initial commit of ebook 18282HEADmain

1 files changed, 5901 insertions, 0 deletions

diff --git a/18282-8.txt b/18282-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..e2a6e27
--- /dev/null
+++ b/18282-8.txt
@@ -0,0 +1,5901 @@
+The Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
+Pascual H. Poblete
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal
+
+Author: Pascual H. Poblete
+
+Release Date: April 29, 2006 [EBook #18282]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g. This work forms part of the Tagalog translation of Noli
+Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented
+separately in this edition.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit. Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula
+sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa
+edisyong ito.]
+
+
+BUHAY AT M~GA GINAWÂ
+
+NI
+
+DR. JOSÉ RIZAL
+
+NA SINULAT
+
+NI
+
+PASCUAL H. POBLETE
+
+
+
+José Protasio Rizal Mercado
+
+Maicling casaysan nang canyang buhay
+
+
+Ipinan~ganac si Gat Jose Protasio Rizal Mercado, sa báyan n~g Calambâ,
+sacóp n~g lalawigang Laguna, n~g ikalabing siyam n~g Junio n~g taóng
+sanglibo walóng dáan animnapo't isá.
+
+Si G. Francisco Rizal Mercado ang canyáng amá at si G. Teodora Alonso
+at Quintos ang canyáng iná.
+
+Ipinan~ganac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra n~g taóng
+1811, sa Binyáng, Laguna, at namatáy sa Maynila n~g ica 5 n~g Enero
+n~g 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinan~ganac sa Meisic, sacóp n~g
+Tundó, Maynila, n~g taóng 1825 at nabubuhay hanga n~gayón (8 n~g Junio
+n~g 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong n~g wicang
+castila at wicang latín, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa
+colegio n~g Santa Rosa at marunong n~g wicang castila.
+
+Ang naguíng m~ga anác n~g mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina,
+Paciano, Narcisa, Olimpia, Lucía, María, Concepción, Jose, Josefa,
+Trinidad at Soledad.
+
+Bininyagan si Jose Rizal n~g araw n~g sábado, icadalawampo't dalawa
+n~g Junio n~g 1861. Si G. Rufino Collantes, páring clérigo at
+cura-párroco sa bayang Calambâ ang sa canyá'y nagbinyag, at si G.
+Pedro Casañas, páring clérigo at tubô sa Calambâ, ang sa canyá'y
+nag-anác sa binyág. Capowa namatáy na ang dalawang páring itó.
+
+Pinan~galanang Jose, dahil sa ang iná n~g Doctor Rizal ay
+namimintacasi sa Patriarca San José, at ang pan~galawang pan~galang
+Protasio ay dahil sa caarawán n~g Santong itó, alinsunod sa
+calendario, n~g siyá'y ipan~ganác.
+
+Hindi dating tagláy n~g amá at n~g m~ga capatíd n~g amá n~g ating
+Doctor ang apellidong Rizal. Pinasimulaang guinamit ang apellidong
+Rizal n~g mag-aral ang batang si Jose, upang siyá'y macaligtas sa
+mahigpit na pag uusig n~g m~ga fraile sa m~ga nag-aapellidong Mercado.
+
+Wicang castila ang apellidong Rizal, na ang cahulugán sa wicang
+tagalog ay ang muling pag-supang ó pag-ulbós n~g pinutol na halaman ó
+damó. May isá pang cahulugán; ang lupang may pananím na anó mang
+damóng pacain sa m~ga háyop.
+
+Pagdatíng sa icatlóng taón n~g gulang n~g musmós na si Jose Rizal ay
+tinuruan na siyá n~g canyáng amá't iná n~g pagbasa. Napagkilala n~g
+madla ang cagalin~gan niyáng tumulâ n~g wawalóng taón pa lamang ang
+canyáng gulang, dahil sa isáng marikít na tuláng canyáng kinat-hà, na
+tinakhán n~g lahát n~g m~ga manunulang tagalog sa lalawigang
+Silan~gan.[1]
+
+[Larawan: =G. Francisco Rizal Mercado= Ama ng Dr. Jose Rizal. Imp de
+M. Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.]
+
+Sa pagcakilala n~g amá't iná ni Jose Rizal n~g catalasan n~g isip at
+malaking hilig n~g caniláng anác na itó sa pag-aaral, caniláng dinalá
+siya sa Maynila, itinirá sa isang bahay sa daang Cabildo, loob n~g
+Maynila; at ipinasoc n~g taóng 1871 sa Ateneo Municipal, na
+pinan~gangasiwaan n~g m~ga páring jesuita.
+
+Nakilala ni Jose Rizal sa bahay ni pari Burgos si na pare Dandan, Lara
+at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas n~g gobierno
+n~g España, at gayon din si parì Gomez at si pari Zamora, na
+ipinabitay n~g Gobierno ring iyong casama si párì Burgos, na ang
+naguing sangcala'y ang panghihimagsic n~g m~ga manggagawâ sa Arsenal
+n~g Tan~guay n~g 1872. Sumasabudhì n~g madlâ ang m~ga calupitáng
+dito'y guinágawâ n~g m~ga panahóng iyón. Ipinabilángo, ipinatapon ó
+ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa tálas n~g isip at
+sa pagsasangalang sa m~ga catwiran n~g lupang kináguisnan. Ang m~ga
+nangyaring itó'y nalimbag sa damdamin n~g batang si Jose Rizal.
+
+Lumipat itó n~g pagtirá sa Ateneo Municipal at n~g naroon na'y tila
+mandín lálo pang náragdagan ang canyáng sipag sa pag-aaral at
+cabaitang puspós n~g ugalì. Ang naguing maestro niyá'y ang m~ga
+jesuitang si parì Cándido Bech at si parì Francisco Sánchez.
+
+Cung ipinamamanglaw n~g batang si Jose Rizal ang nakita niyáng
+pag-amis sa catwiran n~g canyang m~ga caláhì ay lalo n~g dinaramdam
+niyá, ang m~ga sabihanan n~g m~ga fraileng madalás niyang marinig sa
+Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan n~g táong culay
+maputi cay sa táong culay caymanguí, madiláw, abóabó ó maitím, bagay
+na pinagpilitan niyáng siyasatin mulâ noon, cung totoo n~gâ, sapagca't
+inaacála niyáng lihís sa catowiran ang gayóng pagpapalagáy.
+Napagtalastas n~g madlâ ang ganitóng paghahacahácà ni Jose Rizal,
+dahil sa isáng casulatang inilathalà n~g pantás na si Herr Ferdinand
+Blumentritt sa icasampung tomo n~g _Internationales Archiv fiur
+Ethnographie_, n~g 1897, na ganitó ang saysay:
+
+"Sinabi ni Rizal, na maliit pa siya'y malaki n~g totoo ang canyang
+pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang halagá
+n~g m~ga castilà, dáhil lámang sa siya'y _indio_[2] Magbuhat niyao'y
+pinagsicapan niyang pacasiyasatin cung alín ang catwíran ó
+cadahilanang pinagsasandigan n~g m~ga castila at n~g lahat n~g m~ga
+táong may mapuputing balát upang ipalagáy nilang sila'y matatáas ang
+ísip cay sa m~ga táong cawan~gis din nila ang anyô, at taglay ang cáya
+upang dumúnong at magtamó n~g capangyarihang gaya rin nilá.
+
+"Ipinalálagay n~g m~ga tagá Europang silá ang pan~ginoon n~g bóong
+daigdig: sa acalà nila'y silá ang tan~ging nagtâtaglay n~g pagsúlong
+sa dúnong at sa m~ga magagandang caugalian, at silá lamang ang tán~gì
+at dalisay na liping _homo sapiens,_[3] samantalang ipinalálagay
+nilang ang m~ga ibang lahi ay mababa ang pagiísip, ang guinagamit na
+wica'y dukhâ at walang caya upang macuha ang dunong n~g m~ga taga
+Europa, ano pa't ang m~ga lahing may culay caymangui, itím, diláw ó
+abo-abó ay isá sa pascacaiba't ibang anyô n~g _homo brutus._[4]
+
+"Nang magcágayo'y itinátanong ni Rizal sa sarili; ¿totoo n~ga cayâ ang
+m~ga pinatitibayan nilang ito? Ang tanóng na ito ang totoong laguing
+sumasaísip niya mulâ pa sa panahong siya'y nag-aaral, at di lamang sa
+canya cung di naman sa m~ga cápowà niyáng nag-aaral na m~ga taga
+Europa. Hindi nalao't canyang nápagmasid sa colegio na walang
+pinagcacaibhan n~g pag-iisip n~g isa't isá, [sa macatowid baga'y n~g
+pag-iisip n~g táong maputi ang balát at n~g táong caymangui.]
+Caraniwang lubha ang pagcacápantay n~g m~ga puti at n~g m~ga _indio:_
+sa isa't isang panig ay may nakikitang m~ga tamád at masisipag,
+mápag-sákit sa pag-aaral at matamarin sa pag-aaral, matálas ang
+pag-iísip at mapuról ang pag-iísip; sa cawacasan ... wala siyang
+nakikitang ikinahíhiguit n~g m~ga mapuputíng nag-aaral at gayon din
+n~g m~ga may cúlay caymangui. Pinagsiyasat niya ang m~ga dunong na
+nauucol sa m~ga láhi; natotowa siyá pagca nangyayaring dahil sa isang
+paláisipang may cahirapang ibiníbigay n~g profesor ay hindî
+mátuclasang gawín n~g canyang m~ga casamahang mapuputî, at sila'y
+nan~gagsisilapit sa canyá upang canyáng gawín cung papaano. Canyang
+pinagdidilidili at itinututol ang lahat n~g itó, hindi dáhil sa isáng
+pagtatagumpay niyang sarili, cung di dahil sa isáng pagtatagumpay n~g
+canyáng m~ga cababayan. Dahil dito'y sa colegio n~ga nagpasimulâ ang
+canyáng paniniwálang nagcácapantay ang ísip at cáya n~g m~ga europeo
+at n~g m~ga _indio_ sa paggawa n~g ano mang bagay. At sa lahat n~g
+ito'y napagtalacayan niyang magcacapantay ang catutubong isip n~g
+europeo at n~g indio.
+
+"Ang unang pinacabún~ga n~g napagtalacayang itó ay ang pagcapagbalac
+ni Rizal, na cung mapag-unawa sana n~g canyang m~ga cababayan, na
+cawan~gis n~g canyáng pagcaunawa, ang pagcacapantaypantay na iyan,
+ito'y maguiguing isang paraan upang maipailanglang ang dunong n~g m~ga
+filipino. Dumatíng siya sa paniniwalang matáas ang pag-iisip sa
+pag-aaral n~g m~ga tagalog cay sa m~ga castila (ang iláng m~ga
+castilang n~g panahóng yao'y canyáng nakilala;) at canyáng sinsasabi
+n~g boong galác ang cadahilana't dumatíng siyá sa ganitong paniniwalâ.
+Sa ganito'y canyáng sinasabi:--Sa m~ga colegio sa amin ay isinásaysay
+na lahát sa wicang castila, catutubong wica n~g m~ga castila, at
+wicang hindi namin kilalá; cayâ n~ga't dahil dito'y kinakailan~gan
+naming magpumilit n~g higuit cay sa canilá sa pagpiga n~g pag-iísip,
+upang maunawà at maisaysáy ang isang bágay: at sa pagca't gaya n~ga
+n~g sinabi co na, na walang nakikitang ipinagcacaibang anó man n~g
+m~ga castilà at n~g m~ga indio sa m~ga colegio, at yamang gayo'y
+matáas ang pag-iísip namin cay sa canilá.--May pagmamasid pa siyáng
+guinawa, na sa canyá'y nagdagdag n~g pag-aalinlan~gan sa dating tagláy
+na niyá, tungcol sa cataasan n~g pag-iísip n~g m~ga castila. Guinawâ
+niya ang pagmamasíd, tungcol sa inaacála n~g m~ga castilang silá'y may
+carapatán sa lalong malalakíng paggalang at pagpapacumbaba n~g m~ga
+_indio_, sapagca't naniniwála ang m~ga itóng ang m~ga mapuputì, dahil
+lamang sa sila'y maputi, ay pawang ipinan~ganác sa isáng lúpang lalong
+magalíng cay sa lúpa n~g m~ga _indio_. Napagtanto n~g panahóng iyón ni
+Rizal, na ang paggalang at pagpapacumbabang iyón n~g m~ga _indio_ sa
+castila--sa pagca't siyang itinuro n~g m~ga castila sa m~ga
+_indio_--ay hindi lamang dahil sa ipinalálagay na pawang galing sila
+sa láhing matáas, cung di sa pagca't isang paraan upang maicublí ang
+tacot at ang malabis na pag-ibig sa sariling catawán. Ang tacot, sa
+pagca't sa tikís na pagamís na sa canila'y guinágawâ, ipinalálagay
+nilang ang m~ga mapuputî ay pan~ginoon nilá at siyáng sa canila'y
+nagmamay-ári; at ang malabis na sa canilang sarili'y pag-ibig,
+palibhasa'y caniláng napagkilala ang caugalian n~g m~ga europeo at
+napag-unawang dahil sa capalaluang taglay n~g m~ga ito, ay
+makikinabang sila cung sila'y magpakita n~g paimbabáw na
+pagpapacumbabâ, at gayon n~gâ ang canilang guinágawâ. Caya n~ga't
+hindi kinalulugdan cahi't camunti man n~g m~ga indio ang m~ga europeo:
+nan~gagpapacumbaba cung naháharap sa canila, n~guni't pinagtatawanán
+silá cung nan~gátatalicod, linílibac ang caniláng pan~gun~gusap, at
+hindi nagpapakita n~g cahit munting tandâ n~g paimbabáw na sa canila'y
+paggálang. Dahil sa hindi nataróc n~g m~ga castila ang túnay na
+caisipán n~g m~ga _indio_, samantalang napagtantong lubós n~g m~ga
+_indio_ ang tunay na caisipan n~g m~ga castila, ipinalálagay ni Rizal
+na mahina ang pag-iísip n~g m~ga mapuputi cay sa canyang m~ga
+cababayan..... Nang siya'y panahong bata pa, cailan mang marírinig ó
+mababasa niya ang pagpapalagay n~g m~ga mapuputi sa canyáng láhi ay
+napopoot, napúpunô ang canyang púso n~g gálit; n~gayo'y hindi na
+nangyayari sa canya itó; sa pagca't cung nárirín~gig niyá ang gayón
+ding m~ga pagpapalagáy, nagcacasiyá na lámang siyá sa pagn~giti at
+isinasaalaala niya ang casabiháng francés: "_tout comprendre, c'est
+tout pardonner._[5]"
+
+Ang maílab na mithî ni Rizal na mapaunlacán ang canyáng láhî ang
+siyáng totoong nacapag-udyóc sa canyá sa pagsusumakit sa pag-aaral
+hangáng sa canyáng tamuhín ang lubháng maningníng at maraming m~ga
+pangulong ganting pálà n~g colegio, na sino ma'y waláng nacahiguít.
+
+Dinalá si Rizal n~g canyáng casipagan hangáng sa magsanay sa
+_escultura_[6] n~g waláng nagtutúrò.
+
+N~g panahóng iyó'y gumawâ siyá n~g isáng magandáng larawan n~g Virgeng
+María, na ang guinamit niyá'y ang matigás na cahoy na baticulíng at
+ang ipinag-ukit niya'y isang caraniwang _cortaplumas_ lámang. Nang
+makita n~g canyáng m~ga maestrong párì ang cahan~gahan~gang larawang
+iyán ay tinanóng nilá siyá cung macagagawâ namán n~g isáng larawan n~g
+mahál na púsò ni Jesús; napaoo siyá, at hindî nalaon at canyang niyárì
+at ibinigáy sa nagpagawâ sa canyá, na totoong kinalugdan ding gaya n~g
+una.
+
+Nang ica 5 n~g Diciembre n~g taóng 1875 ay kinathà niya at binasa sa
+isáng malakíng cafiestahan sa Ateneo ang isang tulâ, na pinuri n~g
+lahát, na ang pamagat ay El Embarque (_Himno á la flota de
+Magallanes_.)[7]
+
+Nag-aaral siyá n~g icalimáng taón n~g bachillerato sa Ateneo Municipal
+n~g cathain niyá ang isang tulâ na canyáng pinamagatáng: _Por la
+educación recibe lustre la Pátria_.[8]
+
+N~g bahagyà pa lamang tumutuntong siya sa icalabíng anim na taóng
+gulang ay nagtamó siyá n~g títulong _Bachiller en Artes_.
+
+Nárito ang talaan n~g canyáng m~ga pinag-aralan mulâ n~g taóng 1877,
+at ang m~ga tinamó niyang _calificación_:
+
+1871-1872. Aritmética................ Sobresaliente
+1872-1873. Latín unang taón.......... Sobresaliente
+1872-1873. Castellano................ Sobresaliente
+1872-1873. Griego.................... Sobresaliente
+1873-1874. Latín, unang taón......... Sobresaliente
+1873-1874. Castellano................ Sobresaliente
+1873-1874. Griego.................... Sobresaliente
+1873-1874. Geografía Universal....... Sobresaliente
+1874-1875. Latín, tercer curso....... Sobresaliente
+1874-1875. Castellano................ Sobresaliente
+1874-1875. Griego.................... Sobresaliente
+1874-1875. Historia Universal........ Sobresaliente
+1874-1875. Historia n~g España at
+Filipinas............................ Sobresaliente
+1874-1875. Aritmética at Algebra..... Sobresaliente
+1875-1876. Retórica at Poética....... Sobresaliente
+1875-1876. Francés................... Sobresaliente
+1875-1876. Geometría  at
+Trigonometría........................ Sobresaliente
+1875-1876. Filosofía, unang taón..... Sobresaliente
+1876-1877. Filosofía, icalawang
+taón................................. Sobresaliente
+1876-1877. Mineralogía at
+Química.............................. Sobresaliente
+1876-1877. Física.................... Sobresaliente
+1876-1877. Botánica at Zoología...... Sobresaliente
+Bachiller en Artes n~g 14 n~g
+Marzo n~g 1877....................... Sobresaliente
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+Lumipat si Rizal sa Universidad n~g Santo Tomás n~g Junio n~g 1877, at
+doo'y pinag-aralan ang Cosmología metafísica, Teodicea at Historia n~g
+Filosofía. Pinasimulan ang pag-aaral n~g Medicina (pangagamót) n~g
+taóng 1878. Canyáng pinag-aralan sa Universidad ang Física, Química,
+Historia Natural, Anatomía, Disección, Fisiología, Higiene privada,
+Higiene pública, Patología general terapeútica, Operaciones, Patología
+médica, Patología quirúrgica, Obstetricia.
+
+N~g taóng 1879 ay nagtatag ang _Liceo Artístico-Literario_ sa Maynila
+n~g isáng certamen upang bigyáng unlác ang sino mang macapagharáp n~g
+lalong magandáng catháng _prosa_ ó tulâ. Ang bumuboò n~g Jurado[9] ay
+pawang m~ga castílà. Nagharáp si Rizal n~g isáng tuláng _Oda_, na ang
+pamagát ay A la Juventud Filipina, at bagá man maraming m~ga castílà
+at tagalog ang nan~gagsipagharáp n~g canicanilang gawâ, si Rizal ang
+nagcamít n~g pan~gulong ganting-pálà.
+
+Nang taóng sumunod, 1880, nagtatag na mulî ang _Liceo
+Artístico-Literario_ ring yaón n~g isa pang _certamen_, bilang alaala
+sa caarawán n~g pagcamatáy ni Cervantes. Pawang m~ga castílà ang
+bumubóò n~g Jurado. Si Rizal ang nagtamó n~g pan~gulong gantíng-pálà,
+sapagca't ang cathâ niya'y siyang lalong magandá at mainam sa lahat
+n~g m~ga catháng iniharáp sa certameng iyón n~g maraming m~ga
+periodistang castílà at m~ga bantóg na fraile sa carunun~gang pawang
+m~ga castila rin. El Consejo de los Dioses[10] ang cathang iniharáp ni
+Rizal, at ang tinangáp niyang pan~gulong ganting-pálà'y isang sinsíng
+na guintô, na larawan ni Cervantes ang tampóc. Ang castilang si Don N.
+del Puzo, pantás na catúlong n~g m~ga mánunulat sa _Diario de Manila_,
+ang nacacuha n~g pan~galawang ganting-pálà.
+
+N~g taón ding iyóng 1880, bago pa lamang catatangap ni Rizal n~g
+sinabi n~g ganting-pálà ay náparoon siya sa palacio n~g Malacanyang,
+at talagang magsasacdal sana cay Primo de Rivera, Gobernador at
+Capitán General nitong Filipinas, dahil sa n~g isang gabing n~gitn~git
+n~g dilím ay siya'y tinampalasan at sinugatan n~g Guardia Civil,
+sapagca't nagdaan siyá sa tabí n~g isáng _bulto_ ay hindî siyá
+nacapagpugay, at ang _bulto_ paláng iyón, na hindi niya nakilala,
+dahil sa cadilimán n~g gabí, ay ang tenienteng namiminúnó sa isang
+_destacamento_; sinugatan siya n~g waláng anó-anó, na dî man lamang
+siyá, pinagsabihan n~g anó man. Hindî niyá nácausap ang Capitán
+general at hindî siyá nagtamó n~g minímithing pagwawaguí n~g
+catowiran.
+
+Nang ica 6 n~g hapon, icawaló n~g Diciembre n~g taóng 1880, ay
+pinalabás sa Ateneo Municipal n~g Maynila ang isang melodramang wícang
+castílà, na ang pamagát ay Junto al Pasig[11], cathâ ni Rizal, na
+presidente n~g _Academia de la Literatura Castellana_ sa Maynílà n~g
+panahóng iyón, at música ni Don Blás Echegoyen.
+
+Ang m~ga nagsilabás sa melodramang iyón ay ang m~ga sumusunod:
+
+_Leónido_........Isidro Perez.
+_Cándido_........Antonio Fuentes.
+_Pascual_........Aquiles R. de Luzuriaga.
+_Satán_..........Julio Llorente.
+_Angel_..........Pedro Carranceja.
+_Coro n~g m~ga diablo_  Caramihang estudiante at
+                        ang isa   sa   canila'y  si
+                        Vicente Elio.
+
+Di maulatang m~ga pagpupuri ang inihandog cay Rizal n~g lubháng
+maraming guinoong nanood n~g melodramang iyón.
+
+Sapagca't sa araw-araw ay nilílibac at nilalait n~g isang fraileng
+profesor sa Universidad ang m~ga estudiante, hindî nacatiís si Rizal,
+ipinagsangaláng niyá ang canyáng m~ga casamahán sa isáng mahigpít
+n~guni't mapitagang pan~gan~gatwiran, at ang naguing casaguta'y ang
+panunumpâ n~g canyáng catedrático, na cailán ma'y hindi niya
+palálabasin si Rizal sa alín mang exámen.
+
+Dahil sa nangyaring iyo'y minagalíng ni Rizal ang pasá España at doón
+magpatuloy n~g pag-aaral, at sapagca't sumang-ayon ang canyáng ama't
+iná, siya'y lumulan sa vapor na ang tun~go'y sa Barcelona, n~g ica 3
+n~g Mayo n~g 1882, na puspós n~g pighatî ang cálolwa. ¡Sa Calambâ
+[Laguna] ay nilisan niya ang canyang m~ga pinacamumutyang amá, iná at
+m~ga capatíd; sa Camilíng ay ang maalab na sinisintang si Leonor
+Rivera, magandang dalagang ang larawa'y háwig na háwig sa matimyás na
+si Maria Clara sa Noli me Tangere, at saca napalayô siyá sa
+pinacaiibig na Bayang Filipinas!
+
+       *       *       *       *       *
+
+Dumatíng si Rizal sa Barcelona, (España) n~g m~ga unang araw n~g Junio
+n~g 1882, at hindî pa halos nacapagpapahin~gá sa gayóng matagál na
+pagdaragat, sinulat na niyá ang unang _artículo_[12], na pinaglagdaan
+niya n~g canyáng m~ga damdamin. Pinan~galanan niya ang _artículong_
+yaón n~g El Amor Patrio[13], may taglay na fechang _Junio n~g 1882_,
+at finirmahán niyá n~g pamagát na Laong-Laan, saca ipinadalá niyá sa
+Diariong Tagalog[14], at inilathálà sa pámahayagang itó n~g icá 20 n~g
+Agosto n~g 1882.
+
+Pakinggan natin cung anó ang pasiyá n~g isáng castílà, ni D. Wenceslao
+E. Retana, na nagpamagát si canyáng m~ga ilinalathálà sa m~ga
+pámahayagan, n~g _Desengaños_, tungcól sa kasulatang sinasabi co:
+
+"Marahil ay nacainís ca canyá (cay Rizal) ang Barcelona; marahil ay
+nacapamanglaw at nakapágpalungcot sa canyá ang malakíng pan~gulong
+bayan n~g Cataluña, n~g canyáng mámasid na doo'y may lubós na calayâan
+ang cálahatlahátang m~ga mithî, sa pagdidilidiling doo'y waláng m~ga
+_inquisidor_[15] ang ísip; datapwa't sa Maynila'y mayroon. Bagá man
+talastás niyáng totoong caraniwang gamit na, gayón ma'y guinawâ rin ni
+Rizal sa isáng pananalitáng malungcót, at may hawig na isipín,
+n~guni't halos laguing mabanayad, palibhasa'y _mithi ang macatulong
+n~g cahi't dukha n~guni't maalab na pag-anib_. "Tulad sa m~ga hebreo
+n~g una ani Rizal--na inihahandog sa templo ang m~ga unang bun~ga n~g
+caniláng pag-ibig, camí, dito sa lupa ng iba, iaálay namin ang m~ga
+unang pananalitâ sa áming báyang nababalot n~g _m~ga alapáap_ at _n~g
+m~ga ulap n~g umaga_, na hindî nagmamaliw ang cagandaha't hiwagang
+anyô at kaligaligaya; n~guni't lálò n~g pinacasísinta, samantalang sa
+canya'y pumapanaw at lumálayô," Sa ganáng cay RizaL--ani Retana--ang
+España'y lupa ng iba; sa ganáng kanyá'y walâ n~g _bayang sarili_
+(pátria) cung dì ang Filipinas. Hindî sumasaísip niyà ang _maliit na
+bayang sarili_ ("pátria chica") at ang _malaking báyang sarili_
+("pátria grande") na totoong caraniwan na nitong m~ga hulíng nagdaang
+taón; ang _maliit_ ay ang báyan, ang lalawigan ó cung dilî cayá'y ang
+isáng panig: at ang _malaki_ ay ang boong nación, sampô n~g m~ga ibáng
+lupaíng nasásacop, cahi't anóng pagcalayô-láyò ang kinálalagyan. Ang
+_malakíng bayang sarili_, kung sa isáng filipinong tunay na nakikianib
+sa España ay walâ n~g iba kung dî ang lupaíng España, na calakíp ang
+canyáng m~ga nasasacop sa cabilang ibayo n~g dagat, at ang _maliit_ ay
+ang panig. N~guni't cay Rizal ay waláng _maliit_ ó _malaking bayang
+sarili_, cung dî Bayang sarili; na sa ganáng canyá'y hindî ang
+Calambâ, hindî ang m~ga bayang ang salita'y wikang tagalog, hindî man
+lamang ang pulô n~g Lusóng, cung dî ang capisanan n~g m~ga pulóng
+nátuclasan ni Magallanes. Hindî lamang ito: sa ganáng cay Rizal, ang
+España'y hindî _inang bayan_; ito'y marahil ay sa mestizong castílà,
+sa m~ga may dugóng castílà; datapwa't hindî sa táong may dugóng
+dalisay n~g tagá casilan~ganan ...
+
+"Hindî malimutan niyá, ang sariling lúpà:--"Naroroon [ang sabi ni
+Rizal] ang m~ga unang gunitaing nangyari n~g panahong camusmusan,
+masayáng _hadang_[16] kilalá lamang n~g cabataan sapagca't doo'y
+natutulog ang boong isang panahong nacaraan na [_ang bayang may
+casarinlan_] at na-aaninagnagan ang panahóng dárating [_ang catubusan
+n~g lahi sa pamamag-itan n~g pag-aaral_]; sapagca't sa canyáng m~ga
+cagubátan at sa canyáng m~ga damuhán, sa bawa't cáhoy, sa bawa't
+bulaclac, namamasdán ninyóng naúukit ang alaala sa alín man táong
+inyóng guiniguiliw, na gaya rin n~g canyáng hinin~gá sa han~ging may
+taglay na ban~gó, na gaya n~g canyáng awit sa lagaslás n~g m~ga batis,
+na gaya n~g canyáng n~gitî sa bahaghari n~g lan~git ó n~g canyang m~ga
+buntóng-hinin~gá sa hindî mapagwáring daíng n~g han~gin sa gabí
+..."--Ang ganitóng m~ga pananalita'y talagang cay Rizal; ilála sa
+macahulugán, sa may tinutucoy ang m~ga pananalitáng may hímig n~g
+hiwágà, ito n~gâ ang anyô n~g canyáng pagsulat, ang canyáng caugalian,
+at halos waláng makikitang bagay na prosa[17] ó tulâ na canyáng
+kinathâ na hindî itó ang námamasid; na ang bawa't may ísip, cahi't
+caraniwan lámang ang tálas ay agád mapagwawárì sa m~ga súlat ni Rizal,
+ang m~ga caisipán sa pamamayang naghaharì sa budhî n~g lubhang
+mairuguíng yaón sa kinaguisnang lúpà--"¡Hindî nacácatcat cailán man
+(aní Rizal) ang pagsintá sa kinamulatang lúpà, pagcâ ang pagsintáng
+ito'y nacapasoc sa pusò: sapagca't talagang tagláy na niyá ang tatác
+n~g Lan~git na siyáng ikinapaguiguing waláng catapusán at pagcawaláng
+pagcasírà."--At isinunod pagdaca ang ganitóng m~ga sabi, na anaki ibig
+niyang palacsín ang loob at itaimtím sa púsò n~g m~ga táong
+pinagtatalaghán n~g casulatang iyón ang pag-íbig sa kinamulatang
+lúpà:--"Cailán ma'y casabiháng ang pagsinta ang siyáng lalong
+macapangyarihang nag-uudyoc n~g m~ga cagagawang lalong dakilà; cung
+gayo'y talastasíng sa lahát n~g m~ga pagsinta, ang sa kinaguisnang
+bayan ang siyang nagbun~ga n~g m~ga gawáng lalong malalakí, lalong
+m~ga bayani at lalong waláng casíng dalisay. Basahin ninyó ang
+Historia" ... Pagcatapos na maisaysay sa iláng pangcát na totoong
+mataós at macatwiran ang pananalitâ, upang patotohanang sa buhay na
+ito'y pawang madalíng lumípas ang lahát: sinabi naman niyá, ang
+nangyayari pag laganap n~g sigáw na _¡ang kinamulatang lupa'y
+sumasapan~ganib!_ ang sarisaring pagpapacahirap at paghahayin n~g
+buhay na kinacailan~gang gawín.... Datapwa't _¡hindi cailan~gan!
+¡Ipinagsangaláng ang nagbigáy búhay; ¡gumanáp n~g isang catungculan!
+Si Codro ó si Leónidas,_[18], _ang cahi't sino man, ¡ang kinaguisnang
+baya'y matututong sa canyá'y mag-alaala!_
+
+"At parang naguguniguni na niya ang sa kanya'y mangyayari, isinulat ni
+Rizal ang ganito: "_Magháyin ang ibá n~g canyáng cabatáan; ibinigay
+namán n~g ibá sa sariling bayan ang m~ga ningning n~g canyang mataas
+na pag-iísip_ at ang ibá namá'y _nagbúhos n~g canyáng dugo_; namatáy
+ang lahàt at nagpamana sa kinaguisnang bayan n~g lubháng malakíng
+cayamanan: ang _calayaan_ at ang _caran~galan_. ¿At anó naman ang
+guinawâ sa canilá n~g tinubuang lúpà? Tinatan~gisan silá at
+_inihaharap n~g boong_ calakhán n~g loob sa sangcataohan; sa panahóng
+sasapit at sa canyáng m~ga anác, upang _mapagcunang uliran_".--Si
+Rizal ay isang manunulat na sa anyó'y hindî tumutucoy, n~guni't cung
+wawarîing magalíng ay lubháng mapagpatungcol n~g sinásalitâ; at cung
+ilalim pa ang pagsisiyasat sa lahat n~g canyáng m~ga sinulat, hindî
+lamang náaaninag ang canyang tan~ging budhî, cung dî hinuhulàan namán
+niyá ang canyáng gágawin at ang sa canyá'y mangyayari. At para manding
+tagláy niyá ang isang catungculang sa canyá'y ipinagcatiwalà n~g Dios
+upang ganapín sa ibabaw n~g lúpâ, cayá't pagca tiguíb ang calolowa
+niya n~g caisipán ni Tolstoi ay nang-aakit siya sa capayapàan, at cung
+nag-aalab naman sa canyá ang m~ga mithîin ni Napoleón ay iniuudyóc
+namán niyá sa canyáng m~ga cababayan ang pakikibaca, at wináwacasán
+n~g ganitóng pananalitâ:
+
+"¡Oh kinaguisnang lúpà!... Mulâ cay Jesucristong puspós n~g ganap na
+pagsintá, na naparito sa mundo sa icagagaling n~g sangcataohan, at
+_nagpacamatay dahil sa sangcataohang iyan, sa pan~galan n~g cautusan
+n~g canyáng tinubuang bayan_, magpahangang sa lálong m~ga hindî
+kilaláng nan~gamatáy dahil sa m~ga _revolución_[19] n~g m~ga panahong
+ito, gaáno carami, ¡ay! ang m~ga nagcahirap at namatay sa iyong
+pan~galang kinamcám n~g m~ga ibá! ¡Gaano carami ang _ipinahámac_ "n~g
+pagtataním n~g galit", n~g casakimán ó n~g cahan~galan, na _n~g
+nalalagot na ang hinin~ga'y hinandugán ca n~g pagpupuri at sa iyo'y
+minithi ang lahát n~g bagay na cagandahang palad_.
+
+Magandá at dakílà n~gâ ang tinubuang lúpà, pagcâ ang canyáng m~ga anác
+_sa sigaw n~g pagbabaca ay nan~gagdudumali sa pagsasanggalang, sa
+dating lupain n~g caniláng magugulang; mabangis_ at palálò pagca mulà
+sa carurucan n~g canyáng trono'y _napapanood na tumatacas ang
+tagaibang lúpa sa udyóc n~g malakíng tácot sa pagcakita sa bayáning
+hucbó n~g canyáng m~ga anác_, n~guni't _pagca nagpapatayan_ ang
+canyáng m~ga anác, palibhasa'y nan~gagcacabahabahagui sa
+nagcacalabánlabáng m~ga pulutóng; pagca ipinagwawasacan ang m~ga
+halamanan, ang m~ga bayan at ang m~ga ciudad n~g poot at pagtataniman;
+pagcacágayo'y sa canyáng cahihiyan ay pinupunit ang balabal at
+itinatapon ang cetro at nagdaramit n~g maitim na lucsâ sa canyáng m~ga
+anác na namatáy.
+
+Pacasintahín n~ga natin siyá magpacailán man, anó man ang ating
+cahinatnan, at howag tayong human~gad n~g ibang bagay cung dî ang
+canyang _icágagaling_. Cung magcagayo'y macatutupad tayo n~g alinsunod
+sa tacdâ n~g Dios na dapat na cauculan n~g sangcataohan, na dî ibá
+cung dî ang cahusayan at capayapaan n~g lahát n~g canyáng m~ga
+kinapál.
+
+¡Cayóng páwang nawalán na n~g mithîin ang calolowa; cayóng
+nan~gasugatan sa púso't isa-isang nakita ninyóng nanglagas ang m~ga
+pag-asang caaliw-aliw, at cawan~gis n~g m~ga cahoy cung panahong
+tagguináw, n~gayóng salát cayó sa bulaclác at gayón din sa m~ga dáhon,
+at bagá man nais ninyó ang umibig, n~guni't walâ, cayóng másumpong na
+sa inyo'y carápatdápat; nariyan ang tinubuang lúpà! ¡Siya'y inyóng
+sintahín!
+
+Siya'y inyóng sintahín, ¡oh, siyá n~gâ! datapwa't hindî na cawan~gis
+sa pagsintá sa tinubuang lúpà n~g unang panahóng gumáganap n~g m~ga
+mababan~gís na pagbabanál, na ipinagbabawal at minámasama n~g tunay at
+dalisay na magandáng caugalian at n~g inang Naturaleza[20]; na howag
+ipagmagalíng ang malíng sigábo n~g budhî, n~g pagwawasác at n~g
+calupitán; hindî, "lálong caayaáyang pagbubucáng liway-wáy ang
+sumisilang sa abót n~g tanáw", masasanghayâ at m~ga payapang ilaw, na
+súgò n~g buhay at capayapaan; sa cawacasa'y ang liwayway na tunay n~g
+cacristianuhan, tagapagbalitang pan~gunahin n~g maliligaya at panátag
+na m~ga áraw. Catungculan n~ga natin ang manuntón sa mahirap lacaran,
+n~guni't tahimic at mapagbigay pakinabang sa landas n~g Dunong na
+patun~go sa "Pagcasulong" at mulà riya'y "sa pagcacaisang mithî at
+hinihin~gî ni Jesucristo sa gabí n~g canyang pagcacasákit."
+
+"Gumawa n~g sariling bayan n~g sariling bayan cahi't gaano man ang
+maguing cahalagahan ang siyang lalong masilacbóng nais ni Rizal,
+n~gunit carapatdapat na sariling bayan...."
+
+At siyang catotohanan ayon sa canyang, m~ga guinawâ.
+
+Hindî nag tagal si "Rizal" sa Barcelona. Sumasa Madrid na siya n~g
+unang araw n~g Octubre n~g sinabi n~g taóng 1882. Sabay niyáng
+pinag-aralan ang _Medicina_ at saca ang _Filosofía_ at _Letras_.
+
+Natapos ang pag-aaral niya n~g panggagamot at nagtamó siya n~g
+títulong Licenciado sa Medicina n~g ica 21 n~g Junio n~g 1884, at n~g
+19 n~g Junio n~g 1885, araw n~g capan~ganacan sa canya ay canyang
+tinamó namán ang títulong pagca Licenciado sa Filosofía at Letras at
+gayon din ang pagca Doctor sa Medicina. Natutuhan ni Rizal ang m~ga
+wicang sumusunod: tagalog, castílà, latin, francés, italiano, inglés,
+alemán, ruso, japonés, holandés, griego, hebreo, àrabe, sanskrito,
+portugués, catalán, sueco at insíc.
+
+Samantalang nag-aaral si Rizal ay pinagmámasid naman niya ang
+caugalian at anyô n~g m~ga castílà. Nangaling si Rizal sa isáng bayang
+linúluklucan n~g pagbabanalbanalan, n~g dî wastóng m~ga
+pananampalataya, n~g m~ga paggugol n~g salapî upang yumaman at
+macagumon sa lugód at layaw ang m~ga walang ibang gawâ cung dî ang
+mangdayà sa m~ga han~gal ...; galing si Rizal sa isang bayang sa
+calolwa't catawan ay may walang hangang capangyarihan ang m~ga fraile,
+militar, empleado at castílà. Sa Madrid ay nakita niyáng hindî gayón:
+linílibac n~g m~ga _librepensador_[21] at n~g m~ga _aleo_[22] n~g
+boong calayàan ang canilang religióng católica apostólica romana at
+ang canilang iglesia católica-apostólica romana; námasid niyáng maliit
+na totoo ang capanyarihan doon n~g Gobierno; hindî niya napanood ang
+acala niyang mangyayáring pagtatálotalo n~g m~ga "liberal"[23] at n~g
+m~ga "clerical"[24]; bagcos pa n~ga niyang nákitang madalás na
+naglalámbal at nagcacáisa ang m~ga "republicano"[25] at ang m~ga
+"carlista"[26] upang canilang masunduan ang anó mang ninanais.
+Nagdamdam si Rizal n~g malaking sacláp n~g loob n~g canyang
+pagsumaguin ang walang hadlang na anó mang pagtatamasa n~g m~ga
+calayàan sa España, at ang capanyarihang calakilakihan n~g m~ga fraile
+sa Filipinas, na siyang bumíbigti sa lahing cáymangui. Pinagpilitan
+niyang makilala ang anyô n~g m~ga iba't ibang "partido político"[27]
+sa España at napag-unawa niyang hindî carapatdapat purihin ang m~ga
+europeo tungcól sa bagay na ito. Nakita niyang ang bawa't partido, ang
+lahat n~g partido ay may magaganda at cainam-inamang m~ga
+palatuntunan; datapwa't nahiwatigan niyáng baga man may
+man~gisan~gisang nagpapagal sa udyok n~g lalong wagás at dalisay na
+han~gád, n~guni't hálos ang lahat ay walang pinagsisicapan cung dî ang
+saríling cagalin~gan. Samantalang hindî pa nan~gapapahalál sa matataas
+na catungculang minimithî, totoong sinusuyò ang m~ga táong
+manghahalál, at sa canila'y ipinan~gan~gacò ang lubhang maraming
+bagay, at cung macamtan na ang han~gád ay hindî guinaganap ang
+pan~gacò at linilimot na tikís ang m~ga naghalal sa canila. Marami sa
+m~ga manghahalal na ibinibigay ang caniláng voto, hindi sa táong tunay
+na may carapatán, cung dî sa nakiusap sa canila n~g hindî nilá
+mahiyáng canilang pinapan~ginoon; na hindî ang tunay na may m~ga
+nagawang cagalin~gan n~g isang táo sa bayan ang canilang tinitingnan,
+cung dî cung ang taong iya'y mainam magsasalitâ, marikít magtalumpatì,
+magalíng sumúyo ó nacagaganting pálà n~g salapî ó iba pang
+pagbibiyayâ; na ang siyam na po't siyam sa sandaang europeo'y
+naniniwalà sa m~ga sinasabi sa canilá n~g m~ga pamahayagan, na hindî
+man lamang sinisiyasat cung yao'y totoo ó hindî, cung na sa catwiran ó
+walâ sa catowiran; sa isáng salitâ: nakita niyáng cawan~gis din n~g
+m~ga táong báyan dito ang m~ga táong báyan doón.
+
+Walang anó mang inilathalà si Rizal na anó mang casulatan, mula n~g
+canyang lihamin n~g 1882 ang "El Amor Patrio," hangang sa taong 1884,
+datapowa't hindî siya naglilicat n~g pakikipagsulatan sa canyang m~ga
+cababayan, lalonglalò na sa m~ga nag-aaral, at ang m~ga sulat niya'y
+binabasa n~g lahat n~g boong pag-ibig at pangguiguilalás, dahil sa
+canyang bayaning pagbibigáy ulirán sa pagsintá sa tinubuang lúpá.
+
+Nang 25 n~g Junio n~g taóng 1884 ay nagtalumpatì si Rizal sa isang
+piguíng na guinawa sa Madrid, sa pagpapaunlác cay guinoong Juan Luna,
+bantóg na pintor ilocano, dahil sa pagtatamó n~g pan~gulong "premio"
+sa "Exposición" n~g canyang balitang "cuadro," na ang pamagat ay
+"Spoliarium", at cay guinoong Felix Resurreccion Hidalgo, na taga
+Filipinas din, at mabuti rin namang pintor. Guinawâ ang piguíng na
+iyón sa Restaurant Inglés, pinasimulán n~g icasiyam na oras n~g gabî
+at may m~ga anim na pong táo ang nagsalosalo. Nan~gulo sa
+mesa--alinsnnod sa sabi n~g "El Imparcial", sa Madrid, n~g ica 26 n~g
+Junio n~g 1881--si pintor Luna; nan~gagsiupô sa dacong canan niya si
+na señor Labra, Correa, Nin y Tudó at sa caliwa niya'y si na señor
+Moret, Aguilera at Mellado (D. Andrés). Nan~gagsiupô rin doon si na
+señor Morayta, Regidor, Azcárraga (D. Manuel de), Araus, Fernández
+Bremón, Paterno (Alejandro, Antonio at Máximo,) Vigil, del Val, Moya,
+Cárdenas, Govantes, Rico, Gutiérrez, Abascal, Ansorena, García-Gómez,
+López Jaena, Más (pintor valenciano), Fernández Labrador (cubano),
+Rodriguez Correa at iba't iba pang maraming pintor, literato at
+periodista.
+
+Nagtindig si Rizal at siya ang náunang nanalitâ; minamasdan siyá n~g
+lahát; sa caymanguing mukhâ niya'y umaalab ang nin~gas n~g masilacbóng
+pagsinta sa tinubuang lúpà, at sacâ nagsaysay siyá n~g isáng
+talumpating hindî mapagwari cung alin ang lalong maganda: cung ang
+cahan~gahan~gang pagsintá sa tinubuang lupang numiningning sa
+talumpating iyón, ó ang cagandagandahang pagcacaanyô-anyô n~g m~ga
+salitâ. Pagsisicapan cong isatagalog ang talumpating iyón; bagaman
+talastás cong dukhâ ang aking panític at cúlang ang wica natin sa
+casaganaan n~g wicang castilàng guinamit ni Rizal sa gayóng
+pananalitâ: n~guni't mamalakhín co na cung maipakilala sa bumabasang
+irog ang cahi't culabóng anino n~g masilacbo't caligaligayang
+pananalitâ n~g ating capatid na Martir sa Bagumbayan. Pasisimulan co:
+"Mañga guinoo: Sa paggamit n~g pananalita'y hindî nacapag-aalinlan~gan
+sa akin ang tacot na bacâ pakingán ninyo acó n~g boong pag-wawaláng
+bahálà; naparito cayó't n~g inyóng ipanig sa sigabo n~g aming mithî
+ang simbuyó n~g mithî ninyóng panghicayat sa cabatáan, cayâ n~ga't
+waláng salang cayo'y matututong magpaumanhín. M~ga panghalinang simoy
+n~g pag-iibigan ang siyáng lumalaganap sa aláng-álang; m~ga ágos n~g
+pagcacapatiran ang siyang lumílipad na nagcacasalusalubong; m~ga
+calolowang masintahin ang nakíkínig, at dahil dito'y hindî acó
+nag-aalap-ap sa aking abáng cataohan at hindî namán acó nag-aalap-ap
+sa cagandahan n~g inyong loob. Palibhasa'y m~ga táo cayóng may púsò,
+walâ cayóng hinahanap cung dî m~ga púsò rin, at buhat sa caitaasang
+iyang pinamamahayan n~g m~ga damdaming mahál, hindî ninyo hinahálatâ
+ang m~ga walang cabuluháng pan~git na budhî; nalalaganapan n~g inyong
+titig ang cabooan; pinasisiyahan niyá ang naguiguing dahil at
+inilalatag ninyó ang camáy sa cawan~gis cong nagnanasang makipanig sa
+inyó sa isá lamang adhicâ, sa isa lamang mithî: ang dan~gál n~g
+dakílang ísip, ang ningning n~g tinubuang lúpà. ("Magaling, totoong
+magaling; pacpacan.")
+
+"Ito n~ga ang cadahilanan cayâ cayó'y nan~gagcacapisan n~gayón. May
+m~ga pan~galan sa historia n~g m~ga bayang sila lamang ay
+nagpapakilala na n~g isáng nangyari at nagpapaalaala n~g m~ga
+pagguiguiliwan at n~g m~ga cadakilaan; m~ga pan~galang wan~gis sa
+isáng cababalagháng hiwágà na nagháharap sa ating m~ga matá n~g m~ga
+caisipáng caayaaya at caaliw-aliw; m~ga pan~galang ang kinaoowia'y
+isang pagcacásundô, isang saguísag n~g capayapâan, isáng tálì n~g
+pagsisintáhan n~g m~ga nación. Nauucol sa m~ga ganitó ang m~ga
+pan~galan ni Luna at ni Hidalgo: nililiwanagan n~g caniláng m~ga
+caran~galan ang dalawáng dúlo n~g daigdig: ang Casilan~ganan at ang
+Calunuran: ang España at Filipinas. Sa pagsasalitâ co n~g dalawáng
+pan~galang ito'y nakikinikinitá co ang dalawang nagníningning na
+balantóc na nagmumula capowa sa magcabicábilang dacong iyon at
+nagcacalicaw, pagdating sa caitaasan, sa udyóc n~g pagguiguiliwán n~g
+iisáng pinangalin~gan, at buhat sa caitaasang iya'y papapag-isahín ang
+"dalawang bayan" sa pamamag-itan n~g walang catapusáng pagcacáisa,
+"dalawang bayang "magcacambal cahi't papaghiwalayin n~g m~ga dagat at
+n~g calayuan; "dalawang báyang" hindî sibulán nang "m~ga binhî n~g
+paghihiwalay na itinatanim n~g m~ga nabubulagang tao at n~g caniláng
+calupitán." Capowa capurihán si Luna't si Hidalgo n~g España't n~g
+Filipinas; sa pagcá't cung ipinan~ganác man silá sa Filipinas ay
+mangyayari rin namáng maipan~ganác sa España. Waláng sariling bayan
+ang cataasan n~g ísip; ang cataasan n~g isip ay tulad sa ilaw, sa
+han~gin; pag-aari n~g lahát; walang sariling bayang gaya n~g
+alang-alang, gaya n~g buhay at gaya n~g Dios. "(M~ga pacpacan)"
+
+"Lumilipas na sa Filipinas ang matatandang caugalian; ang maririn~gal
+na gawa n~g canyang m~ga anác ay hindî na nangyayari lamang sa loob
+n~g sariling bahay; iniiwan na n~g paróparóng silan~gan ang sariling
+bahay; sa m~ga lupaing yao'y ipinakikilala na ang paguumaga n~g isáng
+mahabang araw, sa pamamag-itan n~g maniningning na cúlay at
+namumulamulang pagbubucang liwayway, at ang láhing iyóng nagugulaylay
+sa boong gabí n~g historia, samantalang lumiliuanag ang araw sa ibá't
+ibáng lupaín, mulî n~gayóng gumiguising na kumíkinig sa untóg n~g
+electricidad na sa canyá'y gumibíc sa pakikipanayám sa m~ga bayang
+calunuran, at "hinihin~gî ang ilaw, ang buhay ang civilizacióng" n~g
+una'y caniláng minana na pinapagtibay ang waláng catapusáng m~ga lagdâ
+n~g hindî naglilicat na pag-gulong n~g panahón, n~g m~ga pagcacáiba't
+iba, n~g di nagmamaliw na paghahalihali, n~g pagsúlong."
+
+"Ito'y nalalaman ninyóng magalíng at ipinagdádan~gal na ninyó; cayó
+ang may gawâ n~g cagandahan n~g m~ga brillante n~g coronang taglay sa
+ulo n~g Filipinas; ang Filipinas ang nagbigay n~g m~ga bató, ang
+Europa ang kumikil at n~g numingníng. At pinanonood nating lahát n~g
+boong pagdiriwáng; cayo'y ang inyong yárì; cami'y ang nin~gas, ang
+lacás, ang m~ga batóng aming bigay. "(Mainam na totoo.)"
+
+"Ininóm nilá roón ang calugodlugod na talinghágà n~g Naturaleza;
+Naturalezang dakílà at cakilakilabot sa canyang pagwawasác, sa canyang
+paglacad na waláng humpáy, sa canyang hindî mapaglírip na lacás.
+Naturalezang matimyás, payápà at malungcot sa canyang m~ga pagsasaysay
+na hindî naglílicat at hindî nagbabago; inililimbag n~g Naturalezang
+ito ang canyáng tatác sa lahát n~g canyáng linalalang at ibinun~ga.
+Tagláy n~g canyáng m~ga anác ang tatac na iyán saán man silá pumaroón.
+Cung hindî pacasiyasatin ninyó ang caniláng m~ga ásal, ang caniláng
+m~ga gawâ, at cahi't babahagyâ man ang pagcakilala ninyó sa báyang
+iyón, makikita ninyóng na sa lahát na parang siyang bumubuò n~g
+canyáng dúnong, gaya n~g calolowang siyang namamatnugot sa lahát,
+cawan~gis n~g nagpapagaláw sa isáng máquina, túlad sa anyóng pan~gúlo,
+caparis n~g unang cagamitán. Hindî mangyayaring hindî sumilang ang
+talagang canyang dinaramdam, hindî mangyayaring siya'y maguing isáng
+bágay at ibáng bágay ang gawín; sa dacong ibabaw cung bagá man
+nagcacáiba, malicmátà lámang. Sa "Spoliarium", sa licuran n~g
+pinturang iyang hindî pipí ay naririn~gig ang caguluhan n~g maraming
+tao, ang sigawan n~g m~ga alipin, ang taguintin~gan n~g m~ga baluti't
+sandata n~g m~ga bangcáy, ang hagulhulan n~g pan~gun~gulila, ang m~ga
+híguing n~g dalan~gin, na napagwawari ang anyô at catotohanang tulad
+sa pagcarin~gíg sa dagundóng n~g culóg sa guitnâ n~g malacás na in~gay
+n~g malaking agos n~g tubig na bumabagsác mulâ sa mataas, ó ang
+pan~gin~giníg na nacalalaguim at cagulatgulat n~g lindól. Ang
+Naturalezang namamaguitnà sa pagcacaroon n~g m~ga bagay na iyon ay
+siya ríng namamaguitnà sa pincel na lumálagdâ n~g pintura. Bilang
+capalít nito'y tumítiboc sa cuadro ni Hidalgo ang isang totoong
+dalisay, pagpapakilalang lubós n~g calungcutan, n~g cagandahan at
+cahinaang pawang ipinahamac n~g maban~gís na lacás; at gayón,
+palibhasa'y inianác si Hidalgo sa silong n~g maningning na azúl n~g
+lan~git sa Filipinas, sa pagpapalayaw n~g mahinhing hihip n~g amihang
+galing sa m~ga caragatan doon, sa guitnâ n~g catahimican n~g doo'y
+m~ga dagatan, sa hiwagang caaliw-aliw n~g canyang m~ga capatagang lúpà
+at carikitdikitang pagcacaayos n~g canyang m~ga bundóc at n~g m~ga
+bundóc na nagcacatanitanicalâ.
+
+"Cayâ na cay Luna ang m~ga lilim, ang m~ga pagcacalabánlaban, ang m~ga
+naghihin~galong liwanag, ang talinghágà at ang cakilakilabot, bílang
+alin~gawn~gáw n~g madidilím na sigwá sa lupaíng mainit, n~g m~ga
+kidlát at n~g mauugong na pagbugá n~g canyáng m~ga volcán; cayâ cay
+Hidalgo'y pawang liwanag, m~ga culay, pagcacabagay-bagay, damdamin,
+aliwalas, cawan~gis n~g Filipinas sa m~ga gabíng may bwan, sa canyáng
+m~ga araw na tahimic, sa m~ga naaabot doon n~g tanáw, na pawang
+umaakit sa pagdidilidili at doo'y iníuugoy ang waláng catapusán. At
+ang dalawá, cahi't lubháng nagcacáiba, sa anyô man lamang, ay
+nagcacáisa cung ganáp na lilinin~gin; cawan~gis namán n~g pagcacaisá
+n~g ating m~ga púsong lahát, bagá man totoong nan~gagcacáiba: ang
+dalawáng itó, sa caniláng pagpapaaninaw, sa pamamag-itan n~g caniláng
+"paleta," n~g carikitdikitang sicat n~g araw n~g trópico[28],
+guinágawâ niláng m~ga sínag n~g dî maulátang capurihang canilang
+inililiguid sa canilang sariling bayan; _isinasaysay n~g dalawa ang
+tunay na calagayan n~g aming buhay sa pagsasamahan, sa asal na
+guinagamit at sa natutungcol sa pamamahala n~g calacarán n~g bayan_;
+ang cataohang pinapagtitiis n~g mabibigat na dalahin; ang cataohang
+hindi natutubos, _ang catowiran at ang mithing nakikitungáli n~g
+mahigpit sa m~ga di_ "wastong caisipán," _sa maling pananampalataya at
+sa m~ga licong cagagawán_, "sa pagca't ang m~ga damdamin at ang m~ga
+pasiya ay nacapaglalag-os sa lálong macacapal na cuta"; sa pagca't sa
+lahát n~g m~ga hadláng ay may napumumulusán, pawang nan~gan~ganinag,
+at cung hindî sila magcapluma, cung dî sila tulun~gan n~g limbagan,
+hindî lamang maghahandog n~g panglibang sa panin~gin ang canilang
+paleta at m~ga pincel, cung dî naman maguiguing mananalumpating
+totoong marikit manalitâ."
+
+Cung itinuturo n~g iná sa canyáng anác ang canyáng sariling wícà at
+n~g maunáwà ang canyáng m~ga catowáan, ang canyáng m~ga kinacailan~gan
+ó ang canyán~g m~ga pighatî; itinuturò namán n~g España sa Filipinas,
+sa canyáng pagcainá ang canyáng sariling wícà; "cahi man
+hinahádlan~gan niyáng m~ga bahagyâ na ang abo't n~g panin~gín at
+napacapandác ang pag-íisip," na sa canilang malabis na pagsusumicap na
+sumapanatag sila sa panahóng casalucuyang tinatawid, ay "_hindi nila
+mátanaw ang panahóng darating_ at hindî pinagtitimbangtimbang ang
+maguiguing bung~a n~g canilang guinagawâ;" m~ga sisiwang payát,
+"masasamáng ásal at m~ga pang-akit sa casamâang ásal", na waláng ibáng
+iniimbot cung dî ang inisín ang lahát n~g damdaming dalisay, at sa
+caniláng pagpapasamâ n~g púsò n~g m~ga bayan, "ay itinatanim nilá sa
+m~ga bayang iyán ang m~ga binhî n~g m~ga pagcacaalit at n~g sa
+panahong darating ay anihin ang bun~ga, ang lasong haláman, ang
+camatayan bagá n~g m~ga ipan~gán~ganác pang m~ga tao."
+
+"N~guni't ¡limutin natin ang m~ga capan~gitang ásal na iyán!
+¡Capayapaan sa m~ga patáy, sapagca't páwang m~ga patáy na n~gâ; hindî
+na silá humihin~gâ, at sila'y kinacain na n~g m~ga u-od! ¡Howag nating
+tawaguin ang pag-aalaala sa canilá; howag nating dalhin dito sa guitnâ
+n~g ating m~ga casayahan ang canilang cabahúan! "Sa cagalin~gang palad
+ay lalong marami ang m~ga capatid; ang cagandaha't camahalan n~g loob
+ay pawang m~ga catutúbò sa sílong n~g lan~git n~g España: sa bagay na
+ito'y cayóng lahát ay m~ga sacsíng maliliwanag." Nangagcaisa cayó sa
+pagsagót; nan~gagsitulong cayó, at gumawâ cayó marahil n~g lalong
+malakí cung mayroon pa sana cayong magagawâ. Umupô cayó sa
+pakikisalamúhà sa aming pagsasalosalo, at sa inyòng pagbìbigay unlac
+sa maririlag na m~ga anác n~g Filipinas ay pinauunlacan namán ninyo
+ang España; sapagca't lubos na talastas ninyóng lahat, na hindî ang
+dagat Atlántico ang hanggahan n~g España; hindî rin namán ang dagat
+Cantábrico at ang dagat Mediterráneo--casirâang dan~gal n~gang tunay
+cung macahadláng ang tubig sa canyáng cadakilâan, sa canyáng
+isipan.--Narorooon ang España cung saan ipinararamdam ang canyáng
+pangpaguinhawang akit, at cahi't maalís man sacálì ang canyáng
+bandera, matitira rin ang sa canya'y pag-aalaalang hindî matatapos,
+hindî magmamaliw, ANO ANG MAGAGAWA NG CAPIRASONG DAMIT NA MAPULÁ AT
+MARILAW; ANONG MAGAGAWA NG MGA FUSIL AT NG MGA CAÑON SA BAYANG HINDI
+SIBULAN NG PAGSINTA AT PAGGUILIW; SA BAYANG HINDI NANGAGCACAYACAP ANG
+MGA MITHI, HINDI NANGAGCACAISA ANG PALATUNTUNAN NG ADHICA, HINDI
+NANGAGCACASANG-AYON ANG MGA PASIYA NG ISIP..? (Mahabang m~ga
+pacpacan.)
+
+Si Luna't si Hidalgo'y tunay n~gang inyó at tunay rin namang amin;
+sila'y inyóng sinisinta, at sa canila'y napapanood namin ang
+magagandang m~ga pag-asa, m~ga mahahalagang ulirán. Ang m~ga cabataang
+filipinong na sa Europa, na cailan may masigabo ang loob, at ilán pang
+m~ga taong nananatili ang m~ga púsò sa pagcabátà, palibhasa'y laguing
+gumagawâ n~g m~ga cagalin~gang dalisay sa udyóc n~g canilang malilinis
+na budhî, nan~gaghandog cay Luna n~g isáng corona, mahinhing alay,
+tunay n~gang maliit cung isusumag sa maalab naming nais, n~guni't
+siyáng lalong cúsà at siya namang lalong maláyà sa lahát n~g pag-aalay
+na guinawâ hanga n~gayón.
+
+Datapwa't hindî pa nasisiyahan ang Filipinas n~g pagkilalang utang na
+loob sa canyáng maririlág na m~ga anác, at sa pagcaibig niyáng
+maipakilalang ganáp ang m~ga caisipang umuulic sa canyáng budhî, ang
+m~ga damdaming sa puso'y umaawas, at ang m~ga salitáng tumatacas sa
+m~ga lábì, naparito tayong lahát sa piguìng na itó upang papag-isahin
+ang ating hán~gad, upang bigyang catuparan ang pagyayacapang iyán n~g
+DALAWANG LAHING nan~gagsisintahan at nan~gagiibigan, na
+nan~gagcacaisang may apat na raang taon na sa caasalan, sa
+pagpapanayam, at sa pamamayan, UPANG MANGYARING SA PANAHONG DARATING
+NA ANG DALAWANG LAHING IYA'Y MAGUING ISA LAMANG NACION SA BUDHI, sa
+canícanilang m~ga catungculan, sa canicanilang pitháyà, sa
+canicanilang m~ga taglay na biyáyà. (Pacpacan.)
+
+¡Ipinagdíriwang co[29] ang ating m~ga artistang si Luna at si Hidalgo,
+capuriháng dalisay at wagás n~g DALAWANG BAYAN! ¡Ipinagdiriwang co ang
+m~ga táong sa canila'y tumulong upang sila'y macatagál sa lubháng
+mahirap na pagsalun~ga sa landás n~g Arte! ¡Ipinagdiriwang co, at n~g
+uliranin n~g cabataang filipino, na "inaasahang mahál n~g AKING
+SARILING BAYAN[30] ang gayóng m~ga cagandagandahang m~ga halimbáwà at
+n~g ang _ináng España_[31], na mapagsicap at mapagmalasákit sa
+icagágaling n~g canyáng m~ga lalawigan, "pagdaca'y gawín ang m~ga
+pagbabagong utos na malaon n~g panahóng pinag-íisip"; may daan na n~g
+araro at ang lupa'y hindî cutad. ¡At îpinagdíriwang co, sa cawacasán,
+ang ililigaya niyong m~ga magulang na sa canilang pan~gun~gulila sa
+guiliw niláng m~ga anác, mulâ sa lubhang malayong lupaing caniláng
+tinátahana'y sinusundan n~g titig, na basâ n~g lúhà at n~g púsong
+tumítibóc na naglálagos sa m~ga dagat at sa calayuan, at "inihahayin
+sa altar n~g icagagalîng n~g lahát ang m~ga matimyas na caaliwang
+totoong nagsasalat pagdating sa dacong calunuran n~g buhay",
+mahahalagá't m~ga bugtóng na bulaclác sa panahóng tagguináw na
+sumisilang sa m~ga pampan~gin n~g libin~gan!--(Masilacbóng m~ga
+pacpacan; masigabong m~ga pagpupuri sa nagtalumpatî.)
+
+Sumunod na nan~gag talumpatì si López Jaena [na pinintasán n~g dî
+cawásà ang m~ga fraile], si Govantes, Cárdenas, Del Val, iláng m~ga
+filipino, si Nin y Tudo, Más, Azcárraga, Luna (nagpasalamat), Regìdor,
+Fernández Labrador, Labra, Azcárraga (muling pagtatalumpatì), Morayta,
+Rodriguez Correa at Moret. Natapos ang piguíng n~g ica 12 n~g gabî.
+
+Pakingan natin n~gayón ang salítà n~g castilang si D. Wenceslao E.
+Retana tungcol sa talumpatî ni Rizal.
+
+Ganitó ang canyang sinabi:
+
+"Hindî n~g n~gâ macahihin~gî n~g higuít pa sa ritong cagandahan n~g
+pagcacatalumpatî: nagsalitâ si Rizal sa n~galan n~g Filipinas, na dî
+tagláy ang pagpapacumbabang hiníhin~gì n~g m~ga castílà sa m~ga anác
+n~g bayang iyon, cung dî parang isáng "caanib" na cusâ n~g caniláng
+calooban: "tayo'y dalawang bayan, tayo'y dalawang láhì, cung anó
+cayo'y ganoon din camí, at yamang gayo'y ibig namin ang inyong ibig.
+¿Ipinagcacait bagá sa amin ang inaacálà naming carapatdapat na aming
+tamuhin?... ¡Dilidilihin ninyo ang panahóng sasapit!... Hindî
+mangyayaring manatili magpacailán man ang casalucuyang calagayan
+n~gayon "Walâ pang isá man lamang filipino, lalonglalô na cung gayong
+na sa haráp n~g m~ga castilang may matatáas na catungculan, na
+nacapan~gan~gahas magsalitâ n~g gayón. Ibig ni Rizal na manatili ang
+pagsasama n~g España at Filipinas, n~guni't "hinihin~gî niya", upang
+mangyari ang pagsasamang itó, na magcaroon ang m~ga filipino n~g m~ga
+catowiran at m~ga catan~gîang kinacamtán n~g m~ga castílà.
+Ipinalálagay niyang malakíng caapihán n~g canyang láhì cung dî gayón
+ang mangyayari, at hindî n~gâ mangyayaring tiisin niya ang gayóng
+caalimurahan. Hangang dito ang sabi ni Retana. Nang panahóng yao'y
+kinacathâ na ni Rizal ang novelang _Noli me tangere_, na sa canya'y
+magpuputong n~g walang hangang capurihán.
+
+Ang m~ga hulíng bowan n~g pagcátirá niya sa España'y guinamit niya sa
+pag-aaral n~g carunun~gang nauucol sa pag-gawâ n~g m~ga cútà
+(fortificaciones) sa panahóng pagbabaca, na ang guinamit na salita'y
+ang wicang inglés, at may m~ga dibujong nagpapaliwanag n~g canyang
+m~ga isinulat. Pinamagatán niyá ang m~ga dibujong itó n~g "Parapeto
+Simple."[32] "Caballo de frisa."[33] "Trampas de lobo."[34]
+"Estacada."[35] "Estacada de perfil."[36] "Reglas para determinar las
+dimensiones de los parapetos."[37]
+
+Sinabi n~g castilang si Sr. Amador de los Rios, na naguing profesor ni
+Rizal sa Universidad n~g Madrid sa wicang árabe, na cailán man daw ay
+hindî pa siya nagcacaroon n~g alagád na macasing tálas n~g isip ni
+Rizal.
+
+Bago umalís sa España'y nilibot muna ni Rizal ang Andalucía at
+Valencia, at pinagsicapan nìyang maunáwà ang anyô n~g m~ga lupaíng
+iyón at ang caugalian n~g m~ga taga roon.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang calaghatian na n~g taòng 1885, at n~g macuha na niya ang pagca
+licenciado sa Filosofía at Letras, at bilang calahátì na ang nacacathâ
+niya sa _Noli me tangere_, siya'y na pa sa París, sa udyóc n~g
+manin~gas na han~gad na macapaglibot sa mundo, upang macapag-aral n~g
+lahat n~g bagay at n~g mabihasa siyang magaling sa pagwiwicang
+francés.
+
+Nakisama siya, pagdating sa París, sa bantog na oftalmólogo[38] na si
+M. Wecker, upang matutuhan niyáng lubós ang panggagamót sa matá.
+Nagsanay rin siya roon sa m~ga wicang inglés at alemán. Ipinagpatuloy
+niya sa París ang pagcathâ n~g _Noli me tangere_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang m~ga unang araw n~g taóng 1886 ay lumipat si Rizal sa Alemania.
+Nagtumirá siya sa ciudad n~g Heildelberg, na kinalalagyan n~g ilog
+Néckar, na sumasabang sa ilog Rhin. Buhat diya'y nakipagsulatan siya
+sa Profesor Ferdinand Blumentritt, sa Leitmeritz, (Bohemia).
+Nacaibigan niya sa Heildelberg ang profesor Dr. Galezowsky.
+
+Hindî nalimutan ni Rizal susumandalî man ang Filipinas, at
+nagpapatotoo n~g bagay na itó ang canyáng tuláng sinulat sa
+Heildelberg n~g ica 22 n~g Abril n~g 1886, na pinamagatán niya n~g: "A
+las Flores de Heildelberg."[39]
+
+N~g macatira siyang ilang bowan sa Heildelberg at sa Wilhelmsdorf, ay
+napa sa Leipzig naman at doo'y pumasoc n~g pagcacajista upang macakita
+n~g pagcabuhay.
+
+Nang m~ga unang araw n~g taóng 1887 ay siya'y napa sa Berlin at doo'y
+canyáng na caibigan ang m~ga bantog na pantás na si Doctor Virchow, na
+sa canya'y nagpakilala upang siya'y maguing capanig n~g "Sociedad
+Antropólogica Berlinesa"; si Dr. F. Jagor, dakilang "naturalista" at
+maglalacbay na sumulat n~g librong "Reisen in den Philippinen", na
+ipinalimbag sa Berlin n~g 1873; si Dr. Joest, marilag na "geógrafo" at
+si Dr. Schiilzer, pantás na mangagamot.
+
+Nang taóng 1886 ay natapos ni Rizal ang pagcathâ n~g _Noli me
+Tangere_, at n~g m~ga unang bowan n~g 1887 ay ipinalimbag sa Berlín
+ang sinabi n~g libro.
+
+Nang calaghatían n~g taóng 1887 ay dumating sa Maynila ang iláng _Noli
+me Tangere_; datapwa't pinacaiin~gatang lubhâ n~g bawa't pinalad
+magcaroon, sa tacot na bacâ dumating sa balítà n~g pinúnò, ó n~g m~ga
+fraile, ó n~g m~ga guardia civil ó n~g m~ga castílà ay pagbintan~gan
+siyang "filibustero"[40] at pagusiguin n~g cakilakilabot.
+
+Bawa't macabasa n~g "_Noli me Tangere_" ni Rizal ay nan~gagsasabing
+ang librong ito'y siyang bagong _Biblia_ n~g bayang filipino; sa
+macatowid baga'y sa m~ga aral na nababasa sa _Noli me Tangere_ ni
+Rizal naroroon ang catubusan n~g bayang filipino.
+
+¡Laking pagcacagulo n~g m~ga fraile at n~g lahát n~g m~ga castílà n~g
+matalastas nila ang napapalamang m~ga casaysayan sa libro ni Rizal!
+
+Pagdaca'y gumawâ ang m~ga fraile n~g isá at waláng higcát na
+pagpupulong. "¡Laking capusun~gan! ¡Isáng "indio" isang "macacong
+indio", isang "matsing na indio"--ang sabihan nila--ang nan~gan~gahas
+pumintas n~g ating m~ga cagagawan!"
+
+May nasumpun~gan si párì Pedro Payo, fraileng dominico at casalucuyang
+arzobispo dito n~g panahóng iyón, na isáng _Noli me Tangere_;
+dinalidaling binasa itó at pagcatapos ay agád ipinadalá n~g ica 18 n~g
+Agosto n~g 1887 cay párì Gregorio Echevarría, na fraileng dominicong
+gaya rin niya, at rector n~g cung tawaguin nila'y _Real y Pontificia
+Universidad de Santo Tomás de Manila_, upang siya namán ang sumiyasat.
+Dalîdálì namáng binása nitó at pagcatapos ay nagtatág n~g isáng
+capulun~gang naboboo n~g tatlóng fraileng m~ga dominico, na ito'y si
+párì Matías Gómez, si párì Norberto del Prado at si párì Evaristo
+Fernández Arias, upang silá ang humatol cung ano n~gà cayâ ang
+nan~gapapalamán sa novelang sinulat ni Rizal.
+
+Nang ica 30 n~g Agosto n~g 1887 ay nagpadalá n~g sulat sa Arzobispo na
+si párì Payo ang rector sa Universidad na si párì Gregorio
+Echevarria, at doo'y sinasabing binasa at pinagsiyasat n~g isáng
+capulun~gan ang _Noli me Tangere_ na ilinathalâ ni J. Rizal, at
+caniláng lubos napagtantong ang librong iyo'y totoong isáng malakíng
+heregía, capusun~gán at nacasisirang púri sa Religión at isáng ganáp
+na paglabág at pag-alimura sa Gobierno n~g España at sa lahát n~g m~ga
+mahál na capisanang castílà rito, at pangguguló n~g catahimican n~g
+púsô at n~g budhî n~g bayan at n~g m~ga namamayan dito, at
+mangyayaring pangalin~gan n~g m~ga casacunaang totoong cahapishapis sa
+España. Sa maiclíng sabi, alinsunod sa capulun~gan n~g m~ga fraile,
+ang librong iyon ni Rizal ay casamasamaang panglabág sa Religión,
+panglait sa España at pangguguló sa calooban at damdamin n~g tagarito.
+
+Ipinadalá namán nì párì Payo ang sulat na iyón sa capitán general na
+si D. Emilio Terrero.
+
+Sa magcabicabilang panig n~g Maynilâ, n~g boong Filipinas ay
+pinag-uusapan n~g lihim n~g m~ga castílà, n~g m~ga filipino, n~g m~ga
+taga ibang lupaín ang pasiyá tungcol sa _Noli me Tangere_, ¡n~guni't
+waláng nacatatalós, waláng nacacabasa pa n~g _Noli me Tangere_! At
+lumálakí n~g lumálakí ang bulung-bulun~gan, ang sabihana'y ang librong
+iyó'y cakilakilabot, calaguimlaguim, waláng cahalintulad n~g samâ ...
+¡at lumálakí namán n~g lumálakí ang pagmimithî n~g bawa't macahiguing
+n~g balitang iyóng mabasa ang _Noli me Tangere_! caya't pinagpilitan
+n~g lahát at n~g bawa't isá ang magcaroon; n~guni't hindî macakita,
+mahirap macakita cung dî sa pamamag-itan n~g lalong matatalinong
+paraan. N~g m~ga unang araw ay nacabibili n~g tatlóng piso bawa't
+libro, hindî nalao't dumating n~g sampong piso, labingdalawáng piso,
+labinglimang piso, dalawampong piso ... Nang malao'y hindî na
+dalawampong piso ang halagá n~g bawa't "Noli", lalô pang malakí, at
+cahi man malakí ang ìbayad, cung castílà ó mestizong castílà ang
+humahanap ay hindî macakita; caya't napilitan ang m~ga castílà at ang
+m~ga punong castílà na magpabilí sa Europa, at sapagca't mainam na
+pang-udyóc sa anò man ang pakikinabang n~g limá, anim hangang
+macasampong ibayo, ang m~ga castílà rin ang namilí sa Europa n~g _Noli
+me Tangere_ sa halagang manalapî, at sacá dinalá rito n~g lihim at
+ipinagbilí rito n~g lihim sa capowâ castílà rin, sa m~ga fraile, sa
+m~ga filipino at sa m~ga taga ibáng lupaín sa halagang camalácmalác na
+dalawampô hangang dalawampo't limang piso ang isá.
+
+Sa sulsol ni párì Payo ay ipinadalá naman n~g capitan general na si
+Terrero ang _Noli me Tangere_ sa "Comisión Permanente de Censura"[41]
+upang ito'y maglagáy namán n~g canyáng pasiya. Si párì Salvador Font,
+fraileng agustino ang siyang naglagda n~g pasiyá, na doo'y
+pinacacalaitlait si Rizal hangang sa tawaguing isáng "han~gal" daw na
+waláng pagpalagyan sa catacsilán at samá. Ang _Noli me Tangere_, aní
+párì Font, ay isang paglabág at pamumusóng sa Religión n~g España;
+isang paglabág at pamumusóng sa Pan~gasiwaan, sa m~ga castilang
+cagawad n~g Gobierno at sa m~ga Tribunal n~g justicia; isang paglabág
+at pamumusóng sa hucbó n~g Guardia Civil, isang paglabág at pamumusóng
+sa icapapanatili n~g m~ga nasasacop n~g España, at pagcatapos n~g
+ganitong bugsô n~g "paglabag at pamumusóng" ay sinabi niyang sa canya
+raw pasya at acálà, ay dapat ipagbawal n~g capangyarihan n~g capitán
+general ang pagdadala rito, paglilimbag ulî rito at paglalaganap dito
+n~g librong _Noli me Tangere_, na totoong nacacapahamac.
+
+Bucod sa lalong m~ga casakitsákit na m~ga pag-alimura cay Rizal at
+m~ga pagpaparatang n~g m~ga gawang hindî man lamang napapanaguinip n~g
+ating capatid na Martir, ay idinugtong pa ni párì Font ang ganitong
+m~ga salitâ: "ANG TANGING HANGAD ni Rizal ANG CASARINLAN NG LUPAING
+ITO, at ang adhica niya'y iwalat ang mahal na catibayan n~g Bayang
+sarili[42], niyang Bayang sariling sa canya'y nagbigay n~g pagcatáo,
+na sa canya'y nag-arúgà at nagpasúso sa m~ga dibdib na maran~gal, na
+sa canya'y nagpacain n~g tinapay at n~g m~ga aral n~g magagandang
+asal; at ang Filipinas na dating sumasamba sa di totoong Dios,
+mangmang at mahahalay ang caugalian ay guinawang ganap na bayang
+católico, bayang lalong may calayaan at marunong sa lahát n~g m~ga
+bayang nabubuhay sa ilalim n~g pagtatangkilic n~g m~ga nación sa
+Europa, at ang lahing lalong sumasaligaya sa ilalim n~g nacapagbibigay
+guinhawang lilim n~g mapagcalin~gang m~ga cautusan sa India"; ... at
+iba't iba pang m~ga salitang nagpapakilala n~g masilacbó niyang poot
+cay Rizal. At winawacasan niya n~g ganitong saysay: "Itó n~gâ ang
+pasiya n~g napifirma sa ibabâ nitó, upang ipagbawal n~g mahigpít ang
+dito'y paglaganap n~g librong itó ... Maynilà, ica 29 n~g Diciembre
+n~g 1887.--_Fr. Salvador Font_, agustino calzado."
+
+Ipinalimbag ni párî Font at inilaganap sa boong Filipinas at sa boong
+España ang canyang pasiyang itó, at sa ganitong nangyari ay lalô
+namang lumakí ang pagmimithî n~g maraming mabasa ang cathâ ni RizaL,
+caya't ang guinawang iyon ni párì Font ay siyang nacatulong n~g dî
+cawasa n~g pagcalat n~g _Noli me Tangere_ sa boong daigdig.
+
+¿At ano ang sinasabi sa librong iyon upang macaligalig n~g dî ano
+lamang sa m~ga fraile at m~ga castila, macabagbag n~g loob n~g m~ga
+filipino at bigyan n~g dî ugaling cahulugan n~g m~ga taga ibang
+lupaín? Man~ga bagay na hindî himalâ, m~ga bagay na hindi dapat
+pagtakhan; walang sinasaysay cung dî ang cactotohanan; nagcámalî aco,
+walang sinasaysay roon cung dî ang culabóng anino n~g catotohanan n~g
+m~ga nangyayari rito sa Filipinas na pananampalasan, pag-amis,
+paglapastan~gan, paninirang puri at walang licat na pan~gun~gulimbat
+sa m~ga filipino n~g m~ga fraile; ang m~ga pag-iríng at pagpapahirap
+n~g guardia civil dito, at ang m~ga hidwang cagagawan n~g ilan sa m~ga
+empleado[43] at hindi empleadong castila. Walang sinasabi sa librong
+iyon cung dî ang m~ga hidwang caasalán at ang m~ga malíng
+pananampalataya n~g halos lahat n~g m~ga filipino, at ang canilang
+labis na pagca mapaniwalain sa lahat n~g sa canila'y pasampalatayanan
+n~g m~ga nagpapangap na cahalili n~g Dios, niyang Dios na totoong
+mahabaguin, dakila sa pagca masintahin sa canyang kinapal, walang
+han~ggan ang pagca mairuguin sa catowiran; niyang nan~gagpapangap na
+corderong ma-amo, nagsipanumpang mananatili sa carukhaan, sa
+pagpapacalinis n~g budhî at calolowa, sa paglayô sa cahalayan at sa
+maruruming layaw n~g catawan, sa tunay na pagpapacumbaba at pagca
+masunurin, bago'y ang guinagawa'y lihis na lihis sa canilang m~ga
+catungculang banal, sa canilang m~ga sumpâ, sa m~ga damdamin n~g
+bawa't taong may dalisay na calooban....
+
+Mulâ niyo'y nagcalayong lalo ang dating nagcacahiwalay n~g
+pagtitin~ginan n~g m~ga castila't n~g m~ga filipino, baga man sa
+hayagan, sa paimbabaw ay hindî nagbabago. Napopoot n~g dî cawasà ang
+m~ga fraile't ang m~ga castílà na ang isang "indiong" gaya ni Rizal ay
+magsalitâ n~g catotohanan, at nalulugod namán ang m~ga filipino sa
+pagcacasalitâ n~g catotohanang iyan. Pakinggan natin ang sabi n~g
+castilang si Wenceslao E. Retana tungcol sa bagay na ito:
+
+"¡At anó! anang m~ga filipino--¿diyata't ipinalalagay na dî
+capaslan~gan ang sa araw araw at sa boong panahón ay sumulat n~g
+sari-saring m~ga paglait at m~ga pagpaparatang na laban sa amin, at
+n~gayo'y mamasamain nilang ang isáng filipino'y "minsang" macasulat
+n~g boong catotohanan?"
+
+"Filibustera" ang novela ni Rizal, sa pagca't isang filipino ang
+sinasabing cumathâ; cung ang nalagay na cumatha'y isang castílà--at
+marami n~ga sa m~ga castílà ang dî mag-aalinlan~gang magsabing yao'y
+gawâ niya--hindî n~ga nila pan~gan~galanan n~g gayon."
+
+"Inulit-ulit ni Costa[44] hangang sa nagsawa ang sabing: "bayan (ang
+España) n~g m~ga eunuco"[45]; at sinabi naman ni Unamuno[46] ang
+ganito: "bayan (ang España) n~g m~ga dowag." Datapwa't si Costa at si
+Unamuno'y hindî ipinan~ganac sa Filipinas."
+
+Dumating sa Senado n~g España n~g Junio n~g 1888 ang ligalig dahil sa
+_Noli me Tangere_. Ipinagcanulô n~g senador Vila sa canyáng m~ga
+casamahang, sa Filipinas daw ay may ipinasoc na isang libro na cung
+tawaguin ay "novela" at ang pamagát ay _Noli me Tangere_, na kinathâ
+n~g isang "indio" na canyáng alám ang pan~galan, doctor sa Medicina
+n~g Universidad sa Madrid, caibigang matalic n~g Principe de Bismarck
+at sa canyáng dunong ay nahalal na catedrático n~g Medicina sa isang
+Universidad n~g Alemania. Ang "novelang" yaon ... anang senador Vila
+... isang pangcalat n~g aral na laban sa religión católica, pang-akit
+sa protestantismo, tagapaglaganap n~g aral ni Proudhon, at iba't iba
+pang gaya nitong pawang hindi catotohanan.
+
+Sa Congreso naman n~g España ay pinagcaligaligan din ang _Noli me
+Tangere_. Nagsalitâ naman doon ang general na si D. Luis M. de Pando,
+n~g ica 12 n~g Abril n~g 1889, n~g sari-saring paratang sa librong
+iyón. Datapowa't hindî nababasa n~g senador Vila at n~g general Pando
+ang _Noli me Tangere_; walà silang nabasa cung di ang pasiya lamang ni
+párì Font. Ang guinawang ito n~g m~ga pantas na castílà at ang walang
+licat na pag-uusig n~g m~ga fraile sa librong iyon, sacá ang matamáng
+pagbabalitâ naman ni Blumentritt sa m~ga pan~gulong pamahayagan sa
+sangdaigdigan, sa carikitan n~g kinathâ ni Rizal, ang siyang lubhang
+ikinabantóg nitó sa lahát n~g m~ga nación.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Mulâ sa Marzo hangang Mayo n~g 1887 sinulat ni Rizal ang iba't ibang
+bagay. Isinatagalog niya ang ilang m~ga tulâ ni Goethe; kinathâ sa
+wicang francés ang m~ga librong "Histoire d'une clef", ang "La
+Pécheuse et le poison," isang maiclíng casaysayan tungcol sa linggo
+n~g palaspas, ang "Tartarín sur les Alpes," ang "Unter den Linden,"
+ang "Le pistolet de la petite Baronne" at saca ang wicang inglés na:
+"Are account of the Life and Writings of Mister James. By Patrick
+Murdock, D. D. F. R. S."
+
+Nang magtatapós na ang Abril n~g 1887, si Rizal ay nanaw sa Berlin at
+na pasa Dresde, at doo'y nakilala niya at naguing caibigan si Dr. A.
+B. Meyer, marunong na filipinólogo[47] at tagapamatnugot n~g _Museo
+Etnográfico_ roon, na siyang pan~gulo sa galíng sa lahát n~g kilala sa
+boong daigdíg tungcol sa bagay na iyon. Nagalác n~g dî sapálà ang Dr.
+Meyer n~g makilala niya si Rizal, at pinagpakitaan niya itó n~g ganáp
+na magandang calooban. Pumaparoon si Rizal sa Museong iyon sa
+araw-araw at canyang pinagsusumag ang anyo at calagayan tungcol sa
+baít at hilig n~g lahát at bawa't isá sa m~ga láhì.
+
+Nalís si Rizal sa Dresde at na pa sa Leitmeritz (Bohemia) at doon
+tumuloy sa bahay n~g cakilala na niyang dati sa pagsusulatan lamang na
+si Profesor Ferdinand Blumentritt, na namamatnugot n~g Ateneo
+Municipal sa ciudad na iyon at marilag na pantas na umiibig sa
+Filipinas n~g dî paimbabaw, na gaya n~g dî mamacailang ipinakita na
+niya at ipinakikita pa sa gawâ. Bagaman hindî nacararating dito sa
+Filipinas ay malaki pa marahil ang pagcakilala niya sa lupaing ito at
+sa m~ga tagarito cay sa maraming nagpapangap na nacacakilalang lubos
+sa sangcapuluang itó[48]. Sinasabi ni Blumentritt na nagtamo siya n~g
+isa sa m~ga casayahang lalong malakí, n~g makita at mayacáp niya si
+Rizal. Nag-ibigan siláng tulad sa tunay na magcapatid, at hindi sila
+nagpupupuan. Iniin~gatan niya hanga n~gayon n~g boong pagmamahal ang
+isang larauan niyang guinawa ni Rizal sa sandalíng pagguguhit n~g
+lápiz.
+
+Hindî maalis sa ala-ala ni Rizal ang m~ga pag-alipusta n~g m~ga fraile
+sa m~ga filipino, caya n~ga't sa canyang m~ga pakikipag-usap sa
+canyang matalic na caibigang si Profesor Blumentritt ay canyang
+nasalità ang ganito:
+
+"Na ang lahat n~g m~ga lahi n~g m~ga tao ay nagcacaibaiba lamáng sa
+canicanilang anyô at caugalian sa dacong labas, n~guni't alinsunod sa
+Psicología[49] ang maputi, ang abo-abo, ang marilaw, ang caymangui at
+ang maitim ay nagcacaisa ang naramdaman, nagcacawan~gis ang m~ga
+umuudyok na budhî at hilig, na nagpapatibóc n~g púsò: at ang
+pinagcacaibahan lamang ay ang paraan n~g pagsasaysay ó paggawâ.
+
+"Na walang napagkikilala ang m~ga antropólogo[50] cung dî ang m~ga
+lahi; na ang napagmamalas lamang n~g m~ga mapagmasid n~g m~ga
+pamumuhay n~g bawa't nación ay ang pagcacaiba't iba n~g calagayan n~g
+mayaman at mahirap, n~g mahal at timawa; na sa m~ga nacióng lalong
+m~ga paham, na gaya baga n~g Francia at Alemania, ang lalong marami sa
+m~ga nananahan doo'y casing pantay rin n~g calagayan n~g pag-iisip n~g
+m~ga tagalog, at ang culay n~g balat, pananamit at wicang guinagamit
+ang bilang caibhan lamang."
+
+"Na ang pag-íisip ay tulad sa m~ga cayamanan at cung may m~ga nacióng
+mayaman at mahirap, ay may m~ga tao ring mahirap at mayaman; cung may
+nagbabalac na táong siya'y ipinan~ganac na pagdaca'y mayaman, ang
+gayong tao'y namamali, sa pagca't siya'y sumilang sa sandaigdigang
+dukhâ at hubád na cawan~gis n~g alipin; minamana ang catalasan n~g
+isip na tulad naman sa cayamanang naipamamana. Pawang mayayaman sa
+pag-íisip ang m~ga nación sa Europa; datapwa't ang m~ga tao roon
+n~gayo'y hindî mangyayaring macapagsalitâ, cung di ring lamamg
+maghahambog, na pagdaca'y mayaman na sila sa pag-íisip mulâ n~g mátayô
+ang canilang m~ga nación; nagcailan~gan silang gumugol n~g maraming
+siglo[51] sa pagpupumilit sa pamamag-itan n~g pagbabaca upang camtán
+ang m~ga calayâan, magagaling na m~ga cautusan at iba pang sarisaring
+paraan, at n~g masundoan ang m~ga cayamanan n~g pag-iisip na canilang
+ipinamana pagcatapos sa m~ga táo n~gayon; ang m~ga nagpapakinang n~g
+isip n~gayon, ang catowid baga'y ang nagtuturo n~gayon sa m~ga
+cabataan, di n~ga nila magagawâ ang gayong m~ga bagay cung hindî sana
+nila sinamantala ang salinsaling natutuhan n~g m~ga táong sinundan
+nila, at cung hindî naman sila lubos na nagsumakit; ang bagay na ito'y
+sinasacsihan n~g Historia[52] n~g panahong una'y hindî higuit ang
+cagalin~gan n~g pagpapalagay n~g m~ga romano sa m~ga alemán, sa
+pagpapalagay n~g m~ga castílà sa m~ga tagalog."
+
+"Na ang m~ga pagpintás na guinagawâ n~g m~ga taga Europa sa
+nan~gagcacaiba't ibang m~ga lahing may culay (ang m~ga caymangui,
+maitim, marilaw ó abo-abó) ay hindî mabigyang caliwanagan sa isáng
+matibay na catowiran; cayâ silá nagcacagayo'y dahil sa talagang handâ
+na ang caniláng calooban sa dî paniniwalâ, at dahil naman sa canilang
+pagcaisip na sila ang nauucol macapangyari sa m~ga láhing hindî
+mapuputî. Talastas n~g lahát na nan~gan~ganib ang m~ga lahing may
+culay na baca sila'y pawaláng halaga n~g lahing putî, at sa ganitong
+dahil, cung sila'y naglilingcod sa m~ga taga Europa ay malaki ang sa
+canila'y ikinalalamang, at bucod sa rito'y sa pagca't pinagwawárì na
+hindî magagamit ang lahing may culay sa m~ga linilimbag. Datapwa't
+cung paglilinin~gin, ang m~ga lahing may culay na canilang tinutucoy
+ay m~ga táong totoong timáwà at waláng pinag-aralan, masasabing ang
+halaga n~g m~ga pasiya n~g m~ga lahing putî ay capantay lamang n~g sa
+isang tagalog, na sa canyáng paglalacbay sa Francia at Alemania ay
+ibig na ipalagay na ang lahát n~g m~ga tagaroo'y pawang catulad n~g
+m~ga manggagatas, m~ga alílâ at m~ga cocherong francés at alemáng
+canyáng nakita."
+
+"Na ang dahil n~g caimbihan n~g m~ga túbò rito sa Filipinas ay
+nagmumulâ lamang sa culay n~g balat. Maraming lalaki't babae sa Europa
+na nagmulâ sa lalong carukharukhâang pamumuhay, na nangyaring
+naca-akyat sa lalong cataastaasang calagayang lubhang mahahalagá, ang
+iba'y nan~gatututong bumagay sa canilang bagong calagayan at hindî
+ikinahihiyâ ang canilang abang pinanggalin~gan, cung dî bagcos pang
+ipinalálagay nilang isang malaking capuriháng nangyaring nasunduan
+nila, sa canilang sariling pagpupumilit, ang gayong pagcápaunlac; ang
+iba nama'y pinagtutuyaanan at inaaring salát sa catalinuhan, dahil sa
+canilang dî wastóng paghahambog. Ipinalálagay n~g m~ga táong may
+culay, na sila'y ucol sa m~ga dapat uyatín at pawaláng halagá, baga
+ma't sila'y m~ga táong mahal na lubós, palibhasa'y isáng sacsìng
+nagpapatotoo n~g canilang pinangalin~gan ang canilang pagmumukhâ, at
+ang bágay na ito'y siyáng sa canila'y nacapagbíbigay n~g cakimian,
+dahil sa talastás niláng sa canila'y pagpapawaláng halagá n~g m~ga
+taga Europa: masamâ ang pagtin~gîn n~g m~ga europeo sa m~ga tagalog;
+anó máng waláng cabuluháng pagcacamalî nitó, na mangyayáring gawín din
+namán n~g cahi't dalisay mang lahî n~g isáng tubò sa Montmorency, ay
+linílibac n~g m~ga europeo, at isinisiwalat nila sa pananalitáng:
+"¡anó n~gâ bagá ang maaasahang gawíng mahusay n~g isáng taong may
+cúlay!" Mangyayáring datnin niyáng siyá'y maguing isáng magalíng na
+Abogado, isáng dakilang Médico, datapowa't cailán may hindî nila
+ipalalagay na itó'y isáng caraniwang bágay; ang pinaca malakíng
+magagawâ lamang nilá'y isáng panguiguilalás, na hicayat n~g
+pagpapalamáng, na gaya n~g pagtatacâ, sa isáng malakíng áso sa circo,
+n~guni't hindî n~gâ nilá, matatangáp na magcacapantáy ang pag-iísip
+n~g tagalog at n~g europeo".
+
+Sa matiyagá at masalicsic na pagsisiyasat ni Rizal ay caniyang lubós
+napagkilalang nagcacapantay-pantay ang caya n~g pag-iísip n~g lahát
+n~g m~ga láhì: putî, caymangui, mariláw, abo-abó ó itím, at yayamang
+gayó'y mangyayaring ipagcaloob sa isá't isá ang lahát n~g bágay na
+pamamahálang magalíng sa báyan, ó m~ga cautusán bagáng nagbíbigay n~g
+lálong malalakíng calayàan; at sa ganitóng pananálig niyá'y guinugol
+ang boóng lacás upang camtán n~g caniyáng m~ga cababayan ang m~ga
+calayàang totoong kinacailan~gan, at n~g dito'y lumagô ang
+caguinhawahan at lumucloc ang Ináng Filipinas sa trono nang
+caran~galan.
+
+Nang may isáng bowan n~g nagsasama ang magcaibiga'y nagpaalam si Rizal
+cay Blumentritt, at canyáng nilibot ang m~ga ciudad n~g Praga, Bruna,
+Viena, Nuremberg at Munich. Dumating sa Ginebra n~g m~ga unang araw
+n~g Junio, doo'y nátirang sandalî, lumipat sa Losana at doo'y tumiguil
+na iláng araw, sacá nilibot ang m~ga pan~gulong bayan n~g Suiza at
+pagcatapos ay naglacbay sa Italia, nilibot namán niyá ang boong
+caharìang iyón; n~guni't malaon ang canyang itiniguil sa Milan,
+Venecia, Florencia, Roma at Génova. Mulâ sa Génova'y na pasa Marsella,
+at buhat dito'y lumulan siya sa vapor "Diemnah" na patun~go sa Saigon
+n~g bowan n~g Julio n~g 1887, at pagdating sa Saigon ay lumulan namán
+siyá sa vapor "Haiphong" na patun~go sa Filipinas na ang conciencia'y
+tahimic, samantalang nan~gagcácagulo namán ang m~ga fraile't castílà
+sa Maynilâ, na ang pinacamagaang na cahilin~gan ay putulin ang canyáng
+ulo, bilang caparusahang magaang sa dakilang casalanang pagcasulat
+niyá n~g _Noli me tangere_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang dumating si Rizal dito'y casalucuyang Presidente n~g Consejo n~g
+m~ga Ministro sa España si D. Práxedes Mateo Sagasta, Ministro n~g
+Ultramar si Don Victor Balaguer, Gobernador at Capitán General n~g
+Filipinas si D. Emilio Terrero, Gobernador Civil n~g Maynílà, si D.
+José Centeno, Director General n~g Administración Civil si D. Benigno
+Quiroga-López Ballesteros at Secretario n~g Gobierno General si D.
+José Sáinz de Baranda, m~ga guinoong pawang mairuguín sa calayàan; at
+cung hindî ang dirito'y ang m~ga guinoong sinabi na, noon pa sana'y
+napahamac na si Rizal.
+
+Tumangáp siyá n~g siya'y bagong cararating dito sa Maynílà, n~g
+lubhang maraming sulat na waláng firma, at doo'y ipinagtagubilin sa
+canyang siya'y magpacain~gat, sa pagca't totoong nan~gan~ganib ang
+canyang buhay, at gayon din namán ang sabi sa canyá n~g canyáng ama't
+iná, m~ga capatíd, m~ga camag-anac at m~ga caibigan. Nan~gagtátaca ang
+lahát cung bakit hindî agád siya napapahamac pa, palibhasa'y hindî
+cailâ ang calakilakihang capangyarihan n~g canyang m~ga caaway.
+
+Sa utos n~g matátaas na puno'y halos hindî humíhiwalay cay Rizal ang
+teniente n~g guardia civil na si D. José Taviel de Andrade.
+
+Isáng umaga'y napasá Ateneo Municipal siyá upang makipagkita at bumátì
+sa m~ga jesuitang si párì Pablo Ramón at si párì Federico Faura;
+sinalubong siyá nitó, at sinábi sa canyáng yámang nagbago siyá nang
+pananampalataya'y huwag n~g túlungtong na mulî sa Ateneo; at hindî na
+n~gá namán siyá nagbalíc doón hangang sa siyá'y binaríl.
+
+Hindî nagluwat sa Maynila si Rizal; na pa sa Calambâ siyá, at iníbig
+niyang doó'y manahímic; n~guni't hindî nangyári. Sa ákit n~g
+pagmamahál sa m~ga cababáyan, siyá'y gumawâ nang isáng casulátang
+wícang castilà at wícang tagalog, na doo'y idinaraing sa Gobernador
+General na mangyáring tangkilikin ang m~ga catowiran n~g m~ga taga
+Calambang maláon n~g totoong niyuyurac n~g m~ga fraile. Sa casulatang
+iyo'y sinasaysay ang lihís sa matuwíd na pagpapabuwís n~g m~ga
+fraileng dominico sa m~ga lupang linílinang n~g m~ga taga Calambâ, ang
+pagdaragdag sa taon-taón n~g buwis, ang sa m~ga pagtataním n~g m~ga
+halaman, ang sa m~ga lansan~gan, m~ga bahay at m~ga escuelahan: waláng
+sinásaysay doon cung di dalisay at wagás na catotohanan. Tumawag si
+Rizal n~g isang pulong n~g m~ga namamayan sa Calambâ, dumaló sa pulong
+na iyón ang m~ga caibigan at ang m~ga caaway n~g m~ga fraile;
+ipinabasa niyá sa lahát ang casulatang wícang castila't wícang tagalog
+na iyón, at walâ, isá mang tumanguí sa pagfirmá. Pumirmá sa casulátang
+iyón si Rizal, ang caguînoohan, ang m~ga naghaháwac n~g lupa't ang
+m~ga nan~gin~gisama, ang m~ga babae, ang m~ga alilà, ang m~ga insíc,
+ang boong báyan, sampo n~g m~ga caibígan n~g m~ga fraile. Ipinadalá
+ang carain~gang iyon sa Gobernador General, at ang gayong carain~ga'y
+hindî pinansín; at sapagca't nag acalang manghigantí ang m~ga fraile,
+mulíng nagpadalá ulî n~g isá pang casulatang ipinamamanhíc na
+mangyaring makialám ang Gobernador General sa pag-amís na guinágawâ
+n~g m~ga fraile; n~guni't ang gobierno'y hindî umimíc.
+
+Nagpasimulâ ang m~ga taga Calambâ n~g pagtanguí sa pagbabayad,
+samantalang hindî ipinaliliwanag n~g m~ga fraileng dominico ang cung
+bakit silá ang tan~ging may-árì n~g boong Calambâ, na waláng nátira,
+cácarangcal mang lúpà sa m~ga táong túbò roon; sinagót n~g m~ga fraile
+ang gayong cahin~gìan, n~g pagpapalakí n~g bowís at n~g paghihigpít
+n~g paninin~gil, at sa cawacasa'y nagpadalá silá sa Calambâ, n~g
+Septiembre n~g 1888, sa pamamag-itan n~g capangyarihan n~g Capitán
+General Weyler, n~g isáng hucbó n~g m~ga sundalo, at ipinaguibâ at
+ipinasunog ang m~ga bahay n~g nagsisitanguing magbayad n~g buwís, at
+isá sa m~ga ipinaguibâ ang bahay n~g m~ga magulang ni Rizal.
+
+Baga man totoong ligalíg ang canyang calooban sa m~ga pag-apíng
+nangyayari sa canyang cababayan at sa mahigpít na pag-uusig na sa
+canya'y guinágawâ n~g m~ga fraile, hindî rin siyá naglilicat n~g
+pagsulat; inihulog niyá sa wicang tagalog ang iláng maiinam na tuláng
+wicang alemán, at sacâ ang bantóg na drama ni Schiller na _Guillermo
+Tell_ ang pamagát, na wicang alemán din, at bukod sa roo'y nanggágamot
+pa siyá sa m~ga may sakít sa canyang bayan.
+
+Datapowa't waláng salitâ, waláng pagkilos, waláng anó mang hakbáng si
+Rizal na hindî ipinalálagay n~g m~ga fraileng hakbáng, kilos at
+salitáng "filibustero", at dahil sa gayong nangyayari'y napilitan si
+Rizal, na mulíng panawan ang canyang pinacasísintang bayang Filipinas,
+at papan~gulilahin ang canyang m~ga magulang, capatíd, kinamaganacan,
+caibigan at m~ga cababayan, n~g unang araw n~g Febrero n~g 1888,
+cahi't may dinaramdam pa siyáng sakít noon. Umalís sa Filipinas si
+Rizal na nanglulupaypáy ang loob; siyáng cailan ma'y di nag-ibig na
+magbubò n~g cahi't capatác dugô n~g canyáng capowâ tao'y napagkilala
+niyang hindî cacaratan ang casarinlán n~g Filipinas cung dî sa
+pamamag-itan n~g pagpapabahâ n~g dugô.
+
+Hindî pa nalalaong nanaw si Rizal sa Maynila'y guinawà na n~g m~ga
+caguinoohang tagalog sa pan~gulong bayang ito n~g sangcapuluang
+Filipinas, n~g unang araw n~g Marzo n~g 1888, ang isáng payapang
+"procesión cívica" n~g lubhang maraming filipino, na nagdaan sa
+Escolta, tinun~go ang loob n~g Maynilà at ibinigay cay Don José
+Centeno, Gobernador Civil dito n~g panahóng iyón, ang isáng casulatang
+nacafirma ang marami, na doo'y hinihin~ging papanawin dito ang
+Arzobispo at paalisín ang m~ga fraile, dahil sa m~ga cadahilanang
+nálalagdâ sa casulatang iyón. Sinalubong ang m~ga guinoong iyón n~g
+Gobernador Civil n~g boong cagandahan n~g loob, at sa canila'y
+ipinan~gacong gagawin ang na sa catwiran, bagay na matútupad n~gâ
+marahil cung dî sana macapangyarihan ang m~ga fraile cay sa Gobierno
+n~g España. Ang nangyari'y nan~gábilanggò sa Bilibid na mahabâ ring
+panahón ang m~ga pan~gulong pumifirma sa casulatang iyón, at walang
+nagawâ upang sila'y maligtas si Terrero, Centeno at
+Quirroga--López--Ballesteros na sa canila'y tumatangkilic.
+
+Dumatíng si Rizal sa Emuy. Nalúlà siyang mainam sa pagdaragát, dahil
+sa tinátaglay niyáng sakít. Hindî siya lumunsád sa Emuy, dahil sa
+malacas na ulán at sa caguinawán, at dahil namán sa sinabi sa canyáng
+doo'y totoong marumí. Nagtulóy siya sa Hongkong at doo'y nacakilala
+niya ang ilang m~ga castílà at si G. Balbino Mauricio, na malaóng
+taóng nabilangò dahil sa gulóng nangyari sa Tan~guay n~g taóng 1872.
+Doon siya nátira sa bahay ni G. José María Basa, na napatapon sa
+Marianas, dahil din sa gulóng sinabi na. Nag-aral siya sa Hongkong n~g
+wicang insíc. Napag-unawâ ni Rizal doong ang m~ga fraileng dominico'y
+sila halos ang may ari n~g Arsenal sa Hongkong. Sinamahan si Rizal ni
+Basa sa pagpasa Macao, upang dalawin si G. Lecaroz, at sa bahay nito'y
+natirá, silang ilang araw, at pagcatapos ay nan~gagbalic ulì sa
+Hongkong, at mulâ roo'y lumulan siya sa vapor "Oceanic" n~g ica 22 n~g
+Febrero n~g 1888, na ang tun~go'y sa Japón. Damatíng siya sa Yokohama
+n~g ica 28 n~g buwan ding iyon. Carárating pa lamang niya sa Hotel ay
+tumanggáp na siya n~g pasabi n~g "Encargado n~g Legación n~g Negocios
+n~g España" sa ciudad na iyong sa canya'y makikipagkita. Hindî n~ga
+nalaon at dumatíng sa tinatahanan ni Rizal ang iláng castílà, binati
+siya n~g boong pitagan, inihandóg sa canya ang boong paglilingcod at
+tuloy inanyayahan siya n~g boong guiliw na doon na matira sa Legación.
+Aayaw sanang pahinuhod si Rizal sa anyayang iyón, n~guni sa pagca't
+namasid niya ang malabis na pagpupumilit, at palibhasa'y nais niya ang
+lubos pakilala sa m~ga castílà, sumang-ayon siya sa capamanhican.
+Nátira n~gâ si Rizal sa Legación n~g Españang may mahiguit na isáng
+buwan. Nilibot niya ang ilang lalawigan n~g Japón, na cung minsa'y
+casama niya ang "Encargado n~g Legación" at cung minsa'y ang
+"intérprete" nito: Doo'y nag-aral si Rizal n~g japonés at pinagsiyasat
+ang canilang teatro. Samantala'y inaakit si Rizal n~g sinabi n~g
+"Encargado" na tumanggap n~g isang catungculang mataas na sa canya'y
+ipinagcacaloob n~g Gobierno n~g castílà, datapwa't hindì pumayag si
+Rizal. Nang macalampás ang isáng bowa'y napasalamat siya sa magandang
+caloobang sa canya'y ipinakita, napaalam at lumulan sa isáng vapor na
+ang tun~go'y sa Estados Unidos n~g América. Nácasacay niyá sa vapor
+ang isáng mag-anac na ang ama'y inglés na nagn~gan~galang Jakson, ang
+ina'y filipina at ang m~ga anac ay ipinan~ganac sa Filipinas, at sacà
+isáng japonés. Itinanong sa canya n~g isá sa m~ga anac n~g inglés cung
+nakikila niya ang isáng nagn~gan~galang "Richal" na cumathâ n~g _Noli
+me Tangere_; sumagot si Rizal na nacan~gitî, na nakikilala niya, tulad
+sa pagcakilala ni Aladin cay _Florante_; at sa pagca't nagsasalitâ n~g
+m~ga pagpupuri sa cumathâ n~g librong yaon, siya'y napakilala na, sa
+pagca't cahi't ilihim man niyá ang canyang pan~galan ay maaalaman din
+sa capitán at m~ga oficial n~g vapor. At sapagca't ang japonés ay
+walang nalalaman cung dî ang canyang kinaguisnáng wícà, siya ang
+naguíng "intérprete" sa pakikipagsalitaan sa ibáng m~ga casacáy sa
+vapor.
+
+Dumatíng si Rizal sa San Francisco de California n~g ica 28 n~g Abril
+n~g 1888. Hindî siya nacalunsád agád, dahil sa pinapag "cuarentena"
+ang vapor, bagá man tumelégrama ang Cónsul americano sa Hong-kong, na
+n~g umalís ang vapor na iyo'y waláng cólera roon, at gayon ang guinawâ
+dahil lamang sa may casacáy na walong daang insìc, at sapagca't
+nagcátaong n~g m~ga araw na iyo'y casalucuyang halhalan, n~g mawicâ
+n~g m~ga táongbayang ang Gobierno'y tumitin~gin sa canilá at
+naghihigpít sa m~ga insíc, cayâ guinawâ ang gayong pagbimbín. Gayon
+ma'y cumacain sa vapor ang maraming m~ga empleado sa Aduana roon at
+ang Médicong americano na galing sa Hospital n~g m~ga may sakít na
+cólera. Nang macaraan ang labingdalawang araw ay pinalunsád si Rizal
+at iba pang m~ga "pasajerong de primera", n~guni't nan~gatirá sa vapor
+ang m~ga insíc at m~ga japonés na pawang pasajerong "de 2.a" at "de
+3.a" hangang sa namatáy na untiuntì, ayon sa balitâ ni Rizal, ang may
+tatlongdaang insíc.
+
+Linibot ni Rizal ang lalong malalakíng ciudad n~g Estados Unidos, at
+canyáng hiniwatigan ang calagaya't m~ga caugalian n~g m~ga tagaroon.
+Hinan~gaan niya ang m~ga caguilaguilalas na bahay roon, ang m~ga ilaw
+eléctrico, ang cahimahimalang Niágara, ang m~ga dakilang bun~ga n~g
+caisipán n~g m~ga americano; dinalaw niyá ang m~ga nagpapaalaala cay
+Washington, ang carilagdilagang táong walang cahulilip sa sanglibutan
+n~g siglong yaon; n~guni't namasid niyang doo'y walang tunay na
+calayâan sa pamamayan. Sa maraming m~ga Estado'y hindî nacapag-aasawa
+ang isang lalaking negro (itím) sa isang babaeng maputî, at ang isang
+babaeng maitím, ay hindî nacapagaasawa sa isang lalaking maputî. At
+doo'y totoong kinagagalitan ang m~ga insíc, hangang sa pagcamal-an ang
+m~ga japonés na isinasama nilá sa pagcasusot sa m~ga insíc.
+
+N~g ica 16 n~g Mayo n~g 1883 ay lumulan si Rizal sa vapor "City of
+Roma" at tumun~go sa Europa. Dumatíng siya sa Liverpool n~g ica 24 n~g
+Mayo n~g 1883, at hindî nalao't siya'y na pa sa Lóndres n~g
+calaghatían n~g taón ding iyón, at sa araw-araw ay naparoroon siya sa
+bahay n~g filipino ring si G. Antonio María Regidor.
+
+Samantalang linilibot ni Rizal ang m~ga iba't ibang nación upang
+mahiwatigan at mapagcúrô niya ang sarisaring dunong at m~ga caugalian
+n~g iba't ibang lahì, itinátayô namán sa Madrid n~g m~ga filipinong
+naroroon, n~g ica 12 n~g Julio n~g 1888, ang "Asociaciòn
+Hispano-Filipina," na caayon nilà ang pantás na castilang si D. Miguel
+Morayta.
+
+Sa pagca't inaacálà n~g m~ga filipinong yaong kinacailan~gan ang isang
+pamahayagang maglathalà n~g canilang m~ga mithî at damdamin, nagtatag
+ang filipinong si G. Graciano López Jaena n~g isang pamahayagang
+pinalalabas towing icalabinglimang araw, na ang pamagat ay _La
+Solidaridad_. Nagsisulat sa pamahayagang ito si na Guinoong Marcelo
+Hilario del Pilar, José Rizal, Ferdinand Blumentritt, Mariano Ponce,
+Eduardo Lete, Antonio Luna, Graciano López Jaena, Dominador Gómez at
+iba pa.
+
+Nagtayô n~g m~ga panahong iyon n~g isang "logia" n~g m~ga filipino, na
+pinamagatang _Solidaridad_, at mulâ noo'y sumilang ang adhicang
+palaganapin sa m~ga filipino ang masonería.
+
+Guinawâ n~g 25 n~g Noviembre n~g 1889 ang Junta general n~g capisanang
+"Asociación Hispano-Filipina at nangahalal na bumuô n~g Junta
+Directiva ang m~ga sumusunod:
+
+_Presidente_: D. Miguel Morayta, Gran Oriente Español n~g
+francmasonería.
+
+_Vicepresidentes_: D. Antonio Balbin de Unquera, católico at manunulat
+na balita; D. Felipe de la Córte, general brigadier n~g ingenieros, at
+D. Luis Vidart, jefe n~g artillería, académico n~g Historia at
+manunulat.
+
+_Tesorero_: D. Teodoro Sandiko.
+
+_Secretario_: D. Dominador Gómez.
+
+Ang bumubuô naman n~g Comisión Ejecutiva'y ang sumusunod:
+
+_Presidente_: D. Miguel Morayta.
+
+_Vocales_: D. Marcelo Hilario del Pilar, D. José Hernández Crame at D.
+Simplicio Jugo.
+
+_Secretario_: D. Manuel Labra.
+
+Hangang guinágawâ n~g m~ga filipinong na sa Madrid ang m~ga sinabi co
+na'y sinisiyasat naman ni Rizal ang lahát n~g m~ga casulata't m~ga
+librong nauucol sa Filipinas, upang malagyan niya n~g m~ga paliwanag
+ang librong _Sucesos de las Islas Filipinas_ (M~ga nangyari sa
+Sangcapuluang Filipinas) na sinulat n~g Dr. Antonio Morga na
+ipinalimbag nito sa México n~g taóng 1609.
+
+Dito naman sa Filipinas ay hindî naglilicat ang m~ga fraile n~g
+pagsirang puri sa _Noli me tangere_.
+
+Palibhasa'y hindî marami sa m~ga lupaíng itó ang marunong n~g wicang
+castílà, ang m~ga sinulat ni Rizal at ibá pang m~ga filipino, tungcol
+sa pagmamalasakit sa atin, ay bahagyâ, na lamang napagkikilala rito,
+datapowa't sa malakíng pagcacámalî n~g m~ga fraile ay silá rin ang
+naglaganap n~g bagay na caniláng linilipol.
+
+Pagca ang tao'y naparaig sa silacbó n~g manin~gas na galit, ang
+madalás na naguiguing bun~ga n~g guinagawà ay siyá rin ang nagpahamac
+sa sarili. Itó rin n~gâ ang nangyari sa m~ga fraile.
+
+Kinapopootang totoo n~g m~ga fraile ang m~ga sinusulat ni Rizal, dahil
+sa pawang pumupucao n~g pagsinta sa kinamulatang lúpâ, nagpapaliwanag
+n~g catowiran, nagpapakilala n~g sariling dan~gal at camahalan,
+nagtuturô n~g m~ga catungculan at carapatán at ipinauunáwâ ang m~ga
+pagdaraya at pan~gan~galacal na guinagawâ sa Religión ni Cristo n~g
+m~ga nagpapangáp na "cahalili n~g Dios," at napopoot sila n~g di
+cawasà cay Rizal at sa caniyang m~ga sinusulat, palibhasa'y talós
+nilang si Rizal ay lubhang pahám at masintahing totoo sa tinubuang
+lúpâ, at cung ang m~ga titic na iya'y lumaganap sa sangcapuluan, ang
+caniláng capangyariha'y málulugsô at masisirâ ang caniláng hanap buhay
+na pan~gan~galacal n~g Religión.
+
+Sa guitnâ n~g caniláng pagn~gin~gitn~git ay humanap silá n~g paraang
+sucat macasirang puri sa filipinong nagtatan~gol sa canyang
+kinamulatang bayan.
+
+Totoo't na sa caniláng camáy ang capangyarihang magbawal n~g
+pagpapadalá rito n~g m~ga casulatan ni Rizal, at na sa camay rin namán
+nilá ang capangyarihang umusig at magparusa n~g cabigatbigatan sa sino
+mang man~gahás tumanggap, mag in~gat ó bumasa n~g m~ga casulatang
+yaon; n~guni't caniláng nakitang linalabag lamang at pinaglalaruan n~g
+ilang m~ga filipinong tunay na sumisinta sa tinubuang bayan ang
+canilang mahigpít na utos, ang canilang m~ga pagbábalà n~g caparusahán
+sa catawán at sa calolowa, at winawalang cabuluhan ang canilang m~ga
+pan~gan~garal sa púlpito at sa confesionario, at sa gayong calagaya'y
+pinagcaisahan n~g m~ga fraile na sagutin ang m~ga casulatan ni Rizal
+n~g sulat din. Inihalál nila sa pagganap n~g ganitong tungcol si Fr.
+José Rodriguez, na n~g panahóng yao'y prior at púnò n~g "Asilo de
+Huérfanos" (Ampunang-bahay sa m~ga ulilang lalaki) sa convento n~g
+Guadalupe, sacop n~g bayang San Pedro Macatí, na n~gayo'y napapanig sa
+lalawigang Rizal.
+
+Tumupad si Fr. José Rodriguez n~g boong casipagan sa canyang mahigpit
+na catungculan, at sinabi naming mahigpit, sa pagca't walâ n~g mahirap
+gawing gaya n~g piliting hadlan~gan ang mahinusay na lacad n~g
+pagsulong n~g m~ga carunun~gan at n~g pagcakilala n~g tawo sa canyang
+sariling camahalan; tulad naman sa halíng na mag-acalang masasalaan
+niya ang ilog Pasig, at n~g ang tubig na umaagos doo'y howag
+macarating sa dagat.
+
+Nagpalimbag si Fr. José Rodriguez n~g sunodsunod na m~ga libritong
+wicang castílà at wicang tagalog. Pinamagatán niya ang m~ga wicang
+castílà n~g CUESTIONES DE SUMO INTERES, at ang tagalog nama'y CAIINGAT
+CAYO.
+
+Hindî sagot ang m~ga libritong yaon sa m~ga pan~gan~gatowiran ni
+Rizal, cung di licawlicaw na paglait, pag alipusta at m~ga
+pagpaparatang sa tinatawag nilang han~gal at imbíng Doctor Calambenyo.
+
+Hindî kilala n~g panahóng iyón n~g halos n~g lahat n~g filipino ang
+Doctor José Rizal, at bihirangbihirâ ang nacauunáwà n~g canyang
+pan~galan at m~ga sinusulat, datapowa't n~g mabasa n~g m~ga tagalog
+ang m~ga librito ni Fr. José Rodriguez, na ipinan~galat na walang
+bayad n~g boong casaganaan, ay napucaw ang canilang pagmimithing
+basahin ang NOLI ME TANGERE, na bagong calalabas, at sa pagca't ang
+pagsinta sa Inang Baya'y siyang lalong malacás na pangpatapang sa
+paglulong sa pan~ganib, hindî nawalan n~g nagpilit na dito'y
+macapagpasapit n~g lihim n~g lalong marami n~g librong iyon, at marami
+naman ang lihim na naglacô, at lalong marami ang m~ga lihim na bumili,
+"sa anim at pitong piso bawa't libro." Walâ na yatang totoong masarap
+sa aliping gaya n~g lumasáp n~g ibinabawal; ito ang cadahilana't
+nanaig sa tacot sa capahamacan ang maalab na adhicang sumírà, n~g utos
+n~g m~ga tampalasang pinapan~ginoon.
+
+Hindî nalaon at sinagot n~g m~ga tagalog ang m~ga libritong CAIINGAT
+CAYO ni fray José Rodriguez n~g m~ga librito ring pinamagatan naman
+n~g CAIIGAT CAYO, sa macatowid baga'y magpacaigat, tumulad sa igat, na
+sa cadulasan n~g catawan ay nacahahagpos sa camay n~g humuhuli. Cung
+minsa'y Dolores Manapat at cung minsa'y Salvadora Liwanag ang
+nacafirma sa m~ga libritong iyon. Isa sa m~ga libritong tagalog na
+sagot sa m~ga librito ni Fr. José Rodriguez ay ang nacafirma'y si
+Dimas Alang, pamagat ni Rizal, na siyang sumulat n~g libritong iyon.
+
+Sa m~ga libritong Caiigat cayo'y ipinakikilala ang m~ga malulupit at
+m~ga cahalayhalay na asal n~g m~ga fraile at ang canilang m~ga
+pagdaraya sa m~ga filipino, at bucod sa rito'y linilibac ang m~ga
+maling aral, ang m~ga licong itinuturo, at ang m~ga cung dî sana
+catampalasana'y catawatawang m~ga aral n~g Iglesia Católica Apostólica
+Romana, at ang m~ga libritong yaon ang caunaunahang limbag na sa
+wicang tagalog ay nag-alís n~g piríng n~g m~ga nalalabuang isip n~g
+tagarito.
+
+Bucod sa m~ga libritong Caiigat ay may isinabog din dito sa Maynilang
+m~ga dahong papel na limbag, na ang pamagat ay ¡Alerta Paisanos! at
+iba pa, na pawang laban din sa m~ga fraile at sa m~ga macafraile.
+
+       *       *       *       *       *
+
+May m~ga bagay na nangyari n~g m~ga panahóng yaóng hindî dapat
+calimutan, sapagca't nagpapakilala n~g casiglahán n~g loob n~g m~ga
+táong bayan, n~g caniláng tunay na pag-ibig sa kinamulatang lúpà at
+n~g caniláng malakíng galit sa m~ga fraile na dito'y pawang
+nag-uugaling maban~gis na hárì bawa't isá.
+
+Niyo'y icapat na araw n~g Octubre n~g 1888, casalucuyang
+ipinagpifiesta ang San Francisco de Asis, na hindî magcasiya sa
+simbahan n~g m~ga franciscano sa Maynilâ ang dami n~g taong nagsimbá
+sa misa mayor; n~g matapos na ito'y may apat ó limang batang lalaki na
+namamahagui, sa nagsisilabás sa simbahan, n~g m~ga libritong waláng
+pinag-ibhan ang culay n~g takíp sa m~ga librito ni Fr. José Rodriguez,
+at ang pamagát ay Caiingat cayo. Nang matatapos na ang paglabás n~g
+m~ga tao'y nátanawan n~g isáng fraileng franciscano, buhat sa bintánà
+n~g convento n~g simbahan n~g "Tercera Orden", na caniyang
+pinanunun~gawan, ang pamimigáy n~g m~ga librito n~g m~ga batang yaón.
+Ipinatawag agad-agád n~g fraile ang uldóg na portero at pinagutusang
+cumuha n~g isá sa m~ga libritong ipinamímigay. Sumunód naman ang
+uldóg. Humin~gî sa m~ga batâ n~g isá sa m~ga libritong iyon at
+ipinanhic sa fraile, at n~g buclatín nitó ay nakitang ang m~ga
+libritong yaon ay hindî palá ang Caiingat cayo ni Fr. José Rodriguez,
+cung di ang Caiigat n~g m~ga tagalog, at sa gayo'y nalipós n~g galit
+ang fraile, at sinabi n~g pasigáw sa uldóg, na pagdaca'y iparakíp sa
+m~ga guardia civil veterana ang m~ga batang iyón. Patacbóng nanaog ang
+uldóg, tumawag n~g m~ga veterana at iniutos niyang dacpín ang m~ga
+batang namímigay n~g m~ga librito sa m~ga táong lumálabas sa simbahan
+n~guni't n~g caniláng hanapin ay walâ na cahi't isá man, nacatacas n~g
+lahát, at cahi't pinagpilitang maalaman cung sino sino ang m~ga batang
+iyon, at cung sino sino ang sumusulat, nagpapalimbag, lumilimbag at
+nagpapacalat n~g Caiigat cayo, ay hindî nangyaring maalaman, at
+nasayang lamang ang di cacaunting nagugol na salapî n~g m~ga fraile sa
+pagpapahanap na iyón.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Caugalian, buhat sa caunaunahang mulâ, na sa simbahan n~g Santa Cruz,
+nayong malakí nitong Maynílà, ay wicang tagalog ang guinagamit sa
+pagsesermón, at sa pagca't si Fr. José Rodriguez ay balitang magaling
+managalog, inanyayahan siya n~g cura párroco sa nasabing nayon n~g
+Santa Cruz, na si párì Eustaquio Moreno, fraileng recotelano, na siya
+na ang magsermón sa ica 12 n~g Octubre n~g sinabi n~g taóng 1888,
+fiesta n~g Nuestra Señora del Pilar, pintacasi n~g bayan. Punóngpunô
+n~g táo ang simbahan, n~guni't pagcakita nilá na si Fr. Rodriguez ang
+pumanhíc sa púlpito at siya ang magsesermón, umugong ang isáng
+alin~gawn~gáw na salisalitaan n~g isa't isá:--¡Tayo na!--anilá,--ang
+magsesermón pala'y ang maestro n~g Dios! At nan~gaglabasan n~gâ, sa
+simbahan, na ano pa't iilán ilán lamang ang nanirá, na siyang nakiníg
+n~g pag-alimura ni Fr. José Rodriguez cay Rizal at sa boong
+catagalugan.
+
+Hindî na namin saysayin ang lubhang maraming bagay bagay na nangyaring
+nagpaliwanag n~g pagcapucaw n~g loob n~g tagalog sa manin~gas na
+pag-ibig sa kinamulatang lúpà, mulâ n~g canilang mabasa ó mabalitaan
+ang m~ga sinulat ni Rizal, hangang sa dumating ang malualhating
+icadalawampo't apat na araw n~g bowan n~g Agosto n~g 1896, na
+pagpapasimulâ n~g panghihimagsic n~g m~ga filipino sa gobierno n~g
+castílâ, sapagca't lalawig caming lubhâ, at ang bagay na ito'y itatalâ
+na namin sa librong aming ilalathalâ na ang pamagát ay REVOLUCION NANG
+FILIPINAS; sucat na ang aming sabihing salamat sa m~ga isinulat ni
+Rizal ay naguising sa m~ga dibdib n~g catagalugan ang natutulog na
+pagsinta sa sariling dan~gal; at cung nangyari ang gayong
+caligaligayang bagay, sa gayong balibalitâ lamang ang pagcaalam n~g
+caramihan sa m~ga sinulat ni Rizal, sapagca't bibihirâ ang tunay na
+nacatatalos n~g _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at ibà pang
+canyang itinitic sa wicang castílà ¿di lalonglálò n~g mag-aalab n~g di
+ano lamang ang pagsintang iyán, cung caniláng ganáp na maunawâ ang
+m~ga pantás na casulatan ni Rizal, na siyang naguing maliwanag na araw
+na humawì n~g dilim na m~ga lupaing ito? Ito ang wagás na cadahilanan
+at pinagsicapan naming isatagalog ang calahatlahatang sinulat ni Gat
+Jose Rizal, at ilathalâ sa isáng paraang macacayang icabasa n~g lalong
+carukrukhaang tagalog, at lubós ang aming pag-asa na ang aming munting
+pagal ay pag-aanihan n~g matimyas at saganang bun~gang icagagalíng at
+icararan~gal n~g Sangcapuluang Filipinas.
+
+Nanatili si Rizal sa Lóndres, at doo'y ipinagpatuloy niya ang
+pag-uusísà n~g m~ga casulatan at librong kinalalagdaan n~g m~ga
+nangyari sa canyáng lúpà n~g m~ga panahong nacaraan na, bucod sa
+siya'y nagpapadalá n~g sulat na ipinalalathálà sa "La Solidaridad." Sa
+sandasandaling siya'y natitiguil ay naglilibang sa pag-ukit n~g m~ga
+larawang cahoy. Tatlong "estátua" ang nayari niya sa Lóndres na
+canyáng pinamagatang "Ang pagtatagumpay n~g camatayan sa buhay", "Ang
+pagtatagumpay n~g carunun~gan sa camatayan" at "Si Prometeong
+nacagapos". Bucod sa rito'y sumusulat siya n~g m~ga casaysayang wicang
+inglés at wicang alemán, na canyáng ipinadádala sa m~ga pamahayagan.
+Nátitira si Rizal sa Lóndres, sa nayon n~g Chalk Farm, sa bahay n~g
+isáng mag-anac na m~ga inglés, na naboboo sa isang matandang lalaki at
+tatlong dalaga, na nagpapakita sa canya n~g boong cagandahan n~g loob,
+dahil sa sila'y nan~galúlugod sa catalinuhan n~g isip at catimyasan
+n~g asal niya. Iguinawâ ni Rizal n~g isang mainam na larawang cahoy
+ang m~ga ulo n~g tatlong dalagang iyon at saca inihandog sa canila.
+
+Isang araw ay naparoon siya sa bahay ni G. Antonio Regidor at
+nagsabing siya'y aalis sa bahay na iyon at siya'y pasasa París, sa
+pagca't nararamdaman niyang tila siya'y ibig maraig n~g paghilig n~g
+budhî sa isá sa m~ga dalagang iyon.--"Hindî mangyayaring dayain co ang
+dalagang iyon--ani Rizal cay Regidor;--hindî acó macapapacasal sa
+canya, sa pagca't hindî itutulot na gawin co ito n~g m~ga ibang
+pag-ibig na linisan co sa ating lupain, at dî co n~ga maitutumbas ang
+pagdaráyà sa isang dalisay at malinis na pag irog". Nalalarawan sa
+mukhâ ni Rizal ang malaking pakikipaglaban niya sa panghihinaíng n~g
+pusong sarili n~g sinasabi niya ang m~ga bagay na iyón sa cababayan
+nating si G. Antonio Regidor.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Lumipat n~gâ si Rizal n~g taóng 1889 sa París at doon tumulóy muna sa
+bahay n~g ating calahî at cababayang si G. Valentín Ventura, at bago
+lumipat sa Rue de Maubergue, bilang 45, sa París dín, at ipinagpatuloy
+niya roon ang pagcathâ n~g _Filibusterismo_, na canyang pinasimulán na
+n~g siya'y natitirá pa sa Lóndres, at tuloy ipinalimbág niya roon ang
+librong _Sucesos de las Islas Filipinas_, ni Doctor Antonio de Morga,
+na canyang nilagyan n~g m~ga paliwanag upang lalong mapagcurong
+magalíng n~g babasa.
+
+Samantala'y waláng licat ang paglaganap sa boong Filipinas n~g
+maraming dahong limbág, na doo'y ipinauunawâ ang sari-saring m~ga
+mahahalay at tampalasang cagagawán n~g m~ga fraile sa pagyurac sa
+dan~gal at pamumuhay n~g m~ga filipino, m~ga dahong limbàg na
+ipinamamahagui n~g boong lihim sa m~ga tagarito, at hindî mapagcúrò
+n~g m~ga cawaní n~g Gobierno cung sino ang nagdadalá rito, baga man
+nakikilalang m~ga gawâ sa limbagan sa Hongkong, at hinihinalang ang
+nagpapalimbag doo'y marahil si G. Doroteo Cortés ó si G. José María
+Basa, na capowâ cababayan natin.
+
+May isáng nagn~gan~galang filipinong sumagót n~g dahong limbag din sa
+m~ga dahong limbag na iyón. Sa sagót n~g filipinong yao'y
+ipinagsasanggaláng ang m~ga fraile't ang m~ga castílà, at tinututulan
+at minámasamâ ang guinágawâ n~g m~ga filipinong na sa Europa, at
+lalonglalo na ang guinágawâ n~g m~ga sumusulat sa _La Solidaridad_ at
+ang m~ga pagbabagong utos na hinihin~gî n~g m~ga magcacapanig sa
+"Asociación Hispano-Filipina;" hindî raw mabuting dito'y ipagcaloob
+ang Código político, ang nauucol baga sa m~ga calayaan sa pamamayan,
+at hindî raw pakikinaban~gan n~g sino man ang magcaroon sa
+Kapulun~gang bayan n~g España n~g m~ga filipinong tagapakiharáp natin
+doon, bucod sa canyang inaalimura't ipinalalagay na m~ga tampalasan
+ang m~ga táong dito'y nagcacalát n~g m~ga dahong limbag na laban sa
+m~ga fraile at m~ga castílà.
+
+Nacarating hangang sa Europa ang tutol na iyon, at dî nalao't dito'y
+dumatíng ang isang masigabong sagot n~g m~ga filipinong na sa París.
+Ang taglay na fecha n~g sagot na iyo'y 10 n~g Octubre n~g 1889.
+Sinasapantáhà n~g iláng ang sagot na iyo'y gawâ ni Rizal; datapwa't
+ani G. Mariano Ponce ay hindî raw. Si G. Mariano Ponce ay isa sa
+lalong m~ga caibigang matalic ni Rizal.
+
+Nagpasimulâ si G. Antonio Luna n~g pagsulat sa _La Solidaridad_, at
+ang guinamit niyang pamagat na pangfirma sa canyáng m~ga ilinalathálà
+ay "Taga-Ilog," at sa pagca't inúuyat ni "Taga-Ilog" ang iláng m~ga
+ugalî n~g m~ga castílá, sumagot sa canya ang páhayagang "El Pueblo
+Soberano", sa Barcelona, at doo'y pinacacalaitlait n~g dî cawásà si G.
+Juan Luna, sa pagca't walán~g boong isip ang m~ga castílâ cung dî si
+G. Juan Luna ang pumifirmá n~g "Taga-Ilog." Hindî nacatiís si Rizal
+cung dî ipagsangalang ang cababayan sa isang mainam at bayaning
+pan~gan~gatuwiran, na canyáng ilinathálà sa _La Solidaridad_ n~g ica
+30 n~g Noviembre n~g 1889. Na sa París n~g panahóng iyón si Rizal.
+Ganito ang wacás n~g casagutan niya:
+
+" ...dinaramdam namin ... na ang isáng pamahayagan n~g isáng "partido"
+na may cagalinggalin~gang m~ga mithî, na pinacananais na mácamtan ang
+m~ga dakilang adhicâ na pamamahala't paglalagdâ n~g m~ga cautusa'y ang
+pagcacapantaypantay ang guinagamit na saguisag; pagca nauucol na sa
+filipino'y limutin ang canyang linalandás na asal at gumamit n~g
+pananalitang sa capalalua'y malabis at puspós n~g casun~gitan,
+nasasalig sa camalìan, na wárì mandin ang hinahan~gad ay ang
+papagn~galitin ang m~ga may tapát na loob na nananahán sa
+Sangcapuluan, at tila mandin sa canila'y sinasabi: ¡Ha! Howag cayong
+umasa sa cadalisayan n~g talarongtimban~gan, howag cayong umasang
+kikilalanin ang inyong m~ga catowiran, huwag cayong umasa sa
+pagcahabág: ¡cailan ma'y hindî mangyayaring cami'y inyong maguing
+capatid! Tunay n~ga't ibig namin ang Calayaan, ang pagsunod sa
+Talarongtimban~gan, ang Pagcacapantaypantay; n~guni't ibig naming cami
+lamang ang magcamit n~g tatlong cagalin~gang ito; tunay n~ga't
+ipinaglalaban namin ang icágagaling nang sangcataohan; n~guni't ang
+icagagaling lamang n~g sangcataohan sa Europa; hindî lumálampas ang
+aming pagtin~gín sa daco pa roon; sa pagca't cayo'y m~ga, lahing
+marilaw ó caymangui, ¡cayo n~gâ ang bahálà sa inyong sariling catawán!
+Talagang maban~gis ang lahát n~g m~ga "partido"--cahi't na ang lalong
+maiiruguin sa m~ga calayàan--sa m~ga taga ibang lupaíng nasasacop n~g
+canicanilang nación. ¡Cung ibig ninyong magtamó n~g lubós na catowiran
+ay inyong hanapin sa pamamag-itan n~g pakikibaca."
+
+Naghayag si Rizal n~g dalawang casulatang mahahalagá sa _La
+Solidaridad_, mula n~g Septiembre n~g 1890 hangang sa m~ga unang bowan
+n~g 1891, na ang m~ga pamagát ay _Filipinas dentro de cien años_,
+(calagayan n~g Filipinas sa loob n~g sandaang taón) at _Sobre la
+indolencia de los filipinos_ (tungkol sa catamaran n~g m~ga filipino).
+Sinasaysay ni Rizal sa _Filipinas dentro de cien años_ ang m~ga
+caunaunahang nangyari sa Filipinas, ang casalucuyang nangyayari n~g
+panahóng iyon at ang inaacálà niyang mangyayari sa hinaharap. Tungcól
+sa casalucuyang nangyayari, nagsasalitâ si Rizal n~g m~ga catotohanang
+masasacláp, n~guni't m~ga dákilang catotohanan.
+
+"Ang pagca maramdamin ang púsò"--ani Rizal--"ang siyang pan~gulong
+budhî n~g "indio", at sinugatan nila ang pagca maramdaming iyan; at
+cung natutong manatili sa pag-titiís sa m~ga hirap at pagcaamis n~g
+búhay sa paanan n~g isang bandera n~g taga ibang lúpà, sa paglilingcod
+sa España,[53] hindî nacapagtiís n~g makita niyang ang sa caniya'y
+ibinabayad n~g canyang pinaghahayinan n~g buhay ay pag-alimura at m~ga
+sawíng caasalán (chonggo, pilósopo, filibustero at iba pa). Nang
+magcágayo'y untiunting hiniwatiga't siniyasat ang canyang calagayan at
+napagkikila ang canyang anyong cahapishapis (wal-in ang pag-asa
+magpacailan man, sa canyang catubusan). Ang hindî nan~gag-aacalà n~g
+ganitóng mangyayari, palibhasa'y nápacalupit na m~ga pan~ginoon,
+ipinalagáy niláng paglabág ang anó mang daíng, ang anó mang pagtútol,
+at camatayan ang siyáng parusang bigáy; pinacsáng lunurin sa dugô ang
+anó mang sigáw n~g paghihírap, at guinawâ ang sunodsunód na
+pagcacámalì. Datapowa't hindî napagúlat sa ganitó ang budhî n~g bayan.
+At baga man sa íilang púsò lamang napúcaw ang pagdaramdam, ang nin~gas
+nito'y hindî naglílicat n~g marubdob na paglalakit, salamat sa m~ga
+catampalasanan at m~ga masasamang cagagawán n~g tan~ging m~ga táong
+nagpupumilit inisín ang m~ga damdaming mahál at mairuguín. Tulad namán
+cung narirígkitan n~g alab ang suot na damít, ang pagcágulat at
+pagmamadalî n~g pagpapagpag ay siyáng lalong nacapagpaparubdob n~g
+nin~gas, at bawa't isáng pamamayagpag, bawa't isáng paghampás sa
+nin~gas ay isáng híhip na lalong nagpapaalab."
+
+Mahábà pang lubhâ ang canyáng m~ga sinaysáy, n~guni't ang lalong
+nacapagtátaca'y ang marami sa canyáng m~ga sinabi'y naguing isáng
+panghuhúla, catulad n~g m~ga wicâ niyáng itó:--"Marahil mapag-isipan
+n~g malakíng República Americana ang muha n~g sacóp sa m~ga dacong
+itó, bagá man hangga n~gayo'y walâ siyáng pinakikialamán cung dî ang
+canyáng m~ga pag-aaring na sa sa dagat Pacífico at hindî pa n~gâ siya
+nakikitalamitam sa m~ga nacucuha n~g m~ga ibáng nación sa Africa."
+
+Sinabi rin niyáng cahi't lubhang payapang loob ang filipino'y
+mapipilitang ipagpasumalá, sa camatayan ang buhay na puspós n~g lait
+at cahirapan, at gayon n~gâ ang nangyari.
+
+Ipinagsasangalang ni Rizal towî na ang canyang m~ga caláhì, sa
+pamamag-itan n~g canyang pluma, sa m~ga paratang at pagpapahirap n~g
+m~ga fraile at m~ga castílá, na ano pa't cung aking sasabihin dito ang
+lahat n~g canyang m~ga guinawa'y hahabà n~g dî cawasà ang casaysayang
+ito, caya't n~g dì magcágayo'y isinasamò co sa bumabasang cung totoong
+ibig niyang matalós na ganap ang buhay ni Rizal at ang canyang m~ga
+sinulat, bucod sa _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at _Sucesos de
+las Islas Filipinas_, ay adhicain at basahin ang librong dî malalaon
+at aming ipalilimbag na ang pamagát ay _Buhay ni Rizal_.
+
+Nalís sa Francia si Rizal at lumipat sa Madrid n~g man~gan~galaghatìan
+na ang Agosto n~g 1860, at pagdating niya roo'y pinagod niya ang
+maraming pahayagan sa calalathálà n~g canyáng m~ga sinusulat sa
+paglalaban n~g catuwiran n~g m~ga filipino.
+
+Minsa'y hindî na nagcasiya si Rizal na pluma na lamang ang gamiting
+sandata. Naglathálà si Don Wenceslao E. Retana sa páhayagang _La
+Epoca_ n~g ica 16 n~g Noviembre n~g 1890, n~g isang sulat na laban sa
+m~ga camag-anac n~g ating marilág na capatíd, at kinabucasa'y
+tumatangap na siya n~g dalawang sacsing inutusan ni Rizal, at siya'y
+ipinahahamon sa isang away na patayan (desafió â muerte). Namag-ita't
+n~g huwag mátuloy ang away na iyon ang dalawang caibigan ni Retana, at
+binigyang wacás ang gayong pag-aalit sa pamamag-itan n~g isang "acta"
+ó casulatang pinagfirmahanan n~g lahat, na doo'y sinasabing walang
+cahi't munting han~gad si Retanang ligaliguin cahi't babahagyâ, ang
+calooban ni Rizal, at cung sacali't may salitang dapat icamuhî ni
+Rizal na canyang sinulat ay ipinamamanhic na huwag pansinin at yao'y
+hindî niya han~gad. Si Retana rin ang sa canyang _Vida y escritos del
+Dr._ Rizal _ay nagsabi n~g ganito:_ "Nang matapos na ang bagay na
+iyon, isa sa m~ga kinatawan co, na si Sr. Scheidnagel, manunulat na
+militar na sa aki'y malaki ang pagguiliw, ay nagsabi sa akin:
+Nagaalap-ap acong mátuloy ang pag-aaway ninyó; sa pagca't talastas
+cong totoong magaling ang camáy ni Rizal sa pamamaril, at sacâ hindî
+marunong malaguím."
+
+Sinabi n~g m~ga pamahayagang castílang "La Correspondencia
+Alicantina", "El Demócrata," sa Lorca at ibá pa, na cung gaano raw ang
+cagalin~gang totoo n~g camáy ni Rizal, sa pagpapagalíng n~g matá, ay
+gayon din ang cabutihang magpatámà n~g bala; naisusulat niyá sa pader
+ang canyáng pan~galan sa pamamag-itan n~g m~ga bála n~g pistolang
+canyáng pinapúputoc. Magalíng din totoong manandata siyá n~g espada at
+sable.
+
+Nang mámasid ni Rizal na hindî niyá masunduan sa Madrid ang maalab na
+mithî n~g canyáng calolowang macapagbigay guinhawa sa Inang Filipinas,
+bagá man guinagamit niyá ang boong lacás n~g canyáng ísip, nanaw siyá
+roong puspós n~g calungcutan, pagcatapos na mailáthalà niyá sa "La
+Solidaridad" ang canyáng m~ga pagsisiyasat n~g librong "Las luchas de
+nuestros dias" ni D. Francisco Pí y Margall, at ang canyáng m~ga
+sinulat na ang pamagát ay "Como se gabiernan las Filipinas," "A mi....
+(musa)" at "Mariang Makiling." Ica 27 n~g Enero n~g 1891 n~g umalís si
+Rizal sa Madrid na ang tun~go'y sa París.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Hindî nalaong totoo n~g pagtirá sa París si Rizal. Halos sa boong
+táong 1891 ay nátira siyá sa Bélgica. Nanahán muna siyá sa ciudad n~g
+Bruselas, n~guni't hindî nagluat at lumipat siyá sa ciudad n~g Gante,
+at doo'y ipinalimbág niyá ang _Filibusterismo_. Náhahandog ang
+librong itó sa m~ga presbíterong tagalog na si párì Mariano Gómez,
+(walompo't limang taon); si párì José Burgos (tatlompong taón), at si
+párì Jacinto Zamora (tatlompo't limang taón), na ipinabitay n~g
+gobiernong castílà sa Bagumbayan n~g ica 28 n~g Febrero n~g 1872.
+
+Hindî ipinagbilí ang cahi't isang libong _Filibusterismo_ sa Madrid,
+ni sa alín mang ciudad n~g Europa; ipinadalá niyáng lahát sa Hong-kong
+upang ipasoc n~g lihim sa Filipinas; n~guni't nátictican n~g m~ga
+cainalám n~g m~ga fraile, caya't n~g dalhín dito sa Mayníla'y nahuling
+lahát. Gayon ma'y nacapagparating din dito n~g librong iyón, n~guni't
+cacauntî ang naipamahagui, dahil sa malakíng paghihigpít n~g m~ga
+nag-uusig sa m~ga libro ni Rizal.
+
+[Larawan: G. Teodora Alonso Y Quintos, Iná n~g Dr. José Rizal Imp. de
+M Fernández. Paz, 447, Sta Cruz]
+
+N~g m~ga caarawang dumating dito sa Maynilà ang librong
+"Filibusterismo" ay pinaparoonan naman ang Calambâ n~g m~ga guardia
+civil at n~g m~ga castilang sundalong artillero, na ang namiminuno'y
+ang maban~gis at waláng habág na si Francisco Olive y García, coronel
+n~g 20.° tercio n~g guardia civil, na totoong maraming pinahirapan at
+binaríl at ipinabaríl na m~ga filipino, mulâ n~g Agosto n~g 1896
+hangang sa malupig dito ang gobierno n~g castílà. Ang m~ga guinawâ n~g
+ganid at tampalasang itó at ibá pang m~ga castílà at cauralì n~g m~ga
+castilang sa Filipinas ay naglaganap n~g kilabot dahil sa caniláng
+calupitán, sásaysayin co sa aking librong ilalathala tungcol sa
+Revolución n~g 1896. Iguinibâ n~g m~ga guardia civil at n~g m~ga
+artillero, sa utos ni Olive, ang m~ga bahay nang m~ga taga Calambang
+inaacalang catoto at nakikisang-ayon cay Rizal, at n~g maiguibâ na'y
+sinunog naman. Guinawa ang lahat n~g itó sa cahin~gian n~g m~ga
+fraile. Hindî pa nagcasiya ang m~ga fraile sa gayong gawâ ay hinin~gî
+sa pamamag-itan ni Olive sa general Weyler na ipatapon sa Joló ang
+dalawampo't limang m~ga camag-anac at caibigan ni RizaL, at
+sumang-ayon namán ang general na iyon.
+
+Nang mábalitaan ni Rizal ang gayong nangyari, nagdamdam n~g di
+gagaanong pighatî at sacláp n~g loob.
+
+Inacálà ni Rizal na dalhin ang canyang ama't iná at m~ga capatid sa
+Leida, ó sa Delpt ó sa Utrecht, at doon na sila tumirang casama niya,
+sa pagca't ito ang sa canya'y hatol n~g canyang caibigang si profesor
+Blumentritt, datapuwa't hindî pumayag silá sa canya, caya't ang
+guinawâ niya'y lumipat siya sa Hongkong at doo'y dumating n~g
+magtatapos na ang buwan n~g Noviembre n~g taóng 1891, sa pagca't ibig
+niyang mápalapit siya sa m~ga sinísinta n~g canyang calolowa.
+
+Hinan~gad niyang omowi dito sa Filipinas, caya't sumulat siya sa
+canyang "familia" n~g ganito:
+
+"Hongkong, 1 n~g Diciembre n~g 1891."
+
+"Minamahal cong ama't iná at m~ga capatid: Sinúsundan cong walang
+licát ang cahapishapis na Calvariong inyong linálacbay, Huwag cayong
+man~ganib at hindî aco nagpapahin~galay sa pagsisicap. ¡Lakíng
+caligayahán sana cung matulutan ninyo acong macaowî riyan! ¡Marahil
+magbago ang lahat! Ipagcaloob n~ga ninyo sa akin ang capahintulutang
+ito at papariyan agad acó. Umaasa acó, lubos ang aking paniniwalang
+magalíng ang ating calalabasan."
+
+"Natatalastas co ang pagcaparoon n~g apat na cababayan sa Joló, at ang
+pagcábalic n~g aking capatid na lalaki sa Maynila. Natalastas co ring
+mulíng ipinatawag sa Gobierno Civil ang Nanay, si Pan~goy at si
+Trining. Taglayín ninyó ang caunting pagtitiis. Lacsán ang loob."
+
+"Sa pagca't pinapagmámadalî aco n~g panaho'y bíbigyan cong wacás itóng
+sulat."
+
+"Maalab ang aking mithíng cayo'y mayacap."
+
+Ang inyóng anác,--Rizal.
+
+Sinagót agad siyá n~g canyang familiang howag ituloy ang canyang
+gayac, cayâ hindî siyá nátuloy niyón n~g pag-owi rito.
+
+Umupa siyá n~g bahay sa Hongkong at doon na siyá nagtumirá, hangang sa
+siya'y bumili n~g maraming libro, na ang bilang ay dumating hangang sa
+sanglibo.
+
+N~guni't hindî rin siyá mátahimic; ninanasâ niyang totoo ang
+capanatagán n~g canyáng m~ga magulang, m~ga capatíd, m~ga camag-anac
+at m~ga cababayan, caya't naglacbáy siya sa Borneo, lupang sacóp n~g
+Inglaterra[54], at n~g makita niyang doo'y maluwag ang pamamayan,
+min~gî siyá sa Gobierno n~g Inglés na pagcalooban siyá n~g lupang
+mátahanan at mápagtamnan n~g m~ga halaman, at pumayag naman ang
+Gobiernong iyon.
+
+Gayác na sana si Rizal, n~g pagpasa Borneo, na doo'y isasama niyá ang
+canyáng m~ga magulang, capatíd, kinamag-anacan at cababayan, n~g
+mabalitaan niyang dito sa Filipinas ay may bagong Gobernador General
+na totoong masintahin sa catowiran. Ito'y ang teniente general Eulogio
+Despujol y Dusay, Conde de Caspe, na dumating dito n~g ica 17 n~g
+Noviembre n~g 1881. At tunay n~gâ namán. N~g m~ga unang buwan n~g
+pamumunò rito n~g general Despujol ay nagpakita n~g pag-uusig sa m~ga
+gawáng masamâ n~g m~ga castílà, at ipinakilala niyang hindî siyá
+sang-ayon sa m~ga caasalán n~g m~ga fraile. Sa pagca't marami ang
+nagbalitâ cay Rizal n~g m~ga gayong panunupád n~g General Despujol sa
+canyáng mataas na catungculan, sumulat siya sa Gobernador General na
+itó, at sinabi niya ang nasang omowî rito sa Maynilà upang ihandóg
+niya ang pagtulong sa lalong magalíng na pamamanihalâ n~g lupaíng itó.
+Hindî sumagót si Despujol sa sulat na iyón, n~guni't n~g macaraan ang
+iláng buwan, mulíng sumulat si Rizal n~g Mayo n~g 1892 sa General, at
+sinabi niyá ang canyang acalang bumalic siyá sa bayang itóng sa
+canya'y pinan~ganacan, upang ipagbili niya at n~g canyang m~ga
+caibigan ang m~ga pag-aaring sa canila'y nátitira pa, at n~g macalipat
+silá n~g pamamayan sa Borneo, na casama ang canicaniláng asawa't m~ga
+anác, at doo'y man~gan~gasíwà silá sa pagsasáca, sulat na hindî
+sinagót n~g sulat din n~g general Despujol, cung dî ang guinawa'y
+ipinasabi na lamang sa canyá sa Cónsul n~g España sa Hongkong, "na sa
+pagca't culang na culang sa magsasacá ang m~ga lúpà rito sa Filipinas,
+hindî n~gâ gawang macabayan ang alsán n~g m~ga magsasacá rito upang
+bigyang casaganaan ang lúpà n~g m~ga taga ibang nación, caya't dahil
+dito'y hindî n~gâ siyá macatutulong sa gayong nais"; sacâ idinugtong
+ang sabing: "sino mang filipino'y macatutulong mulâ sa alín mang bayan
+n~g Sangcapuluan sa iguiguinháwa n~g lupaíng itó, sa loob n~g
+nasasaclaw n~g m~ga cautusán n~g sariling bayan."
+
+Datapuwa't cung nagsusumakit man si Rizal sa icapapanatag n~g m~ga
+irog n~g canyáng puso'y hindî naman niya nililimot ang ipagtatamó n~g
+guinhawa, m~ga calayâan at casarinlán n~g Filipinas, at sa pagca't ang
+pagcacaisa'y siyang mahigpít na cailan~gan upang tamuhín ang m~ga
+gayóng bagay, inisip niya't itinatag ang isáng samahang pinan~galanan
+niyang _Liga Filipina_; nagpalimbag siyá n~g maraming palatuntunan n~g
+capisanang itó at ipinadalá sa canyáng caibigang si G. Domingo Franco.
+
+Sa pagca't inaacalà cong lubhang mahalagang bagay, aking isasatagalog
+ang "Estatutos de la Liga Filipina", sa pagca't mainam na gawing
+ulirán sa pagtatayô n~g ano mang samahang nauucol sa catubusan nitong
+ating kinaguisnang bayan.[55]
+
+Ang m~ga abreviaturang cagamitan sa "Estatutos de la Liga Filipina"
+(Palatuntunan n~g Pagcacabigkísbigkís n~g m~ga Filipino) ay ang
+sumusúnod:
+
+
+L. F.,  Liga Filipina; Pagcacabigkísbigkís n~g
+m~ga  Filipino.
+
+A * * *,  Archipiélago; Sangcapuluan.
+
+VIO * * *, Vnvs  Instar   Omnium;    Pagcacaisá
+n~g lahát.
+
+Cp, Consejo popular;  Capulun~gáng bayan.
+
+CP, Consejo   Provincial; Capulun~gáng Lalawigan.
+
+CS, Consejo  Supremo; Cataastaasang Púnò.
+
+GS, Gefe Supremo; Cataastaasang Púnò.
+
+G, gefe; Púnò.
+
+F, Fiscal; Tagausig.
+
+T, Tesorero; Tagain~gat-yaman.
+
+S, Secretario; Calihim.
+
+
+
+
+A, Afiliado ó afiliados; Capanig ó M~ga Capanig.
+
+P, mayúscula (malaking P), ang cahuluga'y Provincial, ang nauucol sa
+Lalawigan; at p minúscula, (maliit na p), ang cahuluga'y "popular, ang
+nauucol sa bayan".
+
+Ganito sa wicang tagalog ang sinabi n~g "Estatutos":
+
+L. P.
+
+ADHICA: Paglakiplakipín ang A * * * sa isá lamang capisanang
+nag-iibigang mahigpít, malacás at nagcácaisang anyô ang magcacapanig.
+
+2. Man~gagtangkilican sa lahát n~g capan~ganiban at
+pan~gan~gailan~gan.
+
+3. Pagsasan~ggalang laban sa anó mang catampalasanan at gawáng sawî sa
+catuwiran.
+
+4. Pagpapalagô n~g pag-aaral, n~g pagsasaca at n~g pan~gan~galacal.
+
+5. Pag-iísip at paggamit n~g m~ga pagbabagong cautusán.
+
+Saguisag: VIO * * *
+
+Palatandàan: * * *
+
+PARAAN:
+
+1. Upang masunduan ang m~ga ADHICANG ito'y magtatatag n~g Cp, CP at
+sacâ isáng CS.
+
+2. Bawa't C ay magcacaroon n~g isáng G, F, T, S at m~ga capanig.
+
+3. Bubuô-in ang CS n~g m~ga GP, at gayon ding bubuô-in ang CP n~g m~ga
+Gp.
+
+4. Nag-uutos ang CS sa LP at makikipag-alam na tulóy-tulóy sa m~ga GP
+at m~ga Gp.
+
+5. Nag-uutos ang CP sa m~ga Gp.
+
+6. Ang Gp ay nacapag-uutos sa m~ga A.
+
+7. Bawa't CP at Cp ay gagamit n~g isáng pan~galang ibá sa pan~galan
+n~g kinalalagyang bayan ó lupaín.
+
+MGA CATUNGCULAN N~G M~GA A.
+
+1. Magbabayad n~g dalawang piso pagpasoc, at bucod sa rito'y piso sa
+bawa't buwan.
+
+2. Súsunod n~g waláng tutol at n~g boong caganapán ang lahát sa m~ga
+cautusáng mangaling sa isáng C ó sa isáng G ó sa GS.
+
+3. Ipagbíbigay alám sa F n~g canyang C ang anó mang mahiwatigan ó
+maringíg na nauucol sa LP.
+
+4. Pacaiin~gatan ang paglilihim n~g ano mang lagdâ, cautusán ó
+cahatulán n~g C.
+
+5. Sa anó mang gágawin sa pamumuhay ay bíbigyang lin~gap ang m~ga A;
+howag bíbili cung dî sa tindahan n~g A, at cung magbíbili naman n~g
+ano man sa isáng A ay bababàan ang halagá. Parurusahan n~g mabigat ang
+ano mang pagsuay sa cautusang itó. * * *
+
+6. Ang A na hindî sumaclolo, baga man mangyayari, sa isang capwâ A, na
+nakikitang na sa caguipitan ó pan~ganib ay parurusahan, at ang
+caliitan n~g parusang ito'y ang capantay n~g paghihirap na tiniis n~g
+dapat niyang saclolohan.
+
+7. Gagamit bawa't A, pagpanig niya sa LF, n~g bagong pan~galang hindî
+niya mababago ulî hangang hindî siyá naguiguing GP.
+
+8. Itutulong sa bawa't C ang isáng gawâ, isáng paalaala, isáng
+natutuhang dunong ó n~g paghicayat sa magagandang loob na cababayang
+sila'y umanib sa LF.
+
+9. Howag paaalimúra at howag magpapalálò canino man.
+
+MGA CATUNGCULAN NG G.
+
+
+1. Lin~gatan ang búhay n~g canyang C. Sacali't siyá ang GS, dapat
+niyáng masaulo ang m~ga pan~galang bago at gayon din ang n~galang
+tunay n~g m~ga C, at sacali't siya'y Gp ay dapat niyang masaulo ang
+m~ga pan~galang dati at pan~galang bago n~g sacóp niyang m~ga A.
+
+2. Sa towi na'y pagsisicapang maalaman ang lalong magalíng na paraan
+upang magcáisa ang canyáng m~ga nasasacupan at sila'y mapag-abot-usap
+agad-agád.
+
+3. Pagsisicapang maalaman at pagdaca'y bibigyang cagamutan ang m~ga
+pan~gan~gailan~gan n~g LP, n~g CP ó n~g Cp, alisunod sa cung siya'y
+GS, GP ó Gp.
+
+4. Pápansinin agad at paglilitisin ang lahat n~g m~ga paalaala, m~ga
+sulat at m~ga cahin~gìang canyang tangapín, at ipagbíbigay alam na
+madalì cung can~gino nararapat.
+
+5. Sa pan~ganib ay siya ang magpapáuna at siya ang unang manánagot n~g
+ano mang mangyari sa loob n~g caniyang C.
+
+6. Magbigay ulirán n~g canyang pagca masunurin sa canyang m~ga púnò,
+at n~g siyá, nama'y sundín n~g canyang m~ga pinamumunúan.
+
+7. Ipagpapalaga'y ang catapustapusang A na isáng caboôan n~g LF.
+
+8. Ang m~ga caculan~gáng gawín n~g m~ga púnò ay parurusahan n~g higuít
+ang cabigatán sa m~ga parusang ibiníbigay sa isáng A lamang.
+
+MGA CATUNGCULAN NG F:
+
+1. Ang F ang siyang man~gan~gasiwà upang tumupád ang lahat n~g
+canícanilang catungculan.
+
+2. Isusumbong sa haráp n~g C ang ano mang páglabág ó hindî pagtupád na
+canyang mámasid sa sino mang caanib sa C.
+
+3. Ipagbigay alam sa C ang ano mang pan~ganib ó pag-uusig.
+
+4. Siyasatin ang calagayan n~g salapì n~g C.
+
+
+CATUNGCULAN NG T:
+
+
+1. Magtátaglay n~g isáng talaan n~g m~ga bagong pan~galan n~g m~ga A.
+na bumubuò n~g canyang C.
+
+2. Magbíbigay n~g mahigpit na sulit sa buwan buwan n~g tinátangap
+niyáng bayad n~g isá't isá, na ang magtatalâ sa libro'y ang m~ga A
+rin, na ang canícanilang tan~ging pan~galang bago (simbólico) ang
+gagamitin.
+
+3. Magbibigay n~g "recibo" (catibayan), at canyáng ipatatalâ sa
+librong talaan, na ang letra at sulat ay sa táo ring nag-aambag, ang
+lahát n~g ambág na humihíguit sa píso at hindî humíhiguit sa limampong
+piso.
+
+4. Ititira n~g Tp sa Caja n~g Cp ang icatlông bahagui n~g m~ga
+naliligpit niyang m~ga bayad at n~g siyang maipagtakíp sa m~ga
+cailan~gan n~g sinabi n~g Cp. Pagdumatíng na sa halagang sampong piso,
+ang dalawáng bahagui ay ibíbigay sa TP; ipakikita sa TP ang canyang
+talàan at siyá rin, sa macatuwíd baga'y ang Tp din, ang susulat sa
+talàan n~g TP n~g salaping canyáng ibinigáy. Pagcatapos ay magbíbigay
+n~g isang "recibo" ang TP, at cung sang-ayon siyá sa m~ga cuenta ay
+canyáng lálagyan n~g "Visto Bueno" ó "Sang-ayon" ang librong talaan
+n~g Tp. Gayon din ang gáganaping paraan pagca nagbibigay ang TP sa TS
+n~g halagang mahiguít sa sampong piso.
+
+5. Itítira n~g TP sa canyáng Caja ang icasampong bahagui n~g m~ga
+salaping sa canya'y ibinibigay n~g m~ga Tp at n~g siyang magugol n~g
+CP. at ang siyám sa sampong bahagui ay ibíbigay sa TS n~g CS.
+
+6. Pagca ibig magbigay n~g sino mang A sa LF n~g halagang mahiguít sa
+limampong piso, canyang ihahabilin ang salaping iyon sa alín mang
+matatág na Banco, na ang ipalálagay niya'y ang tunay niyang pan~galang
+caraniwan, at sacâ ibíbigay niya ang recibo sa sino mang magali~ngín
+niyang T.
+
+
+MGA CATUNCULAN NG S.
+
+
+1. Ipagbibigay alám sa bawa't pagpupulong ang pinagcayarîang batás at
+ipauunáwà, ang m~ga gagawin.
+
+2. Siya ang susulat n~g m~ga liham n~g C. Sacali't umalís ó hindî
+macaganáp ang sino mang púnò, maghahalal siya n~g samantalang cahalili
+sa punong hindî macaganáp.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG MGA A.
+
+
+1. May catowiran ang lahát n~g A sa saclolong paghahatol at sa
+saclolong salapî n~g canyang C at n~g LF.
+
+2. Mahihin~gî niya sa lahát n~g m~ga A na siya'y tangkilikin sa
+canyang pan~gan~galacal ó hánap-búhay, cailan man at patibayan niyang
+hindî sahól ang calacal ó hánap-búhay niya sa m~ga ibá. Upang camtán
+niya ang tangkilic na itó, sasabihin niya ang canyang tunay na
+pan~galan at ang canyang calagayan sa canyang Gp, upang ipagbigay alam
+nitó sa GS, at n~g ito nama'y macapagbigay alám sa lahát n~g m~ga A
+n~g LF.
+
+3. Sa ano mang caguipitan, pagcaapí ó catampalasanang laban sa
+catuwirang sa caniya'y mangyari, mahíhin~gî niya ang boong
+pagtatangkilic n~g LF.
+
+4. Macahíhin~gi n~g puhunan sa ano mang hánap búhay, cailan ma't may
+salapî sa Caja.
+
+5. Macahíhin~gi n~g bawas n~g halagá n~g ano mang canyang bilhin, ó
+ano mang paglilingcod na canyang hilin~gin sa alin mang tindahan ó
+bahay-calacal na tinatangkilic n~g LF.
+
+6. Hindî mapaghahatulan ang sino mang A hanggang hindî muna
+naipahihintulot sa canya ang pagsasanggalang.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG GS.
+
+
+1. Hindi siya matututulan, cung dî rin lamang may man~gunang sumbóng
+na laban sa canya ang F.
+
+2. Macagagawâ siya n~g bawa't canyang magalin~gín, dahil sa
+caculan~gan n~g panahon upáng mahintay ang pagpupulong na dapat gawin
+n~g m~ga bumubúò n~g CS; n~guni't may catungculan siyang managót sa
+m~ga casisiháng sa canya'y gawín, cung gumawâ siya n~g dî dapat.
+
+3. Sa loob n~g alin mang C. ay siya ang hucóm na macahahatol sa ano
+mang usapín ó pagcacáalit.
+
+4. Siya ang tan~ging may capangyarihang macaalam n~g tunay na m~ga
+pan~galan n~g canyang m~ga A ó nasasacupan.
+
+5. Lubós ang canyang capangyarihan upang canyang itatag ang m~ga
+paraang gagawin sa m~ga pagpupulong, m~ga pagpapadalahan n~g sulat at
+ang m~ga inaadhicang gawín, upang lalong pakinaban~gan, pumanatag at
+mangyari n~g boong cadalîan ang m~ga adhicâ n~g LF.
+
+6. Pagcâ lubhang marami ang nan~gapapanig sa isang Cp, mangyayaring
+magtatag ang Gp n~g isang sub C, at siya ang unaunang maghahalal n~g
+m~ga púnò. Cung natatatag na ay pababayaang ang m~ga magcacapanig ang
+siyang maghalal n~g m~ga púnò, ayon sa tadhánà n~g m~ga palatuntunang
+ito.
+
+7. May capangyarihan ang lahat n~g G na magtayo n~g isang C sa alin
+mang bayang wala pa nito, at pagkatapos ay ipagbibigay alam sa CS * *
+* ó sa CP.
+
+8. Ang G ang siyáng magháhalal sa S.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG F:
+
+
+1. Magpalabas ó magpapasoc sa nasusumbong sa pinagpupulun~gan,
+samantalang pinaguusapan sa C ang m~ga nangyari.
+
+2. Masisiyasat sa ano mang oras ang m~ga librong talaan.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG T:
+
+Magagamít ang salapíng canyang iniin~gatan sa isáng mahígpit at
+lubhang malaking pan~gan~gailan~gan n~g sino mang A ó n~g C; n~guni't
+may catungculang ipagbigay sabi at managót sa haráp n~g Tribunal n~g
+LF.
+
+TANGING MGA CATUWIRAN NG GS:
+
+
+1. Macatatawag n~g m~ga pulong ó pagcacatipong hindî caraniwan, bucod
+sa guinágawà sa bowán bowán.
+
+2. May malakíng capangyarihan ang G S upang macagamit n~g salapi n~g
+capisanan sa totoong m~ga pan~gan~gailan~gan, cailan ma't ipagbigay
+alam pagcatapos sa CS.
+
+
+PAG-UUCULAN NG SALAPI:
+
+
+1. Pagcacagugulan sa pagpapa-aral ang A ó ang canyang anác, cung
+mapagmasdang totoong matalas ang ísip at masipag mag-aral, n~guni't
+walang caya.
+
+2. Gugugulan ang paglalaban n~g catuwiran n~g isang dukhang A sa
+canyang pakikipag-usapin sa isang macapangyarihan.
+
+3. Sasaclolohan ang maguing dukhang A.
+
+4. Pahihiramín n~g puhunan ang A na mag cailan~gan, sa pagtatayô n~g
+isang hánap-buhay ó n~g macapagsaca n~g lúpà.
+
+5. Tutulong at n~g gumaang ang pagdadalá rito n~g m~ga máquina at ang
+pagtatayo n~g m~ga bago ritong hánap-búhay ó kinakailan~gang
+hánap-búhay.
+
+6. Magbúbucas n~g m~ga tindahan, m~ga almacen at iba pang mábibilhan
+n~g m~ga A n~g canilang m~ga kinakailan~gan upang macabilí n~g lalong
+mura ang halagá cay sa m~ga ibá.
+
+
+MGA BATAS NA PANGCALAHATAN:
+
+
+1. Sino ma'y hindî matátangap sa LF, cung hindi muna nagagawa ang
+pagcacaisang voto n~g m~ga A sa C n~g canyang bayan, at cung hindî pa
+nagagawa sa canya ang m~ga pagtikím na kinacailan~gang sa canya'y
+gawín muna.
+
+2. Dalawang taón ang taning lamang n~g tagál n~g pan~gan~gatungculan
+n~g bawa't isa, liban na lamang cung magcaroon n~g ano mang sacdál n~g
+F.
+
+3. Upang magtamó n~g catungculan ay kinakailan~gan ang tatlóng icapat
+na bahagui n~g m~ga "voto" n~g m~ga caharáp.
+
+4. Inihahalal n~g m~ga A ang Gp, ang Fp at ang Tp; ang m~ga punong p
+ang siyáng man~gagháhalal sa m~ga punong P, at ang m~ga punong P ang
+magháhalal sa GS.
+
+5. Cailan man at tátangap n~g isáng A, ipagbibigay alám n~g Gp sa GS
+ang pan~galang dati at ang pan~galang bago n~g tinangáp na A; at gayon
+din ang gágawin pagca nagtayò n~g isáng bagong C.
+
+6. Ang pan~galang "simbólico" (pamagát) ang, siya lamang ilálagay sa
+pagpápadalhan at gayon din ang firma sa m~ga sulat cung panahóng
+caraniwan, at ganitó ang gágawing pagpapadalá: ipadádala n~g A sa Gp
+at ipadádala n~g Gp sa GP, ó sa GS, at gayon din sa pabalíc; sa
+macatuwid: mangagaling sa GS ó GP na patun~go sa Gp, at mulâ sa Gp
+han~gang sa A. Cung panahóng dî caraniwan lamang manyayaring masírà
+ang ganitong palácad. Gayon man, sa ano mang panahón at sa alin mang
+calagayan ang GS ay macapagpápadala n~g sulat ó mangyayaring
+makipag-usap sa canino mang capanig sa LF.
+
+7. Hindî kinacailan~gang mácaharap ang lahát n~g m~ga capanig n~g C sa
+pagcacaroon n~g catibayan n~g ano mang pagcayarîan.
+
+8. Sa alín mang sandalî n~g caguipitan ay ipalálagay n~g bawa't C na
+siyá ang caligtasan ó cútà n~g LF, at cung sa ano mang dahil ay
+magcawaraywaray ó masirà ang alín mang capulun~gan, bawa't C bawa't G,
+bawa't A ay magaatang sa sarili n~g catungculang pagtatatag at pagyarî
+ulì n~g nalanság.
+
+
+CASULATAN SA PAGPASOC SA LF.
+
+
+Sa Gp n~g Cp sa...........................
+
+Aco'y si...........................,......
+................may..................taóng
+gulang...................., ang calagaya'y
+...............(dito ilalagay cung binátà,
+may asawa ó bao)..........................
+ang hanap-buhay, tubo sa bayan n~g........
+.............lalawigan n~g................
+nananahan sa daang........................
+bilang...........n~g bayan n~g............
+lalawigan n~g......,.................., sa
+aking pagka tunay na anac na irog n~g Filipinas;
+sinasaysay co, sa ilalim n~g tunay at
+tapat na panunumpâ, na aking napagkikilala
+at ganáp na napagtátalos ang m~ga adhicáng
+pinagsisicapang camtan n~g LF, na nátatalâ
+sa licuran n~g casulatang ito; caya n~ga aco'y
+napasásacop at cusang nakikiusap sa GP n~g
+lalawigang ito, na mangyaring aco'y tangaping
+A * at tapat na loob na catúlong n~g LF,
+at sa icapagcácamit n~g cahilin~gan cong ito,
+lubos acong náhahandang gumawâ at sumunod
+sa m~ga kinakailan~gang pagtikím na sa
+aki'y hin~gín, bilang pagpapatotoo n~g cataimtimán
+n~g aking pakikipanig.
+
+.............ica..........n~g.........
+......ng 18........
+
+               ...................................
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+Taglay n~g vapor na naghatíd sa Maynílà cay Rizal ang sumúsunod na
+sulat cay Don Eulogio Despujol, Gobernador at Capitán General n~g
+Filipinas.
+
+"Marilág na guinoo: Ang cadahilanan nito'y ipagbigay alám pô sa inyó,
+na casabay n~g correong itó ang aking pagpariyan sa aking bayan, upang
+lumagáy pô acó sa ilalim n~g inyong capangyarihan, ang una, at ang
+icalawa'y upang paghusayin ang aking sariling m~ga pagcabúhay. Aayaw
+ang m~ga caibiga't m~ga ibang tao na aco'y pumarito, at ipinaalaala
+nila sa aking lumálagay acó sa pan~ganib na líhim sa ganitóng gawâ;
+n~guni't umaasa aco sa ganap ninyong pag-ibig sa catuwirang
+tumatankilic sa lahát n~g m~ga nasásacop n~g España sa Filipinas;
+umaasa rin acó sa dalisay cong ipinagmamasakit at sa capayapáan n~g
+aking budhî, at matututong in~gatan aco n~g, Dios at n~g m~ga cautusán
+sa lahat n~g m~ga sílò pagpapahamac.
+
+Sabihanang dahil daw sa akin ay pinag-uusig n~g boong calupitán ang
+aking m~ga magulang na matatandâ na, ang aking m~ga camag-anac at patí
+n~g m~ga táong hindî co kilalá. N~gayo'y humáharap acó upang sa akin
+ibuntó ang gayóng calakíng m~ga pag-uusig, upang aco'y managót sa m~ga
+sacdál na ibig niláng gawín laban sa akin, at sa ganito'y n~g
+mawacasán iyang caligaligáng masacláp sa m~ga walang casalanan, at
+malungcot sa pamahálâ pô ninyong nagsusumicap na mapagkilala sa
+panununtón sa catowíran.
+
+"Dahil sa hindî po ninyó pag-imic sa aking m~ga sulat;--hindî pag-imíc
+na sa wala acóng maacalang naguiguing cadahilanan cung dî ang lubhang
+malaking calakhan n~g pag-itan, mulâ sa cataastaasáng calagayan po
+ninyó hangang sa cababàan n~g aking cataohan, sa pagca't kilala po ang
+cagandahan ninyong makipagcapowa tao,--hindî co maalaman cung inyong
+mamagalin~gín ang humaráp aco sa sa inyo, hindî man ninyo aco
+tinatawag. Dahil sa bagay na ito'y maghihintay po aco sa isá sa m~ga
+hotel[56] sa Maynílà, marahil ay si "Hotel Oriente" sa
+pagbabacá-sacaling may ibig pô cayóng paglagayán sa akin ó ano mang
+bagay na ipag-uutos, at cung macaraan ang tatlong araw, cung walâ
+cayóng inilalagay na hadláng, gagamitin co ang aking calayàan upang
+paghusayin co ang aking caunting pag-aárì, sa aking pag-asang
+nacaganáp na aco sa Gobierno at sa aking m~ga cababayan.
+
+"Taimtim cong nasang cayo'y in~gatan n~g Dios sa mahabang panahon, at
+aco po, guinoo ang puspos na mapitagan at masunuring lingcod,--Jose
+Rizal.--Hongkong, 21 n~g Junio n~g 1892".
+
+Ang sumusunod namang sulat na hindî napagtalós cung dî n~g siya'y
+patay na, ay canyang inihabilin cay D. Lorenzo Pereyra Marquez, na
+taga Macaw, bago siyá lumulan sa vapor na maghahatíd sa canyá sa
+Maynílà, at ang bilin ay ibigay sa canyang familia, ang dalawang sulat
+na iyon, cung siya'y patay na, Ganitó ang sabi:
+
+"Sa m~ga iniirog cong m~ga magulang, m~ga capatíd at m~ga caibigan:
+
+"Ang pagsintang sa towi na'y isinusuyò co sa inyó ang siyang sa aki'y
+naguutos na gawín co ang ganitóng bagay, na ang mangyayari sa hulí
+lamang ang macapagsasabi cung matinô ó hindî. Ang nangyayari ang
+siyang nagpápasiya sa m~ga bagay alinsunod sa kinalálabasan; n~guni't
+magalíng ó masamâ ang cahínatnan, cailan ma'y wiwicàing ang tungculin
+co ang siyáng nag-utos, at hindî n~gâ dapat damdaming mamatáy acó sa
+pagtupád ng aking catungculan.
+
+"Talastás cong cayo'y pinapagdusa co n~g hindî cawásà; n~guni't hindî
+acó nagsisisi sa aking guinawâ, sa pagca't yao'y siya cong
+catungculan. Masayá ang aking loob sa paglagáy sa pan~ganib, hindî n~g
+pagdusahan co ang aking sala (na sa bagay na ito'y walà acóng
+guinagawang camalian ayon sa aking paniniwálà), cung dî n~g bigyán
+cong capurihán ang aking gawâ at sacsihán n~g aking pagbibigay
+halimbáwà ang m~ga bagay na aking iniaral.
+
+"Dapat magpacamatáy ang tao sa pagganáp n~g canyang catungculan at sa
+canyang m~ga pinananaligan. Ipinagmámatigas co ang lahát n~g m~ga
+caisipáng aking inilagdâ tungcol sa calagayan at hináharap na panahón
+n~g tinubuan cong lupaín, at mamamatáy acó n~g boong towâ sa pagsinta
+sa canya, at lálò na sa pagsusumicap na inyong camtan ang tapat na
+catuwiran at capanatagán.
+
+Isinasapan~ganib co n~g boong galác ang aking búhay-upang aking
+mailigtas ang lubhang maraming m~ga walang malay-sala: ang lubhang
+maraming m~ga pamangkin, ang lubhang maraming m~ga sangól n~g m~ga
+caibiga't hindî caibigang nan~gagcacahirap dahil sa akin.
+
+¿Anó acó? Isáng táong nag-íisa, walang familia hálos, nilagoc, na n~g
+búhay ang lubhang mapait na m~ga carayaan n~g mundo. Maraming
+pag-cabigô ang akíng tiniís, at marilím ang handog sa akin n~g
+hináharap na panahón, at totoong cádilimdiliman cung ang hináharap na
+panahóng iya'y hindî liniliwanagan n~g ilaw, n~g liwayway n~g aking
+tinubuang lupaín. Samantalang lubhang marami ang m~ga táong puspos n~g
+m~ga pag-asa at n~g m~ga minímithing towâ, na marahil ay liligayang
+lahát cung aco'y mamatáy; sa pagca't inaasahan cong masisiyahan na ang
+aking m~ga caaway at hindî na nila pag-uusiguin ang totoong maraming
+walang málay-sála. Hálos sumasa catwiran silá n~g pagtataním n~g galit
+sa akin tungcol sa aking magulang at sa aking m~ga kinamag-anacan.
+
+"Sacali't lisyâ ang aking palad, talastasín n~g lahat na maligayang
+makikitil ang aking búhay, sa pag-aacalang masusunduan sa aking
+pagcamatay ang pagpapahintô n~g caniláng masasaclap na m~ga kahirapan.
+Man~gabalíc nawâ silá sa kinaguisnang bayan natín at n~g doo'y
+lumigaya silá.
+
+"Hangang sa hulíng sandalî n~g aking búhay cayó ang aking
+isasapag-iísip at hahan~garín cong inyong tamuhín ang lahat n~g bagay
+na m~ga caligayahán.--Jose Rizal.--Hongkong, 20 n~g Junio n~g 1892".
+
+Itó namán ang pan~gatlong sulat na canyang ilinagdâ, na
+nagpapakikilalang nakikinikinitá na niyang maaamís ang canyang búhay
+sa canyang pag-owî dito sa bayang kinakitâan niya n~g unang liwanag:
+
+"Sa m~ga Filipino:
+
+"Totoong mapan~ganib n~gâ ang aking guinawâ ó ang aking gágawin, at
+hindî co kinacailan~gang sabihing pinag-ísip co munang magalíng bago
+co itinulóy. Talastás cong aayaw na gawín co itó halos ang lahát;
+datapuwa't talastás co rin namang hindî alám n~g halos lahát ang
+nangyayari sa aking púsò. Hindî mangyayaring mabuhay acó na aking
+nalalamang maraming nan~gagdurusa sa m~ga walâ sa catowírang sa
+canila'y pag-uusig dahil sa akin; hindî mangyayaring mabuhay acóng
+aking pinanonood ang aking m~ga capatid at ang canilang maraming m~ga
+hinlóg na pinag-uusig na waláng pinag-ibhán sa m~ga táong tampalasan;
+minámagaling co pang lumulóng sa camatayan, at ipinagcacaloob co n~g
+boong towâ ang aking búhay upang máligtas lamang ang pagcaramiraming
+m~ga waláng málay-sála sa gayóng walâ sa catuwirang pag-uusig.
+Talastás cong naaatang sa akin ang isáng bahagui n~g sasapitin n~g
+aking tinubuang lúpà, sa hináharap na panahôn: na cung mamatay aco'y
+marami ang man~gagtatagumpay, at yamang gayo'y marami ang
+nan~gagmimithi n~g aking pagcapahamac. Datapuwa't ¿anó ang aking
+gagawin? Ang unauna'y may m~ga catungculan acóng dapat ganapín sa
+aking sariling budhî, may m~ga catungculan acó sa m~ga familia n~g
+nan~gagdurusa, may catungculan acó sa aking m~ga magulang na
+dumarating hangang sa caibuturan n~g aking púsò ang canilang m~ga
+buntóng hinin~gá; talastás cong acó lamang, cahi't ang camatayan co
+ang mácapalit, ang siyang macapagbibigáy ligaya sa canilá, sa
+pagpapabalíc sa caniláng kinamulatang bayan at sa catahimican n~g
+sariling báhay. Walángwalâ acó cung dî ang aking m~ga magulang;
+n~guni't ang tinubuan cong lúpa'y marami pang totoong m~ga anác na
+macaháhalili sa akin, at humahalili na n~gang higuít sa akin ang
+caniláng nagágawâ.
+
+"Bucod sa rito'y ibig cong ipakita sa m~ga nagsasabing dî umano'y
+hindî tayo marunong sumintá sa kinamulatang lúpà, na tayo'y marunong
+magpacamatáy sa pag-tupád n~g ating catungculan at sa ating m~ga
+pinananaligan. ¿Anó ang cabuluhan n~g camatayan, cung namamatay dahil
+sa sinísinta, dahil bagá sa kinamulatang bayan at dahil naman sa m~ga
+táong sinusuyuan n~g ganáp na pag-ibig?
+
+"Cung napagtátalastas co sanang aco ang pinagpapatoonan n~g
+política[57] n~g Filipinas, at cung mapagtalastás co sanang cagamitan
+n~g aking m~ga kababayan ang aking pag-lilingcod, marahil
+mag-alinlan~gan aco sa pagpapatuloy nitong aking gágawin; datapowa't
+may m~ga ibáng macacahalili sa akin, at humahalilí na n~gang malaki
+ang nagagawa cay sa akin; hindî lamang ito: marahil pa'y may m~ga
+nagpapalagay na aco'y calabisan na, at hindî gagamitin ang aking m~ga
+paglilingcod, sa pagca't aayaw niláng pakilusin acó.
+
+"Sinintá cong laguì ang caawaawá cong tinubúang lúpà, at matibay ang
+paniniwalà cong siya'y aking pacasísintahin hangang sa hulíng sandalî
+n~g aking búhay, cáhíman gawín sa akin n~g sangcataohan ang walâ sa
+catowiran; at hindî co hinalagahan at páwà cong inihandog sa
+kináguisnan cong lupaín ang aking panahóng dáratnin, ang aking búhay
+at ang aking m~ga catowàan. Ano man ang aking cásapitan, mamámatay
+acong pinacapupuri ang aking bayang tinubúan at sa canya'y mímithiin
+ang pagbubucang liwayway n~g canyang catubusan.
+
+"Pagcamatay co'y ilathála ang m~ga sulat na ito.--Jose
+Rizal.--Hongkong, 20 n~g Junio n~g 1892."
+
+Dumating dito sa Maynílà si Rizal, na casama ang isang capatid niyang
+babae, n~g ica 26 n~g gabí Junio n~g 1892, at doon siya tumuloy sa
+Hotel de Oriente, at bilang 22 ang tahanang ibinigáy sa canya roón.
+Hindi kinacailan~gang sabihing siya'y sinalubong n~g canyang m~ga
+magulang, m~ga capatid, bayaw, m~ga camag-anac, m~ga caibigan, m~ga
+cakilala at hindî cakilala. Lumaganap agad-agad sa boong Maynílà ang
+matuling alin~gawn~gaw n~g canyang pagdatíng, at nan~gagtacá n~g dî
+cawásà ang canyang m~ga caibigan at m~ga caaway sa canyang
+capan~gahasan sa pagparito niyá sa lupaíng pinaghaharîan n~g m~ga
+ganid na púsong walang ibáng lalong pinacananais cung dî kitlín ang
+canyang mahalagang búhay. Buhat n~g matalastás ang canyang pagdatíng
+dito'y walang dî humulang hindî malalao't canyang dáratnín ang
+capahamacáng malaon n~g sa canya'y inilalaan n~g m~ga taong
+tampalasang isinasacdal niya sa sanglibutan, sa pamamagitang n~g m~ga
+casulatang canyang ilinathálà sa--"La Solidaridad" at ibá pang m~ga
+pámahayagan sa Europa, at lalonglalo na sa m~ga kitnathâ at
+ipinalimbag niyang m~ga librong "Noli me tangere" at "Filibusterismo"
+at gayon din sa "Sucesos de Filipinas" na sinulat ni Morga at nilagyan
+niya n~g m~ga paunawà at bago ipinalimbag.
+
+Nang mabalitaan n~g paham at macabayang si Guinoong Apolinario Mabini
+ang canyang pagdating dito, caracaraca'y nagsadyâ n~g gabí rin iyon sa
+tinatahanan ni G. Manuel Hidalgo, na asawa ni G. Saturnina Rizal,
+capatid na pan~ganay n~g Doctor Rizal, at namanhic na siya'y
+pakisamahan at ipakilala sa bayaning nagtatangol n~g m~ga catowiran at
+camahalan n~g m~ga filipino. Napahinuhod naman si G. Manuel Hidalgo,
+sinamahan niya si Mabini at ipinakilala cay Rizal. Pag-daca'y
+nag-irugán ang dalawang púsong capowâ bayani, ang dalawang
+maniningning na isip na capowa nahahandog sa maalab na pag lilincod sa
+Inang Bayan. Maraming totoo ang canilang pinag-usapang pawang
+nahihinguil sa adhìcang pagtubós sa Filipinas sa caalipinang
+kinagagapusan. Nang magpaalam si Mabini ay ito ang sinabi ni Rizal sa
+canya:--"Sa sandalíng pag-uusap natin ay napagkikilala cong tunay po
+cayong macabayan, matalas ang caisipan at may púsong hindî marunong
+magulat sa bálà n~g m~ga pan~ganib; cayo po'y isá sa lalong mahalagáng
+cútâ at capurihan n~g cahabaghabag nating Bayan." Tumumbás si Mabini
+n~g m~ga pananalitang sumásacsing agpang na agpang sa canya ang
+canyang apellido: Mabini, mahinhín, hindî magasó, hindî hambóg. Casama
+ni G. Manuel Hidalgo sa pagdalaw na iyon cay Rizal ang canyang anác na
+si G. Alfredo Hidalgo, na casalucuyan n~gayong nag-aáral sa Estados
+Unidos galing na sa Lóndres.
+
+Nang gabí ring pagdating ni Rizal, 26 n~g Junio n~g 1892, ay dumaló
+siya sa isáng pulong na guinawâ sa Tundo sa bahay ni guinoong Doroteo
+Ongjungco, at doo'y dinatnan niyá ito at saca si na guinoong Timoteo
+Paez, Domingo Franco, Agustín de la Rosa, Ambrosio Salvador, Numeriano
+Adriano, Bonifacio Arévalo, Deodato Arellano, Arcadio del Rosario,
+Luis Villarreal, Faustino Villarroel, Estanislao Legazpi, Gregorio
+Santillan, Mariano Crisóstomo, Genaro Heredia, José A. Ramos, Ambrosio
+Flores, Pablo Rianzares, Juan Zulueta, Teodoro Plata, Apolinario
+Mabini, Moisés Salvador, Francisco Nakpil, ang amá ni G. Ongjunco at
+si G. Andrés Bonifacio. Si Rizal ang nan~gulo sa pulong at sa canila'y
+nagsalitâ n~g ganitó, ayon sa isáng nacapakiníg:
+
+"Man~ga mutyáng capatid: Panahón n~g pag-isípin natin ang lalong
+magalíng na paraan upang mailigtas ang ating Inang Bayan sa
+cahapíshápis na caalipinang kinatatanicalâan. Capan~gitpan~gitang
+catacsilán ang magpabayà, tayong manatili sa pagcabusabos n~gayong
+nagtátapos na ang siglong icalabingsiyám. Pinagcagugulan n~g pagod n~g
+ísip at n~g catawán n~g iláng m~ga castílà at n~g maraming m~ga
+filipino, at acó ang isá sa m~ga filipinong iyan, upang camtan natin
+ang m~ga calayaang tinátamo n~g m~ga europeo at n~g ibá pang m~ga
+láhì, n~guni't nasayang na lahát ang caniláng pagsusumícap, at
+nasayang, palibhasa'y nagcacáwatac-watác ang ating lacás; pag-isahín
+natin ang maraming mumunting cáyang nan~gagcacahiwalay, sa
+pamamag-itan n~g taimtim at tunay na pag-iibigan at pagmamalasakitan,
+at makikita ninyong maiguiguibâ natin ang capangyarihan niyang m~ga
+táong dito'y lubós na nacapangyayari, at siyang mahigpit na
+humáhadlang n~g pagcasulong natin sa pagdunong na ikinararan~gal at sa
+casaganaang iguiniguinhawa. ¡Totoong casakitsákit! ¡Tayo ang túbò
+rito, tayo ang may árì nitó at tayo ang alipin n~g m~ga nanunuluyan
+lamang! Hindî tayo magtátamong catubusan hangang dito'y nacapangyayari
+ang m~ga fraile, na siyang tunay na may árì at pan~ginoon n~g
+Filipinas at n~g calahatlahatang m~ga filipino. Naglambál ang Gobierno
+n~g España at ang m~ga fraile sa pag-amís sa atin, caya't
+kinacailan~gang pacaisiping magalíng. Hindî casucatán ang maguing
+caaway n~g m~ga fraile; kinakailan~gang tumutol tayo sa Gobierno;
+kinacailan~gang maguing caaway naman tayo n~g Gobierno. Nan~gagcacaisá
+ang m~ga fraile't ang Gobierno n~g pagcacait sa atin n~g m~ga
+calayàan. ¿At mangyayari bagáng maatím nating magpacailan ma'y howag
+na tayong magcamít n~g m~ga carapatáng nauucol sa táo, gayong tayo'y
+táo rin namang gaya n~g m~ga ibang láhí? ¿Anóng capacanáng tayo'y
+maguing Abogado ó Médico, anóng capacanáng ibatás sa Código civil na
+tayo'y m~ga castílà, cung sa catotohana'y inaapi tayo n~g Gobierno n~g
+castílà, cung sa catotohana'y ibinabawal sa atin ang ilathálà n~g
+hayagan ang ating m~ga mithî, ang ating m~ga adhicâ, na ano pa't
+walang pinag-ibhan sa pagbabawal sa ating tayo'y umísip, na gamitin
+natin ang ating ísip? ¡Busabos n~gang ganáp ang ating tunay na
+calagayan! Man~gagpipisan n~gâ tayo; man~gagcacáwatasan tayong sa
+sulác n~g dugo'y nagdaramdam n~g dan~gal n~g pagcatao; man~gagtipon
+tayo n~g m~ga kinacailan~gan upang masunduan nating sa ati'y ibigay
+ang ating m~ga catuwiran sa pamamayan; papagtibayin natin, sa isáng
+salitâ, ang buhay n~g "Liga Filipina". Ang m~ga palatuntunan n~g
+samaháng itó'y talastas na marahil ninyong lahát, at cung di man alám
+ninyong lahát, ang caramihan sa inyo'y nacatatalós. Ihalál ninyo sa
+inyong m~ga casamahán ang m~ga táong mamiminúnò sa adhicáng iyáng
+sacali't matuloy ay siyang lalong matibay na maaasahang
+macapaglíligtas sa cahabag habag na caalipnan n~g Filipinas, na dapat
+nating paghandugan towî na n~g pamumuhay at buhay. Walang salang ang
+gagawin nating ito'y magbubun~ga n~g ating m~ga pagcapatapon at m~ga
+pagpapahirap sa atin ... ¡Ah! ¡Tuman~gis cayó! ¡tuman~gis ang anác sa
+pagcapahamac n~g amá! ¡tuman~gis ang ama sa pagcapahamac n~g anác!
+¡tuman~gis ang capatíd sa pagcapahamac n~g capatíd! Datapowa't ang
+sumísinta sa bayang sa caniya'y pinan~ganacán, at napagtátantò ang
+m~ga kinacailan~gan upang macamtán ang icagagalíng nito'y dapat
+lumigaya, sa pagca't sa landás lamang na itó mátatamo ang Calayàan!
+¡Manumpâ tayong lahát na sasacsihan natin ang maalab na pagsinta sa
+Inang Bayan n~g pagbubuhos n~g ating dugô!" Nagsipanumpang lahát ang
+m~ga naroron.
+
+Sa lahat n~g m~ga nagsidaló sa pulong na iyo'y si _G. Andrés
+Bonifacio_ ang carukharukhaan; ang m~ga casamahan niya'y m~ga
+nacacacaya sa buhay; halos ang lahát ay may sariling pag-aarì at
+marami ang m~ga marurunong; datapwa't si Bonifacio'y isáng abáng
+"bodero" n~g bahay-calacal ni na guinoong Fressell at m~ga casamahang
+pawang dî tagarito, at bábahagyà ang tinátangap bowán bowán; n~guni't
+hindî cailà na si G. Andrés Bonifacio ang siyang nagtulóy n~g adhicâ
+ni Rizal. ¡Isang catotohanang ang catubusa'y madalás guináganap n~g
+lalong m~ga dukha!
+
+Mulíng nagcatipon silá n~g gabí n~g icatlong araw n~g bowán n~g Julio
+n~g 1892, at doo'y nan~gáhalal na pámunuan ang m~ga sumúsunod:
+
+_Nagmunacála_: Dr. Jose Rizal.
+
+_Cataastaasang pang-ulo_: Ambrosio Salvador.
+
+_Taga-usig_: Agustin de la Rosa.
+
+_Taga-in~gat yaman_: Bonifacio Arévalo.
+
+_Calihim_: Deodato Arellano.
+
+_M~ga casangúni_: Andrés Bonifacio, Mamerto Natividad, Domingo Franco,
+Moisés Salvador, Numeriano Adriano, José A. Dizon, Apolinario Mabini,
+Ambrosio Rianzares Bautista, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos,
+Paulino Zamora, Juan Zulueta, Doroteo Ongjunco, Arcadio del Rosario at
+Timoteo Páez.
+
+Ang caramihan sa m~ga nakianib sa "Liga Filipina", cung di ipinabaríl
+ay pinahirapan, ibinilangô ó ipinatapon sa malayong lúpà n~g Gobierno
+n~g castílà. Ipinabaril si Rizal, Domingo Franco, Moisés Salvador,
+Numeriano Adriano, José A. Dizon, Luís Villarreal, Faustino
+Villarroel, Antonio Salazar, Vicente Molina, José Trinidad, at iba pa;
+pinahirapan at ibinilangô si Agustin de la Rosa, Bonifacio Arévalo,
+Ambrosio Rianzares, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, Arcadio
+del Rosario, Timoteo Páez at iba pang lubhang marami; ibinilango't
+ipinatapon sa Mindanao si Pablo Rianzares at doo'y pinatay sa
+cápapahirap; ibinilango't ipinatapon sa pulóng Chafarinas si Paulino
+Zamora at iba pang marami.
+
+Sa daang Raxa Matandâ ay nagtayô ang m~ga taga Tundó n~g iláng
+"monumentong" bató na nagpaalaala n~g pagcapagtayô n~g "Liga Filipina"
+n~g gabí n~g ica 3 n~g Julio n~g 1892, sa tapát n~g lugar na iyón, sa
+bahay na may bilang 176, daang Ilaya. Ambag na cusâ ni G. Timoteo Páez
+ang lupang pinagtayuan n~g sinabi n~g monumento.
+
+Namanhic si Rizal sa General Despujol, na mangyaring makipag-usap sa
+canya, at pumayag namán. Ang unang ipinakiusap ni Rizal sa General
+Despujol ay mangyaring palabasin sa pagcábilangô ang m~ga napipiit at
+paowiín ang m~ga tinapon dahil sa canya, yamang siya'y naririto na at
+handang sumagót sa anó mang sacdal, at ipinagcaloob naman ang gayong
+cahilin~gan. Nagsalitaan silá n~g maluat tungcol sa bagaybagay na
+nauucol sa pamamahálâ n~g Filipinas. Nang mananaog na si Rizal ay
+siya'y tinanong n~g General Despujol:--¿Anó pô ang palatuntunang
+susundin n~g inyong caasalán dito sa Filipinas?--Makikibagay pô ang
+palatuntunan n~g aking caasalán,--ang malumanay na sagót ni Rizal--sa
+caasalang gamitin n~g España sa Filipinas. Cung bíbigyan pô ang
+Filipinas n~g España n~g m~ga calayâan at m~ga carapatáng ucol, na
+siyang mithî n~g lahát n~g tagarito, acó po'y castílà, tunay na
+castílà, at ang pagca castílà co'y higuít sa inyó, higuít sa pagca
+castílà n~g lahát n~g m~ga castílà; datapowa't cung hindî, cung
+papapanatilihin ang pagaapí sa cafilipinuhan, ¡ay! pagcacagayo'y
+...¡acó pô ang tunay na filibustero, ang lalong ganid na filibustero!
+
+Ipinagbilin cay Rizal n~g General Despujol, na pagcaca araw n~g
+Miércoles ay makipagusap sa canyá, at gumanáp naman si Rizal. N~g
+sumunod na pag-uusap niláng dalawa'y nasabi ni Rizal sa General
+Despujol ang ganitó:--Isáng cagalin~gang malaki ang cautusáng
+magcaraon ang Gobernador General sa Filipinas n~g capangyarihang
+magawâ ang bawa't ibiguin, cailan man at nauucol sa icagagalíng n~g
+bayan.--¿Bakín pô? ani Despujol--Sa pagca't salamat sa cautusang iyá'y
+magagawâ pô ninyó ang madla't maraming cagalin~gan dito sa
+cahabaghabag na bayan, ang sagót ni Rizal.--Nagcacamalî pô cayo; ang
+tutol n~g General, ang cautusáng iya'y waláng casing samâ. Dahil sa
+cautusáng iya'y hindî maulatang m~ga catampalasanan ang magagawâ, at
+marahil ay guinawâ na.--Iyan po'y cung masamâ ang General, ang sagót
+ni Rizal; datapowa't cung isáng Gobernador General na masintahin sa
+catuwirang gaya pô ninyo'y isáng tunay na cagalin~gan.--Hindi, hindi;
+ang pagdaca'y isinalabat n~g General; hindî dapat ipagcatiwalâ ang
+capangyarihang iyan sa lalong banál; banál ma'y mangyayaring mámali,
+banál ma'y maaaring matucsó ó mapagdayâan. Sa ganitong
+pan~gan~gatuwira'y si Despujol din ang hindî nalao't nagbigáy
+catibayan sa canyáng guinawang hindî carapatdapat laban cay Rizal.
+
+Ipinagpatuloy nitó n~g boong casipagan ang paglaganap n~g canyáng m~ga
+aral. Napasa Bulacan, nagtulóy sa Malalos, at nilibot ang ibang
+malalakíng bayan sa Capampan~gan at sa Tarlac. Hindî kinacailan~gang
+sabihing hindî hinihiwalayan si Rizal n~g m~ga cawaning lihim (policía
+secreta) n~g Gobierno. Nagcacasalusalubong ang m~ga telegrama n~g m~ga
+Gobernador sa m~ga lalawigan sa Gobernador General, at ang m~ga
+telegrama nitó sa canilá.
+
+Samantala'y pinagbabalaan si Despujol n~g m~ga fraile at n~g m~ga
+castila, na cung dî niya ipararákip agád si Rizal at ipabíbilangò ay
+ipalálagay niláng casabuat siya nito sa tacsíl na acalang pag-labag sa
+capangyarihan n~g España. Gulong-guló ang ísip ni Despujol; cung dî
+niya sundin ang m~ga fraile at m~ga castila'y siya ang lubhang
+nan~gan~ganib mapahamac, at cung sundin naman niya'y tampalasan siya
+sa isang táong walang ibang casalanan cung dî ang pag-sintang maalab
+sa kinamulatang bayan. ¿Ano ang dapat niyang gawín? Itó ang madalás
+niyang tanong sa sarili. Nagtagumpay, sa cawacasan, ang pag-ibig sa
+sariling catahimican; caya't umisip siya n~g paraang dapat ipagpahamac
+cay Rizal. Ipinag-utos niya sa lahat n~g m~ga puno n~g guardia civil
+veterana dito sa Maynílà at gayon din sa m~ga Gobernador sa m~ga
+lalawigang sa icasiyam na oras n~g umagan~g ica 5 n~g Julio n~g 1892,
+sabay-sabay na salicsikin (requisahin) ang lahat n~g bahay na
+tinatahanan n~g m~ga taong inaacalang caibigan ni Rizal ó cacampí ni
+Rizal, at tingnan cung may m~ga sulat ó ano mang pahayagan ó librong
+laban sa España ó sa Religión Católica. ¡Caguiláguilalás! Dalawa pa
+munang oras bago gawin dito sa Maynílà ang pagsalacay sa bahay bahay
+n~g m~ga filipinong kilala rito n~g m~ga panahong iyong cacampí ni
+Rizal ay tumangap ang m~ga taóng ito n~g pasabing:--"Iligpít ninyo
+agad agad at itágò ang m~ga casulatan, pámahayagan ó librong sa inyo'y
+macapapahamac, sapagca't sa umaga ring ito'y cayo'y sasalacayin n~g
+veterana." Ang nan~gagpasabi ay ang m~ga capanig sa pamunuan n~g Liga
+Filipina, na pinagsabihan naman n~g isang taga Naic, Cavite, na n~g
+panahong yao'y madalás sa palacio n~g Malacanyang, at canyáng
+narin~gíg ang m~ga pag-uutos n~g General Despujol sa m~ga púnò n~g
+Veterana. Salamat sa gayong pasabi'y nacapag-in~gat ang lahat at hindî
+naracpan sa canicanilang bahay n~g ano mang sucat icapahamac. Sa m~ga
+lalawiga'y hindî gayon ang nangyari, palibhasa'y walang sucat magamit
+na paraang macapagpaunawà sa canila n~g darating na pan~ganib, caya't
+sa canila'y maraming m~ga násamsam na "La Solidaridad", "Noli me
+tangere", "Filibusterismo", m~ga dahong limbag na laban sa fraile at
+m~ga sulat at larawan ni Rizal at iba pang m~ga filipinong na sa
+Europa at na sa Hongkong. Dinakíp at ibinílangô ang m~ga násamsamán.
+
+Nagcásiya n~g maguing cadahilanan ang m~ga nasamsam na m~ga
+pamahayagan, m~ga libro at m~ga dahong limbag, na walang caanoanomang
+laban sa España, cung dî pawang laban lamang sa masasamang m~ga gawâ
+n~g m~ga fraile, upang iparakip si Rizal at ipapiit sa cútà n~g
+Santiago (fuerza de Santiago) at ipalathalâ sa "Gaceta de Manila" n~g
+ica 7 n~g Junio n~g 1892 ang isáng "decreto" ó cautusang ipinatatapon
+si Rizal sa isa sa m~ga pulô (sa Dapitan) n~g dacong Hilaga n~g
+Filipinas, dahil sa casalanang pag-cathâ, pagpapalimbag at
+paglalaganap dito n~g "Noli me tangere" at "Filibusterismo" at n~g
+m~ga dahong limbag na laban daw sa Religión Católica Apóstolica
+Romana, at dahil daw naman sa nacuhang m~ga dahong limbag na laban sa
+m~ga fraile, sa balutan n~g banig at unan ni Rizal at n~g canyang
+capatid na babae, at n~g masiraang púri ang Martir natin ay sinabi
+pang itinutol daw ni Rizal, na hindî siya ang may dala n~g m~ga dahong
+limbag na yaon, cung dî ang canyang capatid na babae. Ipinag-uutos din
+naman ni Despujol sa decretong iyon, na canyang ipinagbabawal ang
+pagpapapasoc at pagpapalaganap dito n~g lahat n~g m~ga kinathâ at
+isinulat ni Rizal at iba pang laban sa religión católica at sa
+capanatagan n~g capangyarihan n~g España.
+
+¿Tunay n~gâ cayang nararapat na parusahan si Rizal at siráan siya n~g
+púri sa gayong parâan?
+
+Sino ma'y waláng naniniwalang nagsabî si Rizal na ang canyang capatíd
+na babae ang may dalá n~g m~ga dahong limbág na násamsam sa balutan
+n~g baníg at unan, Kilala n~g lahát ang ca-acasan at camahalan n~g
+loob ni Rizal, na ano pa't cung icapapahamac n~g canyáng capatíd,
+cahit maguing totoong itó ang may dalá n~g m~ga dahong limbág na iyón,
+aangkinin ni Rizal ang casalanan, howag lamang magdusa ang capatíd
+niyang babae; hindî cailâ sa canyáng capatíd na pagdatíng nila rito'y
+pacasisiyasating magalíng ang caniláng m~ga dalá, cayâ hindî n~gâ
+masasapantahang siya'y man~gan~gahas na magdádala rito n~g m~ga bagay
+na talastás niyang icapapahamac, liban na lamang cung sirâ ang isip,
+at ang capatíd na babaeng casama n~g pag-owî rito'y matalino at
+mapag-in~gat, lalò n~g hindî maaacalang si Rizal ang siyang magdádala
+n~g m~ga dahong limbag na iyón dito, sa pagca't nalalaman n~g lahát
+ang catalasan n~g canyang ísip; kinacailan~gan n~gang may isáng taksíl
+na camáy na doo'y naglagáy, at itó n~gâ ang catotohanan: Ang sumiyasat
+n~g balutan n~g banig at unan n~g capatíd na babae ni Rizal ay ang
+teniente n~g carabineros na naga-apellidong _Nozaleda_, pamangking boô
+n~g arzobispong Nozaleda, fraileng dominico, at sa acalâ n~g lahat ay
+itó ang naglagay sa balutang iyón n~g m~ga dahong limbág na laban sa
+m~ga fraile, at ang nagpatibay n~g sapantahang ito'y ang dî nalaon at
+nangyari. May isáng filipinong taga Naic, nagcanuló cay Don Miguel
+Rodriguez Berriz Juez de primera instancia sa Intramuros, (loob n~g
+Maynílà) na ang m~ga dahong limbág na dito'y ilinalaganap, laban sa
+m~ga fraile at laban sa Gobierno n~g España'y pawang gawâ n~g m~ga
+fraile sa canilang limbagan sa Malabón, at m~ga cainalám din m~ga
+fraile ang nan~gagcácalat, upang mapagbintan~gan at maipahamac ang
+m~ga filipinong hindî marunong manghinuyò sa m~ga fraile, na caniláng
+lihim na pinadadalhán n~g m~ga dahong limbag na iyón. Sa pagcaibig ni
+Don Miguel Rodriguez Berriz na matantô niya cung catotohanan ó hindî
+ang sumbong sa canyá, lihim na naparoon siyáng may iláng casama sa
+"Asilo de huérfanos, (Ampunan sa m~ga ulilang lalaki) sa Malabon--na
+n~g panahóng iyo'y sacóp n~g lalawigang Maynílà, at n~gayo'y sacóp n~g
+lalawigang Rizal--na sa ilalim n~g pamamahálà ni párì José Rodriguez,
+fraileng agustino, at doo'y canyáng násamsam ang m~ga "molde" n~g m~ga
+ikinacalat ditong laban sa m~ga fraile. Natotohanan n~gang doon din
+guinawa ang m~ga "dahong limbag" na pinagpatacaran n~g pagtatapon cay
+Rizal sa Dapitan. Inusig si párì José Rodriguez, datapowa't hindî
+nailáng arawan at namatáy na biglâ itó, baga man waláng sakít, batà at
+matabâ ang pan~gan~gatawan. Salamat sa nangyaring ito'y nawalâ ang
+pinacapan~gulong dapat managót sa gayong catacsiltacsilang gawâ.
+
+Halos ang lahát n~g m~ga pamahayagang castílàng inilalathálà rito at
+sa España, pagcatapos na mailagdâ nilá ang utos ni Despujol na itapon
+sa Dapitan si Rizal, pinacamura-mura nila itó n~g walang áwà, liban na
+lamang sa "El Globo," na nagtanong, cung dapat ipalagay na hindî
+umíbig sa España ang bawa't hindî pumupuri sa m~ga fraile, dahil sa
+ipinatapon si Rizal sa pagca't sumulat lamang n~g laban sa m~ga
+fraile; ang sabi n~g "La Correspondencia Militar"; ang guinawâ raw ni
+Despujol ay pagtulad sa asal n~g tribunal n~g Inquisición, at ang wicâ
+naman n~g "El País" ay di raw espada cung dì pangwisíc n~g tubig na
+bendita ang tan~gan ni Despujol at siya'y General n~g m~ga dominico.
+Tumutol n~g maalab na pan~gan~gatuwiran laban sa masamáng cagagawáng
+iyón ni Despujol ang lahát n~g m~ga pámahayagang inglés sa Hongkong;
+ang "O Independente" sa Macao, ang "Almeine Zeitung" na malaking
+pamahayagan sa Munich at ang mahalagang pámahayagan sa Lóndres na ang
+pan~gala'y "London and China Telegraph." Ipinagmalasákit n~gâ si Rizal
+n~g ilang m~ga pámahayagan sa Madrid, n~g lahát n~g m~ga pámahayagan
+sa Hongkong at sa Macao, at n~g m~ga mahahalagang pámahayagan sa
+Inglaterra at sa Alemania. Bucod sa rito'y nagharáp n~g isáng
+manin~gas na pagtutol ang Cónsul n~g Inglaterra dito sa Maynílà sa
+gayong pag-amís cay Rizal.
+
+Maiinam na casulatan ang m~ga inilathalà sa "La Solidaridad" sa
+pagsasangalang cay Rizal. Sumulat ang ating macabayang si Gat Marcelo
+Hilario del Pilar Gatmaitan n~g isang pan~gan~gatuiran lubhang magandá
+ang ayos, na doo'y ipinagmamalasakit niya n~g boong lacás si Rizal,
+datapuwa't; ¡ay! ¡nagpacabin~gí ang España sa tinig n~g catotohanan at
+n~g cagalin~gan! ¡Hindî niya inacalang ang canyang di paglin~gap sa
+catuwira'y mamumun~ga ang pagcálugsò n~g canyang capangyarihan sa m~ga
+lupaing ito!
+
+Mula n~g ica 7 hangang sa ica 14 Julio n~g 1892, ay nanatili siya sa
+pagcábilanggô sa Fuerza n~g Santiago. N~g kinabukasan, pagcaumagang
+umagga'y binalitì siya at ipinadalang líhim sa pangdigmang vapor
+"Alava" na, sa canya'y naghatid sa Dapitan, na nasa pampan~ging dacong
+ibabáng silan~gan n~g pulô n~g Mindanaw.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nabalitaan agad ni _Andrés Bonifacio_ ang pagdakíp cay Rizal. Hindî
+panglulumó ang pumasoc sa loob niya sa cahambalhambal na nangyari;
+cung dî sa bugsô n~g matindíng hápis sa pagyurak sa capurihán at
+catuwíran n~g inapíng capatíd, ay sumibol sa canyang pusò ang maalab
+na han~gad na ihayin ang buhay sa pagwawacsì n~g capangyarihan n~g
+Españang gumawa n~g gayong calaitlait na calupitan sa m~ga mapagtiís
+na anác n~g Filipinas. Pagcabalità niyá n~g pagdakíp cay Rizal;
+pagcatapos n~g sandalíng pag-iisip ísip, n~g araw ding iyon, _icapito_
+n~g Julio n~g 1892, ay canyang inanyayahan sa pagpupulong na lihim si
+na guinoong Deodato Arellano, Briccio Pantás, Teodoro Plata, Valentin
+Díaz, Ladislaw Diwà at José Dizon. Hindî naluatan at dumaló ang m~ga
+guinoong ito, na pinagsabihan ni Andrés Bonifacio ganitó ó cawan~gis
+nitong pananalità:
+
+"M~ga Capatid:"
+
+"Tayo'y di m~ga pantás, caya hindî maririn~gal na talumpatî at dî
+maririkit na sulat ang ating idaraos; sa gawâ natin daanin: ang
+catubusa'y hindî nacucuha sa salita ó sa sulat; kinácamtan sa
+pagsasabog n~g dugô."
+
+"Talastas na ninyo ang calupitáng guinawâ sa ating capatid na si Dr.
+Rizal, iya'y maliwanag na halimbawang nagpapakilala sa ating di tayo
+macaliligtas sa caalipnan cung dî daraanin sa pakikibaca."
+
+"¡Sucat na ang pagpapacababà! ¡Sucat na na ang pan~gan~gatuwiran!
+¡Nan~gatuwiran si Rizal ay hinuli pagcatapos na mapag-usig ang m~ga
+magulang, capatid, kinamag-anacan at cacampí!"
+
+"¡Sucat na! Papagsalitain natin naman ang sandata! ¿Na tayo'y
+pag-uusiguin, mabibilango, ipatatapon, papatayin? Hindî dapat nating
+ipanglumó ang lahat n~g ito, mabuti pa n~ga ang tayo'y mamatay cay sa
+manatili sa pagcabusabos."
+
+"At n~g maganap natin ang dakilang cadahilanan n~g pagpupulong nating
+ito'y ating maitayô ang isáng malacás, matibay at macapangyarihang
+catipunan n~g m~ga anác n~g Bayan."
+
+"¡Mabuhay ang Filipinas!!!"
+
+Sumang-ayong waláng alinlan~gan ang m~ga capulong, at n~g gabí ring
+yaong ica 7 n~g Julio n~g 1892 ay nátatag ang _Kataastaasan Kagalang
+galang Katipunan n~g m~ga Anac Bayan_.
+
+Dinaíg n~g pananampalasan ni Despujol ang lahát n~g m~ga sinulat ni
+Rizal, Marcelo H. del Pilar, Mariano Ponce at iba pang macabayang
+filipino; salamat sa pananampalasang iya'y napucaw ang púsô m~ga
+Anac-Bayang pagwaray-warayin ang capangyarihang umaalipin.
+
+At sa cagalinggalin~gan ang palacad n~g asal n~g nan~gapapanig sa
+Katipunan: "Gumawâ n~g gumawâ n~g waláng imíc", cabaligtarán n~g
+maraming capisanang. "Salitâ n~g salità'y walà ginagawâ." Hindî
+nagluat at libolibong filipino ang umanib sa Katipunang iyon.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Pagdatíng ni Rizal sa Dapitan ay ibinigay siyá sa Gobernador doong si
+Don Ricardo Carnicero y Sánchez, capitán sa infantería, casama n~g
+pagbìbigay na iyon ang isáng sulat, na bucod sa m~ga iba't ibang
+bagay, ipinag-uutos sa Gobernador na patahanin si Rizal sa convento
+roon n~g m~ga jesuita, at sacali't hindî mangyari itó, ay doon siya
+patirahín sa bahay n~g Gobernador. Tinanggap din naman ni párî Antonio
+Obach; jesuitang misionero sa Dapitan, ang isang sulat ni párì Pablo
+Pastells, Superior n~g Misión n~g m~ga páring Jesuita sa Filipinas, na
+doo'y ipinagbibiling sacali't ibig ni Rizal na tumirá sa convento n~g
+misionero, ay sa ilalim n~g tatlong bagay na gágawin ni Rizal: Una,
+hayag na tátalicdan at pagsisisihan ni Rizal ang canyang m~ga sinabing
+laban sa religión católica, at maghahayag siyá n~g m~ga pagpapatotoong
+iniibig niya ang España at kinalulupitan niya ang m~ga cagagawang
+laban sa España; icalawá, na bago siya tangapín ay gágawâ muna siyá
+n~g m~ga "santo ejercicio" at sacâ "confesión general," n~g canyang
+dinaanang buhay; at icatló, na sa háharaping panahon ay
+magpapacagalìng n~g asal, na ano pa't siya'y maguing ulirán n~g ibá sa
+pagca masintahin sa religión católica at sa España. Hindî pumayag si
+Rizal sa gayong cahin~gian sa canyá, caya't hindî siya tinangáp n~g
+paring jesuita at doon siya nátira sa bahay n~g Gobernador na si
+Carnicero.
+
+Hindî nalaón at tumangáp si Rizal cay párì Pastells n~g isáng librong
+sinulat n~g presbíterong si Don Félix Sará, y Salvany, at sa handog na
+iyo'y napasalamat si Rizal at nan~gacong siya'y tútumbas, bagay na
+tinupád niya n~g ica 15 n~g Enero n~g 1893, na nagpadalá naman siyá
+cay párì Pastells n~g isáng marikit na esculturang larawan ni San
+Pablo, na canyáng guinawâ. Nagsulatán si párì Pastells at si Rizal
+mulâ n~g Agosto n~g 1892 hanggang Mayo n~g 1893. Pinagpipilitan ni
+párì Pastells na maakit si Rizal sa pagbabalic-loob sa religión
+católica. Hindî pa nagcasiya'y inutusan ni párì Pastells na pumaroon
+sa Dapitan si párì Francisco de Páula Sánchez upang causapin si Rizal
+at pagtiyagaang hicayatin sa pagcampí sa religión católica.
+
+Kinaibigang magalíng si Rizal n~g Gobernador Carnicero, upang mataróc
+niya ang lalim n~g m~ga iniísip at minimithî n~g canyang bilanggô, at
+bawa't sabihin ni Rizal sa Gobernador na iyon, pagdaca'y ipinagbibigáy
+alám cay General Despujol.
+
+Iniudyoc ni Carnicero cay Rizal na ang mabuti'y man~gasíwà na lamang
+siya sa pagpapasaca n~g lúpà, na doo'y totoong matabâ at sagánà, at
+n~g mangyari ang gayo'y anyayahan niyá ang canyáng familia at n~g doon
+na mátira, at maniwalang hindî magsisisi n~g pagcáparoon.
+
+--Cung gayon--ani Rizal--pasimulaan pô ninyó ang pagpapatibay n~g
+inyóng salitâ, sa pamamag-itan n~g pag-gawâ n~g magalíng upang
+macaparito ang siyam cataong na sa Joló n~gayon, sa pagca't doon sila
+itinapon n~g Gobierno, dahil sa akin.
+
+Nan~gacô si Carnicero, na siya ang bahalang mamanhíc sa Gobernador
+General, at n~g ipagcaloob.
+
+--Hindî pô maláyò--ani Carnicero cay Rizal--na ipagcaloob n~g Gobierno
+ang aking cahin~gìang dito'y magcaroon n~g isáng "médico titular";
+¿cung ipagcaloob pô ba'y ibig ninyong sabihin co sa Gobernador General
+na cayó na ang ihalál na médico titular dito?
+
+--Marahil po'y tangapín co ang catungculan iyan--ang sagót ni
+Rizal--sacali't pumarito at pumayag na mamayan dito ang aking familia;
+cung dî pô silá mananahan dito'y hindî co tátanggapin ang catungculang
+sinabi ninyo.
+
+Humin~gî si Rizal, at pumayag naman ang Gobernador, n~g malakíng
+lupang walang nagmamay-árì at walang pananím, sa dacong ilaya n~g
+Dapitan, at canyang tinamnán n~g sarisaring cahoy na namumun~ga n~g
+macacain at n~g iba't ibang halaman.
+
+Iniakit ni Rizal sa Gobernador Carnicero ang pagpapagawa n~g isáng
+mainam na "plaza" n~g Dapitan, at sa pagca't pumayag ay iguinawâ niya
+n~g isang magandang "plano".
+
+Sa lahat n~g correo'y maraming dumarating na m~ga libro, "folleto",
+m~ga pámahayagan at m~ga sulat na padalá cay Rizal n~g canyang m~ga
+magulang, m~ga capatid at m~ga caibigan; datapuwa't ang lahat n~g
+ito'y hindî niya tinatanggap cung hindî muna mabasa n~g Gobernador
+Carnicero, at cung inaacálà nitong dapat mabasa niya ay ibinibigay;
+datapuwa't cung hindî ay itinatagò at hindî ipinamamalay sa canya.
+Gayon din naman ang m~ga ipinadadala niya sa iba't ibang tao; binabasa
+muna n~g Gobernador, at cung di ibig nito'y hindî ipinadádala, baga
+man sinasabi, sa canyang ipinadalá na. Isáng castilang "auxiliar de
+fomento" ang sa canya'y lihim na bantáy.
+
+N~g icá 18 n~g Septiembre ay ipinatawag si Rizal sa convento ni párì
+Obach, na curang jesuita roon, at sinabi sa canya nitong binigyan na
+raw n~g "indulto" n~g Gobernador General ang m~ga taga Calambâ, at
+gayon din ang canyang capatid na itinapon sa Joló, bagay na canyang
+ikinagalac n~g dî cawasà.
+
+Si Rizal, ang Gobernador Carnicero at isáng castilang nagn~gan~galang
+Francisco Eguilior ay lumálarò sa Loteria, sa bowán, bowán, at
+bumibili silang sapisapi n~g isang boong billete, na halagang sampong
+piso. Nang icawalong oras n~g umaga, n~g icá 21 n~g Septiembre n~g
+1892, ay dumatíng sa Dapitan ang vapor-correo "Butuan" na
+napapamutihan n~g sarisaring bandera. Dalidaling sumalubong ang
+Gobernador at iba pang m~ga cagawad niya, na may casamang isáng
+bandang "música", sa pagca't ang boong acala'y may dumating na isáng
+punong may malaking capangyarihan, at ang unang balitang sinabi sa
+Gobernador n~g capitán n~g vapor ay tumámà sa dalawangpung libong piso
+ang billete n~g Lotería, bilang 9.736, na pinagsasapîan ni Rizal, n~g
+castilang si Francisco Eguilior at n~g sinabi n~g Gobernador. Ang
+tatlong billete ay ipinadala ni Dr. Rizal sa canyang amá at n~g
+sin~gilin ang cabayarán n~g tinamaan, at ipinagbílin niyang ipamahagui
+sa m~ga mahihirap nilang camag-anac at caibigan, at gayon n~gâ ang
+guinawà, at ang nátira sa canya ay inaacalang ipag-pagawà n~g bahay at
+puhunanin sa pagpapatanim n~g niyóg at sa pagsasaca n~g lúpà.
+
+Nacabilí si Rizal sa Dapitan n~g isáng malaking lúpà, na may m~ga
+cahoy na nagbubun~ga n~g pinakikinaban~gan, sa halagang labing walong
+piso lamang, na ayon sa balác niya'y mapag-aanihan hangang sa halagáng
+dalawang libong piso sa bawa't isang taón. Bucod sa lúpang iyo'y
+bumilí siyá n~g lúpà n~g Estado at ang caratig nitong may m~ga labing
+walong hectárea ay binilí naman niyá cay G. Lucía Pagban~gon. Bumili
+rin sa nayon n~g Daanglogsod, sacóp n~g bayang Lubun~gan, malapit sa
+Dapitan, n~g tatlompô at apat na hectárea; at sacâ isá pang lupàng may
+m~ga limampô at walong area. Binilí niya ang dalawang lupang itó cay
+G. Sixto Carrión, na taga Dapitan. Tinamnán niya ang m~ga lúpà niyang
+iyón n~g maraming punong abacá, niyóg at iba pang m~ga cahoy na
+pinakikinaban~gan. Marami rin namang cawayan ang canyang itinaním
+doon. Ang lúpà sa Dapitan ay batuhán at bundóc-bundóc. Sa lugar na
+minagalíng niyá sa canyáng lúpà ay nagtayô siya n~g isáng bahay, na
+labing isang metro't calahatì ang harapán at sampong metro ang lalim,
+sa macatuwíd ay halos parisucát ang lakí. Ang bubóng n~g bahay na
+iyo'y pawid, cawayan ang balangcás, cahoy ang m~ga cahabaan, haligui
+at ibá pang m~ga casangcapan at tablá ang sahíg. Sa tabí n~g bahay ay
+nagtayô siya n~g isáng camalig na pitóng metro ang harapán at labing
+limang metro ang lalim. Cawayan ang balangcás, at pawang cahoy na ang
+m~ga ibang casangcapan at tablá, ang sahíg.
+
+Araw-araw, pagcacaumaga, pagcatapos na cumain n~g agahan, ay
+pumaparoon sa canyang m~ga lupaín si Rizal, nagtatrabajong casama n~g
+canyang m~ga inuupahan, hangang sa icalabing dalawang oras n~g araw,
+na umuuwî upang mananghalìan, pagcacain ay nagbabálic sa canyang
+lupaín, itinútuloy ang canyang paglilinang n~g lúpà ó pagtatanim n~g
+m~ga halaman, n~g nióg, n~g abacá at m~ga cahoy na namumun~ga, at
+pagcahapon, paglubog n~g araw ay umuuwî sa tinátahanan at hangang
+kinabucasan naman.
+
+Cailan mang umaalís siya upang pumaroon sa lupaíng canyang dinídilig
+n~g pawis, ay hindî nalilimutan ang paghin~gî n~g pahintulot sa
+Gobernador, hindî niya nililimot na siya'y "deportado," bilangong
+itinapon doon, baga man ang Gobernador ay nagpapakita sa canya n~g
+magandang calooban, casama siya sa pagcain sa agahan, sa tanghalian at
+sa hapunan, at sa bahay niya natitirá. Cung may natatanaw siya sa
+dagat na ano mang sasacyang patun~go sa Dapitan, caracaraca'y umuuwî
+siya sa bahay n~g Gobernador na canyang tinatahanan, at n~g howag
+hinalain cailan man, ó cumapit cayâ sa canya ang bintang, na ibig
+niyang tumanan doon.
+
+Guinagamit ni Rizal ang gabí at ang araw n~g linggó sa pagtutúrò sa
+m~ga batâ n~g pagbasa, pagsulat, cuenta at n~g m~ga wicang castílà,
+latín, inglés, francés at alemán, at nanggagamot n~g walang bayad sa
+m~ga tagaroon. N~g mápaalis na si Rizal sa Dapitan, ay maraming m~ga
+batang nacapagwiwicà at nacacasulat n~g castílà, latín, alemán,
+francés at inglés, bucod sa magalíng na pamamayan at pakikipagcapuwâ
+táong canya ring pinagtiyagaang itinúrò. Hindî nanghinawà si Rizal n~g
+paglilimbag sa púsò n~g m~ga batâ, n~g pagsintang maalab sa
+kinamulatang lúpà, at n~g pagmamalasakit n~g dan~gal n~g láhì at n~g
+sariling cataohan.
+
+Pinagsikapan din niyáng umayos ang pananamit n~g m~ga babae, hangang
+sa canyang iaral, na sacali't hindî macagamit n~g zapatos ay man~gag
+medias man lamang, at n~g huwag mamasdan ang paa; m~ga aral na hindî
+nasayang, sa pagca't marami ang sumunód sa canya.
+
+Sa canyang m~ga pagpapasial sa dacong hapon n~g m~ga araw n~g linggo
+at fiestá, madalás na nácacasalubong niya si párì Sánchez, at
+pagcacágayo'y walâ n~g iniuusap sa canya ang jesuitang ito cung di ang
+natutungcol sa religión.
+
+Hindî nawáwalà ang galit n~g m~ga fraile cay Despujol, baga man
+ipinatapon na niya si Rizal, caya n~ga't hindî sila tumitiguil n~g
+pag-uusig upang paalisín dito ang General Despujol. N~g magtatapos na
+ang taóng 1892 ay naalís sa camay n~g "partido conservador" ang
+pamamahalà n~g Gobierno n~g España, at ang nahalili nama'y ang
+"partido liberal". Nahalal na Ministro n~g Ultramar si Maura. Sumulat
+ito, sa udyóc n~g m~ga fraile, cay General Despujol, na inaanyayahang
+siya'y magbitaw n~g catungculan. Hindî sumang-ayon ang General
+Despujol, sumagot na hindî siya macapagbibitaw n~g canyang tungcol,
+yamang cáya niya ang pagganap at gumáganap naman siya n~g boong
+pag-iingat catalinuhan; n~guni't cung minámasamâ siya n~g Gobierno'y
+mangyayaring bawîan siya nito n~g catungculan, at gayon n~ga ang
+nangyari; siya'y inalís at ang inihalili sa canya'y si D. Ramón
+Blanco, na teniente general n~g hucbó n~g España. Hindî n~ga
+pinakinaban~gan n~g General Despujol ang lahat n~g canyang guinawang
+pagbibigay loob sa m~ga fraile upang tampalasanin si Rizal sa
+cadahilanan lamang na nakikita nilang tunay n~ga't sumusunod si
+Despujol sa canila sa m~ga pithayang pagpapahirap sa m~ga masintahin
+sa calayaa'y pinagpipilitan namang dito'y lumaganap ang m~ga
+carunun~gan at ang paglago n~g m~ga pagsasapi-sapì, at sacá hindî
+lubós ina-amís si Rizal.
+
+Sa udyóc n~g m~ga fraile, pagcatapos na maipadala sa Dapitan si Rizal,
+ay binawìan n~g catungculan si G. Manuel Arguelles, na n~g panahong
+iyo'y "Auxiliar de fomento" sa lalawigan n~g Batan~gan; si G. Pedro
+Serrano, maestro n~g m~ga batà sa pan~galawang Escuela n~g Binundóc;
+si G. Antonio Consunji, "Gobernadorcillo" sa San Fernando,
+Capangpan~gan, at si G. Ruperto Laxamana, teniente primero sa México,
+Capangpan~gan; at ipinatapon sa maláyò si G. Doroteo Cortés na taga
+Maynìlà; si G. Mariano Alejandrino na taga Arayat, Capangpan~gan; si
+G. Antonio Roxas, na taga Malolos, Bulacán; si G. León Apacible, na
+taga Balayang, Batan~gan; si G. José Basa, na taga San Roque,
+Tan~gway, at si G. Vicente Reyes, na taga Santa Cruz, Laguna, ayon sa
+Superior Decreto n~g sinabi n~g General Despujol, n~g ica 13 n~g
+Septiembre n~g 1892, na inilathálà sa "Gacete de Manila" n~g 20 n~g
+Septiembre n~g 1892.
+
+May m~ga nangyaring nagpapakilalang nabawasan n~g dî sápalà ang
+alang-alang at pag sambá, sa m~ga fraileng nagpapanggap na "cahalili
+n~g Dios." N~g panahóng na sa Dapitan pa si Rizal ay nagcaróon n~g
+isáng piguíng sa isáng bahay sa Balayang, Batan~gan; sa piguíng na
+iyo'y dumaló ang fraileng cura párroco roon. Pinahalíc niya sa canyang
+camay ang m~ga táong doroon, n~guni't tumangguí sa paghalíc sa camáy
+niya ang isáng magandang dalagang anác n~g isáng guinoo. Ipinilit n~g
+fraile recoletanong humalíc ang dalaga, at nanatili itó sa pagtangguí.
+N~g magcagayo'y sinampál n~g fraile ang dalaga, casabay ang lalong
+masasacláp na pagmura; nuha ang dalaga n~g isáng tungcód at hinambalos
+n~g walang toos ang fraile, at itó nama'y tumugón n~g suntóc, sicad at
+tabig ... N~g mabalitàan sa Maynílà n~g capisanan n~g m~ga fraileng
+recoleto ang nangyaring ito'y nagcaguló n~g dî cawasà, at canilang
+binagabag ang Gobierno n~g dî gayon lamang, sa paghin~ging parusahan
+n~g mabigat ang dalagang iyón, ang m~ga casambahay at si Rizal, na
+siyang may cagagawan daw n~g lahát n~g nangyayari.
+
+Niyon ding m~ga panahong iyo'y nangyari naman sa isa sa m~ga bayan n~g
+Bulacán ang isáng caguluhan. Napatun~go ang isang fraileng franciscano
+sa isang bahay na walang namamahay cung dî dalawang dalaga. Nang
+papasoc na siya'y sinansala siya n~g isa sa m~ga dalaga, at sinabi sa
+canyang sa pagca't capowa babae ang tan~ging na sa bahay, hindî
+magaling na panooring tumátangap n~g lalaki: Nagmatuwíd ang
+franciscanong sa pagca't siya'y párì ay hindî macarurun~gis ang
+pakikiusap niya sa capurihan n~g sinoman. Nanatili ang dalaga sa
+pagsansala sa canya, n~guni't nagpupumilit din ang fraile, at n~g
+mákita nitong ayaw na totoong papasukin siya, ang guinawa'y tinampal
+n~g boong lacás ang dalagang iyón. Pinagtulun~gan siyang dinaluhong
+n~g dalawang dalagá, na ano pa't n~g umalís siya roo'y punit-punit ang
+caniyang pananamit. Sabihin pa ang galit n~g lahat n~g m~ga fraile,
+n~g canilang mabalitaan ang gayong m~ga nangyari. Buhat sa púlpito n~g
+simbahan n~g San Agustin dito sa Maynílà, ay itinalác ni párì Coco,
+fraileng agustino ang ganitóng saysay: "¿Ibig ninyó ang dugô ...?
+¡¡Daranac ang dugô!!"
+
+Samantala'y nagcacasundong mabuti ang Gobernador Carnicero at si Dr.
+Rizal. Dating caugalian ni Carnicero ang ipapalô sa lansan~gan ó sa
+guitnâ n~g plaza ang bawa't magcasalang filipino. N~g mapanood ni
+Rizal ang gayo'y nakiusap cay Carnicero na howag gayonín ang táong
+bayan, sa pagca't lálong sásamà--¿At bakit, ang tanóng ni
+Carnicero.--Sa pagca't sa ganyang guinágawâ pô ninyó, ang tugón ni
+Rizal, ay nawawalâ ang cahihiyan n~g táong bayan. Salamat sa gayóng
+m~ga paghimoc at iba pang pan~gan~gatuwirang matimyas, ay nagbago ang
+ugalì ni Carnicero, at ang dating maban~gís at malupit ay gumandá ang
+asal. Nalalao'y lalong nagmamahalan si Rizal at si Carnicero, bagay na
+totoong ikinagagalit n~g m~ga paring jesuita, caya n~ga't pinagpilitan
+nilang mahalinhan si Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan. Sumulat
+ang jesuita, na si párì Juan Ricart, n~g ica 23 n~g Abril n~g 1893,
+cay Don Federico Ochando, Gobernador General interino dito sa
+Sangcapuluan, na sinasabing malaon na raw na hindî nagsísimba ang
+Gobernador Carnicero cahi't dakilang araw, bagay na totoong napupuna,
+dahil sa Dapitan ay walang castílà cung dî siya, at sacâ isáng
+itinapon doon, at cung sacali't magsimbá man ay hindî lumuluhod,
+cahi't sa sandalíng itinataas ang "hostia." At pagca umaga n~g Viérnes
+Santo ay nagpapatay n~g vaca ang Gobernador na iyon, na ipinadaláng
+walà man lamang takíp sa Comandancia n~g oras pa namang lumálabas ang
+m~ga táo sa simbahan. Dahil dito at sa m~ga iba pang
+cawalang-galan~gan sa "religión"; siya'y tinatawag na moro n~g m~ga
+táong-bayan at iba pa. Dahil sa sulat na ito'y inalís ni Ochando si
+Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan, at ang inihalili'y si D.
+Juan Sitges y Pichardo, capitán n~g Infantería at médico. Umalís sa
+Dapitan si Carnicero n~g ica 4 n~g Mayo n~g 1893, sa macatowid ay
+totoong mahigpít ang capangyarihan n~g humin~ging siya'y bawîan n~g
+catun~gculan.
+
+Mulâ n~g dumatíng si Sitges ay nag-iba ang calagayan ni Rizal.
+Pinaalís siya sa bahay n~g Gobernador, pinatirá sa isáng bahay na
+malapit doon, pinahaharap siya sa Gobernador pagcacaumaga, tanghalì at
+hápon, nagpalibot n~g bando sa boong bayang nagpapakilala n~g
+pagcuculang tiwálà cay Rizal, at iba't iba pang paghihigpít. Sumacláp
+n~g dî ano lamang ang calooban ni Rizal, n~guni't camuntî ma'y hindî
+siya naparaíg sa samâ n~g loob. Ipinagpatuloy na parang walang ano
+mang nangyayari ang canyang pagsasaca n~g lúpà, panggagamot na walang
+bayad, pagtuturò sa m~ga bátà at pagcacaawang-gawâ. Inaanyayahan niya
+sa canyang bahay ang m~ga anác n~g dukhâ, pinacacain, pinararamtan at
+tinuturuan n~g m~ga dunong, at madalás na isinasama silá niya sa m~ga
+cagubatan, upang turuan at sanayin sa mabuting pagbaríl, sa pagkilala
+n~g sarisaring cahoy at damó. Pinapanghuhuli n~g lahát n~g bagay na
+paróparó upang tuyuin at maipadala sa Europa, casama n~g m~ga dahon,
+ugat, balát, bun~ga at dagtâ n~g m~ga cahoy at damóng canyang
+hinihirang. Pinapan~gun~guha rin naman silá n~g sarisaring m~ga cabibi
+at iba pang m~ga catowatowang nacucuha sa buhan~ginan n~g m~ga
+pasigan, na itinuturò niya cung alín ang may m~ga cahulugán. Pinápalit
+sa canya n~g m~ga taga Europa ang lahát n~g iyón n~g maiinam na m~ga
+libro at n~g mahahalagang casangcapan sa "cirugía" at "oftalmología".
+
+Sinabi co nang hindî nagpapabayad si Rizal, sa lahát n~g m~ga taga
+Dapitang canyang guinágamot; datapuwa't sinísin~gil cung m~ga ibang
+láhì at ang nasísin~gil niyang ito'y canyang ipinamímili n~g m~ga
+cailan~gang ipinamamahagui sa mahihirap, ó cung dilî caya'y guinugugol
+sa icagagaling n~g bayan. May na pa sa Dapitang isáng inglés na may
+bilíg ang isang matá upang ipagamót sa pahám na itinapon doon.
+Guinamot siya ni Rizal, inalis ang bilíg at lumiwanag ang matá. Nang
+magaling na'y sinin~gil siya ni Rizal n~g limangdaang pisong guintò,
+at pinagbayaran naman n~g inglés n~g maluwag sa loob. Ang salaping
+ito'y guinugol ni Rizal sa pagtatatag n~g m~ga ilaw sa m~ga lansan~gan
+at plaza n~g Dapitang dating wala roon. Nagtayô si Rizal n~g isáng
+Hospital sa tapat n~g canyang bahay, at doon niya dinadala,
+pinacacain, inaalagaan at guinágamot ang lahat n~g m~ga mahihirap na
+nan~gagcacasakit. Sariling salapî ni Rizal ang guinugol sa pagpapagawâ
+n~g hospital na iyon, at sariling salapî rin niya ang guinugugol naman
+sa m~ga cailan~gan at casangcapan n~g hospital at ang sa m~ga gamót,
+pagcain, pag-aalagâ at iba pa. Sa cagandahan n~g canyang loob ay
+culang na lamang ang siya'y sambahín n~g m~ga taga Dapitan, na
+pagcakita sa canya'y bumabatî at nagbibigay galang n~g higuit sa
+pag-galang sa páring cura at sa Gobernador, palibhasa'y paggalang na
+cúsà at udyóc n~g tunay na pag-irog sa táong mapagcaawang gawà, ulirán
+n~g calinisan n~g púsò, mapagsumicap sa icarurunong at idarangal n~g
+cálahì at inaaring mahigpít na catungculan ang tapat at maalab na
+pagsinta sa capowa tao.
+
+Isinusulat n~g Gobernador Sitges sa Gobernador General n~g Filipinas
+ang lahát n~g m~ga asal at gawâ ni Rizal, at canyang ipinagmamapurí
+ang canyang paghihigpít sa marilág na filipinong sa canya'y
+pinábabantayan.
+
+N~g dumating dito ang General Blanco ay lumuwag ang calagayan ni
+Rizal. Ipinag-utos sa Gobernador Sitges na pagpitaganan at
+pacalin~gapin si Rizal, howag hahabaguin camuntî man, howag
+pahaharapin sa canya cung di totoong cailan~gan, at bigyang calayâan
+n~g pagsulat at pagtanggap n~g sulat canino man. Mulâ niyo'y nagbago
+ang asal ni Sitges, sinabi cay Rizal ang m~ga caluwagang utos n~g
+General Blanco, n~guni't hindî sinabing sa utos na itó, cung dî parang
+galing sa cusà niyang pagcacaloob, at ipinahiwatig pang ¡cung cailan
+daw niya ibig ay mábabalíc si Rizal sa dating cahigpitan!... Baga man
+gayo'y cailan man at walang capansana'y humaharap si Rizal sa
+Gobernador sa araw araw, sa towing tanghalì bago cumain. Hindî
+nagculang cailan man si Rizal sa pagpipitagang walang halong
+caruwagan, sa cahinusayan at cakinisan n~g pananalità, sa mahinhíng
+kilos at sa matimyas na pakikipagsalitaán. Laguing malinis ang
+catawan, ang pananamit, ang bahay at ang m~ga casangcapan, at cailan
+ma'y hindî námamasid sa canya ang cagusutan n~g ísip, n~g asal n~g
+catawan, n~g buhoc at pananamít. Bago pa lamang nagbúbucang liwayway
+ay nacapaglinis na n~g boong catawan, sucláy na ang buhóc, bihís at
+handà na sa lahát n~g bagay.
+
+Pinagasisicapan niyang sa pakikipagmatuwiran tungcol sa religio'y
+huwag sugatan ang pagsampalataya n~g ibá; malumanay siyang tumututol,
+at gumagamit siya n~g magagalíng na paraan upang huwag siyang camuhîan
+n~g canyang causap. Minsa'y sinadyâ siyá sa canyang bahay n~g
+jesuitang si párì Obach, at pinakiusapan siyang siya'y magbigay n~g
+caunting ambag sa gugugulin sa pagpifiesta cay San Roque, na pintacasi
+sa pangulong nayon n~g Dapitan:
+
+--Hindî pô maaarî, padre--ang isinagot ni Rizal na nacan~gitî at maámò
+ang pananalitâ--¿papaano po bang ibig ninyong aco'y umambag sa
+pamumuhay n~g isáng capan~gagaw co? Sa araw na si San Roque na lamang
+ang siyang macapan~gan~gasiwâ sa panggamót, ¡mawawalan acó n~g
+cabuluhan sa ibabaw n~g lúpà!
+
+Guinagawang liban~gan ni Rizal ang pakikipagsalitaan sa m~ga batang
+dukháng caniyang inaampon, at binibigyan niya n~g m~ga ganting pálà,
+alinsunod sa canicaniyang carapatan n~g pagcatuto n~g m~ga dunong na
+canyang itinuturò at n~g m~ga wicang castílà, inglés, francés at
+alemán. ¿Sino ang hindî iirog sa canya sa ganitong gawâ?
+
+Cusang tumulong ang caramihang canyang m~ga catoto sa pagtatayò n~g
+isáng daanang bató n~g malinaw na tubig na nagmumulà sa isáng
+saluysoy, upang sumapit hangang sa canyang bahay na ipinagawâ at
+canyang tinatahanan.
+
+N~g buwan n~g Agosto n~g 1892 ay dumatíng sa Dapitan, sa
+capahintulutan n~g General Blanco, ang ina at isáng capatid na babae
+ni Rizal, na may casamang isáng alilang lalaki. Nagtamó n~g dî masayod
+na galác ang ating Mártir sa gayong pagdatíng, at inubos niya ang caya
+sa paglilingcod at pagpapakita n~g pag-ibig sa canyáng iná at capatíd.
+
+N~g icapat n~g buwan n~g Noviembre n~g 1893 ay dumatíng sa Dapitan ang
+isáng táo, nanagn~gan~galang Pablo Mercado, na pagca gabí ay lihim na
+napa sa bahay ni Rizal, at itó ang caniláng naguing salitaan:
+
+Rizal.--¿Sino po ba cayó?
+
+_Ang dumating_:--Pablo Mercado pô ang aking pan~galan, at sa catunayan
+po'y narito at tingnan pô ninyó ang letra n~g m~ga botón n~g aking
+puños. Cararating co pa pô lamang na galing sa Calambâ. Acó po'y
+inyong camag-anac, pinsan co cayó ...
+
+Rizal:--("Sinalabat ang causap.") Hintay pô muna cayóng sandalî at may
+gagawin acó. Cayó po'y maupô.
+
+Pumasoc si Rizal sa kinalalagyan n~g iná at capatíd na babae at
+tinanóng n~g marahan cung nakikilala nilá ang táong iyong bagong
+datíng, na ang sabi'y camag-anac daw nilá. Lumabás ang iná at capatíd
+ni Rizal; pinagmasdang magalíng ang bagong datíng pagcatapos ay nasoc
+at sinabi cay Rizal na hindî nakikilala.
+
+Lumabás si Rizal at ipinagpatuloy ang pakikipag-usap sa nagsabing
+canyá raw camag-anac:
+
+Rizal--¿At ano po ba ang inyong sadyâ sa akin?
+
+_Ang bagong dating_--Caya po aco napirito'y ibig cong matalastas ang
+inyong calagayan. Dinaramdam co po at dinaramdam n~g labís n~g lahat
+ninyong m~ga cababayan ang sa inyo'y catampalasanang guinagawâ. Sa
+Maynílà po'y nagtatag n~g isáng capisanan upang cayo'y ipagmalasakit
+at sumunod sa bawa't inyong magalin~ging ipag-utos, cahi't icaramay
+n~g buhay.
+
+Pinagcaisahan po n~g capisanang iyang lihim na aco'y pumarito, at
+ipinamamanhic po sa inyong sa canila'y ipag-utos ang bawa't inyong
+ibiguin, sa icagagaling n~g bayang na sa catacot-tacot na caalipnan,
+at sa icaliligtas pô naman ninyo sa inyong pagcapatapon dito, at n~g
+maniwalâ pô cayo'y ipinadala nilá sa akin itong inyong larawan.
+Maipagcacatiwala pô ninyong lubos sa akin ang inyong m~ga sulat sa
+ating m~ga cababayan, at mahigpit na gáganapín co ang bawa't inyong
+ipag-utos, sucdang aking icabitay.
+
+Rizal (Nagtindig na malaki ang galit) At marapat ca n~gang bitayin, sa
+capan~gitan n~g iyong damdamin. Umalís ca n~gayon din dito, tacsíl na
+carugô at n~g dî ca mapahamac. At ipinagtulacan ni Rizal ang taong
+iyon hangang sa mapanaog sa canyang bahay.
+
+Kinabucasan, pagcaumaga'y humarap sa Gobernador si Rizal, at sinabi
+niya ang lahat n~g sa canya'y sinalitâ n~g taong iyon. Ipinarakip ito
+n~g Gobernador sa pamamag-itan ni G. Anastasio Adriático, na n~g
+panahong iyo'y Gobernadorcillo sa Dapitan, at n~g napipiit na'y sinabi
+niya ang ganito sa harap n~g nabanguit n~g Gobernadorcillo at dalawang
+sacsì:
+
+"Ang totoong pan~galan co'y hindî Pablo Mercado, cung dî _Florencio
+Nanaman_, ayon sa cédula personal na ipinakikita co, may tatlompong
+taóng gulang, binatà at tubò sa Cagayan n~g Misamis. N~g buan n~g
+Mayong nagdaan ay ipinatawag pô aco n~g fraile recoletong cura sa
+Cagayan n~g Misamis, at itó ang sinabi sa akin: Humanap ca n~g isáng
+larawan ni Rizal. Cung macakita ca na n~g larawang iyon ay pumaroon ca
+sa Dapitang kinalalagyan ni Rizal. Sa pamamag-itan n~g dalá mong
+larawan ay makikilala mo agád siyá at hindî ca magcacamalì.
+Magpacunuwarî cang icaw ay totoong cacampí niya, at sabihin mong cahit
+iyong icabitay, nahahandà cang gumanap n~g ano mang canyang ipag-utos,
+tungcol sa icatutubos n~g Filipinas. Sabihin mong ang iyong pan~gala'y
+Pablo Mercado, icaw ay túbò sa Calambâ at camag-anac ca niya. Huag
+mong limutin; ang pan~galan mo'y "Pablo Mercado" (inulit pa n~g Cura
+sa sakin) sa pagca't Mercado ang apellidong tunay ni Rizal. At sabihin
+mong ang nag-uutos sa iyo'y isáng capisanang itinayo n~g m~ga filipino
+sa Maynílà, upang iligtas ang Filipinas sa caalipnan n~g España. Cung
+macacuha ca cay Rizal n~g m~ga sulat na pag-akit sa m~ga filipino n~g
+paghiwalay sa España, cata'y bibigyan n~g totoong malaking ganting
+pálà, na ano pa't yayaman ca n~g dî cawásà. Sacalit aco'y mamatay,
+dahil sa aco'y maysakít n~gayon, pumaroon ca sa convento n~g m~ga
+recoleto sa Maynílà, sabihin mo roon ang utos co sa iyo, at nalalaman
+na roon, tuloy ibigay mo ang m~ga sulat ni Rizal, at pacagagantihin ca
+roon n~g sagánà sa iyong tapát na paglilingcod sa amin. Sa paglilibot
+mo sa m~ga bayang iyon daraanan ay pagsicapan mong macacuha ca n~g
+m~ga librong cáthà ni Rizal, ó n~g ano mang sinulat niya laban sa
+España ó sa m~ga fraile, at dalhin mong lahat sa akin. Hindî
+magcuculang tiwalâ sa iyo ang m~ga filipino at gayon din si Rizal,
+cung matuto ca sa pananalitâ at sa paggawâ n~g m~ga paraan, sa pagca't
+icaw ay caláhì nilá. Ililihim mong mabuting mabuti ang bagay na itó,
+na ano pa't sino ma'y walang macaalam. Howag cang manimdim sa ano mang
+pan~ganib na capahamacan. Walang napapahamac na sino man sa
+paclilingcod sa m~ga fraile; talastas mo ang calakilakihan naming
+capangyarinan. Tangapin mo itong pitompong pisong baon mo, at cung
+culan~gin ca sacalî ay magsabi ca sa akin agád, ó sa convento n~g
+recoletos sa Maynílà, at pagdaca'y tatangap ca n~g iyong
+macacailan~gan." Itó pô ang sinabi sa akin n~g cura. Napasa Maynílà pô
+acó at doon acó nacacuha n~g larawan ni Rizal. Si Estanislao Legaspi,
+na taga Binundoc, ang nagbigay sa akin, at binigyan pa acó nitó n~g
+dalawang botóng may m~ga letrang P. M. caucol n~g m~ga unang letra n~g
+aking bagong pan~galan at apellido, at n~g lalong maniwálà si Rizal.
+Naparito pô acó rito, at aco'y tumulóy sa bahay n~g teniente mayor. Sa
+isá sa m~ga pinagdaanan cong bayan ay nacaumit acó n~g dalawang
+librong cathâ ni Rizal na dalá co n~gayon. Pagcagabí ay naparoon pô
+acó sa bahay ni Rizal, at pinagpilitan co pong bigyan niya acó n~g ano
+mang casulatan, at walâ pô acong nápalà cung dî aco'y ipagtabuyan at
+palayasin".
+
+Ang m~ga sinabing itó ni Pablo Mercado ó Florencio Nanaman ay isinulat
+sa papel n~g Gobernadorcillo, finirmahan niya, pinafirmahan sa
+nagsalitâ at sa dalawang sacsing caacbay, at ipinadalá, sa Gobernador
+Sitges, at ipinadalá naman nito sa Gobernador General, sampô n~g
+bilanggong si Florencio Nanaman. Mulâ n~g dumatíng itó sa Maynila'y
+nawalá't sucat ang pagsisiyasat n~g m~ga punong may capangyarihan
+tungcol sa napagkilalang adhicang catacsilán n~g lilong si Nanaman, at
+n~g lalong balawís na sa canya'y bumayad upang gumawâ n~g calupitán.
+¿Ano't nagcagayon? ¡Talinghagà n~g macapangyarihang salapî!!!
+
+Nagpadalá n~g sulat si Rizal cay General Blanco n~g Febrero n~g 1894,
+at ipinakikiusap na siya'y alpasan na. Hindî agád pinansín ni Blanco
+ang capamanhicang iyón; n~guni't sa cawacasa'y sumagot cay Rizal at
+sinabing siya'y pawawalán; n~guni't hindî rito cung dî sa España,
+capan~gacuang pinapagtibay cay Rizal n~g ito'y macausap n~g taón ding
+iyón n~g magdaan sa Dapitan.
+
+Hindî nagtitiguil ang m~ga caibigan ni Rizal n~g pagsulat sa canya,
+caya't nalalaman niya ang lahat n~g m~ga nangyari sa Maynílà at ang
+m~ga adhícà n~g m~ga filipino, at gayon ding natatanto niya ang lahat
+n~g guinagawâ n~g Gobierno at n~g m~ga fraile; n~guni't cailan may
+hindî siya sumásagot. Ang nagdádala sa canya n~g m~ga sulat na iyón ay
+ang canyang m~ga capatid. Nacalagáy ang bawa't sulat sa loob n~g isa
+sa m~ga "empanadang" dalá sa canya. Guinagawà ang m~ga empanadang yaon
+sa bahay n~g magcapatid ni na guinoong Alejandro at Venancio Reyes.
+Ang m~ga pagpaparoo't parito n~g m~ga capatid ni Dr. Rizal ay
+nacapucaw n~g pagcuculang tiwala n~g Gobernador Sitges, caya't ang
+guinawà, nito'y ipinauusisà niya ang m~ga dalá, patí pananamit at
+catawán n~g bawa't dumating sa Dapitan, sampo n~g m~ga capatid na
+babae ni Rizal, at bacâ may daláng sulat ó ano mang laban sa Gobierno
+ó sa m~ga fraile, ay walang nacuha.
+
+Ipinan~gacò n~g General Blanco na ipagcacaloob cay Rizal na macalipat
+sa ibang lalawigan n~g Filipinas, n~guni't hindî rin tinupad, at ang
+ipinagcaloob sa canya'y ang macalilipat sa Sindan~gan, sacop n~g
+Mindanaw at malapit din sa Dapitan, bagay na totoong ipinamanglaw
+niya.
+
+Mangyayaring macatanan si Rizal sa Dapitan cung inibig, sa pagca't may
+sarili siyang isáng malaking "baroto" na canyang sinásacyan, at walo
+walong araw na siya'y naglalayag sa m~ga pampan~gin n~g dagat, ¿di
+baga maluag niyang magagawang magpatuloy siya n~g pag-alís at tumun~go
+sa isang malakíng sasakyang taga ibang nación at pahatíd sa ibang
+lupaíng dî sacop n~g capangyarihan n~g España? Magaang na magaang na
+magagawâ niya itó, n~guni't hindî niya ibig na masabi nino mang hindî
+siya natutong gumanap sa canyang pan~gacong hindî tatanan.
+
+Hindî nilimot ni Rizal ang paglilingcod sa carnun~gan at paglilibang
+sa tulâ. Nagpapadala siya sa m~ga pantás sa Europa n~g m~ga bagay na
+dî kilala roong nacucuha sa Dapitan. Sumulat siya n~g isáng "Gramática
+tagala comparada," at iba't iba pang ucol sa dunong at cumathâ siyá
+n~g maraming tuláng wicang castílà. Sa Dapitan niyá kinathâ ang m~ga
+tuláng "Mi retiro" (Ang aking kinaliligpitan) at ang "Canto del
+Viajero" (Awit n~g naglalacbay) at iba pa, bucod sa hindî siya
+naglílicat n~g pakikipagsulatan cay Herr Ferdinand Blumentritt.
+
+Nang buwan n~g Noviembre n~g 1895 ay sumulat siya sa Gobernador
+General Blanco at hinihin~gî niyang siya'y ipadalang Médico sa hucbó
+n~g m~ga castílà sa Cuba.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Sampo n~g pag-ibig n~g sariling puso'y ipinagpáhuli ni Rizal sa
+pagsinta sa kinamulatang lúpà. Cung inibig niya'y nacapagasawa sana
+siyá, sa lalong mayaman at sa lalong maganda dito sa Filipinas, at sa
+Europa ma'y nacakita sana siyá n~g lalong tan~ging dalaga; n~guni't
+minagalíng niya ang howag magasawa't n~g hindî magcaroon n~g ano mang
+sagabal sa paglilingcod sa Inang Filipinas.
+
+Dumatíng sa Dagupan n~g Febrero n~g 1895 ang isáng mayamang inglés, na
+nagn~gan~galang Mr. Stopper, may catandaan na ang gulang, bahagyâ na
+macakita at sa Hongkong tumítira, casama n~g isáng dalagang ang
+pan~gala'y Josefina Bracken, taga Irlanda at may m~ga labingsiyam na
+taón ang gulang. Ang sadyâ n~g inglés na iyón cay Rizal ay ang
+pagpapagamót n~g matá, sa pagca't bantóg itó sa cagalin~gang gumamót
+sa ganitóng sakít. Tumirá ang inglés at ang dalagang irlandesa sa
+isáng bahay na malapit sa bahay ni Rizal. Casama n~g dalawang iyón ang
+isáng filipinang catoto raw n~g isáng canónigo sa Catedral n~g
+Maynílà. Doña Manuela Orlac ang pan~galan n~g filipinang iyón. N~g
+calaghatîan n~g bowan n~g Marzo'y omowî sa Maynílà ang tatlóng
+magcacasama: nagtulóy sa Hongkong si Mr. Stopper, nátira na sa Maynílà
+si Doña Manuela Orlac at bumalíc sa Dapitan si Bb. Josefina, sa
+pagca't totoong naibigan niyá si Rizal.
+
+N~g m~ga panahóng iyo'y may pananim na si Rizal na anim na libong púnò
+n~g abacá, m~ga nióg at iba pang halaman.
+
+N~g Abril n~g 1896 ay inutusan ni Andrés Bonifacio si Doctor Pío
+Valenzuela upang sabihin cay Rizal na pinagcaisahan n~g m~ga capanig
+sa "Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak-Bayan", na
+pagpilitang tamuhín ang Casarinlán n~g Filipinas sa pamamag-itan n~g
+pakikihamoc sa m~ga castílà. Sumagót si Rizal na sa acalà niya'y dapat
+maghintay n~g isáng dalawang taón pa bago itulóy ang munacalà, at n~g
+macapaghandang magalíng ang bayan.
+
+Nahalinhan si Sitges at ang nahaliling Gobernador sa Dapitan ay si Don
+Rafael Morales, at sa pagca't ito'y tumaás sa pagca Comandante ay
+nahalinhan naman, at ang naparoong Gobernador ay si G. Ricardo
+Carnicero, bagay na ikinagalac ni Rizal, sa pagca't dati na niyang
+cakilala.
+
+N~g unang araw n~g Agosto n~g 1896 ay tumanggap si Rizal n~g isáng
+sulat, fecha 1.o n~g Julio n~g 1896, ni General Blanco, na doo'y
+sinasabing alang-alang sa canyang cahin~gia'y macacapasa Cuba siya,
+upang maguíng médico n~g hucbó n~g castilang naroroong casalucuyan.
+
+N~g dumatíng siya sa Maynila'y nacaalís na ang vapor-correo "Isla de
+Luzón". N~g magcágayo'y ipinadalá si Rizal sasasacyáng--pang-digmáng
+"Crucero de Castilla", at doon nátira hanggang sa ica 3 n~g Septiembre
+n~g 1896, na siya'y lumulan sa "Isla de Panay", na umalís dito sa
+Maynilang patun~go sa España, n~g araw na iyon. Binigyán si Rizal n~g
+General Blanco n~g dalawang sulat; ang isa'y cay D. Marcelo Azcárraga,
+na tagarito sa Filipinas at casalucuyang Ministro de la Guerra sa
+España, at ang isa'y sa Ministro de Ultramar. Sa sulat na iyo'y
+ipinagtatagubilin si Rizal, sa pagca't ito'y nagpakita n~g maganda't
+ulirang caasalan sa loob n~g apat na taóng pagcápatapon sa Dapitan, at
+tunay na hindî cainalám sa caguluhang munacalà n~g isáng lihim na
+capisanan.
+
+Talastas n~g nagpasimulâ ang "revolución" n~g m~ga filipino n~g ica 24
+n~g Agosto n~g 1896 at n~g umalís dito si Rizal ay casalucuyang maalab
+na totoo ang labanán sa lalawigang Tan~guay n~g m~ga hucbó n~g m~ga
+castílà at n~g m~ga, tagalog. Inilalaban n~g m~ga tagalog ang guloc na
+pan~gál at sibát na bucawe sa baril na mausser at magagalíng na cañon
+n~g m~ga castílà. At dito naman sa Maynila'y dinirakíp, binábalitì,
+ibinibitin, binubugbog n~g cakilakilabot, iniinís sa m~ga cútà at
+pinápatay ang bawa't filipinong kilaláng mayaman ó marunong, ó
+pinaghihinalaang maruhong sumintá sa tinubuang bayan, ó cainalám cayâ
+ó caanib "sa Katipunan" ó sa "masonería", ó caaway n~g m~ga fraile, ó
+hindî gumagalang n~g lubos sa m~ga "cahilili n~g Dios" na itó. Ang
+gulantáng, tacot, panghihilacbot, laguím na waláng cabagay ang siyang
+naghaharî sa bawa't lahing caymangui. Nagpapahirap at namumucsa n~g
+catacottacot ang m~ga militar at ang m~ga voluntariong castílà at
+lahing castílà. Madalás umalís sa Maynílà ang m~ga vapor na tiguíb n~g
+lulang m~ga filipinong ipinatatapon sa malalayong lupaín pagcatapos na
+maibitin at mabugbóg n~g walang awà. Ang sumusulat nito'y isá sa m~ga
+pinahirapan at ipinatapon sa Ceuta, dahil sa "dakilang casalanang"
+pagsagot n~g hayagan sa pamamagitan n~g isáng "awit" na aking cathâ,
+na ang pamagat ay "Ulirán n~g cabaitan ó buhay ni Patricio Horacio",
+sa librong ang pan~gala'y "Tanda Baciong Macunat", na sinulat ni párì
+Miguel Lucio Bustamante, fraileng franciscano at cura-párroco sa
+Tanay, lalawigang Morong noon, at n~gayo'y Rizal. Sinasabi sa librong
+iyong "Tanda Baciong Macunat", na ang tagalog daw "na inihihiwalay ó
+pinahihiwalay cayâ sa calabaw ay naguiguing palamarang tao sa Dios at
+sa Harì": Ang pag-alimurang ito'y sinagot co sa aking "awit" n~g:
+
+
+"¿Anong  sinasabi sa gayong  pag-iríng
+cungdî hayop camíng parang calabaw rin?
+¡pagmurang cung tunay na pag-uurîin,
+dusta'y bumábalic sa imbíng may turing!!"
+
+"Ihalimbáwà n~g di ca rito anác
+at icaw'y tumubò sa cabilang dagat,
+hindî rin n~ga wastong dustáing marahás
+ang lubhang payapang taga Filipinas."
+
+"¿Saan kinucuha iyang kinacain,
+itinatabà mo't ikinagagalíng,
+iguiniguinhawa't nagbibigay alíw
+cung dî sa masamang ìyong iníiring?"
+
+
+At iba't iba pa.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Sa pagca't hindî acalaing magtatagumpay ang m~ga filipino sa m~ga
+castílà, marami ang dahil sa laguím ay cusang nan~gagsiharap sa m~ga
+pinúnó, catulad ni Doctor Pío Valenzuela at iba pang lubhang macapal,
+at ang m~ga iba'y nahuli.
+
+Ang m~ga nahuli at cusang humarap sa m~ga púnô'y ibinitin at binugbog
+n~g cakilakilabot, at pinilit na pinasigaw upang maramay ang m~ga
+táong alinsunod sa m~ga fraile ay caaway n~g Religión at n~g España,
+at salamat sa udyóc n~g m~ga fraile ay halos di mabilang ang
+ipinabaríl, ipinatapon, hinatulang mabilangò hangang nabubuhay at
+sinamsamán n~g lahat n~g pag-aarì. At sa pagca't si Rizal ay siyang
+lalong kinagagalitan n~g m~ga fraile, isáng himalâ na n~gâ lamang ang
+macapagliligtas sa canya; at ang himala'y hindî dumating ...
+
+       *       *       *       *       *
+
+Mulâ n~g sumacay si Rizal sa vapor "Isla de Panay", hindî tumátantan
+ang m~ga castilang casacay niya roon n~g sa canya'y pagpapasaring n~g
+masasaclap, pag-irap at pagpapakitang galit. Dalawang castílà lamang
+ang sa canya'y nagpakita n~g cagandahang calooban: si D. Juan Utor y
+Fernández at si D. Federico Brú. Pagdatíng sa Singapore ay lumunsad sa
+vapor na casama ni D. Pedro Roxas, na hindî na nanumbalic sa vapor.
+
+Hindî nalilin~gid cay Rizal na hanggang nananatili siya sa loob n~g
+capangyarihan n~g Españang pinaghaharian n~g m~ga fraile, saan man
+siya pumatun~go'y nan~gan~ganib na lubhâ ang canyang buhay; talastas
+din naman niyang cung mátira na siya sa Singapore ay hindî na siya
+mapanghihimasucan n~g caniyang m~ga caaway; datapuwa't ¿paanong
+pagtaliwacás niya sa tungculing atang n~g capurihan? Cung mátira siya
+sa Singapore, tunay n~ga't siya'y tátahimic, n~guni't marurun~gisan
+namán ang canyáng dan~gal n~g capintasang siya'y tumanan, tumalicod sa
+pakikitunggali sa icatutubos n~g canyang bayan sa caalipnan.
+
+N~g ipakiusap niya sa General Blanco na siya'y ipadalá sa Cuba, ay itó
+ang sinabi niya sa canyang pinacasintang Ina:
+
+"--Nanay: Walâ pong daang magcaroon acó n~g calayaan sa paglilingcod
+sa tinubuang lúpà, cung narito rin lamang acó sa bayang sacóp n~g
+capangyarihan n~g m~ga fraile. Tunay n~ga't dito sa Dapitan ay
+nacapagtatanim acó n~g m~ga abacá, niyóg at ibá pang halamang sa
+capanahuna'y magbubun~ga n~g icapapanatag n~g aking catandaan,
+n~guni't capan~gitang budhing totoo ang walang adhicaín cung dî ang
+sariling cagalin~gan! Sa ganito'y hinin~gî co pô sa Gobernador General
+na gawán acó n~g magalíng na maguíng médico n~g hucbó n~g m~ga castílà
+sa Cuba, at cung magcagayo'y másusunduan co ang aking mithing cailan
+ma'y macagawâ n~g cagalin~gan sa capowa tao. Cung tamuhin co pô ang
+han~gad cung itó, hindî lamang manggagamot acó sa m~ga nasusugatan at
+nagcacasakít na m~ga castilang cawal, cung dî macapanggagamot din acó
+sa m~ga nagcacasakit at nasusugatang m~ga cubano. Walang tungcol na
+makipagpatayan ang médico, cung dî ang magligtas sa camatayan. Inuusig
+n~g m~ga cubano ang maran~gal na pitang magcamít n~g Casarinlan at
+m~ga calayaan, at sa pagca't siya co rin namang han~gad sa ating
+kinamulatang bayan, ¿sino ang nacacaalam cung cahi't babahagya'y
+macatutulong acó sa canila, hindî sa pamamag-itan n~g anomang
+paglililo, na totoong aking kinamumuhîan, cung dî sa m~ga caparaanang
+hatol n~g wagas na catuwiran. Ano man ang caratnan n~g casalucuyang
+pagbabaca n~g castila't cubano cung camtan co ang catungculang aking
+hinihin~gî ay mapapagaling acó. Cung matalo ang m~ga cubano'y macaoowî
+acó sa Europa, at cung manalo nama'y gayon din at cung nasa Europa na
+aco'y maipagpapatuloy co ang aking paglilingcod sa Filipinas at sa
+inyó naman."
+
+--"Talastas mo anac co--ang sagot n~g Ina ni Rizal na tumutulò ang
+saganang lúhâ sa m~ga matá,--na ang bawa't magalin~gín mo'y minamabuti
+co naman. Ipinagpipighatî co n~g labis ang pan~gun~gulila sa iyo;
+datapuwa't huwag mong pansinin ang aking ililigaya, cung dî ang
+icararan~gal n~g ating láhì at n~g tinubuan nating lúpà."
+
+Casagutan itóng nagbíbigay dan~gal, hindî lamang sa mahál na iná ni
+Rizal, cung dî sa lahát n~g m~ga babaeng filipina, at macatuwirang
+tutol naman sa m~ga walang pusong nagsasabing sucat na sa babae ang
+matutong mamahay, maglingcod at sumintá sa asawa't m~ga anác, at hindî
+kinacailan~gang matuto n~g m~ga dunong. Cung han~gál ang iná ni Rizal,
+hindî n~gâ marahil mapag-aabot na marapat mahalín ang kinaguisnang
+lúpà cay sa sariling buhay at sa buhay n~g lalong pinacamúmutyang
+anác. Hindî dapat limuting sa calooban n~g ina lalong tumutulad ang
+calooban n~g bun~ga n~g canyang pagsinta, palibhasa'y ang iná ang
+unang maestra n~g m~ga anác buhat sa camusmusán. Cung hinadlan~gán n~g
+iná ni Rizal ang hilig nitó sa pagsusumakit sa icagagalíng n~g
+Filipinas, mulâ pa sa canyang pagcabátà, ¿hidwâ bagá sa catuwirang
+sapantahing marahil hindî natin pangguiguilasan n~gayon ang pagca
+macabayan n~g Mártir nating capatíd?
+
+Hindî camalîan ang capaniwalaang bawa't tao'y nagpápalagay, na ang
+lahát n~g capowa niya tao'y tulad sa canya ang damdamin at panucálà.
+Palibhasa'y hindî namugad cailan man sa dibdib ni Rizal ang dayà,
+bintang at catacsilan, hindî naman niya naisip na bacá gamitin n~g
+canyang marami't macapangyarihang m~ga caaway ang tacsíl at
+capan~gitpan~gitang sandatang paratang, na guinamit cay Cristo n~g
+m~ga judío, ni Bobadilla cay Colón, n~g m~ga caaway n~g caliwanagan
+cay Galileo, n~g m~ga caaway n~g calayâan cay Mariana Pinedas ...
+Nagbalíc siya sa vapor "Isla de Panay", baga man naguguniguni na niya
+ang sa canya'y calaguimlaguim na mangyayari.
+
+Nalís sa Singapore ang "Isla de Panay." N~g magdaan sa Port Said ang
+vapor na itó, ay tumanggap ang capitan n~g utos na piitin at hwag
+papakipagusapin canino man si Rizal. N~g na sa dagat Mediterráneo na
+ang "Isla de Panay," n~g maulap na hapon n~g ica 27 n~g Septiembre n~g
+1896, sinabi ni Don Juan Utor y Fernández cay Rizal, na canyang casama
+sa paglalacbay-dagat na iyon, sa pakiusap n~g capitán n~g vapor, ang
+cautusáng sinabi na, at n~g maalaman ni Rizal ay n~gumitî at
+nagsalitâ:--Pinipilit co sanang paniwalâan ang cadalisayan n~g loob
+n~g Gobierno n~g España; n~guni't pinasisinun~galin~gan ang aking
+pananalig n~g canyang m~ga dî wastong gawâ.
+
+Pagdatíng sa Barcelona, España, n~g "Isla de Luzón" ay inilunsád na
+bilangô si Rizal, at itinuloy agad-agad sa bilangguang cakilakilabot
+n~g Montjuich. Hindî nalao't kinuha sa bilangguang iyón si Rizal at
+isinacay sa vapor "Colón" upang ibalíc sa Maynílà.
+
+N~g mabalitaan sa Europa ang gayong nangyari cay Rizal, pagdaca'y
+nagsigalaw ang canyang m~ga caibigan, lalonglalo na ang ating
+cababayang na sa Lóndres, na si Dr. Antonio María Regidor; cayâ n~ga't
+sila'y tumelegrama agad sa abogadong inglés na si Mr. Charles Burton
+Buckley, na nasa Singapore, upang magharáp n~g isáng sulat sa Tribunal
+Supremo doon at hin~gíng ilunsád si Rizal sa "Colón," sa pagca't
+napipiit na walang utos ang sino mang hucóm. Tumelegrama rin naman sa
+Banco Chartered, upang pagbayaran ang lahat n~g magugol sa pagliligtás
+cay Rizal. Guinanap n~g abogado ang cahin~gian sa canya; n~guni't
+walang nangyari. Nagpasiyá ang Tribunal Supremo sa Singapore, na sa
+pagca't si Rizal ay táong sacop n~g España, at nalululan sa isáng
+vapor n~g España ay dî n~gâ niya mapapakialaman.
+
+Dumating ang "Colón" sa Maynílà n~g icá 3 n~g Noviembre n~g 1896, at
+pagdaca'y inihatíd siya sa bilangguang "Fuerza de Santiago" upang
+managót sa m~ga sumbóng, di umano, n~g canya ring m~ga cababayang
+pinasigáw sa capapahirap na calaguimlaguím n~g m~ga verdugong
+casapacat n~g m~ga fraile.
+
+Ang m~ga casulatang pinagpapatacaran n~g m~ga sumbong ay ang
+nasumpun~gan n~g m~ga guardia civil veterana sa Maynílà, sa bodega ni
+Mr. Fressell, na ang nagligpít doon ay si Gat Andrés Bonifacio. Ang
+m~ga casulatang yao'y pawang salin lamang n~g m~ga sumusunod:
+
+1. Sulat ni G. Antonio Luna cay G. Mariano Ponce.--2. Sulat ni Rizal
+sa canyang m~ga capatid.--3. Sulat ni G. Marcelo H. del Pilar cay G.
+Deodato Arellano.--4. "Kundiman"; tulang cathâ ni Rizal.--5. Sulat ni
+D. Cárlos Oliver.--6. Sulat ni "Panday Pira", (G. Pedro Serrano
+Laktaw) na inihahalal si Rizal na Venerable de Honor n~g "Gran Logia
+Central Nilad".--7. Sulat ni "Dimasalang" (Rizal) cay "Tenluz" (G.
+Zulueta).--8. Sulat ni Dimasalang (Rizal) sa isáng Comité.--9. Sulat
+na walang pan~galan at walang fecha, na doo'y tinututulan ang
+pagpapatapon sa Dapitan cay Rizal.--10. Sulat ni Ildefonso Laurel cay
+Rizal.--11. Sulat ni Rizal "Segundo."--12. Sulat ni Gat Marcelo H. del
+Pilar cay G. "Juan A. Tenluz" (Juan Zulueta)--13. Talumpatì ni G.
+Emilio Jacinto sa isáng pagpupulong n~g Katipunan, na winacasan n~g
+m~ga ganitóng salitâ: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang Calayàan!
+¡Mabuhay ang Doctor Rizal! ¡!Man~gagcáisa tayo!!"--14. Talumpatì ni G.
+José Turiano Santiago, sa pulong ding iyón n~g Katipunan, na itó ang
+m~ga catapusáng saysay: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang
+Calayàan! ¡Mabuhay ang marilág na Doctor Rizal! ¡¡Mamatáy ang
+mapagpahirap na nación!! Mayníla, 23 n~g Julio n~g
+1893.--Tiktik".--15. Sa Talisay, tulâ ni Rizal:
+
+Pinagpatuunan din n~g m~ga sacdal na laban cay Rizal ang m~ga
+"declaración" n~g m~ga filipinong pinahirapan n~g catacot-tacot, na si
+na guinoong Martín Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes, Moisés
+Salvador, José Dizon, Domingo Franco, Deodato Arellano, Ambrosio
+Salvador, Pedro Serrano, Pío Valenzuela, Antonio Salazar, Francisco
+Guison at Timoteo Paez.
+
+Ang hucóm na nuha n~g sinabi n~g m~ga declamación at lubhang
+nagpahirap sa m~ga filipino ay ang malupít at caban~gisban~gisang si
+Coronel Olive.
+
+N~g ica 26 n~g Noviembre n~g 1896 ay inihalal n~g General Blanco na
+Juez especial ni Rizal si D. Rafael Dominguez, capitán n~g infantería,
+at secretario si Juan González y Garcia, cabong castílà n~g regimiento
+n~g infantería núm. 74.
+
+N~g ica 5 n~g Diciembre n~g 1896 ay nagpasiyá si capitan Dominguez, na
+ayon daw sa m~ga casulatang narakìp at sa m~ga "declaración" ni Martín
+Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes at iba pa, si Rizal ay
+siyang buháy na calolowa n~g panghihimagsic, pan~gulong púnò n~g m~ga
+"filibustero", pan~gulong nagtatag n~g panghihimagsic, at iba pa.
+
+Ipinadalá n~g General Blanco ang "causa" sa Auditor General de Guerra
+na si Don Nicolás Peña, at nagpasiya itó n~g ica 7 n~g Diciembre n~g
+1896 na "embargohin" cay Rizal ang halagang isáng "millong piso" ang
+cauntian, papanatilihin itó sa pagcábilanggô, maghalál n~g isáng
+fiscal (tagasumbong) at isáng defensor (tagapagsanggalang). Hindî
+maihahalal na defensor cung dî isá ring oficial n~g Ejército,
+alinsunod sa utos n~g Auditor Peña.
+
+Náhalal na fiscal ang ganid na pusong si don Enrique de Alcocer.
+
+Nagpadalá cay Rizal n~g isáng talàan n~g may mahiguít na sandaang
+pan~galan n~g m~ga primero at segundo teniente n~g hucbó. Waláng
+nakikilala sa alín man sa canilá si Rizal; n~guni't natitigan niya ang
+pan~galang D. Luis Taviel de Andrade, na capatíd ni D. José Taviel de
+Andrade, teniente n~g guardia civil na sa canya'y guinawang
+tagapagbantay n~g 1887, at canyang lubos na naguing caibigan. At
+inihalal ni Rizal na canyang "defensor" ang sinabi n~g don Luis, at
+agad-agad tinanggap nito ang gayong catungculan.
+
+Bagong cahahalili cay General Blanco n~g ica 13 n~g Diciembre n~g
+1896. Ang nahalili sa canya'y isáng bagong Nerón; si Don Camilo
+Polavieja, na nitóng m~ga hulíng panaho'y pinamagatán n~g m~ga
+castilang "sacristan n~g m~ga fraile" at "bayaning capitan general sa
+campanario n~g Palanyag."
+
+N~g m~ga araw na iyo'y walang laguing naririn~gig sa m~ga bibíg n~g
+m~ga fraileng agustino, dominico, recoletano at franciscano, cung dî
+ang m~ga sigaw na _¡barilín! ¡patayin! ¡lipulin ang lahing
+filipino!!!_
+
+"Wala na n~gang totoong carimarimarim”--ani Don Wenceslao E. Retana,
+na dating caibigang matalic n~g m~ga fraile--walâ n~g totoong
+cakilakilabot masdang gaya n~g napapanood na nan~gagpapamagat na m~ga
+_alagad ni Jesus_ (na ang cabaita't pagcamahabaguin ay puspós) na
+nan~gag-aasal halimaw na máninilâ. ¿Kinacailan~gan pa bagáng bumanguit
+n~g m~ga pan~galan? ¿Kinacailan~gan pa bagang dito'y ititic yaong m~ga
+fraileng nagcucusang sumama sa m~ga hucbó, hindî n~g macapaglingcod sa
+m~ga calolowa, cung dî nang macapagpasulong sa m~ga sundalo n~g
+pagpatay sa m~ga filipino, at n~g magtamó naman silá n~g galác sa
+panonood n~g pagpapaagos n~g dugô n~g m~ga filipino?"
+
+At sa pagca't ayaw ipabaríl ni General Blanco ang bawa't sa canya'y
+iudyoc, ang m~ga fraile't m~ga castila'y nagagalit n~g dî ano lamang
+sa canya; ito ang dahila't nan~gagalác n~g mainam n~g mahalili si
+General D. Camilo Polavieja, sa pagca't talastas nilang pasasasaân
+silá nitó sa dugô n~g m~ga filipinong canilang totoong kinauuhawan.
+Hindî n~gâ dapat ipagtacáng pagpilitan niláng mápatay si Rizal.
+"¿Hindî baga si Rizal ang siyang lalong maran~gal sa m~ga
+filipino?--ani Retana.--¡Kinacailan~gang barilín siya agad-agad! Ang
+dugô nito'y hindî ang caraniwang tinto, hindî ang caraniwang
+Valdepeñas: ¡ang dugô niya'y ang Chipre, ang lalong mahalagang
+alac!..."
+
+N~g ica 21 n~g Diciembre n~g 1896 ay ipinadala sa Consejo de Guerra
+n~g teniente fiscal na si D. Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, anac
+n~g isang meztisong castílà at dito ipinan~ganac sa Filipinas, ang
+canyang sumbong, na doo'y hinihin~ging patayin si Rizal, pagcatapos na
+maisaysay ang pinagtanitanicalang dî gagaanong m~ga paratang at
+casinun~galin~gan.
+
+Ipinadala n~g ica 22 n~g Diciembre sa defensor na si Don Luis Taviel
+de Andrade ang "causa" ni Rizal, at pagdaca'y pinagsicapan naman n~g
+defensor na iyong salicsiki't namnaming magalíng ang nalalaman sa
+causang iyon, upang macatupad siya sa canyang mabigat na tungculin.
+
+Nang dalawin si Dr. Rizal n~g canyang capatíd na pan~ganay na si G.
+Neneng Rizal, at n~g canyang bayaw na si G. Manuel Hidalgo, ay
+itinanong n~g bilanggô cung paano ang nangyayari sa pagbabaca n~g
+castila't tagalog.
+
+--Cahapishapis!--ang sagót ni G. Neneng--¡tatló ó apat na raang
+tagalog ang namamatáy bawa't labanán, at sa castila'y cauntî lamang:
+sampô ó labingdalawa ang nasusugatan ó namamatay; ayon sa sabi n~g
+m~ga páhayagan! ¿Totoo cayâ iyon? ang tanóng pa ni G.
+Neneng.--Hindî--ang tugón ni Rizal--cung ibig ninyong maalaman cung
+alín ang catotohanan ay ganito ang inyong gagawin: cung baga sabihin
+n~g m~ga páhayagang ang napatáy sa tagalog ay 200, at 10 ang namatáy
+sa castílà; alisín ninyo ang isáng cero sa 200, at idagdag ninyo ang
+cerong inalís sa 10, at ang makita ninyong maguing bilang ay siyang
+catotohanan ó malapit sa catotohanan. Sa ganang akin ay hindî co na
+dinaramdam ang aco'y ipapatáy man n~g aking m~ga caaway; natatanaw co
+na sa silan~ganan ang pagbubucang liwayway n~g catubusan n~g tinubuan
+cong lúpà.
+
+Guinawâ ang Consejo de Guerra n~g ica 26 n~g Diciembre n~g 1896 sa
+"cuarto de banderas" n~g "cuartel de España". Binubúò ang Consejo de
+Guerrang iyon n~g teniente coronel n~g caballería na si D. José
+Togores Arjona, pan~gulo; m~ga "vocal" si D. Ricardo Muñoz y Arias,
+capitan sa artillería; si D. Manuel Reguera, capitan n~g caballería
+número 31; si Don Santiago Izquierdo Osorio, capitan n~g cazadores n.°
+8; si Don Braulio Rodriguez Nuñez, capitan n~g cazadores n.° 7; si D.
+Manuel Diaz Escribano, capitan n~g batallón n~g ingenieros; at si Don
+Fernando Pérez Rodriguez, capitan n~g Subinspección de las armas
+generales. Caharap dín doon ang teniente auditor de segunda na si D.
+Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, si Rizal, ang canyang defensor na
+si D. Luis de Andrade, teniente n~g infantería, ang isáng capatíd na
+babae ni Rizal, ang casintahan nitóng si G. Josefina Bracken at ang
+lubhang maraming táong halos pawang m~ga castílà.
+
+Inihatid si Rizal mulâ sa fuerza de Santiago hangang sa Cuartel de
+Españang naliliguid n~g caramihang sundalong may fusil at nacalagay sa
+dulo n~g fusíl ang bayoneta at nababalitì n~g mahigpít na abot síco.
+Icawalong oras at sampong minuto n~g umaga n~g dumating si Rizal sa
+haráp n~g Consejo de Guerra. Nalalarawan sa canyang mukhâ ang
+cadalisayan n~g canyang púsô, ang catapan~gan n~g canyang dibdib, at
+ang calinisan n~g canyang budhî. Lumin~gap siya sa magcabicabilâ.
+Tinitigan niya bawa't nanonood. Napagkikilala sa canyang anyong hindî
+siya nagugulat sa camatayan. Ang pananamít niya'y americana at salawal
+na maitím, chaleco at corbatang putî. Mahusay na mahusay ang
+pagcacasuclay n~g buhóc. Pinaupô si Rizal sa isáng bancong cahoy,
+balitî rin n~g mahigpít na abot-síco at may m~ga sundalong bantay sa
+caliwa't canan at sa licuran. Dinaíg pa niya ang lalong casamâsamaang
+tulisán, ang lalong tampalasang mamamatay-tao. Dinin~gíg ni Rizal sa
+loob n~g walompo at limang minuto ang pagbasa n~g "causang" laban sa
+canya; pagcatapos ay binasa naman n~g fiscal na si Alcocer ang canyang
+m~ga sumbóng, na sa catapusa'y hinihin~gî sa pan~galan n~g hárì sa
+Españang patayin si Don Jose Rizal Y Mercado Alonso. N~g marin~gíg n~g
+caramihang castilang doo'y nanonood ang maban~gís at catampalasanang
+cahin~gîan ni Alcocer, nan~gagpacpacan n~g mainam at sa m~ga matá
+nila'y bumúbuga ang galác n~g boong infierno. Pagdaca'y nagtindíg
+namán si D. Luis Taviel de Andrade, at binasa ang canyang macatuwiran
+at bayaning pagsasanggalang. Tinutulan n~g boong tapang ang m~ga
+sumbóng n~g fiscal, inisaisang hinimay ang canyang m~ga sacdál,
+ipinaliwanag na walang ano mang casalanan si Rizal, sinaysay ang
+masun~git at dî wastong pag-uusig sa canya n~g m~ga caaway n~g
+caliwanagan, at sa cawacasa'y sinabing lihis sa catowiran at sawî sa
+m~ga cautusan ang cahin~gian n~g fiscal, na ipapatay ang canyang
+ipinagsasangalang, at hinihin~gî niyang kilalanin ang pagca walang
+casalanan nitó at bigyang calayaan. N~g matapos mabasa ang gayong
+pagsasanggalang, walâ sino mang umimíc; ipinakilala sa caniláng
+calamigang hindî nilá naibigan ang macatwirang pananalita ni teniente
+Taviel de Andrade.
+
+Tinanóng si Rizal cung mayroon siyang ibig sabihin, at ang guinawâ
+nito'y ibinigay ang isáng casulatang kinatatalaan n~g m~ga
+pan~gan~gatuwiran niya at pagsasanggalang sa canyang sariling catawán.
+
+N~g araw ding iyón, ica 26 n~g Diciembre n~g 1896 ay inilagdà n~g m~ga
+bumúbuò n~g Consejo de Guerra, ang hatol na siya'y patayín, at ang
+pagbabayad n~g sandaang libong piso sa Estado.--Nan~gapifirma sa hatol
+na iyon ang m~ga pan~galang sumusunod: José Togores, Braulio
+Rodriguez, Manuel Reguera, Miguel Diaz Escribano at Santiago
+Izquierdo.
+
+N~g araw na sinabi na ica 26 n~g Diciembre n~g 1896, ay ipinadalá sa
+Capitan General ang causa ni Rizal at pagtanggap nito'y caracaraca'y
+ipinag-utos na ipadalá ang causa ring iyón sa Auditor General na si D.
+Nicolás de la Peña. Kinabucasan, ica 27, inilagdâ nito ang canyang
+pasiyá, na siya'y sumasang-ayon sa hatol n~g Consejo de Guerra, cayâ
+n~gâ dapat na barilín sa lugar na magalin~gín n~g Capitan General.
+Sacali't sumang-ayon itó ay dapat ipabalíc ang causa sa "capitan
+instructor" at n~g siya ang magbigay alam cay Rizal n~g naguíng
+cahatulan sa canya, sa oras na sa canya'y pagdadalá sa capilla.
+
+Kinabucasa'y inilagdâ naman ni D. Camilo Polaviejo, Capitan General
+n~g hucbó n~g m~ga castílà, ang canyang utos na ganitó ang saysay:
+
+"Maynílà, 28 n~g Diciembre n~g 1898--Sangayon sa pasiyang na sa itaas,
+pinagtitibay co ang hatol na lagdâ n~g caraniwang Consejo de Guerra
+dito sa Plaza, at alinsunod sa hatol na iyo'y ipinárurusa sa salaring
+si Jose Rizal Mercado ang siya'y patayin, bagay na gáganapín sa
+pagbaríl sa canya sa icapitóng oras n~g umaga, icatatlompong araw
+nitóng bowan, sa "campo" n~g Bugumbayan, tagláy ang m~ga pagtupad na
+ipinagbibilin n~g cautusan--Sa catuparan nitó at iba pang nararapat,
+ibalíc sa Juez instructor, capitan D. Rafael Dominguez--Camilo G. de
+Palavieja.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Umagang umaga pa n~g ica 29 n~g Diciembre n~g 1896 ay naparoon na ang
+capitang si don Rafael Dominguez sa Fuerza de Santiago upang ipagbigay
+alam cay Rizal ang cahatuláng siya'y patayín.
+
+Binasa n~g secretario cay Rizal ang cahatulang boô n~g Consejo de
+Guerra, ang pasiya n~g Auditor na si Peña, at ang pagsang-ayon ni
+Polavieja, sa cahatulan at sa pasiyáng iyón. Pumirma si Rizal, bilang
+pagpapatotoong tunay n~gang sa canya'y ipinagbigay alam. Anang m~ga
+nacapanood, ay hindî nalaguím camuntî man si Rizal sa pakikinig n~g
+hatol na siya'y ipinapápatay at pumirmang hindî nan~giníg ang camay,
+cung dî bagcos pang pinacagalínggalíng at liniwanagan ang m~ga letra
+n~g canyang pan~galan at apellido.
+
+At tulóy hinin~gî sa canyá ang halagang sandaang libong piso, na ayon
+sa lagdáng hatol ay dapat niyang pagbayaran sa Gobierno n~g España;
+sumagot si Rizal sa capitan Dominguez, na walâ siyang pag-áarì cung dî
+ang canyang bahay, camalig at lúpà sa Dapitan, na pawang sinamsam na
+n~g Gobierno--¿At iyang taglay pô ninyong m~ga hiyas?--ang tanong n~g
+napacaganid na capitan. Nárito pô at inyong tanggapín. At ibinigay
+n~gâ ni Rizal sa capitáng iyón, pagcatapos na matanggal sa
+kinalalagyan, ang dalawang botones na guintô sa puños, at isáng
+alfiler na guintô rin ang pinacatampóc na may anyong pukyutan, na ang
+pinacacarayom ay pílac.
+
+Namanhìc si Rizal, na mangyaring paparoonin lamang ang canyang ama't
+iná, m~ga capatíd at ang casintahang si G. Josefina Bracken upang
+siya'y macapagpaalam sa canila. Pagcatapos ay sumulat siya cay G.
+Ferdinand Blumentritt n~g wicang alemán, ibinigáy ang sulat cay
+capitan Dominguez, casabay n~g pamanhic na mangyaring ipadalá sa dapat
+tumanggap.
+
+Ang cahulugán sa wicang tagalog n~g sulat ni Rizal cay Blumentritt ay
+itó:
+
+"Herrn Prof Ferdin. Blumentritt:
+
+"Minamahal cong capatíd: Patay na acó cung tanggapín mo itong aking
+sulat. Babarilín acó bucas, sa icapitóng oras n~g umaga; n~guni't
+walang malay-sala acó sa panghihimagsic.--Mamamatáy acóng payapà ang
+aking budhî.--Paalam na acó, lalong magalíng at lalong minamahal cong
+caibigan, at cailan ma'y huwag cang magsasapantahang gumawâ acó n~g
+masamâ. Fuerza de Santiago, 29 n~g Diciembre n~g 1896--Jose
+Rizal--Icumustá mo acó cay G. Rosa, Loleng, Conradito at Federico" (sa
+tabing cahabaan n~g sulat ay nababasa naman itó:) "Iniwan co sa iyo
+ang isáng libro, na aking hulíng pahimacás."
+
+N~g magawâ ang lahát n~g ito'y dinalá si Rizal sa capillang inilagay
+doon din sa fuerza de Santiago, at siya'y pinabantayan sa tatlong
+sundalo at dalawang oficial, na pawang m~ga castílà, na ang
+namiminuno'y si Don Juan del Fresno. Hindî siya kinalilin~gatan
+susumandali man n~g m~ga bantay na iyón.
+
+Agad dumatíng ang isáng paring castílà, capellan n~g regimiento n~g
+artillería, at ang tan~gcâ niya'y cumpisalín si Rizal. Kinausap siya
+nitó at sinabing pinasasalamatan niya ang gayong pagpapagal, n~guni't
+isinasamong howag n~g magpacabagabag, sa pagca't hindî niya
+kinacailan~gan. N~g magcagayo'y inutusan n~g arzobispong si Nozaleda,
+na ang pumaroo'y ang m~ga jesuita, at nagsiparoon n~gâ sa canya si
+párì Miguel Sederra, si párì Mata at si párì Luis Viza.
+
+Samantala'y cumalat sa boong Filipinas at sa boong mundo n~g boong
+cabilisán ang lagdang hatol na patayín si Rizal, bagay na totoong
+ikinagalác at ipinagdiwang n~g m~ga fraile, n~g m~ga castila at n~g
+m~ga lahing castílà, at ikinalungcot, at ipinagpighatî n~g m~ga
+filipino n~g m~ga lahing filipino at n~g lahát n~g m~ga táong may
+malilinis na calooban.
+
+Nang mabalitaan sa lalawigang Tan~guay, na casalucuyang nakikibaca sa
+m~ga castílà ang gágawing pagbaril cay Rizal sa umaga n~g ica 30 n~g
+Diciembre, pagdaca'y humandâ ang tatlong daang cawal, at ang gayac ay
+agawin si Rizal. Magsisiparito sa Maynílang walang dalang sandata cung
+dî tiguiguisang puñal, man~gagsisitabí ang bawa't isá sa m~ga
+sundalong paparoon sa Bagumbayan upang bumantáy sa pagbaril cay Rizal,
+at sa isáng pinagcayariang hudyat ay sabaysabay na sasacsakin ang
+sundalong catabí, aagawin ang dalang fusil nitó, at pagpipilitang
+itacas si Rizal. N~g matantô ang gayong adhicâ n~g m~ga capatíd ni
+Rizal, sinansalà nila ang m~ga macabayang iyón, sa pagca't inaacalà
+niláng masasayang lamang ang maraming buhay na maaamís at walâ ring
+cáraratnan.
+
+N~g umaga n~g ica 29 n~g Septiembre n~g 1896 ay dinalaw si Rizal sa
+kinalalagyang capilla ni Don Santiago Mataix, redactor-corresponsal
+n~g páhayagang "Heraldo de Madrid". Náratnan niya si Rizal na tahimic,
+walang ano mang agam-agam, na tila mandin sumasacanyang sariling
+bahay. Tinanggap siya n~g boong cagandahan n~g loob, at sa pagca't n~g
+maupô si Sr. Mataix ay tan~gantan~gan nito ang canyang sombrero,
+kinuha ni Rizal ito't n~g upang ilagay sa lugar na dî macacasagabal.
+Inacalà ni Mataix na huwag magambalà si Rizal sa paglilingcod sa
+canya; n~guni't sumagót ang ating Mártir n~g masayáng
+pananalitang:--Hindî pô mangyayari. Aco'y na sa aking bahay, cayâ
+itulot pô ninyong aco'y gumanap n~g catungculang pagpapakitang loob sa
+m~ga nagbibigay dan~gal sa akin n~g dito'y pagdalaw. At nagsalitaan
+silá n~g m~ga bagaybagay tungcol sa dinaanang buhay sa camusmusan, sa
+cabataan at sa pagbibinatâ. Sa cawacasa'y napatun~go ang salitaan
+tungcol sa librong "Noli me tangere", at itó ang canyang sinabi:
+"Hindî acó dating kilalá n~g marami. Pinagdarayaan acó n~g m~ga
+cochero dito sa Maynílà at sinisigawsigawan nilá acó sa malabis na
+pagsin~gíl, at pinaglalaruan acó patí n~g m~ga bangkero sa ilog Pasig.
+Nalís aco't aking tinun~go ang Lóndres, at n~g naroroon na aco'y aking
+natalós na pinag-uusig acó n~g boong galit n~g m~ga fraile; minumura
+aco't linalait mulâ sa púlpito, sa confesionario, sa m~ga salitaan, sa
+m~ga dahong limbag at sa m~ga libritong ipinamamahagui, hangang sa
+pagcalooban n~g m~ga "indulgencia" ang bawa't bumasa n~g m~ga
+libritong iyón. Nangyari n~gâ ang dapat cálabasan: bawa't isáng
+sermón, isáng pan~garal sa confesionario, isáng pagdustâ sa akin ó
+isang pagalimura sa m~ga dahong limbag ó librito ay isáng
+pagpapailang-ilang n~g aking dan~gal sa m~ga matá n~g aking m~ga
+cababayan at caláhì. Ilinalaking totoo n~g aking loob ang hindî
+naglilicat na pag-alipustâ sa akin, sa pagca't sa gayóng gawâ nila'y
+pinapupurihan nilá acó at ipinakikilala nila, at pinahahalagahan sa
+daigdig ang m~ga librong aking kinathâ. N~guni't maniwalà pô cayó;
+hubad na hubad acó sa carapatán upang aco'y pag-usiguin at alimurahin
+n~g gayon; sino mang tunay na nacacakilala sa akin ay hindî acó
+pinupuri at hindî acó papaguiguingdapatin papurihang barilín. Ang
+tunay na m~ga pantás at ang magagalíng maglingcod sa tinubuang lúpà
+ang binabaríl lamang.
+
+Sacá hinarap ni Rizal si párì Faura, marunong na jesuitang director
+n~g Observatorio Meteorológico sa Maynílà, at nagsalitâ:
+
+Natatandaan pô ba ninyo ang inyong sinabi sa akin n~g inyong mámasid
+ang maalab cong pagsasanggalang sa dan~gal at capurihán n~g aking
+láhì? Nagcatotoo pô ang inyóng húlà, tunay pô cayóng profeta:
+babarilín pô acó.
+
+Pagcatapos ay humín~gî n~g papel, pluma at tinta at cumathâ n~g isáng
+tulâ.
+
+Icaanim na oras n~g umaga n~g kinabucasang ICATATLOMPO NG DICIEMBRE
+n~g 1896 ay ipinahintulot na macapasoc sa capilla ang canyang iná,
+m~ga capatíd at gayon din si G. Josefina Bracken. Niyacap silang lahat
+n~g boong pagsinta, sila'y hinagcan at nagpaalam magpawalang hanggan.
+
+--Lumigaya cayó--ani Rizal--at aco'y magpapahin~galay na.
+
+Pagyacap ni Rizal sa capatíd niyang matandâ na si G. Neneng Rizal ang
+ay bumulóng n~g ganito:--"Iligpít ninyo ang "cocinilla" co rito. Sa
+ilalim n~g cocinilla'y may papel na nacaticlóp; in~gatan ninyo yaon
+at tulà cong pahimacás. Cung patay na aco'y tingnan ninyo ang aking
+zapatos at doo'y may sulat din acó."
+
+--¿Anó n~gayon ang iyong icabubuhay?--ang huling tanóng ni Rizal cay
+G. Josefina.
+
+--Mabubuhay acó sa pagtuturò n~g inglés--ang sagót n~g caniyang
+casintahan.
+
+--At nagsalita pa sa canya n~g ilan sa wicang inglés, wicang hindî
+natatanto n~g m~ga nagbábantay, at sumagot n~g matigás si G. Josefina
+n~g macaalawang: "yes."
+
+Tumatan~gis n~g dî ano lamang ang dalawang babae n~g humiwalay cay
+Rizal, samantalang ito'y nananatiling payapà, na parang walang ano
+mang nangyayari.
+
+Pagdating sa labás, hinarap n~g boong galit ni G. Josefina ang m~ga
+castilà, at sinigawan silá, casabáy n~g tadyác, alinsunod sa sabi n~g
+castilang periodista na si Don Manuel Alhama:
+
+--_¡Miserables! ¡Crueles!_ (¡M~ga waláng dan~gal! ¡malulupít!)--ani G.
+Josefina.
+
+Hindî namanglaw susumandalî man si Rizal sa boong panahong siya'y
+nanagál sa capilla. Pati sa pagcain ay magalíng. Paano'y canyang
+talastás na ang dugô niyang ibubuhos n~g m~ga castila'y maguiguing
+malusóg na binhî sa icatútubos n~g Kinagisnang Lupà; paano'y magáganap
+ang canyang mithing patotohanan sa boong daigdig na may m~ga
+filipinong marunong maghayin n~g buhay sa dakilang altar n~g pagsinta
+sa canyang m~ga caláhì.
+
+Calugodlugod ang anyô n~g umaga. Sa silan~gana'y bagong sumusun~gaw
+ang maningning na araw, walâ cahi't camunting alapaap ang lan~git na
+dalisay na azul, at palibhasa'y lubhang maliwanag ang panahón,
+natatanawang magalíng, mulâ sa Luneta, ang bundóc Mariveles at ang
+Corregidor, ang pulô n~g Monja, pulô n~g Fraile at ang bundóc n~g
+Maragundong.
+
+Bihirà n~g panahóng iyon ang m~ga filipinong lumalacad sa m~ga daan
+n~g Maynílà, palibhasa'y naghahari rito ang caban~gisan, ang cauhawan
+n~g m~ga castílà, sa dugong caymangui. Hindî magcasiya halos sa m~ga
+bilangguan ang dami n~g m~ga filipinong napipiit. Sa Monte de Piedad,
+sa silong n~g Gobierno Civil, sa Bilibid, sa m~ga Cuartel n~g Veterana
+at sa iba pang m~ga lugar ay nacapanghihilacbot magdaan; walang
+naririn~gíg doon cung dî ang cakilakilabot na sigawan n~g m~ga
+pinapalong nacabitin n~g abot-síco. Walang umaalin~gawn~gaw na balità
+cung dî ang pagpapahirap at pagpatay sa m~ga filipino n~g m~ga
+sundalong voluntario n~g m~ga veterana, n~g m~ga verdugong policía,
+secreta at iba pa, sa udyóc n~g m~ga fraile.
+
+N~g gabing sinundan n~g umagang pagbaríl cay Rizal, walang púsong
+filipinong dalisay na hindî tumibóc sa habág at panghihinayang sa
+pápataying apóstol n~g cagalin~gan at tan~ging patnugot sa
+icararan~gal n~g bayang itó; walang dibdib n~g caymanguing hindî
+tumahíp sa nin~gas n~g n~gitn~git n~g poot sa m~ga halimaw na dî
+nan~gin~giming magbuhos n~g dugô n~g dakilang taong walang ibáng sala
+cung dî ang pagcamacabayan.
+
+¡Ah, at sino man sa m~ga nagpapanggap na ministro n~g isáng Dios--na
+bucál n~g cagalin~gan, ulirán n~g pagcamahabaguin,--na
+nan~gagpaparoo't parito sa panonod cay Rizal sa capilla'y walang
+nábalinong mamag-itan sa Gobernador at Capitan General n~g Filipinas,
+upang howag ituloy ang gagawing catampalasanang walang
+mapaghalimbawaan n~g samâ!... ¡Hindî guniguní man lamang n~g m~ga
+mababan~gís sa walang sandatang mailaban, na ang m~ga putóc na áamis
+n~g mahalagáng buhay ni Rizal ay siyang magguguhò n~g canilang
+capangyarihan sa Dulong Silan~ganang itó!...
+
+Pagtugtog n~g icaanim na oras at calahatì n~g umaga'y handà na at
+naroroon na sa capilla ang pulutóng n~g m~ga castilang sundalong
+artillero, upang ihatíd ang tunay na Bagong Cristo sa Gólgota n~g m~ga
+Mártir na filipino.
+
+Nagpaalam si Rizal sa m~ga nan~gagbabantay sa canya, niyacap si G.
+Josefina at humandâ sa paglacad sa camamatayan. Hindî napanood sa
+gayong calaguimlaguím na pagpatay ang ama't ina at m~ga capatid ni
+Rizal.
+
+Binalitì na si Dr. Jose Rizal n~g abót-sicong mahigpít, at bago
+pinalacad na tinutugtugan n~g m~ga trompeta at m~ga redoblanteng
+tambor. Na sa pag-itan siya ni párì Estanislao March at ni párì José
+Villaclara. Na sa tabí rin niya si D. Luis Taviel de Andrade, na
+canyang defensor. Nacatunghay ang maliwanag na nóo, masayá ang mukhâ,
+nanasnaw sa canyang m~ga lábì ang matimyas na n~gitî at banayad ang
+lácad. Inanyayahan siyang sumacáy sa furgón n~guni't sumagót si Rizal
+na siya'y may catatagang lacás upang macapaglacad. Sa unahán at
+hulihán ni Rizal ay m~ga sundalong artillero ang sa canya'y bantáy.
+Nagsasalita siya sa m~ga jesuitang hindî man lamang nan~gin~ginig ang
+voces:
+
+--Tinutun~go natin ang "Calvario Filipino"--ani Rizal sa m~ga jesuita
+n~g sabing masayá--sa Calvario ring iyan inihandog ang mahahalagang
+buhay ni párì Burgos, ni párì Gómez, at ni párì Zamorang pinaghandugan
+co n~g walang cahulilip na pagsinta n~g kinathâ cong _Filibusterismo_.
+
+Pagcatanaw niya sa dagat ay nagsalitâ uli:
+
+--¡Pagcagandagandang umaga! ¡Maliwanag na maliwanag ang panahón!
+¡Nátatanaw na magalíng ang Corregidor, ang Mariveles at ang m~ga
+bundoc n~g lalawigang Tan~guay! Manacanacang nacapaglacad aco rito n~g
+ganito ring umaga, na ang caacbay co'y ang aking pinan~gin~gibig na si
+Leonor.
+
+Idinâan si Rizal sa tabing calunuran n~g lunetang pampan~gin n~g dagat
+na pinagdaraanan n~g m~ga carruaje cung nan~gagpapasial cung hapon, at
+pagdating sa dulo'y saca ibinalic siya sa dacong guitnâ.
+
+N~g dumatíng sa Luneta'y doroon na ang dalawang "Compañía" n~g
+"Batallón de Cazadores expedicionarios número 7", isáng "Compañia" n~g
+"Batallon de Cazadores n.o 8", isang "Compañia" n~g "Regimiento de
+línea n.o 70", na pawang filipino; at isang "Compañia" n~g "Batallón
+de Voluntarios", na tigsasandaang tao bawa't "Compañia," at may
+casamang m~ga banda n~g música. Ang namiminunò sa lahat n~g yao'y ang
+comandanteng si Don Manuel Gómez Escalante, na anác n~g abogadong si
+D. Juan Gómez, na mestizong castilà at taga rito sa Maynilà. May
+hinirang na si Comandante Gómez na walong sundalong siyang bábaril cay
+Rizal.
+
+N~g na sa pagbabarilan na si Rizal, siya'y nakiusap sa capitan n~g
+infanteríang mag-uutos sa m~ga sundalo sa pagbaríl sa canyá, na siya'y
+barilín n~g paharáp.
+
+--Hindî mangyayari--ang sagót n~g capitan--ang útos sa akin ay
+ipabaríl co cayó n~g patalicód.
+
+--_Aco'y hindi naglilo sa tinubuan cong lupa at di rin aco nagtasil sa
+naciong castila_--ang tutol ni Rizal.
+
+--Ang catungculan co'y gumanáp n~g m~ga utos na aking tinanggap sa
+aking púnò,--ang sabi naman n~g capitan.
+
+--Cung gayo'y barilín ninyo acó cung paano ang inyong ibig--ang
+mapanglaw na sagót ni Rizal.
+
+At sacâ nagsalitâ n~g wicang tagalog sa m~ga sundalong bábaríl sa
+canya:
+
+--M~ga cababayan; howag ninyó acong babarilin sa ulo; patamain ninyo
+ang bála sa tapat n~g púsò.
+
+Nagpaalam sa canyang defensor at sa m~ga humatol sa canyang doo'y
+caharap, na canyang kinamayan silá n~g mahigpít, at nagsalitâ sa m~ga
+paring sa canya'y umaacbay.
+
+--¡Pinatatawad co n~g taós sa púsò ang lahat!
+
+Humaráp na cúsà sa dacong dágat, sa macatuwid ay tinalicurán niyá ang
+pulutóng n~g m~ga sundalong sa canya'y bábaril. Ang pulutóng na ito'y
+walóng sundalong filipino n~g regimiento núm. 70, na ang m~ga dalá'y
+fusíl Remington. Sa licuran n~g pulutóng n~g m~ga filipino'y may isa
+pang pulutóng na binubuò n~g walong sundalong castilang m~ga cazador,
+na ang dala'y Mausser naman, sa pan~gan~ganib n~g m~ga punong castílà
+na bacâ di bumaríl ang m~ga sundalong filipino sa capowa filipino....
+
+Nacatindíg si Rizal, unàt ang catawan, tunghày ang ulo, nacalaylay ang
+m~ga camay sa taguiliran n~g catawan, masayá ang mukhâ; hinihintay ang
+pagbaril sa canya.
+
+Nang sandaling iyo'y lumapit cay Rizal ang médico militar na si Sr.
+Ruiz y Castillo, at nagsabi sa canya:
+
+--Casama, ¿maitutulot pô ba ninyong cayo'y pulsuhan co?
+
+Hindî sumagót si Rizal, n~guni't iniabot ang canyang canang camay.
+
+Pinulsuhán siya at pagcatapos ay mulíng nagsalitâ ang médico militar:
+
+--Mabuti pong totoò ang lacad n~g inyong pulsó.
+
+Hindî rin sumagót si Rizal, cung di hiniguit lamang n~g cauntî ang
+balicat.
+
+[Larawan: Ang pagbaril ni Dr. Jose Rizal. Imp. de M Fernández. Paz,
+447, Sta Cruz]
+
+--Lumuhód pó cayó--anang capitan cay Rizal.
+
+Hindî itó umimíc, n~guni't umilíng; sa macatuwíd ay aayaw.
+
+Hindî nalao't nariníg ang tunóg n~g putóc n~g walong fusíl Remington,
+casabáy n~g ganitóng malacás na sabi ni Rizal: _¡Consumatum est!_
+
+Nakita n~g lahát na bigláng pumihit si Rizal at n~g huwag sa canyang
+licód cung dî sa canyang dibdib tumamà ang m~ga bála, natimbuang
+siyang patay na anyáng pataguilíd sa dacong canan, hindî pataob, cung
+dî patihaya't ang mata'y nacatitig sa lan~git, "na walang m~ga verdugo
+at m~ga mapang-apì; sa lan~git na hindî pumápatay ang pananampalataya,
+at Dios ang siyang naghahárì." Namatay si Rizal sa balang pahatíd n~g
+canya ring m~ga cababayang sundalo, tulad cay Cristong capuwâ m~ga
+judio rin ang sa canya'y pumatay.
+
+Nilapitan si Rizal ni D. Felipe Ruiz Castillo at ni D. José Luis y
+Saavedra, at nakita nilang bangcay na n~gâ, n~guni't isá man lamang
+bala'y walang tumámà sa ulo.
+
+Umaalin~gawn~gaw pa ang walong sabaysabay na putóc n~g baríl ay
+nagsigawan na n~g dî ano lamang n~g _¡Viva España!_ ang caramihang
+lalaki't babaeng castílà at lalaki't babaeng lahing castílà na
+nan~gagsisicsican sa Luneta; sigawang pagdaca'y sinagòt n~g pagtugtog
+n~g "Marcha de Cádiz" n~g música n~g "batallón de Voluntarios", na ang
+m~ga bumubuo'y pawang m~ga lahing castilà rin.
+
+Dalidaling nilapitan n~g isáng castilang pintor ang bangcay ni Rizal
+at kinunan niya n~g larawan.
+
+Pagcatapos matugtog n~g música n~g m~ga voluntario ang "Marcha de
+Cádiz", ipinag-utos n~g Comandante Gómez na humanáy ang m~ga sundalo
+at man~gagdaang lahát sa tabí n~g bangcay ni Rizal, na nacatimbuang
+n~g patihayâ at lumálan~goy sa canyang sariling dugô.
+
+¡Lumiligaya na ang m~ga fraile! Hindî doblás sa namamatay ang
+ipinatugtog sa canilang m~ga campanà, cung dî masayáng esquila n~g
+pagdiriwáng! Nan~gagcacatuwâ ang m~ga castilà at ang m~ga lahing
+castilà, ¡paano'y nan~gacagawâ na n~g lubháng malakíng "catapan~gan":
+napatay na nilá ang isáng dakilang filipinong walang sandata! ¡isáng
+filipinong hinahan~gaan n~g lahát n~g m~ga pantas sa ibabaw n~g lúpà!
+
+Tinawag ni D. Camilo Polavieja, "bayaning" Capitan General sa
+campanario n~g Palanyag, ang médico militar na si D. Felipe Ruiz, at
+humin~gíng balità tungcol sa m~ga hulíng sandalî n~g buhay ni Rizal,
+at itó ang isinagót:
+
+--Guinoong General: ¡Hindî co pô mapag-ísip cung papaano't
+mangyayaring matawíd n~g isáng tao ang gayong lubhang cakilakilabot na
+sandalî, na dî man lamang nagbago ang caraniwang lacad n~g pulsó,
+bagay na nagpapakilalang ang loob niya'y tiwasay na tiwasay at dî
+nagugulumihanan n~g cahi't camuntì man.
+
+Hinin~gî n~g m~ga magulang at m~ga capatíd ni Rizal ang bangcay nitô,
+upang canilang mailibing, n~guni't hindî pumayag si Polavieja.
+
+Nang makita ni Pilato[58], ni Anas[59] at ni Caifas[60], na m~ga papa
+ó pontífice n~g m~ga judío, n~g m~ga sacerdote, escriba[61] at
+fariseo[62], na patáy na ang canilang kinapopootang si Jesús, nagbawa
+na ang canilang galit, binigyan na nilang capayapaan ang kinitlán nila
+n~g hinin~gá, at ipinahintulot nila kay Joseph Arimathea at cay
+Nicodemo[63] na mailibíng. Hindî gayon ang m~ga fraile at ang caniláng
+m~ga alagád at cacampí, ¡pinag-usig n~g canilang galit si Rizal
+hangang sa maipabaríl; hindî tinantanan n~g caniláng poot cahi't
+bangcay na, pinabantayán labing limang araw ang libin~gan at malaon
+n~g patáy ay kinagagalitan pa rin!
+
+Datapuwa't nagtatagumpay ang catuwíran malaon ó madalî, at nagcacamit
+parusa ang m~ga tampalasan hanggang sa caniláng m~ga anàc at inapó.
+
+Binuhat n~g m~ga sundalong castilà ang bangcay ni Rizal, isinacáy sa
+isáng "furgón"[64] at itó ang sa canya'y naghatíd sa pagbábaunan.
+
+N~g makita niláng dinalá na sa pagbabaunan ang bangcáy ni Rizal,
+nan~gagsiowî na sa caniláng bahay ang dî mabílang na m~ga nanood n~g
+boong galác n~g sa canya'y pagbaríl, na pawang m~ga fraile, castilà at
+m~ga lahing castilang dito inianac. Ang pinacamarami sa canila'y ang
+m~ga babaeng castilà at m~ga babaeng lahing castilang dito inianac, na
+ang suot nila'y ang lalong maririkít at mahahalagang damít at m~ga
+hiyas, na ano pa't cawan~gis n~g guinágawâ n~g una n~g m~ga salaulang
+babae n~g malupít na Roma, cung sila'y may ipinaggágalac na
+ipinapápatay sa Coliseo.
+
+Ibinaón n~g m~ga castilà si Rizal na waláng cabaong sa lupang canilang
+hinucay sa libin~gan sa Pácò. Ang pinaglibin~gán cay Rizal ay ang
+pinaglibin~gán din cay párì Burgos at na sa dacong caliwâ pagcapasoc
+sa libin~gan n~g Pácò, sa dulo n~g pabilog na cútà ó pader, at sa daco
+roon n~g cauntî sa pinaglibin~gan sa general Montoro.
+
+Ipinakiusap n~g m~ga capatíd ni Rizal sa m~ga punong castilà na
+mangyaring ipagcaloob na sa canilà ang "cocinillang" guinagamit n~g
+caniláng culang palad na capatíd sa "fuerza de Santiago", n~g ito'y
+nabibilangô pa roon, upang maguing alaala, at napahinuhod namán sa
+caniláng pakiusap. Pagdatíng sa bahay, canilang hinanap ang casulatang
+ipinagtagubilin n~g nasírà, at nasumpun~gan nilá ang isáng manipís na
+papel, na mainam ang pagcacaticlópticlóp, na doo'y nababasa sa
+maliliit n~guni't maliliwanag na letra, ang isáng tuláng wícang
+castilà, na ang unang talata'y ganito ang saysay: ULTIMO PENSAMIENTO.
+Ganitó ang tulang iyón sa wícà natin:
+
+HULING CAISIPAN
+
+
+¡Paálam na sintáng Lúpang-Tinubuan,
+Pinacaíibig na báyan n~g araw,
+Perlang mahalagá n~g dágat Silán~gan,
+Edeng maligáyang sa ámi'y pumanaw!
+
+Sa iyo'y handóg co n~g ganáp na tuwâ
+Yaríng abáng búhay na lanta't dálità;
+Maguíng dakílà ma'y iaalay rin n~gâ
+Cung dahil n~g iyong icatitimawâ.
+
+Ang nan~ga sa digmáng dúmog sa paglában
+Handog din sa iyo ang caniláng búhay,
+Hírap ay dî pansin at dî agám-agam
+Ang pagcáparool ó pagtatagumpáy.
+
+Bibitayá't dûsang pasákit n~g ban~gis
+O pakikibacang lubháng mapan~ganib,
+Hindî alumána, cung itó ang náis
+N~g Baya't n~g madláng pinacaiibig.
+
+Aco'y mamámatay n~gayóng minamalas
+Itóng pamumulá n~g lán~git sa sínag
+N~g minimithî cong araw na sisicat,
+Halíli sa dilím na cagulatgulat.
+
+Cung "grana" ang iyong kinacailan~gan
+N~g lalong gumandá núnucang liwaywáy,
+¡Dugô co'y ibúbó't n~g isá man lámang
+N~g dakilang sinag iyong mapakináng!
+
+Ang m~ga mithî co muláng magcaísip
+Magpahanggá n~gayóng maganáp ang baít,
+Ang mapanood cang ¡hìyas na marikít
+n~g dágat Silán~gang dito'y lumiliguid!
+
+Matá mong marikít ay lumiligaya,
+Waláng bacás luha't saganâ sa siglá,
+Noo'y nacatungháy na waláng balísa,
+Waláng báhid poot, muntî mang pan~gamba.
+
+Galác niríng búhay, marubdob cong nais,
+¡Lumigaya ikaw! ... sigáw n~g pagibig
+N~g calolowa cong gayác n~g aalis.
+¡Guinháwa camtán mo! ... ¡Anóng pagcárikît!
+
+¡Mátimbuang upang mátaas ca lamang,
+Mamatáy at upang mabigyán cang buhay,
+Mamatáy sa sílong n~g lan~git mong mahál,
+Málibing sa lupang puspós n~g carictán!
+
+Cung sa ibáng âraw icáw'y may mápansin
+Bulaclac na abâ sa dukhâ cong libíng,
+Sumílang sa guitnâ n~g damóng masinsín,
+Hagcá't ang halíc mo'y itaós sa akin.
+
+Sa samyó n~g iyong pagsuyong matamís,
+Dalisay na guiliw n~g may sintang dibdib,
+Bayâang tumanggap noo co n~g ínit
+Sa pagcápalibing sa lúpang malamíg.
+
+Bayâan mong acó'y malásin n~g buwán
+Sa liwanag niyang hináho't malamlám,
+Bayâang ihatíd sa aking baunan
+Madalíng mapáwing sínag n~g liwaywáy.
+
+Bayâang humibík ang símoy n~g hán~gin,
+At cung may dumápo sa Cruz n~g libing
+Na anó mang ibo'y bayâang awitin
+Sa húning masayá ang payapang aliw.
+
+Bayâang ang áraw na lubháng manin~gas
+Ulán ay tuyui't sin~gaw ay itaás,
+Maguíng pan~ganuring dalisay at wagás,
+Calangcap ang áking hibíc n~g pagliyag.
+
+Bayâang ang áking maágang pagpánaw
+Itan~gis n~g isáng cototong sino man,
+Cung may magpatungcòl sa akin n~g dasál
+Acó'y iyo sanang idalan~gin namán.
+
+Idalán~gin mo rin ang kinapós pálad
+Na nan~gamatáy na't yaóng nan~gaghírap
+Sa daming pasakit, at ang lumálan~gap
+Naming m~ga iná n~g luhang masacláp.
+
+Iyong idalán~gin ang bao't ulíla,
+Ang nan~gapipiit na pinagdurusa;
+Iyong idalán~ging icaw'y matubós na
+Sa pagca alíping láong binabata.
+
+Cung nababalot na ang m~ga libin~gan
+N~g sápot na itím n~g gabíng mapangláw,
+At cung walang tanod cung di pawang patáy,
+Howág gambalàin ang catahimican.
+
+Pagpitaganan mo ang hiwagang líhim.
+At mapapakinggan ang tinig marahil
+N~g isang salterio[65], ito n~ga'y aco ring
+Ina-awitan ca n~g aking pag-guiliw.
+
+Cung ang libin~gan co'y limót na n~g madlâ
+At walâ n~g Cruz at bató mang tandâ,
+Sa nan~gagbubukid ay ipaubayang
+Bungcalí't isabog ang natipíng lúpà
+
+Ang m~ga abó co'y cung ipailanglang,
+Maowi sa walâ na pinanggalin~gan,
+At macalat na n~gang parang capupunán
+N~g iyong alabóc sa lupang tungtun~gan.
+
+Sa gayo'y wala n~g anó man sa aking
+Aco'y limútin  na't aking lilibutin
+Yaong impapawid,  caparanga't han~gin,
+At aco sa iyo'y maguiguing taguingtíng.
+
+Ban~gó, tin~gig, higuing, awit na masayá,
+Liwanag  at culay na lugon n~g mata'y
+Uulit-ulitin sa towi towi na
+Ang cataimtiman n~g aking pag asa.
+
+Sintang FILIPINAS, lupa cong hinirang,
+Dusa  n~g dusa co  n~gayon ay pakin~gan:
+Bilang habilin cong sa iyo'y iiwan
+Ang lahat n~g lalong inirog sa búhay.
+
+Aco'y yayao na sa bayang payápà
+Na walang alipi't púnong mapang-abâ,
+Doo'y di nanatay sa  paniniwálà
+At ang naghahari'y Dios na dakílà.
+
+¡Paalam na aco magulang, capatid,
+Bahagui n~g puso't unang nácaniig,
+Ipagpasalamat ang aking  pag-alis
+Sa buhay na itong lagui n~g ligalig!
+
+¡Paalam na liyag tan~ging caulayaw
+Taga ibang lupang aking catowaan!
+¡Paalam sa inyo m~ga minamahal,
+Mamatay ay ganap na catahimican!
+
+
+Jose Rizal.
+
+"¡Walâ isa man lamang salitâ n~g pagtatanim sa m~ga pumatay sa
+canya!... ¡Pawang pag-ibig na lahát sa caniyang tinubuang bayan at sa
+canyang m~ga capanig!" ani Don Wenceslaw E. Retana.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Dinamdam n~g Europa, n~g América, n~g lahat n~g bayang civilizado,
+lalo na n~g m~ga pantás sa lahat n~g làhi ang cakilakilabot na
+pagcápatay sa "Dakilang Tagalog" n~g m~ga castílà.
+
+Si Guinoong Fernando Blumentrit, ang pantás na profesor etnógrafo, ang
+pan~gulong nagdamdam, ang isa sa m~ga pan~gulong nagpighati n~g dî
+cawásà.
+
+Pakinggan n~g írog na bumabasa ang isinulat cay Guinong Mariano Ponce
+ni G. Fernando Blumentritt, pagcaalam nitò n~g calupitang guinawâ sa
+capatíd na hírang n~g canyang calolowa:
+
+"May sugat ang aking púsô!... Natatalastas mo ang calakháng dî ano
+lamang n~g sa caniya'y aking pag-irog!... Nan~gagsumakit ang lalong
+m~ga bantòg na tao sa Europa upang siya'y iligtás, datapowa't hindî
+nan~gagtagumpáy: ang cálolowang mahal na iyo'y naakyat sa lan~git,
+Macasasamáng totoo sa capangyarihan n~g castílà ang pagcàpabaril sa
+caniya: sa macatuwíd ay hindî lamang naguíng waláng cabuluhán ang
+boong caban~gisáng iyòn, cung dî isa namang cahalin~gáng calakilakihan
+sa pamamanihálà n~g bayan."
+
+Naglathálà ang marunong na si Blumentritt n~g mahahalagang casulatan
+tungcol sa buhay at pagcamatáy ni Rizal sa "Archivos Internacionales
+de Etnografía", sa Leida, sa "Almanaque de Praga n~g 1898" at sa halos
+dî mabilang na m~ga pámahayagan.
+
+Nagsaysay rin naman n~g malaki't taimtim na m~ga pagdaramdam:
+
+Ang Profesor Dr. Renward Braustetter, pantás na malayólogo sa Lucerna.
+
+Ang Dr. Fedor Jagor, aleman, sumulat n~g isáng librong ang pamagát ay
+"Viajes por Filipinas" na isinawicang inglés at castilà.
+
+Ang Dr. Friedrich Ratzel, alemán, marilág na geógrafo at etnógrafo,
+bantóg sa boong daigdig sa carunun~gan. Sinabi n~g pantás na itó sa
+isáng mahabang casulatang inilathalà sa dahong dagdág, tungcol sa
+dunong, sa "Allegemeine Zeitung" sa Munich, na mataas ang dunong at
+matálas ang ísip ni Rizal cay sa m~ga umusig sa canyá.
+
+Ang profesor M. Buchner, Director n~g Museo Etnográfico sa Munich,
+hirang na totoong malayólogo. Sumulat ang pantás na itó cay G. Ponce
+at sinabing: "si Dr. Rizal ay ang tagapakiharáp na mahal n~g lahing
+mahál n~g m~ga tagalog, at ang larawan niya'y na sa lalong mahál na
+pinaglalagyán sa aming Museo."
+
+Si Monsieur Edmont Plauchut, kilalang orientalista francés, na
+nacatatalos na magalíng sa Filipinas, na may sinulat na ilang m~ga
+libro at manunulat sa m~ga pahayagang "Le Temps" at "Revue des Deux
+Mondes." Pagca alam niyang ipinabaríl si Rizal ay naglathálà n~g
+pagpapapuri sa ating marilág na capatíd at pagcatapos ay sinabi: "¿Ang
+gayong caraming dugo'y magbun~ga cayâ n~g icapagsásarilí n~g
+sangcapuluan? Minimithî co n~g boong púsò."
+
+Ang Dr. W. Joest, profesor sa Universidad n~g Berlín, marilág na
+geógrafo. Naglathálâ n~g pagtatacá at pagpapaunlác cay Rizal.
+
+Ang Dr. H. Kern, profesor n~g Sánscrito sa Universidad n~g Leida at
+pan~gulong malayista sa daigdig. Pinuri niyá ang m~ga librong cathâ ni
+Rizal.
+
+Ang Dr. J. Montano, francés, bayaning maglalacbay, marunong n~g
+sarisaring wicà at pantás na antropólogo; nagparan~gal cay Rizal.
+
+Ang Dr. F. Muller, profesor sa Universidad n~g Viena, dakilang
+filólogo; naghayag n~g canyang panghihinayang cay Rizal. At gayon din
+ang m~ga marurunong at maririlag sa taong sumusunod.
+
+Ang pantás at bantog na literatang holandesa na nagpapamagat n~g "H.
+D. Teenk Willink."
+
+Si Mr. Manfred Wittich, manunulat na taga Leipzig.
+
+Si Dr Betances, político cubano.
+
+Si Dr. Boettger, bantóg na naturalista alemán.
+
+Si Dr. A. B. Meyer, Director n~g Museo Etnográfico sa Dresde,
+cárilagdilagang filipinólogo at isa sa lalong totoong nagmamahal cay
+Rizal.
+
+Si Monsieur Odekerchen, Director n~g páhayagang "L'Express", sa Lieja.
+
+Si Dr. Ed Seler, na naghulog sa wicang aleman n~g _Huling Caisipán_ ni
+Rizal.
+
+Si Mr. H. W. Bray marunong na manunulat na inglés.
+
+Si Mr. John Foreman, na sumulat n~g iláng libro tungcol sa Filipinas.
+
+
+
+
+Si Herr C. M. Heller, naturalista aleman.
+
+Si Dr. Stolpe, pantás na taga Suecia.
+
+Si Herr Armand Lehinaut, ingeniero at literato austriaco.
+
+Si Dr. J. M. Podhovsky, balitang manunulat na teheque, at iba pang
+lubhang marami.
+
+At cung dito'y ilalagda ang talaan n~g m~ga libro, n~g m~ga "revista"
+at n~g m~ga "periódico" na nan~gagbigay dan~gal cay Rizal ay hindî
+matatapos. Tatatlompong araw pa lamang ang nacararâan mulâ n~g barilín
+si Rizal ay nacatipon na ang pantás na si Blumentritt n~g pitompo at
+tatlong "periódico" sa Europa na pumupuri cay Rizal at nagsasaysay n~g
+malaking pagdaramdam n~g sa canya'y pagcápatay; isipin n~g bumabasa
+cung gaanong dami cayâ ang m~ga isinulat tungcol sa canya n~g macaraan
+na ang ilang bwan. Carapatdapat bangguitin ang m~ga páhayagang
+"Leipsinger Illustrirte Zeitung", "Allgemeine Zeitung", "National
+Zeitung", "Berliner", "Tageblatt", "Frendenblats", "Hamburger",
+"Nachrichten", "Globus", "Kolnische Zeitung", ang "Ost Asien" na
+pinamamatnugutan n~g pantás na japonés na si Kisak Tamai, at iba pang
+maraming páhayagan sa Alemania, ang "Boletin" n~g m~ga Orientalista sa
+Austria; ang "De Indische Gids", sa Amsterdam; "New Yorker",
+"Staatszeitung", "Patria", "New York Herald", "The San Francisco
+Chronicle", sa Estados Unidos; Le Temps", "L'Eclair", "La République
+Cubaine", sa Paris; "L'Express" at "La Réforme" sa Bélgica; "Opden
+Uitkijk", sa Holanda; "London Ilustrated News" at "National Review" sa
+Inglaterra; iláng m~ga páhayagan sa Austria-Hungría, sa Suecia, at iba
+pa; ang lahát n~g m~ga páhayagan sa Singapore, sa Hongkong, sa Macao,
+Shanghai, sa Japon, sa América Latina at iba pa.
+
+Maraming m~ga dakilang "Velada" ang inihandog sa pag-aalaala cay Rizal
+sa m~ga ciudad n~g sangsinucob. Ang isa m~ga Veladang iya'y ang
+idinaos n~g ica 20 n~g Noviembre n~g 1897 n~g "Sociedad Antropológica"
+sa Berlin, sa ilalim n~g pamamatnugot n~g pan~gulong antropólogo sa
+boong tinacpang si Virchow. Binasa sa Veladang iyon ang "Huling
+Caisipan" ni Rizal sa tuláng aleman n~g Dr. Ed. Seler.
+
+Naghandog din ang m~ga norteamericano n~g pagbibigay-dan~gal cay
+Rizal, n~g ica 19 n~g Junio n~g 1902 sa bahay n~g m~ga Representante,
+sa Washington, na ipinakilala nilang si Rizal ay cawan~gis din ni
+Washington, na may carapatáng igalang at alayan n~g ganáp na pagpupuri
+n~g sangcataohan. Umuugong, tunay na umuugong ang dakila't
+cagandagandahang bahay n~g m~ga Representante sa Washington sa
+pagbibigay-dan~gal sa walang cahulílip nating capatíd.
+
+Naghandog din n~g manin~gas at cágalingalin~gang pagbibigay dan~gal
+cay Rizal, sa pamamag-itan n~g isáng talumpatì si Theodore Roosevelt,
+presidente n~g Estados Unidos: sinabi niyang carapatdapat uliranín ang
+buhay ni Rizal at ang m~ga librong kinathâ niya'y Evangeliong
+pumapatnugot sa landás n~g icasusulong, iguiguinhawa at icaririlág n~g
+m~ga bayan.
+
+Pakingan naman natin n~gayón ang salitâ n~g pahám na manunulat na
+castilang si D. Wenceslao E. Retana:
+
+"Pagcatapos--anya--nang maiclíng casaysayang ito, na nagpapakilala n~g
+isáng culabóng sinag n~g malakíng pangguiguilalás n~g gayong caraming
+lubhang maririlag na m~ga tao, man~gan~gahás camíng isumag ang
+pasiyang sinabi sa Gobierno tungcól cay Rizal n~g Excelentísimo Señor
+Don Nicolás Peña, Auditor n~g Ejército n~g Filipinas. Alinsunod sa
+sinabi n~g guinoo, si Rizal ay isáng pan~gahás na hindî man lamang
+marunong sumulat at hindî maalam mag-isíp ísip.... ¡Lakíng
+kahapishapis na caibhán ang namamasdan sa pasiya n~g Guinoong Peña, na
+caya lamang kilalá ay salamat sa "Anuario Militar n~g España", sa m~ga
+pasya n~g m~ga Virchou, n~g m~ga A. B. Meyer, n~g m~ga Kern, n~g m~ga
+Blumentritt at n~g lubhang maraming m~ga pantás na hinahan~gaan at
+bantog sa boong sinucob! Datapuwa't lalo n~g kahapishapis ang isa pang
+pagcacaiba: ang sinasalitâ n~g "La Independencia"[66] sa canyang
+pagsasaysay n~g malaking pagdaramdam n~g boong sancataohang may
+magandang asal n~g maalaman nila ang pagcamatay ni Rizal ... "Laking
+kaibhang-anang "La Independencia"--n~g ganitong pagpapakita n~g
+sancataohan n~g canyang pagpipighatî sa pagpatáy cay Rizal, at yaong
+"sayáw sa m~ga patay" na guinawâ n~g m~ga castílà sa canilang
+pagcacatowâ n~g pagcápatay sa canilang tinampalasan, sayaw sa m~ga
+patáy na canilang idinaos sa ibabaw n~g bagong catatabong baunan ni
+Rizal na ano pa't canilang guiniic at minunglaymunglay ang m~ga corona
+at m~ga bulaclac na inilagay sa ibabaw n~g libin~gang iyon n~g
+masintahing m~ga camay n~g m~ga catoto!"
+
+Pinabantayán n~g Excelentísimo Señor Don Camilo Palavîeja, Teniente
+General n~g Ejército n~g España at Gobernador at Capitan general n~g
+Sangcapuluang Filipinas ang libin~gan ni Dr. Jose Rizal sa loob n~g
+labing limang araw at labing limang gabi. Limampong sundalong castílà,
+isáng capitan, isáng teniente, isáng sargento segundo at dalawang cabo
+ang nan~gagbantay. Pínabantayan sa pan~gan~ganib na bacâ nacawin n~g
+m~ga tagalog ang bangcay ni Rizal, at bago ipamalitang ito'y muling
+nabuhay. Walang pinag-ibhan cay Jesucristo.
+
+N~g macalampas na ang labinglimang araw, mulâ n~g ibaón sa lupà, si
+Rizal na walang cabaong at waláng balot man lamang, na baníg, iniwan
+na n~g m~ga, nagbábantáy.
+
+Tinandaan na lamang n~g m~ga capatíd ni Rizal ang pinaglíbin~gan nito
+n~g isáng cruz.
+
+N~g buwan n~g Agosto n~g 1898, n~g magtagumpay na n~g lubos ang m~ga
+filipinong revolucionario at n~g maibabâ na sa Filipinas ang bandera
+n~g España, hinucay n~g ating m~ga caláhì ang libin~gan ni Rizal,
+kinuha nila ang m~ga butó at bun~gô nito, inilagay nila sa isáng
+mahalagang urnang gawâ n~g bantog na escultor na si Guinoong Romualdo
+Teodoro de Jesús, at pagcatapos ay inihatid n~g di mabilang na tao n~g
+boong galang sa bahay n~g canyang ina. Buongbuo ang bun~gô n~g úlo ni
+Rizal, na ano pa't napagkikilalang hindî nasugatan n~g bala.
+Datapuwa't n~g hanapin sa zapatos ang casulatang bilin n~g nasirà, ang
+papel ay naguing pulbos na't wala n~g mabasa cahi't isáng letra man
+lamang. ¡Cahapishapis!...
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang m~ga sinaysay co sa m~ga talatang natalikdan ay m~ga balitang
+bigay sa akin ni G. Saturnina Rizal, n~g canyang esposong si G. Manuel
+Hidalgo, n~g m~ga caibiga't cakilala ni Rizal at ang iba'y aking
+nabasa naman sa librong "Vida y escritos del Dr. Rizal," na sinulat at
+inihayag ni Don Wenceslao E. Retana.
+
+Sa libro ring "Vida y escritos del Dr. Rizal" ay aking sisipiín ang
+m~ga saysay ni Don Francisco Pi y Margall, n~g sinabi n~g si Don
+Wenceslao E. Retana, ni Don Miguel de Unamuno at ni Guinoong Javier
+Gómez de la Serna, ang tatlong nauna'y castílà at itong hulí ay
+cababayan natin, sa pagca't dito siya inianâc, tungcol sa España, sa
+Filipinas, cay Rizal at sa m~ga fraile.
+
+       *       *       *       *       *
+
+M~ga saysay ni Don Francisco Pi y Margall:--"Sawíng palad n~gâ ang
+m~ga nasásacop n~g ating capangyarihan sa dacong Oceanía: hindî
+ipinagcacaloob sa canila ang m~ga "derechos políticos", ang m~ga
+carapatán ò catuwiran bagáng ucol sa táong namamayan, ayaw ipagcaloob
+sa canilá ang catuwirang magcaroon n~g m~ga tagapakiharáp sa
+Capulun~gang-Bayan, ayaw alsín sa canilá ang pamatoc na sa canila'y
+isinacláy n~g m~ga fraile, at pagca nauucol sa iguiguinhawa n~g
+canilang catawan sila'y nililimot na parang hindî m~ga caanib n~g
+España. ¿Papaanong iirog sa atin ang m~ga taong doo'y nananahan?
+¿Papaanong hindî magdaramdam n~g malaking pagcainíp upang sila'y
+macaligtás sa cahariang sa canila'y namamahalang tulad sa m~ga unang
+panahon n~g pagcalupig sa canila? Cung dumating ang araw na sila'y
+manghimagsíc, ¿anong cacatuwiranin natin upang tayo'y dumaíng?"
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ganito naman ang m~ga pananalita ni Don Wenceslao E. Retana:
+
+"Si Jose Rizal ang siyang buháy na nagpapakilala n~g ating
+cahapishapis na pamamahala sa ating sacop na ibáng lupaín. Hindî
+mangyayaring mapapanatili ang pagcasacóp n~g isáng caharìan sa ibáng
+lupaín cung dì sa pamamag-itan lamang n~g dalawang paraan: O sa cusang
+calooban n~g m~ga tubò sa ibáng lupaíng iyon, ó sa sápilitan.
+Carapatdapat sabihing cailan ma'y walang ano mang guinawâ ang España
+upang manatiling cusà ang m~ga nasasacop na taga ibàng lupain sa
+pagkilala sa canyang capangyarihan; salun~gat na salun~gát ang gayón
+sa patacbó n~g caisipán n~g ating láhì: sa tuwi na'y ipinalagay n~g
+dalisáy na castílà, na hindî tunay na guinagamit ang capangyarihan sa
+nasasacop na ibáng lupaín, cung hindî sinusupil ang m~ga tagaroon
+upang sumunód sa bawa't maisipan n~g nacapangyayari. (At unawaing
+tinatawag na nacapangyayari, hindî ang Estado[67], at hindî rin ang
+Púnò n~g Estado, cung dî ang castílà). Pinapanatili n~g España sa
+pagkilala sa canyang capangyarihan ang nasasacop na m~ga taga ibang
+lúpà sa pamamag-itan n~g lacás. Datapuwa't palibhasa'y hindî sumásapat
+ang nacucuhang salapî sa Filipinas upang doo'y mapapanatili ang isáng
+malakíng hucbó n~g m~ga castilang tunay, minagalíng n~g España--cahi't
+kinikilalang isáng "casam-ang kinacailan~gang gawín"--ang
+papamalaguîin sa walang taning na panahón ang calacaráng mulâ sa lacás
+n~g "hicayat" n~g fraile, na ano pa't hinan~gad n~g España ang magawâ
+ang hindî mangyayaring bagay, na magcásabay ang pamamahalà n~g fraile
+at sacâ ang paglagô n~g m~ga carunun~gan ayon sa bagong caisipán.
+Datapuwa't hindî macagaganáp ang fraile sa canyang tungculing
+"pagcafraile", cung hindî niya gagamitin, ano mang cáratnan, ang
+canyang "tinutuntong landás", na ito'y dî iba cung dî ang paraang
+papanatilihin ang bayan sa carilimán n~g isip at sa hindî pagcatantô
+nang magagandang caasalán, at ang naguing bun~ga n~g gayong hidwang
+palacad (papamalaguiin bagang "indio"[68] ang filipino hanggang
+nabubuhay) na laban sa mapilit na cahin~gîan n~g lacad n~g panahón
+(cahin~gîang hindî macataliwacás at ayaw namang tumaliwacás ang
+caramihan sa m~ga filipino) ay ang pagsilang n~g paláisipang-bayang
+talastas na n~g lahát cung paano ang kináwacasan.
+
+"Hindî lamang ang dî malilagang batás n~g panahón ang calaban n~g
+lumang palacad; calaban din naman ang m~ga castilang anác sa España,
+na sa cawacasa'y ipinalagay niláng bawa't fraile ay canilang
+capan~gagáw; at sa ganito'y sa canilang cahapishapis na pag-uunahan sa
+pagsisirâan, silasilá ring m~ga castilang may "hábito" ó walang
+"hábito", may ahit sa ulo ó walang ahit ang siyang nan~gaglugsôan n~g
+canicanilang puri, hanggang sa mapagkilala tulóy n~g m~ga túbò sa
+Filipinas ang taglay niláng budhî. Sa isáng bagay lamang
+nan~gagcacaisa ang m~ga ganap na castilà, may ahit sa ulo ó walâ; ang
+papanatilihin sa pagca-"indio" ang m~ga pinamamagatang "indio"; bagay
+na udyóc n~g capalaluan n~g m~ga castilâ, capalaluang lalong
+lumúlubhâ, samantalang lalong mahigpít; ang pag-ibig n~g castílà sa
+canyang kinamulatang bayan (!)
+
+".....................................................Untiunting
+guinágawang "guinoo" n~g Gobierno n~g España ang m~ga filipino;
+n~guni't sa pagca't nananatili ang fraile, ang cototohana'y nananatìli
+naman ang filipino sa "pagca-alipin", at ang nangyayari'y samantalang
+lumalaganap ang pagbibigay catuwiran, lumulaganap naman ang pagyurac
+sa catuwiran. Nananatili ang pan~gulong púnò sa Colonia[69] sa
+pagtataglay n~g capangyarihang magawâ ang bawa't maibigan, at
+nananatili naman ang fraile sa pagca siyang namamag-itan sa Bayan at
+sa Gobierno, at sa ganitong calagaya'y walâ n~gang kinácamtang
+masasabing ligaya ang "indio", liban na lamang sa ligayang papaguing
+dapatin n~g fraileng sa canya'y ipagcaloob.
+
+Lubós n~gang naguing magcaaway na totoo ang "Fraile" at ang
+"Progreso"[70]: calabisán ang alín man sa dalawa. Minamagalíng n~g
+m~ga filipino ang "Progreso." Datapowa't cung alisín ang fraile; ¿alín
+ang "lacás" na icapipiguil sa paghiwalay n~g colonia? At sa ganito'y
+¿di baga dapat na ipalagáy na "sospechoso"[71] ang filipinong
+magmunacalang magwacsì n~g "lacás" n~g fraile? Nariyan ang ugát n~g dî
+magaping capangyarihan n~g fraile: hindî n~gâ mangyayaring mahalinhan
+silá. Nalalaman n~g m~ga fraile ang bagay na itó, caya't guinágawâ
+nilá bawa't maisipan. At ang Gobierno n~g castilang nagpapacapagal n~g
+dî ano lamang sa _iguiguinhawa_ n~g m~ga filipino, gayon ma'y hindî
+mangyaring dî niya gamitin ang fraileng magpacailan ma'y siyang bucál
+n~g _ipinaghihirap_ n~g canyang m~ga sacóp na iyang pinagsisicapan
+niya ang pagtatamó n~g "magandang palad."
+
+
+..................................................
+
+"Samantalang nananatili sa alaala n~g bayang Filipinas ang hindî pag
+limot cay Rizal, mananatili naman sa bayang iyon ang pagmimithing
+magcaroon n~g isáng Bayan puspós sa carapatán at may magandáng
+caasalán. ¡Sa abâ n~g Filipinas cung sa canya'y lumípas ang
+pag-aalaalang iyan! ¡Hihibic siya sa caalipnang atang n~g m~ga taga
+ibang lupaín! At lalò pa n~gang magalíng sa matandang España na
+mamuhay ang canyang naguíng anác sa marilág na casarinlán cahi't na sa
+carukhâan, at huwag pawîin sa dibdib ang catibayan n~g dating
+pagguiguiliwán, cay sa magtiis ang naguíng anác na iyan sa pagcasacóp
+n~g isáng áli, na cahi't magpacayamanyaman ay hindî magtátaglay cailan
+man niyang talinghagà at di mapagwaring pagsintang catutubò n~g tunay
+na iná.................................."
+
+¡Cahabaghabag na España, na totoong ipinagsisigawan sa pagdiriwang n~g
+m~ga líbolibong halíng, na conowa'y sumísinta sa kinaguisnang
+bayan!... ¡Cahabaghabag na España!... ¡N~g umaga ring iyón, casabay
+n~g tugtóg n~g "Marcha de Cádiz" na naalis na patuluyan ang paghahári
+mo sa púsò n~g Filipinas! Ang púsong iyan ay ang cay Rizal na
+pinaglagusan n~g bala, ¡oh culang palad na España! n~g iyong m~ga
+mapagpaconwaring sumisinta sa kinamulatang lupa!... Hindî; hindî ikaw,
+loob mahal na España, ang umamis n~g buhay n~g Dakilang Banál na iyón,
+ang taong yaong itinutulad cay Jesucristo n~g boong catuwiran n~g
+pitong an~gaw-an~gaw na pawang naguing m~ga anac mo: ang pumatay sa
+canya'y ang budhing hílig sa cariliman n~g m~ga iniyanac sa iyong
+lupaíng inudyucan n~g isang pulutong n~g m~ga fraile; iyang m~ga
+fraileng cung hindî nan~gatutong gumanáp n~g canilang m~ga
+catungcalang mahál, ang lalong m~ga mahal na catungculan sa m~ga
+nagpapan~galang "Ministro n~g Dios", na man~gagsidalaw sa capilla
+upang ihandog ang canilang m~ga abuloy sa calolowa n~g hinatulang
+patayín, ay nan~gatuto namáng pumaroon sa capatagan n~g Bagumbayan
+upang magcamít n~g lihim na galac sa panonood sa pagcapatimbuang n~g
+Dakilang Mapaninta sa calayaan, na ang guinawang sangcala'y ang
+balat-cayong pagsintá sa kinamulatang lúpà sa han~gad nilang patdín
+ang sumusunog sa canilang cauhawan sa dugô n~g m~ga filipino ... At
+samantalang sinasabi ni Rizal sa isang jesuita, sa calaguimlaguím na
+sandalíng iyon:--"¡Amá: pinatatawad co ang lahát n~g boong púsò, sino
+ma'y walâ acong kinasasam-an n~g loob!--ang m~ga fraile, at cung dî
+sila'y ang canilang m~ga caanib, ay isinusulat naman nila sa "La Voz
+Española" ang ganito:
+
+"At sa ganyan lamang paraan, sa "PAGWALIS" n~g masamang binhî, sa
+"PAGGAPAS" n~g m~ga tuyóng uhay sa halamanan, maiilagang magpahamac sa
+canilang sarili ang m~ga mangmang at ang m~ga magdarayang tacsíl na
+ipinagtumulac n~g lalong m~ga budhing tampalasan sa pananandata laban
+sa Inang bayan, at ang m~ga itinulac n~g manggagamot na mestizong
+insíc sa paglabág at sa pagtalicód sa pananampalataya."[72]
+
+"¿Paanong hindî bábarilin si Dr. Jose Rizal ay ang pasiya n~g m~ga
+namamatnugot sa caisipang bayan sa Filipinas, ang icaliligtas lamang
+n~g España sa canyang colonia malaya ay ang "PAGWALIS" at "PAGGAPAS",
+sa macatuwid baga'y ang "PAGLIPOL" (sa m~ga filipino)? ¿Sa
+caculan~gang palad ay hindî pa nagaganap ang pagcatuto n~g m~ga
+castílà: baga man sa alin mang lupaín at sa alin mang panaho'y pawang
+capahamacán ang ibinun~ga n~g paraang "WALIS" at "GAPAS", ay siya ring
+ipinagpatuloy na gawin sa Filipinas ... At sa "pagwawalìs" at sa
+"paggagapas, na casabay ang pagtugtog n~g "Marcha de Cádiz" at ang
+sigaw na "¡Viva España!" ay nawalâ sa atin ang magandang Capuluang
+iyon, sa pagpapalag-ós n~g bála sa canyang púsò sa púsò n~g pan~gúlo
+n~g m~ga táong doo'y inianac, ang maningning na tagalog na si Jose
+Rizal."
+
+.................................................... "Halos ang boong
+casalanan n~g lubhang casakitsakit at hindî na magágamot na
+pagcacámali ay na sa Arzobispo at na sa m~ga fraile. Cung hinin~gì
+sana ni pàrì Nozaleda at n~g m~ga fraile ang "indulto" ni Rizal, hindî
+lamang sa catuparan n~g isáng catungculang lubhang nauucol sa
+nan~gagpápanggap (¡lakíng capusun~gan!) na m~ga "kinàcatawan ni
+Jesucristo sa ibabaw n~g m~ga lúpà" (ni Jesucristong bucál n~g
+cabaitan at n~g pagcacaawang-gawâ); cung dî naman n~g canilang
+maisu-at sa m~ga mapupusoc na dibdib ang pagcapamag-itan nilà at n~g
+huwag mábaril si Rizal, bagay na cung guinawâ nila'y maaasahan halos
+na humilig disin ang calooban ni Polavieja sa pagcaawâ. Datapuwa't sa
+gayòng patacbó n~g ísip n~g m~ga fraile, na "¡WALIS!" at "¡GAPAS!"
+silá n~ga ang lalong totoong nangagdaramdam n~g pagcauhaw sa dugô silà
+n~ga ang lalong nagtataglay n~g lubháng malakíng pagtatanim n~g galit
+(¡ganyan ang canilang pagtupad sa "ibiguin mo ang capuwa mo tawo na
+gaya n~g pag ibig mo sa iyong sarili!") laban sa marilág na tagalog,
+at hindî n~ga ang paghin~gì n~g "indulto" ang canilang guinawà, cung
+dî ang pagparoon sa Bagumbayan, puspos n~g hindî nila maicailang
+ligaya, upang mapanood n~g canilang sariling m~ga matá, na tunay
+n~gang natimbuwang si Rizal at hindî na muling macababan~gon pa ...
+¡Pagcalakilaking capan~gitan n~g asal na íyan cung panonoorin sa
+talárò n~g caisipan! ¡Hindî n~ga mangyayaring dî caririmariman n~g
+talárò n~g caisipan ang ganyang casamasamaang cagagawán n~g m~ga taong
+sinasabing m~ga apóstol n~g religión n~g pagsisintahan n~g lahat n~g
+m~ga inianac! ¡At caya ganyan n~ga ang nangyari, na samantalang
+natutuclasan ni Rizal na siya'y huwag malimot n~g sangcataohan
+magpasawalang hanggan, ibinubuhos naman n~g m~ga ganid na fraileng
+iyang tunay na caalit n~g wagás na budhíng binyagan, sa canilang
+talagang hindî nagcalinis na "historia" ang calakilakiha't macapál na
+dun~gis, na ano pa't magpacaílan ma'y walang macalilinis na ano mang
+lejía, m~ga panalan~gin ó m~ga himalâ man"....
+
+       *       *       *       *       *
+
+"Tíniis ni Rizal--anáng pantás na castílang si Don Miguel de Unamuno
+ang mahambóg na cagaspan~gan n~g asal n~g (lahing) putî, asal na
+magaspang na walang maiuucol cung dî ang salitang griego: "authadía."
+Ang cahulugan nito'y ang pagcalugod n~g isáng tao sa canyang sarili,
+ang canyang pagcagalác na siya'y naguing siya, ang mag alíw sa canyang
+sarilí, at sa cawacasan, ang caraniwang cahulugan, ay ang pagmamalakí,
+pagwawalang pitagan sa ibá "authádico," at nagmamalaki, sa hindî
+pagcaunáwà n~g cálolowa n~g iba, samacatuwid baga'y sa casalatan n~g
+canyang cayang másoc sa m~ga calolowa n~g m~ga iba at makita at
+damdamín ang daigdig na gaya n~g canilang pagcakita at pagdaramdam."
+
+       *       *       *       *       *
+
+"Carapatdapat pagsiyasating magalíng-ani Guinoong Javier Gómez de la
+Serna naman--ang cataohan ni Rizal. Nabuhay na tatlompo at limang
+taón: naliguid na niya ang daigdig pagganap niya n~g icadalawampo't
+pitong taón; siya'y médico, novelista, poeta, político, filólogo,
+pedagogo, magsasacá, tipógrafo, políglota, (mahiguit na sampong wicâ
+n~g iba't ibang bayan ang nasásalità), escultor, pintor, naturalista,
+caanib sa m~ga bantóg na m~ga Capisanang tungcol sa dunong, sa Europa;
+ibininyag ang canyang pan~galan sa m~ga bagong bagay na canyang na
+tuclasan; nanahán at nag-aral sa m~ga malalaking pan~gulong bayan sa
+Europa at América; hindî cacaunti ang bilang n~g dahon n~g librong ito
+ang kinatatalaan n~g canyang m~ga libro at m~ga casulatan.
+Nan~gag-alay dahil sa canyang pagcamatay n~g m~ga "velada" at m~ga
+patungcol na alaala ang ilang m~ga capisanan n~g m~ga pantás, at ang
+m~ga páhayagan sa boong tinacpan. Iyan ang taong ating binaril."
+
+       *       *       *       *       *
+
+Niyayo'y buwan n~g Agosto n~g 1882.
+
+Nalilipos n~g laguím ang boong Maynila; cakilakilabot ang pagcacamatay
+n~g tao dahil sa sakit na "cólera". Casalucuyang inilalathalâ niyon
+ang "Diariong Tagalog"; dalawa caming mánunulat sa wícâ natin sa
+páhayagang iyon, ang tan~ging macabayan at cárilagdilagan filipinong
+si Gat Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan at acó. Datapuwa't ¡ay! n~g
+panahong iyo'y natatanicalaan ang calayaan n~g m~ga panitic, walang
+nasasaysay cung dî ang papaguingdapating itulot n~g macapangyarihang
+dito'y nagmamay-arí n~g buhay, dan~gal at pamumuhay n~g m~ga culang
+palad na filipino. Sa guitnâ n~g gayong cahapishapis na calagaya'y
+siyang pagdating sa amin n~g isang sulat na galing Barcelona, liham ni
+Rizal na may calakip na isang mababang casulatang wicang castilà, na
+"Amor Patrio" ang nababasa sa unang talatà, at ang firma'y
+"Laong-Laan". Walang cahulilip na lugod ang aming tinamó n~g basahin
+naming dalawa ang casulatang iyon. Maalab at dalisay na pagsinta sa
+tinubuang lúpà ang doo'y nálalamang sinasaysay sa calugod-lugod na
+pagcacahanay, m~ga hiwagang pananalitang sacdal cagandahang tumátaos
+sa púsò n~g bumabasa. Nagpan~gagaw caming dalawa ni Gat Marcelo sa
+paghuhulog sa wícang tagalog n~g casulatang iyon, at sa cawacasa'y
+pinagcayarían naming ang calahating dacong una'y siya ang tatagalog,
+at acó naman ang calahating dacong hulí. Palibhasa'y numanamnam n~g
+timyas n~g pananalitâ ni "Laong Laan", hindî cami nagdamdam pagod n~g
+paghuhulog sa sariling wicang dukhâ n~g casulatang na sa mayamang wicà
+ni Cervantes, at pagdaca'y inilathálà namin sa páhayagang iyon. Mulâ
+niyo'y kinaguiliwan co na n~g lubos ang calahing sa pagsulat ay aking
+napagkilalang may pusong wagás na macabayan, ano pa't laguing
+sumunodsunod sa canya ang aking calolowa sa walang licat na canyang
+pagsusumicap sa icaririlag n~g bayang minamahal, at towi na'y
+nakipanig sa canyang towâ ó hapis......
+
+Napipiit acó sa bilanguan n~g Cádiz, España, casama n~g lubhang
+maramíng gaya co ring ipinatapong m~ga filipino at ilang filipina n~g
+Gobierno n~g castilà, n~g aking mabasa ang "telegrama" sa m~ga
+páhayagan doon, tungcol sa pagcápabaril n~g m~ga halimaw na ganid sa
+Dakilang Anak n~g linuluhuran cong Inang Bayan. Nanghilacbót aco't
+lalong pinaglahuan n~g pighatî ang calolowa cong gapós na n~g hapis sa
+pagcapalayô sa kinamulatang lúpà, sa magulang, asawa't m~ga anác, na
+pawang sinusuyuan n~g maalab na pagsinta.....
+
+N~g macaowî acó rito sa Filipinas n~g taóng 1899, ang unang minithî
+co'y macapagtayô ang lahing caymanguí n~g isáng marikít na "monumento"
+na cailan ma'y magpapaalaala sa boong sinucob cay Dr. Jose Rizal, at
+n~g mabigyang caganapán ang gayong nais, inísip cong yumárì n~g isáng
+mahalagang "Album", na ang bawa't daho'y gawâ n~g isáng matalinong
+filipino. Nang masabi co ang gayong panucalà sa macabayang si G.
+Eulalio Carmelo, pagdaca'y binigyan acó n~g bilang ambág niyang limang
+daang cartulinang catatagang dahon n~g sinabi n~g Album: ipinamahagui
+co ang m~ga cartulinang iyon sa m~ga paham, sa m~ga literato, poeta,
+escritor, periodista, músico, pintor, dibujante at iba pa, upang
+bawa't isa'y magtitic doon n~g acalain niláng pintura, música,
+caisipan, dibujo ó ano mang macapagpapahalaga sa "Album." Gumanáp ang
+lahat at ibinigay n~g bawa't isá ang canicanilang gawâ sa itinayóng
+"Capisanan sa pagpapaunlac cay Rizal", upang ipaencuaderna ang "Album"
+at pagcatapos ay parifahan, at ang mapapagbilhán sa m~ga billete n~g
+rifa'y mapagpatuunan n~g gugugulin sa Monumento cay Rizal. Naggayac
+naman acó n~g isáng mainam na "Velada lírica, literaria at
+instrumental," na guinanáp n~g ica 30 n~g Diciembre n~g 1899 sa teatro
+Libertad. Agawán at hinanakitan pa ang pagbilí n~g billete. Maraming
+m~ga palco ang naipagbilí n~g tigsasandaang piso at m~ga butacang
+naipagbilí hangang tigdadalawampo't limang piso, m~ga salapíng
+tinanggap na lahat n~g sinabi n~g pan~gulo n~g Capisanang gaya rin
+naman n~g "Album". Nang macaraang iláng linggo mulâ n~g gawin ang
+velada'y inacalà cong mauusisà co na cung gaano ang kinálabasan,
+pagcatapos maawas ang gugol, n~guni't nasayang ang aking pagál sa
+pag-uusisà: salapî at "album" ay capowa nan~galigpit sa lihim n~g dî
+co mataroc, n~g dî co mawataswatasang "lalim n~g catalinuhan at
+dunong" n~g m~ga "maririlag na macabayang" sa "talinghaga'y"
+nan~gag-iin~gat n~g lubhang mahalagáng salapíng ambag n~g bayan sa
+Revolucion ... N~g waláng caratnan ang maulit n~guni't mapitagan cong
+pag-uusisa'y iniwan co ang gayóng gawang hindî abot n~g aking caya, at
+nag isip acong magtatag n~g isáng hayág na ambagang hindî lamang hubad
+sa m~ga "hiwagang" di cayang saliksikin n~g cutad cong baít, cung dî
+lubos na lantaran at malayo sa camay n~g m~ga "cababalaghan": madalás
+n~g nangyari sa akin yaong casabihan n~g m~ga castílàng: "unos tienen
+la fama y otros cardan la lana"[73] "iba ang nabúbusog at aco ang
+napapagbintan~gan", caya't humanap aco n~g paraang mailagan ang gayong
+cahidwâan, Nakiusap aco cay general McArthur, na n~g panahong iyo'y
+siyáng Gobernador Militar dito sa Filipinas, at cay Mr. William H.
+Taft, na niyo'y Presidente n~g Comisión Civil, na mangyaring abuluyan
+nila aco sa adhicang macapanghin~gî n~g ambag sa lahat n~g filipino
+upang macapagpatayô n~g isáng monumento cay Rizal, sa pamamag-itan n~g
+paraang magtatayo n~g isàng Comité (capisanan) na ang bubu-o'y m~ga
+guinoong filipino na siyang mamamahalà n~g nauucol sa paglalaganap n~g
+paghin~gî n~g ambag at makikipag-alam sa m~ga municipio at iba pang
+pagcacatiwalaang manghin~gî n~g ambag, at ang lahat n~g untiunting
+matitipong ambag ay doon ilalagac sa Tesorero Insular n~g Gobierno, at
+n~g mangyaring magawâ ang lahát n~g ito'y aco'y namanhic na maglagdâ
+n~g isáng ucol na Ley ang Comisión Civil. Capowa napahinuhod sa akin.
+Inilagda n~g sinàbi n~g Comisión Civil ang ipinakiusap cong Ley at
+inihalal na bubuô n~g Comité ang m~ga tagaritong aking ipinalagay, na
+dî iba cung dî si na guinoong Tomás G. del Rosario, Ponciano Rizal,
+Teodoro Rafael Yangco, Juan Tuason, Dr. Aristón Bautista Lim, Mariano
+Limjap, Ramón Genato at Maximino Paterno. Hindî nawalan n~g m~ga
+calahì at n~g pamahayagang filipinong sumalangsang sa aking panucalà,
+na dî umano'y sa pagca't na sa mahigpít na carukhaan ang bayan ay
+hindî marapat isipin ang m~ga gayong pagcacagugol cung dî ang marapat
+pagsicapa'y ang mapapagcunan n~g macacain; pan~gan~gatuwirang hayag
+cong sinagot sa aking pinamamatnugutang sariling páhayagang "El Grito
+del Pueblo" at "Ang Kapatíd n~g Bayan" na hindî icababawas n~g yaman ó
+icáraragdag n~g paghihirap na ang pitong millóng filipino'y umambag
+n~g tigagalawang céntimo bawa't isa, upang macapagtayo sa
+kinatimbuwan~gang lúpà n~g naghayin n~g dugô at buhay at n~g ang
+bayang ito'y magcamit calayâan at dan~gal; na ang dalawang céntimong
+ibibigay n~g bawa't filipino'y maguiguing isang maliwanag na
+tagapagpatotoo sa boong cataohang ang lahing caymangui'y marunong
+magmahal sa capatíd na may mahal at bayaning pusong natutong
+magtanghal n~g capurihan n~g bayang kinaguisnan, bucod sa
+macapagpapasulong n~g calooban sa m~ga cababayan upang panghinularan
+ang m~ga dakilang gawang cagalin~gan n~g pinaghahandugan n~g gayong
+bagay, at ang "monumento'y" magpapagunitâ sa maghahalihaliling tao sa
+panahóng hinaharap, sa natutong pumucaw sa m~ga carugong náhihimbing
+sa caalipnan at nagban~gong puri ... Naraos ang panghihin~gî n~g ambág
+at n~gayo'y casalucuyang iniin~gatan n~g Tesorero Insular ang may m~ga
+isáng daan at labing anim na libong piso (P. 116000) na siyang
+gugugulin sa hindî malalao't matatayong monumento cay Rizal, sa paseo
+n~g Luneta, na sa canya'y pinagbarilan. Cung magalíng ó masamâ ang
+aking guinawâ sa pagcapanucalà n~g monumentong iyón, ang m~ga
+cababayang may damdamin ang siyang magpasiya.
+
+Sa pagpapaunlac din sa ating capatíd na _Martir_ ay naglathalà acó n~g
+linguhang páhayagang Rizal, na sa casawîang palad ay hindî tumagal ang
+buhay.
+
+Ang m~ga guinawâ cong ito'y sa pagtupad sa aking catungculang
+pagcafilipino.
+
+Matibay na n~gang totoo ang hindî pagcalimot cay Rizal. Sa taon-tao'y
+guinagawâ, sa sangcapuluang itó, sa icatatlompô n~g Diciembre, ang
+pag-aalaala n~g sa canya'y pagbaril, na nalalao'y lalò namang
+naguiguing dakilà. Sa Maynilà at sa m~ga bayanbayan ay may m~ga
+itinayong Escuela Rizal, Instituto Rizal, Colegio Rizal, Liceo Rizal,
+Ateneo Rizal, Restaurant Dimas Alang, Cinematógrafo Rizal, Orquesta
+Rizal, Club Rizal, at may man~ga nagbibilí naman n~g Relój Rizal, Tela
+Rizal, Cronómetro Rizal, Botones Rizal, Tabaco Rizal, Zapatos Rizal,
+Fósforos Rizal; Papel Rizal, sa lahat n~g bahay n~g bawa't may
+damdaming filipino'y may larawan ni Rizal; pinan~galanang Rizal n~g
+Gobierno ang isá sa m~ga lalong malalaking lalawigan dito Filipinas,
+ang lalong caraniwang gamiting sello n~g Correong dalawang céntimo ang
+halagá ay larawan ni Rizal ang naroroon; ang cay Rizal ding larawan
+ang na sa billete ó papel na gastahing dalawang piso ang halagá, na
+siyang lalong laganap; ano pa't masasabing saan man sa lupaíng itó'y
+walang naririn~gíg at walang namamasdan cung dî si Rizal ... Ang m~ga
+cuhiláng sa canya'y nagpapatay at cahi't patay na'y canilang
+pinagtataniman pa, baga man lihim at dî maihayag, napipilitang gamitin
+ang sello n~g Correo ni Rizal, in~gatan ang billeteng dalawang piso ni
+Rizal ... Iyan ang waláng catapusáng n~gitn~gít na parusa sa may
+pusaling budhî!...
+
+Inilagdâ co ang maiclíng casaysayan n~g buhay ni Rizal, sa pagca't
+uliráng maningning na mapanghihinularan n~g lahát sa pagsinta sa
+kinaguisnang bayan at sa capowâ tao, sa pagsisicap sa pag-aaral at sa
+calinisan n~g asal. Ang nagawâ niya'y ¿bakit hindî magagawâ n~g bawa't
+filipino?
+
+Pinagsicapan cong isinawicà natin ang canyang m~ga kinathang _Noli me
+tangere_ at _Filibusterismo_, at isasatagalog co rin ang canyang m~ga
+tulâ at iba pang canyang m~ga sinulat sa pagca't ang lahat n~g iya'y
+siyang matibay na haligui n~g cagalanggalang na sambahan n~g ating
+m~ga calayaan at casarinlang canyang pinagpilitang itayô sa
+catigastigasang bató n~g pagsintang maalab at dalisay sa kinaguisnang
+lúpà, sa pamamag-itan n~g canyang macapangyarihang ísip.
+
+Ang _Noli me tangere_ at ang _Filibusterismo'y_ ilaw na maliwanag na
+pumapatnugot sa m~ga filipino sa lacbaying cahiraphirapan at
+mapan~ganig na pagtatamó n~g casarinlang minimithî. Cay Ibarra-Simoun
+at cay Elías ay mamamalas natin ang pagsintang tunay sa cagandaganhang
+lupang kinakitaan natin n~g unang liwanag; cay Don Rafael Ibarra at sa
+canyang anác na Crisóstomo'y ang pag-uusig n~g m~ga tacsíl sa bawa't
+may magandang cálolowa; cay Cápitán Tiago'y ang taong walang malay
+nalulugso ang puri dahil sa pagca mapaniwalaín sa hiduwang
+pinasasampalatayanan n~g m~ga gumagamit n~g religión ni Cristo upang
+madayà ang sangcataohan; sa ina ni María Clara'y ang babaeng ibinulid
+sa ban~gin n~g carumaldumal na cahalayan n~g nanumpang magpapacalinis
+n~g calolowa't catawan hanggang nabubuhay; cay María Clara'y ang
+dalagang pinagmunglaymunglay ang púsò n~g tunay na amáng nagpapangap
+na "cahalili n~g Dios" at ang kinasapitang calaguimlaguim n~g
+cahabaghabag n~g kinúculong hangang nabubuhay sa dì umano'y ligpitan
+n~g m~ga esposa n~g Dios; sa m~ga fraileng si párì Dámaso, si párì
+Sibyla at si párì Salví, ang malulupít at casuclamsuclam na caugalîan
+n~g m~ga táong may catungculang mahigpít na magpacabaít at
+magpacalinis n~g asal; cay filósofo Tasio'y mapaguunawà ang
+casakitsakit na cahan~galáng naghaharì sa m~ga filipino; cay cabesang
+Talés ay ang táong ipinahamac n~g malupít na pag-uusig n~g magpacailan
+ma'y caaway n~g m~ga filipino; cay Dr. Pasta ay ang larawan n~g m~ga
+pantás na walang pinagsisicapan cung di ang canyang sariling
+cagalin~gan at iyayaman; cay Doña Consolación at cay Doña Victorina'y
+ang m~ga babaeng han~gal at halíng na siyang unaunang nagpapahirap ó
+cumucutyà sa m~ga calahì, dahil sa sila'y kinasama ó naguing asawa
+nang líping dito'y nacapangyayari; cay Sisa'y ang cahabaghabag na
+babaeng pinahirapan hangang sa masirà ang ísip at mamatay n~g m~ga
+tampalasang may budhing halimaw; sa isáng salita'y bawa't talata n~g
+_Noli me tangere_ at _Filibusterismo'y_ palatuntunang maningníng sa
+pamumuhay dito sa Filipinas, palibhasa'y casaysayan nang catotohanang
+m~ga nangyari at nangyayari pa sa m~ga lupaíng ito. Sa alin mang bahay
+n~g tunay na filipino'y hindî dapat mawalâ ang dalawang librong iyon
+at salaminíng laguì ang buhay ni Rizal, at sa araw na gawíng patnubay
+n~g cafilipinuhan ang buhay ni Rizal, at gamiting palatuntunan ang
+_Noli me tangere_, ang _Filibusterismo_ at iba pang m~ga casulatan n~g
+"Martir sa Luneta", sa araw na iyo'y macahihiyaw na tayong lahat, na
+ang Filipinas ay ligtas na sa lahat n~g caalipnan, at ang lupaíng
+ito'y siyâng pangulo sa dan~gal sa boong casilan~ganan, lowalhating sa
+sancapuluang ito'y mithî ni Rizal, Andres Bonifacio, Marcelo Hilario
+Del Pilar, n~g yutayutang m~ga filipino at n~g abang si
+
+PASCUAL H. POBLETE.
+
+[Larawan: G. Saturnina Rizal ni Hidalgo ó Neneng Rizal Capatíd na
+matandâ n~g Dr. Jose Rizal, at casalucuyang nagpapalimbag n~g "_NOLI
+ME TANGERE_" at "_FILIBUSTERISMO_." SA WICANG TAGALOG, Imp. de M
+Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.]
+
+MGA TALABABA:
+
+[1] Marami ang tumatawag n~g _Silan~gan_ sa Laguna.
+
+[2] _Indio_ ang tawag n~g m~ga castilà at n~g m~ga mestizong castila
+sa tunay na lahing malayo.
+
+[3] Táong may dunong.
+
+[4] Táong-hayop.
+
+[5] Ang catumbas n~g casabihang ito sa wicâ natin ay yaong: _Ang
+naghahanáp sa wala, ay baliw ang cahalimbawa._
+
+[6] Escultura: ang paggawâ n~g ano mang larawang bató ó cahoy.
+
+[7] Ang paglúlan. (Pagpupuri sa m~ga sasacyángdagat ni Magallanes.)
+
+[8] Nagtátamo n~g dilág ang Inang Bayan sa pamamag-itan n~g dunong.
+
+[9] Capisanang humahatol ó nagpápasiya.
+
+[10] Ang pagpupulong n~g m~ga dios.
+
+[11] Sa tabi n~g Pasig.
+
+[12] Casulatang inilalathálà sa pamahayagan.
+
+[13] Pag-ibig sa tinubuang lúpà.
+
+[14] Ang Diariong Tagalog ang caunaunahang pámahayagang wicang castílà
+at wicang tagalog na inilathálà sa araw-araw. Sapagca't n~g panahóng
+iyo'y inuusig ang sino mang filipinong nagpapakita n~g pagcamalulugdín
+sa m~ga calayaan; inilagáy na ang namamatnugot sa _Diariong Tagalog_
+ay ang castilang si Don Francisco Calvo Muñoz, na Administrador n~g
+Rentas Estancadas; n~guni't ang tunay na sumusulat ay si G. Marcelo
+Hilario del Pilar at si G. Pascual H. Poblete. Tumutulong ding madalás
+si G. José Cuaderno.
+
+[15] Hucóm na humahatol n~g m~ga nauucol sa sinasampalatayanan.
+
+[16] _Hada_: Hiwagang babae na n~g panahong una'y pinaniniwalaan n~g
+m~ga europeo.
+
+[17] Ang hindi tulâ, ang tuloytuloy na pananalitâ.
+
+[18] Si Codro ang hulíng hárì sa Atenas at inihayin sa kinamulatang
+bayan ang canyáng buhay.--Leonidas, hárì sa Esparta na nagsangaláng
+n~g daang Termópilas, sa pamamag-itan n~g tatlong daang tao, laban cay
+Jerjes.
+
+[19] Panghihimagsic ang itinagalog n~g ibá sa salitáng _revolución_,
+na tila hindî angcáp, sa pagca't dito'y ang sinasabing _revolución_ ay
+ang bagong pagpapalacad n~g isang bayan ô nación.
+
+[20] Calacaráng tadhánà n~g May-Capal sa lahat n~g canyáng linikhâ.
+
+[21] Malayang mag-ísip, na ano pa't hindî sumasampalataya cung dî sa
+masasabing parang nakikita at nahihípo.
+
+[22] Ang ayaw sumampalatayang may Dios.
+
+[23] Ang napapanig sa "partido políticong ang sinusunod na
+palatuntuna'y ang pagsasangalang at paglalaganap n~g lahat n~g m~ga
+calayaan.
+
+[24] Tinatawag sa políticang "clerical" ang "partido" ó ang taong ang
+sinusunod na palatuntuna'y ang pagsasangalang sa lahat n~g m~ga
+sacerdote, sa pinasasampalatayanan n~g m~ga sacerdote at sa
+icaguiguinhawa at icauunlac n~g m~ga sacerdote.
+
+[25] Ang napapanig sa "partido republicano" na ang sinusunod na
+palatuntuna'y ang m~ga naucol sa pagtatayo n~g "república" at sa m~ga
+pamamahala n~g bayan sa bayan sa icagagaling n~g bayan din.
+
+[26] Ang m~ga capanig sa partidong nagpupumilit na si Don Cárlos de
+Borbón, na caíbigan n~g m~ga fraile at n~g lahat n~g m~ga sacerdote,
+ang siyang maguing hari sa España.
+
+[27] Ang cabooan n~g isang samahan n~g m~ga táong nagcacaisa n~g
+pasiya tungcol sa inaacala nilang lalong magalíng na pamamahala at
+pamiminuno sa bayan.
+
+[28] Ang halos na sa calaguitnaan n~g sangcalupaan.
+
+[29] _Brindo_ ang na sa, wicang castílà; galing sa wicang _brindar_,
+na ang cahuluga'y ang pag-inóm n~g alac na tandâ n~g paghahan~gád n~g
+icagagalíng n~g pinag-aalayan.
+
+[30] Walang tunay na catumbás sa wicang tagalog ang wicang castilang
+_Patria_, na ang cahuluga'y tinubuang bayan, tinubuang lúpà, sariling
+bayan, sariling lúpà, kinaguisnang bayan at iba pa.--Paunáwà n~g
+tumagalog.
+
+[31] Hiwatigan n~g bumabasang hindî tinatawag ni Rizal na
+"Inang-Bayan." Catutubong pan~galan ang "Inang Bayan:" ang sabing
+"Inang España'y" pan~galang kinaugalian lamang, (gaya n~g pagtawag n~g
+m~ga musmós sa hindî tunay na iná: Nanay Andang, nanay Liling at iba
+pa). Paunawâ ni W.E. Retana.
+
+[32] Caraniwang cublihan.
+
+[33] May tiníc na cahoy na inilalagáy sa landás at n~g mahadlan~gán
+ang lacad n~g nan~gagcacabayong sundalo.
+
+[34] Patibóng na pang-húli sa caaway.
+
+[35] Bacod na malakíng cahoy.
+
+[36] Bacod na malalakíng cahoy na pataguilíd.
+
+[37] Palatuntunang nagtatadhanâ n~g m~ga hábà n~g m~ga cublihan.
+
+[38] Mangagamot sa matá.
+
+[39] Isinatagalog co na ang tulang itó at gayón din ang _El embarque_,
+_Por la educación_, _A la juventud filipina_, ang zarzuelang _Junto al
+Pasig_, ang _El Consejo de los Dioses_, at iba pa at ipalilimbag cong
+calakip n~g librong BUHAY NI RIZAL na aking sinulat. _Pascual H.
+Poblete._
+
+[40] "Tulisán sa dagat" ang tunay na cahulugan sa tagalog n~g wicang
+castílang "filibustero", ayon sa "Diccionario de la lengua castellana"
+na gawâ n~g "Real Academica Española"; n~guni't dito sa Filipinas ay
+binigyan n~g m~ga castílà n~g ibang cahulugan. Tinatawag dito nilang
+"filibustero" ang filipinong ayon sa m~ga sapantáhà nila'y
+nag-aacalang lumabag at maglugso n~g capangyarihan n~g España sa
+sangcapuluang ito at n~g macapagsarili. Pinag-uusig n~g gobierno n~g
+castílà n~g catacottacot n~g panahong iyon ang bawa't filipinong
+mapaghinalaang may budhíng "filibustero". Cung sabihin n~g m~ga di
+marunong n~g wicang castila'y "plibastiero."
+
+[41] Capulun~gang lagui n~g pagsisiyasat n~g lahat n~g m~ga limbag.
+Cautusan dito n~g panahon n~g Gobierno n~g España, na ang lahat n~g
+m~ga limbag at ipinalilimbag upang ilathálà, gaya n~g m~ga libro at
+m~ga pamahayagan, ay paraanin muna sa "Comisión Permanente de
+Censura." Pinarurusahan n~g mabigat ang sumuay sa cautusang ito.
+Naboboo ang sinabi n~g Comisión n~g m~ga fraile at m~ga castílà.
+
+[42] Ang tinatawag niya ritong Bayang sarili ay ang España.
+
+[43] Ang m~ga cagawad ó cawaní n~g gobierno.
+
+[44] Si Costa'y castílâ.
+
+[45] Capón.
+
+[46] Pantás na castílâ.
+
+[47] Ang mairuguin sa lahát n~g bagay na nauucol sa Filipinas.
+
+[48] Sa laking pag-guiliw ni Blumentritt sa Filipinas ay pinan~galanan
+ang isang anac niyang babae n~g "Loleng" at ang inuugali niya at n~g
+caniyang m~ga anac ay ang asal n~g m~ga filipinong may pinag-aralan.
+Maraming di ano lamang ang m~ga librong sinulat ni Blumentritt tungcol
+sa Filipinas at ang isa sa m~ga librong ito'y ang "Diccionario
+Etnográfico de Filipinas."
+
+[49] _Psicologia_: isang bahagui nang Filosofía na nagsasaysay n~g
+nauucol sa calolowa at sa canyáng m~ga sancap at m~ga gawâ.
+
+[50] _Antropólogo_: ang pantas na nacatatalos n~g carunun~gang
+_Antropología_, na kinapapalamnan n~g m~ga nauucol sa catawan at
+caasalan n~g tao.
+
+[51] Bawat siglo'y may isang daang taon.
+
+[52] Casaysayan n~g m~ga nangyari.
+
+[53] Ang binábanguit dito'y ang pagsasan galang n~g m~ga filipino sa
+capangyarihan n~g m~ga francés sa pakikibaca sa Conchinchina, sa utos
+n~g España.
+
+[54] Datìng sacóp n~g España ang Borneo, na n~gayo'y tinatawag ni
+North British Borneo; n~guni't sa capabayâan n~g Gobierno n~g España'y
+napalipat sa capangyarihan n~g Inglaterra.
+
+[55] Inaanyayahan co ang lahat n~g m~ga cababayang cami'y magtayô n~g
+isáng capisanang ang pamagát di'y _Liga Filipina_. Ang súsunding
+palatuntunan sa capisanang ito'y ang Estatutos ó Palatuntunan n~g
+_Liga Filipinang_ itinayô ni Rizal na isinatagalog co n~gayon. Bawa't
+sang-ayon dito sa aking anyaya'y macasusulat sa akin dito sa daang
+Misericordia blg. 123, bayang Sta. Cruz, Maynílà. Cung marami, ang
+tanggapin cong pagsang-ayon tatawag acó n~g malakíng pulong at n~g
+macapaghalal n~g m~ga púnò at iba pang kinacailan~gang gawin. Totoong
+mahalagá ang magcaroon ang m~ga filipino n~g ganitong capisanan
+..._Pascual H. Poblete_.
+
+[56] Ang sabing "hotel" ay ipinan~gun~gusap na Otel. Wicang francés na
+ang cahulugan ay tahanang sarili, at cung minsan nama'y bahay na
+tumatangap na tumúloy at magpacain sa canino mang nagbabayad. Sa
+wicang castila'y "hostería" ú "hospedería".
+
+[57] Ang m~ga caisipang nauucol sa pamamahalà n~g bayan.
+
+[58] Ang cahulugan n~g sabing Pilato ay "lalaking may sandatang
+palasô." Ang pan~galan niya'y Poncio at apellido ang Pilato. Nang
+panahong yao'y siya'y Presidente ó Procurador sa Judea, catungculang
+guinanap niya n~g sampong taon, n~g panahong harì si Tiberio. Nang
+magpasimulâ si Juan Bautista n~g pan~gan~garal, ang gobernador sa
+Judea ay si Pilato. Sinasabi ni San Lúcas, na ang isá sa m~ga guinawâ
+ni Pilato ay ang pagpatay sa iláng m~ga taga Galilea, at inihalò ang
+canilang dugô sa m~ga hayin niya sa canyang kinikilalang m~ga dios. Sa
+isá sa m~ga fiestang maraming m~ga judío ang napasasa Jerusalem,
+nagpasimulâ ang iláng m~ga galileo n~g panghihimagsic na laban sa
+pamunuan, sa loob n~g templo, cagagawang pinutol sa pagpapatay sa m~ga
+namiminunò sa gawang iyon.
+
+Talastas na n~g lahát cung ano ang m~ga cagagawan ni Pilato tungcol
+cay Jesús, cayâ hindî co na sasabihin dito.
+
+Nang makaraan ang isang taón mulâ nang mamatay si Cristo, ang m~ga
+judio'y nang himagsic cay Pilato, dahil sa pagcagamit nito sa m~ga
+cayamanan nang templo, upang may maipagpagawa nang isang páagusan nang
+tubig. Napilitan si Pilatong payapain ang panghihimagsic na iyon sa
+pamamag-itan nang m~ga sandata. Ang m~ga catampalasanan ni Pilato sa
+m~ga samaritano ay siyang pumilit sa m~ga tawong ito na magsacdal cay
+Vitelio, prefecto sa Syria. Ang naguing hatol nito'y alisan si Pilato
+n~g catungculan at ipadala sa Roma, at doon nama'y pinarusahan siya
+nang hatol na ipatapon, Lucas III. 1; XIII. 1; Mateo XXVII; Marcos XV;
+Lucas XIII; Juan XVIII. 28; IX; Tingnan "Ang gawa n~g m~ga apostol"
+III. 13; IV. 27; XIII. 28. 1.a Timoteo VI. 13; Flav, Josefo, Antig.
+lib, XVIII, c. II-IV.
+
+[59] Si Anan ó Anas ay anac ni Seth, Sumo Pontífice nang m~ga judío,
+at bianan ni Cayfas, na siyang caacbay niya sa pagcapapa. Nang hulihin
+si Jesús ay dinalá muna ito sa bahay ni Anas.--Lucas III. 2; Juan
+XVIII; 13.
+
+Sa pagca't siya ang pan~gulong punò n~g m~ga sacerdote, siya ang
+nan~gulo sa pulong na pinagdalhan sa m~ga apóstol ni Jesús, upang sa
+canila'y ipagbawal ang pagpapatuloy n~g pan~gan~garal.--Hechos IV. 6.
+Sinasabi ni Josefo, na si Anas ay inihalal na Sumo Pontífice ni
+Cyrenio, gobernador sa Judea, at siya ang inihalili cay Joaron na
+binawian nang mataas na catungculang iyon. Si Anás naman ay inalisàn
+nang catungculan ni Valerio Grato, procurador nang Judea, na inihalal
+ni Tiberio Neron, at ang inihalili sa caniya'y si Ismael, na anac ni
+Phabi.--Joseph. Antiquit lib. XXVIII cap. II.
+
+[60] Si Caiphas na ang apellido'y Joseph ay manugang ni Anás at Sumo
+Pontífice ring gaya nito. Sa bahay ni Caiphas linibac, siniphayò,
+sinampal at hinatulang mamatay si Jesús. Sinasabi ni Josefo na si
+Caiphas ay inalis sa pagcapontífice ni Vitelio. Lib. XXVIII Cap. IV.
+
+[61] Man~ga pantàs na tagalagda ó tagasulat nang man~ga cautusan.
+
+[62] Isá sa man~ga secta nang man~ga judío. Ang man~ga napapanig sa
+sectang ito'y humihiwalay sa abang tawo, sa pag-aacala nilang sila ang
+lalong banál at marunong cay sa iba.
+
+[63] Ang Joseph na ito ay tubò sa Arimathea, isáng maliit na bayang
+n~g una'y tinatawag na Ramlet, na na sa lupaíng naguing pag-aarì n~g
+tribu ni Dan, sa dacong hilagaan n~g Lydda. Nananahan si Joseph n~g
+panahóng yaon sa Jerusalem, sa pagca't doo'y may m~ga lupà siya at
+bahay, at siya'y lihim na alagad ni Jesucristo, na cawan~gis naman n~g
+maraming mayayamang tagaroon. N~g mamatay si Jesús sa Cruz, humarap si
+Joseph cay Pilato, sa pagasa niyang siya'y caaalang alan~ganan, dahil
+sa siya'y Senador at tawong mayaman, at canyang hinin~gî ang bangcay
+n~g Màrtir sa Gólgota, na canyang pinahiran n~g gamot at paban~gó, na
+ang casama niya'y si Nicodemo, at ang bangcay ni Cristo'y inalibing
+niya, na ang catulong niya'y ang sinabi n~g si Nicodemo, sa isang
+yun~gib, na na sa lupaing canyang pag-aari, na hindi nálalayò sa
+pinagpacuan cay Cristo. Hindì co masabi cung ano ang kinahinatnan nang
+banal na si Joseph sa pagca't walang sinasabi tungcol sa canya ang
+m~ga Evangelio at "Ang m~ga gawa n~g m~ga apostol."--Mateo XXVII. 75;
+Marcos XV. 42 Lucas XXIII. 50; Juan XIX, 37.
+
+Ang cahulugan nang pan~galang "Nicodemo" ay "dugong walang sala."
+Capanig nang panahong iyon si Nicodemo sa secta nang m~ga fariseo,
+siya'y príncipe nang m~ga judío at alagad na lihim ni Jesucristo.
+Isang gabí ay nakipagkita siya cay Jesús at sila'y nagsalitaan n~g
+m~ga bagay na mahahalagá. Itinuro sa canya nang dakilang Maestro ang
+pan~gangaìlan~gang magbagong buhay ayon sa tacdâ nang Espíritu Santo,
+sa pamamag-itan nang pananampalataya sa Anac nang Dios, na
+ipinagcaloob sa sanglibutan at nang magtamó n~g walang hangang buhay
+ang lahat n~g sa caniya'y sumampalataya. Ang naguing bun~ga n~g
+pagsasalitaan nilang ito'y ang pagbabalic loob ni Nicodemo, na mulâ
+niyao'y naguing alagad ni Jesús, cahit sa lihim, bagay na anaki'y
+pinagcacakilalanan n~g cahinaan n~g canyang pananampalataya sa
+Mananacop. Walang ibang sinasabi sa Evangelio tungcol sa canya cung di
+ang canyang pagsasanggalang cay Jesús n~g ito'y ibig sanang dacpín n~g
+m~ga fariseo isang araw. N~g mamatáy sa Cruz si Jesús, nagdalá si
+Nicodemo n~g sandaang librang nagcacahalong "mirra" at "áloe" at n~g
+siyang mailagay na paban~go sa catawan n~g Mananacop, bagay na guinawâ
+niya sa tulong ni Joseph na taga Arimathea. ¿Ano ang naguing buhay ni
+Nicodemo pagcatapos? Hindi co masabi, sapagca't walang sinasaysay sa
+bagay na ito ang m~ga Santong Casulatan. Juan III. 1-21; VII. 500 at
+XIX. 39.
+
+[64] Matibay na carretóng may apat na gulóng, na guinagamit n~g m~ga
+hucbó ó n~g m~ga ferrocarril.
+
+[65] Isang instrumento n~g música na may m~ga cuerdang tansô na
+guinagamit n~g unang panahon.
+
+[66] "La Independencia" n~g ica 4 n~g Noviembre n~g 1898.
+
+[67] Ang isáng Nación ó ang isáng caharîan.
+
+[68] Tinatawag na "indio" ang inianác sa India, ayon sa "Diccionario
+de la Lengua Castellana" na gawâ n~g Real Academia Española;
+datapowa't ang cahulugang bigay n~g m~ga castilà at n~g m~ga lahing
+castilà sa sabing "indio" ay ang táong dalisay na filipino, na
+ipinalalagay nilang cutad ang isip, imbî at hindî marunong magmahál sa
+sariling dan~gal.
+
+[69] Isáng lupaíng maláyò sa nacasasacop na Nacióng nacalupig.
+
+[70] Ang pagsulong sa ano mang cagalin~gan, sa halimbawà: ang
+pagsulong sa dunong, sa gandá n~g caugalian, sa calayâan, sa
+caguinhawahan at iba pa.
+
+[71] Ang pinaghihinalâang gumawâ ó gumagawâ n~g ano mang casamâan: sa
+maiclíng sabi, ang "hinalain".
+
+[72] Sipì sa _La Voz Española_ na pinamamatnugutan n~g lubhang catoto
+n~g m~ga fraileng castilang si Don Joaquín Pellicena y Camacho, n~g
+ica 30 n~g Diciembre n~g 1896.
+
+[73] Iba ang umaahit n~g balahibo n~g tupa, at iba ang nagtátamong
+dan~gal, samacatuwid baga'y madalas na iba ang napapaghinalaan n~g
+m~ga cagagawan n~g ibá.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
+Pascual H. Poblete
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***
+
+***** This file should be named 18282-8.txt or 18282-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/2/8/18282/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.