initial commit of ebook 18319HEADmain

4 files changed, 3162 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/20060505-18319-8.txt b/old/20060505-18319-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..04c83dd
--- /dev/null
+++ b/old/20060505-18319-8.txt
@@ -0,0 +1,1581 @@
+The Project Gutenberg EBook of In Luxemburg's Gutland, by M. A. Perk
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: In Luxemburg's Gutland
+       De Aarde en haar Volken, 1907
+
+Author: M. A. Perk
+
+Release Date: May 5, 2006 [EBook #18319]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN LUXEMBURG'S GUTLAND ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+                    In Luxemburg's Gutland.
+
+                        Door M. A. Perk.
+
+     Met photographieën van den heer _Walter Knapp_ Jr. [1]
+
+
+"Les grands états auraient tort de mépriser les avertissements qu'ils
+reçoivent des petits pays: il appartient quelquefois aux petits de
+donner de grands exemples."
+
+Geen land ter wereld ongetwijfeld waarop men met meer recht dit
+zoo juiste woord van den Franschen schrijver G. Valbert [2] mag
+toepassen dan op het groothertogdom Luxemburg, welks zoo verlichte
+regeering al den tijd dat zij aan het bewind is,--en dat is al heel
+wat jaren!--zoo'n warm hart en open oog toonde te bezitten voor de
+sociale behoeften des volks en de bevordering van diens geestelijk
+en stoffelijk welzijn. En dank zij de krachtige medewerking van de
+Kamer der afgevaardigden, is haar het voorrecht beschoren geweest haar
+streven in dat opzicht met schitterenden uitslag bekroond te zien. Om
+die reden alleen reeds zou het voormalige graafschap der Ardennen
+aanspraak mogen maken op onze hartelijke sympathie en een persoonlijke
+kennismaking overwaard kunnen geacht worden, al is tegenwoordig onder
+den zooveel weidscher naam van Groothertogdom, zijn grondgebied met
+een bevolking van niet meer dan 235,000 zielen, beperkt tot nauwelijks
+het vijfde gedeelte van zijn vroegere oppervlakte, en al moet het
+ook alle staatkundige beteekenis derven.
+
+Het is hier niet de plaats om zijn grootsch verleden in herinnering
+te brengen, noch om zijn economischen toestand, zijn staatswezen
+of staatsinrichtingen, de bronnen van zijn welvaart, de geestelijke
+stroomingen, die er zich vertoonen, of zijn beteekenis op het gebied
+van kunst en wetenschap in het licht te stellen. Ik deed dit trouwens
+reeds elders en kan daarnaar verwijzen. [3]
+
+Maar in niet mindere mate moet, mijns erachtens, dit kleine land
+de belangstelling van de bezoekers wekken door de indrukwekkende
+bouwvallen van middeleeuwsche ridderburchten, die daar vele hoogten
+bekransen, door het rijke en dankbare onderzoekingsveld, dat het
+oudheidkundigen, botanisten en mineralogen aanbiedt, bovenal door
+zijn trotsche wouden van eiken, sparren of beuken, zijn liefelijke
+valleien en de haar bezoomende heuvelruggen, zijn steile rotsgevaarten,
+stoute bergkloven en huiveringwekkende afgronden, zijn kabbelende
+beekjes en snelvlietende rivieren, in één woord zijn afwisselend
+natuurschoon. Dit kan in verhevenheid wedijveren soms met dat van
+Zwitserland, dikwerf met dat van de Saksische Schweiz of den Hartz.
+
+De roep van dat natuurschoon, vroeger slechts bekend hoofdzakelijk
+aan Duitschers en Belgen, drong eindelijk tot ons vaderland door. En
+sedert een veertig jaren ongeveer neemt in Luxemburg het bezoek van
+onze landgenooten gestadig toe.
+
+Verschillende omstandigheden, voor den lezer zonder belang, noopten
+in 1878 ook mij naar het Groothertogdom mijn schreden te richten,
+om daar eenige weken door te brengen.
+
+En het ging mij als zoo velen anderen.
+
+Wie eens het voorrecht heeft gehad met land en volk kennis te maken--en
+ze kennen is ze liefhebben--verzuimt niet licht de gelegenheid tot
+een nieuw bezoek. Herhaaldelijk, bijna jaarlijks kan ik wel zeggen,
+keerde ik er voor korteren of langeren tijd terug, totdat het klimmen
+mijner jaren mij tegen de vermoeienissen, onafscheidelijk van de reis
+en het verblijf in dat Hoogland, deden opzien.
+
+Onvergetelijke dagen bracht ik er door. En een aantal hartelijke en
+blijvende vriendschapsbanden knoopte ik er aan, waarvan, helaas! reeds
+verscheidene door den dood zijn verbroken.
+
+
+
+En hoe dikwijls, wanneer ik ter verfrissching van geest en lichaam er
+met volle teugen de heerlijke stalende berglucht ging inademen en de
+schoone natuur bewonderen, hoe dikwijls zag ik mij verrast door nieuwe
+schoonheden, schoonheden die ik vroeger niet had kunnen aanschouwen
+om de eenvoudige reden, dat zij nog niet toegankelijk waren.
+
+'t Is toch pas sedert ruim een kwart eeuw, dat, vooral op aanstichting
+van den toenmaligen directeur-generaal van Justitie en Openbare
+Werken, die sedert geruimen tijd de hooge waardigheid van Ministre
+d'État et Président du Gouvernement met zooveel eere bekleedt, den
+kunstlievenden en smaakvollen Dr. P. Eyschen, men zich beijvert de
+schilderachtigste, te voren niet gemakkelijk of in het geheel niet
+te genaken punten onder het bereik van ieders blik te brengen of
+toegankelijk te maken. Jaarlijks worden er aanzienlijke sommen, ten
+minste in verhouding tot de geheele staatsbegrooting, besteed om in
+den winter tegen de hellingen paden aan te leggen, hinderpalen uit
+den weg te ruimen, doorgangen in gevaarten van graniet te banen,
+trappen in rotsen uit te houwen, bruggen te slaan over beken
+en stroompjes of bergkloven. Jaarlijks wordt ook een belangrijk
+krediet aan de Kamer aangevraagd ter ondersteuning van plaatselijke
+Verfraaiings-vereenigingen, die in grooten getale verrezen, en ter
+bevordering van het toeristenverkeer. De bedoelingen der regeering zijn
+voor niemand een geheim en verdienen allen lof. Zij wil naar Luxemburg
+de buitenlanders lokken, die anders elders ontspanning van den
+dagelijkschen arbeid en nieuwe krachten daarvoor gaan zoeken. Doch zij
+doet dit niet door sterk-prikkelende vermaken of door, uit een zedelijk
+oogpunt beschouwd, minder aanbevelenswaardige middelen. Herhaaldelijk
+doch vruchteloos kwamen wel met de verleidelijkste aanbiedingen bij de
+Regeering aanvragen in van avonturiers om verlof tot oprichting van een
+speelbank. Deze wil slechts partij trekken van wat het land in kwistige
+mate en rijke verscheidenheid aanbiedt: een merkwaardig natuurschoon.
+
+
+
+En niet onvruchtbaar is haar streven geweest.
+
+Van jaar tot jaar stijgt het aantal bezoekers, ook onder onze
+landgenooten.
+
+Velen dezer meen ik een dienst te hebben bewezen door de uitgave
+van mijne hierboven reeds vermelde Schetsen, waarvan de derde druk
+in 1892 verscheen, vermeerderd met een aanhangsel, aanwijzende de
+voornaamste wandeltochten in de buurt van Diekirch en de uitstapjes,
+van daar in een halven dag en op een geheelen dag te ondernemen.
+
+Moge het mij nu maar door de volgende bladzijden gelukken, bij
+vernieuwing de aandacht te vestigen op dat merkwaardige Hoogland
+en eenige lezers van dit tijdschrift, zoo mogelijk vele, te bewegen
+in den aanstaanden zomer enkele vacantiedagen aan een kennismaking
+daarmede te wijden! Zeker zou ik dan, wat hen betreft, geen ondankbare
+taak op mij hebben genomen, toen ik de uitnoodiging aanvaardde om,
+ter toelichting der Gezichten uit Luxemburg, welke in dit tijdschrift
+zouden worden opgenomen, eenige mededeelingen te voegen. Uiteraard
+moest ik mij wel herhaaldelijk genoopt voelen daarin naar de meer
+uitvoerige beschrijving in mijn bovenvermelde Schetsen te verwijzen.
+
+
+
+II
+
+
+De eerste maal, dat ik het Groothertogdom bezocht, sloeg ik, naar
+aanleiding eener aanbeveling van vrienden, mijn tent op in het stadje
+Diekirch. En nooit heb ik daarvan spijt gehad. Zoo dikwijls ik later
+in het Hoogland terugkeerde, bleef Diekirch mijn hoofdkwartier.
+
+Wel ontken ik niet, dat b.v. de naaste omtrek van Echternach
+veel stouter en schilderachtiger is en rijker aan indrukwekkende
+natuurtafereelen, die hem aanspraak geven op den naam van _Petite
+Suisse Luxembourgeoise_. Maar op grond van mijne ervaring durf ik
+gerust verklaren, dat wie met het geheele land, het noorden zoo
+goed als andere gedeelten, wil kennis maken, niet beter kan doen
+dan te Diekirch zijn intrek nemen, om dit als uitgangspunt voor
+zijn tochtjes te kiezen. Van daar kan men die in alle richtingen
+gemakkelijk maken en, behoudens een enkele uitzondering, op den
+zelfden dag thuiskomen. Dit is met de hoofdstad, Echternach of een
+andere plaats als hoofdverblijf, niet altoos het geval.
+
+
+
+Niet onmogelijk is het, uit het hart van Nederland op één dag den tocht
+naar Diekirch, ook over Brussel en verder over de stad Luxemburg,
+af te leggen. Doch hij is wel wat vermoeiend. Men loopt gevaar,
+als men Namen achter den rug heeft, na zoovele uren sporens, door
+afmatting onvatbaar te worden voor het genot van het natuurschoon,
+dat het verdere gedeelte der reis zoo kwistig aanbiedt. Ook van het
+goede kan men soms te veel krijgen!
+
+Over Luik en Ettelbrück is de afstand korter, de weg nog prachtiger
+en zijn de kosten ook geringer, zoowel wanneer men van Luik met
+de Ourthe-baan tot Rivage, en van daar door het heerlijke dal der
+Amblève de reis maakt, als wanneer men de voorkeur geeft aan de iets
+langere, maar niet minder belangwekkende lijn Luik-Pepinster-Spa-Trois
+Vierges-Luxemburg, door het Vesdre-dal met zijn talrijke kunstwerken,
+die het kronkelen van dat bergstroompje noodig heeft gemaakt, en
+voorts door de valleien van den Hoëgne, den Wayay, en het eerste
+gedeelte van het dal der Amblève. Bij den ingang van dat der Salm,
+aan het station Trois Ponts, waar de Amblève rechts afslaat, om bij
+Rivage in de Ourthe uit te loopen, ontmoeten de in beide richtingen,
+met een tijdsverschil van drie kwartier uur, uit Luik vertrokken
+treinen elkander om te worden aaneengekoppeld en vereenigd verder
+te sporen, tot zij op een kleinen afstand van de grensplaats Gouvy
+het Belgische grondgebied verlaten en door een langen tunnel dat
+van Luxemburg betreden. Bij het eerstvolgende station Trois Vierges
+bereiken zij de vallei der Woltz of Clerf en spoeden straks in die der
+Wiltz zich voort. Te Trois Vierges, ook wel naar het bloeiende dorp in
+zijn nabijheid Ufflingen geheeten, zijn de bureelen der Luxemburgsche
+douane gevestigd of liever die van het Duitsche Tolverbond, waarin
+het Groothertogdom ten jare 1867 is opgenomen.
+
+Van hier tot Ettelbrück heeft men het indrukwekkendste gedeelte van
+de gansche lijn. De spoortrein loopt er door het hart der Ardennen,
+die, gelijk men weet, zich uitstrekken over het Fransche departement
+der Ardennen, de Belgische provinciën Luxemburg, Namen, Luik,
+de noordelijke helft van het Groothertogdom en over de pruisische
+grenzen in de richting van Aken en Keulen. Aschgrauwe rotsgevaarten,
+op elkander gestapeld, verheffen zich aan de eene zijde der baan,
+aan de andere liefelijke beemden met talrijke boomgaarden beplant
+en door snelvlietende stroompjes besproeid. Doch een tunnel brengt u
+telkens eensklaps met donderend geraas aan den anderen kant van den,
+u den weg versperrenden bergrug en doet het tooneel geheel veranderen.
+
+Op vele punten, waar men tusschen de muren van graniet een doorgang
+heeft moeten banen, schijnen de bijna loodrecht zich in de lucht
+verheffende steenen kolossen elkander grimmig te willen naderen,
+om den voorbijratelenden trein in hun omarmingen te verpletteren. De
+langste tunnel, die van Michelau, de voorlaatste dien men doorgaat, is
+bekranst met de trotsche bouwvallen van Bourscheid. Het is of deze van
+verre den bezoeker van het Groothertogdom het dreigend protest in de
+ooren wil donderen van den krijgshaftigen geest der middeleeuwen tegen
+de overweldigingen der vredelievende industrie van de moderne tijden!
+
+Na het dal der Wiltz doorgespoord te hebben, komt men bij Goebelsmühle
+in de vallei der Sûre, in wier wateren genoemd riviertje zich uitstort,
+en die, ontsprongen in de Belgische provincie Luxemburg nabij het
+plaatsje Sûre, waaraan zij waarschijnlijk haar naam dankt, niet ver
+van Martelange als hoofdrivier het Groothertogdom betreedt. Als kostte
+het haar moeite zich tusschen de haar bezoomende rotspartijen een
+weg te banen, doorsnijdt zij het van het westen naar het oosten en
+splitst het in twee zeer ongelijksoortige deelen: het noordelijke,
+_Oesling_ of _Esling_ geheeten, en het zuidelijke _Gutland_, goed
+voor den landbouw namelijk. Van den naam _Oesling_ kan men niet met
+zekerheid de afleiding en beteekenis vaststellen, daar er verschillende
+verklaringen van in omloop zijn. Het is een zeer boschrijk Hoogland,
+dat een verhevenheid bereikt van 552 meter. De valleien, die het
+doorsnijden, zijn diep en schilderachtig en met steile rotsgevaarten
+ommuurd.
+
+Van Michelau bereikt men in weinige minuten Ettelbrück, waar de
+Alzette zich in de Sûre stort en de wateren van deze doet zwellen.
+
+In het Sûredal, dat men, gelijk wij opmerkten, bij Goebelsmühle
+betreedt, wordt het oog aanvankelijk geboeid door soortgelijke
+natuurtafereelen als in de andere dalen: groene, lachende weiden en
+stoute rotspartijen. Deze worden door een paar tunnels en bruggen
+afgewisseld, tot men Ettelbrück nadert en het dal plotseling zich
+ziet verwijden.
+
+Hier, de voornaamste marktplaats der gansche streek, heeft men het
+middelpunt der spoorbanen, die het land in verschillende richtingen
+doorkruisen. Oostwaarts loopt de lijn der Prins-Hendrik-maatschappij,
+voorbij Diekirch en Echternach, altoos de schilderachtige
+oevers der Sûre volgende, tot Wasserbillig, waar zij zich met de
+lijn Guillaume-Luxembourg vereenigt, die, met Trois Vierges als
+uitgangspunt, over Ettelbrück de hoofdstad in een uur bereikt en deze
+met Trier verbindt.
+
+Van Ettelbrück brengt u de trein in een klein kwartier te Diekirch.
+
+
+
+III
+
+
+Toen ik voor het eerst het station Ettelbrück verliet, kon ik een
+gevoel van teleurstelling niet verkroppen. Onze trein scheen zich
+hoe langer zoo meer van het gebergte te verwijderen. Had men mij dan
+verkeerd ingelicht? En zou Diekirch in een vlakte liggen? Dat ware
+ons, mij en mijn gezin, die zoo naar de berglucht snakten, bitter
+tegengevallen. Gelukkig werd onze vrees spoedig beschaamd. Zij week
+allengs naarmate wij onze bestemmingsplaats meer naderden. Een zucht
+van verluchting ontsnapte onze borst, toen wij daar aankwamen en
+ons rekenschap gaven van de ligging der stad. Een gevoel van blijde
+ingenomenheid volgde daarop, toen wij het terras achter ons hotel
+betraden, waarheen de aan het station gereed staande omnibus ons in
+eenige minuten bracht.
+
+Niet licht vergeet ik den indruk, dien ik ontving, toen ik voor
+het eerst van de tweede verdieping uit onze kamer den blik over het
+liefelijke landschap liet waren. Op een kleinen afstand zag ik de Sûre
+zich kronkelen als een breed zilveren lint. Aan den rechteroever op
+eenigen afstand het gebergte, den Ban van Gilsdorf, en een gedeelte
+van den Haart. Tegen hun hellingen bouwland, rijk geschakeerd van tint
+door de verschillende graansoorten, die er op geteeld worden. Aan hun
+voet weiland, door de baan der Prins-Hendrik-Spoorwegmaatschappij of
+door een laan populieren doorsneden. Tot stoffeering een pachthoeve. In
+het verschiet, het aan de Sûre gelegen dorp Gilsdorf.
+
+Links, over de huizen van den straatweg naar Vianden, viel mijn oog
+op den met houtgewas bekleeden rug van den Herrenberg, aan wiens voet
+het stadje zich amphitheatersgewijze uitstrekt. Het geheele landschap
+was door de ondergaande zon zacht getint en ademde een rust, die mij
+weldadig aandeed.
+
+Het in de laatste jaren aanzienlijk vergroote Grand hotel des Ardennes,
+prop. Alexis Heck, waar ik sedert mijn eerste bezoek altoos mijn
+intrek nam, en dat ik--al wil ik niets ten nadeele zeggen der andere
+hotels, die men te Diekirch aantreft--ook om het matige, hoewel altoos
+toch nog hoogere tarief dan in de andere, zoowel als om de goede
+verzorging gaarne aanbeveel, het hotel des Ardennes ligt in een der
+hoofdstraten, een zoogenaamden boulevard, de Rue du Pont. Van voren
+en van achteren heeft het uit schier alle logeerkamers een schoon
+uitzicht. Alleen voor een enkel vertrek op de eerste verdieping,
+aan de straatzijde, wordt dit belemmerd door een in gothischen stijl
+opgetrokken kasteeltje, ongeveer een halve eeuw geleden gebouwd en door
+den eigenaar, den heer Wirtgen, aan zijne geboortestad vermaakt, en na
+diens dood, in Sept. 1889, tot gemeentehuis ingericht. De voormalige
+tuin, tusschen het slot en de straat aangelegd, is tot een soort van
+"Square" hervormd, naar den milden erflater Place Wirtgen gedoopt. Dit
+plekje lokt menigen logé uit, van tijd tot tijd daar te vertoeven. Er
+is veel lommer. Een vijvertje, waarin de waterstraal van een midden
+daaruit opspringende fontein kletterend nederstort, doet daar in de
+warmste dagen van den zomer zekere frischheid heerschen.
+
+Uit de kleine eet- of ontbijtzaal aan de straat komt men van
+achteren op een overdekt terras, dat ook toegang verleent tot de
+groote eetzaal en daaraan grenzende conversatiezalen. Van dit terras
+geleidt een steenen trap naar een fraai aangelegden, met een rijken
+bloemenschat prijkenden tuin, waar ook de jeugd gelegenheid heeft zich
+met verschillende spelen te vermeien. Uit dien tuin geleidt, langs
+den moeshof, een pad naar de rivier, waarin ten gerieve der logé's
+des zomers een badhuisje gemeerd ligt, voorzien van twee vertrekjes,
+één voor heeren en één voor dames.
+
+
+
+Diekirch spreidt zich in de lachende en vruchtbare vallei der Sûre
+uit, aan den voet van den Herrenberg, die, 433 meter hoog boven de
+oppervlakte der zee, zich verheffende, haar tegen de noordenwinden
+beschut.
+
+Twee bruggen verbinden daar de rivieroevers.
+
+Over de eene, geheel van ijzer, loopt de Prins Hendriklijn naar
+Echternach en Wasserbillig. De andere, van een nette ijzeren leuning
+voorzien doch uit steen opgetrokken, is bestemd voor rijtuigen
+en voetgangers en voert hen links langs den oever naar Gilsdorf,
+rechts voorbij een paar landelijke woningen naar een sterk rijzenden
+straatweg, over de bergtoppen van den Hart of Haart naar La Rochette
+of Fels.
+
+Oppervlakkig beschouwd, lijken die beide bruggen met hare zware
+pijlers, evenals de meeste andere, elders over de rivier geslagen,
+wat al te kolossaal. Vooral omdat de Sûre hier zeer ondiep is en
+zelfs vele droge plekken vertoont. Maar het verschijnsel werd mij
+zeer verklaarbaar, toen ik vernam dat na ettelijke regendagen de
+stroom, die in gewone tijden reeds zoo snel vloeit, sterk zwelt en
+in onstuimige vaart zijne wateren voortzweept. Om zijn geweld te
+wederstaan, moeten de bruggen wel bijzonder stevig zijn.
+
+Gedurende een deel des jaars, van November tot Mei, is de rivier
+bevaarbaar. Waarschijnlijk diende zij in de middeleeuwen tusschen
+Diekirch, Echternach en Trier als gemeenschapsweg, tot het vervoer
+van goederen. Een vijftigtal jaren geleden werden er nog vele
+houtvlotten op gezien, die haar afzakten om in Rijn of Moezel bij
+soortgelijke verzamelingen boomstammen, uit het Schwarzwald of de
+Vogeezen afkomstig, te worden aangehecht. Sedert den aanleg van
+den Prins-Hendrik-spoorweg is echter de scheepvaart op de Sûre van
+schier geen de minste beteekenis. Enkele platboomde vaartuigen kan
+men met den stroom laten afdrijven of voortstuwen en moeten dan nog
+vaak over de ondiepten worden gelicht. Een tochtje daarmede bij warm
+zomerweder, ook al stort men bij het stooten op een steenklomp hals
+over kop in het water, een ongeval, waaraan geen het minste gevaar
+verbonden is,--zoo'n tochtje durf ik wel aanbevelen.
+
+Vooral het gedeelte van Reisdorf tot Wasserbillig, inzonderheid in
+de buurt van Echternach, staat in liefelijkheid en pracht volstrekt
+niet achter bij de Rijnoevers.
+
+De niet zeer breede zoom, waarlangs het stoompaard al snuivend en
+dampend u voortsleurt, strekt zich uit aan den voet der bergen. Uit de
+wagens valt de blik op den steilen, kalmen, zachtkens voortkabbelenden
+stroom, en aan de overzijde op de glooiende oevers, beplant met donkere
+groene elzen en esschen, door vruchtboomen en oude eiken afgewisseld,
+waarboven populieren hun kruin fier verheffen. De kronkelingen der
+rivier dragen veel bij tot verhooging der schoonheid van het landschap,
+eene schoonheid, verhoogd vooral door de heerlijke lijnen en kleuren,
+die het oog treffen. Tal van beekjes ontlasten zich aan beide zijden
+in de Sûre.
+
+
+
+Vruchtbaar is het Sûredal en uiterst geschikt voor den landbouw. Het
+rijpende graan ziet men des zomers golven aan den voet en tegen de
+helling der bergen. Trouwens groote rijkdom kenmerkt den bodem van
+het gansche zuidelijk gedeelte, dat dan ook terecht Gutland genoemd
+wordt. Wel droeg Luxemburg tijdens de fransche overheersching den naam
+van _Département des forêts_,--naar de bosschen, die de bergtoppen zoo
+weelderig tooien,--en zal men wellicht daaruit opmaken, dat de grond
+weinig geschikt moet zijn voor den akkerbouw. Men zou zich evenwel
+hierin bedriegen. Met uitzondering van het kale, woeste Oesling,
+ten noordoosten van Diekirch, ontmoet men overal welige landouwen
+en rijke boomgaarden, vruchtbare akkers, mildelijk door beekjes
+besproeide weiden, hier en daar omgeven door schilderachtige, met
+dicht houtgewas beplante rotsen of vriendelijke dalen met lachende
+dorpen en breede straatwegen berg-op, berg-af, waar steeds leven en
+beweging is, het teeken van een goed bevolkte streek.
+
+Ook de hellingen van de bergen in den naasten omtrek van Diekirch
+waren vroeger met bosschen bedekt. Deze zijn gerooid en hebben
+tot aan den voet plaats gemaakt voor bouwland. Hoogerop zijn de
+steenbeddingen zichtbaar, die onder de eerste aardlaag verborgen,
+er dikwijls doorheengluren en hier en daar ontgonnen worden.
+
+Na de hoofdstad bekleedt Diekirch, niettegenstaande haar bevolking
+van nog geen 4000 zielen, een eersten rang onder de Luxemburgsche
+steden. Zij is de hoofdplaats van een der drie distrikten, waarin
+het Groothertogdom verdeeld werd en heeft het voorrecht de zetel te
+zijn van een der twee arrondissements-rechtbanken des lands en van een
+kantongerecht en de standplaats van een distriktcommissaris, en onder
+hare inrichtingen van onderwijs ook een bloeiend gymnasium te bezitten.
+
+Daar zijn er, die hare stichting willen laten opklimmen tot den
+tijd, toen de Romeinen het land bezet hielden. En de vele romeinsche
+oudheden, die in den omtrek opgegraven zijn, schijnen wel eenigszins
+dit gevoelen te bevestigen. Doch als die vondst iets bewees voor de
+oudheid der plaats, dan moet men ook uit de ontdekking van gallische
+en keltische voorwerpen: munten, wapens, huishoudelijke gereedschappen
+enz. besluiten tot een nog veel ouderen oorsprong.
+
+Ons bestek gedoogt niet over dezen oorsprong in bijzonderheden te
+treden, evenmin om de voornaamste feiten van hare belangwekkende
+geschiedenis in herinnering te brengen. Wij veroorloven ons te dien
+aanzien te verwijzen naar onze Schetsen uit Luxemburg. Ook ten opzichte
+der voornaamste gebouwen, hotels, de plaatselijke industrie enz. zij
+ons vergund dezelfde opmerking te maken.
+
+Een enkel woord slechts over de beide kerken, die de belangstelling
+van den bezoeker bijzonder waard zijn, voegen wij hier nog bij.
+
+De oude, aan St. Lourens gewijd, is niet meer in gebruik. Zij
+staat dicht bij het hotel, van waar men den lagen toren kan
+zien. Afgekeurd omdat zij te klein was geworden, is zij langzamerhand
+geheel vervallen. Het voorportaal dient tot bergplaats van allerlei
+voorwerpen. Het schip is daarvan gescheiden door een deur. Deze is
+afgesloten. De heer Coster, die er naast woont en wien het daar
+gelegen erf toebehoort, haalt voor u evenwel, op uw verzoek, met
+groote bereidwilligheid den sleutel.
+
+Duidelijk zijn de sporen zichtbaar van de ophooging, die de grond,
+met de geheele binnenstad, in 1765 heeft ondergaan. Hoe gedrukt
+is alles!--Geen wonder. Graaft men langs de pilaren, dan kan men
+wel tien voet diep de aarde weghalen, zonder aan de voetstukken
+te komen. De stijl, waarin het gebouwtje werd opgetrokken, is de
+byzantijnsche. De wapens der stad, uit steen gehouwen, waren in den
+muur aan de linkerhand aangebracht. De preekstoel, het hoofdaltaar
+en een zijaltaar, benevens een in den muur gemetselde lijksteen
+van wit marmer, met een zwarten rand omlijst en ter nagedachtenis
+van Dom François Emanuël Goethals, in leven Markies van Diekirch
+opgericht, een paar schilderijen van zeer geringe waarde en eenige erg
+verweerde of geschonden beelden, die ik er herhaaldelijk heb gezien,
+zijn sedert een kleine twintig jaar verdwenen. De lijksteen is in
+het bezit gekomen van den Baron Goethals te Brussel, nazaat van den
+bovengenoemden Markies van Diekirch. De geschilderde ruiten echter
+zijn grootendeels stuk. Wat er goeds was in het gebouw, werd bij de
+stichting der nieuwe kerk medegenomen en daarheen overgebracht.
+
+Die Nieuwe kerk, welke tegenover de _Esplanade_ zich verheft, is
+nog niet lang geleden gesticht. Even als de oude aan St. Lourens
+gewijd, werd zij opgetrokken in 1868 ter plaatse, waar de kapel
+stond van het thans tot school ingerichte en in de dagen der
+Fransche staatsomwenteling opgeheven, ten jare 1671 gestichte
+Franciskanerklooster. Zij wordt bediend door een pastoor-deken en
+drie kapelaans. In romaansch-byzantijnschen stijl, met twee torens
+gebouwd, heeft zij behalve een fraaie, wit marmeren Mater Dolorosa,
+het werk van den beeldhouwer Achterman, niets merkwaardigs.
+
+
+
+IV
+
+
+Mag Diekirch op zichzelf in menig opzicht een belangstellend bezoek
+overwaard geacht worden, nog in hoogere mate is dit het geval, wanneer
+men het kiest tot hoofdverblijf om te voet, per as of per spoor van
+daar uit aantrekkelijke uitstapjes te ondernemen.
+
+In den naasten omtrek reeds kan men, zonder buitengewone vermoeienis
+of krachtsinspanning een aantal aangename wandeltochten maken, die
+een rijke bron van genot opleveren voor hen, wier gemoed waarachtig
+natuurschoon weet te waardeeren. Zij beginnen reeds zoodra men de
+stad verlaat en bieden zich van zelf aan. Uitgezonderd die over
+den Kaleberg, moet men de andere beginnen met eerst een eind den
+weinig belommerden straatweg te volgen. De krachtige, schaduwrijke
+boomen, die hem weleer bezoomden, zijn geruimen tijd geleden door
+het gemeentebestuur omgehouwen en door jeugdig plantsoen vervangen,
+en de voet van het gebergte is bekleed met korenvelden. Eerst hoogerop
+beginnen de bosschen. Daarenboven, tenzij men den straatweg langs de
+Sûre, westwaarts naar Ettelbrück of oostwaarts naar Bettendorf volgt,
+moet men niet tegen een beetje klimmen opzien. Die bergpaden evenwel
+behoeven u niet af te schrikken. Zij zijn in den regel niet steil,
+maar voeren geleidelijk _en zigzag_ naar den top. Wel kan men dien
+in korteren tijd bereiken, doch dan heeft men smalle, sterk-hellende
+laantjes te bestijgen. De moeite wordt echter rijkelijk beloond, als
+men het doel heeft bereikt. Te bejammeren is het--misschien is hierin
+verandering gekomen--dat er nergens banken worden aangetroffen. Die
+ontbreken ten eenenmale. Er blijft geen andere keus over om de
+vermoeide ledematen uit te strekken, dan op het gras aan den zoom van
+het bosch of op een rotsblok. Het gemeentebestuur zal een goed werk
+doen en de vreemdelingen, die de stad bezoeken en wier aantal jaarlijks
+toeneemt, zeer aan zich verplichten door hier en daar eenvoudige,
+uit boomtakken vervaardigde zetels te plaatsen, zooals op den Kaleberg
+reeds is geschied. Evenzoo zullen de wandeltochten nog veraangenaamd
+worden, wanneer in de bosschen betere paden zijn gebaand. Een genoegen
+is het mij thans te kunnen mededeelen, dat in dit opzicht een krachtige
+hand geslagen werd aan eene verbetering van den toestand. De ettelijke
+jaren geleden te Diekirch opgerichte Verschönerungs-verein, door het
+landsbestuur en de stedelijke regeering gesteund, beijvert zich, ook
+met hulp der vrijwillige bijdragen van de ingezetenen, den omtrek te
+verfraaien en de schoonste punten toegankelijk te maken. Aan haar heeft
+men, gelijk ik reeds mededeelde, de zoo aanbevelenswaardige wandeling
+naar den Haart te danken. De aanleg van den reeds hierboven genoemden
+Kaleberg (koude-berg) mag als een proeve van wat zij in staat is tot
+stand te brengen, worden beschouwd.
+
+Voor die wandeling behoeft men de brandende zonnestralen niet te
+trotseeren. Zij begint aan het einde der zoogenaamde Esplanade, die
+naar de Place Guillaume voert. Men slaat daar den zoogenaamden hollen
+weg, _chemin creux_, achter de Bierbrouwerij in, tegen de helling
+van den Seitert, links van den weg naar Stavelot. Onder het toezicht
+en naar de plannen van wijlen den districts-ingenieur Hartmann is
+daar, gedeeltelijk voor rekening van den Staat, gedeeltelijk voor
+die van de Gemeente, in 1880 een groot stuk van de berghelling tot
+een prettig wandeloord gemaakt. Een pad is er in het bosch aangelegd
+van één tot twee meters breedte, langzaam rijzend, nu eens glooiend,
+dan langs trappen uit boomstammen vervaardigd naar boven voerend
+tot op den top van den Seitert. Hier en daar heeft men met veel takt
+openingen gemaakt tusschen het geboomte om een vergezicht te hebben
+op de naburige bergen. Men vindt er ook rustieke banken en zetels,
+zelfs tafels met leunstoelen. Uitnemende plekjes voor dames, om
+daar met haar handwerkje den ochtend door te brengen. Houten bruggen
+geleiden over de door bergstroompjes gegraven ravijnen. Halverwege
+is een in rustieken stijl gebouwde kiosk, die als muziektent moet
+dienen. Daar hebben van tijd tot tijd ook uitvoeringen der stedelijke
+kapel plaats. Het is een uitnemend terrein voor een bal champêtre.
+
+Wil men de wandeling voortzetten en een genotvol uurtje doorbrengen in
+een wezenlijk bosch, waarin pijn en den en spar met hun verfrisschende
+geuren de lucht bezwangeren, dan volgt men het middenpad van den
+Kaleberg, dat uitloopt op een kleine hoogvlakte. Deze steekt men over,
+recht uit, en komt dan binnen weinige minuten in het Friedbusch. Dit
+wordt door verschillende voetpaden doorsneden. Rechts afslaande
+bereikt men de bovengenoemde heirbaan naar Stavelot. Links af, die naar
+Erpeldange of Erpeldingen. Wil men, na den Kaleberg te hebben bezocht,
+dadelijk stadwaarts keeren langs een anderen weg, dan slaat men het
+pad in, dat in linksche richting is aangelegd en om den berg heenloopt,
+en betreedt Diekirch weder langs de Flossbach en den Flossweg.
+
+Van den Herrenberg, op welks top een groote landhoeve, de Schwartzhof
+zich uitstrekt, heeft men een heerlijk gezicht op de stad en het
+gansche dal van de Sûre. Die berg verheft zich aan een hoek van het
+schiereiland, door de Blèze of Blees en de Sûre gevormd, en ligt
+geheel op zich zelf aan de noord- oost- en zuidzijden. Het riviertje,
+dat tusschen groene weiden en met goudgeel graan beladen akkers
+voortkronkelt en dat men over een groote uitgestrektheid met het oog
+volgen kan; het stedeke, dat u zoo vriendelijk toelacht, als noodde het
+u binnen zijne muren terug te keeren; het gebergte aan de overzijde met
+de boschrijke hellingen en de valleien, die de verschillende deelen,
+waaruit het samengesteld is, scheiden; het op een kleinen afstand
+gelegen dorpje Gilsdorf met zijn witte huizen en zijn kerkje, dat zoo
+scherp uitkomt tusschen de populieren, die het omgeven en tegen den
+achtergrond, gevormd door de hoogten van den Grilsdorfer-Ban.... alles
+is even liefelijk en trekt onwederstaanbaar het oog tot zich.
+
+Ook het doorkruisen der kleine valleien tusschen de bergen, die den
+achtergrond vormen van het landschap, waarvan Diekirch het middelpunt
+is: de Herrenberg, de Seitert, de Schützenberg en de Goldknap,
+verschaft een groot genot, niet minder dan het dwalen langs hun
+flanken en over hun toppen.
+
+
+
+Het verblijf te Diekirch wordt aanmerkelijk veraangenaamd, wanneer
+men goed ter been is. Men kan dan te voet allerlei uitstapjes doen en
+op de schoonste punten zoolang men wil vertoeven, terwijl men, in een
+rijtuig gezeten, door het rijzen of dalen van den weg gedwongen wordt
+steeds voort te gaan. Trouwens, de afstanden zijn niet groot. Een
+gemak is het daarenboven, dat men dezen per kilometer op steenen
+palen langs de straatwegen aangeduid vindt, terwijl op de kruispunten
+der heirbanen overal wegwijzers zijn opgericht. Men weet dus altoos
+of men de goede richting volgt. Ook heeft men geen vergissingen of
+teleurstellingen te duchten en blijft gevrijwaard voor de onaangename
+ervaring, welke men zoo vaak ten onzent op het platteland ontmoet,
+wanneer men hoort spreken van "een goed kwartiertje", terwijl men
+soms een uur heeft af te leggen.
+
+
+
+Een alleraangenaamste wandeling vindt men aan de overzijde der rivier
+langs de Sasselbach, beek der Saksen, die, na een uitgestrektheid van
+zes à zeven kilometers te hebben doorloopen, zich tusschen Gilsdorf
+en Diekirch in de Sûre stort. Volgt men stroomopwaarts de smalle
+vallei waarin zij zich voortspoedt, dan komt men eindelijk in de
+nabijheid van een meelfabriek en brandewijnstokerij, verscholen in de
+diepte aan den straatweg naar La Rochette tusschen weelderig groen,
+waaruit het geklik-klak van het molenrad u tegenklinkt. Een landhoeve
+is er aan verbonden. Uitgestrekte korenakkers en aardappelenvelden
+strekken zich aan de andere zijde uit. Nijverheid, landbouw en
+veeteelt te gader hebben daar hun zetel opgeslagen. De inrichting,
+Moulin-Tschiderer geheeten, is een bezoek overwaard. Met welgevallen
+zal men de zware ossen en stevige schapen aanschouwen, die men hier
+fokt om ze later ter markt te brengen of uit te voeren naar België en
+Duitschland. De melk der koeien wordt in de stad uitgevent. De afval
+der fabriek dient tot voedsel voor het vee. Niets gaat verloren,
+terwijl de grondstoffen in de nabijheid worden verbouwd.
+
+Dicht bij die fabriek, vormt de Sasselbach drie watervalletjes,
+als ten minste de droogte des zomers niet te lang heeft
+aangehouden. Onwillekeurig wordt men daar uitgelokt zich in de schaduw
+van het zwaar geboomte aan den oever neêr te vlijen en, luisterende
+naar het geklots en gekletter der schuimende golven, zich in zoete
+mijmeringen te verdiepen. Van hier keert men naar Diekirch langs den
+straatweg terug. De geheele wandeling duurt een anderhalf uur. Men kan
+die ook ondernemen van Gilsdorf over Folkingen, dat een oud kasteel
+bezit, thans in een pachthoeve hervormd. Op een half uur afstand ten
+zuidoosten van dit dorp, in het bosch tusschen Medernach en Stegen,
+ontspringt de Sasselbach.
+
+Wat Diekirch als hoofdverblijf bovenal aanbeveelt, is dat het
+door zijne ligging beter dan eenige stad van het groothertogdom
+geschikt blijkt voor langere uitstapjes, per spoortrein of rijtuig te
+maken. Een volledig programma wordt u daarvoor aangeboden en is ook
+in een aanhangsel achter mijn Schetsen opgenomen. Naar gelang van den
+tijd, waarover gij te beschikken hebt, kan dit worden ingekrompen
+of uitgebreid: in noordelijke richting naar Vianden, Clairvaux,
+Bourscheid, Wiltz, Esch-le-Trou; oostelijk naar Beaufort, Echternach,
+het Müllerthal; zuidwaarts naar La Rochette, Meysemburg, Mersch en
+haar omtrek, de vallei der Alzette en de hoofdstad. In de stad zijn
+uitnemende rijtuigen verkrijgbaar: landauers, omnibussen, victoria's,
+breaks, chars-à-bancs, open en gesloten. Bij heele of halve dagen en
+naar het aantal paarden, dat men noodig heeft, worden de prijzen van
+een rijtoer berekend. Een wagen met twee paarden kost voor een geheelen
+dag 20 fr., voor een halven 12 fr.; met één paard 7.50 fr. voor een
+halven en 12 fr. voor een geheelen dag. Toch kan de toestand van den
+weg wel eens een verhooging van den prijs noodzakelijk maken.
+
+
+
+V
+
+
+Onder de uitstapjes, die bij een eerste, zelfs kort verblijf te
+Diekirch worden aanbevolen, behoort dat aan de ruïnen van Bourscheid,
+anderhalve kilometer van het dorp van dien naam gelegen op den top van
+een hoogen berg, wiens voet door de Sûre wordt gekust en waaronder
+men bij Michelau in een langen tunnel voortspoort. Ik wees reeds
+in mijn inleiding op de stoute en verheven tooneelen, die de oevers
+der Boven-Sûre aanbiedt, eer zij bij Ettelbrück de Alzette in haren
+schoot opneemt.
+
+Die ruïnen, een der schoonste proeven van militaire architektuur uit
+de middeleeuwen, zijn de overblijfselen van een kasteel, dat aan het
+gevaar ontkwam van, als zoovele andere burchten door een Fransch leger
+onder den maarschalk de Boufflers, die als een geesel het hertogdom
+doortrok, te worden verwoest, toen het bij de eerste opeisching
+zich haastte zijn poorten te openen. Een eeuw later werd het door
+de Fransche republikeinen geplunderd en ontmanteld. Langzamerhand in
+een bouwval herschapen, tot staatseigendom verklaard en ten verkoop
+aangeslagen, kwam het in het bezit der familie Vannérus. Was de
+burcht voorheen de trots van den ganschen omtrek, thans wekt de
+verhevenheid der ruïne, die de vallei bestrijkt en van verre den blik
+onweêrstaanbaar tot zich trekt, de bewondering van den toerist. Te
+midden eener indrukwekkende en woeste natuur is zij als neêrgeworpen
+op een soort van voorgebergte, dat, vierhonderd meters hoog, aan
+drie zijden door de wateren der zich er omheen kronkelende Sûre
+wordt omspoeld. Die dubbele rij wallen, kolossale torens, gescheurde
+muren en steenklompen, waarheen een steil pad u voert, geven een hoog
+denkbeeld van de macht der voormalige bewoners, die van de 9de tot
+de 13de eeuw een groote rol speelden in het gewest. In de 16de eeuw
+stierf hun huis uit en kwam de baronnie aan de Heeren van Metternich,
+die het tot aan de fransche revolutie behielden. De laatste baron
+verliet toen het land en liet zijn bezittingen in den steek, die dan
+ook verbeurd werden verklaard.
+
+Op verschillende wijzen kan men den bouwval bereiken. Ten eerste per
+spoortrein van Diekirch en verder langs de lijn Ettelbrück-Pepinster
+tot de eerste halt, Michelau, het dorpje, dat zich langs de Sûre aan
+den voet van een hooge heuvelenrij, met zijn vriendelijke landouwen,
+boomgaarden en tuinen uitstrekt. Daar gaat men de rivier over en
+bestijgt den berg, wiens beklimming een 25-tal minuten duurt, om hem
+iets verder, tegenover het dorpje Goebelsmühle, af te dalen en van daar
+per spoor terug keeren. Doch ik geloof niet dat de tocht, op die wijze
+gemaakt, al het genot oplevert, 't welk men smaken kan. Klimmen blijft
+altoos vermoeiend, en men is te veel aan den tijd gebonden. Daarenboven
+mist men de heerlijke gezichten, die men heeft als men over Ettelbrück,
+Warcke en Buerden per as zich er heen begeeft, om dan aan de zijde van
+Michelau af te dalen en verder den straatweg naar Diekirch te volgen.
+
+Op die wijze begaf ook ik mij de eerste maal daarheen.
+
+
+
+Wij sloegen te Ettelbrück rechtsaf eene zijstraat in, die
+langzamerhand rees, reden het reeds veel hooger gelegen dorp Warcke
+door, en stegen steeds tusschen graanvelden, afgewisseld door
+hellingen, met kort eikenhout beplant. Merkwaardig was het verschil
+tusschen de natuur aan gindsche zijde van het dal, dat wij hadden
+doorgereden, en die welke ons omringde. Wij waren op de grens van
+het barre Oesling. Welk een tegenstelling tusschen de dorheid en de
+schraalheid van den rotsachtigen bodem ginds, en de weelderigheid
+beneden! Daar onvruchtbaarheid en grauwe steenklompen, hier rijkdom
+en verscheidenheid van voortbrengselen van den grond. Hoe hooger
+wij stegen, des te meer begon ook onze omgeving het karakter van
+het Oesling te vertoonen. Het loofhout verdween weldra. Enkele
+dennen vertoonden zich nog. Alleen heidebloempjes of boekweit
+zagen wij den bergrug tooien. Het was spoedig gedaan met allen
+plantengroei. Geen heester, geen kruidje, geen bloem kon ons oog
+meer ontdekken. Het rijtuig hadden wij wegens het sterke stijgen van
+den weg verlaten. Eindelijk bereikten wij eene hoogvlakte. Overal,
+in alle richtingen, aanschouwden wij nieuwe bergen, wier omtrekken
+minder scherp werden en wier tinten ineensmolten. Achter ons, in het
+verschiet, de hoogten tegenover Diekirch. Eenige meters beneden ons,
+aan onze rechterhand, verhief zich de spits van een dorpskerkje. Het
+was de toren van Buerden.
+
+Treffend schoon is vooral het panorama, u even voorbij Buerden
+aangeboden, wanneer gij de bergvlakte, waarop het dorp ligt, bereikt.
+Bij het zwenken van den weg ziet gij de ruime bergkloof liggen,
+terwijl aan de andere zijde de gemeente Heiderscheid in de diepte
+zich schijnt te willen verbergen, en een kerktoren en eenige huizen,
+die van het dorp Welscheid, zich op grooten afstand tegen den horizon
+scherp afteekenen.
+
+Wij reden verder door, steeds klimmende. Na in het dorp wat te hebben
+gepleisterd, daalden wij gedurende een kwartier ongeveer, naar een
+lager gelegen bergtop af, en bezochten de ruïnen. Aan de zijde van
+Michelau verlieten wij den bouwval. Wij bleven steeds dalen. De weg
+levert wel eenige bezwaren op.
+
+Het pad is langs die zijde in den berg, den hoogsten van het geheele
+groothertogdom, zigzagsgewijze uitgehouwen. De helling is steil. Men
+ziet dus altoos aan zijn linker- of rechterzijde het naar beneden
+voerende, als een breed lint zich slingerende pad. Het gezicht van
+dien gapenden afgrond is voor velen ijzingwekkend. Een zijsprong van
+een der paarden.... en gij loopt gevaar naar beneden te tuimelen en
+in de rivier terecht te komen.
+
+Nochtans is die angst overdreven, gelijk ik uit eigen ervaring kan
+getuigen. Al zit men niet volkomen op zijn gemak, toch moet men uit
+vrees voor een beetje ongerustheid niet het heerlijke schouwspel
+prijs geven, dat de rit naar Bourscheid over Ettelbrück schenkt. De
+paarden zijn aan dien tocht gewoon. En nooit of nimmer heeft men
+van een ongeluk gehoord, een toerist overkomen. Trouwens, men kan
+denzelfden weg, waarlangs men gekomen is, terug nemen.
+
+
+
+Eene zeer loonende rijtoer is ook naar La Rochette of Fels.
+
+Bij de brug, die de beide oevers der Sûre verbindt, aan
+de overzijde der rivier, begint een langzaam rijzende breede
+straatweg. Zigzagsgewijze voert deze in zuidelijke richting naar den
+top van den Haart en geleidt verder naar La Rochette. De afstand
+bedraagt twaalf kilometers. Aanvankelijk blijft Diekirch in het
+gezicht, en kan men eenigen tijd den loop van den stroom volgen. Een
+steil voetpad brengt evenwel veel spoediger en in rechte lijn naar
+het punt, waar het Sûredal zich aan uw blik onttrekt. Daar verbreedt
+zich ook de vallei aan uwe linkerhand, en ontwaart gij in de diepte
+de reeds vroeger besproken fabriek, naar den eigenaar _le moulin
+Tschiderer_ geheeten.
+
+Hier begint de weg sterk te rijzen. De paarden kunnen niet dan
+stapvoets voort. Gij nadert allengs het hoogste punt, en snel gaat
+het dan naar beneden. Tot tweemalen toe evenwel moet gij een bergrug
+beklimmen, en staart gij van den top in een eerbiedwaardige diepte
+neder. Vlak tegenover u verrijst dan een andere berg, naar wiens
+spits een sterk hellend, bijna loodrecht pad voert. De bestijging
+daarvan schijnt voor de paarden van het rijtuig bijna een volslagen
+onmogelijkheid. Die wegen zijn evenwel in werkelijkheid veel
+minder steil dan ze op eenigen afstand lijken. Geleidelijk is
+hun glooiing. Hier en daar, bij verbreeding van het dal, waarin
+zij aangelegd zijn en waar het uitzicht ruimer is, geven zij u de
+liefelijkste natuurtooneelen te bewonderen. Maar ook wederom verder,
+als zij u langs dichte bosschen of voorbij rotsachtige, met wild gewas
+beplante hellingen voeren, komen ze u somber en eenzaam voor. De
+rotsen zijn echter hier, evenmin als elders in het groothertogdom,
+geheel onvruchtbaar. Gij ziet ze met graan of met klein laag hout
+begroeid en hooger op met forsche boomen getooid. Hunne toppen alleen
+zijn kaal. Daar vertoont zich de schraalheid van den bodem, die zulk
+een contrast vormt met den rijkdom en de welvaart aan den voet.
+
+Men rijdt het dorp Medernach door, waar eenigen tijd geleden
+een prachtig mozaïek is gevonden, thans in het museum te
+Luxemburg geplaatst, en voortdurend munten en oudheden worden
+opgedolven. Altemaal getuigenissen ter versterking van het vermoeden,
+dat hier een Romeinsche nederzetting is geweest. Eindelijk komt men
+in het dal, waarin het plaatsje aan de Erenz ligt, hier de Erenz
+Blanche of Haute Erenz geheeten, ter onderscheiding van een anderen,
+daarmede evenwijdig loopenden tak, de Erenz Noire. Beide ontspringen
+op den Grünewald en storten zich, gelijk ik reeds vroeger opmerkte,
+in de Sûre, de eerste bij Reisdorf, de tweede bij Grundhof. Tweemaal
+doorsnijdt het riviertje den straatweg, eer deze La Rochette
+bereikt. Nu eens heeft men het links, dan weder rechts. Fraai is vooral
+het laatste gedeelte van den weg. Met ingenomenheid rust het oog aan
+wêerskanten op de bergruggen. 't Is een der meest romantische dalen
+van het zoo schilderachtige land. Het vlek strekt zich als het ware
+in twee verdiepingen aan den voet van den berg uit, aan alle kanten
+ingesloten door torenhooge rotsen in de schilderachtigste vormen
+en groepeeringen. Het marktplein wordt besproeid door de rivier en
+bestreken door de bovenstad en een om zijn uitgestrektheid en hoogte
+indrukwekkend rotsgevaarte, dat achter haar verrijst en aan de noord-
+en westzijde om de steilte zijner wanden ontoegankelijk is. Op den top
+van dat gevaarte, waarnaar het vlek den naam van La Rochette of Fels
+heeft ontvangen, verheffen zich, scherp afstekend tegen het blauwe
+hemelgewelf, de indrukwekkende bouwvallen van een middeleeuwschen
+ridderburcht, te midden en boven allerlei heestergewas en hoog opgaand
+geboomte, dat een schaduwrijk, met lanen doorsneden park vormt. Het
+zijn brokken van torens en muren, met weelderig groen getooid. Ook kan
+men nog de overblijfselen onderscheiden der wallen, die het stedeke,
+na zijne vrijverklaring, tegen elke vijandelijke aanranding moesten
+beschutten.
+
+Op die rotsachtige hoogvlakte, die een door de natuur zelve gebouwde
+forteres gelijkt, is het tusschen de ruïnen stil en eenzaam. Een
+huivering moet, dunkt mij, ieder bevangen, die er bij het vallen van
+den avond ronddoolt.
+
+
+
+De bouwvallen bieden op zich zelve weinig merkwaardigs aan, dat tot
+een bezoek uitlokt. Maar het uitzicht, dat men van daar heeft op de
+omringende heuvelen, het pittoreske plaatsje en het dal, waarvan het
+als het ware het middelpunt vormt, beloont ruimschoots de moeite van
+de zeer lastige beklimming. Deze is echter door de zorgen van den
+plaatselijken Verschönerungs-Verein wat gemakkelijker geworden. Tien
+minuten ongeveer voorbij het marktplein bereikt men het pad, dat
+naar boven voert. Links en rechts van den ingang verheffen zich als
+schildwachten twee rotsblokken, waarin kelders zijn uitgehouwen, de
+eene bestemd voor de bewaring van de schatten van Bacchus, de andere
+voor die van Cambrinus.  Tusschen die reuzen van graniet stijgt men
+langzaam op naar de rotskruin, onder het loof van beuken en dennen,
+terwijl een verkwikkende koelte u te gemoet stroomt. Deze kruin draagt
+den naam van Scheffendelchen en is bekroond met het overschot van
+een voormaligen slottoren, "Verloren kost" geheeten. Hier en daar
+maken trappen de  opklimming lichter. Op  gevaarlijke punten zijn
+hekken geplaatst en daar, waar een  schoon uitzicht zich voordoet,
+banken. In afwachting van de dingen die komen  zullen, wandelt men
+voort. Op de rotsvlakte aangeland, ontwaart men aan zijn voet, in de
+gapende diepte, waarin een stevig ijzeren hek u belet neêr te storten,
+het pad, langs hetwelk men gekomen is. Een heerlijk schouwspel biedt
+de tegen u overliggende ruïne met het schilderachtige landschap,
+dat zij bestrijkt. Op deze wandeling wijst men u ook het punt, waar
+indertijd de veldstukjes geplaatst werden, uit welke het kasteel door
+Boufflers beschoten is geworden.
+
+Over de stad en het geslacht, dat tot de beroemdste van Luxemburg
+behoorde en van wier Heerlijkheid zij de hoofdplaats en het middelpunt
+was, handelde ik in mijn Schetsen.
+
+
+
+VI
+
+
+Wie evenwel slechts een enkelen dag te Diekirch vertoeft, blijve
+niet in gebreke eenige uren af te zonderen voor een bezoek aan het,
+op twaalf kilometers ten N. O. van Diekirch gelegen Vianden.
+
+Het romantische natuurschoon, dat de weg derwaarts oplevert; de
+pittoreske ligging van het stadje; de indrukwekkende bouwvallen, die
+het bestrijken en in uitgestrektheid en schoonheid de ruïnen van de
+Rijnoevers verre overtreffen; de geschiedkundige herinneringen, aan
+dit oord vastgeknoopt, noodigen als om strijd den toerist dien tocht
+te aanvaarden. Voor den Nederlander heeft deze een aantrekkelijkheid
+te meer. Die klassieke plek immers was de bakermat van dien tak der
+Nassau's, die zich in de Nederlanden vestigde, met opoffering van
+goed en bloed ons  vaderland aan het Spaansche dwangjuk zich  hielp
+ontworstelen en, na met eer en roem zich te hebben overdekt, er in
+1815 de koninklijke waardigheid verwierf. Daar droegen de stamhouders
+van ons Oranjehuis, vóór eeuwen reeds, de grafelijke kroon en waren
+zij met souvereine macht bekleed.
+
+Geen landgenoot dan ook "wien Neêrlandsch bloed in de aderen vloeit",
+die deze streek bezoekt en niet in bedevaart zijne schreden richt naar
+den alouden stamburcht, waar het eerst in de Nederlanden de banieren
+van de Nassau's wapperden.
+
+'t Is een heerlijke tocht, dien men meestal met de stoomtram, in
+het Groothertogdom Secundär-Bahne geheeten, onderneemt, of wel, wat
+mij verkieslijker voorkomt, per rijtuig. Men kan echter ook gebruik
+maken van den postwagen, die des morgens van Diekirch vertrekt en
+'s avonds terugkeert. Den afstand per as legt men in anderhalf
+uur af. Wie echter niet opziet tegen een paar uurtjes geleidelijk
+klimmen, moet te voet er heen gaan. Het genot is des te grooter;
+want de weg is vol afwisseling. Men volgt eerst de Sûre, totdat men,
+aan de linkerhand een flinken breeden straatweg bereikt, halverwege
+Bettendorf bij Bleesbrück of de Bleesbrug, waar ook een halt is van de
+stoomtram naar Vianden. Deze heirbaan slaat men in. Zij is bezoomd met
+lindeboomen, hier en daar door sparren, eiken of platanen vervangen.
+
+Spoedig begint gij te stijgen. Slechts langzaam gaat   het voort, maar
+de schoone omgeving doet den tijd kort vallen. Welige landouwen, hooi-
+en bouwland met bosschen op den achtergrond, spreiden zich aan de eene
+zijde uit. Aan de andere verheffen zich berghellingen met hoog hout
+getooid. Een reeks van natuurtooneelen, nu eens liefelijk, dan weder
+stout, boeit uw oog. Maar hooger en hooger rijst de weg, die u voorbij
+de zoo pittoresk tegen de helling gelegen dorpjes Fouhren en Tandel
+voert. In de diepte aanschouwt gij de vallei, waar alles u spreekt
+van vruchtbaarheid en welvaart: die boomgaarden, dat volle koren,
+die nette huisjes. Daarachter, met bosschen omkranste bergtoppen, als
+gesteund, omstrengeld en opgehouden door een gordel van grazige weiden.
+
+Eindelijk komt gij op eene hoogvlakte. En bij het kronkelen van den
+aan weêrskanten met ooftboomen beplanten weg, ziet! daar vertoont zich
+eensklaps op een afstand de iets lager gelegen trotsche ruïne. Welk
+een tooneel! Van welken kant men Vianden nadert, altoos blijft
+dit even indrukwekkend. Gij begint te dalen; doch den bouwval,
+die u zoo dreigend aangrimt, verliest gij geen oogenblik uit het
+gezicht. Onmogelijk het oog er van af te wenden. In snelle vaart
+gaat het echter naar beneden en nadert ge het in een diepe en enge
+bergkloof aan de romantische oevers der Our gelegen stadje, niet veel
+meer dan een op elkander gedrongen groep huizen.
+
+Boven de stad, op een steile, ongeveer 150 meters hooge rots, wier
+voet door de zacht kabbelende golfjes der Our gekust wordt, ontdekt
+gij thans weer de voor een oogenblik aan uw gezicht onttrokken
+overblijfselen van den burcht, die eens den machtigen graven van
+Vianden tot residentie verstrekte. 't Is of die overblijfselen u
+toeroepen, dat hun voormalige bewoners, die, vermaagschapt aan de
+eerste vorstenhuizen in Europa, langen tijd geen ander gezag boven zich
+erkenden dan dat des Duitschen keizers en door de sires van Bettendorf,
+Brandenburg, Clervaux, Esch, Erpeldange, Meysemburg en anderen als
+leenheer gehuldigd werden, dat zij niet verdacht wilden worden van iets
+gemeen te hebben met wie daar beneden hunne tenten hadden opgeslagen
+in de nederige woningen, rondom hun slot gegroepeerd! Toch zou men
+zich bedriegen, als men dit geloofde. De graven van Vianden hadden
+hun onderzaten lief en lieten niets onbeproefd om het welzijn van
+dezen te bevorderen.
+
+
+
+Vianden maakt den indruk van vervallen grootheid, hoe kwistig ook de
+natuur hier hare bekoorlijkheden tentoonspreidt. Wisten de bewoners
+van de stulpen, die zich in de bergkloof om den burcht groepeerden,
+dank zij de vrijgevigheid en genegenheid hunner graven, hun gehucht uit
+te breiden tot eene stad, waar kunst en wetenschap beoefend werden en
+het fabriekswezen bloeide,--alles herinnert u dat die schoone dagen
+voorbij zijn. Zij, die eens de hoofdstad was van een graafschap, de
+zetel van een schitterend hof, is thans niets meer dan een eenvoudige
+gemeente van omstreeks 1500 zielen. De nijverheid en handel, die er
+vroeger welig tierden, kwijnen sinds lang. Eenige welvaart wordt er
+nog verspreid door het bezoek van vreemdelingen. Want schilders,
+dichters en oudheidkundigen, zoowel als de bewonderaars eener
+romantische natuur, worden als om strijd erheen getrokken, terwijl
+zij, die niet zoozeer voedsel voor hun hoofd of hart als wel een
+aangename ontspanning zoeken, in de vischvangst en de jacht hiertoe
+ruimschoots gelegenheid vinden. Voor de geschiedenis der stad en een
+nadere kennismaking met haar en hare prachtige omstreken, verwijzen
+we naar onze Schetsen uit Luxemburg.
+
+
+
+De overblijfselen van den alouden burcht, wiens kapel door de zorgen
+des toenmaligen Stedehouders van den Koning-groothertog Willem III,
+Prins Hendrik der Nederlanden in haar indrukwekkenden oorspronkelijken
+stijl hersteld werd, zijn thans het eigendom van den regeerenden
+Groothertog, wiens Vader ze met de vele andere domeinen van wijlen
+koning Willem III, van diens hooge Erven aankocht--die overblijfselen
+zijn een der schoonste monumenten uit de middeleeuwen, voor den
+oudheidkundige inzonderheid in de hoogste mate belangwekkend. Ten
+dage zijner grootheid was de burcht, na Luxemburg, de sterkste vesting
+van het hertogdom en misschien van al de zuidelijke Nederlanden. Zijn
+stichting klimt op tot de negende of tiende eeuw; uit dien tijd zijn
+dan ook de bouwvallen afkomstig. Een breede weg, die allengs overgaat
+in een hobbelig pad, leidt uit het noordelijk gedeelte der stad
+daarheen. Een driedubbele rij ringmuren bevestigde het eigenlijke
+kasteel. Een diepe, thans gedempte gracht verleende daarheên den
+toegang door middel van een ophaalbrug, wier plaats thans is ingenomen
+door een rijzend pad. Aan de eene zijde sloten die muren zich tegen
+de stad aan; aan de andere strekten zij zich uit tot de loodrechte,
+schier ongenaakbare rots, waarop het slot zich verhief. Van dat
+oude slot zijn de bouwvallen, die men ziet, het overschot. Langs
+den eersten ringmuur, waarachter men, ter plaatse waar vroeger
+de hoofdpoort was, de ruïne betreedt, en uit wiens schietgaten
+men tal van schoone panorama's aanschouwt, bereikt men een klein,
+in gothischen stijl opgetrokken gebouwtje, waar de toerist zijne
+handteekening in het daarvoor bestemde boek zet. Naar het aantal
+namen te oordeelen, is het bezoek zeer druk. Naast dit gebouwtje
+ligt de woning van den bewaarder, wiens vrouw of kind u op uw tocht
+vergezelt. In hun volksdialect beproeven zij al wat uwe aandacht wekt,
+te verklaren. Dit was mij hinderlijk. Zoo gaarne had ik daar alleen
+rond gedoold, mij aan mijne gepeinzen overgevende en luisterende
+naar de stemmen, die uit de eerbiedwaardige steenklompen tot mij
+kwamen. Dit geleide is echter noodig om u te beletten te verdwalen,
+of te verhoeden dat gij u op gevaarlijke punten zoudt begeven.
+
+Wel bood het geheel een tooneel van verwoesting aan, dat mij het hart
+met diepen weemoed vervulde. Wat spraken die ingevallen torens, brokken
+muur, vermolmde balken van een onherstelbaar verloren grootheid! Doch
+niet veel inspanning kostte het, mij eenigszins voor te stellen hoe het
+kasteel in de dagen van zijn glorievol verleden was ingericht, met zijn
+voor- en binnenhof en het buitenhof, waar het lagere dienstpersoneel
+woonde. Phantastisch zag ik het door mijne geschiedkundige verbeelding
+verlicht. De gleuven in het muurwerk wijzen nog de scheidingen
+der verschillende verdiepingen aan. De gemetselde zitbanken aan de
+voormalige kruisramen toonen de plaats, waar men koutende samen zat,
+met het uitzicht op het heerlijke landschap, dat den burcht aan alle
+zijden omgaf. En in mijne gedachte zag ik het bevolkt door zijne
+doorluchtige bewoners. De ridderzaal, de vestibule met hare pilaren
+en kapiteelen, de gevangenissen, de kelders en sombere gewelven,
+de oubliëtte, de steenen kogels of ballen, die blijkbaar eens voor de
+lepels der blijden, het middeleeuwsch geschut, bestemd waren en hier en
+daar verspreid lagen, dit alles tooverde mij het grijs verleden voor
+den geest. Bovenal deed dit de zoo heerlijk herstelde kapel, waarvan
+het middelste gedeelte niet bevloerd is, maar een, door een steenen
+balustrade omgeven cirkelvormige opening aanbiedt. Hierdoor konden,
+volgens de overlevering, de gevangenen, die daar onder in den kerker
+zuchtten, de mis bijwonen, en waren zij dus door 's graven goedheid
+niet van den troost van hun godsdienst verstoken.
+
+Door huwelijk in 1407 aan de Nassau's vervallen, bleef het graafschap
+aan dit doorluchtige huis behooren, ook nadat Reinier van Nassau,
+die zijn vader Hendrik IV in het graafschap Vianden en al de
+overige nederlandsche domeinen opvolgde, van Philibert, zijn oom
+van moederszijde, het prinsdom Oranje erfde. Van dezen Reinier,
+den eersten prins uit het huis Oranje-Nassau, was de groote Vader
+des vaderlands, de onsterfelijke Willem de Zwijger, de volle neef en
+erfgenaam. Beiden hadden denzelfden grootvader, Johan V van Nassau.
+
+Zoo kwam Vianden aan het Vorstenhuis, dat drie eeuwen lang met
+Nederland lief en leed getrouwelijk deelde en zich onvergankelijke
+aanspraak verworven heeft op de dankbaarheid van ons volk. En al
+werden ook de meeste der 52 dorpen en andere domeinen, waaruit
+het graafschap eertijds bestond, in 1815 door het Weener-congres
+aan Pruisen geschonken, het oude stamslot verbleef in eigendom den
+nazaten van hen, die er vroeger resideerden. "Daarom ook beschouwt
+de Luxemburger dien stamburg als een der meest klassieke plekken van
+zijn schilderachtige landouwen, en met trots wijst hij er op, dat het
+huis der Nassau's vóór meer dan vijfdehalve eeuw in zijn vaderland
+het bewind voerde over een uitgestrekte landstreek en daar zegen en
+voorspoed verspreidde" [4].
+
+
+
+Wie daartoe eenigszins de gelegenheid heeft, mag niet verzuimen ook
+de hoofdstad te bezoeken.
+
+Van Ettelbrück loopt de spoorbaan der maatschappij
+Guillaume-Luxembourg, die, gelijk wij reeds opmerkten te Trois-Vierges
+haar uitgangspunt heeft, door de uiterst vruchtbare en poëtische
+vallei der steeds kronkelende Alzette. Nauwelijks heeft men het laatste
+station bij het bloeiend fabrieksplaatsje Eich verlaten, of men ziet
+het voormalige "Gibraltar van het noorden", zooals het vroeger als
+een schier onneembare vesting beschouwde Luxemburg genoemd werd,
+verrijzen. Hoe dichter men de stad nadert, tot wier ontmanteling
+in 1867, na den Pruisisch-Oostenrijkschen oorlog van 1866, en haar
+opheffing als bondsvesting van den Duitschen Bond door het congres
+van Londen werd besloten, des te meer vernauwt zich het dal, des
+te hooger en indrukwekkender worden de rotsen, die in natuurlijke
+verdedigingswerken werden herschapen. Gedurende drie eeuwen arbeidden
+daaraan achtereenvolgens Luxemburgers, en na hen de volken, in wier
+bezit de stad kwam: Spanjaarden, Oostenrijkers, Franschen en ook
+Nederlanders, nadat bet groothertogdom in 1815 aan Koning Willem I
+was afgestaan, en het laatst, sedert 1839, de Duitsche Bond, waarin
+het was opgenomen.
+
+Nog in den trein gezeten, heeft men reeds gelegenheid zich een
+denkbeeld te vormen van de sterkte, welke de muren vroeger hadden,
+en die het bezit der vesting uit een strategisch oogpunt voor meer
+dan ééne mogendheid zoo begeerlijk maakte, en haar door andere deed
+misgunnen. Eerst aanschouwt men aan zijne rechterhand in het hart der
+vallei, eene der drie beneden- of voorsteden, die aan den voet der
+rots, waarop de bovenstad zich uitstrekt, gelegen, aan het geheel
+zulk een schilderachtig aanzien geven. 't Is Pfaffenthal met zijne
+dicht opeengedrongen huizen, zijne voormalige, thans tot fabrieken
+ingerichte of voor den openbaren dienst bestemde kazernes, die voorheen
+een deel van het Pruisische bezettingsleger herbergden.
+
+Daarachter, aan de overzijde van het dal, de veelkleurig getinte
+reuzen van graniet, als met guirlandes van groen getooid door de
+afhangende twijgen van het heestergewas en van de slingerplanten,
+die in hun spleten zoo welig tieren.
+
+En op hun top, in al hare bekoorlijkheid opdoemend, de bovenstad met
+hare kerkspitsen en oude gevels, met hare sierlijke terrassen en op
+de fundamenten der gesloopte bolwerken verrezen nieuwe landhuizen,
+benevens het schilderachtige park. Iets lager de fraai aangelegde
+Boulevard de Ceinture, zich als een gordel halverwege de rotsen,
+om haar heen slingerend. Beiden, Park en Boulevard, scheppingen der
+laatste jaren, tot stand gekomen op het bezielend initiatief van
+den minister Paul Eyschen en aangelegd volgens de plannen, door een
+Parijschen architecte-paysagiste, den heer André, ontworpen.
+
+Doch eer men nog Pfaffenthal geheel voorbij is, ontwaart men aan
+zijne linkerhand in de diepte, de lachende tuinen van Clausen, de
+tweede voorstad. Met haar in eene lijst van groen gevat kerkje en hare
+vriendelijke vallei, en met den achtergrond van indrukwekkende rotsen,
+hier en daar met laag geboomte getooid, vormt zij een allerbevalligst
+geheel.
+
+Aan de grens van Pfaffenthal, en dit scheidende van de derde
+benedenstad, Grund, wekt een trotsche, over de vallei geslagen
+uit de bovenstad naar Clausen voerende boogbrug, de Schlossbrücke
+geheeten, de aandacht vooral door den poëtischen bouwval, die zich
+er midden op verheft: het overschot van een verdedigingswerk, Le
+Bouc, de Bok, geheeten. Dit is het eenige brokstuk dat nog bestaat
+van den Lützelburg, kleine Burcht, die zijn naam aan de thans zoo
+bloeiende stad heeft geschonken, en waarvan de grondslagen aan den
+oever der Alzette, op een rotsachtig, door dien stroom omkronkeld
+schiereiland, ter plaatse waar de Pétruse [5] zich in haar stort,
+in de 10e eeuw gelegd zijn door den toenmaligen graaf der Ardennen
+Siegfried. Deze koos het kasteel tot residentie. Later is dit in
+een geducht verdedigingswerk herschapen. Als gedenkteeken aan een
+roemrijk verleden wordt die bouwval onderhouden. De kazematten
+daaronder kunnen bezichtigd worden. Uit hun schietgaten heeft men
+heerlijke vergezichten te bewonderen.
+
+Doch nauwelijks heeft men den tijd gehad even den blik te laten waren
+over dien verwonderlijk romantischen Grund met zijn doolhof van enge
+straten, kronkelende, glooiende steegjes en onregelmatig verspreide
+huizen, welke zich zoo schilderachtig weêrspiegelen in de door de
+wateren der Petrusbeek gezwollen Alzette, of het landschap wordt
+eensklaps aan uw oog onttrokken door een bocht, die de spoorwegbaan
+beschrijft. En aan weêrskanten aanschouwt men slechts wanden van
+graniet, tusschen welke de trein al ratelend doorloopt, tot men een
+paar minuten later het station bereikt.
+
+
+
+Hier wachten thans den reiziger, behalve de omnibussen der hotels, een
+paar tramwagens, die hem langs een reusachtige viadukt, geslagen over
+de Pétrusse, naar een nieuw aangelegde, met vele winkels bezette straat
+voeren. Aan haar uiteinde, ter plaatse waar men de stad betreedt,
+verheft zich de Caserne du St. Esprit, Deze is in gebruik bij de
+gewapende macht, die, volgens het besluit der Londensche conferentie
+van 1867, waarbij ook de onafhankelijkheid en onzijdigheid van het
+Groothertogdom door de gezamenlijke groote mogendheden gewaarborgd
+werd, niet sterker mag zijn dan voor de handhaving der binnenlandsche
+rust en orde noodzakelijk wordt geacht. Laat men van die prachtige
+viadukt den blik gaan rechtsaf, over den omtrek, den Boulevard de
+ceinture en de beneden-steden met de haar doorkronkelende Petrusbeek
+en Alzette, dan aanschouwt men een panorama, dat zich onwischbaar in
+het geheugen prent.
+
+Achter zich, in de verte, aanschouwt men de over eerstgenoemd stroompje
+geslagen Adolfsbrug, aldus genoemd naar den vorigen Groothertog. Het
+is een allermerkwaardigst massief bouwwerk, den 24 Juli 1903 voltooid:
+een brug, die met een enkelen boog, breeder dan die van welke andere
+brug ook ter wereld, het geheele dal overspant en daar de oevers
+verbindt ten behoeve van den spoorweg naar Echternach, waarvan het
+station paalt aan het Centraalstation.
+
+De geheele omgeving maakt een gansch eigenaardigen, stouten
+indruk. Weinig steden kunnen in dit opzicht op één lijn met Luxemburg
+gesteld worden. Een woeste natuur heeft zich hier gehuwd aan de
+kunst. Grootsche en toch liefelijke tooneelen verrijzen er voor den
+blik. Eene prachtige en onvergetelijke wandeling vooral kan men maken,
+als men te voet of per rijtuig over de viadukt langs de genoemde
+kazerne, en dan over den Breitenweg naar de brug van het kasteel gaat
+en van daar in Pfaffenthal afdaalt en zoo naar den Boulevard of La
+Place du Théâtre zich begeeft. Hier en daar wijzen bakens de hoogten
+aan, tot welke vroeger de vestingwerken reikten, en vervullen u met
+verbazing over den reuzenarbeid, die vereischt werd om ze te slechten.
+
+
+
+Met een verwijzing naar mijne Schetsen uit Luxemburg meen ik ter
+toelichting der hier opgenomen. Gezichten uit de schilderachtige
+hoofdstad te kunnen volstaan. Ik wijdde daar aan hare merkwaardigheden
+en geschiedenis, aan hare instellingen op het gebied van onderwijs,
+wetenschap en kunst een afzonderlijk hoofdstuk. Doch daarin kon ik
+toen, evenmin als van de Adolfsbrug nog melding maken van het monument
+op de Place d'Armes, pas een paar jaar geleden verrezen ter eere der
+nationale dichters Dicks (schuilnaam van Edm. de la Fontaine) en Michel
+Lentz, die ik beiden nog het voorrecht heb gehad persoonlijk te kennen.
+
+Wat den welwillenden lezer in de bovenstaande bladen werd medegedeeld
+of onder de oogen gebracht, zal,--mag ik met een herhaling van dien
+wensch besluiten?--bij hem het verlangen wekken om eens, mocht hij
+daartoe de gelegenheid krijgen, in dit kleine maar in vele opzichten
+zoo merkwaardig landje een poosje de versterkende berglucht te gaan
+inademen en tevens hoofd en hart te verfrisschen door de kennismaking
+met wat het op velerlei gebied voor merkwaardigs oplevert. Hij zal
+daarvan geen berouw hebben!
+
+
+
+
+
+AANTEEKENINGEN
+
+
+[1] Deze photografieën werden bij het ten vorige jaren gehouden
+photografisch concours van _De Aarde en haar Volken_ met den vierden
+prijs bekroond.
+
+[2] Revue des deux mondes, Année 1878 no 21, p. 227.
+
+[3] M. A. Perk. Schetsen uit Luxemburg. Derde, herziene en vermeerderde
+druk, met een schetskaart van het groothertogdom en een wandelkaart
+van Diekirch en omstreken. Haarlem 1892.
+
+[4] Witkamp in zijne belangrijke studie: De Nassau's en hun oudste
+burg in de Nederlanden (1874).
+
+[5] Petrussa of Petressa, aldus geheeten naar den rotsachtigen bodem,
+over welken zij zich een weg baant.
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of In Luxemburg's Gutland, by M. A. Perk
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN LUXEMBURG'S GUTLAND ***
+
+***** This file should be named 18319-8.txt or 18319-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/3/1/18319/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/20060505-18319-8.txt~ b/old/20060505-18319-8.txt~
new file mode 100644
index 0000000..04c83dd
--- /dev/null
+++ b/old/20060505-18319-8.txt~
@@ -0,0 +1,1581 @@
+The Project Gutenberg EBook of In Luxemburg's Gutland, by M. A. Perk
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: In Luxemburg's Gutland
+       De Aarde en haar Volken, 1907
+
+Author: M. A. Perk
+
+Release Date: May 5, 2006 [EBook #18319]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN LUXEMBURG'S GUTLAND ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+                    In Luxemburg's Gutland.
+
+                        Door M. A. Perk.
+
+     Met photographieën van den heer _Walter Knapp_ Jr. [1]
+
+
+"Les grands états auraient tort de mépriser les avertissements qu'ils
+reçoivent des petits pays: il appartient quelquefois aux petits de
+donner de grands exemples."
+
+Geen land ter wereld ongetwijfeld waarop men met meer recht dit
+zoo juiste woord van den Franschen schrijver G. Valbert [2] mag
+toepassen dan op het groothertogdom Luxemburg, welks zoo verlichte
+regeering al den tijd dat zij aan het bewind is,--en dat is al heel
+wat jaren!--zoo'n warm hart en open oog toonde te bezitten voor de
+sociale behoeften des volks en de bevordering van diens geestelijk
+en stoffelijk welzijn. En dank zij de krachtige medewerking van de
+Kamer der afgevaardigden, is haar het voorrecht beschoren geweest haar
+streven in dat opzicht met schitterenden uitslag bekroond te zien. Om
+die reden alleen reeds zou het voormalige graafschap der Ardennen
+aanspraak mogen maken op onze hartelijke sympathie en een persoonlijke
+kennismaking overwaard kunnen geacht worden, al is tegenwoordig onder
+den zooveel weidscher naam van Groothertogdom, zijn grondgebied met
+een bevolking van niet meer dan 235,000 zielen, beperkt tot nauwelijks
+het vijfde gedeelte van zijn vroegere oppervlakte, en al moet het
+ook alle staatkundige beteekenis derven.
+
+Het is hier niet de plaats om zijn grootsch verleden in herinnering
+te brengen, noch om zijn economischen toestand, zijn staatswezen
+of staatsinrichtingen, de bronnen van zijn welvaart, de geestelijke
+stroomingen, die er zich vertoonen, of zijn beteekenis op het gebied
+van kunst en wetenschap in het licht te stellen. Ik deed dit trouwens
+reeds elders en kan daarnaar verwijzen. [3]
+
+Maar in niet mindere mate moet, mijns erachtens, dit kleine land
+de belangstelling van de bezoekers wekken door de indrukwekkende
+bouwvallen van middeleeuwsche ridderburchten, die daar vele hoogten
+bekransen, door het rijke en dankbare onderzoekingsveld, dat het
+oudheidkundigen, botanisten en mineralogen aanbiedt, bovenal door
+zijn trotsche wouden van eiken, sparren of beuken, zijn liefelijke
+valleien en de haar bezoomende heuvelruggen, zijn steile rotsgevaarten,
+stoute bergkloven en huiveringwekkende afgronden, zijn kabbelende
+beekjes en snelvlietende rivieren, in één woord zijn afwisselend
+natuurschoon. Dit kan in verhevenheid wedijveren soms met dat van
+Zwitserland, dikwerf met dat van de Saksische Schweiz of den Hartz.
+
+De roep van dat natuurschoon, vroeger slechts bekend hoofdzakelijk
+aan Duitschers en Belgen, drong eindelijk tot ons vaderland door. En
+sedert een veertig jaren ongeveer neemt in Luxemburg het bezoek van
+onze landgenooten gestadig toe.
+
+Verschillende omstandigheden, voor den lezer zonder belang, noopten
+in 1878 ook mij naar het Groothertogdom mijn schreden te richten,
+om daar eenige weken door te brengen.
+
+En het ging mij als zoo velen anderen.
+
+Wie eens het voorrecht heeft gehad met land en volk kennis te maken--en
+ze kennen is ze liefhebben--verzuimt niet licht de gelegenheid tot
+een nieuw bezoek. Herhaaldelijk, bijna jaarlijks kan ik wel zeggen,
+keerde ik er voor korteren of langeren tijd terug, totdat het klimmen
+mijner jaren mij tegen de vermoeienissen, onafscheidelijk van de reis
+en het verblijf in dat Hoogland, deden opzien.
+
+Onvergetelijke dagen bracht ik er door. En een aantal hartelijke en
+blijvende vriendschapsbanden knoopte ik er aan, waarvan, helaas! reeds
+verscheidene door den dood zijn verbroken.
+
+
+
+En hoe dikwijls, wanneer ik ter verfrissching van geest en lichaam er
+met volle teugen de heerlijke stalende berglucht ging inademen en de
+schoone natuur bewonderen, hoe dikwijls zag ik mij verrast door nieuwe
+schoonheden, schoonheden die ik vroeger niet had kunnen aanschouwen
+om de eenvoudige reden, dat zij nog niet toegankelijk waren.
+
+'t Is toch pas sedert ruim een kwart eeuw, dat, vooral op aanstichting
+van den toenmaligen directeur-generaal van Justitie en Openbare
+Werken, die sedert geruimen tijd de hooge waardigheid van Ministre
+d'État et Président du Gouvernement met zooveel eere bekleedt, den
+kunstlievenden en smaakvollen Dr. P. Eyschen, men zich beijvert de
+schilderachtigste, te voren niet gemakkelijk of in het geheel niet
+te genaken punten onder het bereik van ieders blik te brengen of
+toegankelijk te maken. Jaarlijks worden er aanzienlijke sommen, ten
+minste in verhouding tot de geheele staatsbegrooting, besteed om in
+den winter tegen de hellingen paden aan te leggen, hinderpalen uit
+den weg te ruimen, doorgangen in gevaarten van graniet te banen,
+trappen in rotsen uit te houwen, bruggen te slaan over beken
+en stroompjes of bergkloven. Jaarlijks wordt ook een belangrijk
+krediet aan de Kamer aangevraagd ter ondersteuning van plaatselijke
+Verfraaiings-vereenigingen, die in grooten getale verrezen, en ter
+bevordering van het toeristenverkeer. De bedoelingen der regeering zijn
+voor niemand een geheim en verdienen allen lof. Zij wil naar Luxemburg
+de buitenlanders lokken, die anders elders ontspanning van den
+dagelijkschen arbeid en nieuwe krachten daarvoor gaan zoeken. Doch zij
+doet dit niet door sterk-prikkelende vermaken of door, uit een zedelijk
+oogpunt beschouwd, minder aanbevelenswaardige middelen. Herhaaldelijk
+doch vruchteloos kwamen wel met de verleidelijkste aanbiedingen bij de
+Regeering aanvragen in van avonturiers om verlof tot oprichting van een
+speelbank. Deze wil slechts partij trekken van wat het land in kwistige
+mate en rijke verscheidenheid aanbiedt: een merkwaardig natuurschoon.
+
+
+
+En niet onvruchtbaar is haar streven geweest.
+
+Van jaar tot jaar stijgt het aantal bezoekers, ook onder onze
+landgenooten.
+
+Velen dezer meen ik een dienst te hebben bewezen door de uitgave
+van mijne hierboven reeds vermelde Schetsen, waarvan de derde druk
+in 1892 verscheen, vermeerderd met een aanhangsel, aanwijzende de
+voornaamste wandeltochten in de buurt van Diekirch en de uitstapjes,
+van daar in een halven dag en op een geheelen dag te ondernemen.
+
+Moge het mij nu maar door de volgende bladzijden gelukken, bij
+vernieuwing de aandacht te vestigen op dat merkwaardige Hoogland
+en eenige lezers van dit tijdschrift, zoo mogelijk vele, te bewegen
+in den aanstaanden zomer enkele vacantiedagen aan een kennismaking
+daarmede te wijden! Zeker zou ik dan, wat hen betreft, geen ondankbare
+taak op mij hebben genomen, toen ik de uitnoodiging aanvaardde om,
+ter toelichting der Gezichten uit Luxemburg, welke in dit tijdschrift
+zouden worden opgenomen, eenige mededeelingen te voegen. Uiteraard
+moest ik mij wel herhaaldelijk genoopt voelen daarin naar de meer
+uitvoerige beschrijving in mijn bovenvermelde Schetsen te verwijzen.
+
+
+
+II
+
+
+De eerste maal, dat ik het Groothertogdom bezocht, sloeg ik, naar
+aanleiding eener aanbeveling van vrienden, mijn tent op in het stadje
+Diekirch. En nooit heb ik daarvan spijt gehad. Zoo dikwijls ik later
+in het Hoogland terugkeerde, bleef Diekirch mijn hoofdkwartier.
+
+Wel ontken ik niet, dat b.v. de naaste omtrek van Echternach
+veel stouter en schilderachtiger is en rijker aan indrukwekkende
+natuurtafereelen, die hem aanspraak geven op den naam van _Petite
+Suisse Luxembourgeoise_. Maar op grond van mijne ervaring durf ik
+gerust verklaren, dat wie met het geheele land, het noorden zoo
+goed als andere gedeelten, wil kennis maken, niet beter kan doen
+dan te Diekirch zijn intrek nemen, om dit als uitgangspunt voor
+zijn tochtjes te kiezen. Van daar kan men die in alle richtingen
+gemakkelijk maken en, behoudens een enkele uitzondering, op den
+zelfden dag thuiskomen. Dit is met de hoofdstad, Echternach of een
+andere plaats als hoofdverblijf, niet altoos het geval.
+
+
+
+Niet onmogelijk is het, uit het hart van Nederland op één dag den tocht
+naar Diekirch, ook over Brussel en verder over de stad Luxemburg,
+af te leggen. Doch hij is wel wat vermoeiend. Men loopt gevaar,
+als men Namen achter den rug heeft, na zoovele uren sporens, door
+afmatting onvatbaar te worden voor het genot van het natuurschoon,
+dat het verdere gedeelte der reis zoo kwistig aanbiedt. Ook van het
+goede kan men soms te veel krijgen!
+
+Over Luik en Ettelbrück is de afstand korter, de weg nog prachtiger
+en zijn de kosten ook geringer, zoowel wanneer men van Luik met
+de Ourthe-baan tot Rivage, en van daar door het heerlijke dal der
+Amblève de reis maakt, als wanneer men de voorkeur geeft aan de iets
+langere, maar niet minder belangwekkende lijn Luik-Pepinster-Spa-Trois
+Vierges-Luxemburg, door het Vesdre-dal met zijn talrijke kunstwerken,
+die het kronkelen van dat bergstroompje noodig heeft gemaakt, en
+voorts door de valleien van den Hoëgne, den Wayay, en het eerste
+gedeelte van het dal der Amblève. Bij den ingang van dat der Salm,
+aan het station Trois Ponts, waar de Amblève rechts afslaat, om bij
+Rivage in de Ourthe uit te loopen, ontmoeten de in beide richtingen,
+met een tijdsverschil van drie kwartier uur, uit Luik vertrokken
+treinen elkander om te worden aaneengekoppeld en vereenigd verder
+te sporen, tot zij op een kleinen afstand van de grensplaats Gouvy
+het Belgische grondgebied verlaten en door een langen tunnel dat
+van Luxemburg betreden. Bij het eerstvolgende station Trois Vierges
+bereiken zij de vallei der Woltz of Clerf en spoeden straks in die der
+Wiltz zich voort. Te Trois Vierges, ook wel naar het bloeiende dorp in
+zijn nabijheid Ufflingen geheeten, zijn de bureelen der Luxemburgsche
+douane gevestigd of liever die van het Duitsche Tolverbond, waarin
+het Groothertogdom ten jare 1867 is opgenomen.
+
+Van hier tot Ettelbrück heeft men het indrukwekkendste gedeelte van
+de gansche lijn. De spoortrein loopt er door het hart der Ardennen,
+die, gelijk men weet, zich uitstrekken over het Fransche departement
+der Ardennen, de Belgische provinciën Luxemburg, Namen, Luik,
+de noordelijke helft van het Groothertogdom en over de pruisische
+grenzen in de richting van Aken en Keulen. Aschgrauwe rotsgevaarten,
+op elkander gestapeld, verheffen zich aan de eene zijde der baan,
+aan de andere liefelijke beemden met talrijke boomgaarden beplant
+en door snelvlietende stroompjes besproeid. Doch een tunnel brengt u
+telkens eensklaps met donderend geraas aan den anderen kant van den,
+u den weg versperrenden bergrug en doet het tooneel geheel veranderen.
+
+Op vele punten, waar men tusschen de muren van graniet een doorgang
+heeft moeten banen, schijnen de bijna loodrecht zich in de lucht
+verheffende steenen kolossen elkander grimmig te willen naderen,
+om den voorbijratelenden trein in hun omarmingen te verpletteren. De
+langste tunnel, die van Michelau, de voorlaatste dien men doorgaat, is
+bekranst met de trotsche bouwvallen van Bourscheid. Het is of deze van
+verre den bezoeker van het Groothertogdom het dreigend protest in de
+ooren wil donderen van den krijgshaftigen geest der middeleeuwen tegen
+de overweldigingen der vredelievende industrie van de moderne tijden!
+
+Na het dal der Wiltz doorgespoord te hebben, komt men bij Goebelsmühle
+in de vallei der Sûre, in wier wateren genoemd riviertje zich uitstort,
+en die, ontsprongen in de Belgische provincie Luxemburg nabij het
+plaatsje Sûre, waaraan zij waarschijnlijk haar naam dankt, niet ver
+van Martelange als hoofdrivier het Groothertogdom betreedt. Als kostte
+het haar moeite zich tusschen de haar bezoomende rotspartijen een
+weg te banen, doorsnijdt zij het van het westen naar het oosten en
+splitst het in twee zeer ongelijksoortige deelen: het noordelijke,
+_Oesling_ of _Esling_ geheeten, en het zuidelijke _Gutland_, goed
+voor den landbouw namelijk. Van den naam _Oesling_ kan men niet met
+zekerheid de afleiding en beteekenis vaststellen, daar er verschillende
+verklaringen van in omloop zijn. Het is een zeer boschrijk Hoogland,
+dat een verhevenheid bereikt van 552 meter. De valleien, die het
+doorsnijden, zijn diep en schilderachtig en met steile rotsgevaarten
+ommuurd.
+
+Van Michelau bereikt men in weinige minuten Ettelbrück, waar de
+Alzette zich in de Sûre stort en de wateren van deze doet zwellen.
+
+In het Sûredal, dat men, gelijk wij opmerkten, bij Goebelsmühle
+betreedt, wordt het oog aanvankelijk geboeid door soortgelijke
+natuurtafereelen als in de andere dalen: groene, lachende weiden en
+stoute rotspartijen. Deze worden door een paar tunnels en bruggen
+afgewisseld, tot men Ettelbrück nadert en het dal plotseling zich
+ziet verwijden.
+
+Hier, de voornaamste marktplaats der gansche streek, heeft men het
+middelpunt der spoorbanen, die het land in verschillende richtingen
+doorkruisen. Oostwaarts loopt de lijn der Prins-Hendrik-maatschappij,
+voorbij Diekirch en Echternach, altoos de schilderachtige
+oevers der Sûre volgende, tot Wasserbillig, waar zij zich met de
+lijn Guillaume-Luxembourg vereenigt, die, met Trois Vierges als
+uitgangspunt, over Ettelbrück de hoofdstad in een uur bereikt en deze
+met Trier verbindt.
+
+Van Ettelbrück brengt u de trein in een klein kwartier te Diekirch.
+
+
+
+III
+
+
+Toen ik voor het eerst het station Ettelbrück verliet, kon ik een
+gevoel van teleurstelling niet verkroppen. Onze trein scheen zich
+hoe langer zoo meer van het gebergte te verwijderen. Had men mij dan
+verkeerd ingelicht? En zou Diekirch in een vlakte liggen? Dat ware
+ons, mij en mijn gezin, die zoo naar de berglucht snakten, bitter
+tegengevallen. Gelukkig werd onze vrees spoedig beschaamd. Zij week
+allengs naarmate wij onze bestemmingsplaats meer naderden. Een zucht
+van verluchting ontsnapte onze borst, toen wij daar aankwamen en
+ons rekenschap gaven van de ligging der stad. Een gevoel van blijde
+ingenomenheid volgde daarop, toen wij het terras achter ons hotel
+betraden, waarheen de aan het station gereed staande omnibus ons in
+eenige minuten bracht.
+
+Niet licht vergeet ik den indruk, dien ik ontving, toen ik voor
+het eerst van de tweede verdieping uit onze kamer den blik over het
+liefelijke landschap liet waren. Op een kleinen afstand zag ik de Sûre
+zich kronkelen als een breed zilveren lint. Aan den rechteroever op
+eenigen afstand het gebergte, den Ban van Gilsdorf, en een gedeelte
+van den Haart. Tegen hun hellingen bouwland, rijk geschakeerd van tint
+door de verschillende graansoorten, die er op geteeld worden. Aan hun
+voet weiland, door de baan der Prins-Hendrik-Spoorwegmaatschappij of
+door een laan populieren doorsneden. Tot stoffeering een pachthoeve. In
+het verschiet, het aan de Sûre gelegen dorp Gilsdorf.
+
+Links, over de huizen van den straatweg naar Vianden, viel mijn oog
+op den met houtgewas bekleeden rug van den Herrenberg, aan wiens voet
+het stadje zich amphitheatersgewijze uitstrekt. Het geheele landschap
+was door de ondergaande zon zacht getint en ademde een rust, die mij
+weldadig aandeed.
+
+Het in de laatste jaren aanzienlijk vergroote Grand hotel des Ardennes,
+prop. Alexis Heck, waar ik sedert mijn eerste bezoek altoos mijn
+intrek nam, en dat ik--al wil ik niets ten nadeele zeggen der andere
+hotels, die men te Diekirch aantreft--ook om het matige, hoewel altoos
+toch nog hoogere tarief dan in de andere, zoowel als om de goede
+verzorging gaarne aanbeveel, het hotel des Ardennes ligt in een der
+hoofdstraten, een zoogenaamden boulevard, de Rue du Pont. Van voren
+en van achteren heeft het uit schier alle logeerkamers een schoon
+uitzicht. Alleen voor een enkel vertrek op de eerste verdieping,
+aan de straatzijde, wordt dit belemmerd door een in gothischen stijl
+opgetrokken kasteeltje, ongeveer een halve eeuw geleden gebouwd en door
+den eigenaar, den heer Wirtgen, aan zijne geboortestad vermaakt, en na
+diens dood, in Sept. 1889, tot gemeentehuis ingericht. De voormalige
+tuin, tusschen het slot en de straat aangelegd, is tot een soort van
+"Square" hervormd, naar den milden erflater Place Wirtgen gedoopt. Dit
+plekje lokt menigen logé uit, van tijd tot tijd daar te vertoeven. Er
+is veel lommer. Een vijvertje, waarin de waterstraal van een midden
+daaruit opspringende fontein kletterend nederstort, doet daar in de
+warmste dagen van den zomer zekere frischheid heerschen.
+
+Uit de kleine eet- of ontbijtzaal aan de straat komt men van
+achteren op een overdekt terras, dat ook toegang verleent tot de
+groote eetzaal en daaraan grenzende conversatiezalen. Van dit terras
+geleidt een steenen trap naar een fraai aangelegden, met een rijken
+bloemenschat prijkenden tuin, waar ook de jeugd gelegenheid heeft zich
+met verschillende spelen te vermeien. Uit dien tuin geleidt, langs
+den moeshof, een pad naar de rivier, waarin ten gerieve der logé's
+des zomers een badhuisje gemeerd ligt, voorzien van twee vertrekjes,
+één voor heeren en één voor dames.
+
+
+
+Diekirch spreidt zich in de lachende en vruchtbare vallei der Sûre
+uit, aan den voet van den Herrenberg, die, 433 meter hoog boven de
+oppervlakte der zee, zich verheffende, haar tegen de noordenwinden
+beschut.
+
+Twee bruggen verbinden daar de rivieroevers.
+
+Over de eene, geheel van ijzer, loopt de Prins Hendriklijn naar
+Echternach en Wasserbillig. De andere, van een nette ijzeren leuning
+voorzien doch uit steen opgetrokken, is bestemd voor rijtuigen
+en voetgangers en voert hen links langs den oever naar Gilsdorf,
+rechts voorbij een paar landelijke woningen naar een sterk rijzenden
+straatweg, over de bergtoppen van den Hart of Haart naar La Rochette
+of Fels.
+
+Oppervlakkig beschouwd, lijken die beide bruggen met hare zware
+pijlers, evenals de meeste andere, elders over de rivier geslagen,
+wat al te kolossaal. Vooral omdat de Sûre hier zeer ondiep is en
+zelfs vele droge plekken vertoont. Maar het verschijnsel werd mij
+zeer verklaarbaar, toen ik vernam dat na ettelijke regendagen de
+stroom, die in gewone tijden reeds zoo snel vloeit, sterk zwelt en
+in onstuimige vaart zijne wateren voortzweept. Om zijn geweld te
+wederstaan, moeten de bruggen wel bijzonder stevig zijn.
+
+Gedurende een deel des jaars, van November tot Mei, is de rivier
+bevaarbaar. Waarschijnlijk diende zij in de middeleeuwen tusschen
+Diekirch, Echternach en Trier als gemeenschapsweg, tot het vervoer
+van goederen. Een vijftigtal jaren geleden werden er nog vele
+houtvlotten op gezien, die haar afzakten om in Rijn of Moezel bij
+soortgelijke verzamelingen boomstammen, uit het Schwarzwald of de
+Vogeezen afkomstig, te worden aangehecht. Sedert den aanleg van
+den Prins-Hendrik-spoorweg is echter de scheepvaart op de Sûre van
+schier geen de minste beteekenis. Enkele platboomde vaartuigen kan
+men met den stroom laten afdrijven of voortstuwen en moeten dan nog
+vaak over de ondiepten worden gelicht. Een tochtje daarmede bij warm
+zomerweder, ook al stort men bij het stooten op een steenklomp hals
+over kop in het water, een ongeval, waaraan geen het minste gevaar
+verbonden is,--zoo'n tochtje durf ik wel aanbevelen.
+
+Vooral het gedeelte van Reisdorf tot Wasserbillig, inzonderheid in
+de buurt van Echternach, staat in liefelijkheid en pracht volstrekt
+niet achter bij de Rijnoevers.
+
+De niet zeer breede zoom, waarlangs het stoompaard al snuivend en
+dampend u voortsleurt, strekt zich uit aan den voet der bergen. Uit de
+wagens valt de blik op den steilen, kalmen, zachtkens voortkabbelenden
+stroom, en aan de overzijde op de glooiende oevers, beplant met donkere
+groene elzen en esschen, door vruchtboomen en oude eiken afgewisseld,
+waarboven populieren hun kruin fier verheffen. De kronkelingen der
+rivier dragen veel bij tot verhooging der schoonheid van het landschap,
+eene schoonheid, verhoogd vooral door de heerlijke lijnen en kleuren,
+die het oog treffen. Tal van beekjes ontlasten zich aan beide zijden
+in de Sûre.
+
+
+
+Vruchtbaar is het Sûredal en uiterst geschikt voor den landbouw. Het
+rijpende graan ziet men des zomers golven aan den voet en tegen de
+helling der bergen. Trouwens groote rijkdom kenmerkt den bodem van
+het gansche zuidelijk gedeelte, dat dan ook terecht Gutland genoemd
+wordt. Wel droeg Luxemburg tijdens de fransche overheersching den naam
+van _Département des forêts_,--naar de bosschen, die de bergtoppen zoo
+weelderig tooien,--en zal men wellicht daaruit opmaken, dat de grond
+weinig geschikt moet zijn voor den akkerbouw. Men zou zich evenwel
+hierin bedriegen. Met uitzondering van het kale, woeste Oesling,
+ten noordoosten van Diekirch, ontmoet men overal welige landouwen
+en rijke boomgaarden, vruchtbare akkers, mildelijk door beekjes
+besproeide weiden, hier en daar omgeven door schilderachtige, met
+dicht houtgewas beplante rotsen of vriendelijke dalen met lachende
+dorpen en breede straatwegen berg-op, berg-af, waar steeds leven en
+beweging is, het teeken van een goed bevolkte streek.
+
+Ook de hellingen van de bergen in den naasten omtrek van Diekirch
+waren vroeger met bosschen bedekt. Deze zijn gerooid en hebben
+tot aan den voet plaats gemaakt voor bouwland. Hoogerop zijn de
+steenbeddingen zichtbaar, die onder de eerste aardlaag verborgen,
+er dikwijls doorheengluren en hier en daar ontgonnen worden.
+
+Na de hoofdstad bekleedt Diekirch, niettegenstaande haar bevolking
+van nog geen 4000 zielen, een eersten rang onder de Luxemburgsche
+steden. Zij is de hoofdplaats van een der drie distrikten, waarin
+het Groothertogdom verdeeld werd en heeft het voorrecht de zetel te
+zijn van een der twee arrondissements-rechtbanken des lands en van een
+kantongerecht en de standplaats van een distriktcommissaris, en onder
+hare inrichtingen van onderwijs ook een bloeiend gymnasium te bezitten.
+
+Daar zijn er, die hare stichting willen laten opklimmen tot den
+tijd, toen de Romeinen het land bezet hielden. En de vele romeinsche
+oudheden, die in den omtrek opgegraven zijn, schijnen wel eenigszins
+dit gevoelen te bevestigen. Doch als die vondst iets bewees voor de
+oudheid der plaats, dan moet men ook uit de ontdekking van gallische
+en keltische voorwerpen: munten, wapens, huishoudelijke gereedschappen
+enz. besluiten tot een nog veel ouderen oorsprong.
+
+Ons bestek gedoogt niet over dezen oorsprong in bijzonderheden te
+treden, evenmin om de voornaamste feiten van hare belangwekkende
+geschiedenis in herinnering te brengen. Wij veroorloven ons te dien
+aanzien te verwijzen naar onze Schetsen uit Luxemburg. Ook ten opzichte
+der voornaamste gebouwen, hotels, de plaatselijke industrie enz. zij
+ons vergund dezelfde opmerking te maken.
+
+Een enkel woord slechts over de beide kerken, die de belangstelling
+van den bezoeker bijzonder waard zijn, voegen wij hier nog bij.
+
+De oude, aan St. Lourens gewijd, is niet meer in gebruik. Zij
+staat dicht bij het hotel, van waar men den lagen toren kan
+zien. Afgekeurd omdat zij te klein was geworden, is zij langzamerhand
+geheel vervallen. Het voorportaal dient tot bergplaats van allerlei
+voorwerpen. Het schip is daarvan gescheiden door een deur. Deze is
+afgesloten. De heer Coster, die er naast woont en wien het daar
+gelegen erf toebehoort, haalt voor u evenwel, op uw verzoek, met
+groote bereidwilligheid den sleutel.
+
+Duidelijk zijn de sporen zichtbaar van de ophooging, die de grond,
+met de geheele binnenstad, in 1765 heeft ondergaan. Hoe gedrukt
+is alles!--Geen wonder. Graaft men langs de pilaren, dan kan men
+wel tien voet diep de aarde weghalen, zonder aan de voetstukken
+te komen. De stijl, waarin het gebouwtje werd opgetrokken, is de
+byzantijnsche. De wapens der stad, uit steen gehouwen, waren in den
+muur aan de linkerhand aangebracht. De preekstoel, het hoofdaltaar
+en een zijaltaar, benevens een in den muur gemetselde lijksteen
+van wit marmer, met een zwarten rand omlijst en ter nagedachtenis
+van Dom François Emanuël Goethals, in leven Markies van Diekirch
+opgericht, een paar schilderijen van zeer geringe waarde en eenige erg
+verweerde of geschonden beelden, die ik er herhaaldelijk heb gezien,
+zijn sedert een kleine twintig jaar verdwenen. De lijksteen is in
+het bezit gekomen van den Baron Goethals te Brussel, nazaat van den
+bovengenoemden Markies van Diekirch. De geschilderde ruiten echter
+zijn grootendeels stuk. Wat er goeds was in het gebouw, werd bij de
+stichting der nieuwe kerk medegenomen en daarheen overgebracht.
+
+Die Nieuwe kerk, welke tegenover de _Esplanade_ zich verheft, is
+nog niet lang geleden gesticht. Even als de oude aan St. Lourens
+gewijd, werd zij opgetrokken in 1868 ter plaatse, waar de kapel
+stond van het thans tot school ingerichte en in de dagen der
+Fransche staatsomwenteling opgeheven, ten jare 1671 gestichte
+Franciskanerklooster. Zij wordt bediend door een pastoor-deken en
+drie kapelaans. In romaansch-byzantijnschen stijl, met twee torens
+gebouwd, heeft zij behalve een fraaie, wit marmeren Mater Dolorosa,
+het werk van den beeldhouwer Achterman, niets merkwaardigs.
+
+
+
+IV
+
+
+Mag Diekirch op zichzelf in menig opzicht een belangstellend bezoek
+overwaard geacht worden, nog in hoogere mate is dit het geval, wanneer
+men het kiest tot hoofdverblijf om te voet, per as of per spoor van
+daar uit aantrekkelijke uitstapjes te ondernemen.
+
+In den naasten omtrek reeds kan men, zonder buitengewone vermoeienis
+of krachtsinspanning een aantal aangename wandeltochten maken, die
+een rijke bron van genot opleveren voor hen, wier gemoed waarachtig
+natuurschoon weet te waardeeren. Zij beginnen reeds zoodra men de
+stad verlaat en bieden zich van zelf aan. Uitgezonderd die over
+den Kaleberg, moet men de andere beginnen met eerst een eind den
+weinig belommerden straatweg te volgen. De krachtige, schaduwrijke
+boomen, die hem weleer bezoomden, zijn geruimen tijd geleden door
+het gemeentebestuur omgehouwen en door jeugdig plantsoen vervangen,
+en de voet van het gebergte is bekleed met korenvelden. Eerst hoogerop
+beginnen de bosschen. Daarenboven, tenzij men den straatweg langs de
+Sûre, westwaarts naar Ettelbrück of oostwaarts naar Bettendorf volgt,
+moet men niet tegen een beetje klimmen opzien. Die bergpaden evenwel
+behoeven u niet af te schrikken. Zij zijn in den regel niet steil,
+maar voeren geleidelijk _en zigzag_ naar den top. Wel kan men dien
+in korteren tijd bereiken, doch dan heeft men smalle, sterk-hellende
+laantjes te bestijgen. De moeite wordt echter rijkelijk beloond, als
+men het doel heeft bereikt. Te bejammeren is het--misschien is hierin
+verandering gekomen--dat er nergens banken worden aangetroffen. Die
+ontbreken ten eenenmale. Er blijft geen andere keus over om de
+vermoeide ledematen uit te strekken, dan op het gras aan den zoom van
+het bosch of op een rotsblok. Het gemeentebestuur zal een goed werk
+doen en de vreemdelingen, die de stad bezoeken en wier aantal jaarlijks
+toeneemt, zeer aan zich verplichten door hier en daar eenvoudige,
+uit boomtakken vervaardigde zetels te plaatsen, zooals op den Kaleberg
+reeds is geschied. Evenzoo zullen de wandeltochten nog veraangenaamd
+worden, wanneer in de bosschen betere paden zijn gebaand. Een genoegen
+is het mij thans te kunnen mededeelen, dat in dit opzicht een krachtige
+hand geslagen werd aan eene verbetering van den toestand. De ettelijke
+jaren geleden te Diekirch opgerichte Verschönerungs-verein, door het
+landsbestuur en de stedelijke regeering gesteund, beijvert zich, ook
+met hulp der vrijwillige bijdragen van de ingezetenen, den omtrek te
+verfraaien en de schoonste punten toegankelijk te maken. Aan haar heeft
+men, gelijk ik reeds mededeelde, de zoo aanbevelenswaardige wandeling
+naar den Haart te danken. De aanleg van den reeds hierboven genoemden
+Kaleberg (koude-berg) mag als een proeve van wat zij in staat is tot
+stand te brengen, worden beschouwd.
+
+Voor die wandeling behoeft men de brandende zonnestralen niet te
+trotseeren. Zij begint aan het einde der zoogenaamde Esplanade, die
+naar de Place Guillaume voert. Men slaat daar den zoogenaamden hollen
+weg, _chemin creux_, achter de Bierbrouwerij in, tegen de helling
+van den Seitert, links van den weg naar Stavelot. Onder het toezicht
+en naar de plannen van wijlen den districts-ingenieur Hartmann is
+daar, gedeeltelijk voor rekening van den Staat, gedeeltelijk voor
+die van de Gemeente, in 1880 een groot stuk van de berghelling tot
+een prettig wandeloord gemaakt. Een pad is er in het bosch aangelegd
+van één tot twee meters breedte, langzaam rijzend, nu eens glooiend,
+dan langs trappen uit boomstammen vervaardigd naar boven voerend
+tot op den top van den Seitert. Hier en daar heeft men met veel takt
+openingen gemaakt tusschen het geboomte om een vergezicht te hebben
+op de naburige bergen. Men vindt er ook rustieke banken en zetels,
+zelfs tafels met leunstoelen. Uitnemende plekjes voor dames, om
+daar met haar handwerkje den ochtend door te brengen. Houten bruggen
+geleiden over de door bergstroompjes gegraven ravijnen. Halverwege
+is een in rustieken stijl gebouwde kiosk, die als muziektent moet
+dienen. Daar hebben van tijd tot tijd ook uitvoeringen der stedelijke
+kapel plaats. Het is een uitnemend terrein voor een bal champêtre.
+
+Wil men de wandeling voortzetten en een genotvol uurtje doorbrengen in
+een wezenlijk bosch, waarin pijn en den en spar met hun verfrisschende
+geuren de lucht bezwangeren, dan volgt men het middenpad van den
+Kaleberg, dat uitloopt op een kleine hoogvlakte. Deze steekt men over,
+recht uit, en komt dan binnen weinige minuten in het Friedbusch. Dit
+wordt door verschillende voetpaden doorsneden. Rechts afslaande
+bereikt men de bovengenoemde heirbaan naar Stavelot. Links af, die naar
+Erpeldange of Erpeldingen. Wil men, na den Kaleberg te hebben bezocht,
+dadelijk stadwaarts keeren langs een anderen weg, dan slaat men het
+pad in, dat in linksche richting is aangelegd en om den berg heenloopt,
+en betreedt Diekirch weder langs de Flossbach en den Flossweg.
+
+Van den Herrenberg, op welks top een groote landhoeve, de Schwartzhof
+zich uitstrekt, heeft men een heerlijk gezicht op de stad en het
+gansche dal van de Sûre. Die berg verheft zich aan een hoek van het
+schiereiland, door de Blèze of Blees en de Sûre gevormd, en ligt
+geheel op zich zelf aan de noord- oost- en zuidzijden. Het riviertje,
+dat tusschen groene weiden en met goudgeel graan beladen akkers
+voortkronkelt en dat men over een groote uitgestrektheid met het oog
+volgen kan; het stedeke, dat u zoo vriendelijk toelacht, als noodde het
+u binnen zijne muren terug te keeren; het gebergte aan de overzijde met
+de boschrijke hellingen en de valleien, die de verschillende deelen,
+waaruit het samengesteld is, scheiden; het op een kleinen afstand
+gelegen dorpje Gilsdorf met zijn witte huizen en zijn kerkje, dat zoo
+scherp uitkomt tusschen de populieren, die het omgeven en tegen den
+achtergrond, gevormd door de hoogten van den Grilsdorfer-Ban.... alles
+is even liefelijk en trekt onwederstaanbaar het oog tot zich.
+
+Ook het doorkruisen der kleine valleien tusschen de bergen, die den
+achtergrond vormen van het landschap, waarvan Diekirch het middelpunt
+is: de Herrenberg, de Seitert, de Schützenberg en de Goldknap,
+verschaft een groot genot, niet minder dan het dwalen langs hun
+flanken en over hun toppen.
+
+
+
+Het verblijf te Diekirch wordt aanmerkelijk veraangenaamd, wanneer
+men goed ter been is. Men kan dan te voet allerlei uitstapjes doen en
+op de schoonste punten zoolang men wil vertoeven, terwijl men, in een
+rijtuig gezeten, door het rijzen of dalen van den weg gedwongen wordt
+steeds voort te gaan. Trouwens, de afstanden zijn niet groot. Een
+gemak is het daarenboven, dat men dezen per kilometer op steenen
+palen langs de straatwegen aangeduid vindt, terwijl op de kruispunten
+der heirbanen overal wegwijzers zijn opgericht. Men weet dus altoos
+of men de goede richting volgt. Ook heeft men geen vergissingen of
+teleurstellingen te duchten en blijft gevrijwaard voor de onaangename
+ervaring, welke men zoo vaak ten onzent op het platteland ontmoet,
+wanneer men hoort spreken van "een goed kwartiertje", terwijl men
+soms een uur heeft af te leggen.
+
+
+
+Een alleraangenaamste wandeling vindt men aan de overzijde der rivier
+langs de Sasselbach, beek der Saksen, die, na een uitgestrektheid van
+zes à zeven kilometers te hebben doorloopen, zich tusschen Gilsdorf
+en Diekirch in de Sûre stort. Volgt men stroomopwaarts de smalle
+vallei waarin zij zich voortspoedt, dan komt men eindelijk in de
+nabijheid van een meelfabriek en brandewijnstokerij, verscholen in de
+diepte aan den straatweg naar La Rochette tusschen weelderig groen,
+waaruit het geklik-klak van het molenrad u tegenklinkt. Een landhoeve
+is er aan verbonden. Uitgestrekte korenakkers en aardappelenvelden
+strekken zich aan de andere zijde uit. Nijverheid, landbouw en
+veeteelt te gader hebben daar hun zetel opgeslagen. De inrichting,
+Moulin-Tschiderer geheeten, is een bezoek overwaard. Met welgevallen
+zal men de zware ossen en stevige schapen aanschouwen, die men hier
+fokt om ze later ter markt te brengen of uit te voeren naar België en
+Duitschland. De melk der koeien wordt in de stad uitgevent. De afval
+der fabriek dient tot voedsel voor het vee. Niets gaat verloren,
+terwijl de grondstoffen in de nabijheid worden verbouwd.
+
+Dicht bij die fabriek, vormt de Sasselbach drie watervalletjes,
+als ten minste de droogte des zomers niet te lang heeft
+aangehouden. Onwillekeurig wordt men daar uitgelokt zich in de schaduw
+van het zwaar geboomte aan den oever neêr te vlijen en, luisterende
+naar het geklots en gekletter der schuimende golven, zich in zoete
+mijmeringen te verdiepen. Van hier keert men naar Diekirch langs den
+straatweg terug. De geheele wandeling duurt een anderhalf uur. Men kan
+die ook ondernemen van Gilsdorf over Folkingen, dat een oud kasteel
+bezit, thans in een pachthoeve hervormd. Op een half uur afstand ten
+zuidoosten van dit dorp, in het bosch tusschen Medernach en Stegen,
+ontspringt de Sasselbach.
+
+Wat Diekirch als hoofdverblijf bovenal aanbeveelt, is dat het
+door zijne ligging beter dan eenige stad van het groothertogdom
+geschikt blijkt voor langere uitstapjes, per spoortrein of rijtuig te
+maken. Een volledig programma wordt u daarvoor aangeboden en is ook
+in een aanhangsel achter mijn Schetsen opgenomen. Naar gelang van den
+tijd, waarover gij te beschikken hebt, kan dit worden ingekrompen
+of uitgebreid: in noordelijke richting naar Vianden, Clairvaux,
+Bourscheid, Wiltz, Esch-le-Trou; oostelijk naar Beaufort, Echternach,
+het Müllerthal; zuidwaarts naar La Rochette, Meysemburg, Mersch en
+haar omtrek, de vallei der Alzette en de hoofdstad. In de stad zijn
+uitnemende rijtuigen verkrijgbaar: landauers, omnibussen, victoria's,
+breaks, chars-à-bancs, open en gesloten. Bij heele of halve dagen en
+naar het aantal paarden, dat men noodig heeft, worden de prijzen van
+een rijtoer berekend. Een wagen met twee paarden kost voor een geheelen
+dag 20 fr., voor een halven 12 fr.; met één paard 7.50 fr. voor een
+halven en 12 fr. voor een geheelen dag. Toch kan de toestand van den
+weg wel eens een verhooging van den prijs noodzakelijk maken.
+
+
+
+V
+
+
+Onder de uitstapjes, die bij een eerste, zelfs kort verblijf te
+Diekirch worden aanbevolen, behoort dat aan de ruïnen van Bourscheid,
+anderhalve kilometer van het dorp van dien naam gelegen op den top van
+een hoogen berg, wiens voet door de Sûre wordt gekust en waaronder
+men bij Michelau in een langen tunnel voortspoort. Ik wees reeds
+in mijn inleiding op de stoute en verheven tooneelen, die de oevers
+der Boven-Sûre aanbiedt, eer zij bij Ettelbrück de Alzette in haren
+schoot opneemt.
+
+Die ruïnen, een der schoonste proeven van militaire architektuur uit
+de middeleeuwen, zijn de overblijfselen van een kasteel, dat aan het
+gevaar ontkwam van, als zoovele andere burchten door een Fransch leger
+onder den maarschalk de Boufflers, die als een geesel het hertogdom
+doortrok, te worden verwoest, toen het bij de eerste opeisching
+zich haastte zijn poorten te openen. Een eeuw later werd het door
+de Fransche republikeinen geplunderd en ontmanteld. Langzamerhand in
+een bouwval herschapen, tot staatseigendom verklaard en ten verkoop
+aangeslagen, kwam het in het bezit der familie Vannérus. Was de
+burcht voorheen de trots van den ganschen omtrek, thans wekt de
+verhevenheid der ruïne, die de vallei bestrijkt en van verre den blik
+onweêrstaanbaar tot zich trekt, de bewondering van den toerist. Te
+midden eener indrukwekkende en woeste natuur is zij als neêrgeworpen
+op een soort van voorgebergte, dat, vierhonderd meters hoog, aan
+drie zijden door de wateren der zich er omheen kronkelende Sûre
+wordt omspoeld. Die dubbele rij wallen, kolossale torens, gescheurde
+muren en steenklompen, waarheen een steil pad u voert, geven een hoog
+denkbeeld van de macht der voormalige bewoners, die van de 9de tot
+de 13de eeuw een groote rol speelden in het gewest. In de 16de eeuw
+stierf hun huis uit en kwam de baronnie aan de Heeren van Metternich,
+die het tot aan de fransche revolutie behielden. De laatste baron
+verliet toen het land en liet zijn bezittingen in den steek, die dan
+ook verbeurd werden verklaard.
+
+Op verschillende wijzen kan men den bouwval bereiken. Ten eerste per
+spoortrein van Diekirch en verder langs de lijn Ettelbrück-Pepinster
+tot de eerste halt, Michelau, het dorpje, dat zich langs de Sûre aan
+den voet van een hooge heuvelenrij, met zijn vriendelijke landouwen,
+boomgaarden en tuinen uitstrekt. Daar gaat men de rivier over en
+bestijgt den berg, wiens beklimming een 25-tal minuten duurt, om hem
+iets verder, tegenover het dorpje Goebelsmühle, af te dalen en van daar
+per spoor terug keeren. Doch ik geloof niet dat de tocht, op die wijze
+gemaakt, al het genot oplevert, 't welk men smaken kan. Klimmen blijft
+altoos vermoeiend, en men is te veel aan den tijd gebonden. Daarenboven
+mist men de heerlijke gezichten, die men heeft als men over Ettelbrück,
+Warcke en Buerden per as zich er heen begeeft, om dan aan de zijde van
+Michelau af te dalen en verder den straatweg naar Diekirch te volgen.
+
+Op die wijze begaf ook ik mij de eerste maal daarheen.
+
+
+
+Wij sloegen te Ettelbrück rechtsaf eene zijstraat in, die
+langzamerhand rees, reden het reeds veel hooger gelegen dorp Warcke
+door, en stegen steeds tusschen graanvelden, afgewisseld door
+hellingen, met kort eikenhout beplant. Merkwaardig was het verschil
+tusschen de natuur aan gindsche zijde van het dal, dat wij hadden
+doorgereden, en die welke ons omringde. Wij waren op de grens van
+het barre Oesling. Welk een tegenstelling tusschen de dorheid en de
+schraalheid van den rotsachtigen bodem ginds, en de weelderigheid
+beneden! Daar onvruchtbaarheid en grauwe steenklompen, hier rijkdom
+en verscheidenheid van voortbrengselen van den grond. Hoe hooger
+wij stegen, des te meer begon ook onze omgeving het karakter van
+het Oesling te vertoonen. Het loofhout verdween weldra. Enkele
+dennen vertoonden zich nog. Alleen heidebloempjes of boekweit
+zagen wij den bergrug tooien. Het was spoedig gedaan met allen
+plantengroei. Geen heester, geen kruidje, geen bloem kon ons oog
+meer ontdekken. Het rijtuig hadden wij wegens het sterke stijgen van
+den weg verlaten. Eindelijk bereikten wij eene hoogvlakte. Overal,
+in alle richtingen, aanschouwden wij nieuwe bergen, wier omtrekken
+minder scherp werden en wier tinten ineensmolten. Achter ons, in het
+verschiet, de hoogten tegenover Diekirch. Eenige meters beneden ons,
+aan onze rechterhand, verhief zich de spits van een dorpskerkje. Het
+was de toren van Buerden.
+
+Treffend schoon is vooral het panorama, u even voorbij Buerden
+aangeboden, wanneer gij de bergvlakte, waarop het dorp ligt, bereikt.
+Bij het zwenken van den weg ziet gij de ruime bergkloof liggen,
+terwijl aan de andere zijde de gemeente Heiderscheid in de diepte
+zich schijnt te willen verbergen, en een kerktoren en eenige huizen,
+die van het dorp Welscheid, zich op grooten afstand tegen den horizon
+scherp afteekenen.
+
+Wij reden verder door, steeds klimmende. Na in het dorp wat te hebben
+gepleisterd, daalden wij gedurende een kwartier ongeveer, naar een
+lager gelegen bergtop af, en bezochten de ruïnen. Aan de zijde van
+Michelau verlieten wij den bouwval. Wij bleven steeds dalen. De weg
+levert wel eenige bezwaren op.
+
+Het pad is langs die zijde in den berg, den hoogsten van het geheele
+groothertogdom, zigzagsgewijze uitgehouwen. De helling is steil. Men
+ziet dus altoos aan zijn linker- of rechterzijde het naar beneden
+voerende, als een breed lint zich slingerende pad. Het gezicht van
+dien gapenden afgrond is voor velen ijzingwekkend. Een zijsprong van
+een der paarden.... en gij loopt gevaar naar beneden te tuimelen en
+in de rivier terecht te komen.
+
+Nochtans is die angst overdreven, gelijk ik uit eigen ervaring kan
+getuigen. Al zit men niet volkomen op zijn gemak, toch moet men uit
+vrees voor een beetje ongerustheid niet het heerlijke schouwspel
+prijs geven, dat de rit naar Bourscheid over Ettelbrück schenkt. De
+paarden zijn aan dien tocht gewoon. En nooit of nimmer heeft men
+van een ongeluk gehoord, een toerist overkomen. Trouwens, men kan
+denzelfden weg, waarlangs men gekomen is, terug nemen.
+
+
+
+Eene zeer loonende rijtoer is ook naar La Rochette of Fels.
+
+Bij de brug, die de beide oevers der Sûre verbindt, aan
+de overzijde der rivier, begint een langzaam rijzende breede
+straatweg. Zigzagsgewijze voert deze in zuidelijke richting naar den
+top van den Haart en geleidt verder naar La Rochette. De afstand
+bedraagt twaalf kilometers. Aanvankelijk blijft Diekirch in het
+gezicht, en kan men eenigen tijd den loop van den stroom volgen. Een
+steil voetpad brengt evenwel veel spoediger en in rechte lijn naar
+het punt, waar het Sûredal zich aan uw blik onttrekt. Daar verbreedt
+zich ook de vallei aan uwe linkerhand, en ontwaart gij in de diepte
+de reeds vroeger besproken fabriek, naar den eigenaar _le moulin
+Tschiderer_ geheeten.
+
+Hier begint de weg sterk te rijzen. De paarden kunnen niet dan
+stapvoets voort. Gij nadert allengs het hoogste punt, en snel gaat
+het dan naar beneden. Tot tweemalen toe evenwel moet gij een bergrug
+beklimmen, en staart gij van den top in een eerbiedwaardige diepte
+neder. Vlak tegenover u verrijst dan een andere berg, naar wiens
+spits een sterk hellend, bijna loodrecht pad voert. De bestijging
+daarvan schijnt voor de paarden van het rijtuig bijna een volslagen
+onmogelijkheid. Die wegen zijn evenwel in werkelijkheid veel
+minder steil dan ze op eenigen afstand lijken. Geleidelijk is
+hun glooiing. Hier en daar, bij verbreeding van het dal, waarin
+zij aangelegd zijn en waar het uitzicht ruimer is, geven zij u de
+liefelijkste natuurtooneelen te bewonderen. Maar ook wederom verder,
+als zij u langs dichte bosschen of voorbij rotsachtige, met wild gewas
+beplante hellingen voeren, komen ze u somber en eenzaam voor. De
+rotsen zijn echter hier, evenmin als elders in het groothertogdom,
+geheel onvruchtbaar. Gij ziet ze met graan of met klein laag hout
+begroeid en hooger op met forsche boomen getooid. Hunne toppen alleen
+zijn kaal. Daar vertoont zich de schraalheid van den bodem, die zulk
+een contrast vormt met den rijkdom en de welvaart aan den voet.
+
+Men rijdt het dorp Medernach door, waar eenigen tijd geleden
+een prachtig mozaïek is gevonden, thans in het museum te
+Luxemburg geplaatst, en voortdurend munten en oudheden worden
+opgedolven. Altemaal getuigenissen ter versterking van het vermoeden,
+dat hier een Romeinsche nederzetting is geweest. Eindelijk komt men
+in het dal, waarin het plaatsje aan de Erenz ligt, hier de Erenz
+Blanche of Haute Erenz geheeten, ter onderscheiding van een anderen,
+daarmede evenwijdig loopenden tak, de Erenz Noire. Beide ontspringen
+op den Grünewald en storten zich, gelijk ik reeds vroeger opmerkte,
+in de Sûre, de eerste bij Reisdorf, de tweede bij Grundhof. Tweemaal
+doorsnijdt het riviertje den straatweg, eer deze La Rochette
+bereikt. Nu eens heeft men het links, dan weder rechts. Fraai is vooral
+het laatste gedeelte van den weg. Met ingenomenheid rust het oog aan
+wêerskanten op de bergruggen. 't Is een der meest romantische dalen
+van het zoo schilderachtige land. Het vlek strekt zich als het ware
+in twee verdiepingen aan den voet van den berg uit, aan alle kanten
+ingesloten door torenhooge rotsen in de schilderachtigste vormen
+en groepeeringen. Het marktplein wordt besproeid door de rivier en
+bestreken door de bovenstad en een om zijn uitgestrektheid en hoogte
+indrukwekkend rotsgevaarte, dat achter haar verrijst en aan de noord-
+en westzijde om de steilte zijner wanden ontoegankelijk is. Op den top
+van dat gevaarte, waarnaar het vlek den naam van La Rochette of Fels
+heeft ontvangen, verheffen zich, scherp afstekend tegen het blauwe
+hemelgewelf, de indrukwekkende bouwvallen van een middeleeuwschen
+ridderburcht, te midden en boven allerlei heestergewas en hoog opgaand
+geboomte, dat een schaduwrijk, met lanen doorsneden park vormt. Het
+zijn brokken van torens en muren, met weelderig groen getooid. Ook kan
+men nog de overblijfselen onderscheiden der wallen, die het stedeke,
+na zijne vrijverklaring, tegen elke vijandelijke aanranding moesten
+beschutten.
+
+Op die rotsachtige hoogvlakte, die een door de natuur zelve gebouwde
+forteres gelijkt, is het tusschen de ruïnen stil en eenzaam. Een
+huivering moet, dunkt mij, ieder bevangen, die er bij het vallen van
+den avond ronddoolt.
+
+
+
+De bouwvallen bieden op zich zelve weinig merkwaardigs aan, dat tot
+een bezoek uitlokt. Maar het uitzicht, dat men van daar heeft op de
+omringende heuvelen, het pittoreske plaatsje en het dal, waarvan het
+als het ware het middelpunt vormt, beloont ruimschoots de moeite van
+de zeer lastige beklimming. Deze is echter door de zorgen van den
+plaatselijken Verschönerungs-Verein wat gemakkelijker geworden. Tien
+minuten ongeveer voorbij het marktplein bereikt men het pad, dat
+naar boven voert. Links en rechts van den ingang verheffen zich als
+schildwachten twee rotsblokken, waarin kelders zijn uitgehouwen, de
+eene bestemd voor de bewaring van de schatten van Bacchus, de andere
+voor die van Cambrinus.  Tusschen die reuzen van graniet stijgt men
+langzaam op naar de rotskruin, onder het loof van beuken en dennen,
+terwijl een verkwikkende koelte u te gemoet stroomt. Deze kruin draagt
+den naam van Scheffendelchen en is bekroond met het overschot van
+een voormaligen slottoren, "Verloren kost" geheeten. Hier en daar
+maken trappen de  opklimming lichter. Op  gevaarlijke punten zijn
+hekken geplaatst en daar, waar een  schoon uitzicht zich voordoet,
+banken. In afwachting van de dingen die komen  zullen, wandelt men
+voort. Op de rotsvlakte aangeland, ontwaart men aan zijn voet, in de
+gapende diepte, waarin een stevig ijzeren hek u belet neêr te storten,
+het pad, langs hetwelk men gekomen is. Een heerlijk schouwspel biedt
+de tegen u overliggende ruïne met het schilderachtige landschap,
+dat zij bestrijkt. Op deze wandeling wijst men u ook het punt, waar
+indertijd de veldstukjes geplaatst werden, uit welke het kasteel door
+Boufflers beschoten is geworden.
+
+Over de stad en het geslacht, dat tot de beroemdste van Luxemburg
+behoorde en van wier Heerlijkheid zij de hoofdplaats en het middelpunt
+was, handelde ik in mijn Schetsen.
+
+
+
+VI
+
+
+Wie evenwel slechts een enkelen dag te Diekirch vertoeft, blijve
+niet in gebreke eenige uren af te zonderen voor een bezoek aan het,
+op twaalf kilometers ten N. O. van Diekirch gelegen Vianden.
+
+Het romantische natuurschoon, dat de weg derwaarts oplevert; de
+pittoreske ligging van het stadje; de indrukwekkende bouwvallen, die
+het bestrijken en in uitgestrektheid en schoonheid de ruïnen van de
+Rijnoevers verre overtreffen; de geschiedkundige herinneringen, aan
+dit oord vastgeknoopt, noodigen als om strijd den toerist dien tocht
+te aanvaarden. Voor den Nederlander heeft deze een aantrekkelijkheid
+te meer. Die klassieke plek immers was de bakermat van dien tak der
+Nassau's, die zich in de Nederlanden vestigde, met opoffering van
+goed en bloed ons  vaderland aan het Spaansche dwangjuk zich  hielp
+ontworstelen en, na met eer en roem zich te hebben overdekt, er in
+1815 de koninklijke waardigheid verwierf. Daar droegen de stamhouders
+van ons Oranjehuis, vóór eeuwen reeds, de grafelijke kroon en waren
+zij met souvereine macht bekleed.
+
+Geen landgenoot dan ook "wien Neêrlandsch bloed in de aderen vloeit",
+die deze streek bezoekt en niet in bedevaart zijne schreden richt naar
+den alouden stamburcht, waar het eerst in de Nederlanden de banieren
+van de Nassau's wapperden.
+
+'t Is een heerlijke tocht, dien men meestal met de stoomtram, in
+het Groothertogdom Secundär-Bahne geheeten, onderneemt, of wel, wat
+mij verkieslijker voorkomt, per rijtuig. Men kan echter ook gebruik
+maken van den postwagen, die des morgens van Diekirch vertrekt en
+'s avonds terugkeert. Den afstand per as legt men in anderhalf
+uur af. Wie echter niet opziet tegen een paar uurtjes geleidelijk
+klimmen, moet te voet er heen gaan. Het genot is des te grooter;
+want de weg is vol afwisseling. Men volgt eerst de Sûre, totdat men,
+aan de linkerhand een flinken breeden straatweg bereikt, halverwege
+Bettendorf bij Bleesbrück of de Bleesbrug, waar ook een halt is van de
+stoomtram naar Vianden. Deze heirbaan slaat men in. Zij is bezoomd met
+lindeboomen, hier en daar door sparren, eiken of platanen vervangen.
+
+Spoedig begint gij te stijgen. Slechts langzaam gaat   het voort, maar
+de schoone omgeving doet den tijd kort vallen. Welige landouwen, hooi-
+en bouwland met bosschen op den achtergrond, spreiden zich aan de eene
+zijde uit. Aan de andere verheffen zich berghellingen met hoog hout
+getooid. Een reeks van natuurtooneelen, nu eens liefelijk, dan weder
+stout, boeit uw oog. Maar hooger en hooger rijst de weg, die u voorbij
+de zoo pittoresk tegen de helling gelegen dorpjes Fouhren en Tandel
+voert. In de diepte aanschouwt gij de vallei, waar alles u spreekt
+van vruchtbaarheid en welvaart: die boomgaarden, dat volle koren,
+die nette huisjes. Daarachter, met bosschen omkranste bergtoppen, als
+gesteund, omstrengeld en opgehouden door een gordel van grazige weiden.
+
+Eindelijk komt gij op eene hoogvlakte. En bij het kronkelen van den
+aan weêrskanten met ooftboomen beplanten weg, ziet! daar vertoont zich
+eensklaps op een afstand de iets lager gelegen trotsche ruïne. Welk
+een tooneel! Van welken kant men Vianden nadert, altoos blijft
+dit even indrukwekkend. Gij begint te dalen; doch den bouwval,
+die u zoo dreigend aangrimt, verliest gij geen oogenblik uit het
+gezicht. Onmogelijk het oog er van af te wenden. In snelle vaart
+gaat het echter naar beneden en nadert ge het in een diepe en enge
+bergkloof aan de romantische oevers der Our gelegen stadje, niet veel
+meer dan een op elkander gedrongen groep huizen.
+
+Boven de stad, op een steile, ongeveer 150 meters hooge rots, wier
+voet door de zacht kabbelende golfjes der Our gekust wordt, ontdekt
+gij thans weer de voor een oogenblik aan uw gezicht onttrokken
+overblijfselen van den burcht, die eens den machtigen graven van
+Vianden tot residentie verstrekte. 't Is of die overblijfselen u
+toeroepen, dat hun voormalige bewoners, die, vermaagschapt aan de
+eerste vorstenhuizen in Europa, langen tijd geen ander gezag boven zich
+erkenden dan dat des Duitschen keizers en door de sires van Bettendorf,
+Brandenburg, Clervaux, Esch, Erpeldange, Meysemburg en anderen als
+leenheer gehuldigd werden, dat zij niet verdacht wilden worden van iets
+gemeen te hebben met wie daar beneden hunne tenten hadden opgeslagen
+in de nederige woningen, rondom hun slot gegroepeerd! Toch zou men
+zich bedriegen, als men dit geloofde. De graven van Vianden hadden
+hun onderzaten lief en lieten niets onbeproefd om het welzijn van
+dezen te bevorderen.
+
+
+
+Vianden maakt den indruk van vervallen grootheid, hoe kwistig ook de
+natuur hier hare bekoorlijkheden tentoonspreidt. Wisten de bewoners
+van de stulpen, die zich in de bergkloof om den burcht groepeerden,
+dank zij de vrijgevigheid en genegenheid hunner graven, hun gehucht uit
+te breiden tot eene stad, waar kunst en wetenschap beoefend werden en
+het fabriekswezen bloeide,--alles herinnert u dat die schoone dagen
+voorbij zijn. Zij, die eens de hoofdstad was van een graafschap, de
+zetel van een schitterend hof, is thans niets meer dan een eenvoudige
+gemeente van omstreeks 1500 zielen. De nijverheid en handel, die er
+vroeger welig tierden, kwijnen sinds lang. Eenige welvaart wordt er
+nog verspreid door het bezoek van vreemdelingen. Want schilders,
+dichters en oudheidkundigen, zoowel als de bewonderaars eener
+romantische natuur, worden als om strijd erheen getrokken, terwijl
+zij, die niet zoozeer voedsel voor hun hoofd of hart als wel een
+aangename ontspanning zoeken, in de vischvangst en de jacht hiertoe
+ruimschoots gelegenheid vinden. Voor de geschiedenis der stad en een
+nadere kennismaking met haar en hare prachtige omstreken, verwijzen
+we naar onze Schetsen uit Luxemburg.
+
+
+
+De overblijfselen van den alouden burcht, wiens kapel door de zorgen
+des toenmaligen Stedehouders van den Koning-groothertog Willem III,
+Prins Hendrik der Nederlanden in haar indrukwekkenden oorspronkelijken
+stijl hersteld werd, zijn thans het eigendom van den regeerenden
+Groothertog, wiens Vader ze met de vele andere domeinen van wijlen
+koning Willem III, van diens hooge Erven aankocht--die overblijfselen
+zijn een der schoonste monumenten uit de middeleeuwen, voor den
+oudheidkundige inzonderheid in de hoogste mate belangwekkend. Ten
+dage zijner grootheid was de burcht, na Luxemburg, de sterkste vesting
+van het hertogdom en misschien van al de zuidelijke Nederlanden. Zijn
+stichting klimt op tot de negende of tiende eeuw; uit dien tijd zijn
+dan ook de bouwvallen afkomstig. Een breede weg, die allengs overgaat
+in een hobbelig pad, leidt uit het noordelijk gedeelte der stad
+daarheen. Een driedubbele rij ringmuren bevestigde het eigenlijke
+kasteel. Een diepe, thans gedempte gracht verleende daarheên den
+toegang door middel van een ophaalbrug, wier plaats thans is ingenomen
+door een rijzend pad. Aan de eene zijde sloten die muren zich tegen
+de stad aan; aan de andere strekten zij zich uit tot de loodrechte,
+schier ongenaakbare rots, waarop het slot zich verhief. Van dat
+oude slot zijn de bouwvallen, die men ziet, het overschot. Langs
+den eersten ringmuur, waarachter men, ter plaatse waar vroeger
+de hoofdpoort was, de ruïne betreedt, en uit wiens schietgaten
+men tal van schoone panorama's aanschouwt, bereikt men een klein,
+in gothischen stijl opgetrokken gebouwtje, waar de toerist zijne
+handteekening in het daarvoor bestemde boek zet. Naar het aantal
+namen te oordeelen, is het bezoek zeer druk. Naast dit gebouwtje
+ligt de woning van den bewaarder, wiens vrouw of kind u op uw tocht
+vergezelt. In hun volksdialect beproeven zij al wat uwe aandacht wekt,
+te verklaren. Dit was mij hinderlijk. Zoo gaarne had ik daar alleen
+rond gedoold, mij aan mijne gepeinzen overgevende en luisterende
+naar de stemmen, die uit de eerbiedwaardige steenklompen tot mij
+kwamen. Dit geleide is echter noodig om u te beletten te verdwalen,
+of te verhoeden dat gij u op gevaarlijke punten zoudt begeven.
+
+Wel bood het geheel een tooneel van verwoesting aan, dat mij het hart
+met diepen weemoed vervulde. Wat spraken die ingevallen torens, brokken
+muur, vermolmde balken van een onherstelbaar verloren grootheid! Doch
+niet veel inspanning kostte het, mij eenigszins voor te stellen hoe het
+kasteel in de dagen van zijn glorievol verleden was ingericht, met zijn
+voor- en binnenhof en het buitenhof, waar het lagere dienstpersoneel
+woonde. Phantastisch zag ik het door mijne geschiedkundige verbeelding
+verlicht. De gleuven in het muurwerk wijzen nog de scheidingen
+der verschillende verdiepingen aan. De gemetselde zitbanken aan de
+voormalige kruisramen toonen de plaats, waar men koutende samen zat,
+met het uitzicht op het heerlijke landschap, dat den burcht aan alle
+zijden omgaf. En in mijne gedachte zag ik het bevolkt door zijne
+doorluchtige bewoners. De ridderzaal, de vestibule met hare pilaren
+en kapiteelen, de gevangenissen, de kelders en sombere gewelven,
+de oubliëtte, de steenen kogels of ballen, die blijkbaar eens voor de
+lepels der blijden, het middeleeuwsch geschut, bestemd waren en hier en
+daar verspreid lagen, dit alles tooverde mij het grijs verleden voor
+den geest. Bovenal deed dit de zoo heerlijk herstelde kapel, waarvan
+het middelste gedeelte niet bevloerd is, maar een, door een steenen
+balustrade omgeven cirkelvormige opening aanbiedt. Hierdoor konden,
+volgens de overlevering, de gevangenen, die daar onder in den kerker
+zuchtten, de mis bijwonen, en waren zij dus door 's graven goedheid
+niet van den troost van hun godsdienst verstoken.
+
+Door huwelijk in 1407 aan de Nassau's vervallen, bleef het graafschap
+aan dit doorluchtige huis behooren, ook nadat Reinier van Nassau,
+die zijn vader Hendrik IV in het graafschap Vianden en al de
+overige nederlandsche domeinen opvolgde, van Philibert, zijn oom
+van moederszijde, het prinsdom Oranje erfde. Van dezen Reinier,
+den eersten prins uit het huis Oranje-Nassau, was de groote Vader
+des vaderlands, de onsterfelijke Willem de Zwijger, de volle neef en
+erfgenaam. Beiden hadden denzelfden grootvader, Johan V van Nassau.
+
+Zoo kwam Vianden aan het Vorstenhuis, dat drie eeuwen lang met
+Nederland lief en leed getrouwelijk deelde en zich onvergankelijke
+aanspraak verworven heeft op de dankbaarheid van ons volk. En al
+werden ook de meeste der 52 dorpen en andere domeinen, waaruit
+het graafschap eertijds bestond, in 1815 door het Weener-congres
+aan Pruisen geschonken, het oude stamslot verbleef in eigendom den
+nazaten van hen, die er vroeger resideerden. "Daarom ook beschouwt
+de Luxemburger dien stamburg als een der meest klassieke plekken van
+zijn schilderachtige landouwen, en met trots wijst hij er op, dat het
+huis der Nassau's vóór meer dan vijfdehalve eeuw in zijn vaderland
+het bewind voerde over een uitgestrekte landstreek en daar zegen en
+voorspoed verspreidde" [4].
+
+
+
+Wie daartoe eenigszins de gelegenheid heeft, mag niet verzuimen ook
+de hoofdstad te bezoeken.
+
+Van Ettelbrück loopt de spoorbaan der maatschappij
+Guillaume-Luxembourg, die, gelijk wij reeds opmerkten te Trois-Vierges
+haar uitgangspunt heeft, door de uiterst vruchtbare en poëtische
+vallei der steeds kronkelende Alzette. Nauwelijks heeft men het laatste
+station bij het bloeiend fabrieksplaatsje Eich verlaten, of men ziet
+het voormalige "Gibraltar van het noorden", zooals het vroeger als
+een schier onneembare vesting beschouwde Luxemburg genoemd werd,
+verrijzen. Hoe dichter men de stad nadert, tot wier ontmanteling
+in 1867, na den Pruisisch-Oostenrijkschen oorlog van 1866, en haar
+opheffing als bondsvesting van den Duitschen Bond door het congres
+van Londen werd besloten, des te meer vernauwt zich het dal, des
+te hooger en indrukwekkender worden de rotsen, die in natuurlijke
+verdedigingswerken werden herschapen. Gedurende drie eeuwen arbeidden
+daaraan achtereenvolgens Luxemburgers, en na hen de volken, in wier
+bezit de stad kwam: Spanjaarden, Oostenrijkers, Franschen en ook
+Nederlanders, nadat bet groothertogdom in 1815 aan Koning Willem I
+was afgestaan, en het laatst, sedert 1839, de Duitsche Bond, waarin
+het was opgenomen.
+
+Nog in den trein gezeten, heeft men reeds gelegenheid zich een
+denkbeeld te vormen van de sterkte, welke de muren vroeger hadden,
+en die het bezit der vesting uit een strategisch oogpunt voor meer
+dan ééne mogendheid zoo begeerlijk maakte, en haar door andere deed
+misgunnen. Eerst aanschouwt men aan zijne rechterhand in het hart der
+vallei, eene der drie beneden- of voorsteden, die aan den voet der
+rots, waarop de bovenstad zich uitstrekt, gelegen, aan het geheel
+zulk een schilderachtig aanzien geven. 't Is Pfaffenthal met zijne
+dicht opeengedrongen huizen, zijne voormalige, thans tot fabrieken
+ingerichte of voor den openbaren dienst bestemde kazernes, die voorheen
+een deel van het Pruisische bezettingsleger herbergden.
+
+Daarachter, aan de overzijde van het dal, de veelkleurig getinte
+reuzen van graniet, als met guirlandes van groen getooid door de
+afhangende twijgen van het heestergewas en van de slingerplanten,
+die in hun spleten zoo welig tieren.
+
+En op hun top, in al hare bekoorlijkheid opdoemend, de bovenstad met
+hare kerkspitsen en oude gevels, met hare sierlijke terrassen en op
+de fundamenten der gesloopte bolwerken verrezen nieuwe landhuizen,
+benevens het schilderachtige park. Iets lager de fraai aangelegde
+Boulevard de Ceinture, zich als een gordel halverwege de rotsen,
+om haar heen slingerend. Beiden, Park en Boulevard, scheppingen der
+laatste jaren, tot stand gekomen op het bezielend initiatief van
+den minister Paul Eyschen en aangelegd volgens de plannen, door een
+Parijschen architecte-paysagiste, den heer André, ontworpen.
+
+Doch eer men nog Pfaffenthal geheel voorbij is, ontwaart men aan
+zijne linkerhand in de diepte, de lachende tuinen van Clausen, de
+tweede voorstad. Met haar in eene lijst van groen gevat kerkje en hare
+vriendelijke vallei, en met den achtergrond van indrukwekkende rotsen,
+hier en daar met laag geboomte getooid, vormt zij een allerbevalligst
+geheel.
+
+Aan de grens van Pfaffenthal, en dit scheidende van de derde
+benedenstad, Grund, wekt een trotsche, over de vallei geslagen
+uit de bovenstad naar Clausen voerende boogbrug, de Schlossbrücke
+geheeten, de aandacht vooral door den poëtischen bouwval, die zich
+er midden op verheft: het overschot van een verdedigingswerk, Le
+Bouc, de Bok, geheeten. Dit is het eenige brokstuk dat nog bestaat
+van den Lützelburg, kleine Burcht, die zijn naam aan de thans zoo
+bloeiende stad heeft geschonken, en waarvan de grondslagen aan den
+oever der Alzette, op een rotsachtig, door dien stroom omkronkeld
+schiereiland, ter plaatse waar de Pétruse [5] zich in haar stort,
+in de 10e eeuw gelegd zijn door den toenmaligen graaf der Ardennen
+Siegfried. Deze koos het kasteel tot residentie. Later is dit in
+een geducht verdedigingswerk herschapen. Als gedenkteeken aan een
+roemrijk verleden wordt die bouwval onderhouden. De kazematten
+daaronder kunnen bezichtigd worden. Uit hun schietgaten heeft men
+heerlijke vergezichten te bewonderen.
+
+Doch nauwelijks heeft men den tijd gehad even den blik te laten waren
+over dien verwonderlijk romantischen Grund met zijn doolhof van enge
+straten, kronkelende, glooiende steegjes en onregelmatig verspreide
+huizen, welke zich zoo schilderachtig weêrspiegelen in de door de
+wateren der Petrusbeek gezwollen Alzette, of het landschap wordt
+eensklaps aan uw oog onttrokken door een bocht, die de spoorwegbaan
+beschrijft. En aan weêrskanten aanschouwt men slechts wanden van
+graniet, tusschen welke de trein al ratelend doorloopt, tot men een
+paar minuten later het station bereikt.
+
+
+
+Hier wachten thans den reiziger, behalve de omnibussen der hotels, een
+paar tramwagens, die hem langs een reusachtige viadukt, geslagen over
+de Pétrusse, naar een nieuw aangelegde, met vele winkels bezette straat
+voeren. Aan haar uiteinde, ter plaatse waar men de stad betreedt,
+verheft zich de Caserne du St. Esprit, Deze is in gebruik bij de
+gewapende macht, die, volgens het besluit der Londensche conferentie
+van 1867, waarbij ook de onafhankelijkheid en onzijdigheid van het
+Groothertogdom door de gezamenlijke groote mogendheden gewaarborgd
+werd, niet sterker mag zijn dan voor de handhaving der binnenlandsche
+rust en orde noodzakelijk wordt geacht. Laat men van die prachtige
+viadukt den blik gaan rechtsaf, over den omtrek, den Boulevard de
+ceinture en de beneden-steden met de haar doorkronkelende Petrusbeek
+en Alzette, dan aanschouwt men een panorama, dat zich onwischbaar in
+het geheugen prent.
+
+Achter zich, in de verte, aanschouwt men de over eerstgenoemd stroompje
+geslagen Adolfsbrug, aldus genoemd naar den vorigen Groothertog. Het
+is een allermerkwaardigst massief bouwwerk, den 24 Juli 1903 voltooid:
+een brug, die met een enkelen boog, breeder dan die van welke andere
+brug ook ter wereld, het geheele dal overspant en daar de oevers
+verbindt ten behoeve van den spoorweg naar Echternach, waarvan het
+station paalt aan het Centraalstation.
+
+De geheele omgeving maakt een gansch eigenaardigen, stouten
+indruk. Weinig steden kunnen in dit opzicht op één lijn met Luxemburg
+gesteld worden. Een woeste natuur heeft zich hier gehuwd aan de
+kunst. Grootsche en toch liefelijke tooneelen verrijzen er voor den
+blik. Eene prachtige en onvergetelijke wandeling vooral kan men maken,
+als men te voet of per rijtuig over de viadukt langs de genoemde
+kazerne, en dan over den Breitenweg naar de brug van het kasteel gaat
+en van daar in Pfaffenthal afdaalt en zoo naar den Boulevard of La
+Place du Théâtre zich begeeft. Hier en daar wijzen bakens de hoogten
+aan, tot welke vroeger de vestingwerken reikten, en vervullen u met
+verbazing over den reuzenarbeid, die vereischt werd om ze te slechten.
+
+
+
+Met een verwijzing naar mijne Schetsen uit Luxemburg meen ik ter
+toelichting der hier opgenomen. Gezichten uit de schilderachtige
+hoofdstad te kunnen volstaan. Ik wijdde daar aan hare merkwaardigheden
+en geschiedenis, aan hare instellingen op het gebied van onderwijs,
+wetenschap en kunst een afzonderlijk hoofdstuk. Doch daarin kon ik
+toen, evenmin als van de Adolfsbrug nog melding maken van het monument
+op de Place d'Armes, pas een paar jaar geleden verrezen ter eere der
+nationale dichters Dicks (schuilnaam van Edm. de la Fontaine) en Michel
+Lentz, die ik beiden nog het voorrecht heb gehad persoonlijk te kennen.
+
+Wat den welwillenden lezer in de bovenstaande bladen werd medegedeeld
+of onder de oogen gebracht, zal,--mag ik met een herhaling van dien
+wensch besluiten?--bij hem het verlangen wekken om eens, mocht hij
+daartoe de gelegenheid krijgen, in dit kleine maar in vele opzichten
+zoo merkwaardig landje een poosje de versterkende berglucht te gaan
+inademen en tevens hoofd en hart te verfrisschen door de kennismaking
+met wat het op velerlei gebied voor merkwaardigs oplevert. Hij zal
+daarvan geen berouw hebben!
+
+
+
+
+
+AANTEEKENINGEN
+
+
+[1] Deze photografieën werden bij het ten vorige jaren gehouden
+photografisch concours van _De Aarde en haar Volken_ met den vierden
+prijs bekroond.
+
+[2] Revue des deux mondes, Année 1878 no 21, p. 227.
+
+[3] M. A. Perk. Schetsen uit Luxemburg. Derde, herziene en vermeerderde
+druk, met een schetskaart van het groothertogdom en een wandelkaart
+van Diekirch en omstreken. Haarlem 1892.
+
+[4] Witkamp in zijne belangrijke studie: De Nassau's en hun oudste
+burg in de Nederlanden (1874).
+
+[5] Petrussa of Petressa, aldus geheeten naar den rotsachtigen bodem,
+over welken zij zich een weg baant.
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of In Luxemburg's Gutland, by M. A. Perk
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN LUXEMBURG'S GUTLAND ***
+
+***** This file should be named 18319-8.txt or 18319-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/3/1/18319/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/20060505-18319-h.zip b/old/20060505-18319-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..4b59842
--- /dev/null
+++ b/old/20060505-18319-h.zip
diff --git a/old/20060505-18319-h.zip~ b/old/20060505-18319-h.zip~
new file mode 100644
index 0000000..4b59842
--- /dev/null
+++ b/old/20060505-18319-h.zip~