initial commit of ebook 20875HEADmain

1 files changed, 1061 insertions, 0 deletions

diff --git a/20875-8.txt b/20875-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..8a16ac4
--- /dev/null
+++ b/20875-8.txt
@@ -0,0 +1,1061 @@
+The Project Gutenberg EBook of Een goudzoeker op Madagascar, by S. Lagrange
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Een goudzoeker op Madagascar
+       De Aarde en haar Volken, 1908
+
+Author: S. Lagrange
+
+Release Date: March 22, 2007 [EBook #20875]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK EEN GOUDZOEKER OP MADAGASCAR ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+EEN GOUDZOEKER OP MADAGASCAR.
+
+Naar het Fransch van S. Lagrange.
+
+
+    Prospecteeren in Betsiriry.--Aardrijkskundige en geologische
+    beschrijving van Betsiriry.--Bongo-Lava en Ambalika.--Eerste
+    optreden van den prospector.--Teleurstellingen en
+    verrassingen.--Een gunstig terrein.--Het leven op
+    een concessie.--De goudpan.--De arbeiders.--Het
+    "toby" of exploitatiedorp.--Het leven in het toby
+    met werk en uitspanning. Voortgaande ontwikkeling der
+    exploitatie.--Vooruitzichten.
+
+
+Reeds meermalen en ook nog kort geleden werd de aandacht in Frankrijk
+gevestigd op den mineralen rijkdom van Madagascar. Er zijn allerlei
+studiën verschenen over de vooruitzichten der plaatsen, waar goud
+is gevonden, over hun opbrengst en over de speculaties, waartoe ze
+aanleiding hebben gegeven. Maar om een goed denkbeeld te krijgen van
+de moeilijkheden, waarmee de ontginning te kampen heeft, moet men op
+de hoogte wezen van de manier, die bij het goudwinnen wordt gevolgd.
+
+Wij willen trachten, het leven van den prospector te beschrijven;
+we zullen aangeven, hoe hij zijn werk begint en welke stadia hij
+heeft door te maken. Om zoo goed mogelijk vertrouwd te worden met de
+wisselende lotgevallen, die hem wachten, gaan wij het kader, waarin
+we zijn werk schetsen, plaatsen in een land, dat we uitstekend kennen,
+het district Betsiriry, hetwelk wij twee jaar lang hebben bestuurd.
+
+Dit district of deze sectie maakt deel uit van den bestuurskring van
+Morondova, en heeft tot hoofdstad Miandrivazo. Het bestaat uit twee
+zeer verschillende streken, Bongo-Lava, en Ambalika.
+
+Het eerste is een geaccidenteerd plateau, waarin over de geheele
+westelijke grens het massieve centrale bergland van Madagascar
+uitloopt, dat dezelfde geologische gesteldheid heeft. Intusschen
+is het er niet een onmiddellijk vervolg van. Een reeks hoogten
+staan geïsoleerd ieder afzonderlijk als beheerscheressen van het
+land en vormen een lange rij verbindingspunten tusschen de beide
+hoogvlakten. Een weinig uit de verte gezien, lijken ze op een
+onafgebroken muur, die in hoofdzaak loopt van het Zuidoosten naar
+het Noordwesten. Die reeks van hoogten is het duidelijkst tusschen
+de Mania en de Manambolo en heeft daar de toppen, den Bengilo,
+den Analaidirano, den Vohimena en den Andranomangatsiaka, en verder
+verliest het hoogland zich in de verwarde menigte terreinverheffingen
+ten noorden van Manambolo. Deze gesteldheid van den bodem is een
+hinderpaal voor de gemakkelijke gemeenschap tusschen Bongo-Lava
+en Imerina, want er zijn slechts een beperkt aantal plaatsen, waar
+wegen den overtocht mogelijk maken. Men treft ze aan den voet der
+hoogvlakte van Bongo-Lava aan, waar te Miandrivazo, te Manandaza en te
+Ankavandra respectievelijk de wegen van Betafo, Soavinandriana en van
+Tsiromanomandidy uitloopen. De beide rivieren, die wij boven noemden,
+de Mania en de Mahajilo, verdeelen de hoogvlakte in drie hoofdmassa's
+door diep ingesneden en ontoegankelijke dalen.
+
+Het algemeen voorkomen van die drie hoofdafdeelingen is zeer
+verschillend. Tusschen de Mania en de Mahajilo stroomen de talrijke
+zijtakken der beide groote rivieren ieder langs afzonderlijke bergen,
+die elk zoozeer hun eigen karakter dragen, dat de inboorlingen er een
+eigen naam aan hebben gegeven. Tusschen de Mahajilo en de Manambolo is
+het hydrografisch stelsel minder ontwikkeld en daar heeft de erosie
+een sterkere werking kunnen uitoefenen. De hoogvlakte draagt er een
+onregelmatige opeenvolging van kegelvormige hoogten, die aan hun voet
+samenhangen als een aaneengesloten suikerbroodenrij.
+
+Daar, waar de regens geen natuurlijke afvloeiing naar de dalen hebben
+gevonden, hebben ze zich kunstwegen gebaand, door in de laterietblokken
+werkelijke afgronden uit te slijpen, waarin het water soms bruisend
+neerstort, en waar daardoor een aanhoudende toestand van vochtigheid
+wordt onderhouden. Dat vocht met de sterke hitte in de kloven roept
+er een weelderigen plantengroei in het leven, gekenmerkt door hooge
+boomen met magere stammen en door allerlei bloeiende planten, waaronder
+een menigte begonia's.
+
+De weinige paden, die door dit gedeelte van Bongo-Lava loopen, gaan
+rondom die hoogten met bochten en kronkelingen, waar geen eind aan
+schijnt te komen en slingeren zich soms ver uit de richting, waar
+ze ten slotte heen moeten, alleen om maar de kloven en de te steile
+hellingen te vermijden. Hier en daar laten twee dicht bij elkaar
+liggende diepe kloven voor dien overgang niet meer ruimte over dan
+de smalle strook, die ze in den aanvang scheidt, een afscheiding zoo
+smal, dat het voorzichtig is, er enkel te voet te passeeren, zonder
+naar rechts of links te kijken, omdat men anders licht in één der
+beide afgronden zou kunnen storten. Men moet in dit land wel vier
+of vijf kilometer afleggen, om een afstand te overschrijden, die in
+vogelvlucht niet meer bedraagt dan een enkelen kilometer. De Manandaza
+en de Itondy, die van het Oosten naar het Westen stroomen, en twee
+of drie kleine zijtakken noordelijk en zuidelijk van de Mahajilo zijn
+de eenige rivieren, die dit gedeelte van de Bongo-Lava besproeien.
+
+En eindelijk bepaalt zich het stroomstelsel ten noorden van de
+Manarabolo tot enkele zijtakken van dien stroom; de hoogvlakte is
+er zeer oneffen en de verdeeling van de terreinverheffingen ver
+van regelmatig.
+
+De oppervlakte van de Bongo-Lava is, als men een paar onbeteekenende
+bosschen buiten rekening laat, volkomen kaal. Alleen de rivierdalen
+en de gebieden van erosie zijn beboscht. Er komen dalen voor, die
+gemakkelijk zouden zijn te herscheppen in bouwland, omdat ze er breed
+genoeg voor zijn, als men er maar besproeiingskanalen aanlegde. Maar de
+bevolking op de Bongo-Lava en de streken eromheen is niet talrijk en de
+stammen, die er wonen, hebben de noodzakelijkheid niet gevoeld, om zich
+te verspreiden over een gebied, waar de landbouw hen zou dwingen tot de
+ontplooiing van meer energie, dan waartoe ze eigenlijk in staat zijn.
+
+In dit gedeelte van de sectie treft men slechts een enkel dorpje aan,
+en het land zou een woestijn voorstellen in al haar troosteloosheid,
+als er geen levendigheid werd aangebracht door de goudwinningen, die
+al aan den gang zijn, en door de prospectors, die veelvuldig er komen
+opdagen. Want de exploitatie en het prospecteeren van goudhoudende
+terreinen in Bongo-Lava hebben in de laatste jaren een hooge vlucht
+genomen.
+
+De lagen doen er zich voor in allerlei gedaanten, als alluviale lagen,
+als oppervlakkige goudmijnen en in den vorm van conglomeraten. In de
+buurt van Ankavandra omvat de ontginning van Rafiatokana, een oude
+bezitting van de regeering van Madagascar, een reeks van zeven of
+acht evenwijdige mijnen of liever ontginningsterreinen van eenige
+centimeters diepte; ten oosten van Manandaza heeft die van Andokova
+zich in den aanvang bepaald tot de conglomeraten rondom den voet van
+de Bongo-Lava, en wat zuidelijker heeft men dan nog de exploitatie
+van Tsimandrato, die nog jong is. Op den linkeroever van de Mahajilo
+liggen de centra van Ambohipihaona, van Antsaily, van Ambatomihefy,
+van Kiranomena, van Dabolava, van Ankarongana en van de Beriana bijna
+alle in de nabijheid van gneiss- en kwartslagen, die meer of minder
+goudhoudend zijn. Maar het werken op de alluviale gronden is het
+meest algemeen, en die wijze van exploitatie wordt op de hoogvlakte
+van Bongo-Lava het veelvuldigst gevolgd, want bijna alle rivieren
+voeren stofgoud.
+
+De totale opbrengst aan goud in deze streek bedraagt ongeveer 175
+kilogram per jaar, verkregen door bijna 1500 arbeiders, die met den
+inlandschen naam m'piassa volamena worden genoemd, dat wil zeggen
+goudwerkers.
+
+De Bongo-Lava, die een gemiddelde hoogte heeft van 600 tot 700 meter,
+wordt bij haar vereeniging met het Centrale Plateau geleidelijk
+naar het Westen lager, tot ze als een langgestrekte rotspartij van
+granietgesteente zich boven de Ambalika verheft. Die rots ter hoogte
+van gemiddeld 300 meter wordt enkel afgebroken door de rivierdalen,
+die van de Bongo-Lava afdalen, en waar de stroomen dikwijls
+stroom-versnellingen en watervallen vormen van aanmerkelijke hoogte.
+
+Wat de Ambalika betreft, dat is een langgestrekte bedding van
+gemiddeld 25 kilometer breed, loopend van het Noorden naar het Zuiden
+en ingesloten tusschen de Bongo-Lava en het kalkplateau van Bemahra,
+dat ongeveer dezelfde hoogte heeft als de laatste hellingen van de
+Bongo-Lava. Zij begint ten noorden van de heuvels van Beravina, die
+als het ware de verbinding vormen van de beide hoogvlakten, om in
+het Zuiden te eindigen in de geleidelijke daling van Bemahra in de
+buurt van Malaimbandy. Als oude meerbedding bestaat de grond uit veel
+kalkhoudend gesteente en veel kiezel, dat laatste vooral in het Oosten.
+
+Moerassige gronden, met riet bedekt, en zandige rivierdalen splitsen
+dezen lossen grond in onregelmatig gevormde, sterk verbrokkelde
+hoogten. Aan de oevers van de rivieren Mania, Sakeny, Mahaljio,
+Manandaza en Manambolo en haar zijtakken heeft zich het leven der
+inboorlingen geconcentreerd. De bevolking bestaat uit een mengelmoes
+van Hova's, Betsileo's en Sakalaven, die allen "gesakalaviseerd"
+schijnen te zijn, dat wil zeggen gedaald tot het nog vrij lage
+intellectueele en moreele peil der Sakalaven.
+
+In Ambalika valt er slechts een enkele goudontginning te noemen, die
+namelijk welke gevestigd is rondom de plaats, die Antsakoamadinika heet
+op gronden in de oude bedding van de Mahajilo. De om zoo te zeggen
+verdroogde en vastgeworden aanslibbingsproducten zijn blootgelegd
+door de opgravingen, en hun rijke opbrengst wordt zelfs aangetroffen
+op de kleine hoogten, die waarschijnlijk door de vroegere rivier
+zijn opgehoogd.
+
+Het succes van deze exploitatie mocht doen veronderstellen, dat
+de bedding der Mahajilo, zooals ze tegenwoordig is, verrijkt met de
+wateren van de goudhoudende rivieren, die van de Bongo-Lava afvloeien,
+eveneens goud moest voeren, hetgeen een niet te gewaagde onderstelling
+was. Een maatschappij van Engelschen werd in Natal opgericht op
+dezen grondslag, en zij liet met groote moeite een baggermachine,
+die uit Australië kwam, naar Miandrivazo overbrengen, bediend door een
+talrijk australisch en inlandsch personeel, namelijk zeven Australiërs
+en een dozijn inlanders van de kust. Maar onder de leiding van een
+zoogenaamden ingenieur, die een vast jaarlijksch salaris trok, dat nog
+vermeerderd werd door allerlei vergoedingen en schadeloosstellingen,
+die even ruim als verschillend van aard waren, had de machine twee
+jaren noodig, om te Tsiribihy te komen. De "ingenieur" had, zooals
+zich denken laat, wel zorg gedragen, dat het pleizier een behoorlijken
+tijd duurde. Eerst aan het eind van de vaart vol moeiten en bezwaren,
+die vier kilometer boven Miandrivazo aan haar slottooneel kwam,
+en toen men op het punt was, de machine in beweging te brengen,
+ging men aan het peilen onder de leiding van een nieuw zevental van
+"ingenieurs," die voor de plechtigheid uit Transvaal waren gekomen.
+
+De toen opgedane ervaringen wezen op volkomen duidelijke manier uit,
+dat de bedding der Mahajilo, dus de grond, waar het goud onmiddellijk
+op zou rusten, als het er was, zich wel op twintig meter diepte bevond
+of meer, daar die diepte de uiterste was, die door de instrumenten
+kon worden aangegeven. Maar de ketting van de baggermachine kon als
+maximum een diepte van zeven meter bereiken.
+
+Toch stelde men het ding in werking; er werd zand opgehaald, dat enkele
+korreltjes stofgoud bevatte, zoo dun, dat ze aan de oppervlakte van
+de goudpan met het water bleven liggen. Natuurlijk staakte men dat
+werk, daar de opbrengst van het onderzoek zelfs niet den prijs van het
+brandhout loonde. Het personeel werd ontslagen; de "ingenieurs" keerden
+naar Durban terug, om het blijde nieuws aan de aandeelhouders mee te
+deelen. De baggermachine werd aan haar ongelukkig lot overgelaten,
+enkel toevertrouwd aan de zorg van drie ankers, die haar vasthielden
+midden in de vaargeul der rivier.
+
+Het volumineuse werktuig, door wanhoop aangegrepen, weigerde die
+eenzaamheid langer te verdragen en zich te schikken in zoo'n laffe
+achteruitzetting. Het maakte van den eersten hoogen waterstand gebruik,
+die trouwens zeer hoog en hevig was, om zich aan de tirannie van zijn
+ankers te onttrekken, welke werden afgebroken, en ging er van door met
+al de snelheid van de breede rivier, stroomaf gaande langs den weg,
+dien het met zooveel moeite had afgelegd. Als een zandbank het niet op
+wonderdadige manier had tegengehouden een weinig beneden Miandrivazo,
+zou het heel alleen weer naar Australië zijn teruggegaan.......
+
+Dit ongeluk, dat bijna twee millioen francs heeft gekost, bewijst,
+dat de Engelschen zelfs ook nog wel eens oogenblikken kunnen hebben
+van, laat ons bescheiden zeggen, lichtzinnigheid.
+
+De goudindustrie bepaalt zich in Ambalika tot die twee proeven, waarvan
+de laatste, zooals men heeft kunnen zien, geëindigd is met een totaal
+fiasco, maar toch alleen de onervarenheid en de onvoorzichtigheid
+heeft aangetoond van degenen, die het werk ondernamen, zonder afbreuk
+te doen aan den grondslag, waar de onderneming op rustte.
+
+Nu we in groote lijnen de sectie Betsiriry hebben beschreven, en we van
+die streek de karaktertrekken hebben aangetoond, die met de goudwinning
+in verband kunnen worden gebracht, kunnen we er gemakkelijker een
+goudzoeker volgen in alle fasen van zijn bestaan. Wij zullen hem
+ons denken, voorzien van een bagage van kennis, die voldoende is,
+om hem naar het gewenschte doel te voeren en om onze geschiedenis
+niet te laten uitloopen op een catastrofe.
+
+De heldentocht, dien wij zullen trachten te schilderen, is vol van
+avonturen, waaraan wij van zeer dichtbij hebben deelgenomen. Als
+wij dit gebied wilden doen vooruitgaan, waren we te zeer afhankelijk
+van het welslagen der mijnindustrie, dan dat we onverschillig konden
+blijven voor de pogingen van diegenen, die zich bezighielden met de
+ontwikkeling dier industrie. Wij willen er zelfs bijvoegen, dat de
+militaire administratie van den bestuurskring van Morondova geen booze,
+dwarsdrijverige macht is en het zich altijd tot plicht heeft gesteld,
+zoo vaak het mogelijk was, de moeilijkheden uit den weg te ruimen,
+die de energieke pioniers, zooals men de goudzoekers noemen mag,
+konden ontmoeten, door maatregelen te nemen, die het ons een prettige
+taak was, uit te voeren.
+
+Onze held heeft eenige honderden francs kunnen opsparen en heeft
+een zekere ervaring kunnen opdoen in den dienst van een chef bij
+een ontginning in Imerina. Hij gaat nu alleen probeeren, fortuin
+te maken. Hij koopt te Miandrivazo een hut van een Sakalave met
+den noodigen grond. Daar gaat hij nu wonen. De hut is van stroo
+opgetrokken, met gestampte leem bestreken en heeft een oppervlakte van
+hoogstens zestien bij achttien meter. In het algemeen is het geen zeer
+weelderige villa. De geur van den eersten eigenaar zal er nog lang in
+blijven hangen, gemengd met dien van de verschillende gerechten, die er
+zijn bereid, en met de velerlei parfums, welke de vroegere meesteres
+van het huis gebruikte. Maar dat komt er minder op aan; het comfort
+is een zaak van later orde, en voor het oogenblik moet er worden
+gedacht aan de voorbereiding tot de eerste tournée ter prospecteering.
+
+Op enkele zeer weinige uitzonderingen na bestaat de manier, waarop in
+geheel Madagascar goud wordt gewonnen, in het gebruik van de goudpan
+ter goudwassching. Die pan of "batée" is een wijde kom, beneden
+smaller toeloopend, die de inboorlingen zelf weten te snijden uit den
+zeer zachten stam van een boom, die dabo wordt genoemd en die veel
+voorkomt aan de oevers der rivieren van de Bongo-Lava. De alluviale
+aanslibbingen, de grond dus, dien men ophaalt met de angady, dat is
+een inlandsche schop met een zeer langen en smallen ijzeren schepper,
+worden in de goudpan gedaan. Door op een bijzondere manier de pan te
+bewegen en te schudden aan de oppervlakte van het water der rivier,
+gelukt het, de goudkorrels er uit los te maken. Langzamerhand slaan
+de zwaarste deelen van den inhoud neer, terwijl het zand en het leem,
+die boven blijven, weggeworpen worden, tot er op den bodem niets
+anders overblijft dan zwartachtig zand met goudstof. Een laatste
+wassching in schoon water, die zeer voorzichtig moet gebeuren,
+verjaagt het zand en het goudstof blijft over.
+
+Want het goud, voordat het wordt tot het droombeeld, dat vervliegt en
+in zijn vlucht door de geheele beschaafde menschheid wordt achtervolgd,
+behoort tot de allerzwaarste stoffen. De tegenwoordig geldende mijnwet
+geeft recht op het gebruik van zes pannen voor het zoeken naar goud,
+dat gratis mag geschieden. Maar de arbeiders zijn schaarsch en duur
+in Betsiriry. Onze beginner, die niet rijk is, zal zelf zijn pannen
+spoelen. Hij huurt met moeite twee Sakalaven, om de bescheiden bagage
+te dragen; een jonge boto of lijfbediende, dien we Rakoto zullen
+noemen, zal zijn tolk wezen en voltooit den staf van zijn personeel,
+of er moest nog een ramatoa bijkomen, een inlandsche vrouw, die bijna
+altijd Rasoa heet en die haar lot zou hebben willen verbinden aan dat
+van den Vazaha, onder welken naam op Madagascar alle blanken worden
+aangeduid, om hem de eenzaamheid van de wildernis dragelijker te maken.
+
+Het kleine troepje stapt voort op het smalle pad in ganzenmarsch, de
+goudzoeker of prospector voorop, gevolgd, door Rasoa, die, gekleed
+in haar wijd kleed, blootsvoets over den steenachtigen weg loopt,
+maar die een zonnescherm draagt, dat meer bestemd is haar prestige
+te handhaven en te verhoogen, dan om haar teint te beschutten, want
+dat laatste is al in de verf verbrand. Achteraan komen de dragers van
+het hebben en houden van den held en worden bewaakt door den boto,
+die met het jachtgeweer van zijn meester gewapend is.
+
+Ze komen aan den oever van een heldere, snelstroomende rivier. De
+prospector gaat er in, schept een pan vol grond, maar vindt niets
+dan zand. Weer gaat men op weg. Verder volgt weer een rivier, weer
+wordt een onderzoek ingesteld, maar het schudden van de pan levert
+weer geen resultaat. Thans is het uur van den maaltijd gekomen. Welk
+een maaltijd! Op een mager takkenvuurtje, laat Rakoto de rijst gaar
+worden, die met een blikje sardines het menu vormt van de familie,
+terwijl de dragers een dikwijls weelderiger maal doen en meestal
+vroolijker gestemd zijn. Dan een uur rust, en vervolgens weer op weg.
+
+Het wordt avond; de goudzoeker heeft geen verdere pogingen meer kunnen
+doen, daar hij over terreinen moest trekken, die reeds in exploitatie
+waren bij anderen. De volgende maaltijd is gelijk aan den vorigen. Een
+muskietennet, vastgemaakt aan vier palen, zal de beschutting zijn voor
+den nacht en daaronder slapen de goudzoekers met als matras slechts
+een mat op wat gras, terwijl om hen het gegons is van wolken muggen,
+die den tullen sluier trachten te doorboren. Enkele schreden verder
+praten de dragers en de boto om een rookend vuurtje, tot de slaap
+een einde maakt aan een gesprek, dat vaak op sarcastischen toon het
+heeft over den vazaha en zijn ongelukken.
+
+Den volgenden morgen begint de tocht weer in alle vroegte en men gaat
+opnieuw aan het prospecteeren. Een oogenblik klopt des prospectors
+hart luid van vreugde, terwijl hij gebogen staat over de pan, want hij
+heeft de glinsterende puntjes gezien in het zwarte zand en er, zooals
+men zegt, "kleur" aan gegeven. Maar helaas, toen hij den volgenden
+dag daar weer aan het werk ging, verschenen er inboorlingen bij de
+bocht der rivier en vertelden hem, dat hij bezig was, zijn tijd te
+verspillen, want dat de wateren, waarin hij zijn onderzoek verricht,
+met alle aangrenzende terreinen reeds geëxploiteerd worden door een
+buurman. De ongelukkige had de grenspalen, die tot aanwijzing dienden,
+niet gezien!
+
+De bagage moest dus weer worden ingepakt en meegenomen, om elders een
+streek te gaan zoeken, waar nog geen exploitatie aan den gang was. Er
+heerscht een verstikkende hitte op de kale hoogvlakten; het voetpad,
+dat met stukken kwarts overdekt is, werkt vernielend op de zolen der
+laarzen van den vazaha en kwetst de voeten der ramatoa; het loopt
+tegen steile hellingen omhoog, daalt dan weer af naar de beddingen
+van door diepe kloven ingesloten beken, waar men waden moet over de
+rotsachtige bedding, klimt dan tegen den tegenoverliggenden oever op,
+en dat gaat maar steeds zoo voort. De dragers van de bagage krijgen
+pijn in de schouders en blijven ver achter. Het wordt noodig, rust te
+houden, hoewel de dag nog lang niet ten einde is; maar de algemeene
+vermoeidheid, en vooral die der inboorlingen, maakt het oponthoud
+noodzakelijk. De maaltijd wordt in droeve stemming genuttigd, hoewel
+er een oude en taaie vogel als tractatie wordt voorgediend.
+
+De maan, die zachtjes rijst, laat weldra haar licht schijnen boven de
+toppen van het gebergte, aan welks voet thans ieder van het gezelschap
+de rust geniet. De plotselinge glans van het maanlicht wekt den
+goudzoeker en baadt het landschap in een prachtigen glans. Er is
+niets te hooren dan het zachte gemurmel van de beek in de overigens
+welkome stilte. Maar de ontroering, die over den toerist komt bij
+het aanschouwen van de schoonheid der natuur, heeft weinig vat op een
+goudzoeker, die door vermoeidheid zoo goed als uitgeput is en die door
+twee dagen van teleurstelling ontmoedigd is geworden. Onze vriend
+zal trachten weer in te slapen, door voor het heldere schijnsel te
+vluchten, als hij de afwezigheid bespeurt van de dragers zijner bagage.
+
+Hij gaat opstaan. De boto ligt daar wel te snorken met gesloten
+vuisten, maar de beide Sakalaven hebben de plaat gepoetst, terwijl
+ze de bagage in den steek lieten, die arme bagage die toch zoo weinig
+beteekent.
+
+Een eenigszins hardhandige wenk wekt Rakoto, die uitlegging moet geven
+over een gebeurtenis, waar hij nog niets van weet, daar de dragers
+zich wel gewacht hebben, hem op de hoogte te brengen van hun misdadig
+plan. De onwetendheid van den boto doet de wanhoop van den meester ten
+top stijgen. Rasoa, die droomde dat ze zijden kleeren droeg, wordt
+ook gewekt, en moet er zich in schikken haar aandeel te dragen aan
+de verantwoordelijkheid, die haar als inlandsche toekomt. Al spoedig
+wordt het heele ras voorwerp van de verontwaardigde uitingen van den
+vazaha; dan krijgt ook de administratie haar beurt, dat ongelukkige
+bestuur, dat aan de onderworpen volken nog niet heeft kunnen leeren,
+welk een groot geluk het voor hen is, dat ze bagage van een blanke
+mogen dragen. Het ongeluk maakt iemand onrechtvaardig!
+
+De maan, die zich niet heeft laten ophouden op haren tocht, verlicht
+het tragisch-komische tooneel; maar men kan het gemurmel van de beek
+niet meer hooren. De brommende stem van den goudzoeker overheerscht
+de heele natuur... Den volgenden dag keert men naar Miandrivazo terug,
+terwijl ieder een deel der bagage draagt.
+
+Dit eerste ongeluk was maar het begin van een reeks van tegenheden,
+een lange serie van ongeluksdagen, door onzen held echter met
+mannenmoed gedragen. Telkens kwam er weer een andere tegenspoed zijn
+pogingen verstoren. Eens op een dag leed hij bij het oversteken van de
+Mahajilo in een bootje schipbreuk en verloor den zak, waarin een deel
+van het overgespaarde, terwijl hij zijn levensbehoud slechts dankte
+aan de hulp van den bootsman. Een anderen keer hield een verstuiking
+hem verscheiden dagen opgesloten in de hut, die er op den duur niet
+geriefelijker op was geworden. Zulke incidenten brachten stoornis in
+de dagen van ijverig prospecteeren in de buurt van Miandrivazo.
+
+Toen kwam op een goeden dag een kansje. Een gelukkige greep,
+dien hij deed in een rivier, nog niet door anderen onderzocht,
+in de buurt van Bengilo, gaf hem hoop, dat hij eindelijk het rechte
+plekje had ontdekt. Niet alleen waren de alluviale aanslibbingen rijk
+genoeg om te worden ontgonnen, maar een paar steenen, gevonden aan
+den oever en inderhaast gewasschen, gaven een opbrengst aan goud,
+zoo aanzienlijk, dat hij hoopte daar een ondergrond aan te treffen,
+die een ernstig onderzoek waard was. Hij sloeg eenige palen in den
+bodem, om een terrein af te zetten met een straal van één kilometer
+als aanvang van zijn exploitatieterrein. Maar het was dan ook hoog
+tijd, want bijna op hetzelfde oogenblik kwamen andere goudzoekers
+opdagen, die aan het werk waren in den dienst van een rijke, in
+den omtrek werkende maatschappij. Hij moest list gebruiken, om
+hen op een dwaalspoor te brengen. Doch toen hem dat niet gelukte,
+moest hij, de arme geïsoleerde, bedreigingen aanhooren en daarna
+dringende aanbiedingen in ontvangst nemen van de zijde der machtige
+concurrenten. Hij weerstond de beide soort van uitingen, en ging naar
+huis, om over zijn verdere plannen na te denken, ze vast te stellen
+en op te zenden ter goedkeuring van den mijncommissaris en de som
+van 25 francs te storten voor ieder der in den grond geslagen palen.
+
+Hij nam een korte rust en begon toen werk te maken van het krijgen
+van arbeiders. De dorpen in Betsiriry boden hem in dat opzicht al zeer
+weinig steun. De Sakalaven kennen zoo goed als allemaal het goudzoeken;
+ze hebben allen in meerdere of mindere mate vroeger wel hun pannen
+gewasschen, waarvan ze de opbrengst aan de Indiërs verkochten; maar
+het staat hun tegen, zich te verbinden voor geregeld werk, waar al
+zeer spoedig hun behoefte aan onafhankelijkheid onder zou lijden, de
+eenige behoefte, die zij nog inderdaad gevoelen. Het kan hun weinig
+schelen, of ze geen geld hebben, als ze maar in volle vrijheid kunnen
+genieten van de open vrije lucht, den zonneschijn en de wijde ruimte.
+
+De prospector gaat dus op weg naar Betafo, het dichtst bij Imerina
+zijnde centrum, waar hij zeker kan zijn, werkvolk te vinden. Dat is
+een reis van vijf dagen moeilijk marcheeren, die hij onderneemt met
+Rakoto en Rasoa, beide hem getrouw gebleven onder de vele wisselingen
+en tegenspoeden. Te Betafo zoekt hij onder de Hova's kapiteins of
+opzichters van de groepen, die dan op hun beurt de m'piassa volamena
+of eigenlijke goudzoekers huren. Maar de inboorlingen komen niet
+gemakkelijk tot een besluit en vooral als dat zou inhouden werken ver
+van huis op gronden, waar ze de waarde niet van kennen. Met groote
+moeite komen twee of drie opzichters tot hem over en brengen, na
+voorschotten te hebben ontvangen, een twintigtal mannen en vrouwen
+aan. Dat is de kern van de latere exploitatiebrigade.
+
+Terug op zijn terreinen, waar hij met vergunning mag gaan goudzoeken,
+begint de goudzoeker zijn toby of kamp in te richten. Een hut van
+stroo op de geschiktste plaats is weer zijn woning; daar rond omheen
+groepeeren zich de hutten der werklieden. Dezen brengen hun dagen in
+de rivier door, vullen de pannen, wasschen ze en brengen zorgvuldig de
+opbrengst van hun onderzoek in veiligheid, want ze moeten die bewaren
+tot Zondag, den dag van afwegen en betalen. Het is een hard bestaan,
+dat van die goudwasschers. Ze werken meestal in paren, waarbij de man
+de opgravingen van het slib doet en den grond in de goudpan schept,
+terwijl de vrouw de pan schudt. Die tijdelijke verbintenissen, die
+gesloten worden bij een goudgraverij, hangen slechts van het toeval
+eener ontmoeting af of van een gril en worden weer verbroken, als de
+eene of de ander er genoeg van heeft.
+
+Tot de knieën in water en slijk staande, bijna naakt in zonneschijn zoo
+goed als in den regen, kunnen de mannen en vrouwen eerst des avonds
+naar het kamp terugkeeren, als dat niet te ver is verwijderd van de
+plaats van hun werk. Ze moeten wel tuk op winst wezen, om op die manier
+zich bloot te stellen aan de vele ziekten, vormen der goudkoorts.
+
+Des Zondagsmorgens defileeren de m'piassa volamena vóór de weegschaal
+langs en ontvangen den prijs voor hun goud, dat betaald wordt met
+meestal twee francs het gram.
+
+De eerste pogingen tot exploitatie zijn volkomen geslaagd; de rijkdom
+der alluviale aanslibbingen beantwoordt aan de verwachtingen. Dan
+wordt na veertien dagen of drie weken een vertrouwd opzichter
+teruggezonden naar Betafo, om meer arbeiders te huren. De werkzaamheid
+van die opzichters heeft grooten invloed op het welslagen van de
+onderneming. Zij zijn verantwoordelijk aan den chef der ontginning
+voor het goede gedrag en den arbeid van de groep, waar ze het opzicht
+over uitoefenen. Ze zijn ook de tusschenpersonen tusschen de koelies
+en den Europeaan in alle zaken, die de tucht in het kamp raken. Hun
+werk bestaat hoofdzakelijk in toezicht houden, en hun salaris is
+evenredig aan de opbrengst per week van hun arbeidsterrein.
+
+Daar de opbrengst steeds stijgende is, verspreidt zich weldra de
+mare van den rijkdom van de ontginning, en zonder dat het noodig is,
+ze op te halen, komen de inboorlingen bij hoopen aan. Want als de
+Sakalaven al geen behoeften hebben, de Hova's hebben er wel. Zij moeten
+betrekkelijk hooge belastingen betalen. De eenige hulpbron, die hun
+land hun aanbiedt, is de handel in rijst; maar de concurrentie is zeer
+groot; de opbrengst van een enkelen oogst is niet voldoende om in hun
+levensonderhoud te voorzien en tevens het geld op te leveren voor de
+belasting. Dus zijn ze in de noodzakelijkheid, werk te zoeken. Het moet
+erkend, dat er onder de Hova's velen zijn, die gevoel van spaarzaamheid
+kennen, die de eerzucht om vooruit te komen bezitten en bij voorbeeld
+den wensch koesteren, koeien in eigendom te hebben. Die omstandigheden
+leiden ertoe, dat de liefde voor den arbeid bij hen wordt aangemoedigd.
+
+De geleidelijke toeneming van het aantal arbeiders vindt men natuurlijk
+terug in de toenemende zwaarte van hetgeen er op Zondag te wegen
+valt. Elke veertien dagen zendt de goudzoeker, die nu inderdaad
+het hoofd is geworden van een onderneming, onder geleide zijn goud
+naar Tananarivo, waar het gekocht wordt door kooplieden, die daartoe
+gemachtigd zijn of door credietinstellingen tegen den prijs van drie
+francs tot drie francs tien centimes het gram, naar de qualiteit,
+tot de definitieve analyse den waren prijs heeft vastgesteld, die
+tot drie francs, dertig kan stijgen.
+
+Als het gezantschap terugkeert, brengt het stukken mee van vijf
+francs. Sedert de onderneming nu eenige maanden werkt, heeft onze
+held al eenige spaarpenningen kunnen verzamelen, die hij aanwendt,
+om het wat beter ervan te nemen. De hut van stroo maakt plaats voor
+een steenen huis. Zijn kost wordt verbeterd door den aankoop in de
+nabijzijnde grootere plaats van levensmiddelen, die wat smakelijker
+zijn dan rijst. De post van Moandrivazo levert hem brood, vleesch
+en zelfs versche groenten. Door nieuwe onderzoekingen breidt hij het
+veld zijner werkzaamheid uit en plant nieuwe palen.
+
+Maar nu reist hij niet meer te voet; zijn middelen veroorloven hem
+nu een draagstoel te bekostigen of filanjana, of wel een muilezel
+aan te schaffen, en terwijl hij van huis is, bewaakt Rasoa de woning
+en het kamp. Daar zij lezen en schrijven kan, houdt zij zelfs de
+wekelijksche uitbetalingen op Zondag en ziet toe op het wegen. Ook zij
+geniet van den meerderen welstand. Ze beschikt nu over een filanjana,
+als ze zich verplaatsen wil, en ze heeft schoenen voor zich gekocht,
+hoewel ze maar zelden meer te voet gaat.
+
+Een jaar is voorbijgegaan. Het toby of kamp, dat van dag tot dag zich
+heeft uitgebreid, is er als een echt dorp gaan uitzien, dat rondom
+het huis van den Europeaan is ontstaan. Deze is inderdaad hoofd en
+bestuurder van de plaats. Hij int de belastingen, die hij ter hand
+stelt aan de competente administratieve macht; hij doet in eerste
+instantie uitspraak in de conflicten, die dagelijks onder de arbeiders
+te beslechten zijn en speelt daarbij dikwijls de verzoenende rol.
+
+Alle Zondagen is er na het wegen feest in het kamp. Er hebben zich
+onder de m'piassa volamena zangers en dansers geopenbaard. Welluidende
+zangen wisselen af met dansen en acrobatische oefeningen. Er wordt in
+de liederen gesproken van Imerina, dat zoo ver is, van de vazaha's,
+de ramatoa's of van de eene of andere liefdesgeschiedenis.
+
+Een of twee violen en een trom vormen het orkest, dat zang en spel
+begeleidt. Die kunstenaars der instrumentale muziek heeten m'pilalo,
+en zij vormden nog tot kort geleden een gepatenteerde klasse in
+Imerina. Ze worden door het volk onderhouden; hun belasting wordt
+betaald door het dorp, waartoe ze behooren, en eindelijk verhoogen
+de geschenken van allerlei aard, die ze bij feestelijke gelegenheden
+ontvangen, hun inkomsten.
+
+De grootste zorg voor den leider van een ontginning in Betsiriry is,
+genoeg proviand te krijgen voor zijn personeel, want zoodra de m'piassa
+volamena zouden bespeuren, dat er niet genoeg voor hen te eten was,
+zouden allen het werk in den steek laten en zouden in massa naar
+hun geboortedorpen terugkeeren, of ze zouden gaan arbeiden in een
+naburige ontginning, waar er genoeg rijst te krijgen was. Nu is er
+in Bongo-Lava, zooals wij hebben gezien, geen enkel middelpunt van
+bevolking of van bebouwing.
+
+Elken Zondag komen dan ook de Sakalaven uit Ambalika naar de kampen
+met manden rijst, bananen en andere levensmiddelen en houden markt
+onder de inboorlingen. Maar die manier van proviandeering, die enkel
+afhangt van den goeden wil der Sakalaven, is al te wisselvallig. Een
+hoofd van een goudzoekerskamp moet een magazijn hebben, waar hij
+rijst in genoegzame hoeveelheid opstapelt, dat hij geen gebrek heeft
+te vreezen. Dat deed onze held. Hij sloot overeenkomsten met de
+verbouwers van rijst uit de dorpen van Ambalika en verkreeg op die
+wijze goede voorraden, die den arbeiders vertrouwen inboezemden. Ze
+konden van toen af rechtstreeks van hun leider hun dagelijksch voedsel
+koopen. Doordat hij niet bijtijds gezorgd had voor een aanvulling van
+zijn voorraad, was een prospector oorzaak van den volgenden tegenspoed,
+die hem eenige jaren geleden trof.
+
+Twee- of driehonderd arbeiders, die in het goud werkten, dachten op
+een goeden morgen, dat er geen korreltje rijst meer voor hen in de
+toby was. In dien tijd wisten de dorpen van Ambalika nog niets van
+den arbeid en hadden niets in voorraad. In opgewonden staat begaven
+de arbeiders zich op weg naar Befato, dat vijf lange dagmarschen ver
+was. De inboorling kan niet lang tegen onthouding van voedsel, want
+rijst stilt den honger spoedig, maar voedt niet voor langen tijd,
+en als hij twaalf uren zonder voedsel moet blijven, kan hij in het
+geheel geen inspanning meer verdragen.
+
+Men kan zich dus wel voorstellen, hoe het met die ongelukkigen
+afliep. Enkelen van hen vonden ondersteuning bij een naburigen
+goudzoeker; anderen waren zuinig met het beetje voedsel, dat ze
+hadden kunnen besparen, maar een zeer groot aantal stierven van
+honger en vielen als vliegen dood op den weg neer. Lang nog vond men
+overblijfselen van geraamten aan den voet der boomen en aan den oever
+der rivieren.....
+
+Zoo is onze vriend, om zoo te zeggen, koopman in rijst geworden. Hij
+heeft daarvoor een patent moeten nemen. Feitelijk heeft hij
+besloten, geen enkel voordeel te trekken uit zijn leveranties
+van levensmiddelen aan zijn arbeiders; hij wil enkel voor hen een
+ongesalariëerd tusschenpersoon zijn. Maar om den naam van koopman met
+eere te dragen, heeft hij naast rijst ook geweven stoffen te koop,
+verder gereedschap en ongelukkig ook alcohol, en wat hij daarbij voor
+winst maakt, is bijna genoeg, om zijn algemeene kosten te dekken.
+
+Het magazijn staat onder het oppertoezicht van een geletterden
+inboorling, die tegelijk des vazaha's secretaris, penningmeester
+en tolk is. Martina heet hij en hij is een oud-onderwijzer, die het
+ambtenaarschap heeft opgegeven, om in een particuliere betrekking meer
+voordeel en meer vrijheid te vinden. Daar hij een pronker is, trekt hij
+de aandacht van alle dames. Maar als hij des Zondags vooral zijn zwart
+en glanzig kapsel ijverig verzorgt, als hij blinkende laarzen aantrekt,
+moeten wij wel denken, dat het geschiedt om aan Rasoa te behagen....
+
+Daar ze op deze manier beschikken kunnen over alles, wat ze noodig
+hebben, is het niet vreemd, dat de m'piassa volamena ook bij
+hun heer, hun "vader en moeder," zooals ze zeggen, aankloppen om
+medicijnen. Dokters zijn dan ook in Betsiriry schaarsch. In afwachting
+van den tijd, dat hij rijk genoeg zal wezen, om een geneesheer aan
+zijn vestiging te verbinden, deelt onze vriend, die al veel ervaring
+heeft van het leven en de gevaren der wildernis, drankjes en pleisters
+uit van allerlei aard en de gewone huismiddeltjes.
+
+Men zou zoo denken, dat de arbeiders hun leider dankbaar moesten wezen;
+maar de werkelijkheid beantwoordt niet altijd aan die verwachting.
+
+Want de Hova is onverschillig van karakter, en als de gelegenheid
+zich voordoet, ontaardt die onverschilligheid licht in de grofste
+ondankbaarheid.
+
+Er bestaan echter uitzonderingen. Sommige opzichters steunen
+met kracht het prospectorswerk van hun heer, als deze goed en
+rechtvaardig is. Een van die getrouwe dienaren bracht op een morgen
+aan onzen vriend een stukje rotsgesteente, dat hij van een wand
+aan den oever had los gemaakt, waardoor de aanwezigheid van een
+groote hoeveelheid goudhoudend gneiss aan het licht werd gebracht,
+dat op een nog onontgonnen gebied lag. De paal werd neergezet, en
+het onderzoek begon. Er werd een goudhoudende laag van wel 500 tot
+600 meter lengte blootgelegd.
+
+Toen veranderde het geheele aanzien van het kamp. Daar die gneiss-lagen
+een opbrengst leverden van gemiddeld dertig of veertig gram per ton
+minerale stoffen, lieten de m'piassa-volamena bijna allen den arbeid
+in de alluviale gronden in den steek, die niet meer dan acht tot
+tien gram opbracht. Met behulp van hamers, houweelen en mijnstaven
+maakten ze stukken rots los, die ze stampten in gaten, gegraven in
+den grond. Zelfs des nachts hoorde men het geluid van de hamers in
+de hutten.
+
+Er was een drukte van belang in den bijenkorf, en de algemeene ijver
+groeide met de opbrengst aan goud. Er waren, toen de Zondag aanbrak,
+wegingen, die aan enkele inboorlingen sommetjes van honderd francs
+aanbrachten en die samen voor de onderneming tot drie en vier kilo's
+bedroegen.
+
+In den tijd toen wij het land verlieten, mocht onze vriend inderdaad
+hopen, een echte goudader te hebben ontdekt.
+
+Wat gaat hij nu doen? Als hij eerzuchtig is, zal hij een beroep
+doen op de kapitalen. Een maatschappij zal worden opgericht, die
+rijk genoeg is, om het noodige materiaal te laten komen, ten einde
+tot een degelijke industriëele exploitatie over te gaan. Dan wordt
+hij waarschijnlijk haar directeur. Zijn echter zijn plannen minder
+grootsch, dan verkoopt hij zijn gronden aan anderen, die in staat
+zijn ze te exploiteeren. Wat hemzelven betreft, nadat hij de garderobe
+van Rasoa zal hebben voorzien en nadat hij haar een bruidschat heeft
+geschonken, waarvan denkelijk de knappe Martina zal profiteeren,
+en nadat hij Rakoto heeft vaarwel gezegd, slaat hij den weg naar
+Tananarivo in. Van daar bereikt hij per spoor Tamatave, waar een
+gemakkelijke stoomboot hem naar Frankrijk meeneemt.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Een goudzoeker op Madagascar, by S. Lagrange
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK EEN GOUDZOEKER OP MADAGASCAR ***
+
+***** This file should be named 20875-8.txt or 20875-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/0/8/7/20875/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.