi, estas same idealo kaj devizo de la ceteraj samnacianoj; -eĉ ke la ideoj de la ceteraj estas pli klaraj kaj ke la ilia koro -batas pro ili ankoraŭ pli brue ol la mia; kaj ke ekzistas inter la -samnacianoj homoj, kiuj scias diri miajn idealojn per tiaj vortoj kaj -montri al ili tiel ireblajn vojojn, ke la kapo flarante poveblecon -realigi idealojn pensitajn nerealigeblaj svenas pro feliĉego. Tio -estas la tasko de la grandaj animoj. Ĉu do oni ne devas fieriĝi pro -nacia parenceco kun la granda spirita korifeo? Ĉu estas honto tia -fiero? - -Jen la argumento, kial la ĉeĥoslovaka nacio fieriĝas pro Jan -Amos Komenský (Comenius) kaj kial ni eldonas en esperanta traduko -broŝuron priskribantan liajn vivon kaj laboron. - -Jan Amos Komenský estas speciale kara al koro de ĉiu -Ĉeĥoslovako, ĉar li estas unu de la tri homoj, kiuj plej esence -reprezentas internan ideon de la ĉeĥoslovaka nacio, sencon de ĝia -historio, kiun dum la lastaj jardekoj tre kuraĝe esploradis niaj -filozofoj kaj historiistoj precipe T. G. Masaryk (nuna prezidanto de -la respubliko). Lia teorio trovis multan aprobon kaj multenombrajn -kredantojn. Jen ĝia esenco. - -Senco kaj celo de ekzisto de la ĉeĥoslovaka nacio, la interna -ideo de ĝia evoluo, estas montrita en ĝia historio. El ĝi sekvas, ke -la nacio estis en la plej fruktodona evoluo de siaj kapablecoj tiam, -kiam ĝi luktis ekskluzive por celoj abstraktaj, spiritaj, idealaj, -kiuj ne povis efiki je lia materia situacio. Tio estis dum epoko de -Hus (bruligita en j. 1415) kaj de Husanoj. - -La parolo de Hus „Serĉu la veron kaj restu en la konita vero!“ -kiu estis de Masaryk montrita kiel la precipa instigilo de la Husa -celado kaj fariĝis devizo de la progresema movado, estas mallongigo de -la plej arde dezirata idealo nacia: povi klopodi por koni la veron kaj -por efektivigi postulojn kaj ordonojn de la vero en la praktika -vivo. Kio ĉe tio estas speciale substrekinda estas la efektivigo de la -vero en la praktiko, penado, ke la ĉiutaga, nefestena, laborplena vivo -fariĝu enkorpiĝo, realiĝo, efektiviĝo de la verecaj idealoj. La -konkretaj faroj povas esti eĉ kontraŭaj, sed tiu ĉi pensmaniero estas -komuna al ĉiuj grandaj aperaĵoj de la spirita vivo ĉeĥoslovaka. - -La dua fiero de nia historio estas Petr Chelčický, samtempulo -de Hus kaj de la Husanoj. La Husanoj decidis batali por sia vero, por -sia vero de Dio, ili entuziasmigis por la „Dia milito“ la plimulton de -la nacio, ili jam en jaro 1420 ricevis gravan venkon kontraŭ la neleĝa -reĝo Zigmundo. Sed tiam Chelčický havas kuraĝon kontraŭstari la -ĝeneralan humoron de la tempo kaj ekpredikas opinion elpensitan en -silento de la sudbohemaj kampoj: „Ĉia ajn milito estas malpermesita al -Kristano per la unusenca ordono Dia: Nemortigu! Neniam decas al -Kristano uzi la perforton“. Kaj kiam la ĉefurbo plena de esperoj je -militaj venkoj kaj venkaj profitoj ne havis orelon por aŭskulti lin, -li revenis en sian kamparon, ne por verki simple novajn librojn--sed -por organizi homojn, kiuj ekkredinte liajn verojn estis kapablaj vivi -laŭ ili. Kaj li efektivigis tion kun tiela sukceso, ke fondiĝis multaj -komunumoj de homoj vivantaj laŭ la principoj de la origina kristaneco, -kiel ĝin Chelčický predikis. Ili neniam uzis perforton, amis sin -reciproke, laboris honeste ne sole por sia propra profito sed por -bonfarto de ĉiuj komunumanoj. Ilia nomo estis „Ĉeĥaj Fratoj“ kaj la -influo de organiza laboro de „revulo“ Chelčický daŭris tri jarcentojn! -Dum tiel longa epoko kreskis kaj floris komunumoj de Ĉeĥaj Fratoj kiel -modeloj de la bona mastrumado kaj dokumento, ke eĉ utopioj estas -realigeblaj. - -Jan Amos Komenský estis la lasta episkopo de la Ĉeĥaj -Fratoj. Sed lia vero estis jam alia vero. La mezepokaj formoj estas ĉe -li jam tute plenigitaj per la moderna enhavo de renesanca kulturo, la -du polusoj de la homara celado: idealo materia kaj idealo spirita, la -bezono agi kaj la ĝuo mediti, estas ĉe li en harmonia kunsento. Li -estas efektive kredanta membro de la eklezio de la Ĉeĥaj Fratoj, li -malbenas kaj kondamnas militon, sed antaŭ ĉio li scias, ke lia propra -nacio devas esti libera por povi plenumi taskojn de Dio -donatajn. Samtempe kun li vivis la glora filozofo franca -Descartes. Lia pens- kaj agadmaniero estis tute kontraŭa al tiu de -Komenský. - -Descartes dum la tuta vivo sidis en salono sur kusenoj -malforta, malsaneta viro, kaj la tutan vivon meditis, ĉu li ekzistas -aŭ ne. - -Al Komenský eĉ ne venis penseto, ke li povus ne ekzisti, ĉar -ĉiam aferoj gravegaj estis farotaj. Li, politika ekzilito el sia -patrujo, ĉiam sciis, ke antaŭ ĉio la maljusta kaj malbona uzurpatoro -de la reĝa trono estas forigota. Kaj li tial vagadis tra la tuta -Eŭropo, serĉante monon, soldatojn, asociojn, kiuj povebligus forigi la -malhonestulon Habsburgan, la despoton, la kontraŭreformaciulon. Eĉ kun -Turkoj li estus estinta asociinta por ekmiliti la Habsburgojn. - -Kaj kiam ĉio montriĝis vana, li ne malesperis sed ĉiujn siajn -laborkapablojn li dediĉis al la reformo de pedagogio al la organizado -de pli bonaj lernejoj ol nun. Ĉar se la junaj homoj eliros el lernejoj -pli bone instruitaj pri la homecaj virtoj, tiam neniam estos poveble, -ke ekzistu tiomaj maljustecoj, tiom da faroj kontraŭ la leĝo de Dio, -kiom li vidis kaj travivis. - -Tia konkreta, praktika laboro por la ideala vero, por la -morala postulo, por sistemo de Dio, tio estas la plej karakteriza -kvalito de la ĉeĥoslovaka menso. - -Tial komprenu, fremdnaciaj legantoj de nia libreto, kial ni -kun tia fervoro propagandas la scion pri Jan Amos Komenský, kaj helpu -nin propagandante kun ni. - -BRATISLAVA, 13. marton 1921. - -Dr. Stan. Kamaryt. - - - -JAN AMOS KOMENSKÝ, -INSTRUISTO DE LA NACIOJ, FONDINTO -DE LA NOVOEPOKA INSTRUADO. - - -„Ankaŭ mi kredas al Dio, ke ĝis pasos la uragano de la kolero -pro niaj pekoj sendita sur niajn kapojn, la regado de viaj aferoj al -vi revenos, ho, popolo bohema!“ - -Per tiuj ĉi vortoj, ofte nun ripetataj, inaŭguraciis la unua -prezidanto de la ĉeĥoslovaka respubliko Tomáš G. Masaryk sian unuan -komunikon al la Nacia Kunveno. Kaj la profeto Jan Amos Komenský, kies -plumo ilin la unuan fojon skribis, tiam ilin skribis, kiam montriĝis -vantaj la lastaj esperoj de bohemaj ekzilitoj je politika helpo, post -ratifikacio de la interkonsentoj de paco Westfala en Nürenberg -(komencon de la jaro 1650) kaj kiam la turmentata eŭropa popolo denove -libere ekspiris post la longa suferado pro la plej kruela eklezia -milito. Por li kaj liaj samreligianoj tiu trankvilo bedaŭrinde ne -ekzistis, al ili estis destinite daŭrigi la vagadon tra la negastema -fremdlando, kaj trovi tie eĉ la finan ripozon. - -Kaj tamen Komenský, la lasta ĉefpastro de la "Frata Unuiĝo" -(Jednota bratrská), nia plej nacia eklezio, senlace laboris preskaŭ -duonon da jarcento por la bono de la homaro dediĉante la amon al sia -patrujo, kiam li devis ĝin forlasi en aĝo da 35 jaroj, penante ĝis sia -lasta spiro helpi al ĝi el la morala mizero per disvastiĝo de la -klereco en ĉiujn klasojn kaj per la konvinkado pri bezono de la paco. - -1. Riĉa je sciaĵoj li revenis el fremdlando, por dediĉi ĉiujn -siajn fortojn al la servo de la Frata Eklezio; sed jam kiel studento -li ekkuraĝis konatigi al siaj samlandanoj elpensaĵojn de la samtempaj -natursciencoj kaj per helpo de la detala ĉeĥolatina vortaro ebligi al -ili la scion de la sciencoj. - -Sed bedaŭrinde lia trankvila laboro por la utilo de liaj -eklezianoj estis interrompita per eksplodo de ribelo, finiĝinta per -venko de la reĝo Ferdinando IIa super la bohema nacio la 8an novembron -1620. - -En tiu tempo estis ankaŭ verkita lia fama „Labirinto de la -mondo kaj paradizo de la koro“ (1623), kiun libron oni ankoraŭ hodiaŭ -vicigas inter la popularajn librojn de la pli malnova ĉeĥa literaturo. - -2. Sed ankaŭ pri la estonteco de la patrujo zorgis Komenský -dum ĉi tiuj suferoplenaj jaroj. Li estis plene konvinkita, ke ne estas -malproksima la tempo, kiam finos la suferado pro la kredo kaj ekestos -la nova regno, pri kiu ĉiutage preĝas Kristanoj per vortoj de la preĝo -„Patro nia. Venu regno Via“! Zorgante tiel, ke lia nacio ne estu -surprizita per la subita renverso, li preparis por ĝi proponon de la -nova reguligo de la eklezio kaj samtempe la verkon, kiu garantiis lian -gloron por la tuta estonteco. La verkon li nomis „Didaktiko,“ -t. e. „arto de la arta instruado“ kaj en ĝi li montris pli frue al la -samlandanoj, pli poste en la latina traduko de la verko al la tuta -homaro, kiamaniere eduki la junularon al la noblaj moroj kaj pieco kaj -instrui al ĝi utilajn sciojn. En la libro oni postulas dediĉi por la -perfekta eduko plenajn 24 jarojn de la juneca aĝo, kiun oni dividu je -kvar periodoj; la infanaĝo, knabaĝo, aĝo de la maturiĝado kaj -junulaĝo. Por ĉiu aĝo li volis starigi apartan lernejon, preparante -por ĉiu specialajn librojn. Al la infana aĝo li dediĉis la faman -„Informatorio de la patrina lernejo“, kiu fariĝis evangelio de la -instruistaro ne nur de lia propra nacio, sed ankaŭ de ĉiuj kleraj -nacioj same kiel la „Didaktiko“. Bedaŭrinde ĉi tiujn signifoplenajn -fruktojn de lia spirito povis utiligi pli frue la fremdlando, liaj -samlandanoj ekuzis ilin nur post la nacia renaskiĝo. - -3. En ekzilon en la urbon Leszno foriris Komenský je komenco -de la jaro 1628 kaj tie li komencis instrui lernantojn de la latina -lernejo. Li verkis por ili negrandan lernolibron de la latina lingvo -nomata „Janua linguarum reserata“ (1631), kiu disvastiĝis dum kelkaj -jaroj en la tuta Eŭropo kaj konatigis la nomon de Komenský eĉ en la -plej malproksimaj landoj de Azio. Ĝia praktika aranĝo ekinteresis la -tutan instruitan mondon. Komenský deziris per tiu ĉi lernosistemo ne -sole forigi malfacilaĵojn de la lernado de la lingvo latina, sed li -celis samtempe doni al la junularo konon de la plej gravaj aferoj en -la mondo. Tial li konstruis en 100 alineoj (1000 frazoj) tabelon de -enhavo de la tuta mondo, komencante de ĝia kreo kaj finante per la -lastaj aferoj de la homo; en tio ĉiu objekto devis esti signita per -sia origina nomo. La praktika signifo de tia libro estis al ĉiu -evidenta kaj tial ĝi estis en la tuta Eŭropo en diversajn lingvojn -tradukata. La verkinto mem ekmiris pri la sukceso kaj aprobo de sia -libro. La provo faris lin tuj mondkonata inter ĉiuj tiamaj -kleruloj. Sed tamen en sia fervora penado helpi al la homaro, -skuiĝanta pro la malpaco kaj maltrankvilo, li konsideris tion kvazaŭ -signon de la Providenco, ke li provu ion pli signifan. Li rimarkis, ke -kaŭzo de ĉiuj malfacilaĵoj sur la mondo estas celado al aferoj -supraĵaj sen atento de ilia interno kaj enhavo kaj la homa -facilkredemeco. Antaŭ nelonge estis atendata savo de la klasikismo, la -reveno al beleco de la malnovaj formoj literaturaj, sed la penado -haltis ĉe senenhavaj formoj, ĉar al la efektiva kono, ne alkondukis la -junularon eĉ la legado de la malnovaj verkistoj. Kaj tamen estis en la -lernejoj, tiom da tempo kaj zorgoj dediĉita al la latina lingvo sole -por ke la lernantoj sciu verki leterojn kaj versojn laŭ la malnovaj -modeloj. Ĉu estas utila por la vivo, demandas Komenský, labori pri -tiaj aferoj, kiam ĵus dume atentigas pri sia rajto nove prosperantaj -natursciencoj precipe fiziko, ĥemio kaj astronomio? Tial opinias -Komenský, ke estas necese aranĝi denove la instruadon laŭ novaj -metodoj kaj principoj, kiel oni faris ĉe lingvo latina. Estas jam por -la komparo de ĉiuj objektoj necese tiujn principojn trovi. Ke estas -eble fari tion, konkludas Komenský laŭ vortoj de Sankta Skribo (Saĝeco -11, 21), ke Dio ĉion ordigis laŭ la nombro, mezuro kaj pezo. Se ĉiuj -vortoj de iu lingvo havas sian analogion, ke oni povas ilin ordigi en -nemultaj reguloj, sammaniere klasifiki oni povas la objektojn kaj -difini laŭ iom da principoj. Estus sole nur necese konstrui „Pordegon -de la objektoj“, memkompreneble tiel konstruitan, ke la junularo sen -malfacilaĵoj eniru en la templon de la sciencoj. Kaj se estus tiel -poveble de la juneco ĉiujn homojn enkonduki en la veran konon, -malaperus certe per si mem ĉiuj iniciatoj de la malkonsento kaj -malpaco kaj anstataŭ malamikeco ekregus en la mondo agrabla paco. Kaj -pri paco klopodis Komenský des pli multe kun aliaj same pensantaj -viroj, ju pli profunde influis la ĉeĥan landon, lian patrujon, kaj -preskaŭ la tutan Eŭropon la malfeliĉaj sekvoj de la religiaj -malpacoj. Se la vera scio disvastiĝus inter ĉiuj homoj, ĉu ne -proksimiĝus la plenumo de la vortoj de Kristo, ke estos unu ŝafejo kaj -unu paŝtisto? - -5. Ke oni iam sukcesos verki tian libron, Komenský ne -dubis. Ankaŭ ĝustan nomon li el libroj samtempaj por ĝi trovis: -„Pansofio“. Kompreneble por ke ĉiuj frazoj en ĝin akceptitaj estu vere -fidindaj konitaĵoj, oni devus trastudi tutan sciencan materialon kaj -per spertoj kaj esplorado pruvi la verecon de ĉiu ĝia frazo. Sed tio -estus granda kaj malfacila laboro, ke sole senlaca kaj diligenta -laboro de unuopulo sukcesus ĝin venki. - -6. La ideojn, en ĝi koncize donitajn, pritraktis Komenský -detale en la letero, kiun li sendis al sia amiko Samuel Hartlib en -London, en la duono de tridekaj jaroj de la XVII. jarcento. Al Hartlib -ĉio ĉi tre plaĉis, ĉar ankaŭ la fama angla filozofo lordo Francis -Bacon, antaŭ ne longe mortinta (1628), predikis la bezonon de nova -metodo de ĉia esplorado sur la principo de indukcio, pri kiu tiam -klopodis la natursciencoj. Estas tiel klarigeble, ke Hartlib sen -permeso de Komenský sendis la leteron al la Oxforda universitato por -bontrovo kaj kun ĝia konsento li ĝin eĉ prese eldonis kiel „Conatuum -Comenianorum praeludia“ (Antaŭludo de entreprenoj de -Komenský). Komenský estis vere surprizita ricevinte subite el Londono -anstataŭ respondo presitajn ekzemplerojn de sia -letero. Memkompreneble, ke ne tute konvenis al Komenský antaŭ la mondo -entrepreni ion, kion li ŝatus labori kaŝe en sia laborejo, sed -kuraĝigis lin denove la konsento kun lia propono de la tuta scienca -mondo. Baldaŭ estis proponite al li ne nur la materiala helpo por lia -laboro, sed ankaŭ la scienculoj de diversaj fakoj proponis sian helpon -kiel kunlaborantoj, por ke la verko estu pli frue preta. - -7. Unuan materialan helpon proponis al Komenský la juna -posedanto de Leszno Grafo Bohuslav Leszczynski, kiu volis ankaŭ liajn -helpantojn vivteni. Tio okazis en la jaro 1640, post granda sukceso de -la lerneja teatraĵo „Pri Diogenes el Kynike“, kiun li atingis estante -rektoro de la leszna lernejo. La grafo ĉeestis kun siaj amikoj la -prezentadon. Al li do Komenský prezentis unuan detalan proponon, kiel -estus eble pansofion sistemi kaj kiuj helpaj verkoj estas bezonaj. Ĝi -estis precipe „Panhistorio“, historio de scienca esplorado kaj serĉado -de la veroj kaj la „Pandogmatio“, resumo de ĉiuj opinioj kaj skismoj -per kiuj la homaro iradis al la scio. - -8. Sed pli frue ol ĉi tiu propono estis decidita, ricevis -Komenský de Hartlib (somero 1641) inviton, ke li venu Anglion por -signifoplena laboro, gloranta kaj honoranta Dion. Alveninte Londonon -Komenský nur tiam eksciis de la amikoj, ke li estis invitita de la -parlamento mem, por fondi pansofian kolegion, en kiu li kun 12 -scienculoj laborus je la progreso de la sciencoj. Tiun sukceson -atingis Hartlib helpe de potencaj amikoj ĉe la nove kunvokitaj -parlamentanoj, ĉe kiuj tiam aperis forte la emo, ne nur plibonigi -ekzistantajn malordojn en la regno, sed ankaŭ subteni la progresemajn -ideojn, kiuj tiam estis sennombraj. Bedaŭrinde, la ribelo de katolikaj -Irlandanoj kontraŭ Angloj prokrastis la tujan efektivigon de la -grandioza propono de Hartlib. - -9. Komenský uzis liberan tempon en Londono dum vintro 1641-2 -preparante detalan planon nomitan „Via Lucis“ (Vojo de la lumo) por la -intencita kolegio. Li montras en ĝi kiamaniere penis la homaro -liberiĝi el la mallumo de la erardoktrinoj, en kiuj ĝi kvazaŭ droniĝis -post perdo de la kredo je la vera Dio. Lastaj kaj plej efikaj rimedoj, -laŭ opinio de Komenský, estas la arto de libropresado kaj vojaĝado -trans maroj. Sed ankaŭ ĉi tio ne sufiĉas por ke la homaro retrovu la -lumon. Por atingi ĝin oni ĉefe bezonas disvastigi la klerecon per -taŭgaj rimedoj. Tiuj rimedoj povas esti elementaj lernejoj por la tuta -homaro, en kiuj ĝi akiradus la konon el universalaj libroj, verkitaj -de scienca kolegio. Ankaŭ universalan lingvon povus iam tiuj ĉi viroj -krei. Havante sian centron en Londono, kvazaŭ foirejo de la tuta mondo -komerca, ili povus atente observi la evoluon de la tutmonda kulturo, -informi sin reciproke pri novaj eltrovoj de monda signifo kaj esti -samtempe internaciaj juĝantoj en aferoj politikaj. Al ilia juĝorajto -estus ankaŭ la reĝoj submetataj kaj kiu kontraŭstarus ilin, tiu povus -esti forigita per la komuna interveno de ĉiuj aliaj. Tiamaniere estus -garantiita la senĉesa progresado de la homaro kaj la eterna paco en la -tuta mondo. - -10. Bedaŭrinde, la grandioza projekto ne efektiviĝis, la -politika paco ne ekestis en Anglio eĉ dum la sekvintaj jaroj kaj la -ribelo kontraŭ la malnovaj ordoj ekkulminaciis per forigo de la reĝeco -kaj enkonduko de protektorato de Cromwell. Ankaŭ religia radikala -partio sukcesis valori en la politiko. Komenský povis tiam nenion -alian fari ol forlasi konfuzitan Anglion kaj akcepti novan proponon el -Svedio, ke li organizu por Svedoj la librojn por lernado de latina -lingvo kaj kompense ke li ricevos helpon por la preparata pansofio. - -11. El simpla „Janua linguarum reserata“ evoluis dum kelke da -jaroj triparta metodo de latinaj lernolibroj, kiuj estis sukcese -enkondukataj en tiamajn lernejojn. Krom la „Janua linguarum“ estis -ankoraŭ „Antaŭpordejo“ (Vestibulum) kaj „Ĉambro“ (Atrium) al ĉiu grado -de la gramatiko kaj vortaro. Komenský nevolonte forlasis ŝatatajn jam -ideojn pansofiajn, en kiuj li vidis sian propran vivocelon, precipe, -kiam liaj anglaj amikoj lin pro tio riproĉis, sed li esperis baldaŭ -fini la laboron en Svedio kaj komenci tiun, kiu plej multe lin -allogis. Ankaŭ pro politikaj kaŭzoj li volis plenumi deziron de -Svedoj, kiuj kiel la plej potencaj kontraŭloj de Habsburgoj penis -helpi liajn samlandanojn kaj samkredanojn kaj ebligi la revenon en -Bohemion. - -12. Trans Holandio, kie li ankaŭ renkontiĝis kun la fama -filozofo Descartes, Germanio kaj Danio li rapidis Svedion, por -prezenti sin al la malavara subtenanto de subpremataj homoj, al -holanda grandkomercisto Ludoviko de Geer, militistara sveda liveranto, -de kiu la propono devenis. Tiu, volante havi sian intencon aprobitan -de la politika potenco, sendis lin en Stockholmon al regna -grandkanceliero Axel Oxenstern. La kanceliero, jam de longe konscianta -bezonon de la reformo de la instruado, aŭskultis la konkludojn de -Komenský kun granda intereso, li eĉ proponis al li superan inspekton -de reformo de la tuta instruado en Svedio. Ne malpli ĝojigadis lin, -kiam Komenský argumentis al li el la Sankta Skribo la proksimecon de -la regno de Kristo kun la pligrandigo de komuna kulturo. Nur post la -kvartaga interparolado foriris Komenský, promesinte, ke li pli frue, -kiel aferon pli urĝan, prilaboros librojn lingvajn, kaj poste komencos -solvadi la pansofion (Ĉioscion). Ankaŭ al reĝino Kristino estis tiam -Komenský de kanceliero prezentita. - -Kiel loĝlokon por la komencotaj laboroj, rekomendis al li la -kanceliero trankvilan, tolereman urbon Elbing, apud freŝa limano de la -rivero Vistulo, en la orienta Prusio. Tie ankaŭ ekloĝis Komenský kun -sia familio, en aŭtuno de la jaro 1642, havante kelkajn junajn -helpantojn el Frata Unuiĝo, kun kiuj li esperis sukcese plenumi la -tutan taskon dum kelke da monatoj. - -13. Sed denove prilabori tutan sistemon de lernolibroj kaj -samtempe meti ilin en perfektan harmonion, postulis multon da laboro -kaj pacienco precipe, kiam Komenský, dezirante perfekte koni la tutan -problemon, ree trastudis ĉiujn samtempajn lingvajn instrumetodojn kaj -eĉ analitike relaboris tutan instruan teorion entute, kaj nur sur ĉi -tiu fundamento li traktis, laŭ lia opinio, multsignifan por la tuta -klero teorion de ĝusta instruado de lingvoj en enkonduka verko al la -lernolibroj nomita „Linguarum methodus novissima“ (Plej nova lingva -metodo, eld. en jaro 1649). - -14. Sed malgraŭ tiuj ĉi tiom urĝaj laboroj, li ne forgesadis -sian pansofion, eldoninte tuj en la jaro 1643 „Planon de pansofio“ -(Pansophiae diatyposis) kaj 2 jarojn pli poste li komencis esplori la -penson de komuna universala reformo de ĉiu homa gento per sistemo de -la libroj, inter kiuj ankaŭ lia pansofio estus nur unusola verko. Li -intencis plej frue prezenti la proponon al Eŭropa klerularo por -prikonsidero kaj li nomis ĝin „Ĝenerala interkonsilo pri la reformo de -la aferoj homaj“ (De rerum humanarum emendatione consultatio -catholica). La efektiviĝo de tiu ĉi intenco ne okazis, ĉar Ludoviko de -Geer senĉese insistis je la finlaborado de la prenita tasko kaj li ne -kaŝis eĉ sian malplaĉon, se Komenský deflankiĝis for la laboro al tiu, -kiu lin pli allogis, aŭ se li ie reprezentis sian eklezion, kaj fine -li eĉ rifuzadis promesitan subtenon, kiam la libroj ne estis baldaŭ -preparitaj por preso. Kaj tiel ni trovas ĉe Komenský ĵus en tiuj jaroj -1642-48 ofte hezitadon, senkulpiĝadon kaj reĝustiĝadon kaj denove -skuetadon per la katenoj de devoj kiuj lin tiom premis. - -15. Cetere, lia maltrankvilo grandiĝis ju pli proksimiĝis la -decido de militaj interkonsentoj, kio signifis ankaŭ decidon pri la -sorto de ĉeĥaj ekzilitoj kaj tamen verdire Komenský sole por Ĉeĥoj -laboris, akceptinte la taskon por li tiom sendankeman. Sed la traktado -estis prokrastata, la esperoj malaperadis kaj ju pli necedema -montriĝis la imperiestro Ferdinando IIIa rilate la demandon de la -religia unueco en bohemaj landoj, des pli volonte permesadis en -Germanio la aprobon de evangeliaj eklezioj. Jam antaŭ la ratifikacio -de pacaj interkonsentoj en la jaro 1648 petas Komenský la reĝinon kaj -svedajn kancelieron, ke ili protektu kompatindajn bohemajn ekzilitojn -kaj ne submetu tiom da senkulpe suferantaj homoj kaj iliaj eklezioj al -la certa ruinigo. Sed ĉio estis vana. Superiĝis la politikaj -konsideroj, ĉar ĉiuj militantaj partioj estis jam lacaj, elĉerpitaj -kaj Ĉeĥoj estis tamen oferdonitaj. Kaj al Komenský ne restis ol -ankoraŭ senkulpigadi sin pro sia insistado. - -16. La saman jaron li forlasas Elbingon por administri sian -eklezion, de kiu li estis elektita kiel episkopo--juĝanto. En Lezsno -li poste presigis du librojn, kiujn li dum antaŭaj jaroj verkis por -Svedoj, nome la „Metodon de lingvoj“ kaj „Didaktikon“, sian plej -gravan verkon. - -17. Ankaŭ ĉi tie li ne restis longe. Jam la duan jaron post -sia transloĝiĝo en Lesznon li ricevis honoran inviton de princoj -Rákóczi, ke li en Šaryšský Potok super Bodrogo, en loko de ilia -somerloĝado aranĝu lernejon laŭ siaj pansofiaj planoj. Antaŭ sia -forveturo en Hungarion, kien lin sekvis lia eklezio en printempo de la -j. 1650, li ankoraŭ verkis, por ĝojigi la korpremitajn fratojn tie -loĝantajn, „Testamenton de la mortanta patrino de la Frata Unuiĝo,“ -verketon de alegoria karaktero, en kiu lia eklezio adiaŭas sur la -mortlito kun siaj filoj kaj postlasas al ili siajn trezorojn. El ĝi -devenas ankaŭ nia enkonduka sentenco, kiu sonas al ni kvazaŭ -profetaĵo. Sed ankaŭ alimaniere ni komprenas la emocion de la -filantropo, kiu ne povas rezigni je la espero en finan venkon de bono, -kvankam la plej proksiman estontecon kovras netraigeblaj nuboj. - -18. En Slovakio (Uherská Skalice) li estis je pasko de tiu -jaro tre ĝoje bonveninta; el Uherská Skalice li vizitis ankaŭ aliajn -ekleziojn fratajn pli malproksimen. Iom hezitante, li poste iris -orienton kaj en Potok plenestime akceptis lin precipe la grafo -Zikmundo Rákóczi. Sed por pli longa restado li ekloĝis tie en aŭtuno -de la sama jaro, post longa traktado kun la eklezio, kiu hezitis en -tiu kritika tempo lasi foriri sian ĉefpastron. Fine la politikaj -konsideroj decidis. - -19. En sia nova agadloko Komenský tuj prezentis al la princo -planon de la sepklasa lernejo, kies 3 elementaj klasoj estus lingvaj, -4 superaj klasoj objektaj (filozofiaj). La malsuperaj klasoj estis -baldaŭ malfermitaj kaj Komenský relaboris por ili ankaŭ siajn lingvajn -librojn je tria fojo, sed la superaj klasoj ne efektiviĝis pro la tro -frua morto de princo Zikmundo (4./II. 1652.). Komenský volis nome -transmeti la taskon liberigi ĉeĥajn ekzilitojn al Zikmundo, ĉar tiu ĉi -edziĝis kun Eliso, filino de la iama reĝo Frederiko el Pfalz, kiun -vere feliĉan geedziĝon Komenský mem benis. Tial li ankaŭ laboris kun -tia komplezemo por la lernejo, kiun la juna princo tiom -ŝatis. Bedaŭrinde, eĉ tie estis Komenský baldaŭ seniluziita, ĉar la -situacio ne estis ankoraŭ matura por liaj projektoj kaj la rimedoj, -per kiuj li intencis ĉion rebonigi, ne kondukis al la celo. Tial li -fine ellaboris la enhavon de nova „Janua linguarum“ en ok lernejaj -teatraĵoj je „Studo-ludo“, („Schola ludus“), en kiu trovis efektivan -plaĉon nur la nobela junularo de la lernejo. Post la laboro, daŭrinta -3 kaj 1/2 da jaro revenis Komenský alte estimata al sia eklezio en -somero de la jaro 1654. - -20. Lian ĝustan kaj praktikan opinion pri la realeco, pruvas -ankaŭ 2 libroj aperintaj en Hungario: Tio estas precipe lia fama -„Orbis pictus“, (Mondo en bildoj), en kiu la konciza enhavo de la -„Janua linguarum“ estas klarigata per multaj bildoj, kiuj estas tie eĉ -la ĉefa temo. La ilustraĵoj anstataŭas tie empirian apercipon, kiun -oni ne povis ĉie akiri, kiel ekzemple en Hungario por diversaj -metioj. Poste, forirante el Hungario, donacis Komenský al la princo -Georgo II., frato de Zikmundo, verketon de ekonomia enhavo, nomitan -„Gentis felicitas“ (Feliĉo de nacio), en kiu Komenský montras, sur kio -bazas la ĝusta signifo de la nacia feliĉo kaj kiel malproksime de ĝi -estas la hungaraj loĝantoj, kaj kiamaniere al ĝi proksimiĝi. Tio certe -estis la plej bela danko por la favoro de Rákóczi. - -21. La cirkonstancoj, kiam Komenský la trian fojon alvenis en -Lesznon, estis tre kritikaj, ĉar estis atendita la svedo-pola milito, -kiu ankaŭ vere la sekvantan jaron furioze eksplodis. Pri ĝi ni scias -pli detale el la romano de Sienkiewicz „La inundo.“ La svedan enmarŝon -konvene komparas la poeto kun la inundo, ĉar la malamika militistaro -alproksimiĝis ĝis al Krakow, ke eĉ la reĝo Jan Kazimir mem estis -devigata forkuri fremdlandon. Leszno akceptis la svedan kavalerian -garnizonon. La fremduloj, en la urbo loĝantaj, laŭ religio skismuloj, -estis amataj nek de la popolo el la ĉirkaŭaĵo, nek de la -nobelaro. Kiam do, en unuopaj lokoj de la regno leviĝis ribelo kontraŭ -la fremda regado, venis ankaŭ vico je Leszno, eble ankaŭ la sopiro je -abunda rabaĵo en la riĉa komerca urbo tiam decidis. En aprilo de la -jaro 1656 la kampara popolo, gvidata de la nobelaro, forte atakis la -urbon, kiu post la foriro de la sveda garnizono estis prirabita kaj -ekbruligita. Komenský restis malgraŭ ĉiu minacanta danĝero ĉe sia -paroĥo kaj foriris el la urbo nur en lasta momento, ĵetinte parton de -siaj manuskriptoj en la kaŝejon sub sia studoĉambro. Tie ili estis -ankaŭ trovitaj kaj redonitaj al li dek tagojn post la -brulego. Bedaŭrinde, tio estis sole la malgranda restaĵo de lia -multjara senlaca laboro. Krom tio perdis Komenský sian tutan havaĵon, -la materialon pansofian kaj precipe grandan ĉeĥolatinan vortaron jam -por la preso preparitan. La perdon de tiu ĉi vortara trezoro Komenský -plej multe bedaŭris kaj tio estas ankaŭ la plej granda perdo, kiu -trafis nian nacion je ĝia spirita posedaĵo de la pli malnova -tempo. Pri la valoro de la verko atestas ĝia negranda restaĵo „Linguae -Bohemicae thesaurus“ de V. Jan Rosa, kiun ofte uzadis Josef Jungmann, -verkante sian vortaron. - -22. La malfeliĉa sorto de la urbo profunde tuŝis koron precipe -de la samtempa evangelia mondo, same kiel la perdoj de la fama -pansofisto liajn multnombrajn amikojn. Li volis kun sia familio plej -frue transloĝiĝi en Frankfurton a. M., sed volonte li akceptis inviton -de Laurente de Geer, filo de Ludoviko, transloĝiĝi al li en -Amsterodamon kaj tie en trankvilo dediĉi sin al la preferata -pansofio. Loĝantaro de la urbo bonvenigis lin plej estime, kiel -mondfaman personon kaj estis ankaŭ al li proponita helpo por diskonigo -de liaj verkoj. - -23. Li akceptis ĝin plej unue por la eldono de la kolektitaj -verkoj pedagogiaj „Opera didactica omnia“ (1657), kiujn li aranĝis laŭ -la tempo de ilia deveno (en Leszno, Elbing kaj en Potok) en tri -grandaj volumoj kaj aldonis al ili kvaran parton de interparoloj, -verkitan en Amsterodamo. Tiuj verkoj ekmirigis la tutan instruitan -mondon; ŝajnis, ke ĉiuj misteroj de la ĝusta instruado estas -malkovritaj kaj nur de tiu unusola viro. La aprobo de la urbo, en kiu -Komenský loĝis kaj al kiu estis tuta verko dediĉita, estis precipe -grava. - -24. Kontraŭe la eldono de la latina traduko de politikaj profetaĵoj -devenantaj de tri viziuloj, kun kiuj Komenský persone interrilatis, -vekis kontraŭ li atentindan opozicion kaj maltrankviligis liajn -lastajn jarojn. Kaj tamen ankaŭ per tiu ĉi libro, nomita „Lux in -tenebris“ (Lumo en mallumoj) volis Komenský utili al sia nacio, kaj -denove vaste pritrakti la demandon de ekzilitoj kaj atentigi pri la -maljustaĵoj faritaj al lia nacio. Kion profetis liaj profetoj Kotter -kaj K. Poňatovska pri la unuaj tempoj de la tridek-jara milito estis -ja post la finiĝo de la bataloj plejparte decidite. Krom tio ne ĉesis -instigi Komenský-on lia iama kunlernanto kaj malbonfama profeto el -Lednice Nikolao Drabík al novaj kaj novaj politikaj deklaroj, kvankam -liaj vizioj estis nur senĉese ripetiĝanta atakado je la Habsburga -familio, je Aŭstrio kaj je papismo, de kiuj ruiniĝon en la plej -proksima tempo li profetis. La malfeliĉa rezultato de la militista -interveno en Polio, kiun provis princo Georgo IIa Rákóczi je fino de -la svedo-pola milito, estis certe unu el kaŭzoj de konstanta insistado -de Drabík. Komenský estis tiam ankaŭ peranto de la diplomataj sciigoj -de la princa korto kun la fremdlando. Sian personan honoron kaj sian -neriproĉeblecon li defendis per eldono de la profetaĵoj „Lux e -tenebris“ (Lumo el la malumo, 1665), kiujn li sendis pere de speciala -kuriero al korto de Ludoviko XIV. esperante je komenciĝanta ĵaluzeco -inter Habsburgoj kaj franca reĝa dinastio. - -25. Sed malgraŭ la peno por la bono de la subpremitaj -samlandanoj Komenský ĝis la lastaj momentoj ne forgesis, kion li -promesis al la mondo, la pansofion. - -El promesitaj „Interkonsiloj universalaj pri la reformo de la -homaj aferoj“ li eldonis nur du enkondukajn volumojn: „Ĝenerala -vekiĝo“--(Panegersio) kaj „Ĝenerala klerigo“--(Panaugiio 1662), sed -li sendis detalan alvokon al ĉiuj eŭropaj scienculoj, volante instigi -klerularon al fervora agado por la leviĝo de la kulturo, sen kiu -ŝajnis al li la homa feliĉo neebla. Krom tio li senĉese primeditadis, -kiamaniere fari la sciencojn alireblajn por ĉiuj klasoj. Tion pruvas -la plano de IIIa parto de la Pansofio konservita bone en lia -postlasaĵo, kiun li fine volis disvolvi en 100 dialogoj. El la pluaj -verkoj ni konas precipe la nomojn: parto IVa „Pampaedia“, „Ĝenerala -kulturo“, kiu estis enhavonta ĉiujn ĉefajn ideojn de la instruado, -parto Va: „Panglottia“; „Universala kulturado de la lingvoj“, -enhavonta krom la ĉefaj lingvaj reguloj ankaŭ ideojn pri la nova -perfekta lingvo por kulturado de la scienco, parto VIa: „Panorthosia,“ -„Universala pliboniĝo“, en kiu li volis priskribi la staton de la -homaro, kiam ĉio estos laŭdezire plenumita, parto VIIa: „Pannuthesia,“ -„Universala admono“ estis instigonta la homaron, ke ĝi vere pri ĉio ĉi -klopodu. Krom tio Komenský senĉese aliformadis „Trairejon al la -objektoj“ por la junularo kaj li finis la verkon en lasta jaro de sia -vivo, kiel maljunulo preskaŭ okdekjara. Al „Trairejo al la objektoj“ -li aldonis kiel praktikan konsekvencon „Triertium catholicum“ -(Universala triarto), en kiu li absolute teorie provis solvi la -grandan problemon pri korespondo de la pensado, parolado kaj -agado. Tiun verkon li finskribis komence de la oktobro en 1670, 6 -semajnojn antaŭ sia morto. - -26. Ankaŭ por la restaĵoj de lia eklezio estas la amsterodama -tempo plena je fruktodona laboro: Komenský ree eldonis tie la ĉefajn -verkojn klerigajn, sed krom tio ankaŭ aliajn, ankoraŭ nepresitajn, -kiel „Manualon“ (mallongigita Sankta Skribo), kantaron, kateĥismon kaj -la konfesion. - -27. Kaj kiam li eldonis en la jaro 1668 al la mondo ateston -pri sia vivoagado „Unum necessarium“ (Unu necesa), li povis -kontentiĝinta argumenti, ke li feliĉe trapasis ĉiujn labirintojn, tra -kiuj lin lia kortuŝa vivo kondukis. Li ne sole malgraŭ multaj tentoj -konservis la nefuŝitan kredon de la antauŭloj hereditan, li ne sole -dediĉis grandan parton de sia spirita energio al sia malleviĝanta -eklezio, sed li donis al la tuta mondo kaj precipe al sia nacio brilan -ekzemplon, kiamaniere kaj eĉ dum la plej malĝojaj cirkonstancoj, kiam -ŝajne ĉio la homon konstraŭstaras, oni povas krei la verkon de -senmorta signifo por la tuta estonteco. Pli ol 150 verkojn de Komenský -oni kalkulas, el kiuj ni tie tuŝis nur kelkajn la pli signifajn, sed -ĉiuj pruvas la nerompeblan intelektecon de la menso, senlacan klopodon -klarigi ĉion simple kaj klare. Malmulte de tiel pensantaj kapoj ni -trovas inter la scienculoj de ĉiuj epokoj kaj gentoj. - -28. Komenský estas nomata ankaŭ instruisto de la nacioj, ĉar -per sia „Didaktiko“ li montris novajn vojojn de la tuta instruado kaj -krom tio, li mem, persone partoprenis je la nova reformo de la -lernejoj de kelkaj fremdaj nacioj, kiel de Poloj, Germanoj, Svedoj, -Hungaroj kaj Holandanoj. Kaj tamen Komenský mem aldonas, ke ĉion ĉi -tion li volis entrepreni nur por la bono de sia patrujo Bohemio, kiun -li amis per la amo, kiun ne malgrandigis eĉ la longjara ekzilo kaj al -kiu li volis helpi ĝis la lasta spiro de sia vivo. - -29. El la ĥaoso de tiama tempo aperas al ni ĝis nun la majesta -staturo de viro de deziro (vir desiderii) staturo de la profeto de la -pli bona estonteco de la homaro, kiam ĉiu ekkonos sian bonon kaj -ekkomprenos, ke la rajtoj ekzistas ne sole por li kaj lia nacio, -provizita per nombra potenco kaj militista forto sed por la tuta -homaro, kaj ke por ĉiu nacio, ĉu granda, ĉu malgranda same valoras -privilegio „Nihil de nobis sine nobis“ (Nenio por ni sen ni). Kaj -Komenský deziris, ke heroldo de tiu ĉi devizo estu ĉiu klerulo, sed -precipe la instruisto. Ankaŭ la paca ligo de la nacioj sub inspekto de -la plej grandaj scienculoj, de veraj amikoj de la homaro, estis ideo -de Komenský. Sed la kulturo ne estu privilegio de iu klaso. Komenský -deziris disvastigi ĝin el ĝia eŭropa lulilo en la plej malproksimajn -landojn de la tero, por ke iam ĉiuj eksentu ĝian benon. - - - - - - - - - - - - - - -End of the Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komenský, by Jan Václav Novák - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSKÝ *** - -***** This file should be named 21951-0.txt or 21951-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/2/1/9/5/21951/ - -Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/21951-0.zip b/old/21951-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 5744af9..0000000 --- a/old/21951-0.zip +++ /dev/null diff --git a/old/21951-h.zip b/old/21951-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 4324e20..0000000 --- a/old/21951-h.zip +++ /dev/null diff --git a/old/21951-h/21951-h.htm b/old/21951-h/21951-h.htm deleted file mode 100644 index 75f5a9e..0000000 --- a/old/21951-h/21951-h.htm +++ /dev/null @@ -1,1056 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01//EN" -"http://www.w3.org/TR/html4/strict.dtd"> -<html> -<head> -<meta name="generator" content= -"HTML Tidy for Linux/x86 (vers 14 June 2007), see www.w3.org"> -<title>JAN AMOS KOMENSKÝ. (JOHANO AMOS COMENIUS.)</title> -<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> -<!-- -Note: I took this very nice formatting stuff from the PG book 18836-h,"Aliaj Tempoj", -by Edith Wharton. Probably William Walter Patterson actually created this style. - -Note: Mi kopiis cxi tiu tre bela formatado de la PG libroj 18836-h,"Aliaj Tempoj", -far Edith Wharton, esperantigis Edwin Grobe. -Probable William Walter PATTERSON dezajnis cxi tion formaton. ---> - -<style type="text/css"> - body { margin-left: 5%; margin-right: 5% } - p.centre, div.centre, td.centre { text-align: center } - p.tutdekstre, div.tutdekstre, td.tutdekstre { text-align: right } - p.tutlive, div.tutlive, td.tutlive, blockquote.tutlive { text-align: left } - p.dekstre, div.dekstre, td.dekstre, blockquote.dekstre { text-align: left; margin-left: 2em } - p.live, div.live, td.live { text-align: right; margin-right: 2em } - .titolo { font-size: 125%; font-weight: bold; text-align: center; margin-top: 4em; margin-bottom: 1em } - .subtitolo { font-size: 110%; font-weight: bold; text-align: center; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em } - .partotitolo { font-size: 110%; text-align: center; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em } - .dike { font-weight: bold } - .italike { font-style: italic } - .grandege { font-size: 225% } - .grande { font-size: 125% } - .grandete { font-size: 115% } - .mezgrande { font-size: medium } - .malgrandete { font-size: 85% } - .malgrande { font-size: 70% } - .malgrandege { font-size: 55% } - .pligrande { font-size: larger } - .plimalgrande { font-size: smaller } -</style> -</head> -<body> - - -<pre> - -The Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komenský, by Jan Václav Novák - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Jan Amos Komenský - Johano Amos Comenius - -Author: Jan Václav Novák - -Translator: Rondeto de Esperantistinoj en Pr - -Release Date: June 27, 2007 [EBook #21951] - -Language: Esperanto - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSKÝ *** - - - - -Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec - - - - - -</pre> - -<!-- Note: There is no item numbered "4" in the original text. Based on the page numbering -it is clear this is an error in the original printed text. - -Vidu: Ne estas alineo nombrita "4" en la originala teksto. Estas klaro pro la pagxnombroj -de la originala imago ke cxi tiu estis eraro en la originala teksto. ---> -<div class="grandege dike centre italike" style= -"margin-bottom: 1em;">JAN AMOS<br> -KOMENSKÝ.<br> -(JOHANO AMOS COMENIUS.)<br></div> -<div class="grande centre italike" style= -"margin-top: 0pt; margin-bottom: 2em;">BOHEME VERKIS PROF. DRO. JAN -NOVÁK.</div> -<div class="grande italike centre" style="margin-bottom: 2em;"> -TRADUKIS "RONDETO DE ESPERANTISTINOJ“ EN PRAHA.</div> -<div class="italike centre" style="margin-bottom: 4em;"> -<b>1921</b>.<br> -ELDONIS „RONDETO DE ESPERANTISTINOJ“<br> -EN PRAHA.<br></div> -<div class="titolo">JAN AMOS<br> -KOMENSKÝ.<br> -(JOHANO AMOS COMENIUS.)<br></div> -<div class="partotitolo">ANTAUPAROLO.</div> -<p>Estas afero konata, ke la malgrandaj nacioj tre satas esti -fieraj pro siaj grandaj homoj kaj ke ili tre volonte atentigas la -internacian publikon pri la fakto, ke la penso ekbruliginta korojn -kaj kapojn de homaro devenis de filo de ilia tero kaj ilia -nacio.</p> -<p>La instruo pri la internacia solidareco, estu gi disvastiginta -kiom ajn, neniam forpelos el homaj koroj la sanktan flamon de -speciala amo al homoj naskigintaj en la sama regiono kaj lernintaj -de la patrino la saman idiomon, amon de la propra nacio. Car la -kauzo de tiu ci amo estas la plej esenca kvalito de homaro: gi -estas kredo je forto de la homa penso, je povo per la homecaj ideoj -regi la sorton de si mem kaj sorton de la tuta homaro.</p> -<p>Kaj la plej altaj, la plej idealaj kaj sekve la plej efikaj -ideoj progresigi la homaron estas tiuj de mi, simpla, senpova kaj -sensignifa membro de sia nacio, sed forta tiam, se koroj de ciuj -miaj samnacianoj ekbatas por la samaj savontaj ideoj.</p> -<p>Kaj kun gojega miro mi audas, ke, kio estis idealo kaj savonta -vorto por mi, estas same idealo kaj devizo de la ceteraj -samnacianoj; ec ke la ideoj de la ceteraj estas pli klaraj kaj ke -la ilia koro batas pro ili ankorau pli brue ol la mia; kaj ke -ekzistas inter la samnacianoj homoj, kiuj scias diri miajn idealojn -per tiaj vortoj kaj montri al ili tiel ireblajn vojojn, ke la kapo -flarante poveblecon realigi idealojn pensitajn nerealigeblaj svenas -pro felicego. Tio estas la tasko de la grandaj animoj. Cu do oni ne -devas fierigi pro nacia parenceco kun la granda spirita korifeo? Cu -estas honto tia fiero?</p> -<p>Jen la argumento, kial la cehoslovaka nacio fierigas pro Jan -Amos Komenský (Comenius) kaj kial ni eldonas en esperanta traduko -brosuron priskribantan liajn vivon kaj laboron.</p> -<p>Jan Amos Komenský estas speciale kara al koro de ciu -Cehoslovako, car li estas unu de la tri homoj, kiuj plej esence -reprezentas internan ideon de la cehoslovaka nacio, sencon de gia -historio, kiun dum la lastaj jardekoj tre kurage esploradis niaj -filozofoj kaj historiistoj precipe T. G. Masaryk (nuna prezidanto -de la respubliko). Lia teorio trovis multan aprobon kaj -multenombrajn kredantojn. Jen gia esenco.</p> -<p>Senco kaj celo de ekzisto de la cehoslovaka nacio, la interna -ideo de gia evoluo, estas montrita en gia historio. El gi sekvas, -ke la nacio estis en la plej fruktodona evoluo de siaj kapablecoj -tiam, kiam gi luktis ekskluzive por celoj abstraktaj, spiritaj, -idealaj, kiuj ne povis efiki je lia materia situacio. Tio estis dum -epoko de Hus (bruligita en j. 1415) kaj de Husanoj.</p> -<p>La parolo de Hus „Sercu la veron kaj restu en la konita vero!“ -kiu estis de Masaryk montrita kiel la precipa instigilo de la Husa -celado kaj farigis devizo de la progresema movado, estas mallongigo -de la plej arde dezirata idealo nacia: povi klopodi por koni la -veron kaj por efektivigi postulojn kaj ordonojn de la vero en la -praktika vivo. Kio ce tio estas speciale substrekinda estas la -efektivigo de la vero en la praktiko, penado, ke la ciutaga, -nefestena, laborplena vivo farigu enkorpigo, realigo, efektivigo de -la verecaj idealoj. La konkretaj faroj povas esti ec kontrauaj, sed -tiu ci pensmaniero estas komuna al ciuj grandaj aperajoj de la -spirita vivo cehoslovaka.</p> -<p>La dua fiero de nia historio estas Petr Chelcický, samtempulo de -Hus kaj de la Husanoj. La Husanoj decidis batali por sia vero, por -sia vero de Dio, ili entuziasmigis por la „Dia milito“ la plimulton -de la nacio, ili jam en jaro 1420 ricevis gravan venkon kontrau la -nelega rego Zigmundo. Sed tiam Chelcický havas kuragon kontraustari -la generalan humoron de la tempo kaj ekpredikas opinion elpensitan -en silento de la sudbohemaj kampoj: „Cia ajn milito estas -malpermesita al Kristano per la unusenca ordono Dia: Nemortigu! -Neniam decas al Kristano uzi la perforton“. Kaj kiam la cefurbo -plena de esperoj je militaj venkoj kaj venkaj profitoj ne havis -orelon por auskulti lin, li revenis en sian kamparon, ne por verki -simple novajn librojn--sed por organizi homojn, kiuj ekkredinte -liajn verojn estis kapablaj vivi lau ili. Kaj li efektivigis tion -kun tiela sukceso, ke fondigis multaj komunumoj de homoj vivantaj -lau la principoj de la origina kristaneco, kiel gin Chelcický -predikis. Ili neniam uzis perforton, amis sin reciproke, laboris -honeste ne sole por sia propra profito sed por bonfarto de ciuj -komunumanoj. Ilia nomo estis „Cehaj Fratoj“ kaj la influo de -organiza laboro de „revulo“ Chelcický dauris tri jarcentojn! Dum -tiel longa epoko kreskis kaj floris komunumoj de Cehaj Fratoj kiel -modeloj de la bona mastrumado kaj dokumento, ke ec utopioj estas -realigeblaj.</p> -<p>Jan Amos Komenský estis la lasta episkopo de la Cehaj Fratoj. -Sed lia vero estis jam alia vero. La mezepokaj formoj estas ce li -jam tute plenigitaj per la moderna enhavo de renesanca kulturo, la -du polusoj de la homara celado: idealo materia kaj idealo spirita, -la bezono agi kaj la guo mediti, estas ce li en harmonia kunsento. -Li estas efektive kredanta membro de la eklezio de la Cehaj Fratoj, -li malbenas kaj kondamnas militon, sed antau cio li scias, ke lia -propra nacio devas esti libera por povi plenumi taskojn de Dio -donatajn. Samtempe kun li vivis la glora filozofo franca Descartes. -Lia pens- kaj agadmaniero estis tute kontraua al tiu de -Komenský.</p> -<p>Descartes dum la tuta vivo sidis en salono sur kusenoj malforta, -malsaneta viro, kaj la tutan vivon meditis, cu li ekzistas au -ne.</p> -<p>Al Komenský ec ne venis penseto, ke li povus ne ekzisti, car -ciam aferoj gravegaj estis farotaj. Li, politika ekzilito el sia -patrujo, ciam sciis, ke antau cio la maljusta kaj malbona -uzurpatoro de la rega trono estas forigota. Kaj li tial vagadis tra -la tuta Europo, sercante monon, soldatojn, asociojn, kiuj -povebligus forigi la malhonestulon Habsburgan, la despoton, la -kontraureformaciulon. Ec kun Turkoj li estus estinta asociinta por -ekmiliti la Habsburgojn.</p> -<p>Kaj kiam cio montrigis vana, li ne malesperis sed ciujn siajn -laborkapablojn li dedicis al la reformo de pedagogio al la -organizado de pli bonaj lernejoj ol nun. Car se la junaj homoj -eliros el lernejoj pli bone instruitaj pri la homecaj virtoj, tiam -neniam estos poveble, ke ekzistu tiomaj maljustecoj, tiom da faroj -kontrau la lego de Dio, kiom li vidis kaj travivis.</p> -<p>Tia konkreta, praktika laboro por la ideala vero, por la morala -postulo, por sistemo de Dio, tio estas la plej karakteriza kvalito -de la cehoslovaka menso.</p> -<p>Tial komprenu, fremdnaciaj legantoj de nia libreto, kial ni kun -tia fervoro propagandas la scion pri Jan Amos Komenský, kaj helpu -nin propagandante kun ni.</p> -<p>BRATISLAVA, 13. marton 1921.</p> -<p>Dr. Stan. Kamaryt.</p> -<div class="partotitolo">JAN AMOS KOMENSKÝ,<br> -INSTRUISTO DE LA NACIOJ, FONDINTO<br> -DE LA NOVOEPOKA INSTRUADO.</div> -<p>„Ankau mi kredas al Dio, ke gis pasos la uragano de la kolero -pro niaj pekoj sendita sur niajn kapojn, la regado de viaj aferoj -al vi revenos, ho, popolo bohema!“</p> -<p>Per tiuj ci vortoj, ofte nun ripetataj, inauguraciis la unua -prezidanto de la cehoslovaka respubliko Tomáš G. Masaryk sian unuan -komunikon al la Nacia Kunveno. Kaj la profeto Jan Amos Komenský, -kies plumo ilin la unuan fojon skribis, tiam ilin skribis, kiam -montrigis vantaj la lastaj esperoj de bohemaj ekzilitoj je politika -helpo, post ratifikacio de la interkonsentoj de paco Westfala en -Nürenberg (komencon de la jaro 1650) kaj kiam la turmentata europa -popolo denove libere ekspiris post la longa suferado pro la plej -kruela eklezia milito. Por li kaj liaj samreligianoj tiu trankvilo -bedaurinde ne ekzistis, al ili estis destinite daurigi la vagadon -tra la negastema fremdlando, kaj trovi tie ec la finan ripozon.</p> -<p>Kaj tamen Komenský, la lasta cefpastro de la "Frata Unuigo" -(Jednota bratrská), nia plej nacia eklezio, senlace laboris preskau -duonon da jarcento por la bono de la homaro dedicante la amon al -sia patrujo, kiam li devis gin forlasi en ago da 35 jaroj, penante -gis sia lasta spiro helpi al gi el la morala mizero per disvastigo -de la klereco en ciujn klasojn kaj per la konvinkado pri bezono de -la paco.</p> -<p>1. Rica je sciajoj li revenis el fremdlando, por dedici ciujn -siajn fortojn al la servo de la Frata Eklezio; sed jam kiel -studento li ekkuragis konatigi al siaj samlandanoj elpensajojn de -la samtempaj natursciencoj kaj per helpo de la detala ceholatina -vortaro ebligi al ili la scion de la sciencoj.</p> -<p>Sed bedaurinde lia trankvila laboro por la utilo de liaj -eklezianoj estis interrompita per eksplodo de ribelo, finiginta per -venko de la rego Ferdinando IIa super la bohema nacio la 8an -novembron 1620.</p> -<p>En tiu tempo estis ankau verkita lia fama „Labirinto de la mondo -kaj paradizo de la koro“ (1623), kiun libron oni ankorau hodiau -vicigas inter la popularajn librojn de la pli malnova ceha -literaturo.</p> -<p>2. Sed ankau pri la estonteco de la patrujo zorgis Komenský dum -ci tiuj suferoplenaj jaroj. Li estis plene konvinkita, ke ne estas -malproksima la tempo, kiam finos la suferado pro la kredo kaj -ekestos la nova regno, pri kiu ciutage pregas Kristanoj per vortoj -de la prego „Patro nia. Venu regno Via“! Zorgante tiel, ke lia -nacio ne estu surprizita per la subita renverso, li preparis por gi -proponon de la nova reguligo de la eklezio kaj samtempe la verkon, -kiu garantiis lian gloron por la tuta estonteco. La verkon li nomis -„Didaktiko,“ t. e. „arto de la arta instruado“ kaj en gi li montris -pli frue al la samlandanoj, pli poste en la latina traduko de la -verko al la tuta homaro, kiamaniere eduki la junularon al la noblaj -moroj kaj pieco kaj instrui al gi utilajn sciojn. En la libro oni -postulas dedici por la perfekta eduko plenajn 24 jarojn de la -juneca ago, kiun oni dividu je kvar periodoj; la infanago, knabago, -ago de la maturigado kaj junulago. Por ciu ago li volis starigi -apartan lernejon, preparante por ciu specialajn librojn. Al la -infana ago li dedicis la faman „Informatorio de la patrina -lernejo“, kiu farigis evangelio de la instruistaro ne nur de lia -propra nacio, sed ankau de ciuj kleraj nacioj same kiel la -„Didaktiko“. Bedaurinde ci tiujn signifoplenajn fruktojn de lia -spirito povis utiligi pli frue la fremdlando, liaj samlandanoj -ekuzis ilin nur post la nacia renaskigo.</p> -<p>3. En ekzilon en la urbon Leszno foriris Komenský je komenco de -la jaro 1628 kaj tie li komencis instrui lernantojn de la latina -lernejo. Li verkis por ili negrandan lernolibron de la latina -lingvo nomata „Janua linguarum reserata“ (1631), kiu disvastigis -dum kelkaj jaroj en la tuta Europo kaj konatigis la nomon de -Komenský ec en la plej malproksimaj landoj de Azio. Gia praktika -arango ekinteresis la tutan instruitan mondon. Komenský deziris per -tiu ci lernosistemo ne sole forigi malfacilajojn de la lernado de -la lingvo latina, sed li celis samtempe doni al la junularo konon -de la plej gravaj aferoj en la mondo. Tial li konstruis en 100 -alineoj (1000 frazoj) tabelon de enhavo de la tuta mondo, -komencante de gia kreo kaj finante per la lastaj aferoj de la homo; -en tio ciu objekto devis esti signita per sia origina nomo. La -praktika signifo de tia libro estis al ciu evidenta kaj tial gi -estis en la tuta Europo en diversajn lingvojn tradukata. La -verkinto mem ekmiris pri la sukceso kaj aprobo de sia libro. La -provo faris lin tuj mondkonata inter ciuj tiamaj kleruloj. Sed -tamen en sia fervora penado helpi al la homaro, skuiganta pro la -malpaco kaj maltrankvilo, li konsideris tion kvazau signon de la -Providenco, ke li provu ion pli signifan. Li rimarkis, ke kauzo de -ciuj malfacilajoj sur la mondo estas celado al aferoj suprajaj sen -atento de ilia interno kaj enhavo kaj la homa facilkredemeco. Antau -nelonge estis atendata savo de la klasikismo, la reveno al beleco -de la malnovaj formoj literaturaj, sed la penado haltis ce -senenhavaj formoj, car al la efektiva kono, ne alkondukis la -junularon ec la legado de la malnovaj verkistoj. Kaj tamen estis en -la lernejoj, tiom da tempo kaj zorgoj dedicita al la latina lingvo -sole por ke la lernantoj sciu verki leterojn kaj versojn lau la -malnovaj modeloj. Cu estas utila por la vivo, demandas Komenský, -labori pri tiaj aferoj, kiam jus dume atentigas pri sia rajto nove -prosperantaj natursciencoj precipe fiziko, hemio kaj astronomio? -Tial opinias Komenský, ke estas necese arangi denove la instruadon -lau novaj metodoj kaj principoj, kiel oni faris ce lingvo latina. -Estas jam por la komparo de ciuj objektoj necese tiujn principojn -trovi. Ke estas eble fari tion, konkludas Komenský lau vortoj de -Sankta Skribo (Sageco 11, 21), ke Dio cion ordigis lau la nombro, -mezuro kaj pezo. Se ciuj vortoj de iu lingvo havas sian analogion, -ke oni povas ilin ordigi en nemultaj reguloj, sammaniere klasifiki -oni povas la objektojn kaj difini lau iom da principoj. Estus sole -nur necese konstrui „Pordegon de la objektoj“, memkompreneble tiel -konstruitan, ke la junularo sen malfacilajoj eniru en la templon de -la sciencoj. Kaj se estus tiel poveble de la juneco ciujn homojn -enkonduki en la veran konon, malaperus certe per si mem ciuj -iniciatoj de la malkonsento kaj malpaco kaj anstatau malamikeco -ekregus en la mondo agrabla paco. Kaj pri paco klopodis Komenský -des pli multe kun aliaj same pensantaj viroj, ju pli profunde -influis la cehan landon, lian patrujon, kaj preskau la tutan -Europon la malfelicaj sekvoj de la religiaj malpacoj. Se la vera -scio disvastigus inter ciuj homoj, cu ne proksimigus la plenumo de -la vortoj de Kristo, ke estos unu safejo kaj unu pastisto?</p> -<p>5. Ke oni iam sukcesos verki tian libron, Komenský ne dubis. -Ankau gustan nomon li el libroj samtempaj por gi trovis: -„Pansofio“. Kompreneble por ke ciuj frazoj en gin akceptitaj estu -vere fidindaj konitajoj, oni devus trastudi tutan sciencan -materialon kaj per spertoj kaj esplorado pruvi la verecon de ciu -gia frazo. Sed tio estus granda kaj malfacila laboro, ke sole -senlaca kaj diligenta laboro de unuopulo sukcesus gin venki.</p> -<p>6. La ideojn, en gi koncize donitajn, pritraktis Komenský detale -en la letero, kiun li sendis al sia amiko Samuel Hartlib en London, -en la duono de tridekaj jaroj de la XVII. jarcento. Al Hartlib cio -ci tre placis, car ankau la fama angla filozofo lordo Francis -Bacon, antau ne longe mortinta (1628), predikis la bezonon de nova -metodo de cia esplorado sur la principo de indukcio, pri kiu tiam -klopodis la natursciencoj. Estas tiel klarigeble, ke Hartlib sen -permeso de Komenský sendis la leteron al la Oxforda universitato -por bontrovo kaj kun gia konsento li gin ec prese eldonis kiel -„Conatuum Comenianorum praeludia“ (Antauludo de entreprenoj de -Komenský). Komenský estis vere surprizita ricevinte subite el -Londono anstatau respondo presitajn ekzemplerojn de sia letero. -Memkompreneble, ke ne tute konvenis al Komenský antau la mondo -entrepreni ion, kion li satus labori kase en sia laborejo, sed -kuragigis lin denove la konsento kun lia propono de la tuta scienca -mondo. Baldau estis proponite al li ne nur la materiala helpo por -lia laboro, sed ankau la scienculoj de diversaj fakoj proponis sian -helpon kiel kunlaborantoj, por ke la verko estu pli frue preta.</p> -<p>7. Unuan materialan helpon proponis al Komenský la juna -posedanto de Leszno Grafo Bohuslav Leszczynski, kiu volis ankau -liajn helpantojn vivteni. Tio okazis en la jaro 1640, post granda -sukceso de la lerneja teatrajo „Pri Diogenes el Kynike“, kiun li -atingis estante rektoro de la leszna lernejo. La grafo ceestis kun -siaj amikoj la prezentadon. Al li do Komenský prezentis unuan -detalan proponon, kiel estus eble pansofion sistemi kaj kiuj helpaj -verkoj estas bezonaj. Gi estis precipe „Panhistorio“, historio de -scienca esplorado kaj sercado de la veroj kaj la „Pandogmatio“, -resumo de ciuj opinioj kaj skismoj per kiuj la homaro iradis al la -scio.</p> -<p>8. Sed pli frue ol ci tiu propono estis decidita, ricevis -Komenský de Hartlib (somero 1641) inviton, ke li venu Anglion por -signifoplena laboro, gloranta kaj honoranta Dion. Alveninte -Londonon Komenský nur tiam eksciis de la amikoj, ke li estis -invitita de la parlamento mem, por fondi pansofian kolegion, en kiu -li kun 12 scienculoj laborus je la progreso de la sciencoj. Tiun -sukceson atingis Hartlib helpe de potencaj amikoj ce la nove -kunvokitaj parlamentanoj, ce kiuj tiam aperis forte la emo, ne nur -plibonigi ekzistantajn malordojn en la regno, sed ankau subteni la -progresemajn ideojn, kiuj tiam estis sennombraj. Bedaurinde, la -ribelo de katolikaj Irlandanoj kontrau Angloj prokrastis la tujan -efektivigon de la grandioza propono de Hartlib.</p> -<p>9. Komenský uzis liberan tempon en Londono dum vintro 1641-2 -preparante detalan planon nomitan „Via Lucis“ (Vojo de la lumo) por -la intencita kolegio. Li montras en gi kiamaniere penis la homaro -liberigi el la mallumo de la erardoktrinoj, en kiuj gi kvazau -dronigis post perdo de la kredo je la vera Dio. Lastaj kaj plej -efikaj rimedoj, lau opinio de Komenský, estas la arto de -libropresado kaj vojagado trans maroj. Sed ankau ci tio ne suficas -por ke la homaro retrovu la lumon. Por atingi gin oni cefe bezonas -disvastigi la klerecon per taugaj rimedoj. Tiuj rimedoj povas esti -elementaj lernejoj por la tuta homaro, en kiuj gi akiradus la konon -el universalaj libroj, verkitaj de scienca kolegio. Ankau -universalan lingvon povus iam tiuj ci viroj krei. Havante sian -centron en Londono, kvazau foirejo de la tuta mondo komerca, ili -povus atente observi la evoluon de la tutmonda kulturo, informi sin -reciproke pri novaj eltrovoj de monda signifo kaj esti samtempe -internaciaj jugantoj en aferoj politikaj. Al ilia jugorajto estus -ankau la regoj submetataj kaj kiu kontraustarus ilin, tiu povus -esti forigita per la komuna interveno de ciuj aliaj. Tiamaniere -estus garantiita la sencesa progresado de la homaro kaj la eterna -paco en la tuta mondo.</p> -<p>10. Bedaurinde, la grandioza projekto ne efektivigis, la -politika paco ne ekestis en Anglio ec dum la sekvintaj jaroj kaj la -ribelo kontrau la malnovaj ordoj ekkulminaciis per forigo de la -regeco kaj enkonduko de protektorato de Cromwell. Ankau religia -radikala partio sukcesis valori en la politiko. Komenský povis tiam -nenion alian fari ol forlasi konfuzitan Anglion kaj akcepti novan -proponon el Svedio, ke li organizu por Svedoj la librojn por -lernado de latina lingvo kaj kompense ke li ricevos helpon por la -preparata pansofio.</p> -<p>11. El simpla „Janua linguarum reserata“ evoluis dum kelke da -jaroj triparta metodo de latinaj lernolibroj, kiuj estis sukcese -enkondukataj en tiamajn lernejojn. Krom la „Janua linguarum“ estis -ankorau „Antaupordejo“ (Vestibulum) kaj „Cambro“ (Atrium) al ciu -grado de la gramatiko kaj vortaro. Komenský nevolonte forlasis -satatajn jam ideojn pansofiajn, en kiuj li vidis sian propran -vivocelon, precipe, kiam liaj anglaj amikoj lin pro tio riprocis, -sed li esperis baldau fini la laboron en Svedio kaj komenci tiun, -kiu plej multe lin allogis. Ankau pro politikaj kauzoj li volis -plenumi deziron de Svedoj, kiuj kiel la plej potencaj kontrauloj de -Habsburgoj penis helpi liajn samlandanojn kaj samkredanojn kaj -ebligi la revenon en Bohemion.</p> -<p>12. Trans Holandio, kie li ankau renkontigis kun la fama -filozofo Descartes, Germanio kaj Danio li rapidis Svedion, por -prezenti sin al la malavara subtenanto de subpremataj homoj, al -holanda grandkomercisto Ludoviko de Geer, militistara sveda -liveranto, de kiu la propono devenis. Tiu, volante havi sian -intencon aprobitan de la politika potenco, sendis lin en -Stockholmon al regna grandkanceliero Axel Oxenstern. La kanceliero, -jam de longe konscianta bezonon de la reformo de la instruado, -auskultis la konkludojn de Komenský kun granda intereso, li ec -proponis al li superan inspekton de reformo de la tuta instruado en -Svedio. Ne malpli gojigadis lin, kiam Komenský argumentis al li el -la Sankta Skribo la proksimecon de la regno de Kristo kun la -pligrandigo de komuna kulturo. Nur post la kvartaga interparolado -foriris Komenský, promesinte, ke li pli frue, kiel aferon pli -urgan, prilaboros librojn lingvajn, kaj poste komencos solvadi la -pansofion (Cioscion). Ankau al regino Kristino estis tiam Komenský -de kanceliero prezentita.</p> -<p>Kiel loglokon por la komencotaj laboroj, rekomendis al li la -kanceliero trankvilan, tolereman urbon Elbing, apud fresa limano de -la rivero Vistulo, en la orienta Prusio. Tie ankau eklogis Komenský -kun sia familio, en autuno de la jaro 1642, havante kelkajn junajn -helpantojn el Frata Unuigo, kun kiuj li esperis sukcese plenumi la -tutan taskon dum kelke da monatoj.</p> -<p>13. Sed denove prilabori tutan sistemon de lernolibroj kaj -samtempe meti ilin en perfektan harmonion, postulis multon da -laboro kaj pacienco precipe, kiam Komenský, dezirante perfekte koni -la tutan problemon, ree trastudis ciujn samtempajn lingvajn -instrumetodojn kaj ec analitike relaboris tutan instruan teorion -entute, kaj nur sur ci tiu fundamento li traktis, lau lia opinio, -multsignifan por la tuta klero teorion de gusta instruado de -lingvoj en enkonduka verko al la lernolibroj nomita „Linguarum -methodus novissima“ (Plej nova lingva metodo, eld. en jaro -1649).</p> -<p>14. Sed malgrau tiuj ci tiom urgaj laboroj, li ne forgesadis -sian pansofion, eldoninte tuj en la jaro 1643 „Planon de pansofio“ -(Pansophiae diatyposis) kaj 2 jarojn pli poste li komencis esplori -la penson de komuna universala reformo de ciu homa gento per -sistemo de la libroj, inter kiuj ankau lia pansofio estus nur -unusola verko. Li intencis plej frue prezenti la proponon al Europa -klerularo por prikonsidero kaj li nomis gin „Generala interkonsilo -pri la reformo de la aferoj homaj“ (De rerum humanarum emendatione -consultatio catholica). La efektivigo de tiu ci intenco ne okazis, -car Ludoviko de Geer sencese insistis je la finlaborado de la -prenita tasko kaj li ne kasis ec sian malplacon, se Komenský -deflankigis for la laboro al tiu, kiu lin pli allogis, au se li ie -reprezentis sian eklezion, kaj fine li ec rifuzadis promesitan -subtenon, kiam la libroj ne estis baldau preparitaj por preso. Kaj -tiel ni trovas ce Komenský jus en tiuj jaroj 1642-48 ofte -hezitadon, senkulpigadon kaj regustigadon kaj denove skuetadon per -la katenoj de devoj kiuj lin tiom premis.</p> -<p>15. Cetere, lia maltrankvilo grandigis ju pli proksimigis la -decido de militaj interkonsentoj, kio signifis ankau decidon pri la -sorto de cehaj ekzilitoj kaj tamen verdire Komenský sole por Cehoj -laboris, akceptinte la taskon por li tiom sendankeman. Sed la -traktado estis prokrastata, la esperoj malaperadis kaj ju pli -necedema montrigis la imperiestro Ferdinando IIIa rilate la -demandon de la religia unueco en bohemaj landoj, des pli volonte -permesadis en Germanio la aprobon de evangeliaj eklezioj. Jam antau -la ratifikacio de pacaj interkonsentoj en la jaro 1648 petas -Komenský la reginon kaj svedajn kancelieron, ke ili protektu -kompatindajn bohemajn ekzilitojn kaj ne submetu tiom da senkulpe -suferantaj homoj kaj iliaj eklezioj al la certa ruinigo. Sed cio -estis vana. Superigis la politikaj konsideroj, car ciuj militantaj -partioj estis jam lacaj, elcerpitaj kaj Cehoj estis tamen -oferdonitaj. Kaj al Komenský ne restis ol ankorau senkulpigadi sin -pro sia insistado.</p> -<p>16. La saman jaron li forlasas Elbingon por administri sian -eklezion, de kiu li estis elektita kiel episkopo--juganto. En -Lezsno li poste presigis du librojn, kiujn li dum antauaj jaroj -verkis por Svedoj, nome la „Metodon de lingvoj“ kaj „Didaktikon“, -sian plej gravan verkon.</p> -<p>17. Ankau ci tie li ne restis longe. Jam la duan jaron post sia -translogigo en Lesznon li ricevis honoran inviton de princoj -Rákóczi, ke li en Šaryšský Potok super Bodrogo, en loko de ilia -somerlogado arangu lernejon lau siaj pansofiaj planoj. Antau sia -forveturo en Hungarion, kien lin sekvis lia eklezio en printempo de -la j. 1650, li ankorau verkis, por gojigi la korpremitajn fratojn -tie logantajn, „Testamenton de la mortanta patrino de la Frata -Unuigo,“ verketon de alegoria karaktero, en kiu lia eklezio adiauas -sur la mortlito kun siaj filoj kaj postlasas al ili siajn -trezorojn. El gi devenas ankau nia enkonduka sentenco, kiu sonas al -ni kvazau profetajo. Sed ankau alimaniere ni komprenas la emocion -de la filantropo, kiu ne povas rezigni je la espero en finan venkon -de bono, kvankam la plej proksiman estontecon kovras netraigeblaj -nuboj.</p> -<p>18. En Slovakio (Uherská Skalice) li estis je pasko de tiu jaro -tre goje bonveninta; el Uherská Skalice li vizitis ankau aliajn -ekleziojn fratajn pli malproksimen. Iom hezitante, li poste iris -orienton kaj en Potok plenestime akceptis lin precipe la grafo -Zikmundo Rákóczi. Sed por pli longa restado li eklogis tie en -autuno de la sama jaro, post longa traktado kun la eklezio, kiu -hezitis en tiu kritika tempo lasi foriri sian cefpastron. Fine la -politikaj konsideroj decidis.</p> -<p>19. En sia nova agadloko Komenský tuj prezentis al la princo -planon de la sepklasa lernejo, kies 3 elementaj klasoj estus -lingvaj, 4 superaj klasoj objektaj (filozofiaj). La malsuperaj -klasoj estis baldau malfermitaj kaj Komenský relaboris por ili -ankau siajn lingvajn librojn je tria fojo, sed la superaj klasoj ne -efektivigis pro la tro frua morto de princo Zikmundo (4./II. -1652.). Komenský volis nome transmeti la taskon liberigi cehajn -ekzilitojn al Zikmundo, car tiu ci edzigis kun Eliso, filino de la -iama rego Frederiko el Pfalz, kiun vere felican geedzigon Komenský -mem benis. Tial li ankau laboris kun tia komplezemo por la lernejo, -kiun la juna princo tiom satis. Bedaurinde, ec tie estis Komenský -baldau seniluziita, car la situacio ne estis ankorau matura por -liaj projektoj kaj la rimedoj, per kiuj li intencis cion rebonigi, -ne kondukis al la celo. Tial li fine ellaboris la enhavon de nova -„Janua linguarum“ en ok lernejaj teatrajoj je „Studo-ludo“, -(„Schola ludus“), en kiu trovis efektivan placon nur la nobela -junularo de la lernejo. Post la laboro, daurinta 3 kaj 1/2 da jaro -revenis Komenský alte estimata al sia eklezio en somero de la jaro -1654.</p> -<p>20. Lian gustan kaj praktikan opinion pri la realeco, pruvas -ankau 2 libroj aperintaj en Hungario: Tio estas precipe lia fama -„Orbis pictus“, (Mondo en bildoj), en kiu la konciza enhavo de la -„Janua linguarum“ estas klarigata per multaj bildoj, kiuj estas tie -ec la cefa temo. La ilustrajoj anstatauas tie empirian apercipon, -kiun oni ne povis cie akiri, kiel ekzemple en Hungario por diversaj -metioj. Poste, forirante el Hungario, donacis Komenský al la princo -Georgo II., frato de Zikmundo, verketon de ekonomia enhavo, nomitan -„Gentis felicitas“ (Felico de nacio), en kiu Komenský montras, sur -kio bazas la gusta signifo de la nacia felico kaj kiel malproksime -de gi estas la hungaraj logantoj, kaj kiamaniere al gi proksimigi. -Tio certe estis la plej bela danko por la favoro de Rákóczi.</p> -<p>21. La cirkonstancoj, kiam Komenský la trian fojon alvenis en -Lesznon, estis tre kritikaj, car estis atendita la svedo-pola -milito, kiu ankau vere la sekvantan jaron furioze eksplodis. Pri gi -ni scias pli detale el la romano de Sienkiewicz „La inundo.“ La -svedan enmarson konvene komparas la poeto kun la inundo, car la -malamika militistaro alproksimigis gis al Krakow, ke ec la rego Jan -Kazimir mem estis devigata forkuri fremdlandon. Leszno akceptis la -svedan kavalerian garnizonon. La fremduloj, en la urbo logantaj, -lau religio skismuloj, estis amataj nek de la popolo el la -cirkauajo, nek de la nobelaro. Kiam do, en unuopaj lokoj de la -regno levigis ribelo kontrau la fremda regado, venis ankau vico je -Leszno, eble ankau la sopiro je abunda rabajo en la rica komerca -urbo tiam decidis. En aprilo de la jaro 1656 la kampara popolo, -gvidata de la nobelaro, forte atakis la urbon, kiu post la foriro -de la sveda garnizono estis prirabita kaj ekbruligita. Komenský -restis malgrau ciu minacanta dangero ce sia paroho kaj foriris el -la urbo nur en lasta momento, jetinte parton de siaj manuskriptoj -en la kasejon sub sia studocambro. Tie ili estis ankau trovitaj kaj -redonitaj al li dek tagojn post la brulego. Bedaurinde, tio estis -sole la malgranda restajo de lia multjara senlaca laboro. Krom tio -perdis Komenský sian tutan havajon, la materialon pansofian kaj -precipe grandan ceholatinan vortaron jam por la preso preparitan. -La perdon de tiu ci vortara trezoro Komenský plej multe bedauris -kaj tio estas ankau la plej granda perdo, kiu trafis nian nacion je -gia spirita posedajo de la pli malnova tempo. Pri la valoro de la -verko atestas gia negranda restajo „Linguae Bohemicae thesaurus“ de -V. Jan Rosa, kiun ofte uzadis Josef Jungmann, verkante sian -vortaron.</p> -<p>22. La malfelica sorto de la urbo profunde tusis koron precipe -de la samtempa evangelia mondo, same kiel la perdoj de la fama -pansofisto liajn multnombrajn amikojn. Li volis kun sia familio -plej frue translogigi en Frankfurton a. M., sed volonte li akceptis -inviton de Laurente de Geer, filo de Ludoviko, translogigi al li en -Amsterodamon kaj tie en trankvilo dedici sin al la preferata -pansofio. Logantaro de la urbo bonvenigis lin plej estime, kiel -mondfaman personon kaj estis ankau al li proponita helpo por -diskonigo de liaj verkoj.</p> -<p>23. Li akceptis gin plej unue por la eldono de la kolektitaj -verkoj pedagogiaj „Opera didactica omnia“ (1657), kiujn li arangis -lau la tempo de ilia deveno (en Leszno, Elbing kaj en Potok) en tri -grandaj volumoj kaj aldonis al ili kvaran parton de interparoloj, -verkitan en Amsterodamo. Tiuj verkoj ekmirigis la tutan instruitan -mondon; sajnis, ke ciuj misteroj de la gusta instruado estas -malkovritaj kaj nur de tiu unusola viro. La aprobo de la urbo, en -kiu Komenský logis kaj al kiu estis tuta verko dedicita, estis -precipe grava.</p> -<p>24. Kontraue la eldono de la latina traduko de politikaj -profetajoj devenantaj de tri viziuloj, kun kiuj Komenský persone -interrilatis, vekis kontrau li atentindan opozicion kaj -maltrankviligis liajn lastajn jarojn. Kaj tamen ankau per tiu ci -libro, nomita „Lux in tenebris“ (Lumo en mallumoj) volis Komenský -utili al sia nacio, kaj denove vaste pritrakti la demandon de -ekzilitoj kaj atentigi pri la maljustajoj faritaj al lia nacio. -Kion profetis liaj profetoj Kotter kaj K. Ponatovska pri la unuaj -tempoj de la tridek-jara milito estis ja post la finigo de la -bataloj plejparte decidite. Krom tio ne cesis instigi Komenský-on -lia iama kunlernanto kaj malbonfama profeto el Lednice Nikolao -Drabík al novaj kaj novaj politikaj deklaroj, kvankam liaj vizioj -estis nur sencese ripetiganta atakado je la Habsburga familio, je -Austrio kaj je papismo, de kiuj ruinigon en la plej proksima tempo -li profetis. La malfelica rezultato de la militista interveno en -Polio, kiun provis princo Georgo IIa Rákóczi je fino de la -svedo-pola milito, estis certe unu el kauzoj de konstanta insistado -de Drabík. Komenský estis tiam ankau peranto de la diplomataj -sciigoj de la princa korto kun la fremdlando. Sian personan honoron -kaj sian neriproceblecon li defendis per eldono de la profetajoj -„Lux e tenebris“ (Lumo el la malumo, 1665), kiujn li sendis pere de -speciala kuriero al korto de Ludoviko XIV. esperante je -komenciganta jaluzeco inter Habsburgoj kaj franca rega -dinastio.</p> -<p>25. Sed malgrau la peno por la bono de la subpremitaj -samlandanoj Komenský gis la lastaj momentoj ne forgesis, kion li -promesis al la mondo, la pansofion.</p> -<p>El promesitaj „Interkonsiloj universalaj pri la reformo de la -homaj aferoj“ li eldonis nur du enkondukajn volumojn: „Generala -vekigo“--(Panegersio) kaj „Generala klerigo“--(Panaugiio 1662), sed -li sendis detalan alvokon al ciuj europaj scienculoj, volante -instigi klerularon al fervora agado por la levigo de la kulturo, -sen kiu sajnis al li la homa felico neebla. Krom tio li sencese -primeditadis, kiamaniere fari la sciencojn alireblajn por ciuj -klasoj. Tion pruvas la plano de IIIa parto de la Pansofio -konservita bone en lia postlasajo, kiun li fine volis disvolvi en -100 dialogoj. El la pluaj verkoj ni konas precipe la nomojn: parto -IVa „Pampaedia“, „Generala kulturo“, kiu estis enhavonta ciujn -cefajn ideojn de la instruado, parto Va: „Panglottia“; „Universala -kulturado de la lingvoj“, enhavonta krom la cefaj lingvaj reguloj -ankau ideojn pri la nova perfekta lingvo por kulturado de la -scienco, parto VIa: „Panorthosia,“ „Universala plibonigo“, en kiu -li volis priskribi la staton de la homaro, kiam cio estos laudezire -plenumita, parto VIIa: „Pannuthesia,“ „Universala admono“ estis -instigonta la homaron, ke gi vere pri cio ci klopodu. Krom tio -Komenský sencese aliformadis „Trairejon al la objektoj“ por la -junularo kaj li finis la verkon en lasta jaro de sia vivo, kiel -maljunulo preskau okdekjara. Al „Trairejo al la objektoj“ li -aldonis kiel praktikan konsekvencon „Triertium catholicum“ -(Universala triarto), en kiu li absolute teorie provis solvi la -grandan problemon pri korespondo de la pensado, parolado kaj agado. -Tiun verkon li finskribis komence de la oktobro en 1670, 6 -semajnojn antau sia morto.</p> -<p>26. Ankau por la restajoj de lia eklezio estas la amsterodama -tempo plena je fruktodona laboro: Komenský ree eldonis tie la -cefajn verkojn klerigajn, sed krom tio ankau aliajn, ankorau -nepresitajn, kiel „Manualon“ (mallongigita Sankta Skribo), -kantaron, katehismon kaj la konfesion.</p> -<p>27. Kaj kiam li eldonis en la jaro 1668 al la mondo ateston pri -sia vivoagado „Unum necessarium“ (Unu necesa), li povis -kontentiginta argumenti, ke li felice trapasis ciujn labirintojn, -tra kiuj lin lia kortusa vivo kondukis. Li ne sole malgrau multaj -tentoj konservis la nefusitan kredon de la antauuloj hereditan, li -ne sole dedicis grandan parton de sia spirita energio al sia -malleviganta eklezio, sed li donis al la tuta mondo kaj precipe al -sia nacio brilan ekzemplon, kiamaniere kaj ec dum la plej malgojaj -cirkonstancoj, kiam sajne cio la homon konstraustaras, oni povas -krei la verkon de senmorta signifo por la tuta estonteco. Pli ol -150 verkojn de Komenský oni kalkulas, el kiuj ni tie tusis nur -kelkajn la pli signifajn, sed ciuj pruvas la nerompeblan -intelektecon de la menso, senlacan klopodon klarigi cion simple kaj -klare. Malmulte de tiel pensantaj kapoj ni trovas inter la -scienculoj de ciuj epokoj kaj gentoj.</p> -<p>28. Komenský estas nomata ankau instruisto de la nacioj, car per -sia „Didaktiko“ li montris novajn vojojn de la tuta instruado kaj -krom tio, li mem, persone partoprenis je la nova reformo de la -lernejoj de kelkaj fremdaj nacioj, kiel de Poloj, Germanoj, Svedoj, -Hungaroj kaj Holandanoj. Kaj tamen Komenský mem aldonas, ke cion ci -tion li volis entrepreni nur por la bono de sia patrujo Bohemio, -kiun li amis per la amo, kiun ne malgrandigis ec la longjara ekzilo -kaj al kiu li volis helpi gis la lasta spiro de sia vivo.</p> -<p>29. El la haoso de tiama tempo aperas al ni gis nun la majesta -staturo de viro de deziro (vir desiderii) staturo de la profeto de -la pli bona estonteco de la homaro, kiam ciu ekkonos sian bonon kaj -ekkomprenos, ke la rajtoj ekzistas ne sole por li kaj lia nacio, -provizita per nombra potenco kaj militista forto sed por la tuta -homaro, kaj ke por ciu nacio, cu granda, cu malgranda same valoras -privilegio „Nihil de nobis sine nobis“ (Nenio por ni sen ni). Kaj -Komenský deziris, ke heroldo de tiu ci devizo estu ciu klerulo, sed -precipe la instruisto. Ankau la paca ligo de la nacioj sub inspekto -de la plej grandaj scienculoj, de veraj amikoj de la homaro, estis -ideo de Komenský. Sed la kulturo ne estu privilegio de iu klaso. -Komenský deziris disvastigi gin el gia europa lulilo en la plej -malproksimajn landojn de la tero, por ke iam ciuj eksentu gian -benon.</p> - - - - - - - -<pre> - - - - - -End of the Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komenský, by Jan Václav Novák - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSKÝ *** - -***** This file should be named 21951-h.htm or 21951-h.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/2/1/9/5/21951/ - -Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - - -</pre> - -</body> -</html> diff --git a/old/21951.txt b/old/21951.txt deleted file mode 100644 index 42b77c7..0000000 --- a/old/21951.txt +++ /dev/null @@ -1,1038 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komensk, by Jan Vclav Novk - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Jan Amos Komensk - Johano Amos Comenius - -Author: Jan Vclav Novk - -Translator: Rondeto de Esperantistinoj en Pr - -Release Date: June 27, 2007 [EBook #21951] - -Language: Esperanto - -Character set encoding: ASCII - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSK *** - - - - -Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec - - - - - - -JAN AMOS -KOMENSKY. -(JOHANO AMOS COMENIUS.) - - -BOHEME VERKIS PROF. DRO. JAN NOVAK. - - - -TRADUKIS -"RONDETO DE ESPERANTISTINOJ" -EN PRAHA. - - - - - -1 9 2 1. -ELDONIS "RONDETO DE ESPERANTISTINOJ" -EN PRAHA. - - -ANTAUxPAROLO. - - -Estas afero konata, ke la malgrandaj nacioj tre sxatas esti fieraj pro -siaj grandaj homoj kaj ke ili tre volonte atentigas la internacian -publikon pri la fakto, ke la penso ekbruliginta korojn kaj kapojn de -homaro devenis de filo de ilia tero kaj ilia nacio. - -La instruo pri la internacia solidareco, estu gxi disvastigxinta kiom -ajn, neniam forpelos el homaj koroj la sanktan flamon de speciala amo -al homoj naskigxintaj en la sama regiono kaj lernintaj de la patrino -la saman idiomon, amon de la propra nacio. Cxar la kauxzo de tiu cxi -amo estas la plej esenca kvalito de homaro: gxi estas kredo je forto -de la homa penso, je povo per la homecaj ideoj regi la sorton de si -mem kaj sorton de la tuta homaro. - -Kaj la plej altaj, la plej idealaj kaj sekve la plej efikaj ideoj -progresigi la homaron estas tiuj de mi, simpla, senpova kaj sensignifa -membro de sia nacio, sed forta tiam, se koroj de cxiuj miaj -samnacianoj ekbatas por la samaj savontaj ideoj. - -Kaj kun gxojega miro mi auxdas, ke, kio estis idealo kaj savonta vorto -por mi, estas same idealo kaj devizo de la ceteraj samnacianoj; ecx ke -la ideoj de la ceteraj estas pli klaraj kaj ke la ilia koro batas pro -ili ankoraux pli brue ol la mia; kaj ke ekzistas inter la samnacianoj -homoj, kiuj scias diri miajn idealojn per tiaj vortoj kaj montri al -ili tiel ireblajn vojojn, ke la kapo flarante poveblecon realigi -idealojn pensitajn nerealigeblaj svenas pro felicxego. Tio estas la -tasko de la grandaj animoj. Cxu do oni ne devas fierigxi pro nacia -parenceco kun la granda spirita korifeo? Cxu estas honto tia fiero? - -Jen la argumento, kial la cxehxoslovaka nacio fierigxas pro Jan Amos -Komensky (Comenius) kaj kial ni eldonas en esperanta traduko brosxuron -priskribantan liajn vivon kaj laboron. - -Jan Amos Komensky estas speciale kara al koro de cxiu Cxehxoslovako, -cxar li estas unu de la tri homoj, kiuj plej esence reprezentas -internan ideon de la cxehxoslovaka nacio, sencon de gxia historio, -kiun dum la lastaj jardekoj tre kuragxe esploradis niaj filozofoj kaj -historiistoj precipe T. G. Masaryk (nuna prezidanto de la -respubliko). Lia teorio trovis multan aprobon kaj multenombrajn -kredantojn. Jen gxia esenco. - -Senco kaj celo de ekzisto de la cxehxoslovaka nacio, la interna ideo -de gxia evoluo, estas montrita en gxia historio. El gxi sekvas, ke la -nacio estis en la plej fruktodona evoluo de siaj kapablecoj tiam, kiam -gxi luktis ekskluzive por celoj abstraktaj, spiritaj, idealaj, kiuj ne -povis efiki je lia materia situacio. Tio estis dum epoko de Hus -(bruligita en j. 1415) kaj de Husanoj. - -La parolo de Hus "Sercxu la veron kaj restu en la konita vero!" kiu -estis de Masaryk montrita kiel la precipa instigilo de la Husa celado -kaj farigxis devizo de la progresema movado, estas mallongigo de la -plej arde dezirata idealo nacia: povi klopodi por koni la veron kaj -por efektivigi postulojn kaj ordonojn de la vero en la praktika -vivo. Kio cxe tio estas speciale substrekinda estas la efektivigo de -la vero en la praktiko, penado, ke la cxiutaga, nefestena, laborplena -vivo farigxu enkorpigxo, realigxo, efektivigxo de la verecaj -idealoj. La konkretaj faroj povas esti ecx kontrauxaj, sed tiu cxi -pensmaniero estas komuna al cxiuj grandaj aperajxoj de la spirita vivo -cxehxoslovaka. - -La dua fiero de nia historio estas Petr Chelcicky, samtempulo de Hus -kaj de la Husanoj. La Husanoj decidis batali por sia vero, por sia -vero de Dio, ili entuziasmigis por la "Dia milito" la plimulton de la -nacio, ili jam en jaro 1420 ricevis gravan venkon kontraux la nelegxa -regxo Zigmundo. Sed tiam Chelcicky havas kuragxon kontrauxstari la -gxeneralan humoron de la tempo kaj ekpredikas opinion elpensitan en -silento de la sudbohemaj kampoj: "Cxia ajn milito estas malpermesita -al Kristano per la unusenca ordono Dia: Nemortigu! Neniam decas al -Kristano uzi la perforton". Kaj kiam la cxefurbo plena de esperoj je -militaj venkoj kaj venkaj profitoj ne havis orelon por auxskulti lin, -li revenis en sian kamparon, ne por verki simple novajn librojn--sed -por organizi homojn, kiuj ekkredinte liajn verojn estis kapablaj vivi -laux ili. Kaj li efektivigis tion kun tiela sukceso, ke fondigxis -multaj komunumoj de homoj vivantaj laux la principoj de la origina -kristaneco, kiel gxin Chelcicky predikis. Ili neniam uzis perforton, -amis sin reciproke, laboris honeste ne sole por sia propra profito sed -por bonfarto de cxiuj komunumanoj. Ilia nomo estis "Cxehxaj Fratoj" -kaj la influo de organiza laboro de "revulo" Chelcicky dauxris tri -jarcentojn! Dum tiel longa epoko kreskis kaj floris komunumoj de -Cxehxaj Fratoj kiel modeloj de la bona mastrumado kaj dokumento, ke -ecx utopioj estas realigeblaj. - -Jan Amos Komensky estis la lasta episkopo de la Cxehxaj Fratoj. Sed -lia vero estis jam alia vero. La mezepokaj formoj estas cxe li jam -tute plenigitaj per la moderna enhavo de renesanca kulturo, la du -polusoj de la homara celado: idealo materia kaj idealo spirita, la -bezono agi kaj la gxuo mediti, estas cxe li en harmonia kunsento. Li -estas efektive kredanta membro de la eklezio de la Cxehxaj Fratoj, li -malbenas kaj kondamnas militon, sed antaux cxio li scias, ke lia -propra nacio devas esti libera por povi plenumi taskojn de Dio -donatajn. Samtempe kun li vivis la glora filozofo franca -Descartes. Lia pens- kaj agadmaniero estis tute kontrauxa al tiu de -Komensky. - -Descartes dum la tuta vivo sidis en salono sur kusenoj malforta, -malsaneta viro, kaj la tutan vivon meditis, cxu li ekzistas aux ne. - -Al Komensky ecx ne venis penseto, ke li povus ne ekzisti, cxar cxiam -aferoj gravegaj estis farotaj. Li, politika ekzilito el sia patrujo, -cxiam sciis, ke antaux cxio la maljusta kaj malbona uzurpatoro de le -regxa trono estas forigota. Kaj li tial vagadis tra la tuta Euxropo, -sercxante monon, soldatojn, asociojn, kiuj povebligus forigi la -malhonestulon Habsburgan, la despoton, la kontrauxreformaciulon. Ecx -kun Turkoj li estus estinta asociinta por ekmiliti la Habsburgojn. - -Kaj kiam cxio montrigxis vana, li ne malesperis sed cxiujn siajn -laborkapablojn li dedicxis al la reformo de pedagogio al la organizado -de pli bonaj lernejoj ol nun. Cxar se la junaj homoj eliros el -lernejoj pli bone instruitaj pri la homecaj virtoj, tiam neniam estos -poveble, ke ekzistu tiomaj maljustecoj, tiom da faroj kontraux la -legxo de Dio, kiom li vidis kaj travivis. - -Tia konkreta, praktika laboro por la ideala vero, por la morala -postulo, por sistemo de Dio, tio estas la plej karakteriza kvalito de -la cxehxoslovaka menso. - -Tial komprenu, fremdnaciaj legantoj de nia libreto, kial ni kun tia -fervoro propagandas la scion pri Jan Amos Komensky, kaj helpu nin -propagandante kun ni. - -BRATISLAVA, 13. marton 1921. - -Dr. Stan. Kamaryt. - - - -JAN AMOS KOMENSKY, -INSTRUISTO DE LA NACIOJ, FONDINTO -DE LA NOVOEPOKA INSTRUADO. - - -"Ankaux mi kredas al Dio, ke gxis pasos la uragano de la kolero pro -niaj pekoj sendita sur niajn kapojn, la regado de viaj aferoj al vi -revenos, ho, popolo bohema!" - -Per tiuj cxi vortoj, ofte nun ripetataj, inauxguraciis la unua -prezidanto de la cxehxoslovaka respubliko Tomas G. Masaryk sian unuan -komunikon al la Nacia Kunveno. Kaj la profeto Jan Amos Komensky, kies -plumo ilin la unuan fojon skribis, tiam ilin skribis, kiam montrigxis -vantaj la lastaj esperoj de bohemaj ekzilitoj je politika helpo, post -ratifikacio de la interkonsentoj de paco Westfala en Nurenberg -(komencon de la jaro 1650) kaj kiam la turmentata euxropa popolo -denove libere ekspiris post la longa suferado pro la plej kruela -eklezia milito. Por li kaj liaj samreligianoj tiu trankvilo -bedauxrinde ne ekzistis, al ili estis destinite dauxrigi la vagadon -tra la negastema fremdlando, kaj trovi tie ecx la finan ripozon. - -Kaj tamen Komensky, la lasta cxefpastro de la "Frata Unuigxo" (Jednota -bratrska), nia plej nacia eklezio, senlace laboris preskaux duonon da -jarcento por la bono de la homaro dedicxante la amon al sia patrujo, -kiam li devis gxin forlasi en agxo da 35 jaroj, penante gxis sia lasta -spiro helpi al gxi el la morala mizero per disvastigxo de la klereco -en cxiujn klasojn kaj per la konvinkado pri bezono de la paco. - -1. Ricxa je sciajxoj li revenis el fremdlando, por dedicxi cxiujn -siajn fortojn al la servo de la Frata Eklezio; sed jam kiel studento -li ekkuragxis konatigi al siaj samlandanoj elpensajxojn de la -samtempaj natursciencoj kaj per helpo de la detala cxehxolatina -vortaro ebligi al ili la scion de la sciencoj. - -Sed bedauxrinde lia trankvila laboro por la utilo de liaj eklezianoj -estis interrompita per eksplodo de ribelo, finigxinta per venko de la -regxo Ferdinando IIa super la bohema nacio la 8an novembron 1620. - -En tiu tempo estis ankaux verkita lia fama "Labirinto de la mondo kaj -paradizo de la koro" (1623), kiun libron oni ankoraux hodiaux vicigas -inter la popularajn librojn de la pli malnova cxehxa literaturo. - -2. Sed ankaux pri la estonteco de la patrujo zorgis Komensky dum cxi -tiuj suferoplenaj jaroj. Li estis plene konvinkita, ke ne estas -malproksima la tempo, kiam finos la suferado pro la kredo kaj ekestos -la nova regno, pri kiu cxiutage pregxas Kristanoj per vortoj de la -pregxo "Patro nia. Venu regno Via"! Zorgante tiel, ke lia nacio ne -estu surprizita per la subita renverso, li preparis por gxi proponon -de la nova reguligo de la eklezio kaj samtempe la verkon, kiu -garantiis lian gloron por la tuta estonteco. La verkon li nomis -"Didaktiko," t. e. "arto de la arta instruado" kaj en gxi li montris -pli frue al la samlandanoj, pli poste en la latina traduko de la verko -al la tuta homaro, kiamaniere eduki la junularon al la noblaj moroj -kaj pieco kaj instrui al gxi utilajn sciojn. En la libro oni postulas -dedicxi por la perfekta eduko plenajn 24 jarojn de la juneca agxo, -kiun oni dividu je kvar periodoj; la infanagxo, knabagxo, agxo de la -maturigxado kaj junulagxo. Por cxiu agxo li volis starigi apartan -lernejon, preparante por cxiu specialajn librojn. Al la infana agxo li -dedicxis la faman "Informatorio de la patrina lernejo", kiu farigxis -evangelio de la instruistaro ne nur de lia propra nacio, sed ankaux de -cxiuj kleraj nacioj same kiel la "Didaktiko". Bedauxrinde cxi tiujn -signifoplenajn fruktojn de lia spirito povis utiligi pli frue la -fremdlando, liaj samlandanoj ekuzis ilin nur post la nacia renaskigxo. - -3. En ekzilon en la urbon Leszno foriris Komensky je komenco de la -jaro 1628 kaj tie li komencis instrui lernantojn de la latina -lernejo. Li verkis por ili negrandan lernolibron de la latina lingvo -nomata "Janua linguarum reserata" (1631), kiu disvastigxis dum kelkaj -jaroj en la tuta Euxropo kaj konatigis la nomon de Komensky ecx en la -plej malproksimaj landoj de Azio. Gxia praktika arangxo ekinteresis la -tutan instruitan mondon. Komensky deziris per tiu cxi lernosistemo ne -sole forigi malfacilajxojn de la lernado de la lingvo latina, sed li -celis samtempe doni al la junularo konon de la plej gravaj aferoj en -la mondo. Tial li konstruis en 100 alineoj (1000 frazoj) tabelon de -enhavo de la tuta mondo, komencante de gxia kreo kaj finante per la -lastaj aferoj de la homo; en tio cxiu objekto devis esti signita per -sia origina nomo. La praktika signifo de tia libro estis al cxiu -evidenta kaj tial gxi estis en la tuta Euxropo en diversajn lingvojn -tradukata. La verkinto mem ekmiris pri la sukceso kaj aprobo de sia -libro. La provo faris lin tuj mondkonata inter cxiuj tiamaj -kleruloj. Sed tamen en sia fervora penado helpi al la homaro, -skuigxanta pro la malpaco kaj maltrankvilo, li konsideris tion kvazaux -signon de la Providenco, ke li provu ion pli signifan. Li rimarkis, ke -kauxzo de cxiuj malfacilajxoj sur la mondo estas celado al aferoj -suprajxaj sen atento de ilia interno kaj enhavo kaj la homa -facilkredemeco. Antaux nelonge estis atendata savo de la klasikismo, -la reveno al beleco de la malnovaj formoj literaturaj, sed la penado -haltis cxe senenhavaj formoj, cxar al la efektiva kono, ne alkondukis -la junularon ecx la legado de la malnovaj verkistoj. Kaj tamen estis -en la lernejoj, tiom da tempo kaj zorgoj dedicxita al la latina lingvo -sole por ke la lernantoj sciu verki leterojn kaj versojn laux la -malnovaj modeloj. Cxu estas utila por la vivo, demandas Komensky, -labori pri tiaj aferoj, kiam jxus dume atentigas pri sia rajto nove -prosperantaj natursciencoj precipe fiziko, hxemio kaj astronomio? Tial -opinias Komensky, ke estas necese arangxi denove la instruadon laux -novaj metodoj kaj principoj, kiel oni faris cxe lingvo latina. Estas -jam por la komparo de cxiuj objektoj necese tiujn principojn trovi. Ke -estas eble fari tion, konkludas Komensky laux vortoj de Sankta Skribo -(Sagxeco 11, 21), ke Dio cxion ordigis laux la nombro, mezuro kaj -pezo. Se cxiuj vortoj de iu lingvo havas sian analogion, ke oni povas -ilin ordigi en nemultaj reguloj, sammaniere klasifiki oni povas la -objektojn kaj difini laux iom da principoj. Estus sole nur necese -konstrui "Pordegon de la objektoj", memkompreneble tiel konstruitan, -ke la junularo sen malfacilajxoj eniru en la templon de la -sciencoj. Kaj se estus tiel poveble de la juneco cxiujn homojn -enkonduki en la veran konon, malaperus certe per si mem cxiuj -iniciatoj de la malkonsento kaj malpaco kaj anstataux malamikeco -ekregus en la mondo agrabla paco. Kaj pri paco klopodis Komensky des -pli multe kun aliaj same pensantaj viroj, ju pli profunde influis la -cxehxan landon, lian patrujon, kaj preskaux la tutan Euxropon la -malfelicxaj sekvoj de la religiaj malpacoj. Se la vera scio -disvastigxus inter cxiuj homoj, cxu ne proksimigxus la plenumo de la -vortoj de Kristo, ke estos unu sxafejo kaj unu pasxtisto? - -5. Ke oni iam sukcesos verki tian libron, Komensky ne dubis. Ankaux -gxustan nomon li el libroj samtempaj por gxi trovis: "Pansofio". -Kompreneble por ke cxiuj frazoj en gxin akceptitaj estu vere -fidindaj konitajxoj, oni devus trastudi tutan sciencan materialon -kaj per spertoj kaj esplorado pruvi la verecon de cxiu gxia frazo. Sed -tio estus granda kaj malfacila laboro, ke sole senlaca kaj diligenta -laboro de unuopulo sukcesus gxin venki. - -6. La ideojn, en gxi koncize donitajn, pritraktis Komensky detale en -la letero, kiun li sendis al sia amiko Samuel Hartlib en London, en la -duono de tridekaj jaroj de la XVII. jarcento. Al Hartlib cxio cxi tre -placxis, cxar ankaux la fama angla filozofo lordo Francis Bacon, -antaux ne longe mortinta (1628), predikis la bezonon de nova metodo de -cxia esplorado sur la principo de indukcio, pri kiu tiam klopodis la -natursciencoj. Estas tiel klarigeble, ke Hartlib sen permeso de -Komensky sendis la leteron al la Oxforda universitato por bontrovo kaj -kun gxia konsento li gxin ecx prese eldonis kiel "Conatuum -Comenianorum praeludia" (Antauxludo de entreprenoj de -Komensky). Komensky estis vere surprizita ricevinte subite el Londono -anstataux respondo presitajn ekzemplerojn de sia -letero. Memkompreneble, ke ne tute konvenis al Komensky antaux la -mondo entrepreni ion, kion li sxatus labori kasxe en sia laborejo, sed -kuragxigis lin denove la konsento kun lia propono de la tuta scienca -mondo. Baldaux estis proponite al li ne nur la materiala helpo por lia -laboro, sed ankaux la scienculoj de diversaj fakoj proponis sian -helpon kiel kunlaborantoj, por ke la verko estu pli frue preta. - -7. Unuan materialan helpon proponis al Komensky la juna posedanto de -Leszno Grafo Bohuslav Leszczynski, kiu volis ankaux liajn helpantojn -vivteni. Tio okazis en la jaro 1640, post granda sukceso de la lerneja -teatrajxo "Pri Diogenes el Kynike", kiun li atingis estante rektoro de -la leszna lernejo. La grafo cxeestis kun siaj amikoj la -prezentadon. Al li do Komensky prezentis unuan detalan proponon, kiel -estus eble pansofion sistemi kaj kiuj helpaj verkoj estas bezonaj. Gxi -estis precipe "Panhistorio", historio de scienca esplorado kaj -sercxado de la veroj kaj la "Pandogmatio", resumo de cxiuj opinioj kaj -skismoj per kiuj la homaro iradis al la scio. - -8. Sed pli frue ol cxi tiu propono estis decidita, ricevis Komensky de -Hartlib (somero 1641) inviton, ke li venu Anglion por signifoplena -laboro, gloranta kaj honoranta Dion. Alveninte Londonon Komensky nur -tiam eksciis de la amikoj, ke li estis invitita de la parlamento mem, -por fondi pansofian kolegion, en kiu li kun 12 scienculoj laborus je -la progreso de la sciencoj. Tiun sukceson atingis Hartlib helpe de -potencaj amikoj cxe la nove kunvokitaj parlamentanoj, cxe kiuj tiam -aperis forte la emo, ne nur plibonigi ekzistantajn malordojn en la -regno, sed ankaux subteni la progresemajn ideojn, kiuj tiam estis -sennombraj. Bedauxrinde, la ribelo de katolikaj Irlandanoj kontraux -Angloj prokrastis la tujan efektivigon de la grandioza propono de -Hartlib. - -9. Komensky uzis liberan tempon en Londono dum vintro 1641-2 -preparante detalan planon nomitan "Via Lucis" (Vojo de la lumo) por la -intencita kolegio. Li montras en gxi kiamaniere penis la homaro -liberigxi el la mallumo de la erardoktrinoj, en kiuj gxi kvazaux -dronigxis post perdo de la kredo je la vera Dio. Lastaj kaj plej -efikaj rimedoj, laux opinio de Komensky, estas la arto de libropresado -kaj vojagxado trans maroj. Sed ankaux cxi tio ne suficxas por ke la -homaro retrovu la lumon. Por atingi gxin oni cxefe bezonas disvastigi -la klerecon per tauxgaj rimedoj. Tiuj rimedoj povas esti elementaj -lernejoj por la tuta homaro, en kiuj gxi akiradus la konon el -universalaj libroj, verkitaj de scienca kolegio. Ankaux universalan -lingvon povus iam tiuj cxi viroj krei. Havante sian centron en -Londono, kvazaux foirejo de la tuta mondo komerca, ili povus atente -observi la evoluon de la tutmonda kulturo, informi sin reciproke pri -novaj eltrovoj de monda signifo kaj esti samtempe internaciaj -jugxantoj en aferoj politikaj. Al ilia jugxorajto estus ankaux la -regxoj submetataj kaj kiu kontrauxstarus ilin, tiu povus esti forigita -per la komuna interveno de cxiuj aliaj. Tiamaniere estus garantiita la -sencxesa progresado de la homaro kaj la eterna paco en la tuta mondo. - -10. Bedauxrinde, la grandioza projekto ne efektivigxis, la politika -paco ne ekestis en Anglio ecx dum la sekvintaj jaroj kaj la ribelo -kontraux la malnovaj ordoj ekkulminaciis per forigo de la regxeco kaj -enkonduko de protektorato de Cromwell. Ankaux religia radikala partio -sukcesis valori en la politiko. Komensky povis tiam nenion alian fari -ol forlasi konfuzitan Anglion kaj akcepti novan proponon el Svedio, ke -li organizu por Svedoj la librojn por lernado de latina lingvo kaj -kompense ke li ricevos helpon por la preparata pansofio. - -11. El simpla "Janua linguarum reserata" evoluis dum kelke da jaroj -triparta metodo de latinaj lernolibroj, kiuj estis sukcese -enkondukataj en tiamajn lernejojn. Krom la "Janua linguarum" estis -ankoraux "Antauxpordejo" (Vestibulum) kaj "Cxambro" (Atrium) al cxiu -grado de la gramatiko kaj vortaro. Komensky nevolonte forlasis -sxatatajn jam ideojn pansofiajn, en kiuj li vidis sian propran -vivocelon, precipe, kiam liaj anglaj amikoj lin pro tio riprocxis, sed -li esperis baldaux fini la laboron en Svedio kaj komenci tiun, kiu -plej multe lin allogis. Ankaux pro politikaj kauxzoj li volis plenumi -deziron de Svedoj, kiuj kiel la plej potencaj kontrauxloj de -Habsburgoj penis helpi liajn samlandanojn kaj samkredanojn kaj ebligi -la revenon en Bohemion. - -12. Trans Holandio, kie li ankaux renkontigxis kun la fama filozofo -Descartes, Germanio kaj Danio li rapidis Svedion, por prezenti sin al -la malavara subtenanto de subpremataj homoj, al holanda -grandkomercisto Ludoviko de Geer, militistara sveda liveranto, de kiu -la propono devenis. Tiu, volante havi sian intencon aprobitan de la -politika potenco, sendis lin en Stockholmon al regna grandkanceliero -Axel Oxenstern. La kanceliero, jam de longe konscianta bezonon de la -reformo de la instruado, auxskultis la konkludojn de Komensky kun -granda intereso, li ecx proponis al li superan inspekton de reformo de -la tuta instruado en Svedio. Ne malpli gxojigadis lin, kiam Komensky -argumentis al li el la Sankta Skribo la proksimecon de la regno de -Kristo kun la pligrandigo de komuna kulturo. Nur post la kvartaga -interparolado foriris Komensky, promesinte, ke li pli frue, kiel -aferon pli urgxan, prilaboros librojn lingvajn, kaj poste komencos -solvadi la pansofion (Cxioscion). Ankaux al regxino Kristino estis -tiam Komensky de kanceliero prezentita. - -Kiel logxlokon por la komencotaj laboroj, rekomendis al li la -kanceliero trankvilan, tolereman urbon Elbing, apud fresxa limano de -la rivero Vistulo, en la orienta Prusio. Tie ankaux eklogxis Komensky -kun sia familio, en auxtuno de la jaro 1642, havante kelkajn junajn -helpantojn el Frata Unuigxo, kun kiuj li esperis sukcese plenumi la -tutan taskon dum kelke da monatoj. - -13. Sed denove prilabori tutan sistemon de lernolibroj kaj samtempe -meti ilin en perfektan harmonion, postulis multon da laboro kaj -pacienco precipe, kiam Komensky, dezirante perfekte koni la tutan -problemon, ree trastudis cxiujn samtempajn lingvajn instrumetodojn kaj -ecx analitike relaboris tutan instruan teorion entute, kaj nur sur cxi -tiu fundamento li traktis, laux lia opinio, multsignifan por la tuta -klero teorion de gxusta instruado de lingvoj en enkonduka verko al la -lernolibroj nomita "Linguarum methodus novissima" (Plej nova lingva -metodo, eld. en jaro 1649). - -14. Sed malgraux tiuj cxi tiom urgxaj laboroj, li ne forgesadis sian -pansofion, eldoninte tuj en la jaro 1643 "Planon de pansofio" -(Pansophiae diatyposis) kaj 2 jarojn pli poste li komencis esplori la -penson de komuna universala reformo de cxiu homa gento per sistemo de -la libroj, inter kiuj ankaux lia pansofio estus nur unusola verko. Li -intencis plej frue prezenti la proponon al Euxropa klerularo por -prikonsidero kaj li nomis gxin "Gxenerala interkonsilo pri la reformo -de la aferoj homaj" (De rerum humanarum emendatione consultatio -catholica). La efektivigxo de tiu cxi intenco ne okazis, cxar Ludoviko -de Geer sencxese insistis je la finlaborado de la prenita tasko kaj li -ne kasxis ecx sian malplacxon, se Komensky deflankigxis for la laboro -al tiu, kiu lin pli allogis, aux se li ie reprezentis sian eklezion, -kaj fine li ecx rifuzadis promesitan subtenon, kiam la libroj ne estis -baldaux preparitaj por preso. Kaj tiel ni trovas cxe Komensky jxus en -tiuj jaroj 1642-48 ofte hezitadon, senkulpigxadon kaj regxustigxadon -kaj denove skuetadon per la katenoj de devoj kiuj lin tiom premis. - -15. Cetere, lia maltrankvilo grandigxis ju pli proksimigxis la decido -de militaj interkonsentoj, kio signifis ankaux decidon pri la sorto de -cxehxaj ekzilitoj kaj tamen verdire Komensky sole por Cxehxoj laboris, -akceptinte la taskon por li tiom sendankeman. Sed la traktado estis -prokrastata, la esperoj malaperadis kaj ju pli necedema montrigxis la -imperiestro Ferdinando IIIa rilate la demandon de la religia unueco en -bohemaj landoj, des pli volonte permesadis en Germanio la aprobon de -evangeliaj eklezioj. Jam antaux la ratifikacio de pacaj interkonsentoj -en la jaro 1648 petas Komensky la regxinon kaj svedajn kancelieron, ke -ili protektu kompatindajn bohemajn ekzilitojn kaj ne submetu tiom da -senkulpe suferantaj homoj kaj iliaj eklezioj al la certa ruinigo. Sed -cxio estis vana. Superigxis la politikaj konsideroj, cxar cxiuj -militantaj partioj estis jam lacaj, elcxerpitaj kaj Cxehxoj estis -tamen oferdonitaj. Kaj al Komensky ne restis ol ankoraux senkulpigadi -sin pro sia insistado. - -16. La saman jaron li forlasas Elbingon por administri sian eklezion, -de kiu li estis elektita kiel episkopo--jugxanto. En Lezsno li poste -presigis du librojn, kiujn li dum antauxaj jaroj verkis por Svedoj, -nome la "Metodon de lingvoj" kaj "Didaktikon", sian plej gravan -verkon. - -17. Ankaux cxi tie li ne restis longe. Jam la duan jaron post sia -translogxigxo en Lesznon li ricevis honoran inviton de princoj -Rakoczi, ke li en Saryssky Potok super Bodrogo, en loko de ilia -somerlogxado arangxu lernejon laux siaj pansofiaj planoj. Antaux sia -forveturo en Hungarion, kien lin sekvis lia eklezio en printempo de la -j. 1650, li ankoraux verkis, por gxojigi la korpremitajn fratojn tie -logxantajn, "Testamenton de la mortanta patrino de la Frata Unuigxo," -verketon de alegoria karaktero, en kiu lia eklezio adiauxas sur la -mortlito kun siaj filoj kaj postlasas al ili siajn trezorojn. El gxi -devenas ankaux nia enkonduka sentenco, kiu sonas al ni kvazaux -profetajxo. Sed ankaux alimaniere ni komprenas la emocion de la -filantropo, kiu ne povas rezigni je la espero en finan venkon de bono, -kvankam la plej proksiman estontecon kovras netraigeblaj nuboj. - -18. En Slovakio (Uherska Skalice) li estis je pasko de tiu jaro tre -gxoje bonveninta; el Uherska Skalice li vizitis ankaux aliajn -ekleziojn fratajn pli malproksimen. Iom hezitante, li poste iris -orienton kaj en Potok plenestime akceptis lin precipe la grafo -Zikmundo Rakoczi. Sed por pli longa restado li eklogxis tie en auxtuno -de la sama jaro, post longa traktado kun la eklezio, kiu hezitis en -tiu kritika tempo lasi foriri sian cxefpastron. Fine la politikaj -konsideroj decidis. - -19. En sia nova agadloko Komensky tuj prezentis al la princo planon de -la sepklasa lernejo, kies 3 elementaj klasoj estus lingvaj, 4 superaj -klasoj objektaj (filozofiaj). La malsuperaj klasoj estis baldaux -malfermitaj kaj Komensky relaboris por ili ankaux siajn lingvajn -librojn je tria fojo, sed la superaj klasoj ne efektivigxis pro la tro -frua morto de princo Zikmundo (4./II. 1652.). Komensky volis nome -transmeti la taskon liberigi cxehxajn ekzilitojn al Zikmundo, cxar tiu -cxi edzigxis kun Eliso, filino de la iama regxo Frederiko el Pfalz, -kiun vere felicxan geedzigxon Komensky mem benis. Tial li ankaux -laboris kun tia komplezemo por la lernejo, kiun la juna princo tiom -sxatis. Bedauxrinde, ecx tie estis Komensky baldaux seniluziita, cxar -la situacio ne estis ankoraux matura por liaj projektoj kaj la -rimedoj, per kiuj li intencis cxion rebonigi, ne kondukis al la -celo. Tial li fine ellaboris la enhavon de nova "Janua linguarum" en -ok lernejaj teatrajxoj je "Studo-ludo", ("Schola ludus"), en kiu -trovis efektivan placxon nur la nobela junularo de la lernejo. Post la -laboro, dauxrinta 3 kaj 1/2 da jaro revenis Komensky alte estimata al -sia eklezio en somero de la jaro 1654. - -20. Lian gxustan kaj praktikan opinion pri la realeco, pruvas ankaux 2 -libroj aperintaj en Hungario: Tio estas precipe lia fama "Orbis -pictus", (Mondo en bildoj), en kiu la konciza enhavo de la "Janua -linguarum" estas klarigata per multaj bildoj, kiuj estas tie ecx la -cxefa temo. La ilustrajxoj anstatauxas tie empirian apercipon, kiun -oni ne povis cxie akiri, kiel ekzemple en Hungario por diversaj -metioj. Poste, forirante el Hungario, donacis Komensky al la princo -Georgo II., frato de Zikmundo, verketon de ekonomia enhavo, nomitan -"Gentis felicitas" (Felicxo de nacio), en kiu Komensky montras, sur -kio bazas la gxusta signifo de la nacia felicxo kaj kiel malproksime -de gxi estas la hungaraj logxantoj, kaj kiamaniere al gxi -proksimigxi. Tio certe estis la plej bela danko por la favoro de -Rakoczi. - -21. La cirkonstancoj, kiam Komensky la trian fojon alvenis en Lesznon, -estis tre kritikaj, cxar estis atendita la svedo-pola milito, kiu -ankaux vere la sekvantan jaron furioze eksplodis. Pri gxi ni scias pli -detale el la romano de Sienkiewicz "La inundo." La svedan enmarsxon -konvene komparas la poeto kun la inundo, cxar la malamika militistaro -alproksimigxis gxis al Krakow, ke ecx la regxo Jan Kazimir mem estis -devigata forkuri fremdlandon. Leszno akceptis la svedan kavalerian -garnizonon. La fremduloj, en la urbo logxantaj, laux religio -skismuloj, estis amataj nek de la popolo el la cxirkauxajxo, nek de la -nobelaro. Kiam do, en unuopaj lokoj de la regno levigxis ribelo -kontraux la fremda regado, venis ankaux vico je Leszno, eble ankaux la -sopiro je abunda rabajxo en la ricxa komerca urbo tiam decidis. En -aprilo de la jaro 1656 la kampara popolo, gvidata de la nobelaro, -forte atakis la urbon, kiu post la foriro de la sveda garnizono estis -prirabita kaj ekbruligita. Komensky restis malgraux cxiu minacanta -dangxero cxe sia parohxo kaj foriris el la urbo nur en lasta momento, -jxetinte parton de siaj manuskriptoj en la kasxejon sub sia -studocxambro. Tie ili estis ankaux trovitaj kaj redonitaj al li dek -tagojn post la brulego. Bedauxrinde, tio estis sole la malgranda -restajxo de lia multjara senlaca laboro. Krom tio perdis Komensky sian -tutan havajxon, la materialon pansofian kaj precipe grandan -cxehxolatinan vortaron jam por la preso preparitan. La perdon de tiu -cxi vortara trezoro Komensky plej multe bedauxris kaj tio estas ankaux -la plej granda perdo, kiu trafis nian nacion je gxia spirita posedajxo -de la pli malnova tempo. Pri la valoro de la verko atestas gxia -negranda restajxo "Linguae Bohemicae thesaurus" de V. Jan Rosa, kiun -ofte uzadis Josef Jungmann, verkante sian vortaron. - -22. La malfelicxa sorto de la urbo profunde tusxis koron precipe de la -samtempa evangelia mondo, same kiel la perdoj de la fama pansofisto -liajn multnombrajn amikojn. Li volis kun sia familio plej frue -translogxigxi en Frankfurton a. M., sed volonte li akceptis inviton de -Laurente de Geer, filo de Ludoviko, translogxigxi al li en -Amsterodamon kaj tie en trankvilo dedicxi sin al la preferata -pansofio. Logxantaro de la urbo bonvenigis lin plej estime, kiel -mondfaman personon kaj estis ankaux al li proponita helpo por -diskonigo de liaj verkoj. - -23. Li akceptis gxin plej unue por la eldono de la kolektitaj verkoj -pedagogiaj "Opera didactica omnia" (1657), kiujn li arangxis laux la -tempo de ilia deveno (en Leszno, Elbing kaj en Potok) en tri grandaj -volumoj kaj aldonis al ili kvaran parton de interparoloj, verkitan en -Amsterodamo. Tiuj verkoj ekmirigis la tutan instruitan mondon; -sxajnis, ke cxiuj misteroj de la gxusta instruado estas malkovritaj -kaj nur de tiu unusola viro. La aprobo de la urbo, en kiu Komensky -logxis kaj al kiu estis tuta verko dedicxita, estis precipe grava. - -24. Kontrauxe la eldono de la latina traduko de politikaj profetajxoj -devenantaj de tri viziuloj, kun kiuj Komensky persone interrilatis, -vekis kontraux li atentindan opozicion kaj maltrankviligis liajn -lastajn jarojn. Kaj tamen ankaux per tiu cxi libro, nomita "Lux in -tenebris" (Lumo en mallumoj) volis Komensky utili al sia nacio, kaj -denove vaste pritrakti la demandon de ekzilitoj kaj atentigi pri la -maljustajxoj faritaj al lia nacio. Kion profetis liaj profetoj Kotter -kaj K. Ponatovska pri la unuaj tempoj de la tridek-jara milito estis -ja post la finigxo de la bataloj plejparte decidite. Krom tio ne -cxesis instigi Komensky-on lia iama kunlernanto kaj malbonfama profeto -el Lednice Nikolao Drabik al novaj kaj novaj politikaj deklaroj, -kvankam liaj vizioj estis nur sencxese ripetigxanta atakado je la -Habsburga familio, je Auxstrio kaj je papismo, de kiuj ruinigxon en la -plej proksima tempo li profetis. La malfelicxa rezultato de la -militista interveno en Polio, kiun provis princo Georgo IIa Rakoczi je -fino de la svedo-pola milito, estis certe unu el kauxzoj de konstanta -insistado de Drabik. Komensky estis tiam ankaux peranto de la -diplomataj sciigoj de la princa korto kun la fremdlando. Sian personan -honoron kaj sian neriprocxeblecon li defendis per eldono de la -profetajxoj "Lux e tenebris" (Lumo el la malumo, 1665), kiujn li -sendis pere de speciala kuriero al korto de Ludoviko XIV. esperante je -komencigxanta jxaluzeco inter Habsburgoj kaj franca regxa dinastio. - -25. Sed malgraux la peno por la bono de la subpremitaj samlandanoj -Komensky gxis la lastaj momentoj ne forgesis, kion li promesis al la -mondo, la pansofion. - -El promesitaj "Interkonsiloj universalaj pri la reformo de la homaj -aferoj" li eldonis nur du enkondukajn volumojn: "Gxenerala -vekigxo"--(Panegersio) kaj "Gxenerala klerigo"--(Panaugiio 1662), sed -li sendis detalan alvokon al cxiuj euxropaj scienculoj, volante -instigi klerularon al fervora agado por la levigxo de la kulturo, sen -kiu sxajnis al li la homa felicxo neebla. Krom tio li sencxese -primeditadis, kiamaniere fari la sciencojn alireblajn por cxiuj -klasoj. Tion pruvas la plano de IIIa parto de la Pansofio konservita -bone en lia postlasajxo, kiun li fine volis disvolvi en 100 -dialogoj. El la pluaj verkoj ni konas precipe la nomojn: parto IVa -"Pampaedia", "Gxenerala kulturo", kiu estis enhavonta cxiujn cxefajn -ideojn de la instruado, parto Va: "Panglottia"; "Universala kulturado -de la lingvoj", enhavonta krom la cxefaj lingvaj reguloj ankaux ideojn -pri la nova perfekta lingvo por kulturado de la scienco, parto VIa: -"Panorthosia," "Universala plibonigxo", en kiu li volis priskribi la -staton de la homaro, kiam cxio estos lauxdezire plenumita, parto VIIa: -"Pannuthesia," "Universala admono" estis instigonta la homaron, ke gxi -vere pri cxio cxi klopodu. Krom tio Komensky sencxese aliformadis -"Trairejon al la objektoj" por la junularo kaj li finis la verkon en -lasta jaro de sia vivo, kiel maljunulo preskaux okdekjara. Al -"Trairejo al la objektoj" li aldonis kiel praktikan konsekvencon -"Triertium catholicum" (Universala triarto), en kiu li absolute teorie -provis solvi la grandan problemon pri korespondo de la pensado, -parolado kaj agado. Tiun verkon li finskribis komence de la oktobro en -1670, 6 semajnojn antaux sia morto. - -26. Ankaux por la restajxoj de lia eklezio estas la amsterodama tempo -plena je fruktodona laboro: Komensky ree eldonis tie la cxefajn -verkojn klerigajn, sed krom tio ankaux aliajn, ankoraux nepresitajn, -kiel "Manualon" (mallongigita Sankta Skribo), kantaron, katehxismon -kaj la konfesion. - -27. Kaj kiam li eldonis en la jaro 1668 al la mondo ateston pri sia -vivoagado "Unum necessarium" (Unu necesa), li povis kontentigxinta -argumenti, ke li felicxe trapasis cxiujn labirintojn, tra kiuj lin lia -kortusxa vivo kondukis. Li ne sole malgraux multaj tentoj konservis la -nefusxitan kredon de la antauuxloj hereditan, li ne sole dedicxis -grandan parton de sia spirita energio al sia mallevigxanta eklezio, -sed li donis al la tuta mondo kaj precipe al sia nacio brilan -ekzemplon, kiamaniere kaj ecx dum la plej malgxojaj cirkonstancoj, -kiam sxajne cxio la homon konstrauxstaras, oni povas krei la verkon de -senmorta signifo por la tuta estonteco. Pli ol 150 verkojn de Komensky -oni kalkulas, el kiuj ni tie tusxis nur kelkajn la pli signifajn, sed -cxiuj pruvas la nerompeblan intelektecon de la menso, senlacan -klopodon klarigi cxion simple kaj klare. Malmulte de tiel pensantaj -kapoj ni trovas inter la scienculoj de cxiuj epokoj kaj gentoj. - -28. Komensky estas nomata ankaux instruisto de la nacioj, cxar per sia -"Didaktiko" li montris novajn vojojn de la tuta instruado kaj krom -tio, li mem, persone partoprenis je la nova reformo de la lernejoj de -kelkaj fremdaj nacioj, kiel de Poloj, Germanoj, Svedoj, Hungaroj kaj -Holandanoj. Kaj tamen Komensky mem aldonas, ke cxion cxi tion li volis -entrepreni nur por la bono de sia patrujo Bohemio, kiun li amis per la -amo, kiun ne malgrandigis ecx la longjara ekzilo kaj al kiu li volis -helpi gxis la lasta spiro de sia vivo. - -29. El la hxaoso de tiama tempo aperas al ni gxis nun la majesta -staturo de viro de deziro (vir desiderii) staturo de la profeto de la -pli bona estonteco de la homaro, kiam cxiu ekkonos sian bonon kaj -ekkomprenos, ke la rajtoj ekzistas ne sole por li kaj lia nacio, -provizita per nombra potenco kaj militista forto sed por la tuta -homaro, kaj ke por cxiu nacio, cxu granda, cxu malgranda same valoras -privilegio "Nihil de nobis sine nobis" (Nenio por ni sen ni). Kaj -Komensky deziris, ke heroldo de tiu cxi devizo estu cxiu klerulo, sed -precipe la instruisto. Ankaux la paca ligo de la nacioj sub inspekto -de la plej grandaj scienculoj, de veraj amikoj de la homaro, estis -ideo de Komensky. Sed la kulturo ne estu privilegio de iu -klaso. Komensky deziris disvastigi gxin el gxia euxropa lulilo en la -plej malproksimajn landojn de la tero, por ke iam cxiuj eksentu gxian -benon. - - - - - - - - - - - - - - -End of the Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komensk, by Jan Vclav Novk - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSK *** - -***** This file should be named 21951.txt or 21951.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/2/1/9/5/21951/ - -Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/21951.zip b/old/21951.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index e9e7cf4..0000000 --- a/old/21951.zip +++ /dev/null |