initial commit of ebook 18282HEADmain

22 files changed, 12101 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/18282-8.txt b/18282-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..e2a6e27
--- /dev/null
+++ b/18282-8.txt
@@ -0,0 +1,5901 @@
+The Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
+Pascual H. Poblete
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal
+
+Author: Pascual H. Poblete
+
+Release Date: April 29, 2006 [EBook #18282]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g. This work forms part of the Tagalog translation of Noli
+Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented
+separately in this edition.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit. Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula
+sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa
+edisyong ito.]
+
+
+BUHAY AT M~GA GINAWÂ
+
+NI
+
+DR. JOSÉ RIZAL
+
+NA SINULAT
+
+NI
+
+PASCUAL H. POBLETE
+
+
+
+José Protasio Rizal Mercado
+
+Maicling casaysan nang canyang buhay
+
+
+Ipinan~ganac si Gat Jose Protasio Rizal Mercado, sa báyan n~g Calambâ,
+sacóp n~g lalawigang Laguna, n~g ikalabing siyam n~g Junio n~g taóng
+sanglibo walóng dáan animnapo't isá.
+
+Si G. Francisco Rizal Mercado ang canyáng amá at si G. Teodora Alonso
+at Quintos ang canyáng iná.
+
+Ipinan~ganac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra n~g taóng
+1811, sa Binyáng, Laguna, at namatáy sa Maynila n~g ica 5 n~g Enero
+n~g 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinan~ganac sa Meisic, sacóp n~g
+Tundó, Maynila, n~g taóng 1825 at nabubuhay hanga n~gayón (8 n~g Junio
+n~g 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong n~g wicang
+castila at wicang latín, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa
+colegio n~g Santa Rosa at marunong n~g wicang castila.
+
+Ang naguíng m~ga anác n~g mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina,
+Paciano, Narcisa, Olimpia, Lucía, María, Concepción, Jose, Josefa,
+Trinidad at Soledad.
+
+Bininyagan si Jose Rizal n~g araw n~g sábado, icadalawampo't dalawa
+n~g Junio n~g 1861. Si G. Rufino Collantes, páring clérigo at
+cura-párroco sa bayang Calambâ ang sa canyá'y nagbinyag, at si G.
+Pedro Casañas, páring clérigo at tubô sa Calambâ, ang sa canyá'y
+nag-anác sa binyág. Capowa namatáy na ang dalawang páring itó.
+
+Pinan~galanang Jose, dahil sa ang iná n~g Doctor Rizal ay
+namimintacasi sa Patriarca San José, at ang pan~galawang pan~galang
+Protasio ay dahil sa caarawán n~g Santong itó, alinsunod sa
+calendario, n~g siyá'y ipan~ganác.
+
+Hindi dating tagláy n~g amá at n~g m~ga capatíd n~g amá n~g ating
+Doctor ang apellidong Rizal. Pinasimulaang guinamit ang apellidong
+Rizal n~g mag-aral ang batang si Jose, upang siyá'y macaligtas sa
+mahigpit na pag uusig n~g m~ga fraile sa m~ga nag-aapellidong Mercado.
+
+Wicang castila ang apellidong Rizal, na ang cahulugán sa wicang
+tagalog ay ang muling pag-supang ó pag-ulbós n~g pinutol na halaman ó
+damó. May isá pang cahulugán; ang lupang may pananím na anó mang
+damóng pacain sa m~ga háyop.
+
+Pagdatíng sa icatlóng taón n~g gulang n~g musmós na si Jose Rizal ay
+tinuruan na siyá n~g canyáng amá't iná n~g pagbasa. Napagkilala n~g
+madla ang cagalin~gan niyáng tumulâ n~g wawalóng taón pa lamang ang
+canyáng gulang, dahil sa isáng marikít na tuláng canyáng kinat-hà, na
+tinakhán n~g lahát n~g m~ga manunulang tagalog sa lalawigang
+Silan~gan.[1]
+
+[Larawan: =G. Francisco Rizal Mercado= Ama ng Dr. Jose Rizal. Imp de
+M. Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.]
+
+Sa pagcakilala n~g amá't iná ni Jose Rizal n~g catalasan n~g isip at
+malaking hilig n~g caniláng anác na itó sa pag-aaral, caniláng dinalá
+siya sa Maynila, itinirá sa isang bahay sa daang Cabildo, loob n~g
+Maynila; at ipinasoc n~g taóng 1871 sa Ateneo Municipal, na
+pinan~gangasiwaan n~g m~ga páring jesuita.
+
+Nakilala ni Jose Rizal sa bahay ni pari Burgos si na pare Dandan, Lara
+at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas n~g gobierno
+n~g España, at gayon din si parì Gomez at si pari Zamora, na
+ipinabitay n~g Gobierno ring iyong casama si párì Burgos, na ang
+naguing sangcala'y ang panghihimagsic n~g m~ga manggagawâ sa Arsenal
+n~g Tan~guay n~g 1872. Sumasabudhì n~g madlâ ang m~ga calupitáng
+dito'y guinágawâ n~g m~ga panahóng iyón. Ipinabilángo, ipinatapon ó
+ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa tálas n~g isip at
+sa pagsasangalang sa m~ga catwiran n~g lupang kináguisnan. Ang m~ga
+nangyaring itó'y nalimbag sa damdamin n~g batang si Jose Rizal.
+
+Lumipat itó n~g pagtirá sa Ateneo Municipal at n~g naroon na'y tila
+mandín lálo pang náragdagan ang canyáng sipag sa pag-aaral at
+cabaitang puspós n~g ugalì. Ang naguing maestro niyá'y ang m~ga
+jesuitang si parì Cándido Bech at si parì Francisco Sánchez.
+
+Cung ipinamamanglaw n~g batang si Jose Rizal ang nakita niyáng
+pag-amis sa catwiran n~g canyang m~ga caláhì ay lalo n~g dinaramdam
+niyá, ang m~ga sabihanan n~g m~ga fraileng madalás niyang marinig sa
+Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan n~g táong culay
+maputi cay sa táong culay caymanguí, madiláw, abóabó ó maitím, bagay
+na pinagpilitan niyáng siyasatin mulâ noon, cung totoo n~gâ, sapagca't
+inaacála niyáng lihís sa catowiran ang gayóng pagpapalagáy.
+Napagtalastas n~g madlâ ang ganitóng paghahacahácà ni Jose Rizal,
+dahil sa isáng casulatang inilathalà n~g pantás na si Herr Ferdinand
+Blumentritt sa icasampung tomo n~g _Internationales Archiv fiur
+Ethnographie_, n~g 1897, na ganitó ang saysay:
+
+"Sinabi ni Rizal, na maliit pa siya'y malaki n~g totoo ang canyang
+pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang halagá
+n~g m~ga castilà, dáhil lámang sa siya'y _indio_[2] Magbuhat niyao'y
+pinagsicapan niyang pacasiyasatin cung alín ang catwíran ó
+cadahilanang pinagsasandigan n~g m~ga castila at n~g lahat n~g m~ga
+táong may mapuputing balát upang ipalagáy nilang sila'y matatáas ang
+ísip cay sa m~ga táong cawan~gis din nila ang anyô, at taglay ang cáya
+upang dumúnong at magtamó n~g capangyarihang gaya rin nilá.
+
+"Ipinalálagay n~g m~ga tagá Europang silá ang pan~ginoon n~g bóong
+daigdig: sa acalà nila'y silá ang tan~ging nagtâtaglay n~g pagsúlong
+sa dúnong at sa m~ga magagandang caugalian, at silá lamang ang tán~gì
+at dalisay na liping _homo sapiens,_[3] samantalang ipinalálagay
+nilang ang m~ga ibang lahi ay mababa ang pagiísip, ang guinagamit na
+wica'y dukhâ at walang caya upang macuha ang dunong n~g m~ga taga
+Europa, ano pa't ang m~ga lahing may culay caymangui, itím, diláw ó
+abo-abó ay isá sa pascacaiba't ibang anyô n~g _homo brutus._[4]
+
+"Nang magcágayo'y itinátanong ni Rizal sa sarili; ¿totoo n~ga cayâ ang
+m~ga pinatitibayan nilang ito? Ang tanóng na ito ang totoong laguing
+sumasaísip niya mulâ pa sa panahong siya'y nag-aaral, at di lamang sa
+canya cung di naman sa m~ga cápowà niyáng nag-aaral na m~ga taga
+Europa. Hindi nalao't canyang nápagmasid sa colegio na walang
+pinagcacaibhan n~g pag-iisip n~g isa't isá, [sa macatowid baga'y n~g
+pag-iisip n~g táong maputi ang balát at n~g táong caymangui.]
+Caraniwang lubha ang pagcacápantay n~g m~ga puti at n~g m~ga _indio:_
+sa isa't isang panig ay may nakikitang m~ga tamád at masisipag,
+mápag-sákit sa pag-aaral at matamarin sa pag-aaral, matálas ang
+pag-iísip at mapuról ang pag-iísip; sa cawacasan ... wala siyang
+nakikitang ikinahíhiguit n~g m~ga mapuputíng nag-aaral at gayon din
+n~g m~ga may cúlay caymangui. Pinagsiyasat niya ang m~ga dunong na
+nauucol sa m~ga láhi; natotowa siyá pagca nangyayaring dahil sa isang
+paláisipang may cahirapang ibiníbigay n~g profesor ay hindî
+mátuclasang gawín n~g canyang m~ga casamahang mapuputî, at sila'y
+nan~gagsisilapit sa canyá upang canyáng gawín cung papaano. Canyang
+pinagdidilidili at itinututol ang lahat n~g itó, hindi dáhil sa isáng
+pagtatagumpay niyang sarili, cung di dahil sa isáng pagtatagumpay n~g
+canyáng m~ga cababayan. Dahil dito'y sa colegio n~ga nagpasimulâ ang
+canyáng paniniwálang nagcácapantay ang ísip at cáya n~g m~ga europeo
+at n~g m~ga _indio_ sa paggawa n~g ano mang bagay. At sa lahat n~g
+ito'y napagtalacayan niyang magcacapantay ang catutubong isip n~g
+europeo at n~g indio.
+
+"Ang unang pinacabún~ga n~g napagtalacayang itó ay ang pagcapagbalac
+ni Rizal, na cung mapag-unawa sana n~g canyang m~ga cababayan, na
+cawan~gis n~g canyáng pagcaunawa, ang pagcacapantaypantay na iyan,
+ito'y maguiguing isang paraan upang maipailanglang ang dunong n~g m~ga
+filipino. Dumatíng siya sa paniniwalang matáas ang pag-iisip sa
+pag-aaral n~g m~ga tagalog cay sa m~ga castila (ang iláng m~ga
+castilang n~g panahóng yao'y canyáng nakilala;) at canyáng sinsasabi
+n~g boong galác ang cadahilana't dumatíng siyá sa ganitong paniniwalâ.
+Sa ganito'y canyáng sinasabi:--Sa m~ga colegio sa amin ay isinásaysay
+na lahát sa wicang castila, catutubong wica n~g m~ga castila, at
+wicang hindi namin kilalá; cayâ n~ga't dahil dito'y kinakailan~gan
+naming magpumilit n~g higuit cay sa canilá sa pagpiga n~g pag-iísip,
+upang maunawà at maisaysáy ang isang bágay: at sa pagca't gaya n~ga
+n~g sinabi co na, na walang nakikitang ipinagcacaibang anó man n~g
+m~ga castilà at n~g m~ga indio sa m~ga colegio, at yamang gayo'y
+matáas ang pag-iísip namin cay sa canilá.--May pagmamasid pa siyáng
+guinawa, na sa canyá'y nagdagdag n~g pag-aalinlan~gan sa dating tagláy
+na niyá, tungcol sa cataasan n~g pag-iísip n~g m~ga castila. Guinawâ
+niya ang pagmamasíd, tungcol sa inaacála n~g m~ga castilang silá'y may
+carapatán sa lalong malalakíng paggalang at pagpapacumbaba n~g m~ga
+_indio_, sapagca't naniniwála ang m~ga itóng ang m~ga mapuputì, dahil
+lamang sa sila'y maputi, ay pawang ipinan~ganác sa isáng lúpang lalong
+magalíng cay sa lúpa n~g m~ga _indio_. Napagtanto n~g panahóng iyón ni
+Rizal, na ang paggalang at pagpapacumbabang iyón n~g m~ga _indio_ sa
+castila--sa pagca't siyang itinuro n~g m~ga castila sa m~ga
+_indio_--ay hindi lamang dahil sa ipinalálagay na pawang galing sila
+sa láhing matáas, cung di sa pagca't isang paraan upang maicublí ang
+tacot at ang malabis na pag-ibig sa sariling catawán. Ang tacot, sa
+pagca't sa tikís na pagamís na sa canila'y guinágawâ, ipinalálagay
+nilang ang m~ga mapuputî ay pan~ginoon nilá at siyáng sa canila'y
+nagmamay-ári; at ang malabis na sa canilang sarili'y pag-ibig,
+palibhasa'y caniláng napagkilala ang caugalian n~g m~ga europeo at
+napag-unawang dahil sa capalaluang taglay n~g m~ga ito, ay
+makikinabang sila cung sila'y magpakita n~g paimbabáw na
+pagpapacumbabâ, at gayon n~gâ ang canilang guinágawâ. Caya n~ga't
+hindi kinalulugdan cahi't camunti man n~g m~ga indio ang m~ga europeo:
+nan~gagpapacumbaba cung naháharap sa canila, n~guni't pinagtatawanán
+silá cung nan~gátatalicod, linílibac ang caniláng pan~gun~gusap, at
+hindi nagpapakita n~g cahit munting tandâ n~g paimbabáw na sa canila'y
+paggálang. Dahil sa hindi nataróc n~g m~ga castila ang túnay na
+caisipán n~g m~ga _indio_, samantalang napagtantong lubós n~g m~ga
+_indio_ ang tunay na caisipan n~g m~ga castila, ipinalálagay ni Rizal
+na mahina ang pag-iísip n~g m~ga mapuputi cay sa canyang m~ga
+cababayan..... Nang siya'y panahong bata pa, cailan mang marírinig ó
+mababasa niya ang pagpapalagay n~g m~ga mapuputi sa canyáng láhi ay
+napopoot, napúpunô ang canyang púso n~g gálit; n~gayo'y hindi na
+nangyayari sa canya itó; sa pagca't cung nárirín~gig niyá ang gayón
+ding m~ga pagpapalagáy, nagcacasiyá na lámang siyá sa pagn~giti at
+isinasaalaala niya ang casabiháng francés: "_tout comprendre, c'est
+tout pardonner._[5]"
+
+Ang maílab na mithî ni Rizal na mapaunlacán ang canyáng láhî ang
+siyáng totoong nacapag-udyóc sa canyá sa pagsusumakit sa pag-aaral
+hangáng sa canyáng tamuhín ang lubháng maningníng at maraming m~ga
+pangulong ganting pálà n~g colegio, na sino ma'y waláng nacahiguít.
+
+Dinalá si Rizal n~g canyáng casipagan hangáng sa magsanay sa
+_escultura_[6] n~g waláng nagtutúrò.
+
+N~g panahóng iyó'y gumawâ siyá n~g isáng magandáng larawan n~g Virgeng
+María, na ang guinamit niyá'y ang matigás na cahoy na baticulíng at
+ang ipinag-ukit niya'y isang caraniwang _cortaplumas_ lámang. Nang
+makita n~g canyáng m~ga maestrong párì ang cahan~gahan~gang larawang
+iyán ay tinanóng nilá siyá cung macagagawâ namán n~g isáng larawan n~g
+mahál na púsò ni Jesús; napaoo siyá, at hindî nalaon at canyang niyárì
+at ibinigáy sa nagpagawâ sa canyá, na totoong kinalugdan ding gaya n~g
+una.
+
+Nang ica 5 n~g Diciembre n~g taóng 1875 ay kinathà niya at binasa sa
+isáng malakíng cafiestahan sa Ateneo ang isang tulâ, na pinuri n~g
+lahát, na ang pamagat ay El Embarque (_Himno á la flota de
+Magallanes_.)[7]
+
+Nag-aaral siyá n~g icalimáng taón n~g bachillerato sa Ateneo Municipal
+n~g cathain niyá ang isang tulâ na canyáng pinamagatáng: _Por la
+educación recibe lustre la Pátria_.[8]
+
+N~g bahagyà pa lamang tumutuntong siya sa icalabíng anim na taóng
+gulang ay nagtamó siyá n~g títulong _Bachiller en Artes_.
+
+Nárito ang talaan n~g canyáng m~ga pinag-aralan mulâ n~g taóng 1877,
+at ang m~ga tinamó niyang _calificación_:
+
+1871-1872. Aritmética................ Sobresaliente
+1872-1873. Latín unang taón.......... Sobresaliente
+1872-1873. Castellano................ Sobresaliente
+1872-1873. Griego.................... Sobresaliente
+1873-1874. Latín, unang taón......... Sobresaliente
+1873-1874. Castellano................ Sobresaliente
+1873-1874. Griego.................... Sobresaliente
+1873-1874. Geografía Universal....... Sobresaliente
+1874-1875. Latín, tercer curso....... Sobresaliente
+1874-1875. Castellano................ Sobresaliente
+1874-1875. Griego.................... Sobresaliente
+1874-1875. Historia Universal........ Sobresaliente
+1874-1875. Historia n~g España at
+Filipinas............................ Sobresaliente
+1874-1875. Aritmética at Algebra..... Sobresaliente
+1875-1876. Retórica at Poética....... Sobresaliente
+1875-1876. Francés................... Sobresaliente
+1875-1876. Geometría  at
+Trigonometría........................ Sobresaliente
+1875-1876. Filosofía, unang taón..... Sobresaliente
+1876-1877. Filosofía, icalawang
+taón................................. Sobresaliente
+1876-1877. Mineralogía at
+Química.............................. Sobresaliente
+1876-1877. Física.................... Sobresaliente
+1876-1877. Botánica at Zoología...... Sobresaliente
+Bachiller en Artes n~g 14 n~g
+Marzo n~g 1877....................... Sobresaliente
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+Lumipat si Rizal sa Universidad n~g Santo Tomás n~g Junio n~g 1877, at
+doo'y pinag-aralan ang Cosmología metafísica, Teodicea at Historia n~g
+Filosofía. Pinasimulan ang pag-aaral n~g Medicina (pangagamót) n~g
+taóng 1878. Canyáng pinag-aralan sa Universidad ang Física, Química,
+Historia Natural, Anatomía, Disección, Fisiología, Higiene privada,
+Higiene pública, Patología general terapeútica, Operaciones, Patología
+médica, Patología quirúrgica, Obstetricia.
+
+N~g taóng 1879 ay nagtatag ang _Liceo Artístico-Literario_ sa Maynila
+n~g isáng certamen upang bigyáng unlác ang sino mang macapagharáp n~g
+lalong magandáng catháng _prosa_ ó tulâ. Ang bumuboò n~g Jurado[9] ay
+pawang m~ga castílà. Nagharáp si Rizal n~g isáng tuláng _Oda_, na ang
+pamagát ay A la Juventud Filipina, at bagá man maraming m~ga castílà
+at tagalog ang nan~gagsipagharáp n~g canicanilang gawâ, si Rizal ang
+nagcamít n~g pan~gulong ganting-pálà.
+
+Nang taóng sumunod, 1880, nagtatag na mulî ang _Liceo
+Artístico-Literario_ ring yaón n~g isa pang _certamen_, bilang alaala
+sa caarawán n~g pagcamatáy ni Cervantes. Pawang m~ga castílà ang
+bumubóò n~g Jurado. Si Rizal ang nagtamó n~g pan~gulong gantíng-pálà,
+sapagca't ang cathâ niya'y siyang lalong magandá at mainam sa lahat
+n~g m~ga catháng iniharáp sa certameng iyón n~g maraming m~ga
+periodistang castílà at m~ga bantóg na fraile sa carunun~gang pawang
+m~ga castila rin. El Consejo de los Dioses[10] ang cathang iniharáp ni
+Rizal, at ang tinangáp niyang pan~gulong ganting-pálà'y isang sinsíng
+na guintô, na larawan ni Cervantes ang tampóc. Ang castilang si Don N.
+del Puzo, pantás na catúlong n~g m~ga mánunulat sa _Diario de Manila_,
+ang nacacuha n~g pan~galawang ganting-pálà.
+
+N~g taón ding iyóng 1880, bago pa lamang catatangap ni Rizal n~g
+sinabi n~g ganting-pálà ay náparoon siya sa palacio n~g Malacanyang,
+at talagang magsasacdal sana cay Primo de Rivera, Gobernador at
+Capitán General nitong Filipinas, dahil sa n~g isang gabing n~gitn~git
+n~g dilím ay siya'y tinampalasan at sinugatan n~g Guardia Civil,
+sapagca't nagdaan siyá sa tabí n~g isáng _bulto_ ay hindî siyá
+nacapagpugay, at ang _bulto_ paláng iyón, na hindi niya nakilala,
+dahil sa cadilimán n~g gabí, ay ang tenienteng namiminúnó sa isang
+_destacamento_; sinugatan siya n~g waláng anó-anó, na dî man lamang
+siyá, pinagsabihan n~g anó man. Hindî niyá nácausap ang Capitán
+general at hindî siyá nagtamó n~g minímithing pagwawaguí n~g
+catowiran.
+
+Nang ica 6 n~g hapon, icawaló n~g Diciembre n~g taóng 1880, ay
+pinalabás sa Ateneo Municipal n~g Maynila ang isang melodramang wícang
+castílà, na ang pamagát ay Junto al Pasig[11], cathâ ni Rizal, na
+presidente n~g _Academia de la Literatura Castellana_ sa Maynílà n~g
+panahóng iyón, at música ni Don Blás Echegoyen.
+
+Ang m~ga nagsilabás sa melodramang iyón ay ang m~ga sumusunod:
+
+_Leónido_........Isidro Perez.
+_Cándido_........Antonio Fuentes.
+_Pascual_........Aquiles R. de Luzuriaga.
+_Satán_..........Julio Llorente.
+_Angel_..........Pedro Carranceja.
+_Coro n~g m~ga diablo_  Caramihang estudiante at
+                        ang isa   sa   canila'y  si
+                        Vicente Elio.
+
+Di maulatang m~ga pagpupuri ang inihandog cay Rizal n~g lubháng
+maraming guinoong nanood n~g melodramang iyón.
+
+Sapagca't sa araw-araw ay nilílibac at nilalait n~g isang fraileng
+profesor sa Universidad ang m~ga estudiante, hindî nacatiís si Rizal,
+ipinagsangaláng niyá ang canyáng m~ga casamahán sa isáng mahigpít
+n~guni't mapitagang pan~gan~gatwiran, at ang naguing casaguta'y ang
+panunumpâ n~g canyáng catedrático, na cailán ma'y hindi niya
+palálabasin si Rizal sa alín mang exámen.
+
+Dahil sa nangyaring iyo'y minagalíng ni Rizal ang pasá España at doón
+magpatuloy n~g pag-aaral, at sapagca't sumang-ayon ang canyáng ama't
+iná, siya'y lumulan sa vapor na ang tun~go'y sa Barcelona, n~g ica 3
+n~g Mayo n~g 1882, na puspós n~g pighatî ang cálolwa. ¡Sa Calambâ
+[Laguna] ay nilisan niya ang canyang m~ga pinacamumutyang amá, iná at
+m~ga capatíd; sa Camilíng ay ang maalab na sinisintang si Leonor
+Rivera, magandang dalagang ang larawa'y háwig na háwig sa matimyás na
+si Maria Clara sa Noli me Tangere, at saca napalayô siyá sa
+pinacaiibig na Bayang Filipinas!
+
+       *       *       *       *       *
+
+Dumatíng si Rizal sa Barcelona, (España) n~g m~ga unang araw n~g Junio
+n~g 1882, at hindî pa halos nacapagpapahin~gá sa gayóng matagál na
+pagdaragat, sinulat na niyá ang unang _artículo_[12], na pinaglagdaan
+niya n~g canyáng m~ga damdamin. Pinan~galanan niya ang _artículong_
+yaón n~g El Amor Patrio[13], may taglay na fechang _Junio n~g 1882_,
+at finirmahán niyá n~g pamagát na Laong-Laan, saca ipinadalá niyá sa
+Diariong Tagalog[14], at inilathálà sa pámahayagang itó n~g icá 20 n~g
+Agosto n~g 1882.
+
+Pakinggan natin cung anó ang pasiyá n~g isáng castílà, ni D. Wenceslao
+E. Retana, na nagpamagát si canyáng m~ga ilinalathálà sa m~ga
+pámahayagan, n~g _Desengaños_, tungcól sa kasulatang sinasabi co:
+
+"Marahil ay nacainís ca canyá (cay Rizal) ang Barcelona; marahil ay
+nacapamanglaw at nakapágpalungcot sa canyá ang malakíng pan~gulong
+bayan n~g Cataluña, n~g canyáng mámasid na doo'y may lubós na calayâan
+ang cálahatlahátang m~ga mithî, sa pagdidilidiling doo'y waláng m~ga
+_inquisidor_[15] ang ísip; datapwa't sa Maynila'y mayroon. Bagá man
+talastás niyáng totoong caraniwang gamit na, gayón ma'y guinawâ rin ni
+Rizal sa isáng pananalitáng malungcót, at may hawig na isipín,
+n~guni't halos laguing mabanayad, palibhasa'y _mithi ang macatulong
+n~g cahi't dukha n~guni't maalab na pag-anib_. "Tulad sa m~ga hebreo
+n~g una ani Rizal--na inihahandog sa templo ang m~ga unang bun~ga n~g
+caniláng pag-ibig, camí, dito sa lupa ng iba, iaálay namin ang m~ga
+unang pananalitâ sa áming báyang nababalot n~g _m~ga alapáap_ at _n~g
+m~ga ulap n~g umaga_, na hindî nagmamaliw ang cagandaha't hiwagang
+anyô at kaligaligaya; n~guni't lálò n~g pinacasísinta, samantalang sa
+canya'y pumapanaw at lumálayô," Sa ganáng cay RizaL--ani Retana--ang
+España'y lupa ng iba; sa ganáng kanyá'y walâ n~g _bayang sarili_
+(pátria) cung dì ang Filipinas. Hindî sumasaísip niyà ang _maliit na
+bayang sarili_ ("pátria chica") at ang _malaking báyang sarili_
+("pátria grande") na totoong caraniwan na nitong m~ga hulíng nagdaang
+taón; ang _maliit_ ay ang báyan, ang lalawigan ó cung dilî cayá'y ang
+isáng panig: at ang _malaki_ ay ang boong nación, sampô n~g m~ga ibáng
+lupaíng nasásacop, cahi't anóng pagcalayô-láyò ang kinálalagyan. Ang
+_malakíng bayang sarili_, kung sa isáng filipinong tunay na nakikianib
+sa España ay walâ n~g iba kung dî ang lupaíng España, na calakíp ang
+canyáng m~ga nasasacop sa cabilang ibayo n~g dagat, at ang _maliit_ ay
+ang panig. N~guni't cay Rizal ay waláng _maliit_ ó _malaking bayang
+sarili_, cung dî Bayang sarili; na sa ganáng canyá'y hindî ang
+Calambâ, hindî ang m~ga bayang ang salita'y wikang tagalog, hindî man
+lamang ang pulô n~g Lusóng, cung dî ang capisanan n~g m~ga pulóng
+nátuclasan ni Magallanes. Hindî lamang ito: sa ganáng cay Rizal, ang
+España'y hindî _inang bayan_; ito'y marahil ay sa mestizong castílà,
+sa m~ga may dugóng castílà; datapwa't hindî sa táong may dugóng
+dalisay n~g tagá casilan~ganan ...
+
+"Hindî malimutan niyá, ang sariling lúpà:--"Naroroon [ang sabi ni
+Rizal] ang m~ga unang gunitaing nangyari n~g panahong camusmusan,
+masayáng _hadang_[16] kilalá lamang n~g cabataan sapagca't doo'y
+natutulog ang boong isang panahong nacaraan na [_ang bayang may
+casarinlan_] at na-aaninagnagan ang panahóng dárating [_ang catubusan
+n~g lahi sa pamamag-itan n~g pag-aaral_]; sapagca't sa canyáng m~ga
+cagubátan at sa canyáng m~ga damuhán, sa bawa't cáhoy, sa bawa't
+bulaclac, namamasdán ninyóng naúukit ang alaala sa alín man táong
+inyóng guiniguiliw, na gaya rin n~g canyáng hinin~gá sa han~ging may
+taglay na ban~gó, na gaya n~g canyáng awit sa lagaslás n~g m~ga batis,
+na gaya n~g canyáng n~gitî sa bahaghari n~g lan~git ó n~g canyang m~ga
+buntóng-hinin~gá sa hindî mapagwáring daíng n~g han~gin sa gabí
+..."--Ang ganitóng m~ga pananalita'y talagang cay Rizal; ilála sa
+macahulugán, sa may tinutucoy ang m~ga pananalitáng may hímig n~g
+hiwágà, ito n~gâ ang anyô n~g canyáng pagsulat, ang canyáng caugalian,
+at halos waláng makikitang bagay na prosa[17] ó tulâ na canyáng
+kinathâ na hindî itó ang námamasid; na ang bawa't may ísip, cahi't
+caraniwan lámang ang tálas ay agád mapagwawárì sa m~ga súlat ni Rizal,
+ang m~ga caisipán sa pamamayang naghaharì sa budhî n~g lubhang
+mairuguíng yaón sa kinaguisnang lúpà--"¡Hindî nacácatcat cailán man
+(aní Rizal) ang pagsintá sa kinamulatang lúpà, pagcâ ang pagsintáng
+ito'y nacapasoc sa pusò: sapagca't talagang tagláy na niyá ang tatác
+n~g Lan~git na siyáng ikinapaguiguing waláng catapusán at pagcawaláng
+pagcasírà."--At isinunod pagdaca ang ganitóng m~ga sabi, na anaki ibig
+niyang palacsín ang loob at itaimtím sa púsò n~g m~ga táong
+pinagtatalaghán n~g casulatang iyón ang pag-íbig sa kinamulatang
+lúpà:--"Cailán ma'y casabiháng ang pagsinta ang siyáng lalong
+macapangyarihang nag-uudyoc n~g m~ga cagagawang lalong dakilà; cung
+gayo'y talastasíng sa lahát n~g m~ga pagsinta, ang sa kinaguisnang
+bayan ang siyang nagbun~ga n~g m~ga gawáng lalong malalakí, lalong
+m~ga bayani at lalong waláng casíng dalisay. Basahin ninyó ang
+Historia" ... Pagcatapos na maisaysay sa iláng pangcát na totoong
+mataós at macatwiran ang pananalitâ, upang patotohanang sa buhay na
+ito'y pawang madalíng lumípas ang lahát: sinabi naman niyá, ang
+nangyayari pag laganap n~g sigáw na _¡ang kinamulatang lupa'y
+sumasapan~ganib!_ ang sarisaring pagpapacahirap at paghahayin n~g
+buhay na kinacailan~gang gawín.... Datapwa't _¡hindi cailan~gan!
+¡Ipinagsangaláng ang nagbigáy búhay; ¡gumanáp n~g isang catungculan!
+Si Codro ó si Leónidas,_[18], _ang cahi't sino man, ¡ang kinaguisnang
+baya'y matututong sa canyá'y mag-alaala!_
+
+"At parang naguguniguni na niya ang sa kanya'y mangyayari, isinulat ni
+Rizal ang ganito: "_Magháyin ang ibá n~g canyáng cabatáan; ibinigay
+namán n~g ibá sa sariling bayan ang m~ga ningning n~g canyang mataas
+na pag-iísip_ at ang ibá namá'y _nagbúhos n~g canyáng dugo_; namatáy
+ang lahàt at nagpamana sa kinaguisnang bayan n~g lubháng malakíng
+cayamanan: ang _calayaan_ at ang _caran~galan_. ¿At anó naman ang
+guinawâ sa canilá n~g tinubuang lúpà? Tinatan~gisan silá at
+_inihaharap n~g boong_ calakhán n~g loob sa sangcataohan; sa panahóng
+sasapit at sa canyáng m~ga anác, upang _mapagcunang uliran_".--Si
+Rizal ay isang manunulat na sa anyó'y hindî tumutucoy, n~guni't cung
+wawarîing magalíng ay lubháng mapagpatungcol n~g sinásalitâ; at cung
+ilalim pa ang pagsisiyasat sa lahat n~g canyáng m~ga sinulat, hindî
+lamang náaaninag ang canyang tan~ging budhî, cung dî hinuhulàan namán
+niyá ang canyáng gágawin at ang sa canyá'y mangyayari. At para manding
+tagláy niyá ang isang catungculang sa canyá'y ipinagcatiwalà n~g Dios
+upang ganapín sa ibabaw n~g lúpâ, cayá't pagca tiguíb ang calolowa
+niya n~g caisipán ni Tolstoi ay nang-aakit siya sa capayapàan, at cung
+nag-aalab naman sa canyá ang m~ga mithîin ni Napoleón ay iniuudyóc
+namán niyá sa canyáng m~ga cababayan ang pakikibaca, at wináwacasán
+n~g ganitóng pananalitâ:
+
+"¡Oh kinaguisnang lúpà!... Mulâ cay Jesucristong puspós n~g ganap na
+pagsintá, na naparito sa mundo sa icagagaling n~g sangcataohan, at
+_nagpacamatay dahil sa sangcataohang iyan, sa pan~galan n~g cautusan
+n~g canyáng tinubuang bayan_, magpahangang sa lálong m~ga hindî
+kilaláng nan~gamatáy dahil sa m~ga _revolución_[19] n~g m~ga panahong
+ito, gaáno carami, ¡ay! ang m~ga nagcahirap at namatay sa iyong
+pan~galang kinamcám n~g m~ga ibá! ¡Gaano carami ang _ipinahámac_ "n~g
+pagtataním n~g galit", n~g casakimán ó n~g cahan~galan, na _n~g
+nalalagot na ang hinin~ga'y hinandugán ca n~g pagpupuri at sa iyo'y
+minithi ang lahát n~g bagay na cagandahang palad_.
+
+Magandá at dakílà n~gâ ang tinubuang lúpà, pagcâ ang canyáng m~ga anác
+_sa sigaw n~g pagbabaca ay nan~gagdudumali sa pagsasanggalang, sa
+dating lupain n~g caniláng magugulang; mabangis_ at palálò pagca mulà
+sa carurucan n~g canyáng trono'y _napapanood na tumatacas ang
+tagaibang lúpa sa udyóc n~g malakíng tácot sa pagcakita sa bayáning
+hucbó n~g canyáng m~ga anác_, n~guni't _pagca nagpapatayan_ ang
+canyáng m~ga anác, palibhasa'y nan~gagcacabahabahagui sa
+nagcacalabánlabáng m~ga pulutóng; pagca ipinagwawasacan ang m~ga
+halamanan, ang m~ga bayan at ang m~ga ciudad n~g poot at pagtataniman;
+pagcacágayo'y sa canyáng cahihiyan ay pinupunit ang balabal at
+itinatapon ang cetro at nagdaramit n~g maitim na lucsâ sa canyáng m~ga
+anác na namatáy.
+
+Pacasintahín n~ga natin siyá magpacailán man, anó man ang ating
+cahinatnan, at howag tayong human~gad n~g ibang bagay cung dî ang
+canyang _icágagaling_. Cung magcagayo'y macatutupad tayo n~g alinsunod
+sa tacdâ n~g Dios na dapat na cauculan n~g sangcataohan, na dî ibá
+cung dî ang cahusayan at capayapaan n~g lahát n~g canyáng m~ga
+kinapál.
+
+¡Cayóng páwang nawalán na n~g mithîin ang calolowa; cayóng
+nan~gasugatan sa púso't isa-isang nakita ninyóng nanglagas ang m~ga
+pag-asang caaliw-aliw, at cawan~gis n~g m~ga cahoy cung panahong
+tagguináw, n~gayóng salát cayó sa bulaclác at gayón din sa m~ga dáhon,
+at bagá man nais ninyó ang umibig, n~guni't walâ, cayóng másumpong na
+sa inyo'y carápatdápat; nariyan ang tinubuang lúpà! ¡Siya'y inyóng
+sintahín!
+
+Siya'y inyóng sintahín, ¡oh, siyá n~gâ! datapwa't hindî na cawan~gis
+sa pagsintá sa tinubuang lúpà n~g unang panahóng gumáganap n~g m~ga
+mababan~gís na pagbabanál, na ipinagbabawal at minámasama n~g tunay at
+dalisay na magandáng caugalian at n~g inang Naturaleza[20]; na howag
+ipagmagalíng ang malíng sigábo n~g budhî, n~g pagwawasác at n~g
+calupitán; hindî, "lálong caayaáyang pagbubucáng liway-wáy ang
+sumisilang sa abót n~g tanáw", masasanghayâ at m~ga payapang ilaw, na
+súgò n~g buhay at capayapaan; sa cawacasa'y ang liwayway na tunay n~g
+cacristianuhan, tagapagbalitang pan~gunahin n~g maliligaya at panátag
+na m~ga áraw. Catungculan n~ga natin ang manuntón sa mahirap lacaran,
+n~guni't tahimic at mapagbigay pakinabang sa landas n~g Dunong na
+patun~go sa "Pagcasulong" at mulà riya'y "sa pagcacaisang mithî at
+hinihin~gî ni Jesucristo sa gabí n~g canyang pagcacasákit."
+
+"Gumawa n~g sariling bayan n~g sariling bayan cahi't gaano man ang
+maguing cahalagahan ang siyang lalong masilacbóng nais ni Rizal,
+n~gunit carapatdapat na sariling bayan...."
+
+At siyang catotohanan ayon sa canyang, m~ga guinawâ.
+
+Hindî nag tagal si "Rizal" sa Barcelona. Sumasa Madrid na siya n~g
+unang araw n~g Octubre n~g sinabi n~g taóng 1882. Sabay niyáng
+pinag-aralan ang _Medicina_ at saca ang _Filosofía_ at _Letras_.
+
+Natapos ang pag-aaral niya n~g panggagamot at nagtamó siya n~g
+títulong Licenciado sa Medicina n~g ica 21 n~g Junio n~g 1884, at n~g
+19 n~g Junio n~g 1885, araw n~g capan~ganacan sa canya ay canyang
+tinamó namán ang títulong pagca Licenciado sa Filosofía at Letras at
+gayon din ang pagca Doctor sa Medicina. Natutuhan ni Rizal ang m~ga
+wicang sumusunod: tagalog, castílà, latin, francés, italiano, inglés,
+alemán, ruso, japonés, holandés, griego, hebreo, àrabe, sanskrito,
+portugués, catalán, sueco at insíc.
+
+Samantalang nag-aaral si Rizal ay pinagmámasid naman niya ang
+caugalian at anyô n~g m~ga castílà. Nangaling si Rizal sa isáng bayang
+linúluklucan n~g pagbabanalbanalan, n~g dî wastóng m~ga
+pananampalataya, n~g m~ga paggugol n~g salapî upang yumaman at
+macagumon sa lugód at layaw ang m~ga walang ibang gawâ cung dî ang
+mangdayà sa m~ga han~gal ...; galing si Rizal sa isang bayang sa
+calolwa't catawan ay may walang hangang capangyarihan ang m~ga fraile,
+militar, empleado at castílà. Sa Madrid ay nakita niyáng hindî gayón:
+linílibac n~g m~ga _librepensador_[21] at n~g m~ga _aleo_[22] n~g
+boong calayàan ang canilang religióng católica apostólica romana at
+ang canilang iglesia católica-apostólica romana; námasid niyáng maliit
+na totoo ang capanyarihan doon n~g Gobierno; hindî niya napanood ang
+acala niyang mangyayáring pagtatálotalo n~g m~ga "liberal"[23] at n~g
+m~ga "clerical"[24]; bagcos pa n~ga niyang nákitang madalás na
+naglalámbal at nagcacáisa ang m~ga "republicano"[25] at ang m~ga
+"carlista"[26] upang canilang masunduan ang anó mang ninanais.
+Nagdamdam si Rizal n~g malaking sacláp n~g loob n~g canyang
+pagsumaguin ang walang hadlang na anó mang pagtatamasa n~g m~ga
+calayàan sa España, at ang capanyarihang calakilakihan n~g m~ga fraile
+sa Filipinas, na siyang bumíbigti sa lahing cáymangui. Pinagpilitan
+niyang makilala ang anyô n~g m~ga iba't ibang "partido político"[27]
+sa España at napag-unawa niyang hindî carapatdapat purihin ang m~ga
+europeo tungcól sa bagay na ito. Nakita niyang ang bawa't partido, ang
+lahat n~g partido ay may magaganda at cainam-inamang m~ga
+palatuntunan; datapwa't nahiwatigan niyáng baga man may
+man~gisan~gisang nagpapagal sa udyok n~g lalong wagás at dalisay na
+han~gád, n~guni't hálos ang lahat ay walang pinagsisicapan cung dî ang
+saríling cagalin~gan. Samantalang hindî pa nan~gapapahalál sa matataas
+na catungculang minimithî, totoong sinusuyò ang m~ga táong
+manghahalál, at sa canila'y ipinan~gan~gacò ang lubhang maraming
+bagay, at cung macamtan na ang han~gád ay hindî guinaganap ang
+pan~gacò at linilimot na tikís ang m~ga naghalal sa canila. Marami sa
+m~ga manghahalal na ibinibigay ang caniláng voto, hindi sa táong tunay
+na may carapatán, cung dî sa nakiusap sa canila n~g hindî nilá
+mahiyáng canilang pinapan~ginoon; na hindî ang tunay na may m~ga
+nagawang cagalin~gan n~g isang táo sa bayan ang canilang tinitingnan,
+cung dî cung ang taong iya'y mainam magsasalitâ, marikít magtalumpatì,
+magalíng sumúyo ó nacagaganting pálà n~g salapî ó iba pang
+pagbibiyayâ; na ang siyam na po't siyam sa sandaang europeo'y
+naniniwalà sa m~ga sinasabi sa canilá n~g m~ga pamahayagan, na hindî
+man lamang sinisiyasat cung yao'y totoo ó hindî, cung na sa catwiran ó
+walâ sa catowiran; sa isáng salitâ: nakita niyáng cawan~gis din n~g
+m~ga táong báyan dito ang m~ga táong báyan doón.
+
+Walang anó mang inilathalà si Rizal na anó mang casulatan, mula n~g
+canyang lihamin n~g 1882 ang "El Amor Patrio," hangang sa taong 1884,
+datapowa't hindî siya naglilicat n~g pakikipagsulatan sa canyang m~ga
+cababayan, lalonglalò na sa m~ga nag-aaral, at ang m~ga sulat niya'y
+binabasa n~g lahat n~g boong pag-ibig at pangguiguilalás, dahil sa
+canyang bayaning pagbibigáy ulirán sa pagsintá sa tinubuang lúpá.
+
+Nang 25 n~g Junio n~g taóng 1884 ay nagtalumpatì si Rizal sa isang
+piguíng na guinawa sa Madrid, sa pagpapaunlác cay guinoong Juan Luna,
+bantóg na pintor ilocano, dahil sa pagtatamó n~g pan~gulong "premio"
+sa "Exposición" n~g canyang balitang "cuadro," na ang pamagat ay
+"Spoliarium", at cay guinoong Felix Resurreccion Hidalgo, na taga
+Filipinas din, at mabuti rin namang pintor. Guinawâ ang piguíng na
+iyón sa Restaurant Inglés, pinasimulán n~g icasiyam na oras n~g gabî
+at may m~ga anim na pong táo ang nagsalosalo. Nan~gulo sa
+mesa--alinsnnod sa sabi n~g "El Imparcial", sa Madrid, n~g ica 26 n~g
+Junio n~g 1881--si pintor Luna; nan~gagsiupô sa dacong canan niya si
+na señor Labra, Correa, Nin y Tudó at sa caliwa niya'y si na señor
+Moret, Aguilera at Mellado (D. Andrés). Nan~gagsiupô rin doon si na
+señor Morayta, Regidor, Azcárraga (D. Manuel de), Araus, Fernández
+Bremón, Paterno (Alejandro, Antonio at Máximo,) Vigil, del Val, Moya,
+Cárdenas, Govantes, Rico, Gutiérrez, Abascal, Ansorena, García-Gómez,
+López Jaena, Más (pintor valenciano), Fernández Labrador (cubano),
+Rodriguez Correa at iba't iba pang maraming pintor, literato at
+periodista.
+
+Nagtindig si Rizal at siya ang náunang nanalitâ; minamasdan siyá n~g
+lahát; sa caymanguing mukhâ niya'y umaalab ang nin~gas n~g masilacbóng
+pagsinta sa tinubuang lúpà, at sacâ nagsaysay siyá n~g isáng
+talumpating hindî mapagwari cung alin ang lalong maganda: cung ang
+cahan~gahan~gang pagsintá sa tinubuang lupang numiningning sa
+talumpating iyón, ó ang cagandagandahang pagcacaanyô-anyô n~g m~ga
+salitâ. Pagsisicapan cong isatagalog ang talumpating iyón; bagaman
+talastás cong dukhâ ang aking panític at cúlang ang wica natin sa
+casaganaan n~g wicang castilàng guinamit ni Rizal sa gayóng
+pananalitâ: n~guni't mamalakhín co na cung maipakilala sa bumabasang
+irog ang cahi't culabóng anino n~g masilacbo't caligaligayang
+pananalitâ n~g ating capatid na Martir sa Bagumbayan. Pasisimulan co:
+"Mañga guinoo: Sa paggamit n~g pananalita'y hindî nacapag-aalinlan~gan
+sa akin ang tacot na bacâ pakingán ninyo acó n~g boong pag-wawaláng
+bahálà; naparito cayó't n~g inyóng ipanig sa sigabo n~g aming mithî
+ang simbuyó n~g mithî ninyóng panghicayat sa cabatáan, cayâ n~ga't
+waláng salang cayo'y matututong magpaumanhín. M~ga panghalinang simoy
+n~g pag-iibigan ang siyáng lumalaganap sa aláng-álang; m~ga ágos n~g
+pagcacapatiran ang siyang lumílipad na nagcacasalusalubong; m~ga
+calolowang masintahin ang nakíkínig, at dahil dito'y hindî acó
+nag-aalap-ap sa aking abáng cataohan at hindî namán acó nag-aalap-ap
+sa cagandahan n~g inyong loob. Palibhasa'y m~ga táo cayóng may púsò,
+walâ cayóng hinahanap cung dî m~ga púsò rin, at buhat sa caitaasang
+iyang pinamamahayan n~g m~ga damdaming mahál, hindî ninyo hinahálatâ
+ang m~ga walang cabuluháng pan~git na budhî; nalalaganapan n~g inyong
+titig ang cabooan; pinasisiyahan niyá ang naguiguing dahil at
+inilalatag ninyó ang camáy sa cawan~gis cong nagnanasang makipanig sa
+inyó sa isá lamang adhicâ, sa isa lamang mithî: ang dan~gál n~g
+dakílang ísip, ang ningning n~g tinubuang lúpà. ("Magaling, totoong
+magaling; pacpacan.")
+
+"Ito n~ga ang cadahilanan cayâ cayó'y nan~gagcacapisan n~gayón. May
+m~ga pan~galan sa historia n~g m~ga bayang sila lamang ay
+nagpapakilala na n~g isáng nangyari at nagpapaalaala n~g m~ga
+pagguiguiliwan at n~g m~ga cadakilaan; m~ga pan~galang wan~gis sa
+isáng cababalagháng hiwágà na nagháharap sa ating m~ga matá n~g m~ga
+caisipáng caayaaya at caaliw-aliw; m~ga pan~galang ang kinaoowia'y
+isang pagcacásundô, isang saguísag n~g capayapâan, isáng tálì n~g
+pagsisintáhan n~g m~ga nación. Nauucol sa m~ga ganitó ang m~ga
+pan~galan ni Luna at ni Hidalgo: nililiwanagan n~g caniláng m~ga
+caran~galan ang dalawáng dúlo n~g daigdig: ang Casilan~ganan at ang
+Calunuran: ang España at Filipinas. Sa pagsasalitâ co n~g dalawáng
+pan~galang ito'y nakikinikinitá co ang dalawang nagníningning na
+balantóc na nagmumula capowa sa magcabicábilang dacong iyon at
+nagcacalicaw, pagdating sa caitaasan, sa udyóc n~g pagguiguiliwán n~g
+iisáng pinangalin~gan, at buhat sa caitaasang iya'y papapag-isahín ang
+"dalawang bayan" sa pamamag-itan n~g walang catapusáng pagcacáisa,
+"dalawang bayang "magcacambal cahi't papaghiwalayin n~g m~ga dagat at
+n~g calayuan; "dalawang báyang" hindî sibulán nang "m~ga binhî n~g
+paghihiwalay na itinatanim n~g m~ga nabubulagang tao at n~g caniláng
+calupitán." Capowa capurihán si Luna't si Hidalgo n~g España't n~g
+Filipinas; sa pagcá't cung ipinan~ganác man silá sa Filipinas ay
+mangyayari rin namáng maipan~ganác sa España. Waláng sariling bayan
+ang cataasan n~g ísip; ang cataasan n~g isip ay tulad sa ilaw, sa
+han~gin; pag-aari n~g lahát; walang sariling bayang gaya n~g
+alang-alang, gaya n~g buhay at gaya n~g Dios. "(M~ga pacpacan)"
+
+"Lumilipas na sa Filipinas ang matatandang caugalian; ang maririn~gal
+na gawa n~g canyang m~ga anác ay hindî na nangyayari lamang sa loob
+n~g sariling bahay; iniiwan na n~g paróparóng silan~gan ang sariling
+bahay; sa m~ga lupaing yao'y ipinakikilala na ang paguumaga n~g isáng
+mahabang araw, sa pamamag-itan n~g maniningning na cúlay at
+namumulamulang pagbubucang liwayway, at ang láhing iyóng nagugulaylay
+sa boong gabí n~g historia, samantalang lumiliuanag ang araw sa ibá't
+ibáng lupaín, mulî n~gayóng gumiguising na kumíkinig sa untóg n~g
+electricidad na sa canyá'y gumibíc sa pakikipanayám sa m~ga bayang
+calunuran, at "hinihin~gî ang ilaw, ang buhay ang civilizacióng" n~g
+una'y caniláng minana na pinapagtibay ang waláng catapusáng m~ga lagdâ
+n~g hindî naglilicat na pag-gulong n~g panahón, n~g m~ga pagcacáiba't
+iba, n~g di nagmamaliw na paghahalihali, n~g pagsúlong."
+
+"Ito'y nalalaman ninyóng magalíng at ipinagdádan~gal na ninyó; cayó
+ang may gawâ n~g cagandahan n~g m~ga brillante n~g coronang taglay sa
+ulo n~g Filipinas; ang Filipinas ang nagbigay n~g m~ga bató, ang
+Europa ang kumikil at n~g numingníng. At pinanonood nating lahát n~g
+boong pagdiriwáng; cayo'y ang inyong yárì; cami'y ang nin~gas, ang
+lacás, ang m~ga batóng aming bigay. "(Mainam na totoo.)"
+
+"Ininóm nilá roón ang calugodlugod na talinghágà n~g Naturaleza;
+Naturalezang dakílà at cakilakilabot sa canyang pagwawasác, sa canyang
+paglacad na waláng humpáy, sa canyang hindî mapaglírip na lacás.
+Naturalezang matimyás, payápà at malungcot sa canyang m~ga pagsasaysay
+na hindî naglílicat at hindî nagbabago; inililimbag n~g Naturalezang
+ito ang canyáng tatác sa lahát n~g canyáng linalalang at ibinun~ga.
+Tagláy n~g canyáng m~ga anác ang tatac na iyán saán man silá pumaroón.
+Cung hindî pacasiyasatin ninyó ang caniláng m~ga ásal, ang caniláng
+m~ga gawâ, at cahi't babahagyâ man ang pagcakilala ninyó sa báyang
+iyón, makikita ninyóng na sa lahát na parang siyang bumubuò n~g
+canyáng dúnong, gaya n~g calolowang siyang namamatnugot sa lahát,
+cawan~gis n~g nagpapagaláw sa isáng máquina, túlad sa anyóng pan~gúlo,
+caparis n~g unang cagamitán. Hindî mangyayaring hindî sumilang ang
+talagang canyang dinaramdam, hindî mangyayaring siya'y maguing isáng
+bágay at ibáng bágay ang gawín; sa dacong ibabaw cung bagá man
+nagcacáiba, malicmátà lámang. Sa "Spoliarium", sa licuran n~g
+pinturang iyang hindî pipí ay naririn~gig ang caguluhan n~g maraming
+tao, ang sigawan n~g m~ga alipin, ang taguintin~gan n~g m~ga baluti't
+sandata n~g m~ga bangcáy, ang hagulhulan n~g pan~gun~gulila, ang m~ga
+híguing n~g dalan~gin, na napagwawari ang anyô at catotohanang tulad
+sa pagcarin~gíg sa dagundóng n~g culóg sa guitnâ n~g malacás na in~gay
+n~g malaking agos n~g tubig na bumabagsác mulâ sa mataas, ó ang
+pan~gin~giníg na nacalalaguim at cagulatgulat n~g lindól. Ang
+Naturalezang namamaguitnà sa pagcacaroon n~g m~ga bagay na iyon ay
+siya ríng namamaguitnà sa pincel na lumálagdâ n~g pintura. Bilang
+capalít nito'y tumítiboc sa cuadro ni Hidalgo ang isang totoong
+dalisay, pagpapakilalang lubós n~g calungcutan, n~g cagandahan at
+cahinaang pawang ipinahamac n~g maban~gís na lacás; at gayón,
+palibhasa'y inianác si Hidalgo sa silong n~g maningning na azúl n~g
+lan~git sa Filipinas, sa pagpapalayaw n~g mahinhing hihip n~g amihang
+galing sa m~ga caragatan doon, sa guitnâ n~g catahimican n~g doo'y
+m~ga dagatan, sa hiwagang caaliw-aliw n~g canyang m~ga capatagang lúpà
+at carikitdikitang pagcacaayos n~g canyang m~ga bundóc at n~g m~ga
+bundóc na nagcacatanitanicalâ.
+
+"Cayâ na cay Luna ang m~ga lilim, ang m~ga pagcacalabánlaban, ang m~ga
+naghihin~galong liwanag, ang talinghágà at ang cakilakilabot, bílang
+alin~gawn~gáw n~g madidilím na sigwá sa lupaíng mainit, n~g m~ga
+kidlát at n~g mauugong na pagbugá n~g canyáng m~ga volcán; cayâ cay
+Hidalgo'y pawang liwanag, m~ga culay, pagcacabagay-bagay, damdamin,
+aliwalas, cawan~gis n~g Filipinas sa m~ga gabíng may bwan, sa canyáng
+m~ga araw na tahimic, sa m~ga naaabot doon n~g tanáw, na pawang
+umaakit sa pagdidilidili at doo'y iníuugoy ang waláng catapusán. At
+ang dalawá, cahi't lubháng nagcacáiba, sa anyô man lamang, ay
+nagcacáisa cung ganáp na lilinin~gin; cawan~gis namán n~g pagcacaisá
+n~g ating m~ga púsong lahát, bagá man totoong nan~gagcacáiba: ang
+dalawáng itó, sa caniláng pagpapaaninaw, sa pamamag-itan n~g caniláng
+"paleta," n~g carikitdikitang sicat n~g araw n~g trópico[28],
+guinágawâ niláng m~ga sínag n~g dî maulátang capurihang canilang
+inililiguid sa canilang sariling bayan; _isinasaysay n~g dalawa ang
+tunay na calagayan n~g aming buhay sa pagsasamahan, sa asal na
+guinagamit at sa natutungcol sa pamamahala n~g calacarán n~g bayan_;
+ang cataohang pinapagtitiis n~g mabibigat na dalahin; ang cataohang
+hindi natutubos, _ang catowiran at ang mithing nakikitungáli n~g
+mahigpit sa m~ga di_ "wastong caisipán," _sa maling pananampalataya at
+sa m~ga licong cagagawán_, "sa pagca't ang m~ga damdamin at ang m~ga
+pasiya ay nacapaglalag-os sa lálong macacapal na cuta"; sa pagca't sa
+lahát n~g m~ga hadláng ay may napumumulusán, pawang nan~gan~ganinag,
+at cung hindî sila magcapluma, cung dî sila tulun~gan n~g limbagan,
+hindî lamang maghahandog n~g panglibang sa panin~gin ang canilang
+paleta at m~ga pincel, cung dî naman maguiguing mananalumpating
+totoong marikit manalitâ."
+
+Cung itinuturo n~g iná sa canyáng anác ang canyáng sariling wícà at
+n~g maunáwà ang canyáng m~ga catowáan, ang canyáng m~ga kinacailan~gan
+ó ang canyán~g m~ga pighatî; itinuturò namán n~g España sa Filipinas,
+sa canyáng pagcainá ang canyáng sariling wícà; "cahi man
+hinahádlan~gan niyáng m~ga bahagyâ na ang abo't n~g panin~gín at
+napacapandác ang pag-íisip," na sa canilang malabis na pagsusumicap na
+sumapanatag sila sa panahóng casalucuyang tinatawid, ay "_hindi nila
+mátanaw ang panahóng darating_ at hindî pinagtitimbangtimbang ang
+maguiguing bung~a n~g canilang guinagawâ;" m~ga sisiwang payát,
+"masasamáng ásal at m~ga pang-akit sa casamâang ásal", na waláng ibáng
+iniimbot cung dî ang inisín ang lahát n~g damdaming dalisay, at sa
+caniláng pagpapasamâ n~g púsò n~g m~ga bayan, "ay itinatanim nilá sa
+m~ga bayang iyán ang m~ga binhî n~g m~ga pagcacaalit at n~g sa
+panahong darating ay anihin ang bun~ga, ang lasong haláman, ang
+camatayan bagá n~g m~ga ipan~gán~ganác pang m~ga tao."
+
+"N~guni't ¡limutin natin ang m~ga capan~gitang ásal na iyán!
+¡Capayapaan sa m~ga patáy, sapagca't páwang m~ga patáy na n~gâ; hindî
+na silá humihin~gâ, at sila'y kinacain na n~g m~ga u-od! ¡Howag nating
+tawaguin ang pag-aalaala sa canilá; howag nating dalhin dito sa guitnâ
+n~g ating m~ga casayahan ang canilang cabahúan! "Sa cagalin~gang palad
+ay lalong marami ang m~ga capatid; ang cagandaha't camahalan n~g loob
+ay pawang m~ga catutúbò sa sílong n~g lan~git n~g España: sa bagay na
+ito'y cayóng lahát ay m~ga sacsíng maliliwanag." Nangagcaisa cayó sa
+pagsagót; nan~gagsitulong cayó, at gumawâ cayó marahil n~g lalong
+malakí cung mayroon pa sana cayong magagawâ. Umupô cayó sa
+pakikisalamúhà sa aming pagsasalosalo, at sa inyòng pagbìbigay unlac
+sa maririlag na m~ga anác n~g Filipinas ay pinauunlacan namán ninyo
+ang España; sapagca't lubos na talastas ninyóng lahat, na hindî ang
+dagat Atlántico ang hanggahan n~g España; hindî rin namán ang dagat
+Cantábrico at ang dagat Mediterráneo--casirâang dan~gal n~gang tunay
+cung macahadláng ang tubig sa canyáng cadakilâan, sa canyáng
+isipan.--Narorooon ang España cung saan ipinararamdam ang canyáng
+pangpaguinhawang akit, at cahi't maalís man sacálì ang canyáng
+bandera, matitira rin ang sa canya'y pag-aalaalang hindî matatapos,
+hindî magmamaliw, ANO ANG MAGAGAWA NG CAPIRASONG DAMIT NA MAPULÁ AT
+MARILAW; ANONG MAGAGAWA NG MGA FUSIL AT NG MGA CAÑON SA BAYANG HINDI
+SIBULAN NG PAGSINTA AT PAGGUILIW; SA BAYANG HINDI NANGAGCACAYACAP ANG
+MGA MITHI, HINDI NANGAGCACAISA ANG PALATUNTUNAN NG ADHICA, HINDI
+NANGAGCACASANG-AYON ANG MGA PASIYA NG ISIP..? (Mahabang m~ga
+pacpacan.)
+
+Si Luna't si Hidalgo'y tunay n~gang inyó at tunay rin namang amin;
+sila'y inyóng sinisinta, at sa canila'y napapanood namin ang
+magagandang m~ga pag-asa, m~ga mahahalagang ulirán. Ang m~ga cabataang
+filipinong na sa Europa, na cailan may masigabo ang loob, at ilán pang
+m~ga taong nananatili ang m~ga púsò sa pagcabátà, palibhasa'y laguing
+gumagawâ n~g m~ga cagalin~gang dalisay sa udyóc n~g canilang malilinis
+na budhî, nan~gaghandog cay Luna n~g isáng corona, mahinhing alay,
+tunay n~gang maliit cung isusumag sa maalab naming nais, n~guni't
+siyáng lalong cúsà at siya namang lalong maláyà sa lahát n~g pag-aalay
+na guinawâ hanga n~gayón.
+
+Datapwa't hindî pa nasisiyahan ang Filipinas n~g pagkilalang utang na
+loob sa canyáng maririlág na m~ga anác, at sa pagcaibig niyáng
+maipakilalang ganáp ang m~ga caisipang umuulic sa canyáng budhî, ang
+m~ga damdaming sa puso'y umaawas, at ang m~ga salitáng tumatacas sa
+m~ga lábì, naparito tayong lahát sa piguìng na itó upang papag-isahin
+ang ating hán~gad, upang bigyang catuparan ang pagyayacapang iyán n~g
+DALAWANG LAHING nan~gagsisintahan at nan~gagiibigan, na
+nan~gagcacaisang may apat na raang taon na sa caasalan, sa
+pagpapanayam, at sa pamamayan, UPANG MANGYARING SA PANAHONG DARATING
+NA ANG DALAWANG LAHING IYA'Y MAGUING ISA LAMANG NACION SA BUDHI, sa
+canícanilang m~ga catungculan, sa canicanilang pitháyà, sa
+canicanilang m~ga taglay na biyáyà. (Pacpacan.)
+
+¡Ipinagdíriwang co[29] ang ating m~ga artistang si Luna at si Hidalgo,
+capuriháng dalisay at wagás n~g DALAWANG BAYAN! ¡Ipinagdiriwang co ang
+m~ga táong sa canila'y tumulong upang sila'y macatagál sa lubháng
+mahirap na pagsalun~ga sa landás n~g Arte! ¡Ipinagdiriwang co, at n~g
+uliranin n~g cabataang filipino, na "inaasahang mahál n~g AKING
+SARILING BAYAN[30] ang gayóng m~ga cagandagandahang m~ga halimbáwà at
+n~g ang _ináng España_[31], na mapagsicap at mapagmalasákit sa
+icagágaling n~g canyáng m~ga lalawigan, "pagdaca'y gawín ang m~ga
+pagbabagong utos na malaon n~g panahóng pinag-íisip"; may daan na n~g
+araro at ang lupa'y hindî cutad. ¡At îpinagdíriwang co, sa cawacasán,
+ang ililigaya niyong m~ga magulang na sa canilang pan~gun~gulila sa
+guiliw niláng m~ga anác, mulâ sa lubhang malayong lupaing caniláng
+tinátahana'y sinusundan n~g titig, na basâ n~g lúhà at n~g púsong
+tumítibóc na naglálagos sa m~ga dagat at sa calayuan, at "inihahayin
+sa altar n~g icagagalîng n~g lahát ang m~ga matimyas na caaliwang
+totoong nagsasalat pagdating sa dacong calunuran n~g buhay",
+mahahalagá't m~ga bugtóng na bulaclác sa panahóng tagguináw na
+sumisilang sa m~ga pampan~gin n~g libin~gan!--(Masilacbóng m~ga
+pacpacan; masigabong m~ga pagpupuri sa nagtalumpatî.)
+
+Sumunod na nan~gag talumpatì si López Jaena [na pinintasán n~g dî
+cawásà ang m~ga fraile], si Govantes, Cárdenas, Del Val, iláng m~ga
+filipino, si Nin y Tudo, Más, Azcárraga, Luna (nagpasalamat), Regìdor,
+Fernández Labrador, Labra, Azcárraga (muling pagtatalumpatì), Morayta,
+Rodriguez Correa at Moret. Natapos ang piguíng n~g ica 12 n~g gabî.
+
+Pakingan natin n~gayón ang salítà n~g castilang si D. Wenceslao E.
+Retana tungcol sa talumpatî ni Rizal.
+
+Ganitó ang canyang sinabi:
+
+"Hindî n~g n~gâ macahihin~gî n~g higuít pa sa ritong cagandahan n~g
+pagcacatalumpatî: nagsalitâ si Rizal sa n~galan n~g Filipinas, na dî
+tagláy ang pagpapacumbabang hiníhin~gì n~g m~ga castílà sa m~ga anác
+n~g bayang iyon, cung dî parang isáng "caanib" na cusâ n~g caniláng
+calooban: "tayo'y dalawang bayan, tayo'y dalawang láhì, cung anó
+cayo'y ganoon din camí, at yamang gayo'y ibig namin ang inyong ibig.
+¿Ipinagcacait bagá sa amin ang inaacálà naming carapatdapat na aming
+tamuhin?... ¡Dilidilihin ninyo ang panahóng sasapit!... Hindî
+mangyayaring manatili magpacailán man ang casalucuyang calagayan
+n~gayon "Walâ pang isá man lamang filipino, lalonglalô na cung gayong
+na sa haráp n~g m~ga castilang may matatáas na catungculan, na
+nacapan~gan~gahas magsalitâ n~g gayón. Ibig ni Rizal na manatili ang
+pagsasama n~g España at Filipinas, n~guni't "hinihin~gî niya", upang
+mangyari ang pagsasamang itó, na magcaroon ang m~ga filipino n~g m~ga
+catowiran at m~ga catan~gîang kinacamtán n~g m~ga castílà.
+Ipinalálagay niyang malakíng caapihán n~g canyang láhì cung dî gayón
+ang mangyayari, at hindî n~gâ mangyayaring tiisin niya ang gayóng
+caalimurahan. Hangang dito ang sabi ni Retana. Nang panahóng yao'y
+kinacathâ na ni Rizal ang novelang _Noli me tangere_, na sa canya'y
+magpuputong n~g walang hangang capurihán.
+
+Ang m~ga hulíng bowan n~g pagcátirá niya sa España'y guinamit niya sa
+pag-aaral n~g carunun~gang nauucol sa pag-gawâ n~g m~ga cútà
+(fortificaciones) sa panahóng pagbabaca, na ang guinamit na salita'y
+ang wicang inglés, at may m~ga dibujong nagpapaliwanag n~g canyang
+m~ga isinulat. Pinamagatán niyá ang m~ga dibujong itó n~g "Parapeto
+Simple."[32] "Caballo de frisa."[33] "Trampas de lobo."[34]
+"Estacada."[35] "Estacada de perfil."[36] "Reglas para determinar las
+dimensiones de los parapetos."[37]
+
+Sinabi n~g castilang si Sr. Amador de los Rios, na naguing profesor ni
+Rizal sa Universidad n~g Madrid sa wicang árabe, na cailán man daw ay
+hindî pa siya nagcacaroon n~g alagád na macasing tálas n~g isip ni
+Rizal.
+
+Bago umalís sa España'y nilibot muna ni Rizal ang Andalucía at
+Valencia, at pinagsicapan nìyang maunáwà ang anyô n~g m~ga lupaíng
+iyón at ang caugalian n~g m~ga taga roon.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang calaghatian na n~g taòng 1885, at n~g macuha na niya ang pagca
+licenciado sa Filosofía at Letras, at bilang calahátì na ang nacacathâ
+niya sa _Noli me tangere_, siya'y na pa sa París, sa udyóc n~g
+manin~gas na han~gad na macapaglibot sa mundo, upang macapag-aral n~g
+lahat n~g bagay at n~g mabihasa siyang magaling sa pagwiwicang
+francés.
+
+Nakisama siya, pagdating sa París, sa bantog na oftalmólogo[38] na si
+M. Wecker, upang matutuhan niyáng lubós ang panggagamót sa matá.
+Nagsanay rin siya roon sa m~ga wicang inglés at alemán. Ipinagpatuloy
+niya sa París ang pagcathâ n~g _Noli me tangere_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang m~ga unang araw n~g taóng 1886 ay lumipat si Rizal sa Alemania.
+Nagtumirá siya sa ciudad n~g Heildelberg, na kinalalagyan n~g ilog
+Néckar, na sumasabang sa ilog Rhin. Buhat diya'y nakipagsulatan siya
+sa Profesor Ferdinand Blumentritt, sa Leitmeritz, (Bohemia).
+Nacaibigan niya sa Heildelberg ang profesor Dr. Galezowsky.
+
+Hindî nalimutan ni Rizal susumandalî man ang Filipinas, at
+nagpapatotoo n~g bagay na itó ang canyáng tuláng sinulat sa
+Heildelberg n~g ica 22 n~g Abril n~g 1886, na pinamagatán niya n~g: "A
+las Flores de Heildelberg."[39]
+
+N~g macatira siyang ilang bowan sa Heildelberg at sa Wilhelmsdorf, ay
+napa sa Leipzig naman at doo'y pumasoc n~g pagcacajista upang macakita
+n~g pagcabuhay.
+
+Nang m~ga unang araw n~g taóng 1887 ay siya'y napa sa Berlin at doo'y
+canyáng na caibigan ang m~ga bantog na pantás na si Doctor Virchow, na
+sa canya'y nagpakilala upang siya'y maguing capanig n~g "Sociedad
+Antropólogica Berlinesa"; si Dr. F. Jagor, dakilang "naturalista" at
+maglalacbay na sumulat n~g librong "Reisen in den Philippinen", na
+ipinalimbag sa Berlin n~g 1873; si Dr. Joest, marilag na "geógrafo" at
+si Dr. Schiilzer, pantás na mangagamot.
+
+Nang taóng 1886 ay natapos ni Rizal ang pagcathâ n~g _Noli me
+Tangere_, at n~g m~ga unang bowan n~g 1887 ay ipinalimbag sa Berlín
+ang sinabi n~g libro.
+
+Nang calaghatían n~g taóng 1887 ay dumating sa Maynila ang iláng _Noli
+me Tangere_; datapwa't pinacaiin~gatang lubhâ n~g bawa't pinalad
+magcaroon, sa tacot na bacâ dumating sa balítà n~g pinúnò, ó n~g m~ga
+fraile, ó n~g m~ga guardia civil ó n~g m~ga castílà ay pagbintan~gan
+siyang "filibustero"[40] at pagusiguin n~g cakilakilabot.
+
+Bawa't macabasa n~g "_Noli me Tangere_" ni Rizal ay nan~gagsasabing
+ang librong ito'y siyang bagong _Biblia_ n~g bayang filipino; sa
+macatowid baga'y sa m~ga aral na nababasa sa _Noli me Tangere_ ni
+Rizal naroroon ang catubusan n~g bayang filipino.
+
+¡Laking pagcacagulo n~g m~ga fraile at n~g lahát n~g m~ga castílà n~g
+matalastas nila ang napapalamang m~ga casaysayan sa libro ni Rizal!
+
+Pagdaca'y gumawâ ang m~ga fraile n~g isá at waláng higcát na
+pagpupulong. "¡Laking capusun~gan! ¡Isáng "indio" isang "macacong
+indio", isang "matsing na indio"--ang sabihan nila--ang nan~gan~gahas
+pumintas n~g ating m~ga cagagawan!"
+
+May nasumpun~gan si párì Pedro Payo, fraileng dominico at casalucuyang
+arzobispo dito n~g panahóng iyón, na isáng _Noli me Tangere_;
+dinalidaling binasa itó at pagcatapos ay agád ipinadalá n~g ica 18 n~g
+Agosto n~g 1887 cay párì Gregorio Echevarría, na fraileng dominicong
+gaya rin niya, at rector n~g cung tawaguin nila'y _Real y Pontificia
+Universidad de Santo Tomás de Manila_, upang siya namán ang sumiyasat.
+Dalîdálì namáng binása nitó at pagcatapos ay nagtatág n~g isáng
+capulun~gang naboboo n~g tatlóng fraileng m~ga dominico, na ito'y si
+párì Matías Gómez, si párì Norberto del Prado at si párì Evaristo
+Fernández Arias, upang silá ang humatol cung ano n~gà cayâ ang
+nan~gapapalamán sa novelang sinulat ni Rizal.
+
+Nang ica 30 n~g Agosto n~g 1887 ay nagpadalá n~g sulat sa Arzobispo na
+si párì Payo ang rector sa Universidad na si párì Gregorio
+Echevarria, at doo'y sinasabing binasa at pinagsiyasat n~g isáng
+capulun~gan ang _Noli me Tangere_ na ilinathalâ ni J. Rizal, at
+caniláng lubos napagtantong ang librong iyo'y totoong isáng malakíng
+heregía, capusun~gán at nacasisirang púri sa Religión at isáng ganáp
+na paglabág at pag-alimura sa Gobierno n~g España at sa lahát n~g m~ga
+mahál na capisanang castílà rito, at pangguguló n~g catahimican n~g
+púsô at n~g budhî n~g bayan at n~g m~ga namamayan dito, at
+mangyayaring pangalin~gan n~g m~ga casacunaang totoong cahapishapis sa
+España. Sa maiclíng sabi, alinsunod sa capulun~gan n~g m~ga fraile,
+ang librong iyon ni Rizal ay casamasamaang panglabág sa Religión,
+panglait sa España at pangguguló sa calooban at damdamin n~g tagarito.
+
+Ipinadalá namán nì párì Payo ang sulat na iyón sa capitán general na
+si D. Emilio Terrero.
+
+Sa magcabicabilang panig n~g Maynilâ, n~g boong Filipinas ay
+pinag-uusapan n~g lihim n~g m~ga castílà, n~g m~ga filipino, n~g m~ga
+taga ibang lupaín ang pasiyá tungcol sa _Noli me Tangere_, ¡n~guni't
+waláng nacatatalós, waláng nacacabasa pa n~g _Noli me Tangere_! At
+lumálakí n~g lumálakí ang bulung-bulun~gan, ang sabihana'y ang librong
+iyó'y cakilakilabot, calaguimlaguim, waláng cahalintulad n~g samâ ...
+¡at lumálakí namán n~g lumálakí ang pagmimithî n~g bawa't macahiguing
+n~g balitang iyóng mabasa ang _Noli me Tangere_! caya't pinagpilitan
+n~g lahát at n~g bawa't isá ang magcaroon; n~guni't hindî macakita,
+mahirap macakita cung dî sa pamamag-itan n~g lalong matatalinong
+paraan. N~g m~ga unang araw ay nacabibili n~g tatlóng piso bawa't
+libro, hindî nalao't dumating n~g sampong piso, labingdalawáng piso,
+labinglimang piso, dalawampong piso ... Nang malao'y hindî na
+dalawampong piso ang halagá n~g bawa't "Noli", lalô pang malakí, at
+cahi man malakí ang ìbayad, cung castílà ó mestizong castílà ang
+humahanap ay hindî macakita; caya't napilitan ang m~ga castílà at ang
+m~ga punong castílà na magpabilí sa Europa, at sapagca't mainam na
+pang-udyóc sa anò man ang pakikinabang n~g limá, anim hangang
+macasampong ibayo, ang m~ga castílà rin ang namilí sa Europa n~g _Noli
+me Tangere_ sa halagang manalapî, at sacá dinalá rito n~g lihim at
+ipinagbilí rito n~g lihim sa capowâ castílà rin, sa m~ga fraile, sa
+m~ga filipino at sa m~ga taga ibáng lupaín sa halagang camalácmalác na
+dalawampô hangang dalawampo't limang piso ang isá.
+
+Sa sulsol ni párì Payo ay ipinadalá naman n~g capitan general na si
+Terrero ang _Noli me Tangere_ sa "Comisión Permanente de Censura"[41]
+upang ito'y maglagáy namán n~g canyáng pasiya. Si párì Salvador Font,
+fraileng agustino ang siyang naglagda n~g pasiyá, na doo'y
+pinacacalaitlait si Rizal hangang sa tawaguing isáng "han~gal" daw na
+waláng pagpalagyan sa catacsilán at samá. Ang _Noli me Tangere_, aní
+párì Font, ay isang paglabág at pamumusóng sa Religión n~g España;
+isang paglabág at pamumusóng sa Pan~gasiwaan, sa m~ga castilang
+cagawad n~g Gobierno at sa m~ga Tribunal n~g justicia; isang paglabág
+at pamumusóng sa hucbó n~g Guardia Civil, isang paglabág at pamumusóng
+sa icapapanatili n~g m~ga nasasacop n~g España, at pagcatapos n~g
+ganitong bugsô n~g "paglabag at pamumusóng" ay sinabi niyang sa canya
+raw pasya at acálà, ay dapat ipagbawal n~g capangyarihan n~g capitán
+general ang pagdadala rito, paglilimbag ulî rito at paglalaganap dito
+n~g librong _Noli me Tangere_, na totoong nacacapahamac.
+
+Bucod sa lalong m~ga casakitsákit na m~ga pag-alimura cay Rizal at
+m~ga pagpaparatang n~g m~ga gawang hindî man lamang napapanaguinip n~g
+ating capatid na Martir, ay idinugtong pa ni párì Font ang ganitong
+m~ga salitâ: "ANG TANGING HANGAD ni Rizal ANG CASARINLAN NG LUPAING
+ITO, at ang adhica niya'y iwalat ang mahal na catibayan n~g Bayang
+sarili[42], niyang Bayang sariling sa canya'y nagbigay n~g pagcatáo,
+na sa canya'y nag-arúgà at nagpasúso sa m~ga dibdib na maran~gal, na
+sa canya'y nagpacain n~g tinapay at n~g m~ga aral n~g magagandang
+asal; at ang Filipinas na dating sumasamba sa di totoong Dios,
+mangmang at mahahalay ang caugalian ay guinawang ganap na bayang
+católico, bayang lalong may calayaan at marunong sa lahát n~g m~ga
+bayang nabubuhay sa ilalim n~g pagtatangkilic n~g m~ga nación sa
+Europa, at ang lahing lalong sumasaligaya sa ilalim n~g nacapagbibigay
+guinhawang lilim n~g mapagcalin~gang m~ga cautusan sa India"; ... at
+iba't iba pang m~ga salitang nagpapakilala n~g masilacbó niyang poot
+cay Rizal. At winawacasan niya n~g ganitong saysay: "Itó n~gâ ang
+pasiya n~g napifirma sa ibabâ nitó, upang ipagbawal n~g mahigpít ang
+dito'y paglaganap n~g librong itó ... Maynilà, ica 29 n~g Diciembre
+n~g 1887.--_Fr. Salvador Font_, agustino calzado."
+
+Ipinalimbag ni párî Font at inilaganap sa boong Filipinas at sa boong
+España ang canyang pasiyang itó, at sa ganitong nangyari ay lalô
+namang lumakí ang pagmimithî n~g maraming mabasa ang cathâ ni RizaL,
+caya't ang guinawang iyon ni párì Font ay siyang nacatulong n~g dî
+cawasa n~g pagcalat n~g _Noli me Tangere_ sa boong daigdig.
+
+¿At ano ang sinasabi sa librong iyon upang macaligalig n~g dî ano
+lamang sa m~ga fraile at m~ga castila, macabagbag n~g loob n~g m~ga
+filipino at bigyan n~g dî ugaling cahulugan n~g m~ga taga ibang
+lupaín? Man~ga bagay na hindî himalâ, m~ga bagay na hindi dapat
+pagtakhan; walang sinasaysay cung dî ang cactotohanan; nagcámalî aco,
+walang sinasaysay roon cung dî ang culabóng anino n~g catotohanan n~g
+m~ga nangyayari rito sa Filipinas na pananampalasan, pag-amis,
+paglapastan~gan, paninirang puri at walang licat na pan~gun~gulimbat
+sa m~ga filipino n~g m~ga fraile; ang m~ga pag-iríng at pagpapahirap
+n~g guardia civil dito, at ang m~ga hidwang cagagawan n~g ilan sa m~ga
+empleado[43] at hindi empleadong castila. Walang sinasabi sa librong
+iyon cung dî ang m~ga hidwang caasalán at ang m~ga malíng
+pananampalataya n~g halos lahat n~g m~ga filipino, at ang canilang
+labis na pagca mapaniwalain sa lahat n~g sa canila'y pasampalatayanan
+n~g m~ga nagpapangap na cahalili n~g Dios, niyang Dios na totoong
+mahabaguin, dakila sa pagca masintahin sa canyang kinapal, walang
+han~ggan ang pagca mairuguin sa catowiran; niyang nan~gagpapangap na
+corderong ma-amo, nagsipanumpang mananatili sa carukhaan, sa
+pagpapacalinis n~g budhî at calolowa, sa paglayô sa cahalayan at sa
+maruruming layaw n~g catawan, sa tunay na pagpapacumbaba at pagca
+masunurin, bago'y ang guinagawa'y lihis na lihis sa canilang m~ga
+catungculang banal, sa canilang m~ga sumpâ, sa m~ga damdamin n~g
+bawa't taong may dalisay na calooban....
+
+Mulâ niyo'y nagcalayong lalo ang dating nagcacahiwalay n~g
+pagtitin~ginan n~g m~ga castila't n~g m~ga filipino, baga man sa
+hayagan, sa paimbabaw ay hindî nagbabago. Napopoot n~g dî cawasà ang
+m~ga fraile't ang m~ga castílà na ang isang "indiong" gaya ni Rizal ay
+magsalitâ n~g catotohanan, at nalulugod namán ang m~ga filipino sa
+pagcacasalitâ n~g catotohanang iyan. Pakinggan natin ang sabi n~g
+castilang si Wenceslao E. Retana tungcol sa bagay na ito:
+
+"¡At anó! anang m~ga filipino--¿diyata't ipinalalagay na dî
+capaslan~gan ang sa araw araw at sa boong panahón ay sumulat n~g
+sari-saring m~ga paglait at m~ga pagpaparatang na laban sa amin, at
+n~gayo'y mamasamain nilang ang isáng filipino'y "minsang" macasulat
+n~g boong catotohanan?"
+
+"Filibustera" ang novela ni Rizal, sa pagca't isang filipino ang
+sinasabing cumathâ; cung ang nalagay na cumatha'y isang castílà--at
+marami n~ga sa m~ga castílà ang dî mag-aalinlan~gang magsabing yao'y
+gawâ niya--hindî n~ga nila pan~gan~galanan n~g gayon."
+
+"Inulit-ulit ni Costa[44] hangang sa nagsawa ang sabing: "bayan (ang
+España) n~g m~ga eunuco"[45]; at sinabi naman ni Unamuno[46] ang
+ganito: "bayan (ang España) n~g m~ga dowag." Datapwa't si Costa at si
+Unamuno'y hindî ipinan~ganac sa Filipinas."
+
+Dumating sa Senado n~g España n~g Junio n~g 1888 ang ligalig dahil sa
+_Noli me Tangere_. Ipinagcanulô n~g senador Vila sa canyáng m~ga
+casamahang, sa Filipinas daw ay may ipinasoc na isang libro na cung
+tawaguin ay "novela" at ang pamagát ay _Noli me Tangere_, na kinathâ
+n~g isang "indio" na canyáng alám ang pan~galan, doctor sa Medicina
+n~g Universidad sa Madrid, caibigang matalic n~g Principe de Bismarck
+at sa canyáng dunong ay nahalal na catedrático n~g Medicina sa isang
+Universidad n~g Alemania. Ang "novelang" yaon ... anang senador Vila
+... isang pangcalat n~g aral na laban sa religión católica, pang-akit
+sa protestantismo, tagapaglaganap n~g aral ni Proudhon, at iba't iba
+pang gaya nitong pawang hindi catotohanan.
+
+Sa Congreso naman n~g España ay pinagcaligaligan din ang _Noli me
+Tangere_. Nagsalitâ naman doon ang general na si D. Luis M. de Pando,
+n~g ica 12 n~g Abril n~g 1889, n~g sari-saring paratang sa librong
+iyón. Datapowa't hindî nababasa n~g senador Vila at n~g general Pando
+ang _Noli me Tangere_; walà silang nabasa cung di ang pasiya lamang ni
+párì Font. Ang guinawang ito n~g m~ga pantas na castílà at ang walang
+licat na pag-uusig n~g m~ga fraile sa librong iyon, sacá ang matamáng
+pagbabalitâ naman ni Blumentritt sa m~ga pan~gulong pamahayagan sa
+sangdaigdigan, sa carikitan n~g kinathâ ni Rizal, ang siyang lubhang
+ikinabantóg nitó sa lahát n~g m~ga nación.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Mulâ sa Marzo hangang Mayo n~g 1887 sinulat ni Rizal ang iba't ibang
+bagay. Isinatagalog niya ang ilang m~ga tulâ ni Goethe; kinathâ sa
+wicang francés ang m~ga librong "Histoire d'une clef", ang "La
+Pécheuse et le poison," isang maiclíng casaysayan tungcol sa linggo
+n~g palaspas, ang "Tartarín sur les Alpes," ang "Unter den Linden,"
+ang "Le pistolet de la petite Baronne" at saca ang wicang inglés na:
+"Are account of the Life and Writings of Mister James. By Patrick
+Murdock, D. D. F. R. S."
+
+Nang magtatapós na ang Abril n~g 1887, si Rizal ay nanaw sa Berlin at
+na pasa Dresde, at doo'y nakilala niya at naguing caibigan si Dr. A.
+B. Meyer, marunong na filipinólogo[47] at tagapamatnugot n~g _Museo
+Etnográfico_ roon, na siyang pan~gulo sa galíng sa lahát n~g kilala sa
+boong daigdíg tungcol sa bagay na iyon. Nagalác n~g dî sapálà ang Dr.
+Meyer n~g makilala niya si Rizal, at pinagpakitaan niya itó n~g ganáp
+na magandang calooban. Pumaparoon si Rizal sa Museong iyon sa
+araw-araw at canyang pinagsusumag ang anyo at calagayan tungcol sa
+baít at hilig n~g lahát at bawa't isá sa m~ga láhì.
+
+Nalís si Rizal sa Dresde at na pa sa Leitmeritz (Bohemia) at doon
+tumuloy sa bahay n~g cakilala na niyang dati sa pagsusulatan lamang na
+si Profesor Ferdinand Blumentritt, na namamatnugot n~g Ateneo
+Municipal sa ciudad na iyon at marilag na pantas na umiibig sa
+Filipinas n~g dî paimbabaw, na gaya n~g dî mamacailang ipinakita na
+niya at ipinakikita pa sa gawâ. Bagaman hindî nacararating dito sa
+Filipinas ay malaki pa marahil ang pagcakilala niya sa lupaing ito at
+sa m~ga tagarito cay sa maraming nagpapangap na nacacakilalang lubos
+sa sangcapuluang itó[48]. Sinasabi ni Blumentritt na nagtamo siya n~g
+isa sa m~ga casayahang lalong malakí, n~g makita at mayacáp niya si
+Rizal. Nag-ibigan siláng tulad sa tunay na magcapatid, at hindi sila
+nagpupupuan. Iniin~gatan niya hanga n~gayon n~g boong pagmamahal ang
+isang larauan niyang guinawa ni Rizal sa sandalíng pagguguhit n~g
+lápiz.
+
+Hindî maalis sa ala-ala ni Rizal ang m~ga pag-alipusta n~g m~ga fraile
+sa m~ga filipino, caya n~ga't sa canyang m~ga pakikipag-usap sa
+canyang matalic na caibigang si Profesor Blumentritt ay canyang
+nasalità ang ganito:
+
+"Na ang lahat n~g m~ga lahi n~g m~ga tao ay nagcacaibaiba lamáng sa
+canicanilang anyô at caugalian sa dacong labas, n~guni't alinsunod sa
+Psicología[49] ang maputi, ang abo-abo, ang marilaw, ang caymangui at
+ang maitim ay nagcacaisa ang naramdaman, nagcacawan~gis ang m~ga
+umuudyok na budhî at hilig, na nagpapatibóc n~g púsò: at ang
+pinagcacaibahan lamang ay ang paraan n~g pagsasaysay ó paggawâ.
+
+"Na walang napagkikilala ang m~ga antropólogo[50] cung dî ang m~ga
+lahi; na ang napagmamalas lamang n~g m~ga mapagmasid n~g m~ga
+pamumuhay n~g bawa't nación ay ang pagcacaiba't iba n~g calagayan n~g
+mayaman at mahirap, n~g mahal at timawa; na sa m~ga nacióng lalong
+m~ga paham, na gaya baga n~g Francia at Alemania, ang lalong marami sa
+m~ga nananahan doo'y casing pantay rin n~g calagayan n~g pag-iisip n~g
+m~ga tagalog, at ang culay n~g balat, pananamit at wicang guinagamit
+ang bilang caibhan lamang."
+
+"Na ang pag-íisip ay tulad sa m~ga cayamanan at cung may m~ga nacióng
+mayaman at mahirap, ay may m~ga tao ring mahirap at mayaman; cung may
+nagbabalac na táong siya'y ipinan~ganac na pagdaca'y mayaman, ang
+gayong tao'y namamali, sa pagca't siya'y sumilang sa sandaigdigang
+dukhâ at hubád na cawan~gis n~g alipin; minamana ang catalasan n~g
+isip na tulad naman sa cayamanang naipamamana. Pawang mayayaman sa
+pag-íisip ang m~ga nación sa Europa; datapwa't ang m~ga tao roon
+n~gayo'y hindî mangyayaring macapagsalitâ, cung di ring lamamg
+maghahambog, na pagdaca'y mayaman na sila sa pag-íisip mulâ n~g mátayô
+ang canilang m~ga nación; nagcailan~gan silang gumugol n~g maraming
+siglo[51] sa pagpupumilit sa pamamag-itan n~g pagbabaca upang camtán
+ang m~ga calayâan, magagaling na m~ga cautusan at iba pang sarisaring
+paraan, at n~g masundoan ang m~ga cayamanan n~g pag-iisip na canilang
+ipinamana pagcatapos sa m~ga táo n~gayon; ang m~ga nagpapakinang n~g
+isip n~gayon, ang catowid baga'y ang nagtuturo n~gayon sa m~ga
+cabataan, di n~ga nila magagawâ ang gayong m~ga bagay cung hindî sana
+nila sinamantala ang salinsaling natutuhan n~g m~ga táong sinundan
+nila, at cung hindî naman sila lubos na nagsumakit; ang bagay na ito'y
+sinasacsihan n~g Historia[52] n~g panahong una'y hindî higuit ang
+cagalin~gan n~g pagpapalagay n~g m~ga romano sa m~ga alemán, sa
+pagpapalagay n~g m~ga castílà sa m~ga tagalog."
+
+"Na ang m~ga pagpintás na guinagawâ n~g m~ga taga Europa sa
+nan~gagcacaiba't ibang m~ga lahing may culay (ang m~ga caymangui,
+maitim, marilaw ó abo-abó) ay hindî mabigyang caliwanagan sa isáng
+matibay na catowiran; cayâ silá nagcacagayo'y dahil sa talagang handâ
+na ang caniláng calooban sa dî paniniwalâ, at dahil naman sa canilang
+pagcaisip na sila ang nauucol macapangyari sa m~ga láhing hindî
+mapuputî. Talastas n~g lahát na nan~gan~ganib ang m~ga lahing may
+culay na baca sila'y pawaláng halaga n~g lahing putî, at sa ganitong
+dahil, cung sila'y naglilingcod sa m~ga taga Europa ay malaki ang sa
+canila'y ikinalalamang, at bucod sa rito'y sa pagca't pinagwawárì na
+hindî magagamit ang lahing may culay sa m~ga linilimbag. Datapwa't
+cung paglilinin~gin, ang m~ga lahing may culay na canilang tinutucoy
+ay m~ga táong totoong timáwà at waláng pinag-aralan, masasabing ang
+halaga n~g m~ga pasiya n~g m~ga lahing putî ay capantay lamang n~g sa
+isang tagalog, na sa canyáng paglalacbay sa Francia at Alemania ay
+ibig na ipalagay na ang lahát n~g m~ga tagaroo'y pawang catulad n~g
+m~ga manggagatas, m~ga alílâ at m~ga cocherong francés at alemáng
+canyáng nakita."
+
+"Na ang dahil n~g caimbihan n~g m~ga túbò rito sa Filipinas ay
+nagmumulâ lamang sa culay n~g balat. Maraming lalaki't babae sa Europa
+na nagmulâ sa lalong carukharukhâang pamumuhay, na nangyaring
+naca-akyat sa lalong cataastaasang calagayang lubhang mahahalagá, ang
+iba'y nan~gatututong bumagay sa canilang bagong calagayan at hindî
+ikinahihiyâ ang canilang abang pinanggalin~gan, cung dî bagcos pang
+ipinalálagay nilang isang malaking capuriháng nangyaring nasunduan
+nila, sa canilang sariling pagpupumilit, ang gayong pagcápaunlac; ang
+iba nama'y pinagtutuyaanan at inaaring salát sa catalinuhan, dahil sa
+canilang dî wastóng paghahambog. Ipinalálagay n~g m~ga táong may
+culay, na sila'y ucol sa m~ga dapat uyatín at pawaláng halagá, baga
+ma't sila'y m~ga táong mahal na lubós, palibhasa'y isáng sacsìng
+nagpapatotoo n~g canilang pinangalin~gan ang canilang pagmumukhâ, at
+ang bágay na ito'y siyáng sa canila'y nacapagbíbigay n~g cakimian,
+dahil sa talastás niláng sa canila'y pagpapawaláng halagá n~g m~ga
+taga Europa: masamâ ang pagtin~gîn n~g m~ga europeo sa m~ga tagalog;
+anó máng waláng cabuluháng pagcacamalî nitó, na mangyayáring gawín din
+namán n~g cahi't dalisay mang lahî n~g isáng tubò sa Montmorency, ay
+linílibac n~g m~ga europeo, at isinisiwalat nila sa pananalitáng:
+"¡anó n~gâ bagá ang maaasahang gawíng mahusay n~g isáng taong may
+cúlay!" Mangyayáring datnin niyáng siyá'y maguing isáng magalíng na
+Abogado, isáng dakilang Médico, datapowa't cailán may hindî nila
+ipalalagay na itó'y isáng caraniwang bágay; ang pinaca malakíng
+magagawâ lamang nilá'y isáng panguiguilalás, na hicayat n~g
+pagpapalamáng, na gaya n~g pagtatacâ, sa isáng malakíng áso sa circo,
+n~guni't hindî n~gâ nilá, matatangáp na magcacapantáy ang pag-iísip
+n~g tagalog at n~g europeo".
+
+Sa matiyagá at masalicsic na pagsisiyasat ni Rizal ay caniyang lubós
+napagkilalang nagcacapantay-pantay ang caya n~g pag-iísip n~g lahát
+n~g m~ga láhì: putî, caymangui, mariláw, abo-abó ó itím, at yayamang
+gayó'y mangyayaring ipagcaloob sa isá't isá ang lahát n~g bágay na
+pamamahálang magalíng sa báyan, ó m~ga cautusán bagáng nagbíbigay n~g
+lálong malalakíng calayàan; at sa ganitóng pananálig niyá'y guinugol
+ang boóng lacás upang camtán n~g caniyáng m~ga cababayan ang m~ga
+calayàang totoong kinacailan~gan, at n~g dito'y lumagô ang
+caguinhawahan at lumucloc ang Ináng Filipinas sa trono nang
+caran~galan.
+
+Nang may isáng bowan n~g nagsasama ang magcaibiga'y nagpaalam si Rizal
+cay Blumentritt, at canyáng nilibot ang m~ga ciudad n~g Praga, Bruna,
+Viena, Nuremberg at Munich. Dumating sa Ginebra n~g m~ga unang araw
+n~g Junio, doo'y nátirang sandalî, lumipat sa Losana at doo'y tumiguil
+na iláng araw, sacá nilibot ang m~ga pan~gulong bayan n~g Suiza at
+pagcatapos ay naglacbay sa Italia, nilibot namán niyá ang boong
+caharìang iyón; n~guni't malaon ang canyang itiniguil sa Milan,
+Venecia, Florencia, Roma at Génova. Mulâ sa Génova'y na pasa Marsella,
+at buhat dito'y lumulan siya sa vapor "Diemnah" na patun~go sa Saigon
+n~g bowan n~g Julio n~g 1887, at pagdating sa Saigon ay lumulan namán
+siyá sa vapor "Haiphong" na patun~go sa Filipinas na ang conciencia'y
+tahimic, samantalang nan~gagcácagulo namán ang m~ga fraile't castílà
+sa Maynilâ, na ang pinacamagaang na cahilin~gan ay putulin ang canyáng
+ulo, bilang caparusahang magaang sa dakilang casalanang pagcasulat
+niyá n~g _Noli me tangere_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang dumating si Rizal dito'y casalucuyang Presidente n~g Consejo n~g
+m~ga Ministro sa España si D. Práxedes Mateo Sagasta, Ministro n~g
+Ultramar si Don Victor Balaguer, Gobernador at Capitán General n~g
+Filipinas si D. Emilio Terrero, Gobernador Civil n~g Maynílà, si D.
+José Centeno, Director General n~g Administración Civil si D. Benigno
+Quiroga-López Ballesteros at Secretario n~g Gobierno General si D.
+José Sáinz de Baranda, m~ga guinoong pawang mairuguín sa calayàan; at
+cung hindî ang dirito'y ang m~ga guinoong sinabi na, noon pa sana'y
+napahamac na si Rizal.
+
+Tumangáp siyá n~g siya'y bagong cararating dito sa Maynílà, n~g
+lubhang maraming sulat na waláng firma, at doo'y ipinagtagubilin sa
+canyang siya'y magpacain~gat, sa pagca't totoong nan~gan~ganib ang
+canyang buhay, at gayon din namán ang sabi sa canyá n~g canyáng ama't
+iná, m~ga capatíd, m~ga camag-anac at m~ga caibigan. Nan~gagtátaca ang
+lahát cung bakit hindî agád siya napapahamac pa, palibhasa'y hindî
+cailâ ang calakilakihang capangyarihan n~g canyang m~ga caaway.
+
+Sa utos n~g matátaas na puno'y halos hindî humíhiwalay cay Rizal ang
+teniente n~g guardia civil na si D. José Taviel de Andrade.
+
+Isáng umaga'y napasá Ateneo Municipal siyá upang makipagkita at bumátì
+sa m~ga jesuitang si párì Pablo Ramón at si párì Federico Faura;
+sinalubong siyá nitó, at sinábi sa canyáng yámang nagbago siyá nang
+pananampalataya'y huwag n~g túlungtong na mulî sa Ateneo; at hindî na
+n~gá namán siyá nagbalíc doón hangang sa siyá'y binaríl.
+
+Hindî nagluwat sa Maynila si Rizal; na pa sa Calambâ siyá, at iníbig
+niyang doó'y manahímic; n~guni't hindî nangyári. Sa ákit n~g
+pagmamahál sa m~ga cababáyan, siyá'y gumawâ nang isáng casulátang
+wícang castilà at wícang tagalog, na doo'y idinaraing sa Gobernador
+General na mangyáring tangkilikin ang m~ga catowiran n~g m~ga taga
+Calambang maláon n~g totoong niyuyurac n~g m~ga fraile. Sa casulatang
+iyo'y sinasaysay ang lihís sa matuwíd na pagpapabuwís n~g m~ga
+fraileng dominico sa m~ga lupang linílinang n~g m~ga taga Calambâ, ang
+pagdaragdag sa taon-taón n~g buwis, ang sa m~ga pagtataním n~g m~ga
+halaman, ang sa m~ga lansan~gan, m~ga bahay at m~ga escuelahan: waláng
+sinásaysay doon cung di dalisay at wagás na catotohanan. Tumawag si
+Rizal n~g isang pulong n~g m~ga namamayan sa Calambâ, dumaló sa pulong
+na iyón ang m~ga caibigan at ang m~ga caaway n~g m~ga fraile;
+ipinabasa niyá sa lahát ang casulatang wícang castila't wícang tagalog
+na iyón, at walâ, isá mang tumanguí sa pagfirmá. Pumirmá sa casulátang
+iyón si Rizal, ang caguînoohan, ang m~ga naghaháwac n~g lupa't ang
+m~ga nan~gin~gisama, ang m~ga babae, ang m~ga alilà, ang m~ga insíc,
+ang boong báyan, sampo n~g m~ga caibígan n~g m~ga fraile. Ipinadalá
+ang carain~gang iyon sa Gobernador General, at ang gayong carain~ga'y
+hindî pinansín; at sapagca't nag acalang manghigantí ang m~ga fraile,
+mulíng nagpadalá ulî n~g isá pang casulatang ipinamamanhíc na
+mangyaring makialám ang Gobernador General sa pag-amís na guinágawâ
+n~g m~ga fraile; n~guni't ang gobierno'y hindî umimíc.
+
+Nagpasimulâ ang m~ga taga Calambâ n~g pagtanguí sa pagbabayad,
+samantalang hindî ipinaliliwanag n~g m~ga fraileng dominico ang cung
+bakit silá ang tan~ging may-árì n~g boong Calambâ, na waláng nátira,
+cácarangcal mang lúpà sa m~ga táong túbò roon; sinagót n~g m~ga fraile
+ang gayong cahin~gìan, n~g pagpapalakí n~g bowís at n~g paghihigpít
+n~g paninin~gil, at sa cawacasa'y nagpadalá silá sa Calambâ, n~g
+Septiembre n~g 1888, sa pamamag-itan n~g capangyarihan n~g Capitán
+General Weyler, n~g isáng hucbó n~g m~ga sundalo, at ipinaguibâ at
+ipinasunog ang m~ga bahay n~g nagsisitanguing magbayad n~g buwís, at
+isá sa m~ga ipinaguibâ ang bahay n~g m~ga magulang ni Rizal.
+
+Baga man totoong ligalíg ang canyang calooban sa m~ga pag-apíng
+nangyayari sa canyang cababayan at sa mahigpít na pag-uusig na sa
+canya'y guinágawâ n~g m~ga fraile, hindî rin siyá naglilicat n~g
+pagsulat; inihulog niyá sa wicang tagalog ang iláng maiinam na tuláng
+wicang alemán, at sacâ ang bantóg na drama ni Schiller na _Guillermo
+Tell_ ang pamagát, na wicang alemán din, at bukod sa roo'y nanggágamot
+pa siyá sa m~ga may sakít sa canyang bayan.
+
+Datapowa't waláng salitâ, waláng pagkilos, waláng anó mang hakbáng si
+Rizal na hindî ipinalálagay n~g m~ga fraileng hakbáng, kilos at
+salitáng "filibustero", at dahil sa gayong nangyayari'y napilitan si
+Rizal, na mulíng panawan ang canyang pinacasísintang bayang Filipinas,
+at papan~gulilahin ang canyang m~ga magulang, capatíd, kinamaganacan,
+caibigan at m~ga cababayan, n~g unang araw n~g Febrero n~g 1888,
+cahi't may dinaramdam pa siyáng sakít noon. Umalís sa Filipinas si
+Rizal na nanglulupaypáy ang loob; siyáng cailan ma'y di nag-ibig na
+magbubò n~g cahi't capatác dugô n~g canyáng capowâ tao'y napagkilala
+niyang hindî cacaratan ang casarinlán n~g Filipinas cung dî sa
+pamamag-itan n~g pagpapabahâ n~g dugô.
+
+Hindî pa nalalaong nanaw si Rizal sa Maynila'y guinawà na n~g m~ga
+caguinoohang tagalog sa pan~gulong bayang ito n~g sangcapuluang
+Filipinas, n~g unang araw n~g Marzo n~g 1888, ang isáng payapang
+"procesión cívica" n~g lubhang maraming filipino, na nagdaan sa
+Escolta, tinun~go ang loob n~g Maynilà at ibinigay cay Don José
+Centeno, Gobernador Civil dito n~g panahóng iyón, ang isáng casulatang
+nacafirma ang marami, na doo'y hinihin~ging papanawin dito ang
+Arzobispo at paalisín ang m~ga fraile, dahil sa m~ga cadahilanang
+nálalagdâ sa casulatang iyón. Sinalubong ang m~ga guinoong iyón n~g
+Gobernador Civil n~g boong cagandahan n~g loob, at sa canila'y
+ipinan~gacong gagawin ang na sa catwiran, bagay na matútupad n~gâ
+marahil cung dî sana macapangyarihan ang m~ga fraile cay sa Gobierno
+n~g España. Ang nangyari'y nan~gábilanggò sa Bilibid na mahabâ ring
+panahón ang m~ga pan~gulong pumifirma sa casulatang iyón, at walang
+nagawâ upang sila'y maligtas si Terrero, Centeno at
+Quirroga--López--Ballesteros na sa canila'y tumatangkilic.
+
+Dumatíng si Rizal sa Emuy. Nalúlà siyang mainam sa pagdaragát, dahil
+sa tinátaglay niyáng sakít. Hindî siya lumunsád sa Emuy, dahil sa
+malacas na ulán at sa caguinawán, at dahil namán sa sinabi sa canyáng
+doo'y totoong marumí. Nagtulóy siya sa Hongkong at doo'y nacakilala
+niya ang ilang m~ga castílà at si G. Balbino Mauricio, na malaóng
+taóng nabilangò dahil sa gulóng nangyari sa Tan~guay n~g taóng 1872.
+Doon siya nátira sa bahay ni G. José María Basa, na napatapon sa
+Marianas, dahil din sa gulóng sinabi na. Nag-aral siya sa Hongkong n~g
+wicang insíc. Napag-unawâ ni Rizal doong ang m~ga fraileng dominico'y
+sila halos ang may ari n~g Arsenal sa Hongkong. Sinamahan si Rizal ni
+Basa sa pagpasa Macao, upang dalawin si G. Lecaroz, at sa bahay nito'y
+natirá, silang ilang araw, at pagcatapos ay nan~gagbalic ulì sa
+Hongkong, at mulâ roo'y lumulan siya sa vapor "Oceanic" n~g ica 22 n~g
+Febrero n~g 1888, na ang tun~go'y sa Japón. Damatíng siya sa Yokohama
+n~g ica 28 n~g buwan ding iyon. Carárating pa lamang niya sa Hotel ay
+tumanggáp na siya n~g pasabi n~g "Encargado n~g Legación n~g Negocios
+n~g España" sa ciudad na iyong sa canya'y makikipagkita. Hindî n~ga
+nalaon at dumatíng sa tinatahanan ni Rizal ang iláng castílà, binati
+siya n~g boong pitagan, inihandóg sa canya ang boong paglilingcod at
+tuloy inanyayahan siya n~g boong guiliw na doon na matira sa Legación.
+Aayaw sanang pahinuhod si Rizal sa anyayang iyón, n~guni sa pagca't
+namasid niya ang malabis na pagpupumilit, at palibhasa'y nais niya ang
+lubos pakilala sa m~ga castílà, sumang-ayon siya sa capamanhican.
+Nátira n~gâ si Rizal sa Legación n~g Españang may mahiguit na isáng
+buwan. Nilibot niya ang ilang lalawigan n~g Japón, na cung minsa'y
+casama niya ang "Encargado n~g Legación" at cung minsa'y ang
+"intérprete" nito: Doo'y nag-aral si Rizal n~g japonés at pinagsiyasat
+ang canilang teatro. Samantala'y inaakit si Rizal n~g sinabi n~g
+"Encargado" na tumanggap n~g isang catungculang mataas na sa canya'y
+ipinagcacaloob n~g Gobierno n~g castílà, datapwa't hindì pumayag si
+Rizal. Nang macalampás ang isáng bowa'y napasalamat siya sa magandang
+caloobang sa canya'y ipinakita, napaalam at lumulan sa isáng vapor na
+ang tun~go'y sa Estados Unidos n~g América. Nácasacay niyá sa vapor
+ang isáng mag-anac na ang ama'y inglés na nagn~gan~galang Jakson, ang
+ina'y filipina at ang m~ga anac ay ipinan~ganac sa Filipinas, at sacà
+isáng japonés. Itinanong sa canya n~g isá sa m~ga anac n~g inglés cung
+nakikila niya ang isáng nagn~gan~galang "Richal" na cumathâ n~g _Noli
+me Tangere_; sumagot si Rizal na nacan~gitî, na nakikilala niya, tulad
+sa pagcakilala ni Aladin cay _Florante_; at sa pagca't nagsasalitâ n~g
+m~ga pagpupuri sa cumathâ n~g librong yaon, siya'y napakilala na, sa
+pagca't cahi't ilihim man niyá ang canyang pan~galan ay maaalaman din
+sa capitán at m~ga oficial n~g vapor. At sapagca't ang japonés ay
+walang nalalaman cung dî ang canyang kinaguisnáng wícà, siya ang
+naguíng "intérprete" sa pakikipagsalitaan sa ibáng m~ga casacáy sa
+vapor.
+
+Dumatíng si Rizal sa San Francisco de California n~g ica 28 n~g Abril
+n~g 1888. Hindî siya nacalunsád agád, dahil sa pinapag "cuarentena"
+ang vapor, bagá man tumelégrama ang Cónsul americano sa Hong-kong, na
+n~g umalís ang vapor na iyo'y waláng cólera roon, at gayon ang guinawâ
+dahil lamang sa may casacáy na walong daang insìc, at sapagca't
+nagcátaong n~g m~ga araw na iyo'y casalucuyang halhalan, n~g mawicâ
+n~g m~ga táongbayang ang Gobierno'y tumitin~gin sa canilá at
+naghihigpít sa m~ga insíc, cayâ guinawâ ang gayong pagbimbín. Gayon
+ma'y cumacain sa vapor ang maraming m~ga empleado sa Aduana roon at
+ang Médicong americano na galing sa Hospital n~g m~ga may sakít na
+cólera. Nang macaraan ang labingdalawang araw ay pinalunsád si Rizal
+at iba pang m~ga "pasajerong de primera", n~guni't nan~gatirá sa vapor
+ang m~ga insíc at m~ga japonés na pawang pasajerong "de 2.a" at "de
+3.a" hangang sa namatáy na untiuntì, ayon sa balitâ ni Rizal, ang may
+tatlongdaang insíc.
+
+Linibot ni Rizal ang lalong malalakíng ciudad n~g Estados Unidos, at
+canyáng hiniwatigan ang calagaya't m~ga caugalian n~g m~ga tagaroon.
+Hinan~gaan niya ang m~ga caguilaguilalas na bahay roon, ang m~ga ilaw
+eléctrico, ang cahimahimalang Niágara, ang m~ga dakilang bun~ga n~g
+caisipán n~g m~ga americano; dinalaw niyá ang m~ga nagpapaalaala cay
+Washington, ang carilagdilagang táong walang cahulilip sa sanglibutan
+n~g siglong yaon; n~guni't namasid niyang doo'y walang tunay na
+calayâan sa pamamayan. Sa maraming m~ga Estado'y hindî nacapag-aasawa
+ang isang lalaking negro (itím) sa isang babaeng maputî, at ang isang
+babaeng maitím, ay hindî nacapagaasawa sa isang lalaking maputî. At
+doo'y totoong kinagagalitan ang m~ga insíc, hangang sa pagcamal-an ang
+m~ga japonés na isinasama nilá sa pagcasusot sa m~ga insíc.
+
+N~g ica 16 n~g Mayo n~g 1883 ay lumulan si Rizal sa vapor "City of
+Roma" at tumun~go sa Europa. Dumatíng siya sa Liverpool n~g ica 24 n~g
+Mayo n~g 1883, at hindî nalao't siya'y na pa sa Lóndres n~g
+calaghatían n~g taón ding iyón, at sa araw-araw ay naparoroon siya sa
+bahay n~g filipino ring si G. Antonio María Regidor.
+
+Samantalang linilibot ni Rizal ang m~ga iba't ibang nación upang
+mahiwatigan at mapagcúrô niya ang sarisaring dunong at m~ga caugalian
+n~g iba't ibang lahì, itinátayô namán sa Madrid n~g m~ga filipinong
+naroroon, n~g ica 12 n~g Julio n~g 1888, ang "Asociaciòn
+Hispano-Filipina," na caayon nilà ang pantás na castilang si D. Miguel
+Morayta.
+
+Sa pagca't inaacálà n~g m~ga filipinong yaong kinacailan~gan ang isang
+pamahayagang maglathalà n~g canilang m~ga mithî at damdamin, nagtatag
+ang filipinong si G. Graciano López Jaena n~g isang pamahayagang
+pinalalabas towing icalabinglimang araw, na ang pamagat ay _La
+Solidaridad_. Nagsisulat sa pamahayagang ito si na Guinoong Marcelo
+Hilario del Pilar, José Rizal, Ferdinand Blumentritt, Mariano Ponce,
+Eduardo Lete, Antonio Luna, Graciano López Jaena, Dominador Gómez at
+iba pa.
+
+Nagtayô n~g m~ga panahong iyon n~g isang "logia" n~g m~ga filipino, na
+pinamagatang _Solidaridad_, at mulâ noo'y sumilang ang adhicang
+palaganapin sa m~ga filipino ang masonería.
+
+Guinawâ n~g 25 n~g Noviembre n~g 1889 ang Junta general n~g capisanang
+"Asociación Hispano-Filipina at nangahalal na bumuô n~g Junta
+Directiva ang m~ga sumusunod:
+
+_Presidente_: D. Miguel Morayta, Gran Oriente Español n~g
+francmasonería.
+
+_Vicepresidentes_: D. Antonio Balbin de Unquera, católico at manunulat
+na balita; D. Felipe de la Córte, general brigadier n~g ingenieros, at
+D. Luis Vidart, jefe n~g artillería, académico n~g Historia at
+manunulat.
+
+_Tesorero_: D. Teodoro Sandiko.
+
+_Secretario_: D. Dominador Gómez.
+
+Ang bumubuô naman n~g Comisión Ejecutiva'y ang sumusunod:
+
+_Presidente_: D. Miguel Morayta.
+
+_Vocales_: D. Marcelo Hilario del Pilar, D. José Hernández Crame at D.
+Simplicio Jugo.
+
+_Secretario_: D. Manuel Labra.
+
+Hangang guinágawâ n~g m~ga filipinong na sa Madrid ang m~ga sinabi co
+na'y sinisiyasat naman ni Rizal ang lahát n~g m~ga casulata't m~ga
+librong nauucol sa Filipinas, upang malagyan niya n~g m~ga paliwanag
+ang librong _Sucesos de las Islas Filipinas_ (M~ga nangyari sa
+Sangcapuluang Filipinas) na sinulat n~g Dr. Antonio Morga na
+ipinalimbag nito sa México n~g taóng 1609.
+
+Dito naman sa Filipinas ay hindî naglilicat ang m~ga fraile n~g
+pagsirang puri sa _Noli me tangere_.
+
+Palibhasa'y hindî marami sa m~ga lupaíng itó ang marunong n~g wicang
+castílà, ang m~ga sinulat ni Rizal at ibá pang m~ga filipino, tungcol
+sa pagmamalasakit sa atin, ay bahagyâ, na lamang napagkikilala rito,
+datapowa't sa malakíng pagcacámalî n~g m~ga fraile ay silá rin ang
+naglaganap n~g bagay na caniláng linilipol.
+
+Pagca ang tao'y naparaig sa silacbó n~g manin~gas na galit, ang
+madalás na naguiguing bun~ga n~g guinagawà ay siyá rin ang nagpahamac
+sa sarili. Itó rin n~gâ ang nangyari sa m~ga fraile.
+
+Kinapopootang totoo n~g m~ga fraile ang m~ga sinusulat ni Rizal, dahil
+sa pawang pumupucao n~g pagsinta sa kinamulatang lúpâ, nagpapaliwanag
+n~g catowiran, nagpapakilala n~g sariling dan~gal at camahalan,
+nagtuturô n~g m~ga catungculan at carapatán at ipinauunáwâ ang m~ga
+pagdaraya at pan~gan~galacal na guinagawâ sa Religión ni Cristo n~g
+m~ga nagpapangáp na "cahalili n~g Dios," at napopoot sila n~g di
+cawasà cay Rizal at sa caniyang m~ga sinusulat, palibhasa'y talós
+nilang si Rizal ay lubhang pahám at masintahing totoo sa tinubuang
+lúpâ, at cung ang m~ga titic na iya'y lumaganap sa sangcapuluan, ang
+caniláng capangyariha'y málulugsô at masisirâ ang caniláng hanap buhay
+na pan~gan~galacal n~g Religión.
+
+Sa guitnâ n~g caniláng pagn~gin~gitn~git ay humanap silá n~g paraang
+sucat macasirang puri sa filipinong nagtatan~gol sa canyang
+kinamulatang bayan.
+
+Totoo't na sa caniláng camáy ang capangyarihang magbawal n~g
+pagpapadalá rito n~g m~ga casulatan ni Rizal, at na sa camay rin namán
+nilá ang capangyarihang umusig at magparusa n~g cabigatbigatan sa sino
+mang man~gahás tumanggap, mag in~gat ó bumasa n~g m~ga casulatang
+yaon; n~guni't caniláng nakitang linalabag lamang at pinaglalaruan n~g
+ilang m~ga filipinong tunay na sumisinta sa tinubuang bayan ang
+canilang mahigpít na utos, ang canilang m~ga pagbábalà n~g caparusahán
+sa catawán at sa calolowa, at winawalang cabuluhan ang canilang m~ga
+pan~gan~garal sa púlpito at sa confesionario, at sa gayong calagaya'y
+pinagcaisahan n~g m~ga fraile na sagutin ang m~ga casulatan ni Rizal
+n~g sulat din. Inihalál nila sa pagganap n~g ganitong tungcol si Fr.
+José Rodriguez, na n~g panahóng yao'y prior at púnò n~g "Asilo de
+Huérfanos" (Ampunang-bahay sa m~ga ulilang lalaki) sa convento n~g
+Guadalupe, sacop n~g bayang San Pedro Macatí, na n~gayo'y napapanig sa
+lalawigang Rizal.
+
+Tumupad si Fr. José Rodriguez n~g boong casipagan sa canyang mahigpit
+na catungculan, at sinabi naming mahigpit, sa pagca't walâ n~g mahirap
+gawing gaya n~g piliting hadlan~gan ang mahinusay na lacad n~g
+pagsulong n~g m~ga carunun~gan at n~g pagcakilala n~g tawo sa canyang
+sariling camahalan; tulad naman sa halíng na mag-acalang masasalaan
+niya ang ilog Pasig, at n~g ang tubig na umaagos doo'y howag
+macarating sa dagat.
+
+Nagpalimbag si Fr. José Rodriguez n~g sunodsunod na m~ga libritong
+wicang castílà at wicang tagalog. Pinamagatán niya ang m~ga wicang
+castílà n~g CUESTIONES DE SUMO INTERES, at ang tagalog nama'y CAIINGAT
+CAYO.
+
+Hindî sagot ang m~ga libritong yaon sa m~ga pan~gan~gatowiran ni
+Rizal, cung di licawlicaw na paglait, pag alipusta at m~ga
+pagpaparatang sa tinatawag nilang han~gal at imbíng Doctor Calambenyo.
+
+Hindî kilala n~g panahóng iyón n~g halos n~g lahat n~g filipino ang
+Doctor José Rizal, at bihirangbihirâ ang nacauunáwà n~g canyang
+pan~galan at m~ga sinusulat, datapowa't n~g mabasa n~g m~ga tagalog
+ang m~ga librito ni Fr. José Rodriguez, na ipinan~galat na walang
+bayad n~g boong casaganaan, ay napucaw ang canilang pagmimithing
+basahin ang NOLI ME TANGERE, na bagong calalabas, at sa pagca't ang
+pagsinta sa Inang Baya'y siyang lalong malacás na pangpatapang sa
+paglulong sa pan~ganib, hindî nawalan n~g nagpilit na dito'y
+macapagpasapit n~g lihim n~g lalong marami n~g librong iyon, at marami
+naman ang lihim na naglacô, at lalong marami ang m~ga lihim na bumili,
+"sa anim at pitong piso bawa't libro." Walâ na yatang totoong masarap
+sa aliping gaya n~g lumasáp n~g ibinabawal; ito ang cadahilana't
+nanaig sa tacot sa capahamacan ang maalab na adhicang sumírà, n~g utos
+n~g m~ga tampalasang pinapan~ginoon.
+
+Hindî nalaon at sinagot n~g m~ga tagalog ang m~ga libritong CAIINGAT
+CAYO ni fray José Rodriguez n~g m~ga librito ring pinamagatan naman
+n~g CAIIGAT CAYO, sa macatowid baga'y magpacaigat, tumulad sa igat, na
+sa cadulasan n~g catawan ay nacahahagpos sa camay n~g humuhuli. Cung
+minsa'y Dolores Manapat at cung minsa'y Salvadora Liwanag ang
+nacafirma sa m~ga libritong iyon. Isa sa m~ga libritong tagalog na
+sagot sa m~ga librito ni Fr. José Rodriguez ay ang nacafirma'y si
+Dimas Alang, pamagat ni Rizal, na siyang sumulat n~g libritong iyon.
+
+Sa m~ga libritong Caiigat cayo'y ipinakikilala ang m~ga malulupit at
+m~ga cahalayhalay na asal n~g m~ga fraile at ang canilang m~ga
+pagdaraya sa m~ga filipino, at bucod sa rito'y linilibac ang m~ga
+maling aral, ang m~ga licong itinuturo, at ang m~ga cung dî sana
+catampalasana'y catawatawang m~ga aral n~g Iglesia Católica Apostólica
+Romana, at ang m~ga libritong yaon ang caunaunahang limbag na sa
+wicang tagalog ay nag-alís n~g piríng n~g m~ga nalalabuang isip n~g
+tagarito.
+
+Bucod sa m~ga libritong Caiigat ay may isinabog din dito sa Maynilang
+m~ga dahong papel na limbag, na ang pamagat ay ¡Alerta Paisanos! at
+iba pa, na pawang laban din sa m~ga fraile at sa m~ga macafraile.
+
+       *       *       *       *       *
+
+May m~ga bagay na nangyari n~g m~ga panahóng yaóng hindî dapat
+calimutan, sapagca't nagpapakilala n~g casiglahán n~g loob n~g m~ga
+táong bayan, n~g caniláng tunay na pag-ibig sa kinamulatang lúpà at
+n~g caniláng malakíng galit sa m~ga fraile na dito'y pawang
+nag-uugaling maban~gis na hárì bawa't isá.
+
+Niyo'y icapat na araw n~g Octubre n~g 1888, casalucuyang
+ipinagpifiesta ang San Francisco de Asis, na hindî magcasiya sa
+simbahan n~g m~ga franciscano sa Maynilâ ang dami n~g taong nagsimbá
+sa misa mayor; n~g matapos na ito'y may apat ó limang batang lalaki na
+namamahagui, sa nagsisilabás sa simbahan, n~g m~ga libritong waláng
+pinag-ibhan ang culay n~g takíp sa m~ga librito ni Fr. José Rodriguez,
+at ang pamagát ay Caiingat cayo. Nang matatapos na ang paglabás n~g
+m~ga tao'y nátanawan n~g isáng fraileng franciscano, buhat sa bintánà
+n~g convento n~g simbahan n~g "Tercera Orden", na caniyang
+pinanunun~gawan, ang pamimigáy n~g m~ga librito n~g m~ga batang yaón.
+Ipinatawag agad-agád n~g fraile ang uldóg na portero at pinagutusang
+cumuha n~g isá sa m~ga libritong ipinamímigay. Sumunód naman ang
+uldóg. Humin~gî sa m~ga batâ n~g isá sa m~ga libritong iyon at
+ipinanhic sa fraile, at n~g buclatín nitó ay nakitang ang m~ga
+libritong yaon ay hindî palá ang Caiingat cayo ni Fr. José Rodriguez,
+cung di ang Caiigat n~g m~ga tagalog, at sa gayo'y nalipós n~g galit
+ang fraile, at sinabi n~g pasigáw sa uldóg, na pagdaca'y iparakíp sa
+m~ga guardia civil veterana ang m~ga batang iyón. Patacbóng nanaog ang
+uldóg, tumawag n~g m~ga veterana at iniutos niyang dacpín ang m~ga
+batang namímigay n~g m~ga librito sa m~ga táong lumálabas sa simbahan
+n~guni't n~g caniláng hanapin ay walâ na cahi't isá man, nacatacas n~g
+lahát, at cahi't pinagpilitang maalaman cung sino sino ang m~ga batang
+iyon, at cung sino sino ang sumusulat, nagpapalimbag, lumilimbag at
+nagpapacalat n~g Caiigat cayo, ay hindî nangyaring maalaman, at
+nasayang lamang ang di cacaunting nagugol na salapî n~g m~ga fraile sa
+pagpapahanap na iyón.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Caugalian, buhat sa caunaunahang mulâ, na sa simbahan n~g Santa Cruz,
+nayong malakí nitong Maynílà, ay wicang tagalog ang guinagamit sa
+pagsesermón, at sa pagca't si Fr. José Rodriguez ay balitang magaling
+managalog, inanyayahan siya n~g cura párroco sa nasabing nayon n~g
+Santa Cruz, na si párì Eustaquio Moreno, fraileng recotelano, na siya
+na ang magsermón sa ica 12 n~g Octubre n~g sinabi n~g taóng 1888,
+fiesta n~g Nuestra Señora del Pilar, pintacasi n~g bayan. Punóngpunô
+n~g táo ang simbahan, n~guni't pagcakita nilá na si Fr. Rodriguez ang
+pumanhíc sa púlpito at siya ang magsesermón, umugong ang isáng
+alin~gawn~gáw na salisalitaan n~g isa't isá:--¡Tayo na!--anilá,--ang
+magsesermón pala'y ang maestro n~g Dios! At nan~gaglabasan n~gâ, sa
+simbahan, na ano pa't iilán ilán lamang ang nanirá, na siyang nakiníg
+n~g pag-alimura ni Fr. José Rodriguez cay Rizal at sa boong
+catagalugan.
+
+Hindî na namin saysayin ang lubhang maraming bagay bagay na nangyaring
+nagpaliwanag n~g pagcapucaw n~g loob n~g tagalog sa manin~gas na
+pag-ibig sa kinamulatang lúpà, mulâ n~g canilang mabasa ó mabalitaan
+ang m~ga sinulat ni Rizal, hangang sa dumating ang malualhating
+icadalawampo't apat na araw n~g bowan n~g Agosto n~g 1896, na
+pagpapasimulâ n~g panghihimagsic n~g m~ga filipino sa gobierno n~g
+castílâ, sapagca't lalawig caming lubhâ, at ang bagay na ito'y itatalâ
+na namin sa librong aming ilalathalâ na ang pamagát ay REVOLUCION NANG
+FILIPINAS; sucat na ang aming sabihing salamat sa m~ga isinulat ni
+Rizal ay naguising sa m~ga dibdib n~g catagalugan ang natutulog na
+pagsinta sa sariling dan~gal; at cung nangyari ang gayong
+caligaligayang bagay, sa gayong balibalitâ lamang ang pagcaalam n~g
+caramihan sa m~ga sinulat ni Rizal, sapagca't bibihirâ ang tunay na
+nacatatalos n~g _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at ibà pang
+canyang itinitic sa wicang castílà ¿di lalonglálò n~g mag-aalab n~g di
+ano lamang ang pagsintang iyán, cung caniláng ganáp na maunawâ ang
+m~ga pantás na casulatan ni Rizal, na siyang naguing maliwanag na araw
+na humawì n~g dilim na m~ga lupaing ito? Ito ang wagás na cadahilanan
+at pinagsicapan naming isatagalog ang calahatlahatang sinulat ni Gat
+Jose Rizal, at ilathalâ sa isáng paraang macacayang icabasa n~g lalong
+carukrukhaang tagalog, at lubós ang aming pag-asa na ang aming munting
+pagal ay pag-aanihan n~g matimyas at saganang bun~gang icagagalíng at
+icararan~gal n~g Sangcapuluang Filipinas.
+
+Nanatili si Rizal sa Lóndres, at doo'y ipinagpatuloy niya ang
+pag-uusísà n~g m~ga casulatan at librong kinalalagdaan n~g m~ga
+nangyari sa canyáng lúpà n~g m~ga panahong nacaraan na, bucod sa
+siya'y nagpapadalá n~g sulat na ipinalalathálà sa "La Solidaridad." Sa
+sandasandaling siya'y natitiguil ay naglilibang sa pag-ukit n~g m~ga
+larawang cahoy. Tatlong "estátua" ang nayari niya sa Lóndres na
+canyáng pinamagatang "Ang pagtatagumpay n~g camatayan sa buhay", "Ang
+pagtatagumpay n~g carunun~gan sa camatayan" at "Si Prometeong
+nacagapos". Bucod sa rito'y sumusulat siya n~g m~ga casaysayang wicang
+inglés at wicang alemán, na canyáng ipinadádala sa m~ga pamahayagan.
+Nátitira si Rizal sa Lóndres, sa nayon n~g Chalk Farm, sa bahay n~g
+isáng mag-anac na m~ga inglés, na naboboo sa isang matandang lalaki at
+tatlong dalaga, na nagpapakita sa canya n~g boong cagandahan n~g loob,
+dahil sa sila'y nan~galúlugod sa catalinuhan n~g isip at catimyasan
+n~g asal niya. Iguinawâ ni Rizal n~g isang mainam na larawang cahoy
+ang m~ga ulo n~g tatlong dalagang iyon at saca inihandog sa canila.
+
+Isang araw ay naparoon siya sa bahay ni G. Antonio Regidor at
+nagsabing siya'y aalis sa bahay na iyon at siya'y pasasa París, sa
+pagca't nararamdaman niyang tila siya'y ibig maraig n~g paghilig n~g
+budhî sa isá sa m~ga dalagang iyon.--"Hindî mangyayaring dayain co ang
+dalagang iyon--ani Rizal cay Regidor;--hindî acó macapapacasal sa
+canya, sa pagca't hindî itutulot na gawin co ito n~g m~ga ibang
+pag-ibig na linisan co sa ating lupain, at dî co n~ga maitutumbas ang
+pagdaráyà sa isang dalisay at malinis na pag irog". Nalalarawan sa
+mukhâ ni Rizal ang malaking pakikipaglaban niya sa panghihinaíng n~g
+pusong sarili n~g sinasabi niya ang m~ga bagay na iyón sa cababayan
+nating si G. Antonio Regidor.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Lumipat n~gâ si Rizal n~g taóng 1889 sa París at doon tumulóy muna sa
+bahay n~g ating calahî at cababayang si G. Valentín Ventura, at bago
+lumipat sa Rue de Maubergue, bilang 45, sa París dín, at ipinagpatuloy
+niya roon ang pagcathâ n~g _Filibusterismo_, na canyang pinasimulán na
+n~g siya'y natitirá pa sa Lóndres, at tuloy ipinalimbág niya roon ang
+librong _Sucesos de las Islas Filipinas_, ni Doctor Antonio de Morga,
+na canyang nilagyan n~g m~ga paliwanag upang lalong mapagcurong
+magalíng n~g babasa.
+
+Samantala'y waláng licat ang paglaganap sa boong Filipinas n~g
+maraming dahong limbág, na doo'y ipinauunawâ ang sari-saring m~ga
+mahahalay at tampalasang cagagawán n~g m~ga fraile sa pagyurac sa
+dan~gal at pamumuhay n~g m~ga filipino, m~ga dahong limbàg na
+ipinamamahagui n~g boong lihim sa m~ga tagarito, at hindî mapagcúrò
+n~g m~ga cawaní n~g Gobierno cung sino ang nagdadalá rito, baga man
+nakikilalang m~ga gawâ sa limbagan sa Hongkong, at hinihinalang ang
+nagpapalimbag doo'y marahil si G. Doroteo Cortés ó si G. José María
+Basa, na capowâ cababayan natin.
+
+May isáng nagn~gan~galang filipinong sumagót n~g dahong limbag din sa
+m~ga dahong limbag na iyón. Sa sagót n~g filipinong yao'y
+ipinagsasanggaláng ang m~ga fraile't ang m~ga castílà, at tinututulan
+at minámasamâ ang guinágawâ n~g m~ga filipinong na sa Europa, at
+lalonglalo na ang guinágawâ n~g m~ga sumusulat sa _La Solidaridad_ at
+ang m~ga pagbabagong utos na hinihin~gî n~g m~ga magcacapanig sa
+"Asociación Hispano-Filipina;" hindî raw mabuting dito'y ipagcaloob
+ang Código político, ang nauucol baga sa m~ga calayaan sa pamamayan,
+at hindî raw pakikinaban~gan n~g sino man ang magcaroon sa
+Kapulun~gang bayan n~g España n~g m~ga filipinong tagapakiharáp natin
+doon, bucod sa canyang inaalimura't ipinalalagay na m~ga tampalasan
+ang m~ga táong dito'y nagcacalát n~g m~ga dahong limbag na laban sa
+m~ga fraile at m~ga castílà.
+
+Nacarating hangang sa Europa ang tutol na iyon, at dî nalao't dito'y
+dumatíng ang isang masigabong sagot n~g m~ga filipinong na sa París.
+Ang taglay na fecha n~g sagot na iyo'y 10 n~g Octubre n~g 1889.
+Sinasapantáhà n~g iláng ang sagot na iyo'y gawâ ni Rizal; datapwa't
+ani G. Mariano Ponce ay hindî raw. Si G. Mariano Ponce ay isa sa
+lalong m~ga caibigang matalic ni Rizal.
+
+Nagpasimulâ si G. Antonio Luna n~g pagsulat sa _La Solidaridad_, at
+ang guinamit niyang pamagat na pangfirma sa canyáng m~ga ilinalathálà
+ay "Taga-Ilog," at sa pagca't inúuyat ni "Taga-Ilog" ang iláng m~ga
+ugalî n~g m~ga castílá, sumagot sa canya ang páhayagang "El Pueblo
+Soberano", sa Barcelona, at doo'y pinacacalaitlait n~g dî cawásà si G.
+Juan Luna, sa pagca't walán~g boong isip ang m~ga castílâ cung dî si
+G. Juan Luna ang pumifirmá n~g "Taga-Ilog." Hindî nacatiís si Rizal
+cung dî ipagsangalang ang cababayan sa isang mainam at bayaning
+pan~gan~gatuwiran, na canyáng ilinathálà sa _La Solidaridad_ n~g ica
+30 n~g Noviembre n~g 1889. Na sa París n~g panahóng iyón si Rizal.
+Ganito ang wacás n~g casagutan niya:
+
+" ...dinaramdam namin ... na ang isáng pamahayagan n~g isáng "partido"
+na may cagalinggalin~gang m~ga mithî, na pinacananais na mácamtan ang
+m~ga dakilang adhicâ na pamamahala't paglalagdâ n~g m~ga cautusa'y ang
+pagcacapantaypantay ang guinagamit na saguisag; pagca nauucol na sa
+filipino'y limutin ang canyang linalandás na asal at gumamit n~g
+pananalitang sa capalalua'y malabis at puspós n~g casun~gitan,
+nasasalig sa camalìan, na wárì mandin ang hinahan~gad ay ang
+papagn~galitin ang m~ga may tapát na loob na nananahán sa
+Sangcapuluan, at tila mandin sa canila'y sinasabi: ¡Ha! Howag cayong
+umasa sa cadalisayan n~g talarongtimban~gan, howag cayong umasang
+kikilalanin ang inyong m~ga catowiran, huwag cayong umasa sa
+pagcahabág: ¡cailan ma'y hindî mangyayaring cami'y inyong maguing
+capatid! Tunay n~ga't ibig namin ang Calayaan, ang pagsunod sa
+Talarongtimban~gan, ang Pagcacapantaypantay; n~guni't ibig naming cami
+lamang ang magcamit n~g tatlong cagalin~gang ito; tunay n~ga't
+ipinaglalaban namin ang icágagaling nang sangcataohan; n~guni't ang
+icagagaling lamang n~g sangcataohan sa Europa; hindî lumálampas ang
+aming pagtin~gín sa daco pa roon; sa pagca't cayo'y m~ga, lahing
+marilaw ó caymangui, ¡cayo n~gâ ang bahálà sa inyong sariling catawán!
+Talagang maban~gis ang lahát n~g m~ga "partido"--cahi't na ang lalong
+maiiruguin sa m~ga calayàan--sa m~ga taga ibang lupaíng nasasacop n~g
+canicanilang nación. ¡Cung ibig ninyong magtamó n~g lubós na catowiran
+ay inyong hanapin sa pamamag-itan n~g pakikibaca."
+
+Naghayag si Rizal n~g dalawang casulatang mahahalagá sa _La
+Solidaridad_, mula n~g Septiembre n~g 1890 hangang sa m~ga unang bowan
+n~g 1891, na ang m~ga pamagát ay _Filipinas dentro de cien años_,
+(calagayan n~g Filipinas sa loob n~g sandaang taón) at _Sobre la
+indolencia de los filipinos_ (tungkol sa catamaran n~g m~ga filipino).
+Sinasaysay ni Rizal sa _Filipinas dentro de cien años_ ang m~ga
+caunaunahang nangyari sa Filipinas, ang casalucuyang nangyayari n~g
+panahóng iyon at ang inaacálà niyang mangyayari sa hinaharap. Tungcól
+sa casalucuyang nangyayari, nagsasalitâ si Rizal n~g m~ga catotohanang
+masasacláp, n~guni't m~ga dákilang catotohanan.
+
+"Ang pagca maramdamin ang púsò"--ani Rizal--"ang siyang pan~gulong
+budhî n~g "indio", at sinugatan nila ang pagca maramdaming iyan; at
+cung natutong manatili sa pag-titiís sa m~ga hirap at pagcaamis n~g
+búhay sa paanan n~g isang bandera n~g taga ibang lúpà, sa paglilingcod
+sa España,[53] hindî nacapagtiís n~g makita niyang ang sa caniya'y
+ibinabayad n~g canyang pinaghahayinan n~g buhay ay pag-alimura at m~ga
+sawíng caasalán (chonggo, pilósopo, filibustero at iba pa). Nang
+magcágayo'y untiunting hiniwatiga't siniyasat ang canyang calagayan at
+napagkikila ang canyang anyong cahapishapis (wal-in ang pag-asa
+magpacailan man, sa canyang catubusan). Ang hindî nan~gag-aacalà n~g
+ganitóng mangyayari, palibhasa'y nápacalupit na m~ga pan~ginoon,
+ipinalagáy niláng paglabág ang anó mang daíng, ang anó mang pagtútol,
+at camatayan ang siyáng parusang bigáy; pinacsáng lunurin sa dugô ang
+anó mang sigáw n~g paghihírap, at guinawâ ang sunodsunód na
+pagcacámalì. Datapowa't hindî napagúlat sa ganitó ang budhî n~g bayan.
+At baga man sa íilang púsò lamang napúcaw ang pagdaramdam, ang nin~gas
+nito'y hindî naglílicat n~g marubdob na paglalakit, salamat sa m~ga
+catampalasanan at m~ga masasamang cagagawán n~g tan~ging m~ga táong
+nagpupumilit inisín ang m~ga damdaming mahál at mairuguín. Tulad namán
+cung narirígkitan n~g alab ang suot na damít, ang pagcágulat at
+pagmamadalî n~g pagpapagpag ay siyáng lalong nacapagpaparubdob n~g
+nin~gas, at bawa't isáng pamamayagpag, bawa't isáng paghampás sa
+nin~gas ay isáng híhip na lalong nagpapaalab."
+
+Mahábà pang lubhâ ang canyáng m~ga sinaysáy, n~guni't ang lalong
+nacapagtátaca'y ang marami sa canyáng m~ga sinabi'y naguing isáng
+panghuhúla, catulad n~g m~ga wicâ niyáng itó:--"Marahil mapag-isipan
+n~g malakíng República Americana ang muha n~g sacóp sa m~ga dacong
+itó, bagá man hangga n~gayo'y walâ siyáng pinakikialamán cung dî ang
+canyáng m~ga pag-aaring na sa sa dagat Pacífico at hindî pa n~gâ siya
+nakikitalamitam sa m~ga nacucuha n~g m~ga ibáng nación sa Africa."
+
+Sinabi rin niyáng cahi't lubhang payapang loob ang filipino'y
+mapipilitang ipagpasumalá, sa camatayan ang buhay na puspós n~g lait
+at cahirapan, at gayon n~gâ ang nangyari.
+
+Ipinagsasangalang ni Rizal towî na ang canyang m~ga caláhì, sa
+pamamag-itan n~g canyang pluma, sa m~ga paratang at pagpapahirap n~g
+m~ga fraile at m~ga castílá, na ano pa't cung aking sasabihin dito ang
+lahat n~g canyang m~ga guinawa'y hahabà n~g dî cawasà ang casaysayang
+ito, caya't n~g dì magcágayo'y isinasamò co sa bumabasang cung totoong
+ibig niyang matalós na ganap ang buhay ni Rizal at ang canyang m~ga
+sinulat, bucod sa _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at _Sucesos de
+las Islas Filipinas_, ay adhicain at basahin ang librong dî malalaon
+at aming ipalilimbag na ang pamagát ay _Buhay ni Rizal_.
+
+Nalís sa Francia si Rizal at lumipat sa Madrid n~g man~gan~galaghatìan
+na ang Agosto n~g 1860, at pagdating niya roo'y pinagod niya ang
+maraming pahayagan sa calalathálà n~g canyáng m~ga sinusulat sa
+paglalaban n~g catuwiran n~g m~ga filipino.
+
+Minsa'y hindî na nagcasiya si Rizal na pluma na lamang ang gamiting
+sandata. Naglathálà si Don Wenceslao E. Retana sa páhayagang _La
+Epoca_ n~g ica 16 n~g Noviembre n~g 1890, n~g isang sulat na laban sa
+m~ga camag-anac n~g ating marilág na capatíd, at kinabucasa'y
+tumatangap na siya n~g dalawang sacsing inutusan ni Rizal, at siya'y
+ipinahahamon sa isang away na patayan (desafió â muerte). Namag-ita't
+n~g huwag mátuloy ang away na iyon ang dalawang caibigan ni Retana, at
+binigyang wacás ang gayong pag-aalit sa pamamag-itan n~g isang "acta"
+ó casulatang pinagfirmahanan n~g lahat, na doo'y sinasabing walang
+cahi't munting han~gad si Retanang ligaliguin cahi't babahagyâ, ang
+calooban ni Rizal, at cung sacali't may salitang dapat icamuhî ni
+Rizal na canyang sinulat ay ipinamamanhic na huwag pansinin at yao'y
+hindî niya han~gad. Si Retana rin ang sa canyang _Vida y escritos del
+Dr._ Rizal _ay nagsabi n~g ganito:_ "Nang matapos na ang bagay na
+iyon, isa sa m~ga kinatawan co, na si Sr. Scheidnagel, manunulat na
+militar na sa aki'y malaki ang pagguiliw, ay nagsabi sa akin:
+Nagaalap-ap acong mátuloy ang pag-aaway ninyó; sa pagca't talastas
+cong totoong magaling ang camáy ni Rizal sa pamamaril, at sacâ hindî
+marunong malaguím."
+
+Sinabi n~g m~ga pamahayagang castílang "La Correspondencia
+Alicantina", "El Demócrata," sa Lorca at ibá pa, na cung gaano raw ang
+cagalin~gang totoo n~g camáy ni Rizal, sa pagpapagalíng n~g matá, ay
+gayon din ang cabutihang magpatámà n~g bala; naisusulat niyá sa pader
+ang canyáng pan~galan sa pamamag-itan n~g m~ga bála n~g pistolang
+canyáng pinapúputoc. Magalíng din totoong manandata siyá n~g espada at
+sable.
+
+Nang mámasid ni Rizal na hindî niyá masunduan sa Madrid ang maalab na
+mithî n~g canyáng calolowang macapagbigay guinhawa sa Inang Filipinas,
+bagá man guinagamit niyá ang boong lacás n~g canyáng ísip, nanaw siyá
+roong puspós n~g calungcutan, pagcatapos na mailáthalà niyá sa "La
+Solidaridad" ang canyáng m~ga pagsisiyasat n~g librong "Las luchas de
+nuestros dias" ni D. Francisco Pí y Margall, at ang canyáng m~ga
+sinulat na ang pamagát ay "Como se gabiernan las Filipinas," "A mi....
+(musa)" at "Mariang Makiling." Ica 27 n~g Enero n~g 1891 n~g umalís si
+Rizal sa Madrid na ang tun~go'y sa París.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Hindî nalaong totoo n~g pagtirá sa París si Rizal. Halos sa boong
+táong 1891 ay nátira siyá sa Bélgica. Nanahán muna siyá sa ciudad n~g
+Bruselas, n~guni't hindî nagluat at lumipat siyá sa ciudad n~g Gante,
+at doo'y ipinalimbág niyá ang _Filibusterismo_. Náhahandog ang
+librong itó sa m~ga presbíterong tagalog na si párì Mariano Gómez,
+(walompo't limang taon); si párì José Burgos (tatlompong taón), at si
+párì Jacinto Zamora (tatlompo't limang taón), na ipinabitay n~g
+gobiernong castílà sa Bagumbayan n~g ica 28 n~g Febrero n~g 1872.
+
+Hindî ipinagbilí ang cahi't isang libong _Filibusterismo_ sa Madrid,
+ni sa alín mang ciudad n~g Europa; ipinadalá niyáng lahát sa Hong-kong
+upang ipasoc n~g lihim sa Filipinas; n~guni't nátictican n~g m~ga
+cainalám n~g m~ga fraile, caya't n~g dalhín dito sa Mayníla'y nahuling
+lahát. Gayon ma'y nacapagparating din dito n~g librong iyón, n~guni't
+cacauntî ang naipamahagui, dahil sa malakíng paghihigpít n~g m~ga
+nag-uusig sa m~ga libro ni Rizal.
+
+[Larawan: G. Teodora Alonso Y Quintos, Iná n~g Dr. José Rizal Imp. de
+M Fernández. Paz, 447, Sta Cruz]
+
+N~g m~ga caarawang dumating dito sa Maynilà ang librong
+"Filibusterismo" ay pinaparoonan naman ang Calambâ n~g m~ga guardia
+civil at n~g m~ga castilang sundalong artillero, na ang namiminuno'y
+ang maban~gis at waláng habág na si Francisco Olive y García, coronel
+n~g 20.° tercio n~g guardia civil, na totoong maraming pinahirapan at
+binaríl at ipinabaríl na m~ga filipino, mulâ n~g Agosto n~g 1896
+hangang sa malupig dito ang gobierno n~g castílà. Ang m~ga guinawâ n~g
+ganid at tampalasang itó at ibá pang m~ga castílà at cauralì n~g m~ga
+castilang sa Filipinas ay naglaganap n~g kilabot dahil sa caniláng
+calupitán, sásaysayin co sa aking librong ilalathala tungcol sa
+Revolución n~g 1896. Iguinibâ n~g m~ga guardia civil at n~g m~ga
+artillero, sa utos ni Olive, ang m~ga bahay nang m~ga taga Calambang
+inaacalang catoto at nakikisang-ayon cay Rizal, at n~g maiguibâ na'y
+sinunog naman. Guinawa ang lahat n~g itó sa cahin~gian n~g m~ga
+fraile. Hindî pa nagcasiya ang m~ga fraile sa gayong gawâ ay hinin~gî
+sa pamamag-itan ni Olive sa general Weyler na ipatapon sa Joló ang
+dalawampo't limang m~ga camag-anac at caibigan ni RizaL, at
+sumang-ayon namán ang general na iyon.
+
+Nang mábalitaan ni Rizal ang gayong nangyari, nagdamdam n~g di
+gagaanong pighatî at sacláp n~g loob.
+
+Inacálà ni Rizal na dalhin ang canyang ama't iná at m~ga capatid sa
+Leida, ó sa Delpt ó sa Utrecht, at doon na sila tumirang casama niya,
+sa pagca't ito ang sa canya'y hatol n~g canyang caibigang si profesor
+Blumentritt, datapuwa't hindî pumayag silá sa canya, caya't ang
+guinawâ niya'y lumipat siya sa Hongkong at doo'y dumating n~g
+magtatapos na ang buwan n~g Noviembre n~g taóng 1891, sa pagca't ibig
+niyang mápalapit siya sa m~ga sinísinta n~g canyang calolowa.
+
+Hinan~gad niyang omowi dito sa Filipinas, caya't sumulat siya sa
+canyang "familia" n~g ganito:
+
+"Hongkong, 1 n~g Diciembre n~g 1891."
+
+"Minamahal cong ama't iná at m~ga capatid: Sinúsundan cong walang
+licát ang cahapishapis na Calvariong inyong linálacbay, Huwag cayong
+man~ganib at hindî aco nagpapahin~galay sa pagsisicap. ¡Lakíng
+caligayahán sana cung matulutan ninyo acong macaowî riyan! ¡Marahil
+magbago ang lahat! Ipagcaloob n~ga ninyo sa akin ang capahintulutang
+ito at papariyan agad acó. Umaasa acó, lubos ang aking paniniwalang
+magalíng ang ating calalabasan."
+
+"Natatalastas co ang pagcaparoon n~g apat na cababayan sa Joló, at ang
+pagcábalic n~g aking capatid na lalaki sa Maynila. Natalastas co ring
+mulíng ipinatawag sa Gobierno Civil ang Nanay, si Pan~goy at si
+Trining. Taglayín ninyó ang caunting pagtitiis. Lacsán ang loob."
+
+"Sa pagca't pinapagmámadalî aco n~g panaho'y bíbigyan cong wacás itóng
+sulat."
+
+"Maalab ang aking mithíng cayo'y mayacap."
+
+Ang inyóng anác,--Rizal.
+
+Sinagót agad siyá n~g canyang familiang howag ituloy ang canyang
+gayac, cayâ hindî siyá nátuloy niyón n~g pag-owi rito.
+
+Umupa siyá n~g bahay sa Hongkong at doon na siyá nagtumirá, hangang sa
+siya'y bumili n~g maraming libro, na ang bilang ay dumating hangang sa
+sanglibo.
+
+N~guni't hindî rin siyá mátahimic; ninanasâ niyang totoo ang
+capanatagán n~g canyáng m~ga magulang, m~ga capatíd, m~ga camag-anac
+at m~ga cababayan, caya't naglacbáy siya sa Borneo, lupang sacóp n~g
+Inglaterra[54], at n~g makita niyang doo'y maluwag ang pamamayan,
+min~gî siyá sa Gobierno n~g Inglés na pagcalooban siyá n~g lupang
+mátahanan at mápagtamnan n~g m~ga halaman, at pumayag naman ang
+Gobiernong iyon.
+
+Gayác na sana si Rizal, n~g pagpasa Borneo, na doo'y isasama niyá ang
+canyáng m~ga magulang, capatíd, kinamag-anacan at cababayan, n~g
+mabalitaan niyang dito sa Filipinas ay may bagong Gobernador General
+na totoong masintahin sa catowiran. Ito'y ang teniente general Eulogio
+Despujol y Dusay, Conde de Caspe, na dumating dito n~g ica 17 n~g
+Noviembre n~g 1881. At tunay n~gâ namán. N~g m~ga unang buwan n~g
+pamumunò rito n~g general Despujol ay nagpakita n~g pag-uusig sa m~ga
+gawáng masamâ n~g m~ga castílà, at ipinakilala niyang hindî siyá
+sang-ayon sa m~ga caasalán n~g m~ga fraile. Sa pagca't marami ang
+nagbalitâ cay Rizal n~g m~ga gayong panunupád n~g General Despujol sa
+canyáng mataas na catungculan, sumulat siya sa Gobernador General na
+itó, at sinabi niya ang nasang omowî rito sa Maynilà upang ihandóg
+niya ang pagtulong sa lalong magalíng na pamamanihalâ n~g lupaíng itó.
+Hindî sumagót si Despujol sa sulat na iyón, n~guni't n~g macaraan ang
+iláng buwan, mulíng sumulat si Rizal n~g Mayo n~g 1892 sa General, at
+sinabi niyá ang canyang acalang bumalic siyá sa bayang itóng sa
+canya'y pinan~ganacan, upang ipagbili niya at n~g canyang m~ga
+caibigan ang m~ga pag-aaring sa canila'y nátitira pa, at n~g macalipat
+silá n~g pamamayan sa Borneo, na casama ang canicaniláng asawa't m~ga
+anác, at doo'y man~gan~gasíwà silá sa pagsasáca, sulat na hindî
+sinagót n~g sulat din n~g general Despujol, cung dî ang guinawa'y
+ipinasabi na lamang sa canyá sa Cónsul n~g España sa Hongkong, "na sa
+pagca't culang na culang sa magsasacá ang m~ga lúpà rito sa Filipinas,
+hindî n~gâ gawang macabayan ang alsán n~g m~ga magsasacá rito upang
+bigyang casaganaan ang lúpà n~g m~ga taga ibang nación, caya't dahil
+dito'y hindî n~gâ siyá macatutulong sa gayong nais"; sacâ idinugtong
+ang sabing: "sino mang filipino'y macatutulong mulâ sa alín mang bayan
+n~g Sangcapuluan sa iguiguinháwa n~g lupaíng itó, sa loob n~g
+nasasaclaw n~g m~ga cautusán n~g sariling bayan."
+
+Datapuwa't cung nagsusumakit man si Rizal sa icapapanatag n~g m~ga
+irog n~g canyáng puso'y hindî naman niya nililimot ang ipagtatamó n~g
+guinhawa, m~ga calayâan at casarinlán n~g Filipinas, at sa pagca't ang
+pagcacaisa'y siyang mahigpít na cailan~gan upang tamuhín ang m~ga
+gayóng bagay, inisip niya't itinatag ang isáng samahang pinan~galanan
+niyang _Liga Filipina_; nagpalimbag siyá n~g maraming palatuntunan n~g
+capisanang itó at ipinadalá sa canyáng caibigang si G. Domingo Franco.
+
+Sa pagca't inaacalà cong lubhang mahalagang bagay, aking isasatagalog
+ang "Estatutos de la Liga Filipina", sa pagca't mainam na gawing
+ulirán sa pagtatayô n~g ano mang samahang nauucol sa catubusan nitong
+ating kinaguisnang bayan.[55]
+
+Ang m~ga abreviaturang cagamitan sa "Estatutos de la Liga Filipina"
+(Palatuntunan n~g Pagcacabigkísbigkís n~g m~ga Filipino) ay ang
+sumusúnod:
+
+
+L. F.,  Liga Filipina; Pagcacabigkísbigkís n~g
+m~ga  Filipino.
+
+A * * *,  Archipiélago; Sangcapuluan.
+
+VIO * * *, Vnvs  Instar   Omnium;    Pagcacaisá
+n~g lahát.
+
+Cp, Consejo popular;  Capulun~gáng bayan.
+
+CP, Consejo   Provincial; Capulun~gáng Lalawigan.
+
+CS, Consejo  Supremo; Cataastaasang Púnò.
+
+GS, Gefe Supremo; Cataastaasang Púnò.
+
+G, gefe; Púnò.
+
+F, Fiscal; Tagausig.
+
+T, Tesorero; Tagain~gat-yaman.
+
+S, Secretario; Calihim.
+
+
+
+
+A, Afiliado ó afiliados; Capanig ó M~ga Capanig.
+
+P, mayúscula (malaking P), ang cahuluga'y Provincial, ang nauucol sa
+Lalawigan; at p minúscula, (maliit na p), ang cahuluga'y "popular, ang
+nauucol sa bayan".
+
+Ganito sa wicang tagalog ang sinabi n~g "Estatutos":
+
+L. P.
+
+ADHICA: Paglakiplakipín ang A * * * sa isá lamang capisanang
+nag-iibigang mahigpít, malacás at nagcácaisang anyô ang magcacapanig.
+
+2. Man~gagtangkilican sa lahát n~g capan~ganiban at
+pan~gan~gailan~gan.
+
+3. Pagsasan~ggalang laban sa anó mang catampalasanan at gawáng sawî sa
+catuwiran.
+
+4. Pagpapalagô n~g pag-aaral, n~g pagsasaca at n~g pan~gan~galacal.
+
+5. Pag-iísip at paggamit n~g m~ga pagbabagong cautusán.
+
+Saguisag: VIO * * *
+
+Palatandàan: * * *
+
+PARAAN:
+
+1. Upang masunduan ang m~ga ADHICANG ito'y magtatatag n~g Cp, CP at
+sacâ isáng CS.
+
+2. Bawa't C ay magcacaroon n~g isáng G, F, T, S at m~ga capanig.
+
+3. Bubuô-in ang CS n~g m~ga GP, at gayon ding bubuô-in ang CP n~g m~ga
+Gp.
+
+4. Nag-uutos ang CS sa LP at makikipag-alam na tulóy-tulóy sa m~ga GP
+at m~ga Gp.
+
+5. Nag-uutos ang CP sa m~ga Gp.
+
+6. Ang Gp ay nacapag-uutos sa m~ga A.
+
+7. Bawa't CP at Cp ay gagamit n~g isáng pan~galang ibá sa pan~galan
+n~g kinalalagyang bayan ó lupaín.
+
+MGA CATUNGCULAN N~G M~GA A.
+
+1. Magbabayad n~g dalawang piso pagpasoc, at bucod sa rito'y piso sa
+bawa't buwan.
+
+2. Súsunod n~g waláng tutol at n~g boong caganapán ang lahát sa m~ga
+cautusáng mangaling sa isáng C ó sa isáng G ó sa GS.
+
+3. Ipagbíbigay alám sa F n~g canyang C ang anó mang mahiwatigan ó
+maringíg na nauucol sa LP.
+
+4. Pacaiin~gatan ang paglilihim n~g ano mang lagdâ, cautusán ó
+cahatulán n~g C.
+
+5. Sa anó mang gágawin sa pamumuhay ay bíbigyang lin~gap ang m~ga A;
+howag bíbili cung dî sa tindahan n~g A, at cung magbíbili naman n~g
+ano man sa isáng A ay bababàan ang halagá. Parurusahan n~g mabigat ang
+ano mang pagsuay sa cautusang itó. * * *
+
+6. Ang A na hindî sumaclolo, baga man mangyayari, sa isang capwâ A, na
+nakikitang na sa caguipitan ó pan~ganib ay parurusahan, at ang
+caliitan n~g parusang ito'y ang capantay n~g paghihirap na tiniis n~g
+dapat niyang saclolohan.
+
+7. Gagamit bawa't A, pagpanig niya sa LF, n~g bagong pan~galang hindî
+niya mababago ulî hangang hindî siyá naguiguing GP.
+
+8. Itutulong sa bawa't C ang isáng gawâ, isáng paalaala, isáng
+natutuhang dunong ó n~g paghicayat sa magagandang loob na cababayang
+sila'y umanib sa LF.
+
+9. Howag paaalimúra at howag magpapalálò canino man.
+
+MGA CATUNGCULAN NG G.
+
+
+1. Lin~gatan ang búhay n~g canyang C. Sacali't siyá ang GS, dapat
+niyáng masaulo ang m~ga pan~galang bago at gayon din ang n~galang
+tunay n~g m~ga C, at sacali't siya'y Gp ay dapat niyang masaulo ang
+m~ga pan~galang dati at pan~galang bago n~g sacóp niyang m~ga A.
+
+2. Sa towi na'y pagsisicapang maalaman ang lalong magalíng na paraan
+upang magcáisa ang canyáng m~ga nasasacupan at sila'y mapag-abot-usap
+agad-agád.
+
+3. Pagsisicapang maalaman at pagdaca'y bibigyang cagamutan ang m~ga
+pan~gan~gailan~gan n~g LP, n~g CP ó n~g Cp, alisunod sa cung siya'y
+GS, GP ó Gp.
+
+4. Pápansinin agad at paglilitisin ang lahat n~g m~ga paalaala, m~ga
+sulat at m~ga cahin~gìang canyang tangapín, at ipagbíbigay alam na
+madalì cung can~gino nararapat.
+
+5. Sa pan~ganib ay siya ang magpapáuna at siya ang unang manánagot n~g
+ano mang mangyari sa loob n~g caniyang C.
+
+6. Magbigay ulirán n~g canyang pagca masunurin sa canyang m~ga púnò,
+at n~g siyá, nama'y sundín n~g canyang m~ga pinamumunúan.
+
+7. Ipagpapalaga'y ang catapustapusang A na isáng caboôan n~g LF.
+
+8. Ang m~ga caculan~gáng gawín n~g m~ga púnò ay parurusahan n~g higuít
+ang cabigatán sa m~ga parusang ibiníbigay sa isáng A lamang.
+
+MGA CATUNGCULAN NG F:
+
+1. Ang F ang siyang man~gan~gasiwà upang tumupád ang lahat n~g
+canícanilang catungculan.
+
+2. Isusumbong sa haráp n~g C ang ano mang páglabág ó hindî pagtupád na
+canyang mámasid sa sino mang caanib sa C.
+
+3. Ipagbigay alam sa C ang ano mang pan~ganib ó pag-uusig.
+
+4. Siyasatin ang calagayan n~g salapì n~g C.
+
+
+CATUNGCULAN NG T:
+
+
+1. Magtátaglay n~g isáng talaan n~g m~ga bagong pan~galan n~g m~ga A.
+na bumubuò n~g canyang C.
+
+2. Magbíbigay n~g mahigpit na sulit sa buwan buwan n~g tinátangap
+niyáng bayad n~g isá't isá, na ang magtatalâ sa libro'y ang m~ga A
+rin, na ang canícanilang tan~ging pan~galang bago (simbólico) ang
+gagamitin.
+
+3. Magbibigay n~g "recibo" (catibayan), at canyáng ipatatalâ sa
+librong talaan, na ang letra at sulat ay sa táo ring nag-aambag, ang
+lahát n~g ambág na humihíguit sa píso at hindî humíhiguit sa limampong
+piso.
+
+4. Ititira n~g Tp sa Caja n~g Cp ang icatlông bahagui n~g m~ga
+naliligpit niyang m~ga bayad at n~g siyang maipagtakíp sa m~ga
+cailan~gan n~g sinabi n~g Cp. Pagdumatíng na sa halagang sampong piso,
+ang dalawáng bahagui ay ibíbigay sa TP; ipakikita sa TP ang canyang
+talàan at siyá rin, sa macatuwíd baga'y ang Tp din, ang susulat sa
+talàan n~g TP n~g salaping canyáng ibinigáy. Pagcatapos ay magbíbigay
+n~g isang "recibo" ang TP, at cung sang-ayon siyá sa m~ga cuenta ay
+canyáng lálagyan n~g "Visto Bueno" ó "Sang-ayon" ang librong talaan
+n~g Tp. Gayon din ang gáganaping paraan pagca nagbibigay ang TP sa TS
+n~g halagang mahiguít sa sampong piso.
+
+5. Itítira n~g TP sa canyáng Caja ang icasampong bahagui n~g m~ga
+salaping sa canya'y ibinibigay n~g m~ga Tp at n~g siyang magugol n~g
+CP. at ang siyám sa sampong bahagui ay ibíbigay sa TS n~g CS.
+
+6. Pagca ibig magbigay n~g sino mang A sa LF n~g halagang mahiguít sa
+limampong piso, canyang ihahabilin ang salaping iyon sa alín mang
+matatág na Banco, na ang ipalálagay niya'y ang tunay niyang pan~galang
+caraniwan, at sacâ ibíbigay niya ang recibo sa sino mang magali~ngín
+niyang T.
+
+
+MGA CATUNCULAN NG S.
+
+
+1. Ipagbibigay alám sa bawa't pagpupulong ang pinagcayarîang batás at
+ipauunáwà, ang m~ga gagawin.
+
+2. Siya ang susulat n~g m~ga liham n~g C. Sacali't umalís ó hindî
+macaganáp ang sino mang púnò, maghahalal siya n~g samantalang cahalili
+sa punong hindî macaganáp.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG MGA A.
+
+
+1. May catowiran ang lahát n~g A sa saclolong paghahatol at sa
+saclolong salapî n~g canyang C at n~g LF.
+
+2. Mahihin~gî niya sa lahát n~g m~ga A na siya'y tangkilikin sa
+canyang pan~gan~galacal ó hánap-búhay, cailan man at patibayan niyang
+hindî sahól ang calacal ó hánap-búhay niya sa m~ga ibá. Upang camtán
+niya ang tangkilic na itó, sasabihin niya ang canyang tunay na
+pan~galan at ang canyang calagayan sa canyang Gp, upang ipagbigay alam
+nitó sa GS, at n~g ito nama'y macapagbigay alám sa lahát n~g m~ga A
+n~g LF.
+
+3. Sa ano mang caguipitan, pagcaapí ó catampalasanang laban sa
+catuwirang sa caniya'y mangyari, mahíhin~gî niya ang boong
+pagtatangkilic n~g LF.
+
+4. Macahíhin~gi n~g puhunan sa ano mang hánap búhay, cailan ma't may
+salapî sa Caja.
+
+5. Macahíhin~gi n~g bawas n~g halagá n~g ano mang canyang bilhin, ó
+ano mang paglilingcod na canyang hilin~gin sa alin mang tindahan ó
+bahay-calacal na tinatangkilic n~g LF.
+
+6. Hindî mapaghahatulan ang sino mang A hanggang hindî muna
+naipahihintulot sa canya ang pagsasanggalang.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG GS.
+
+
+1. Hindi siya matututulan, cung dî rin lamang may man~gunang sumbóng
+na laban sa canya ang F.
+
+2. Macagagawâ siya n~g bawa't canyang magalin~gín, dahil sa
+caculan~gan n~g panahon upáng mahintay ang pagpupulong na dapat gawin
+n~g m~ga bumubúò n~g CS; n~guni't may catungculan siyang managót sa
+m~ga casisiháng sa canya'y gawín, cung gumawâ siya n~g dî dapat.
+
+3. Sa loob n~g alin mang C. ay siya ang hucóm na macahahatol sa ano
+mang usapín ó pagcacáalit.
+
+4. Siya ang tan~ging may capangyarihang macaalam n~g tunay na m~ga
+pan~galan n~g canyang m~ga A ó nasasacupan.
+
+5. Lubós ang canyang capangyarihan upang canyang itatag ang m~ga
+paraang gagawin sa m~ga pagpupulong, m~ga pagpapadalahan n~g sulat at
+ang m~ga inaadhicang gawín, upang lalong pakinaban~gan, pumanatag at
+mangyari n~g boong cadalîan ang m~ga adhicâ n~g LF.
+
+6. Pagcâ lubhang marami ang nan~gapapanig sa isang Cp, mangyayaring
+magtatag ang Gp n~g isang sub C, at siya ang unaunang maghahalal n~g
+m~ga púnò. Cung natatatag na ay pababayaang ang m~ga magcacapanig ang
+siyang maghalal n~g m~ga púnò, ayon sa tadhánà n~g m~ga palatuntunang
+ito.
+
+7. May capangyarihan ang lahat n~g G na magtayo n~g isang C sa alin
+mang bayang wala pa nito, at pagkatapos ay ipagbibigay alam sa CS * *
+* ó sa CP.
+
+8. Ang G ang siyáng magháhalal sa S.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG F:
+
+
+1. Magpalabas ó magpapasoc sa nasusumbong sa pinagpupulun~gan,
+samantalang pinaguusapan sa C ang m~ga nangyari.
+
+2. Masisiyasat sa ano mang oras ang m~ga librong talaan.
+
+
+MGA CATUWIRAN NG T:
+
+Magagamít ang salapíng canyang iniin~gatan sa isáng mahígpit at
+lubhang malaking pan~gan~gailan~gan n~g sino mang A ó n~g C; n~guni't
+may catungculang ipagbigay sabi at managót sa haráp n~g Tribunal n~g
+LF.
+
+TANGING MGA CATUWIRAN NG GS:
+
+
+1. Macatatawag n~g m~ga pulong ó pagcacatipong hindî caraniwan, bucod
+sa guinágawà sa bowán bowán.
+
+2. May malakíng capangyarihan ang G S upang macagamit n~g salapi n~g
+capisanan sa totoong m~ga pan~gan~gailan~gan, cailan ma't ipagbigay
+alam pagcatapos sa CS.
+
+
+PAG-UUCULAN NG SALAPI:
+
+
+1. Pagcacagugulan sa pagpapa-aral ang A ó ang canyang anác, cung
+mapagmasdang totoong matalas ang ísip at masipag mag-aral, n~guni't
+walang caya.
+
+2. Gugugulan ang paglalaban n~g catuwiran n~g isang dukhang A sa
+canyang pakikipag-usapin sa isang macapangyarihan.
+
+3. Sasaclolohan ang maguing dukhang A.
+
+4. Pahihiramín n~g puhunan ang A na mag cailan~gan, sa pagtatayô n~g
+isang hánap-buhay ó n~g macapagsaca n~g lúpà.
+
+5. Tutulong at n~g gumaang ang pagdadalá rito n~g m~ga máquina at ang
+pagtatayo n~g m~ga bago ritong hánap-búhay ó kinakailan~gang
+hánap-búhay.
+
+6. Magbúbucas n~g m~ga tindahan, m~ga almacen at iba pang mábibilhan
+n~g m~ga A n~g canilang m~ga kinakailan~gan upang macabilí n~g lalong
+mura ang halagá cay sa m~ga ibá.
+
+
+MGA BATAS NA PANGCALAHATAN:
+
+
+1. Sino ma'y hindî matátangap sa LF, cung hindi muna nagagawa ang
+pagcacaisang voto n~g m~ga A sa C n~g canyang bayan, at cung hindî pa
+nagagawa sa canya ang m~ga pagtikím na kinacailan~gang sa canya'y
+gawín muna.
+
+2. Dalawang taón ang taning lamang n~g tagál n~g pan~gan~gatungculan
+n~g bawa't isa, liban na lamang cung magcaroon n~g ano mang sacdál n~g
+F.
+
+3. Upang magtamó n~g catungculan ay kinakailan~gan ang tatlóng icapat
+na bahagui n~g m~ga "voto" n~g m~ga caharáp.
+
+4. Inihahalal n~g m~ga A ang Gp, ang Fp at ang Tp; ang m~ga punong p
+ang siyáng man~gagháhalal sa m~ga punong P, at ang m~ga punong P ang
+magháhalal sa GS.
+
+5. Cailan man at tátangap n~g isáng A, ipagbibigay alám n~g Gp sa GS
+ang pan~galang dati at ang pan~galang bago n~g tinangáp na A; at gayon
+din ang gágawin pagca nagtayò n~g isáng bagong C.
+
+6. Ang pan~galang "simbólico" (pamagát) ang, siya lamang ilálagay sa
+pagpápadalhan at gayon din ang firma sa m~ga sulat cung panahóng
+caraniwan, at ganitó ang gágawing pagpapadalá: ipadádala n~g A sa Gp
+at ipadádala n~g Gp sa GP, ó sa GS, at gayon din sa pabalíc; sa
+macatuwid: mangagaling sa GS ó GP na patun~go sa Gp, at mulâ sa Gp
+han~gang sa A. Cung panahóng dî caraniwan lamang manyayaring masírà
+ang ganitong palácad. Gayon man, sa ano mang panahón at sa alin mang
+calagayan ang GS ay macapagpápadala n~g sulat ó mangyayaring
+makipag-usap sa canino mang capanig sa LF.
+
+7. Hindî kinacailan~gang mácaharap ang lahát n~g m~ga capanig n~g C sa
+pagcacaroon n~g catibayan n~g ano mang pagcayarîan.
+
+8. Sa alín mang sandalî n~g caguipitan ay ipalálagay n~g bawa't C na
+siyá ang caligtasan ó cútà n~g LF, at cung sa ano mang dahil ay
+magcawaraywaray ó masirà ang alín mang capulun~gan, bawa't C bawa't G,
+bawa't A ay magaatang sa sarili n~g catungculang pagtatatag at pagyarî
+ulì n~g nalanság.
+
+
+CASULATAN SA PAGPASOC SA LF.
+
+
+Sa Gp n~g Cp sa...........................
+
+Aco'y si...........................,......
+................may..................taóng
+gulang...................., ang calagaya'y
+...............(dito ilalagay cung binátà,
+may asawa ó bao)..........................
+ang hanap-buhay, tubo sa bayan n~g........
+.............lalawigan n~g................
+nananahan sa daang........................
+bilang...........n~g bayan n~g............
+lalawigan n~g......,.................., sa
+aking pagka tunay na anac na irog n~g Filipinas;
+sinasaysay co, sa ilalim n~g tunay at
+tapat na panunumpâ, na aking napagkikilala
+at ganáp na napagtátalos ang m~ga adhicáng
+pinagsisicapang camtan n~g LF, na nátatalâ
+sa licuran n~g casulatang ito; caya n~ga aco'y
+napasásacop at cusang nakikiusap sa GP n~g
+lalawigang ito, na mangyaring aco'y tangaping
+A * at tapat na loob na catúlong n~g LF,
+at sa icapagcácamit n~g cahilin~gan cong ito,
+lubos acong náhahandang gumawâ at sumunod
+sa m~ga kinakailan~gang pagtikím na sa
+aki'y hin~gín, bilang pagpapatotoo n~g cataimtimán
+n~g aking pakikipanig.
+
+.............ica..........n~g.........
+......ng 18........
+
+               ...................................
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+Taglay n~g vapor na naghatíd sa Maynílà cay Rizal ang sumúsunod na
+sulat cay Don Eulogio Despujol, Gobernador at Capitán General n~g
+Filipinas.
+
+"Marilág na guinoo: Ang cadahilanan nito'y ipagbigay alám pô sa inyó,
+na casabay n~g correong itó ang aking pagpariyan sa aking bayan, upang
+lumagáy pô acó sa ilalim n~g inyong capangyarihan, ang una, at ang
+icalawa'y upang paghusayin ang aking sariling m~ga pagcabúhay. Aayaw
+ang m~ga caibiga't m~ga ibang tao na aco'y pumarito, at ipinaalaala
+nila sa aking lumálagay acó sa pan~ganib na líhim sa ganitóng gawâ;
+n~guni't umaasa aco sa ganap ninyong pag-ibig sa catuwirang
+tumatankilic sa lahát n~g m~ga nasásacop n~g España sa Filipinas;
+umaasa rin acó sa dalisay cong ipinagmamasakit at sa capayapáan n~g
+aking budhî, at matututong in~gatan aco n~g, Dios at n~g m~ga cautusán
+sa lahat n~g m~ga sílò pagpapahamac.
+
+Sabihanang dahil daw sa akin ay pinag-uusig n~g boong calupitán ang
+aking m~ga magulang na matatandâ na, ang aking m~ga camag-anac at patí
+n~g m~ga táong hindî co kilalá. N~gayo'y humáharap acó upang sa akin
+ibuntó ang gayóng calakíng m~ga pag-uusig, upang aco'y managót sa m~ga
+sacdál na ibig niláng gawín laban sa akin, at sa ganito'y n~g
+mawacasán iyang caligaligáng masacláp sa m~ga walang casalanan, at
+malungcot sa pamahálâ pô ninyong nagsusumicap na mapagkilala sa
+panununtón sa catowíran.
+
+"Dahil sa hindî po ninyó pag-imic sa aking m~ga sulat;--hindî pag-imíc
+na sa wala acóng maacalang naguiguing cadahilanan cung dî ang lubhang
+malaking calakhan n~g pag-itan, mulâ sa cataastaasáng calagayan po
+ninyó hangang sa cababàan n~g aking cataohan, sa pagca't kilala po ang
+cagandahan ninyong makipagcapowa tao,--hindî co maalaman cung inyong
+mamagalin~gín ang humaráp aco sa sa inyo, hindî man ninyo aco
+tinatawag. Dahil sa bagay na ito'y maghihintay po aco sa isá sa m~ga
+hotel[56] sa Maynílà, marahil ay si "Hotel Oriente" sa
+pagbabacá-sacaling may ibig pô cayóng paglagayán sa akin ó ano mang
+bagay na ipag-uutos, at cung macaraan ang tatlong araw, cung walâ
+cayóng inilalagay na hadláng, gagamitin co ang aking calayàan upang
+paghusayin co ang aking caunting pag-aárì, sa aking pag-asang
+nacaganáp na aco sa Gobierno at sa aking m~ga cababayan.
+
+"Taimtim cong nasang cayo'y in~gatan n~g Dios sa mahabang panahon, at
+aco po, guinoo ang puspos na mapitagan at masunuring lingcod,--Jose
+Rizal.--Hongkong, 21 n~g Junio n~g 1892".
+
+Ang sumusunod namang sulat na hindî napagtalós cung dî n~g siya'y
+patay na, ay canyang inihabilin cay D. Lorenzo Pereyra Marquez, na
+taga Macaw, bago siyá lumulan sa vapor na maghahatíd sa canyá sa
+Maynílà, at ang bilin ay ibigay sa canyang familia, ang dalawang sulat
+na iyon, cung siya'y patay na, Ganitó ang sabi:
+
+"Sa m~ga iniirog cong m~ga magulang, m~ga capatíd at m~ga caibigan:
+
+"Ang pagsintang sa towi na'y isinusuyò co sa inyó ang siyang sa aki'y
+naguutos na gawín co ang ganitóng bagay, na ang mangyayari sa hulí
+lamang ang macapagsasabi cung matinô ó hindî. Ang nangyayari ang
+siyang nagpápasiya sa m~ga bagay alinsunod sa kinalálabasan; n~guni't
+magalíng ó masamâ ang cahínatnan, cailan ma'y wiwicàing ang tungculin
+co ang siyáng nag-utos, at hindî n~gâ dapat damdaming mamatáy acó sa
+pagtupád ng aking catungculan.
+
+"Talastás cong cayo'y pinapagdusa co n~g hindî cawásà; n~guni't hindî
+acó nagsisisi sa aking guinawâ, sa pagca't yao'y siya cong
+catungculan. Masayá ang aking loob sa paglagáy sa pan~ganib, hindî n~g
+pagdusahan co ang aking sala (na sa bagay na ito'y walà acóng
+guinagawang camalian ayon sa aking paniniwálà), cung dî n~g bigyán
+cong capurihán ang aking gawâ at sacsihán n~g aking pagbibigay
+halimbáwà ang m~ga bagay na aking iniaral.
+
+"Dapat magpacamatáy ang tao sa pagganáp n~g canyang catungculan at sa
+canyang m~ga pinananaligan. Ipinagmámatigas co ang lahát n~g m~ga
+caisipáng aking inilagdâ tungcol sa calagayan at hináharap na panahón
+n~g tinubuan cong lupaín, at mamamatáy acó n~g boong towâ sa pagsinta
+sa canya, at lálò na sa pagsusumicap na inyong camtan ang tapat na
+catuwiran at capanatagán.
+
+Isinasapan~ganib co n~g boong galác ang aking búhay-upang aking
+mailigtas ang lubhang maraming m~ga walang malay-sala: ang lubhang
+maraming m~ga pamangkin, ang lubhang maraming m~ga sangól n~g m~ga
+caibiga't hindî caibigang nan~gagcacahirap dahil sa akin.
+
+¿Anó acó? Isáng táong nag-íisa, walang familia hálos, nilagoc, na n~g
+búhay ang lubhang mapait na m~ga carayaan n~g mundo. Maraming
+pag-cabigô ang akíng tiniís, at marilím ang handog sa akin n~g
+hináharap na panahón, at totoong cádilimdiliman cung ang hináharap na
+panahóng iya'y hindî liniliwanagan n~g ilaw, n~g liwayway n~g aking
+tinubuang lupaín. Samantalang lubhang marami ang m~ga táong puspos n~g
+m~ga pag-asa at n~g m~ga minímithing towâ, na marahil ay liligayang
+lahát cung aco'y mamatáy; sa pagca't inaasahan cong masisiyahan na ang
+aking m~ga caaway at hindî na nila pag-uusiguin ang totoong maraming
+walang málay-sála. Hálos sumasa catwiran silá n~g pagtataním n~g galit
+sa akin tungcol sa aking magulang at sa aking m~ga kinamag-anacan.
+
+"Sacali't lisyâ ang aking palad, talastasín n~g lahat na maligayang
+makikitil ang aking búhay, sa pag-aacalang masusunduan sa aking
+pagcamatay ang pagpapahintô n~g caniláng masasaclap na m~ga kahirapan.
+Man~gabalíc nawâ silá sa kinaguisnang bayan natín at n~g doo'y
+lumigaya silá.
+
+"Hangang sa hulíng sandalî n~g aking búhay cayó ang aking
+isasapag-iísip at hahan~garín cong inyong tamuhín ang lahat n~g bagay
+na m~ga caligayahán.--Jose Rizal.--Hongkong, 20 n~g Junio n~g 1892".
+
+Itó namán ang pan~gatlong sulat na canyang ilinagdâ, na
+nagpapakikilalang nakikinikinitá na niyang maaamís ang canyang búhay
+sa canyang pag-owî dito sa bayang kinakitâan niya n~g unang liwanag:
+
+"Sa m~ga Filipino:
+
+"Totoong mapan~ganib n~gâ ang aking guinawâ ó ang aking gágawin, at
+hindî co kinacailan~gang sabihing pinag-ísip co munang magalíng bago
+co itinulóy. Talastás cong aayaw na gawín co itó halos ang lahát;
+datapuwa't talastás co rin namang hindî alám n~g halos lahát ang
+nangyayari sa aking púsò. Hindî mangyayaring mabuhay acó na aking
+nalalamang maraming nan~gagdurusa sa m~ga walâ sa catowírang sa
+canila'y pag-uusig dahil sa akin; hindî mangyayaring mabuhay acóng
+aking pinanonood ang aking m~ga capatid at ang canilang maraming m~ga
+hinlóg na pinag-uusig na waláng pinag-ibhán sa m~ga táong tampalasan;
+minámagaling co pang lumulóng sa camatayan, at ipinagcacaloob co n~g
+boong towâ ang aking búhay upang máligtas lamang ang pagcaramiraming
+m~ga waláng málay-sála sa gayóng walâ sa catuwirang pag-uusig.
+Talastás cong naaatang sa akin ang isáng bahagui n~g sasapitin n~g
+aking tinubuang lúpà, sa hináharap na panahôn: na cung mamatay aco'y
+marami ang man~gagtatagumpay, at yamang gayo'y marami ang
+nan~gagmimithi n~g aking pagcapahamac. Datapuwa't ¿anó ang aking
+gagawin? Ang unauna'y may m~ga catungculan acóng dapat ganapín sa
+aking sariling budhî, may m~ga catungculan acó sa m~ga familia n~g
+nan~gagdurusa, may catungculan acó sa aking m~ga magulang na
+dumarating hangang sa caibuturan n~g aking púsò ang canilang m~ga
+buntóng hinin~gá; talastás cong acó lamang, cahi't ang camatayan co
+ang mácapalit, ang siyang macapagbibigáy ligaya sa canilá, sa
+pagpapabalíc sa caniláng kinamulatang bayan at sa catahimican n~g
+sariling báhay. Walángwalâ acó cung dî ang aking m~ga magulang;
+n~guni't ang tinubuan cong lúpa'y marami pang totoong m~ga anác na
+macaháhalili sa akin, at humahalili na n~gang higuít sa akin ang
+caniláng nagágawâ.
+
+"Bucod sa rito'y ibig cong ipakita sa m~ga nagsasabing dî umano'y
+hindî tayo marunong sumintá sa kinamulatang lúpà, na tayo'y marunong
+magpacamatáy sa pag-tupád n~g ating catungculan at sa ating m~ga
+pinananaligan. ¿Anó ang cabuluhan n~g camatayan, cung namamatay dahil
+sa sinísinta, dahil bagá sa kinamulatang bayan at dahil naman sa m~ga
+táong sinusuyuan n~g ganáp na pag-ibig?
+
+"Cung napagtátalastas co sanang aco ang pinagpapatoonan n~g
+política[57] n~g Filipinas, at cung mapagtalastás co sanang cagamitan
+n~g aking m~ga kababayan ang aking pag-lilingcod, marahil
+mag-alinlan~gan aco sa pagpapatuloy nitong aking gágawin; datapowa't
+may m~ga ibáng macacahalili sa akin, at humahalilí na n~gang malaki
+ang nagagawa cay sa akin; hindî lamang ito: marahil pa'y may m~ga
+nagpapalagay na aco'y calabisan na, at hindî gagamitin ang aking m~ga
+paglilingcod, sa pagca't aayaw niláng pakilusin acó.
+
+"Sinintá cong laguì ang caawaawá cong tinubúang lúpà, at matibay ang
+paniniwalà cong siya'y aking pacasísintahin hangang sa hulíng sandalî
+n~g aking búhay, cáhíman gawín sa akin n~g sangcataohan ang walâ sa
+catowiran; at hindî co hinalagahan at páwà cong inihandog sa
+kináguisnan cong lupaín ang aking panahóng dáratnin, ang aking búhay
+at ang aking m~ga catowàan. Ano man ang aking cásapitan, mamámatay
+acong pinacapupuri ang aking bayang tinubúan at sa canya'y mímithiin
+ang pagbubucang liwayway n~g canyang catubusan.
+
+"Pagcamatay co'y ilathála ang m~ga sulat na ito.--Jose
+Rizal.--Hongkong, 20 n~g Junio n~g 1892."
+
+Dumating dito sa Maynílà si Rizal, na casama ang isang capatid niyang
+babae, n~g ica 26 n~g gabí Junio n~g 1892, at doon siya tumuloy sa
+Hotel de Oriente, at bilang 22 ang tahanang ibinigáy sa canya roón.
+Hindi kinacailan~gang sabihing siya'y sinalubong n~g canyang m~ga
+magulang, m~ga capatid, bayaw, m~ga camag-anac, m~ga caibigan, m~ga
+cakilala at hindî cakilala. Lumaganap agad-agad sa boong Maynílà ang
+matuling alin~gawn~gaw n~g canyang pagdatíng, at nan~gagtacá n~g dî
+cawásà ang canyang m~ga caibigan at m~ga caaway sa canyang
+capan~gahasan sa pagparito niyá sa lupaíng pinaghaharîan n~g m~ga
+ganid na púsong walang ibáng lalong pinacananais cung dî kitlín ang
+canyang mahalagang búhay. Buhat n~g matalastás ang canyang pagdatíng
+dito'y walang dî humulang hindî malalao't canyang dáratnín ang
+capahamacáng malaon n~g sa canya'y inilalaan n~g m~ga taong
+tampalasang isinasacdal niya sa sanglibutan, sa pamamagitang n~g m~ga
+casulatang canyang ilinathálà sa--"La Solidaridad" at ibá pang m~ga
+pámahayagan sa Europa, at lalonglalo na sa m~ga kitnathâ at
+ipinalimbag niyang m~ga librong "Noli me tangere" at "Filibusterismo"
+at gayon din sa "Sucesos de Filipinas" na sinulat ni Morga at nilagyan
+niya n~g m~ga paunawà at bago ipinalimbag.
+
+Nang mabalitaan n~g paham at macabayang si Guinoong Apolinario Mabini
+ang canyang pagdating dito, caracaraca'y nagsadyâ n~g gabí rin iyon sa
+tinatahanan ni G. Manuel Hidalgo, na asawa ni G. Saturnina Rizal,
+capatid na pan~ganay n~g Doctor Rizal, at namanhic na siya'y
+pakisamahan at ipakilala sa bayaning nagtatangol n~g m~ga catowiran at
+camahalan n~g m~ga filipino. Napahinuhod naman si G. Manuel Hidalgo,
+sinamahan niya si Mabini at ipinakilala cay Rizal. Pag-daca'y
+nag-irugán ang dalawang púsong capowâ bayani, ang dalawang
+maniningning na isip na capowa nahahandog sa maalab na pag lilincod sa
+Inang Bayan. Maraming totoo ang canilang pinag-usapang pawang
+nahihinguil sa adhìcang pagtubós sa Filipinas sa caalipinang
+kinagagapusan. Nang magpaalam si Mabini ay ito ang sinabi ni Rizal sa
+canya:--"Sa sandalíng pag-uusap natin ay napagkikilala cong tunay po
+cayong macabayan, matalas ang caisipan at may púsong hindî marunong
+magulat sa bálà n~g m~ga pan~ganib; cayo po'y isá sa lalong mahalagáng
+cútâ at capurihan n~g cahabaghabag nating Bayan." Tumumbás si Mabini
+n~g m~ga pananalitang sumásacsing agpang na agpang sa canya ang
+canyang apellido: Mabini, mahinhín, hindî magasó, hindî hambóg. Casama
+ni G. Manuel Hidalgo sa pagdalaw na iyon cay Rizal ang canyang anác na
+si G. Alfredo Hidalgo, na casalucuyan n~gayong nag-aáral sa Estados
+Unidos galing na sa Lóndres.
+
+Nang gabí ring pagdating ni Rizal, 26 n~g Junio n~g 1892, ay dumaló
+siya sa isáng pulong na guinawâ sa Tundo sa bahay ni guinoong Doroteo
+Ongjungco, at doo'y dinatnan niyá ito at saca si na guinoong Timoteo
+Paez, Domingo Franco, Agustín de la Rosa, Ambrosio Salvador, Numeriano
+Adriano, Bonifacio Arévalo, Deodato Arellano, Arcadio del Rosario,
+Luis Villarreal, Faustino Villarroel, Estanislao Legazpi, Gregorio
+Santillan, Mariano Crisóstomo, Genaro Heredia, José A. Ramos, Ambrosio
+Flores, Pablo Rianzares, Juan Zulueta, Teodoro Plata, Apolinario
+Mabini, Moisés Salvador, Francisco Nakpil, ang amá ni G. Ongjunco at
+si G. Andrés Bonifacio. Si Rizal ang nan~gulo sa pulong at sa canila'y
+nagsalitâ n~g ganitó, ayon sa isáng nacapakiníg:
+
+"Man~ga mutyáng capatid: Panahón n~g pag-isípin natin ang lalong
+magalíng na paraan upang mailigtas ang ating Inang Bayan sa
+cahapíshápis na caalipinang kinatatanicalâan. Capan~gitpan~gitang
+catacsilán ang magpabayà, tayong manatili sa pagcabusabos n~gayong
+nagtátapos na ang siglong icalabingsiyám. Pinagcagugulan n~g pagod n~g
+ísip at n~g catawán n~g iláng m~ga castílà at n~g maraming m~ga
+filipino, at acó ang isá sa m~ga filipinong iyan, upang camtan natin
+ang m~ga calayaang tinátamo n~g m~ga europeo at n~g ibá pang m~ga
+láhì, n~guni't nasayang na lahát ang caniláng pagsusumícap, at
+nasayang, palibhasa'y nagcacáwatac-watác ang ating lacás; pag-isahín
+natin ang maraming mumunting cáyang nan~gagcacahiwalay, sa
+pamamag-itan n~g taimtim at tunay na pag-iibigan at pagmamalasakitan,
+at makikita ninyong maiguiguibâ natin ang capangyarihan niyang m~ga
+táong dito'y lubós na nacapangyayari, at siyang mahigpit na
+humáhadlang n~g pagcasulong natin sa pagdunong na ikinararan~gal at sa
+casaganaang iguiniguinhawa. ¡Totoong casakitsákit! ¡Tayo ang túbò
+rito, tayo ang may árì nitó at tayo ang alipin n~g m~ga nanunuluyan
+lamang! Hindî tayo magtátamong catubusan hangang dito'y nacapangyayari
+ang m~ga fraile, na siyang tunay na may árì at pan~ginoon n~g
+Filipinas at n~g calahatlahatang m~ga filipino. Naglambál ang Gobierno
+n~g España at ang m~ga fraile sa pag-amís sa atin, caya't
+kinacailan~gang pacaisiping magalíng. Hindî casucatán ang maguing
+caaway n~g m~ga fraile; kinakailan~gang tumutol tayo sa Gobierno;
+kinacailan~gang maguing caaway naman tayo n~g Gobierno. Nan~gagcacaisá
+ang m~ga fraile't ang Gobierno n~g pagcacait sa atin n~g m~ga
+calayàan. ¿At mangyayari bagáng maatím nating magpacailan ma'y howag
+na tayong magcamít n~g m~ga carapatáng nauucol sa táo, gayong tayo'y
+táo rin namang gaya n~g m~ga ibang láhí? ¿Anóng capacanáng tayo'y
+maguing Abogado ó Médico, anóng capacanáng ibatás sa Código civil na
+tayo'y m~ga castílà, cung sa catotohana'y inaapi tayo n~g Gobierno n~g
+castílà, cung sa catotohana'y ibinabawal sa atin ang ilathálà n~g
+hayagan ang ating m~ga mithî, ang ating m~ga adhicâ, na ano pa't
+walang pinag-ibhan sa pagbabawal sa ating tayo'y umísip, na gamitin
+natin ang ating ísip? ¡Busabos n~gang ganáp ang ating tunay na
+calagayan! Man~gagpipisan n~gâ tayo; man~gagcacáwatasan tayong sa
+sulác n~g dugo'y nagdaramdam n~g dan~gal n~g pagcatao; man~gagtipon
+tayo n~g m~ga kinacailan~gan upang masunduan nating sa ati'y ibigay
+ang ating m~ga catuwiran sa pamamayan; papagtibayin natin, sa isáng
+salitâ, ang buhay n~g "Liga Filipina". Ang m~ga palatuntunan n~g
+samaháng itó'y talastas na marahil ninyong lahát, at cung di man alám
+ninyong lahát, ang caramihan sa inyo'y nacatatalós. Ihalál ninyo sa
+inyong m~ga casamahán ang m~ga táong mamiminúnò sa adhicáng iyáng
+sacali't matuloy ay siyang lalong matibay na maaasahang
+macapaglíligtas sa cahabag habag na caalipnan n~g Filipinas, na dapat
+nating paghandugan towî na n~g pamumuhay at buhay. Walang salang ang
+gagawin nating ito'y magbubun~ga n~g ating m~ga pagcapatapon at m~ga
+pagpapahirap sa atin ... ¡Ah! ¡Tuman~gis cayó! ¡tuman~gis ang anác sa
+pagcapahamac n~g amá! ¡tuman~gis ang ama sa pagcapahamac n~g anác!
+¡tuman~gis ang capatíd sa pagcapahamac n~g capatíd! Datapowa't ang
+sumísinta sa bayang sa caniya'y pinan~ganacán, at napagtátantò ang
+m~ga kinacailan~gan upang macamtán ang icagagalíng nito'y dapat
+lumigaya, sa pagca't sa landás lamang na itó mátatamo ang Calayàan!
+¡Manumpâ tayong lahát na sasacsihan natin ang maalab na pagsinta sa
+Inang Bayan n~g pagbubuhos n~g ating dugô!" Nagsipanumpang lahát ang
+m~ga naroron.
+
+Sa lahat n~g m~ga nagsidaló sa pulong na iyo'y si _G. Andrés
+Bonifacio_ ang carukharukhaan; ang m~ga casamahan niya'y m~ga
+nacacacaya sa buhay; halos ang lahát ay may sariling pag-aarì at
+marami ang m~ga marurunong; datapwa't si Bonifacio'y isáng abáng
+"bodero" n~g bahay-calacal ni na guinoong Fressell at m~ga casamahang
+pawang dî tagarito, at bábahagyà ang tinátangap bowán bowán; n~guni't
+hindî cailà na si G. Andrés Bonifacio ang siyang nagtulóy n~g adhicâ
+ni Rizal. ¡Isang catotohanang ang catubusa'y madalás guináganap n~g
+lalong m~ga dukha!
+
+Mulíng nagcatipon silá n~g gabí n~g icatlong araw n~g bowán n~g Julio
+n~g 1892, at doo'y nan~gáhalal na pámunuan ang m~ga sumúsunod:
+
+_Nagmunacála_: Dr. Jose Rizal.
+
+_Cataastaasang pang-ulo_: Ambrosio Salvador.
+
+_Taga-usig_: Agustin de la Rosa.
+
+_Taga-in~gat yaman_: Bonifacio Arévalo.
+
+_Calihim_: Deodato Arellano.
+
+_M~ga casangúni_: Andrés Bonifacio, Mamerto Natividad, Domingo Franco,
+Moisés Salvador, Numeriano Adriano, José A. Dizon, Apolinario Mabini,
+Ambrosio Rianzares Bautista, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos,
+Paulino Zamora, Juan Zulueta, Doroteo Ongjunco, Arcadio del Rosario at
+Timoteo Páez.
+
+Ang caramihan sa m~ga nakianib sa "Liga Filipina", cung di ipinabaríl
+ay pinahirapan, ibinilangô ó ipinatapon sa malayong lúpà n~g Gobierno
+n~g castílà. Ipinabaril si Rizal, Domingo Franco, Moisés Salvador,
+Numeriano Adriano, José A. Dizon, Luís Villarreal, Faustino
+Villarroel, Antonio Salazar, Vicente Molina, José Trinidad, at iba pa;
+pinahirapan at ibinilangô si Agustin de la Rosa, Bonifacio Arévalo,
+Ambrosio Rianzares, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, Arcadio
+del Rosario, Timoteo Páez at iba pang lubhang marami; ibinilango't
+ipinatapon sa Mindanao si Pablo Rianzares at doo'y pinatay sa
+cápapahirap; ibinilango't ipinatapon sa pulóng Chafarinas si Paulino
+Zamora at iba pang marami.
+
+Sa daang Raxa Matandâ ay nagtayô ang m~ga taga Tundó n~g iláng
+"monumentong" bató na nagpaalaala n~g pagcapagtayô n~g "Liga Filipina"
+n~g gabí n~g ica 3 n~g Julio n~g 1892, sa tapát n~g lugar na iyón, sa
+bahay na may bilang 176, daang Ilaya. Ambag na cusâ ni G. Timoteo Páez
+ang lupang pinagtayuan n~g sinabi n~g monumento.
+
+Namanhic si Rizal sa General Despujol, na mangyaring makipag-usap sa
+canya, at pumayag namán. Ang unang ipinakiusap ni Rizal sa General
+Despujol ay mangyaring palabasin sa pagcábilangô ang m~ga napipiit at
+paowiín ang m~ga tinapon dahil sa canya, yamang siya'y naririto na at
+handang sumagót sa anó mang sacdal, at ipinagcaloob naman ang gayong
+cahilin~gan. Nagsalitaan silá n~g maluat tungcol sa bagaybagay na
+nauucol sa pamamahálâ n~g Filipinas. Nang mananaog na si Rizal ay
+siya'y tinanong n~g General Despujol:--¿Anó pô ang palatuntunang
+susundin n~g inyong caasalán dito sa Filipinas?--Makikibagay pô ang
+palatuntunan n~g aking caasalán,--ang malumanay na sagót ni Rizal--sa
+caasalang gamitin n~g España sa Filipinas. Cung bíbigyan pô ang
+Filipinas n~g España n~g m~ga calayâan at m~ga carapatáng ucol, na
+siyang mithî n~g lahát n~g tagarito, acó po'y castílà, tunay na
+castílà, at ang pagca castílà co'y higuít sa inyó, higuít sa pagca
+castílà n~g lahát n~g m~ga castílà; datapowa't cung hindî, cung
+papapanatilihin ang pagaapí sa cafilipinuhan, ¡ay! pagcacagayo'y
+...¡acó pô ang tunay na filibustero, ang lalong ganid na filibustero!
+
+Ipinagbilin cay Rizal n~g General Despujol, na pagcaca araw n~g
+Miércoles ay makipagusap sa canyá, at gumanáp naman si Rizal. N~g
+sumunod na pag-uusap niláng dalawa'y nasabi ni Rizal sa General
+Despujol ang ganitó:--Isáng cagalin~gang malaki ang cautusáng
+magcaraon ang Gobernador General sa Filipinas n~g capangyarihang
+magawâ ang bawa't ibiguin, cailan man at nauucol sa icagagalíng n~g
+bayan.--¿Bakín pô? ani Despujol--Sa pagca't salamat sa cautusang iyá'y
+magagawâ pô ninyó ang madla't maraming cagalin~gan dito sa
+cahabaghabag na bayan, ang sagót ni Rizal.--Nagcacamalî pô cayo; ang
+tutol n~g General, ang cautusáng iya'y waláng casing samâ. Dahil sa
+cautusáng iya'y hindî maulatang m~ga catampalasanan ang magagawâ, at
+marahil ay guinawâ na.--Iyan po'y cung masamâ ang General, ang sagót
+ni Rizal; datapowa't cung isáng Gobernador General na masintahin sa
+catuwirang gaya pô ninyo'y isáng tunay na cagalin~gan.--Hindi, hindi;
+ang pagdaca'y isinalabat n~g General; hindî dapat ipagcatiwalâ ang
+capangyarihang iyan sa lalong banál; banál ma'y mangyayaring mámali,
+banál ma'y maaaring matucsó ó mapagdayâan. Sa ganitong
+pan~gan~gatuwira'y si Despujol din ang hindî nalao't nagbigáy
+catibayan sa canyáng guinawang hindî carapatdapat laban cay Rizal.
+
+Ipinagpatuloy nitó n~g boong casipagan ang paglaganap n~g canyáng m~ga
+aral. Napasa Bulacan, nagtulóy sa Malalos, at nilibot ang ibang
+malalakíng bayan sa Capampan~gan at sa Tarlac. Hindî kinacailan~gang
+sabihing hindî hinihiwalayan si Rizal n~g m~ga cawaning lihim (policía
+secreta) n~g Gobierno. Nagcacasalusalubong ang m~ga telegrama n~g m~ga
+Gobernador sa m~ga lalawigan sa Gobernador General, at ang m~ga
+telegrama nitó sa canilá.
+
+Samantala'y pinagbabalaan si Despujol n~g m~ga fraile at n~g m~ga
+castila, na cung dî niya ipararákip agád si Rizal at ipabíbilangò ay
+ipalálagay niláng casabuat siya nito sa tacsíl na acalang pag-labag sa
+capangyarihan n~g España. Gulong-guló ang ísip ni Despujol; cung dî
+niya sundin ang m~ga fraile at m~ga castila'y siya ang lubhang
+nan~gan~ganib mapahamac, at cung sundin naman niya'y tampalasan siya
+sa isang táong walang ibang casalanan cung dî ang pag-sintang maalab
+sa kinamulatang bayan. ¿Ano ang dapat niyang gawín? Itó ang madalás
+niyang tanong sa sarili. Nagtagumpay, sa cawacasan, ang pag-ibig sa
+sariling catahimican; caya't umisip siya n~g paraang dapat ipagpahamac
+cay Rizal. Ipinag-utos niya sa lahat n~g m~ga puno n~g guardia civil
+veterana dito sa Maynílà at gayon din sa m~ga Gobernador sa m~ga
+lalawigang sa icasiyam na oras n~g umagan~g ica 5 n~g Julio n~g 1892,
+sabay-sabay na salicsikin (requisahin) ang lahat n~g bahay na
+tinatahanan n~g m~ga taong inaacalang caibigan ni Rizal ó cacampí ni
+Rizal, at tingnan cung may m~ga sulat ó ano mang pahayagan ó librong
+laban sa España ó sa Religión Católica. ¡Caguiláguilalás! Dalawa pa
+munang oras bago gawin dito sa Maynílà ang pagsalacay sa bahay bahay
+n~g m~ga filipinong kilala rito n~g m~ga panahong iyong cacampí ni
+Rizal ay tumangap ang m~ga taóng ito n~g pasabing:--"Iligpít ninyo
+agad agad at itágò ang m~ga casulatan, pámahayagan ó librong sa inyo'y
+macapapahamac, sapagca't sa umaga ring ito'y cayo'y sasalacayin n~g
+veterana." Ang nan~gagpasabi ay ang m~ga capanig sa pamunuan n~g Liga
+Filipina, na pinagsabihan naman n~g isang taga Naic, Cavite, na n~g
+panahong yao'y madalás sa palacio n~g Malacanyang, at canyáng
+narin~gíg ang m~ga pag-uutos n~g General Despujol sa m~ga púnò n~g
+Veterana. Salamat sa gayong pasabi'y nacapag-in~gat ang lahat at hindî
+naracpan sa canicanilang bahay n~g ano mang sucat icapahamac. Sa m~ga
+lalawiga'y hindî gayon ang nangyari, palibhasa'y walang sucat magamit
+na paraang macapagpaunawà sa canila n~g darating na pan~ganib, caya't
+sa canila'y maraming m~ga násamsam na "La Solidaridad", "Noli me
+tangere", "Filibusterismo", m~ga dahong limbag na laban sa fraile at
+m~ga sulat at larawan ni Rizal at iba pang m~ga filipinong na sa
+Europa at na sa Hongkong. Dinakíp at ibinílangô ang m~ga násamsamán.
+
+Nagcásiya n~g maguing cadahilanan ang m~ga nasamsam na m~ga
+pamahayagan, m~ga libro at m~ga dahong limbag, na walang caanoanomang
+laban sa España, cung dî pawang laban lamang sa masasamang m~ga gawâ
+n~g m~ga fraile, upang iparakip si Rizal at ipapiit sa cútà n~g
+Santiago (fuerza de Santiago) at ipalathalâ sa "Gaceta de Manila" n~g
+ica 7 n~g Junio n~g 1892 ang isáng "decreto" ó cautusang ipinatatapon
+si Rizal sa isa sa m~ga pulô (sa Dapitan) n~g dacong Hilaga n~g
+Filipinas, dahil sa casalanang pag-cathâ, pagpapalimbag at
+paglalaganap dito n~g "Noli me tangere" at "Filibusterismo" at n~g
+m~ga dahong limbag na laban daw sa Religión Católica Apóstolica
+Romana, at dahil daw naman sa nacuhang m~ga dahong limbag na laban sa
+m~ga fraile, sa balutan n~g banig at unan ni Rizal at n~g canyang
+capatid na babae, at n~g masiraang púri ang Martir natin ay sinabi
+pang itinutol daw ni Rizal, na hindî siya ang may dala n~g m~ga dahong
+limbag na yaon, cung dî ang canyang capatid na babae. Ipinag-uutos din
+naman ni Despujol sa decretong iyon, na canyang ipinagbabawal ang
+pagpapapasoc at pagpapalaganap dito n~g lahat n~g m~ga kinathâ at
+isinulat ni Rizal at iba pang laban sa religión católica at sa
+capanatagan n~g capangyarihan n~g España.
+
+¿Tunay n~gâ cayang nararapat na parusahan si Rizal at siráan siya n~g
+púri sa gayong parâan?
+
+Sino ma'y waláng naniniwalang nagsabî si Rizal na ang canyang capatíd
+na babae ang may dalá n~g m~ga dahong limbág na násamsam sa balutan
+n~g baníg at unan, Kilala n~g lahát ang ca-acasan at camahalan n~g
+loob ni Rizal, na ano pa't cung icapapahamac n~g canyáng capatíd,
+cahit maguing totoong itó ang may dalá n~g m~ga dahong limbág na iyón,
+aangkinin ni Rizal ang casalanan, howag lamang magdusa ang capatíd
+niyang babae; hindî cailâ sa canyáng capatíd na pagdatíng nila rito'y
+pacasisiyasating magalíng ang caniláng m~ga dalá, cayâ hindî n~gâ
+masasapantahang siya'y man~gan~gahas na magdádala rito n~g m~ga bagay
+na talastás niyang icapapahamac, liban na lamang cung sirâ ang isip,
+at ang capatíd na babaeng casama n~g pag-owî rito'y matalino at
+mapag-in~gat, lalò n~g hindî maaacalang si Rizal ang siyang magdádala
+n~g m~ga dahong limbag na iyón dito, sa pagca't nalalaman n~g lahát
+ang catalasan n~g canyang ísip; kinacailan~gan n~gang may isáng taksíl
+na camáy na doo'y naglagáy, at itó n~gâ ang catotohanan: Ang sumiyasat
+n~g balutan n~g banig at unan n~g capatíd na babae ni Rizal ay ang
+teniente n~g carabineros na naga-apellidong _Nozaleda_, pamangking boô
+n~g arzobispong Nozaleda, fraileng dominico, at sa acalâ n~g lahat ay
+itó ang naglagay sa balutang iyón n~g m~ga dahong limbág na laban sa
+m~ga fraile, at ang nagpatibay n~g sapantahang ito'y ang dî nalaon at
+nangyari. May isáng filipinong taga Naic, nagcanuló cay Don Miguel
+Rodriguez Berriz Juez de primera instancia sa Intramuros, (loob n~g
+Maynílà) na ang m~ga dahong limbág na dito'y ilinalaganap, laban sa
+m~ga fraile at laban sa Gobierno n~g España'y pawang gawâ n~g m~ga
+fraile sa canilang limbagan sa Malabón, at m~ga cainalám din m~ga
+fraile ang nan~gagcácalat, upang mapagbintan~gan at maipahamac ang
+m~ga filipinong hindî marunong manghinuyò sa m~ga fraile, na caniláng
+lihim na pinadadalhán n~g m~ga dahong limbag na iyón. Sa pagcaibig ni
+Don Miguel Rodriguez Berriz na matantô niya cung catotohanan ó hindî
+ang sumbong sa canyá, lihim na naparoon siyáng may iláng casama sa
+"Asilo de huérfanos, (Ampunan sa m~ga ulilang lalaki) sa Malabon--na
+n~g panahóng iyo'y sacóp n~g lalawigang Maynílà, at n~gayo'y sacóp n~g
+lalawigang Rizal--na sa ilalim n~g pamamahálà ni párì José Rodriguez,
+fraileng agustino, at doo'y canyáng násamsam ang m~ga "molde" n~g m~ga
+ikinacalat ditong laban sa m~ga fraile. Natotohanan n~gang doon din
+guinawa ang m~ga "dahong limbag" na pinagpatacaran n~g pagtatapon cay
+Rizal sa Dapitan. Inusig si párì José Rodriguez, datapowa't hindî
+nailáng arawan at namatáy na biglâ itó, baga man waláng sakít, batà at
+matabâ ang pan~gan~gatawan. Salamat sa nangyaring ito'y nawalâ ang
+pinacapan~gulong dapat managót sa gayong catacsiltacsilang gawâ.
+
+Halos ang lahát n~g m~ga pamahayagang castílàng inilalathálà rito at
+sa España, pagcatapos na mailagdâ nilá ang utos ni Despujol na itapon
+sa Dapitan si Rizal, pinacamura-mura nila itó n~g walang áwà, liban na
+lamang sa "El Globo," na nagtanong, cung dapat ipalagay na hindî
+umíbig sa España ang bawa't hindî pumupuri sa m~ga fraile, dahil sa
+ipinatapon si Rizal sa pagca't sumulat lamang n~g laban sa m~ga
+fraile; ang sabi n~g "La Correspondencia Militar"; ang guinawâ raw ni
+Despujol ay pagtulad sa asal n~g tribunal n~g Inquisición, at ang wicâ
+naman n~g "El País" ay di raw espada cung dì pangwisíc n~g tubig na
+bendita ang tan~gan ni Despujol at siya'y General n~g m~ga dominico.
+Tumutol n~g maalab na pan~gan~gatuwiran laban sa masamáng cagagawáng
+iyón ni Despujol ang lahát n~g m~ga pámahayagang inglés sa Hongkong;
+ang "O Independente" sa Macao, ang "Almeine Zeitung" na malaking
+pamahayagan sa Munich at ang mahalagang pámahayagan sa Lóndres na ang
+pan~gala'y "London and China Telegraph." Ipinagmalasákit n~gâ si Rizal
+n~g ilang m~ga pámahayagan sa Madrid, n~g lahát n~g m~ga pámahayagan
+sa Hongkong at sa Macao, at n~g m~ga mahahalagang pámahayagan sa
+Inglaterra at sa Alemania. Bucod sa rito'y nagharáp n~g isáng
+manin~gas na pagtutol ang Cónsul n~g Inglaterra dito sa Maynílà sa
+gayong pag-amís cay Rizal.
+
+Maiinam na casulatan ang m~ga inilathalà sa "La Solidaridad" sa
+pagsasangalang cay Rizal. Sumulat ang ating macabayang si Gat Marcelo
+Hilario del Pilar Gatmaitan n~g isang pan~gan~gatuiran lubhang magandá
+ang ayos, na doo'y ipinagmamalasakit niya n~g boong lacás si Rizal,
+datapuwa't; ¡ay! ¡nagpacabin~gí ang España sa tinig n~g catotohanan at
+n~g cagalin~gan! ¡Hindî niya inacalang ang canyang di paglin~gap sa
+catuwira'y mamumun~ga ang pagcálugsò n~g canyang capangyarihan sa m~ga
+lupaing ito!
+
+Mula n~g ica 7 hangang sa ica 14 Julio n~g 1892, ay nanatili siya sa
+pagcábilanggô sa Fuerza n~g Santiago. N~g kinabukasan, pagcaumagang
+umagga'y binalitì siya at ipinadalang líhim sa pangdigmang vapor
+"Alava" na, sa canya'y naghatid sa Dapitan, na nasa pampan~ging dacong
+ibabáng silan~gan n~g pulô n~g Mindanaw.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nabalitaan agad ni _Andrés Bonifacio_ ang pagdakíp cay Rizal. Hindî
+panglulumó ang pumasoc sa loob niya sa cahambalhambal na nangyari;
+cung dî sa bugsô n~g matindíng hápis sa pagyurak sa capurihán at
+catuwíran n~g inapíng capatíd, ay sumibol sa canyang pusò ang maalab
+na han~gad na ihayin ang buhay sa pagwawacsì n~g capangyarihan n~g
+Españang gumawa n~g gayong calaitlait na calupitan sa m~ga mapagtiís
+na anác n~g Filipinas. Pagcabalità niyá n~g pagdakíp cay Rizal;
+pagcatapos n~g sandalíng pag-iisip ísip, n~g araw ding iyon, _icapito_
+n~g Julio n~g 1892, ay canyang inanyayahan sa pagpupulong na lihim si
+na guinoong Deodato Arellano, Briccio Pantás, Teodoro Plata, Valentin
+Díaz, Ladislaw Diwà at José Dizon. Hindî naluatan at dumaló ang m~ga
+guinoong ito, na pinagsabihan ni Andrés Bonifacio ganitó ó cawan~gis
+nitong pananalità:
+
+"M~ga Capatid:"
+
+"Tayo'y di m~ga pantás, caya hindî maririn~gal na talumpatî at dî
+maririkit na sulat ang ating idaraos; sa gawâ natin daanin: ang
+catubusa'y hindî nacucuha sa salita ó sa sulat; kinácamtan sa
+pagsasabog n~g dugô."
+
+"Talastas na ninyo ang calupitáng guinawâ sa ating capatid na si Dr.
+Rizal, iya'y maliwanag na halimbawang nagpapakilala sa ating di tayo
+macaliligtas sa caalipnan cung dî daraanin sa pakikibaca."
+
+"¡Sucat na ang pagpapacababà! ¡Sucat na na ang pan~gan~gatuwiran!
+¡Nan~gatuwiran si Rizal ay hinuli pagcatapos na mapag-usig ang m~ga
+magulang, capatid, kinamag-anacan at cacampí!"
+
+"¡Sucat na! Papagsalitain natin naman ang sandata! ¿Na tayo'y
+pag-uusiguin, mabibilango, ipatatapon, papatayin? Hindî dapat nating
+ipanglumó ang lahat n~g ito, mabuti pa n~ga ang tayo'y mamatay cay sa
+manatili sa pagcabusabos."
+
+"At n~g maganap natin ang dakilang cadahilanan n~g pagpupulong nating
+ito'y ating maitayô ang isáng malacás, matibay at macapangyarihang
+catipunan n~g m~ga anác n~g Bayan."
+
+"¡Mabuhay ang Filipinas!!!"
+
+Sumang-ayong waláng alinlan~gan ang m~ga capulong, at n~g gabí ring
+yaong ica 7 n~g Julio n~g 1892 ay nátatag ang _Kataastaasan Kagalang
+galang Katipunan n~g m~ga Anac Bayan_.
+
+Dinaíg n~g pananampalasan ni Despujol ang lahát n~g m~ga sinulat ni
+Rizal, Marcelo H. del Pilar, Mariano Ponce at iba pang macabayang
+filipino; salamat sa pananampalasang iya'y napucaw ang púsô m~ga
+Anac-Bayang pagwaray-warayin ang capangyarihang umaalipin.
+
+At sa cagalinggalin~gan ang palacad n~g asal n~g nan~gapapanig sa
+Katipunan: "Gumawâ n~g gumawâ n~g waláng imíc", cabaligtarán n~g
+maraming capisanang. "Salitâ n~g salità'y walà ginagawâ." Hindî
+nagluat at libolibong filipino ang umanib sa Katipunang iyon.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Pagdatíng ni Rizal sa Dapitan ay ibinigay siyá sa Gobernador doong si
+Don Ricardo Carnicero y Sánchez, capitán sa infantería, casama n~g
+pagbìbigay na iyon ang isáng sulat, na bucod sa m~ga iba't ibang
+bagay, ipinag-uutos sa Gobernador na patahanin si Rizal sa convento
+roon n~g m~ga jesuita, at sacali't hindî mangyari itó, ay doon siya
+patirahín sa bahay n~g Gobernador. Tinanggap din naman ni párî Antonio
+Obach; jesuitang misionero sa Dapitan, ang isang sulat ni párì Pablo
+Pastells, Superior n~g Misión n~g m~ga páring Jesuita sa Filipinas, na
+doo'y ipinagbibiling sacali't ibig ni Rizal na tumirá sa convento n~g
+misionero, ay sa ilalim n~g tatlong bagay na gágawin ni Rizal: Una,
+hayag na tátalicdan at pagsisisihan ni Rizal ang canyang m~ga sinabing
+laban sa religión católica, at maghahayag siyá n~g m~ga pagpapatotoong
+iniibig niya ang España at kinalulupitan niya ang m~ga cagagawang
+laban sa España; icalawá, na bago siya tangapín ay gágawâ muna siyá
+n~g m~ga "santo ejercicio" at sacâ "confesión general," n~g canyang
+dinaanang buhay; at icatló, na sa háharaping panahon ay
+magpapacagalìng n~g asal, na ano pa't siya'y maguing ulirán n~g ibá sa
+pagca masintahin sa religión católica at sa España. Hindî pumayag si
+Rizal sa gayong cahin~gian sa canyá, caya't hindî siya tinangáp n~g
+paring jesuita at doon siya nátira sa bahay n~g Gobernador na si
+Carnicero.
+
+Hindî nalaón at tumangáp si Rizal cay párì Pastells n~g isáng librong
+sinulat n~g presbíterong si Don Félix Sará, y Salvany, at sa handog na
+iyo'y napasalamat si Rizal at nan~gacong siya'y tútumbas, bagay na
+tinupád niya n~g ica 15 n~g Enero n~g 1893, na nagpadalá naman siyá
+cay párì Pastells n~g isáng marikit na esculturang larawan ni San
+Pablo, na canyáng guinawâ. Nagsulatán si párì Pastells at si Rizal
+mulâ n~g Agosto n~g 1892 hanggang Mayo n~g 1893. Pinagpipilitan ni
+párì Pastells na maakit si Rizal sa pagbabalic-loob sa religión
+católica. Hindî pa nagcasiya'y inutusan ni párì Pastells na pumaroon
+sa Dapitan si párì Francisco de Páula Sánchez upang causapin si Rizal
+at pagtiyagaang hicayatin sa pagcampí sa religión católica.
+
+Kinaibigang magalíng si Rizal n~g Gobernador Carnicero, upang mataróc
+niya ang lalim n~g m~ga iniísip at minimithî n~g canyang bilanggô, at
+bawa't sabihin ni Rizal sa Gobernador na iyon, pagdaca'y ipinagbibigáy
+alám cay General Despujol.
+
+Iniudyoc ni Carnicero cay Rizal na ang mabuti'y man~gasíwà na lamang
+siya sa pagpapasaca n~g lúpà, na doo'y totoong matabâ at sagánà, at
+n~g mangyari ang gayo'y anyayahan niyá ang canyáng familia at n~g doon
+na mátira, at maniwalang hindî magsisisi n~g pagcáparoon.
+
+--Cung gayon--ani Rizal--pasimulaan pô ninyó ang pagpapatibay n~g
+inyóng salitâ, sa pamamag-itan n~g pag-gawâ n~g magalíng upang
+macaparito ang siyam cataong na sa Joló n~gayon, sa pagca't doon sila
+itinapon n~g Gobierno, dahil sa akin.
+
+Nan~gacô si Carnicero, na siya ang bahalang mamanhíc sa Gobernador
+General, at n~g ipagcaloob.
+
+--Hindî pô maláyò--ani Carnicero cay Rizal--na ipagcaloob n~g Gobierno
+ang aking cahin~gìang dito'y magcaroon n~g isáng "médico titular";
+¿cung ipagcaloob pô ba'y ibig ninyong sabihin co sa Gobernador General
+na cayó na ang ihalál na médico titular dito?
+
+--Marahil po'y tangapín co ang catungculan iyan--ang sagót ni
+Rizal--sacali't pumarito at pumayag na mamayan dito ang aking familia;
+cung dî pô silá mananahan dito'y hindî co tátanggapin ang catungculang
+sinabi ninyo.
+
+Humin~gî si Rizal, at pumayag naman ang Gobernador, n~g malakíng
+lupang walang nagmamay-árì at walang pananím, sa dacong ilaya n~g
+Dapitan, at canyang tinamnán n~g sarisaring cahoy na namumun~ga n~g
+macacain at n~g iba't ibang halaman.
+
+Iniakit ni Rizal sa Gobernador Carnicero ang pagpapagawa n~g isáng
+mainam na "plaza" n~g Dapitan, at sa pagca't pumayag ay iguinawâ niya
+n~g isang magandang "plano".
+
+Sa lahat n~g correo'y maraming dumarating na m~ga libro, "folleto",
+m~ga pámahayagan at m~ga sulat na padalá cay Rizal n~g canyang m~ga
+magulang, m~ga capatid at m~ga caibigan; datapuwa't ang lahat n~g
+ito'y hindî niya tinatanggap cung hindî muna mabasa n~g Gobernador
+Carnicero, at cung inaacálà nitong dapat mabasa niya ay ibinibigay;
+datapuwa't cung hindî ay itinatagò at hindî ipinamamalay sa canya.
+Gayon din naman ang m~ga ipinadadala niya sa iba't ibang tao; binabasa
+muna n~g Gobernador, at cung di ibig nito'y hindî ipinadádala, baga
+man sinasabi, sa canyang ipinadalá na. Isáng castilang "auxiliar de
+fomento" ang sa canya'y lihim na bantáy.
+
+N~g icá 18 n~g Septiembre ay ipinatawag si Rizal sa convento ni párì
+Obach, na curang jesuita roon, at sinabi sa canya nitong binigyan na
+raw n~g "indulto" n~g Gobernador General ang m~ga taga Calambâ, at
+gayon din ang canyang capatid na itinapon sa Joló, bagay na canyang
+ikinagalac n~g dî cawasà.
+
+Si Rizal, ang Gobernador Carnicero at isáng castilang nagn~gan~galang
+Francisco Eguilior ay lumálarò sa Loteria, sa bowán, bowán, at
+bumibili silang sapisapi n~g isang boong billete, na halagang sampong
+piso. Nang icawalong oras n~g umaga, n~g icá 21 n~g Septiembre n~g
+1892, ay dumatíng sa Dapitan ang vapor-correo "Butuan" na
+napapamutihan n~g sarisaring bandera. Dalidaling sumalubong ang
+Gobernador at iba pang m~ga cagawad niya, na may casamang isáng
+bandang "música", sa pagca't ang boong acala'y may dumating na isáng
+punong may malaking capangyarihan, at ang unang balitang sinabi sa
+Gobernador n~g capitán n~g vapor ay tumámà sa dalawangpung libong piso
+ang billete n~g Lotería, bilang 9.736, na pinagsasapîan ni Rizal, n~g
+castilang si Francisco Eguilior at n~g sinabi n~g Gobernador. Ang
+tatlong billete ay ipinadala ni Dr. Rizal sa canyang amá at n~g
+sin~gilin ang cabayarán n~g tinamaan, at ipinagbílin niyang ipamahagui
+sa m~ga mahihirap nilang camag-anac at caibigan, at gayon n~gâ ang
+guinawà, at ang nátira sa canya ay inaacalang ipag-pagawà n~g bahay at
+puhunanin sa pagpapatanim n~g niyóg at sa pagsasaca n~g lúpà.
+
+Nacabilí si Rizal sa Dapitan n~g isáng malaking lúpà, na may m~ga
+cahoy na nagbubun~ga n~g pinakikinaban~gan, sa halagang labing walong
+piso lamang, na ayon sa balác niya'y mapag-aanihan hangang sa halagáng
+dalawang libong piso sa bawa't isang taón. Bucod sa lúpang iyo'y
+bumilí siyá n~g lúpà n~g Estado at ang caratig nitong may m~ga labing
+walong hectárea ay binilí naman niyá cay G. Lucía Pagban~gon. Bumili
+rin sa nayon n~g Daanglogsod, sacóp n~g bayang Lubun~gan, malapit sa
+Dapitan, n~g tatlompô at apat na hectárea; at sacâ isá pang lupàng may
+m~ga limampô at walong area. Binilí niya ang dalawang lupang itó cay
+G. Sixto Carrión, na taga Dapitan. Tinamnán niya ang m~ga lúpà niyang
+iyón n~g maraming punong abacá, niyóg at iba pang m~ga cahoy na
+pinakikinaban~gan. Marami rin namang cawayan ang canyang itinaním
+doon. Ang lúpà sa Dapitan ay batuhán at bundóc-bundóc. Sa lugar na
+minagalíng niyá sa canyáng lúpà ay nagtayô siya n~g isáng bahay, na
+labing isang metro't calahatì ang harapán at sampong metro ang lalim,
+sa macatuwíd ay halos parisucát ang lakí. Ang bubóng n~g bahay na
+iyo'y pawid, cawayan ang balangcás, cahoy ang m~ga cahabaan, haligui
+at ibá pang m~ga casangcapan at tablá ang sahíg. Sa tabí n~g bahay ay
+nagtayô siya n~g isáng camalig na pitóng metro ang harapán at labing
+limang metro ang lalim. Cawayan ang balangcás, at pawang cahoy na ang
+m~ga ibang casangcapan at tablá, ang sahíg.
+
+Araw-araw, pagcacaumaga, pagcatapos na cumain n~g agahan, ay
+pumaparoon sa canyang m~ga lupaín si Rizal, nagtatrabajong casama n~g
+canyang m~ga inuupahan, hangang sa icalabing dalawang oras n~g araw,
+na umuuwî upang mananghalìan, pagcacain ay nagbabálic sa canyang
+lupaín, itinútuloy ang canyang paglilinang n~g lúpà ó pagtatanim n~g
+m~ga halaman, n~g nióg, n~g abacá at m~ga cahoy na namumun~ga, at
+pagcahapon, paglubog n~g araw ay umuuwî sa tinátahanan at hangang
+kinabucasan naman.
+
+Cailan mang umaalís siya upang pumaroon sa lupaíng canyang dinídilig
+n~g pawis, ay hindî nalilimutan ang paghin~gî n~g pahintulot sa
+Gobernador, hindî niya nililimot na siya'y "deportado," bilangong
+itinapon doon, baga man ang Gobernador ay nagpapakita sa canya n~g
+magandang calooban, casama siya sa pagcain sa agahan, sa tanghalian at
+sa hapunan, at sa bahay niya natitirá. Cung may natatanaw siya sa
+dagat na ano mang sasacyang patun~go sa Dapitan, caracaraca'y umuuwî
+siya sa bahay n~g Gobernador na canyang tinatahanan, at n~g howag
+hinalain cailan man, ó cumapit cayâ sa canya ang bintang, na ibig
+niyang tumanan doon.
+
+Guinagamit ni Rizal ang gabí at ang araw n~g linggó sa pagtutúrò sa
+m~ga batâ n~g pagbasa, pagsulat, cuenta at n~g m~ga wicang castílà,
+latín, inglés, francés at alemán, at nanggagamot n~g walang bayad sa
+m~ga tagaroon. N~g mápaalis na si Rizal sa Dapitan, ay maraming m~ga
+batang nacapagwiwicà at nacacasulat n~g castílà, latín, alemán,
+francés at inglés, bucod sa magalíng na pamamayan at pakikipagcapuwâ
+táong canya ring pinagtiyagaang itinúrò. Hindî nanghinawà si Rizal n~g
+paglilimbag sa púsò n~g m~ga batâ, n~g pagsintang maalab sa
+kinamulatang lúpà, at n~g pagmamalasakit n~g dan~gal n~g láhì at n~g
+sariling cataohan.
+
+Pinagsikapan din niyáng umayos ang pananamit n~g m~ga babae, hangang
+sa canyang iaral, na sacali't hindî macagamit n~g zapatos ay man~gag
+medias man lamang, at n~g huwag mamasdan ang paa; m~ga aral na hindî
+nasayang, sa pagca't marami ang sumunód sa canya.
+
+Sa canyang m~ga pagpapasial sa dacong hapon n~g m~ga araw n~g linggo
+at fiestá, madalás na nácacasalubong niya si párì Sánchez, at
+pagcacágayo'y walâ n~g iniuusap sa canya ang jesuitang ito cung di ang
+natutungcol sa religión.
+
+Hindî nawáwalà ang galit n~g m~ga fraile cay Despujol, baga man
+ipinatapon na niya si Rizal, caya n~ga't hindî sila tumitiguil n~g
+pag-uusig upang paalisín dito ang General Despujol. N~g magtatapos na
+ang taóng 1892 ay naalís sa camay n~g "partido conservador" ang
+pamamahalà n~g Gobierno n~g España, at ang nahalili nama'y ang
+"partido liberal". Nahalal na Ministro n~g Ultramar si Maura. Sumulat
+ito, sa udyóc n~g m~ga fraile, cay General Despujol, na inaanyayahang
+siya'y magbitaw n~g catungculan. Hindî sumang-ayon ang General
+Despujol, sumagot na hindî siya macapagbibitaw n~g canyang tungcol,
+yamang cáya niya ang pagganap at gumáganap naman siya n~g boong
+pag-iingat catalinuhan; n~guni't cung minámasamâ siya n~g Gobierno'y
+mangyayaring bawîan siya nito n~g catungculan, at gayon n~ga ang
+nangyari; siya'y inalís at ang inihalili sa canya'y si D. Ramón
+Blanco, na teniente general n~g hucbó n~g España. Hindî n~ga
+pinakinaban~gan n~g General Despujol ang lahat n~g canyang guinawang
+pagbibigay loob sa m~ga fraile upang tampalasanin si Rizal sa
+cadahilanan lamang na nakikita nilang tunay n~ga't sumusunod si
+Despujol sa canila sa m~ga pithayang pagpapahirap sa m~ga masintahin
+sa calayaa'y pinagpipilitan namang dito'y lumaganap ang m~ga
+carunun~gan at ang paglago n~g m~ga pagsasapi-sapì, at sacá hindî
+lubós ina-amís si Rizal.
+
+Sa udyóc n~g m~ga fraile, pagcatapos na maipadala sa Dapitan si Rizal,
+ay binawìan n~g catungculan si G. Manuel Arguelles, na n~g panahong
+iyo'y "Auxiliar de fomento" sa lalawigan n~g Batan~gan; si G. Pedro
+Serrano, maestro n~g m~ga batà sa pan~galawang Escuela n~g Binundóc;
+si G. Antonio Consunji, "Gobernadorcillo" sa San Fernando,
+Capangpan~gan, at si G. Ruperto Laxamana, teniente primero sa México,
+Capangpan~gan; at ipinatapon sa maláyò si G. Doroteo Cortés na taga
+Maynìlà; si G. Mariano Alejandrino na taga Arayat, Capangpan~gan; si
+G. Antonio Roxas, na taga Malolos, Bulacán; si G. León Apacible, na
+taga Balayang, Batan~gan; si G. José Basa, na taga San Roque,
+Tan~gway, at si G. Vicente Reyes, na taga Santa Cruz, Laguna, ayon sa
+Superior Decreto n~g sinabi n~g General Despujol, n~g ica 13 n~g
+Septiembre n~g 1892, na inilathálà sa "Gacete de Manila" n~g 20 n~g
+Septiembre n~g 1892.
+
+May m~ga nangyaring nagpapakilalang nabawasan n~g dî sápalà ang
+alang-alang at pag sambá, sa m~ga fraileng nagpapanggap na "cahalili
+n~g Dios." N~g panahóng na sa Dapitan pa si Rizal ay nagcaróon n~g
+isáng piguíng sa isáng bahay sa Balayang, Batan~gan; sa piguíng na
+iyo'y dumaló ang fraileng cura párroco roon. Pinahalíc niya sa canyang
+camay ang m~ga táong doroon, n~guni't tumangguí sa paghalíc sa camáy
+niya ang isáng magandang dalagang anác n~g isáng guinoo. Ipinilit n~g
+fraile recoletanong humalíc ang dalaga, at nanatili itó sa pagtangguí.
+N~g magcagayo'y sinampál n~g fraile ang dalaga, casabay ang lalong
+masasacláp na pagmura; nuha ang dalaga n~g isáng tungcód at hinambalos
+n~g walang toos ang fraile, at itó nama'y tumugón n~g suntóc, sicad at
+tabig ... N~g mabalitàan sa Maynílà n~g capisanan n~g m~ga fraileng
+recoleto ang nangyaring ito'y nagcaguló n~g dî cawasà, at canilang
+binagabag ang Gobierno n~g dî gayon lamang, sa paghin~ging parusahan
+n~g mabigat ang dalagang iyón, ang m~ga casambahay at si Rizal, na
+siyang may cagagawan daw n~g lahát n~g nangyayari.
+
+Niyon ding m~ga panahong iyo'y nangyari naman sa isa sa m~ga bayan n~g
+Bulacán ang isáng caguluhan. Napatun~go ang isang fraileng franciscano
+sa isang bahay na walang namamahay cung dî dalawang dalaga. Nang
+papasoc na siya'y sinansala siya n~g isa sa m~ga dalaga, at sinabi sa
+canyang sa pagca't capowa babae ang tan~ging na sa bahay, hindî
+magaling na panooring tumátangap n~g lalaki: Nagmatuwíd ang
+franciscanong sa pagca't siya'y párì ay hindî macarurun~gis ang
+pakikiusap niya sa capurihan n~g sinoman. Nanatili ang dalaga sa
+pagsansala sa canya, n~guni't nagpupumilit din ang fraile, at n~g
+mákita nitong ayaw na totoong papasukin siya, ang guinawa'y tinampal
+n~g boong lacás ang dalagang iyón. Pinagtulun~gan siyang dinaluhong
+n~g dalawang dalagá, na ano pa't n~g umalís siya roo'y punit-punit ang
+caniyang pananamit. Sabihin pa ang galit n~g lahat n~g m~ga fraile,
+n~g canilang mabalitaan ang gayong m~ga nangyari. Buhat sa púlpito n~g
+simbahan n~g San Agustin dito sa Maynílà, ay itinalác ni párì Coco,
+fraileng agustino ang ganitóng saysay: "¿Ibig ninyó ang dugô ...?
+¡¡Daranac ang dugô!!"
+
+Samantala'y nagcacasundong mabuti ang Gobernador Carnicero at si Dr.
+Rizal. Dating caugalian ni Carnicero ang ipapalô sa lansan~gan ó sa
+guitnâ n~g plaza ang bawa't magcasalang filipino. N~g mapanood ni
+Rizal ang gayo'y nakiusap cay Carnicero na howag gayonín ang táong
+bayan, sa pagca't lálong sásamà--¿At bakit, ang tanóng ni
+Carnicero.--Sa pagca't sa ganyang guinágawâ pô ninyó, ang tugón ni
+Rizal, ay nawawalâ ang cahihiyan n~g táong bayan. Salamat sa gayóng
+m~ga paghimoc at iba pang pan~gan~gatuwirang matimyas, ay nagbago ang
+ugalì ni Carnicero, at ang dating maban~gís at malupit ay gumandá ang
+asal. Nalalao'y lalong nagmamahalan si Rizal at si Carnicero, bagay na
+totoong ikinagagalit n~g m~ga paring jesuita, caya n~ga't pinagpilitan
+nilang mahalinhan si Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan. Sumulat
+ang jesuita, na si párì Juan Ricart, n~g ica 23 n~g Abril n~g 1893,
+cay Don Federico Ochando, Gobernador General interino dito sa
+Sangcapuluan, na sinasabing malaon na raw na hindî nagsísimba ang
+Gobernador Carnicero cahi't dakilang araw, bagay na totoong napupuna,
+dahil sa Dapitan ay walang castílà cung dî siya, at sacâ isáng
+itinapon doon, at cung sacali't magsimbá man ay hindî lumuluhod,
+cahi't sa sandalíng itinataas ang "hostia." At pagca umaga n~g Viérnes
+Santo ay nagpapatay n~g vaca ang Gobernador na iyon, na ipinadaláng
+walà man lamang takíp sa Comandancia n~g oras pa namang lumálabas ang
+m~ga táo sa simbahan. Dahil dito at sa m~ga iba pang
+cawalang-galan~gan sa "religión"; siya'y tinatawag na moro n~g m~ga
+táong-bayan at iba pa. Dahil sa sulat na ito'y inalís ni Ochando si
+Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan, at ang inihalili'y si D.
+Juan Sitges y Pichardo, capitán n~g Infantería at médico. Umalís sa
+Dapitan si Carnicero n~g ica 4 n~g Mayo n~g 1893, sa macatowid ay
+totoong mahigpít ang capangyarihan n~g humin~ging siya'y bawîan n~g
+catun~gculan.
+
+Mulâ n~g dumatíng si Sitges ay nag-iba ang calagayan ni Rizal.
+Pinaalís siya sa bahay n~g Gobernador, pinatirá sa isáng bahay na
+malapit doon, pinahaharap siya sa Gobernador pagcacaumaga, tanghalì at
+hápon, nagpalibot n~g bando sa boong bayang nagpapakilala n~g
+pagcuculang tiwálà cay Rizal, at iba't iba pang paghihigpít. Sumacláp
+n~g dî ano lamang ang calooban ni Rizal, n~guni't camuntî ma'y hindî
+siya naparaíg sa samâ n~g loob. Ipinagpatuloy na parang walang ano
+mang nangyayari ang canyang pagsasaca n~g lúpà, panggagamot na walang
+bayad, pagtuturò sa m~ga bátà at pagcacaawang-gawâ. Inaanyayahan niya
+sa canyang bahay ang m~ga anác n~g dukhâ, pinacacain, pinararamtan at
+tinuturuan n~g m~ga dunong, at madalás na isinasama silá niya sa m~ga
+cagubatan, upang turuan at sanayin sa mabuting pagbaríl, sa pagkilala
+n~g sarisaring cahoy at damó. Pinapanghuhuli n~g lahát n~g bagay na
+paróparó upang tuyuin at maipadala sa Europa, casama n~g m~ga dahon,
+ugat, balát, bun~ga at dagtâ n~g m~ga cahoy at damóng canyang
+hinihirang. Pinapan~gun~guha rin naman silá n~g sarisaring m~ga cabibi
+at iba pang m~ga catowatowang nacucuha sa buhan~ginan n~g m~ga
+pasigan, na itinuturò niya cung alín ang may m~ga cahulugán. Pinápalit
+sa canya n~g m~ga taga Europa ang lahát n~g iyón n~g maiinam na m~ga
+libro at n~g mahahalagang casangcapan sa "cirugía" at "oftalmología".
+
+Sinabi co nang hindî nagpapabayad si Rizal, sa lahát n~g m~ga taga
+Dapitang canyang guinágamot; datapuwa't sinísin~gil cung m~ga ibang
+láhì at ang nasísin~gil niyang ito'y canyang ipinamímili n~g m~ga
+cailan~gang ipinamamahagui sa mahihirap, ó cung dilî caya'y guinugugol
+sa icagagaling n~g bayan. May na pa sa Dapitang isáng inglés na may
+bilíg ang isang matá upang ipagamót sa pahám na itinapon doon.
+Guinamot siya ni Rizal, inalis ang bilíg at lumiwanag ang matá. Nang
+magaling na'y sinin~gil siya ni Rizal n~g limangdaang pisong guintò,
+at pinagbayaran naman n~g inglés n~g maluwag sa loob. Ang salaping
+ito'y guinugol ni Rizal sa pagtatatag n~g m~ga ilaw sa m~ga lansan~gan
+at plaza n~g Dapitang dating wala roon. Nagtayô si Rizal n~g isáng
+Hospital sa tapat n~g canyang bahay, at doon niya dinadala,
+pinacacain, inaalagaan at guinágamot ang lahat n~g m~ga mahihirap na
+nan~gagcacasakit. Sariling salapî ni Rizal ang guinugol sa pagpapagawâ
+n~g hospital na iyon, at sariling salapî rin niya ang guinugugol naman
+sa m~ga cailan~gan at casangcapan n~g hospital at ang sa m~ga gamót,
+pagcain, pag-aalagâ at iba pa. Sa cagandahan n~g canyang loob ay
+culang na lamang ang siya'y sambahín n~g m~ga taga Dapitan, na
+pagcakita sa canya'y bumabatî at nagbibigay galang n~g higuit sa
+pag-galang sa páring cura at sa Gobernador, palibhasa'y paggalang na
+cúsà at udyóc n~g tunay na pag-irog sa táong mapagcaawang gawà, ulirán
+n~g calinisan n~g púsò, mapagsumicap sa icarurunong at idarangal n~g
+cálahì at inaaring mahigpít na catungculan ang tapat at maalab na
+pagsinta sa capowa tao.
+
+Isinusulat n~g Gobernador Sitges sa Gobernador General n~g Filipinas
+ang lahát n~g m~ga asal at gawâ ni Rizal, at canyang ipinagmamapurí
+ang canyang paghihigpít sa marilág na filipinong sa canya'y
+pinábabantayan.
+
+N~g dumating dito ang General Blanco ay lumuwag ang calagayan ni
+Rizal. Ipinag-utos sa Gobernador Sitges na pagpitaganan at
+pacalin~gapin si Rizal, howag hahabaguin camuntî man, howag
+pahaharapin sa canya cung di totoong cailan~gan, at bigyang calayâan
+n~g pagsulat at pagtanggap n~g sulat canino man. Mulâ niyo'y nagbago
+ang asal ni Sitges, sinabi cay Rizal ang m~ga caluwagang utos n~g
+General Blanco, n~guni't hindî sinabing sa utos na itó, cung dî parang
+galing sa cusà niyang pagcacaloob, at ipinahiwatig pang ¡cung cailan
+daw niya ibig ay mábabalíc si Rizal sa dating cahigpitan!... Baga man
+gayo'y cailan man at walang capansana'y humaharap si Rizal sa
+Gobernador sa araw araw, sa towing tanghalì bago cumain. Hindî
+nagculang cailan man si Rizal sa pagpipitagang walang halong
+caruwagan, sa cahinusayan at cakinisan n~g pananalità, sa mahinhíng
+kilos at sa matimyas na pakikipagsalitaán. Laguing malinis ang
+catawan, ang pananamit, ang bahay at ang m~ga casangcapan, at cailan
+ma'y hindî námamasid sa canya ang cagusutan n~g ísip, n~g asal n~g
+catawan, n~g buhoc at pananamít. Bago pa lamang nagbúbucang liwayway
+ay nacapaglinis na n~g boong catawan, sucláy na ang buhóc, bihís at
+handà na sa lahát n~g bagay.
+
+Pinagasisicapan niyang sa pakikipagmatuwiran tungcol sa religio'y
+huwag sugatan ang pagsampalataya n~g ibá; malumanay siyang tumututol,
+at gumagamit siya n~g magagalíng na paraan upang huwag siyang camuhîan
+n~g canyang causap. Minsa'y sinadyâ siyá sa canyang bahay n~g
+jesuitang si párì Obach, at pinakiusapan siyang siya'y magbigay n~g
+caunting ambag sa gugugulin sa pagpifiesta cay San Roque, na pintacasi
+sa pangulong nayon n~g Dapitan:
+
+--Hindî pô maaarî, padre--ang isinagot ni Rizal na nacan~gitî at maámò
+ang pananalitâ--¿papaano po bang ibig ninyong aco'y umambag sa
+pamumuhay n~g isáng capan~gagaw co? Sa araw na si San Roque na lamang
+ang siyang macapan~gan~gasiwâ sa panggamót, ¡mawawalan acó n~g
+cabuluhan sa ibabaw n~g lúpà!
+
+Guinagawang liban~gan ni Rizal ang pakikipagsalitaan sa m~ga batang
+dukháng caniyang inaampon, at binibigyan niya n~g m~ga ganting pálà,
+alinsunod sa canicaniyang carapatan n~g pagcatuto n~g m~ga dunong na
+canyang itinuturò at n~g m~ga wicang castílà, inglés, francés at
+alemán. ¿Sino ang hindî iirog sa canya sa ganitong gawâ?
+
+Cusang tumulong ang caramihang canyang m~ga catoto sa pagtatayò n~g
+isáng daanang bató n~g malinaw na tubig na nagmumulà sa isáng
+saluysoy, upang sumapit hangang sa canyang bahay na ipinagawâ at
+canyang tinatahanan.
+
+N~g buwan n~g Agosto n~g 1892 ay dumatíng sa Dapitan, sa
+capahintulutan n~g General Blanco, ang ina at isáng capatid na babae
+ni Rizal, na may casamang isáng alilang lalaki. Nagtamó n~g dî masayod
+na galác ang ating Mártir sa gayong pagdatíng, at inubos niya ang caya
+sa paglilingcod at pagpapakita n~g pag-ibig sa canyáng iná at capatíd.
+
+N~g icapat n~g buwan n~g Noviembre n~g 1893 ay dumatíng sa Dapitan ang
+isáng táo, nanagn~gan~galang Pablo Mercado, na pagca gabí ay lihim na
+napa sa bahay ni Rizal, at itó ang caniláng naguing salitaan:
+
+Rizal.--¿Sino po ba cayó?
+
+_Ang dumating_:--Pablo Mercado pô ang aking pan~galan, at sa catunayan
+po'y narito at tingnan pô ninyó ang letra n~g m~ga botón n~g aking
+puños. Cararating co pa pô lamang na galing sa Calambâ. Acó po'y
+inyong camag-anac, pinsan co cayó ...
+
+Rizal:--("Sinalabat ang causap.") Hintay pô muna cayóng sandalî at may
+gagawin acó. Cayó po'y maupô.
+
+Pumasoc si Rizal sa kinalalagyan n~g iná at capatíd na babae at
+tinanóng n~g marahan cung nakikilala nilá ang táong iyong bagong
+datíng, na ang sabi'y camag-anac daw nilá. Lumabás ang iná at capatíd
+ni Rizal; pinagmasdang magalíng ang bagong datíng pagcatapos ay nasoc
+at sinabi cay Rizal na hindî nakikilala.
+
+Lumabás si Rizal at ipinagpatuloy ang pakikipag-usap sa nagsabing
+canyá raw camag-anac:
+
+Rizal--¿At ano po ba ang inyong sadyâ sa akin?
+
+_Ang bagong dating_--Caya po aco napirito'y ibig cong matalastas ang
+inyong calagayan. Dinaramdam co po at dinaramdam n~g labís n~g lahat
+ninyong m~ga cababayan ang sa inyo'y catampalasanang guinagawâ. Sa
+Maynílà po'y nagtatag n~g isáng capisanan upang cayo'y ipagmalasakit
+at sumunod sa bawa't inyong magalin~ging ipag-utos, cahi't icaramay
+n~g buhay.
+
+Pinagcaisahan po n~g capisanang iyang lihim na aco'y pumarito, at
+ipinamamanhic po sa inyong sa canila'y ipag-utos ang bawa't inyong
+ibiguin, sa icagagaling n~g bayang na sa catacot-tacot na caalipnan,
+at sa icaliligtas pô naman ninyo sa inyong pagcapatapon dito, at n~g
+maniwalâ pô cayo'y ipinadala nilá sa akin itong inyong larawan.
+Maipagcacatiwala pô ninyong lubos sa akin ang inyong m~ga sulat sa
+ating m~ga cababayan, at mahigpit na gáganapín co ang bawa't inyong
+ipag-utos, sucdang aking icabitay.
+
+Rizal (Nagtindig na malaki ang galit) At marapat ca n~gang bitayin, sa
+capan~gitan n~g iyong damdamin. Umalís ca n~gayon din dito, tacsíl na
+carugô at n~g dî ca mapahamac. At ipinagtulacan ni Rizal ang taong
+iyon hangang sa mapanaog sa canyang bahay.
+
+Kinabucasan, pagcaumaga'y humarap sa Gobernador si Rizal, at sinabi
+niya ang lahat n~g sa canya'y sinalitâ n~g taong iyon. Ipinarakip ito
+n~g Gobernador sa pamamag-itan ni G. Anastasio Adriático, na n~g
+panahong iyo'y Gobernadorcillo sa Dapitan, at n~g napipiit na'y sinabi
+niya ang ganito sa harap n~g nabanguit n~g Gobernadorcillo at dalawang
+sacsì:
+
+"Ang totoong pan~galan co'y hindî Pablo Mercado, cung dî _Florencio
+Nanaman_, ayon sa cédula personal na ipinakikita co, may tatlompong
+taóng gulang, binatà at tubò sa Cagayan n~g Misamis. N~g buan n~g
+Mayong nagdaan ay ipinatawag pô aco n~g fraile recoletong cura sa
+Cagayan n~g Misamis, at itó ang sinabi sa akin: Humanap ca n~g isáng
+larawan ni Rizal. Cung macakita ca na n~g larawang iyon ay pumaroon ca
+sa Dapitang kinalalagyan ni Rizal. Sa pamamag-itan n~g dalá mong
+larawan ay makikilala mo agád siyá at hindî ca magcacamalì.
+Magpacunuwarî cang icaw ay totoong cacampí niya, at sabihin mong cahit
+iyong icabitay, nahahandà cang gumanap n~g ano mang canyang ipag-utos,
+tungcol sa icatutubos n~g Filipinas. Sabihin mong ang iyong pan~gala'y
+Pablo Mercado, icaw ay túbò sa Calambâ at camag-anac ca niya. Huag
+mong limutin; ang pan~galan mo'y "Pablo Mercado" (inulit pa n~g Cura
+sa sakin) sa pagca't Mercado ang apellidong tunay ni Rizal. At sabihin
+mong ang nag-uutos sa iyo'y isáng capisanang itinayo n~g m~ga filipino
+sa Maynílà, upang iligtas ang Filipinas sa caalipnan n~g España. Cung
+macacuha ca cay Rizal n~g m~ga sulat na pag-akit sa m~ga filipino n~g
+paghiwalay sa España, cata'y bibigyan n~g totoong malaking ganting
+pálà, na ano pa't yayaman ca n~g dî cawásà. Sacalit aco'y mamatay,
+dahil sa aco'y maysakít n~gayon, pumaroon ca sa convento n~g m~ga
+recoleto sa Maynílà, sabihin mo roon ang utos co sa iyo, at nalalaman
+na roon, tuloy ibigay mo ang m~ga sulat ni Rizal, at pacagagantihin ca
+roon n~g sagánà sa iyong tapát na paglilingcod sa amin. Sa paglilibot
+mo sa m~ga bayang iyon daraanan ay pagsicapan mong macacuha ca n~g
+m~ga librong cáthà ni Rizal, ó n~g ano mang sinulat niya laban sa
+España ó sa m~ga fraile, at dalhin mong lahat sa akin. Hindî
+magcuculang tiwalâ sa iyo ang m~ga filipino at gayon din si Rizal,
+cung matuto ca sa pananalitâ at sa paggawâ n~g m~ga paraan, sa pagca't
+icaw ay caláhì nilá. Ililihim mong mabuting mabuti ang bagay na itó,
+na ano pa't sino ma'y walang macaalam. Howag cang manimdim sa ano mang
+pan~ganib na capahamacan. Walang napapahamac na sino man sa
+paclilingcod sa m~ga fraile; talastas mo ang calakilakihan naming
+capangyarinan. Tangapin mo itong pitompong pisong baon mo, at cung
+culan~gin ca sacalî ay magsabi ca sa akin agád, ó sa convento n~g
+recoletos sa Maynílà, at pagdaca'y tatangap ca n~g iyong
+macacailan~gan." Itó pô ang sinabi sa akin n~g cura. Napasa Maynílà pô
+acó at doon acó nacacuha n~g larawan ni Rizal. Si Estanislao Legaspi,
+na taga Binundoc, ang nagbigay sa akin, at binigyan pa acó nitó n~g
+dalawang botóng may m~ga letrang P. M. caucol n~g m~ga unang letra n~g
+aking bagong pan~galan at apellido, at n~g lalong maniwálà si Rizal.
+Naparito pô acó rito, at aco'y tumulóy sa bahay n~g teniente mayor. Sa
+isá sa m~ga pinagdaanan cong bayan ay nacaumit acó n~g dalawang
+librong cathâ ni Rizal na dalá co n~gayon. Pagcagabí ay naparoon pô
+acó sa bahay ni Rizal, at pinagpilitan co pong bigyan niya acó n~g ano
+mang casulatan, at walâ pô acong nápalà cung dî aco'y ipagtabuyan at
+palayasin".
+
+Ang m~ga sinabing itó ni Pablo Mercado ó Florencio Nanaman ay isinulat
+sa papel n~g Gobernadorcillo, finirmahan niya, pinafirmahan sa
+nagsalitâ at sa dalawang sacsing caacbay, at ipinadalá, sa Gobernador
+Sitges, at ipinadalá naman nito sa Gobernador General, sampô n~g
+bilanggong si Florencio Nanaman. Mulâ n~g dumatíng itó sa Maynila'y
+nawalá't sucat ang pagsisiyasat n~g m~ga punong may capangyarihan
+tungcol sa napagkilalang adhicang catacsilán n~g lilong si Nanaman, at
+n~g lalong balawís na sa canya'y bumayad upang gumawâ n~g calupitán.
+¿Ano't nagcagayon? ¡Talinghagà n~g macapangyarihang salapî!!!
+
+Nagpadalá n~g sulat si Rizal cay General Blanco n~g Febrero n~g 1894,
+at ipinakikiusap na siya'y alpasan na. Hindî agád pinansín ni Blanco
+ang capamanhicang iyón; n~guni't sa cawacasa'y sumagot cay Rizal at
+sinabing siya'y pawawalán; n~guni't hindî rito cung dî sa España,
+capan~gacuang pinapagtibay cay Rizal n~g ito'y macausap n~g taón ding
+iyón n~g magdaan sa Dapitan.
+
+Hindî nagtitiguil ang m~ga caibigan ni Rizal n~g pagsulat sa canya,
+caya't nalalaman niya ang lahat n~g m~ga nangyari sa Maynílà at ang
+m~ga adhícà n~g m~ga filipino, at gayon ding natatanto niya ang lahat
+n~g guinagawâ n~g Gobierno at n~g m~ga fraile; n~guni't cailan may
+hindî siya sumásagot. Ang nagdádala sa canya n~g m~ga sulat na iyón ay
+ang canyang m~ga capatid. Nacalagáy ang bawa't sulat sa loob n~g isa
+sa m~ga "empanadang" dalá sa canya. Guinagawà ang m~ga empanadang yaon
+sa bahay n~g magcapatid ni na guinoong Alejandro at Venancio Reyes.
+Ang m~ga pagpaparoo't parito n~g m~ga capatid ni Dr. Rizal ay
+nacapucaw n~g pagcuculang tiwala n~g Gobernador Sitges, caya't ang
+guinawà, nito'y ipinauusisà niya ang m~ga dalá, patí pananamit at
+catawán n~g bawa't dumating sa Dapitan, sampo n~g m~ga capatid na
+babae ni Rizal, at bacâ may daláng sulat ó ano mang laban sa Gobierno
+ó sa m~ga fraile, ay walang nacuha.
+
+Ipinan~gacò n~g General Blanco na ipagcacaloob cay Rizal na macalipat
+sa ibang lalawigan n~g Filipinas, n~guni't hindî rin tinupad, at ang
+ipinagcaloob sa canya'y ang macalilipat sa Sindan~gan, sacop n~g
+Mindanaw at malapit din sa Dapitan, bagay na totoong ipinamanglaw
+niya.
+
+Mangyayaring macatanan si Rizal sa Dapitan cung inibig, sa pagca't may
+sarili siyang isáng malaking "baroto" na canyang sinásacyan, at walo
+walong araw na siya'y naglalayag sa m~ga pampan~gin n~g dagat, ¿di
+baga maluag niyang magagawang magpatuloy siya n~g pag-alís at tumun~go
+sa isang malakíng sasakyang taga ibang nación at pahatíd sa ibang
+lupaíng dî sacop n~g capangyarihan n~g España? Magaang na magaang na
+magagawâ niya itó, n~guni't hindî niya ibig na masabi nino mang hindî
+siya natutong gumanap sa canyang pan~gacong hindî tatanan.
+
+Hindî nilimot ni Rizal ang paglilingcod sa carnun~gan at paglilibang
+sa tulâ. Nagpapadala siya sa m~ga pantás sa Europa n~g m~ga bagay na
+dî kilala roong nacucuha sa Dapitan. Sumulat siya n~g isáng "Gramática
+tagala comparada," at iba't iba pang ucol sa dunong at cumathâ siyá
+n~g maraming tuláng wicang castílà. Sa Dapitan niyá kinathâ ang m~ga
+tuláng "Mi retiro" (Ang aking kinaliligpitan) at ang "Canto del
+Viajero" (Awit n~g naglalacbay) at iba pa, bucod sa hindî siya
+naglílicat n~g pakikipagsulatan cay Herr Ferdinand Blumentritt.
+
+Nang buwan n~g Noviembre n~g 1895 ay sumulat siya sa Gobernador
+General Blanco at hinihin~gî niyang siya'y ipadalang Médico sa hucbó
+n~g m~ga castílà sa Cuba.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Sampo n~g pag-ibig n~g sariling puso'y ipinagpáhuli ni Rizal sa
+pagsinta sa kinamulatang lúpà. Cung inibig niya'y nacapagasawa sana
+siyá, sa lalong mayaman at sa lalong maganda dito sa Filipinas, at sa
+Europa ma'y nacakita sana siyá n~g lalong tan~ging dalaga; n~guni't
+minagalíng niya ang howag magasawa't n~g hindî magcaroon n~g ano mang
+sagabal sa paglilingcod sa Inang Filipinas.
+
+Dumatíng sa Dagupan n~g Febrero n~g 1895 ang isáng mayamang inglés, na
+nagn~gan~galang Mr. Stopper, may catandaan na ang gulang, bahagyâ na
+macakita at sa Hongkong tumítira, casama n~g isáng dalagang ang
+pan~gala'y Josefina Bracken, taga Irlanda at may m~ga labingsiyam na
+taón ang gulang. Ang sadyâ n~g inglés na iyón cay Rizal ay ang
+pagpapagamót n~g matá, sa pagca't bantóg itó sa cagalin~gang gumamót
+sa ganitóng sakít. Tumirá ang inglés at ang dalagang irlandesa sa
+isáng bahay na malapit sa bahay ni Rizal. Casama n~g dalawang iyón ang
+isáng filipinang catoto raw n~g isáng canónigo sa Catedral n~g
+Maynílà. Doña Manuela Orlac ang pan~galan n~g filipinang iyón. N~g
+calaghatîan n~g bowan n~g Marzo'y omowî sa Maynílà ang tatlóng
+magcacasama: nagtulóy sa Hongkong si Mr. Stopper, nátira na sa Maynílà
+si Doña Manuela Orlac at bumalíc sa Dapitan si Bb. Josefina, sa
+pagca't totoong naibigan niyá si Rizal.
+
+N~g m~ga panahóng iyo'y may pananim na si Rizal na anim na libong púnò
+n~g abacá, m~ga nióg at iba pang halaman.
+
+N~g Abril n~g 1896 ay inutusan ni Andrés Bonifacio si Doctor Pío
+Valenzuela upang sabihin cay Rizal na pinagcaisahan n~g m~ga capanig
+sa "Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak-Bayan", na
+pagpilitang tamuhín ang Casarinlán n~g Filipinas sa pamamag-itan n~g
+pakikihamoc sa m~ga castílà. Sumagót si Rizal na sa acalà niya'y dapat
+maghintay n~g isáng dalawang taón pa bago itulóy ang munacalà, at n~g
+macapaghandang magalíng ang bayan.
+
+Nahalinhan si Sitges at ang nahaliling Gobernador sa Dapitan ay si Don
+Rafael Morales, at sa pagca't ito'y tumaás sa pagca Comandante ay
+nahalinhan naman, at ang naparoong Gobernador ay si G. Ricardo
+Carnicero, bagay na ikinagalac ni Rizal, sa pagca't dati na niyang
+cakilala.
+
+N~g unang araw n~g Agosto n~g 1896 ay tumanggap si Rizal n~g isáng
+sulat, fecha 1.o n~g Julio n~g 1896, ni General Blanco, na doo'y
+sinasabing alang-alang sa canyang cahin~gia'y macacapasa Cuba siya,
+upang maguíng médico n~g hucbó n~g castilang naroroong casalucuyan.
+
+N~g dumatíng siya sa Maynila'y nacaalís na ang vapor-correo "Isla de
+Luzón". N~g magcágayo'y ipinadalá si Rizal sasasacyáng--pang-digmáng
+"Crucero de Castilla", at doon nátira hanggang sa ica 3 n~g Septiembre
+n~g 1896, na siya'y lumulan sa "Isla de Panay", na umalís dito sa
+Maynilang patun~go sa España, n~g araw na iyon. Binigyán si Rizal n~g
+General Blanco n~g dalawang sulat; ang isa'y cay D. Marcelo Azcárraga,
+na tagarito sa Filipinas at casalucuyang Ministro de la Guerra sa
+España, at ang isa'y sa Ministro de Ultramar. Sa sulat na iyo'y
+ipinagtatagubilin si Rizal, sa pagca't ito'y nagpakita n~g maganda't
+ulirang caasalan sa loob n~g apat na taóng pagcápatapon sa Dapitan, at
+tunay na hindî cainalám sa caguluhang munacalà n~g isáng lihim na
+capisanan.
+
+Talastas n~g nagpasimulâ ang "revolución" n~g m~ga filipino n~g ica 24
+n~g Agosto n~g 1896 at n~g umalís dito si Rizal ay casalucuyang maalab
+na totoo ang labanán sa lalawigang Tan~guay n~g m~ga hucbó n~g m~ga
+castílà at n~g m~ga, tagalog. Inilalaban n~g m~ga tagalog ang guloc na
+pan~gál at sibát na bucawe sa baril na mausser at magagalíng na cañon
+n~g m~ga castílà. At dito naman sa Maynila'y dinirakíp, binábalitì,
+ibinibitin, binubugbog n~g cakilakilabot, iniinís sa m~ga cútà at
+pinápatay ang bawa't filipinong kilaláng mayaman ó marunong, ó
+pinaghihinalaang maruhong sumintá sa tinubuang bayan, ó cainalám cayâ
+ó caanib "sa Katipunan" ó sa "masonería", ó caaway n~g m~ga fraile, ó
+hindî gumagalang n~g lubos sa m~ga "cahilili n~g Dios" na itó. Ang
+gulantáng, tacot, panghihilacbot, laguím na waláng cabagay ang siyang
+naghaharî sa bawa't lahing caymangui. Nagpapahirap at namumucsa n~g
+catacottacot ang m~ga militar at ang m~ga voluntariong castílà at
+lahing castílà. Madalás umalís sa Maynílà ang m~ga vapor na tiguíb n~g
+lulang m~ga filipinong ipinatatapon sa malalayong lupaín pagcatapos na
+maibitin at mabugbóg n~g walang awà. Ang sumusulat nito'y isá sa m~ga
+pinahirapan at ipinatapon sa Ceuta, dahil sa "dakilang casalanang"
+pagsagot n~g hayagan sa pamamagitan n~g isáng "awit" na aking cathâ,
+na ang pamagat ay "Ulirán n~g cabaitan ó buhay ni Patricio Horacio",
+sa librong ang pan~gala'y "Tanda Baciong Macunat", na sinulat ni párì
+Miguel Lucio Bustamante, fraileng franciscano at cura-párroco sa
+Tanay, lalawigang Morong noon, at n~gayo'y Rizal. Sinasabi sa librong
+iyong "Tanda Baciong Macunat", na ang tagalog daw "na inihihiwalay ó
+pinahihiwalay cayâ sa calabaw ay naguiguing palamarang tao sa Dios at
+sa Harì": Ang pag-alimurang ito'y sinagot co sa aking "awit" n~g:
+
+
+"¿Anong  sinasabi sa gayong  pag-iríng
+cungdî hayop camíng parang calabaw rin?
+¡pagmurang cung tunay na pag-uurîin,
+dusta'y bumábalic sa imbíng may turing!!"
+
+"Ihalimbáwà n~g di ca rito anác
+at icaw'y tumubò sa cabilang dagat,
+hindî rin n~ga wastong dustáing marahás
+ang lubhang payapang taga Filipinas."
+
+"¿Saan kinucuha iyang kinacain,
+itinatabà mo't ikinagagalíng,
+iguiniguinhawa't nagbibigay alíw
+cung dî sa masamang ìyong iníiring?"
+
+
+At iba't iba pa.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Sa pagca't hindî acalaing magtatagumpay ang m~ga filipino sa m~ga
+castílà, marami ang dahil sa laguím ay cusang nan~gagsiharap sa m~ga
+pinúnó, catulad ni Doctor Pío Valenzuela at iba pang lubhang macapal,
+at ang m~ga iba'y nahuli.
+
+Ang m~ga nahuli at cusang humarap sa m~ga púnô'y ibinitin at binugbog
+n~g cakilakilabot, at pinilit na pinasigaw upang maramay ang m~ga
+táong alinsunod sa m~ga fraile ay caaway n~g Religión at n~g España,
+at salamat sa udyóc n~g m~ga fraile ay halos di mabilang ang
+ipinabaríl, ipinatapon, hinatulang mabilangò hangang nabubuhay at
+sinamsamán n~g lahat n~g pag-aarì. At sa pagca't si Rizal ay siyang
+lalong kinagagalitan n~g m~ga fraile, isáng himalâ na n~gâ lamang ang
+macapagliligtas sa canya; at ang himala'y hindî dumating ...
+
+       *       *       *       *       *
+
+Mulâ n~g sumacay si Rizal sa vapor "Isla de Panay", hindî tumátantan
+ang m~ga castilang casacay niya roon n~g sa canya'y pagpapasaring n~g
+masasaclap, pag-irap at pagpapakitang galit. Dalawang castílà lamang
+ang sa canya'y nagpakita n~g cagandahang calooban: si D. Juan Utor y
+Fernández at si D. Federico Brú. Pagdatíng sa Singapore ay lumunsad sa
+vapor na casama ni D. Pedro Roxas, na hindî na nanumbalic sa vapor.
+
+Hindî nalilin~gid cay Rizal na hanggang nananatili siya sa loob n~g
+capangyarihan n~g Españang pinaghaharian n~g m~ga fraile, saan man
+siya pumatun~go'y nan~gan~ganib na lubhâ ang canyang buhay; talastas
+din naman niyang cung mátira na siya sa Singapore ay hindî na siya
+mapanghihimasucan n~g caniyang m~ga caaway; datapuwa't ¿paanong
+pagtaliwacás niya sa tungculing atang n~g capurihan? Cung mátira siya
+sa Singapore, tunay n~ga't siya'y tátahimic, n~guni't marurun~gisan
+namán ang canyáng dan~gal n~g capintasang siya'y tumanan, tumalicod sa
+pakikitunggali sa icatutubos n~g canyang bayan sa caalipnan.
+
+N~g ipakiusap niya sa General Blanco na siya'y ipadalá sa Cuba, ay itó
+ang sinabi niya sa canyang pinacasintang Ina:
+
+"--Nanay: Walâ pong daang magcaroon acó n~g calayaan sa paglilingcod
+sa tinubuang lúpà, cung narito rin lamang acó sa bayang sacóp n~g
+capangyarihan n~g m~ga fraile. Tunay n~ga't dito sa Dapitan ay
+nacapagtatanim acó n~g m~ga abacá, niyóg at ibá pang halamang sa
+capanahuna'y magbubun~ga n~g icapapanatag n~g aking catandaan,
+n~guni't capan~gitang budhing totoo ang walang adhicaín cung dî ang
+sariling cagalin~gan! Sa ganito'y hinin~gî co pô sa Gobernador General
+na gawán acó n~g magalíng na maguíng médico n~g hucbó n~g m~ga castílà
+sa Cuba, at cung magcagayo'y másusunduan co ang aking mithing cailan
+ma'y macagawâ n~g cagalin~gan sa capowa tao. Cung tamuhin co pô ang
+han~gad cung itó, hindî lamang manggagamot acó sa m~ga nasusugatan at
+nagcacasakít na m~ga castilang cawal, cung dî macapanggagamot din acó
+sa m~ga nagcacasakit at nasusugatang m~ga cubano. Walang tungcol na
+makipagpatayan ang médico, cung dî ang magligtas sa camatayan. Inuusig
+n~g m~ga cubano ang maran~gal na pitang magcamít n~g Casarinlan at
+m~ga calayaan, at sa pagca't siya co rin namang han~gad sa ating
+kinamulatang bayan, ¿sino ang nacacaalam cung cahi't babahagya'y
+macatutulong acó sa canila, hindî sa pamamag-itan n~g anomang
+paglililo, na totoong aking kinamumuhîan, cung dî sa m~ga caparaanang
+hatol n~g wagas na catuwiran. Ano man ang caratnan n~g casalucuyang
+pagbabaca n~g castila't cubano cung camtan co ang catungculang aking
+hinihin~gî ay mapapagaling acó. Cung matalo ang m~ga cubano'y macaoowî
+acó sa Europa, at cung manalo nama'y gayon din at cung nasa Europa na
+aco'y maipagpapatuloy co ang aking paglilingcod sa Filipinas at sa
+inyó naman."
+
+--"Talastas mo anac co--ang sagot n~g Ina ni Rizal na tumutulò ang
+saganang lúhâ sa m~ga matá,--na ang bawa't magalin~gín mo'y minamabuti
+co naman. Ipinagpipighatî co n~g labis ang pan~gun~gulila sa iyo;
+datapuwa't huwag mong pansinin ang aking ililigaya, cung dî ang
+icararan~gal n~g ating láhì at n~g tinubuan nating lúpà."
+
+Casagutan itóng nagbíbigay dan~gal, hindî lamang sa mahál na iná ni
+Rizal, cung dî sa lahát n~g m~ga babaeng filipina, at macatuwirang
+tutol naman sa m~ga walang pusong nagsasabing sucat na sa babae ang
+matutong mamahay, maglingcod at sumintá sa asawa't m~ga anác, at hindî
+kinacailan~gang matuto n~g m~ga dunong. Cung han~gál ang iná ni Rizal,
+hindî n~gâ marahil mapag-aabot na marapat mahalín ang kinaguisnang
+lúpà cay sa sariling buhay at sa buhay n~g lalong pinacamúmutyang
+anác. Hindî dapat limuting sa calooban n~g ina lalong tumutulad ang
+calooban n~g bun~ga n~g canyang pagsinta, palibhasa'y ang iná ang
+unang maestra n~g m~ga anác buhat sa camusmusán. Cung hinadlan~gán n~g
+iná ni Rizal ang hilig nitó sa pagsusumakit sa icagagalíng n~g
+Filipinas, mulâ pa sa canyang pagcabátà, ¿hidwâ bagá sa catuwirang
+sapantahing marahil hindî natin pangguiguilasan n~gayon ang pagca
+macabayan n~g Mártir nating capatíd?
+
+Hindî camalîan ang capaniwalaang bawa't tao'y nagpápalagay, na ang
+lahát n~g capowa niya tao'y tulad sa canya ang damdamin at panucálà.
+Palibhasa'y hindî namugad cailan man sa dibdib ni Rizal ang dayà,
+bintang at catacsilan, hindî naman niya naisip na bacá gamitin n~g
+canyang marami't macapangyarihang m~ga caaway ang tacsíl at
+capan~gitpan~gitang sandatang paratang, na guinamit cay Cristo n~g
+m~ga judío, ni Bobadilla cay Colón, n~g m~ga caaway n~g caliwanagan
+cay Galileo, n~g m~ga caaway n~g calayâan cay Mariana Pinedas ...
+Nagbalíc siya sa vapor "Isla de Panay", baga man naguguniguni na niya
+ang sa canya'y calaguimlaguim na mangyayari.
+
+Nalís sa Singapore ang "Isla de Panay." N~g magdaan sa Port Said ang
+vapor na itó, ay tumanggap ang capitan n~g utos na piitin at hwag
+papakipagusapin canino man si Rizal. N~g na sa dagat Mediterráneo na
+ang "Isla de Panay," n~g maulap na hapon n~g ica 27 n~g Septiembre n~g
+1896, sinabi ni Don Juan Utor y Fernández cay Rizal, na canyang casama
+sa paglalacbay-dagat na iyon, sa pakiusap n~g capitán n~g vapor, ang
+cautusáng sinabi na, at n~g maalaman ni Rizal ay n~gumitî at
+nagsalitâ:--Pinipilit co sanang paniwalâan ang cadalisayan n~g loob
+n~g Gobierno n~g España; n~guni't pinasisinun~galin~gan ang aking
+pananalig n~g canyang m~ga dî wastong gawâ.
+
+Pagdatíng sa Barcelona, España, n~g "Isla de Luzón" ay inilunsád na
+bilangô si Rizal, at itinuloy agad-agad sa bilangguang cakilakilabot
+n~g Montjuich. Hindî nalao't kinuha sa bilangguang iyón si Rizal at
+isinacay sa vapor "Colón" upang ibalíc sa Maynílà.
+
+N~g mabalitaan sa Europa ang gayong nangyari cay Rizal, pagdaca'y
+nagsigalaw ang canyang m~ga caibigan, lalonglalo na ang ating
+cababayang na sa Lóndres, na si Dr. Antonio María Regidor; cayâ n~ga't
+sila'y tumelegrama agad sa abogadong inglés na si Mr. Charles Burton
+Buckley, na nasa Singapore, upang magharáp n~g isáng sulat sa Tribunal
+Supremo doon at hin~gíng ilunsád si Rizal sa "Colón," sa pagca't
+napipiit na walang utos ang sino mang hucóm. Tumelegrama rin naman sa
+Banco Chartered, upang pagbayaran ang lahat n~g magugol sa pagliligtás
+cay Rizal. Guinanap n~g abogado ang cahin~gian sa canya; n~guni't
+walang nangyari. Nagpasiyá ang Tribunal Supremo sa Singapore, na sa
+pagca't si Rizal ay táong sacop n~g España, at nalululan sa isáng
+vapor n~g España ay dî n~gâ niya mapapakialaman.
+
+Dumating ang "Colón" sa Maynílà n~g icá 3 n~g Noviembre n~g 1896, at
+pagdaca'y inihatíd siya sa bilangguang "Fuerza de Santiago" upang
+managót sa m~ga sumbóng, di umano, n~g canya ring m~ga cababayang
+pinasigáw sa capapahirap na calaguimlaguím n~g m~ga verdugong
+casapacat n~g m~ga fraile.
+
+Ang m~ga casulatang pinagpapatacaran n~g m~ga sumbong ay ang
+nasumpun~gan n~g m~ga guardia civil veterana sa Maynílà, sa bodega ni
+Mr. Fressell, na ang nagligpít doon ay si Gat Andrés Bonifacio. Ang
+m~ga casulatang yao'y pawang salin lamang n~g m~ga sumusunod:
+
+1. Sulat ni G. Antonio Luna cay G. Mariano Ponce.--2. Sulat ni Rizal
+sa canyang m~ga capatid.--3. Sulat ni G. Marcelo H. del Pilar cay G.
+Deodato Arellano.--4. "Kundiman"; tulang cathâ ni Rizal.--5. Sulat ni
+D. Cárlos Oliver.--6. Sulat ni "Panday Pira", (G. Pedro Serrano
+Laktaw) na inihahalal si Rizal na Venerable de Honor n~g "Gran Logia
+Central Nilad".--7. Sulat ni "Dimasalang" (Rizal) cay "Tenluz" (G.
+Zulueta).--8. Sulat ni Dimasalang (Rizal) sa isáng Comité.--9. Sulat
+na walang pan~galan at walang fecha, na doo'y tinututulan ang
+pagpapatapon sa Dapitan cay Rizal.--10. Sulat ni Ildefonso Laurel cay
+Rizal.--11. Sulat ni Rizal "Segundo."--12. Sulat ni Gat Marcelo H. del
+Pilar cay G. "Juan A. Tenluz" (Juan Zulueta)--13. Talumpatì ni G.
+Emilio Jacinto sa isáng pagpupulong n~g Katipunan, na winacasan n~g
+m~ga ganitóng salitâ: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang Calayàan!
+¡Mabuhay ang Doctor Rizal! ¡!Man~gagcáisa tayo!!"--14. Talumpatì ni G.
+José Turiano Santiago, sa pulong ding iyón n~g Katipunan, na itó ang
+m~ga catapusáng saysay: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang
+Calayàan! ¡Mabuhay ang marilág na Doctor Rizal! ¡¡Mamatáy ang
+mapagpahirap na nación!! Mayníla, 23 n~g Julio n~g
+1893.--Tiktik".--15. Sa Talisay, tulâ ni Rizal:
+
+Pinagpatuunan din n~g m~ga sacdal na laban cay Rizal ang m~ga
+"declaración" n~g m~ga filipinong pinahirapan n~g catacot-tacot, na si
+na guinoong Martín Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes, Moisés
+Salvador, José Dizon, Domingo Franco, Deodato Arellano, Ambrosio
+Salvador, Pedro Serrano, Pío Valenzuela, Antonio Salazar, Francisco
+Guison at Timoteo Paez.
+
+Ang hucóm na nuha n~g sinabi n~g m~ga declamación at lubhang
+nagpahirap sa m~ga filipino ay ang malupít at caban~gisban~gisang si
+Coronel Olive.
+
+N~g ica 26 n~g Noviembre n~g 1896 ay inihalal n~g General Blanco na
+Juez especial ni Rizal si D. Rafael Dominguez, capitán n~g infantería,
+at secretario si Juan González y Garcia, cabong castílà n~g regimiento
+n~g infantería núm. 74.
+
+N~g ica 5 n~g Diciembre n~g 1896 ay nagpasiyá si capitan Dominguez, na
+ayon daw sa m~ga casulatang narakìp at sa m~ga "declaración" ni Martín
+Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes at iba pa, si Rizal ay
+siyang buháy na calolowa n~g panghihimagsic, pan~gulong púnò n~g m~ga
+"filibustero", pan~gulong nagtatag n~g panghihimagsic, at iba pa.
+
+Ipinadalá n~g General Blanco ang "causa" sa Auditor General de Guerra
+na si Don Nicolás Peña, at nagpasiya itó n~g ica 7 n~g Diciembre n~g
+1896 na "embargohin" cay Rizal ang halagang isáng "millong piso" ang
+cauntian, papanatilihin itó sa pagcábilanggô, maghalál n~g isáng
+fiscal (tagasumbong) at isáng defensor (tagapagsanggalang). Hindî
+maihahalal na defensor cung dî isá ring oficial n~g Ejército,
+alinsunod sa utos n~g Auditor Peña.
+
+Náhalal na fiscal ang ganid na pusong si don Enrique de Alcocer.
+
+Nagpadalá cay Rizal n~g isáng talàan n~g may mahiguít na sandaang
+pan~galan n~g m~ga primero at segundo teniente n~g hucbó. Waláng
+nakikilala sa alín man sa canilá si Rizal; n~guni't natitigan niya ang
+pan~galang D. Luis Taviel de Andrade, na capatíd ni D. José Taviel de
+Andrade, teniente n~g guardia civil na sa canya'y guinawang
+tagapagbantay n~g 1887, at canyang lubos na naguing caibigan. At
+inihalal ni Rizal na canyang "defensor" ang sinabi n~g don Luis, at
+agad-agad tinanggap nito ang gayong catungculan.
+
+Bagong cahahalili cay General Blanco n~g ica 13 n~g Diciembre n~g
+1896. Ang nahalili sa canya'y isáng bagong Nerón; si Don Camilo
+Polavieja, na nitóng m~ga hulíng panaho'y pinamagatán n~g m~ga
+castilang "sacristan n~g m~ga fraile" at "bayaning capitan general sa
+campanario n~g Palanyag."
+
+N~g m~ga araw na iyo'y walang laguing naririn~gig sa m~ga bibíg n~g
+m~ga fraileng agustino, dominico, recoletano at franciscano, cung dî
+ang m~ga sigaw na _¡barilín! ¡patayin! ¡lipulin ang lahing
+filipino!!!_
+
+"Wala na n~gang totoong carimarimarim”--ani Don Wenceslao E. Retana,
+na dating caibigang matalic n~g m~ga fraile--walâ n~g totoong
+cakilakilabot masdang gaya n~g napapanood na nan~gagpapamagat na m~ga
+_alagad ni Jesus_ (na ang cabaita't pagcamahabaguin ay puspós) na
+nan~gag-aasal halimaw na máninilâ. ¿Kinacailan~gan pa bagáng bumanguit
+n~g m~ga pan~galan? ¿Kinacailan~gan pa bagang dito'y ititic yaong m~ga
+fraileng nagcucusang sumama sa m~ga hucbó, hindî n~g macapaglingcod sa
+m~ga calolowa, cung dî nang macapagpasulong sa m~ga sundalo n~g
+pagpatay sa m~ga filipino, at n~g magtamó naman silá n~g galác sa
+panonood n~g pagpapaagos n~g dugô n~g m~ga filipino?"
+
+At sa pagca't ayaw ipabaríl ni General Blanco ang bawa't sa canya'y
+iudyoc, ang m~ga fraile't m~ga castila'y nagagalit n~g dî ano lamang
+sa canya; ito ang dahila't nan~gagalác n~g mainam n~g mahalili si
+General D. Camilo Polavieja, sa pagca't talastas nilang pasasasaân
+silá nitó sa dugô n~g m~ga filipinong canilang totoong kinauuhawan.
+Hindî n~gâ dapat ipagtacáng pagpilitan niláng mápatay si Rizal.
+"¿Hindî baga si Rizal ang siyang lalong maran~gal sa m~ga
+filipino?--ani Retana.--¡Kinacailan~gang barilín siya agad-agad! Ang
+dugô nito'y hindî ang caraniwang tinto, hindî ang caraniwang
+Valdepeñas: ¡ang dugô niya'y ang Chipre, ang lalong mahalagang
+alac!..."
+
+N~g ica 21 n~g Diciembre n~g 1896 ay ipinadala sa Consejo de Guerra
+n~g teniente fiscal na si D. Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, anac
+n~g isang meztisong castílà at dito ipinan~ganac sa Filipinas, ang
+canyang sumbong, na doo'y hinihin~ging patayin si Rizal, pagcatapos na
+maisaysay ang pinagtanitanicalang dî gagaanong m~ga paratang at
+casinun~galin~gan.
+
+Ipinadala n~g ica 22 n~g Diciembre sa defensor na si Don Luis Taviel
+de Andrade ang "causa" ni Rizal, at pagdaca'y pinagsicapan naman n~g
+defensor na iyong salicsiki't namnaming magalíng ang nalalaman sa
+causang iyon, upang macatupad siya sa canyang mabigat na tungculin.
+
+Nang dalawin si Dr. Rizal n~g canyang capatíd na pan~ganay na si G.
+Neneng Rizal, at n~g canyang bayaw na si G. Manuel Hidalgo, ay
+itinanong n~g bilanggô cung paano ang nangyayari sa pagbabaca n~g
+castila't tagalog.
+
+--Cahapishapis!--ang sagót ni G. Neneng--¡tatló ó apat na raang
+tagalog ang namamatáy bawa't labanán, at sa castila'y cauntî lamang:
+sampô ó labingdalawa ang nasusugatan ó namamatay; ayon sa sabi n~g
+m~ga páhayagan! ¿Totoo cayâ iyon? ang tanóng pa ni G.
+Neneng.--Hindî--ang tugón ni Rizal--cung ibig ninyong maalaman cung
+alín ang catotohanan ay ganito ang inyong gagawin: cung baga sabihin
+n~g m~ga páhayagang ang napatáy sa tagalog ay 200, at 10 ang namatáy
+sa castílà; alisín ninyo ang isáng cero sa 200, at idagdag ninyo ang
+cerong inalís sa 10, at ang makita ninyong maguing bilang ay siyang
+catotohanan ó malapit sa catotohanan. Sa ganang akin ay hindî co na
+dinaramdam ang aco'y ipapatáy man n~g aking m~ga caaway; natatanaw co
+na sa silan~ganan ang pagbubucang liwayway n~g catubusan n~g tinubuan
+cong lúpà.
+
+Guinawâ ang Consejo de Guerra n~g ica 26 n~g Diciembre n~g 1896 sa
+"cuarto de banderas" n~g "cuartel de España". Binubúò ang Consejo de
+Guerrang iyon n~g teniente coronel n~g caballería na si D. José
+Togores Arjona, pan~gulo; m~ga "vocal" si D. Ricardo Muñoz y Arias,
+capitan sa artillería; si D. Manuel Reguera, capitan n~g caballería
+número 31; si Don Santiago Izquierdo Osorio, capitan n~g cazadores n.°
+8; si Don Braulio Rodriguez Nuñez, capitan n~g cazadores n.° 7; si D.
+Manuel Diaz Escribano, capitan n~g batallón n~g ingenieros; at si Don
+Fernando Pérez Rodriguez, capitan n~g Subinspección de las armas
+generales. Caharap dín doon ang teniente auditor de segunda na si D.
+Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, si Rizal, ang canyang defensor na
+si D. Luis de Andrade, teniente n~g infantería, ang isáng capatíd na
+babae ni Rizal, ang casintahan nitóng si G. Josefina Bracken at ang
+lubhang maraming táong halos pawang m~ga castílà.
+
+Inihatid si Rizal mulâ sa fuerza de Santiago hangang sa Cuartel de
+Españang naliliguid n~g caramihang sundalong may fusil at nacalagay sa
+dulo n~g fusíl ang bayoneta at nababalitì n~g mahigpít na abot síco.
+Icawalong oras at sampong minuto n~g umaga n~g dumating si Rizal sa
+haráp n~g Consejo de Guerra. Nalalarawan sa canyang mukhâ ang
+cadalisayan n~g canyang púsô, ang catapan~gan n~g canyang dibdib, at
+ang calinisan n~g canyang budhî. Lumin~gap siya sa magcabicabilâ.
+Tinitigan niya bawa't nanonood. Napagkikilala sa canyang anyong hindî
+siya nagugulat sa camatayan. Ang pananamít niya'y americana at salawal
+na maitím, chaleco at corbatang putî. Mahusay na mahusay ang
+pagcacasuclay n~g buhóc. Pinaupô si Rizal sa isáng bancong cahoy,
+balitî rin n~g mahigpít na abot-síco at may m~ga sundalong bantay sa
+caliwa't canan at sa licuran. Dinaíg pa niya ang lalong casamâsamaang
+tulisán, ang lalong tampalasang mamamatay-tao. Dinin~gíg ni Rizal sa
+loob n~g walompo at limang minuto ang pagbasa n~g "causang" laban sa
+canya; pagcatapos ay binasa naman n~g fiscal na si Alcocer ang canyang
+m~ga sumbóng, na sa catapusa'y hinihin~gî sa pan~galan n~g hárì sa
+Españang patayin si Don Jose Rizal Y Mercado Alonso. N~g marin~gíg n~g
+caramihang castilang doo'y nanonood ang maban~gís at catampalasanang
+cahin~gîan ni Alcocer, nan~gagpacpacan n~g mainam at sa m~ga matá
+nila'y bumúbuga ang galác n~g boong infierno. Pagdaca'y nagtindíg
+namán si D. Luis Taviel de Andrade, at binasa ang canyang macatuwiran
+at bayaning pagsasanggalang. Tinutulan n~g boong tapang ang m~ga
+sumbóng n~g fiscal, inisaisang hinimay ang canyang m~ga sacdál,
+ipinaliwanag na walang ano mang casalanan si Rizal, sinaysay ang
+masun~git at dî wastong pag-uusig sa canya n~g m~ga caaway n~g
+caliwanagan, at sa cawacasa'y sinabing lihis sa catowiran at sawî sa
+m~ga cautusan ang cahin~gian n~g fiscal, na ipapatay ang canyang
+ipinagsasangalang, at hinihin~gî niyang kilalanin ang pagca walang
+casalanan nitó at bigyang calayaan. N~g matapos mabasa ang gayong
+pagsasanggalang, walâ sino mang umimíc; ipinakilala sa caniláng
+calamigang hindî nilá naibigan ang macatwirang pananalita ni teniente
+Taviel de Andrade.
+
+Tinanóng si Rizal cung mayroon siyang ibig sabihin, at ang guinawâ
+nito'y ibinigay ang isáng casulatang kinatatalaan n~g m~ga
+pan~gan~gatuwiran niya at pagsasanggalang sa canyang sariling catawán.
+
+N~g araw ding iyón, ica 26 n~g Diciembre n~g 1896 ay inilagdà n~g m~ga
+bumúbuò n~g Consejo de Guerra, ang hatol na siya'y patayín, at ang
+pagbabayad n~g sandaang libong piso sa Estado.--Nan~gapifirma sa hatol
+na iyon ang m~ga pan~galang sumusunod: José Togores, Braulio
+Rodriguez, Manuel Reguera, Miguel Diaz Escribano at Santiago
+Izquierdo.
+
+N~g araw na sinabi na ica 26 n~g Diciembre n~g 1896, ay ipinadalá sa
+Capitan General ang causa ni Rizal at pagtanggap nito'y caracaraca'y
+ipinag-utos na ipadalá ang causa ring iyón sa Auditor General na si D.
+Nicolás de la Peña. Kinabucasan, ica 27, inilagdâ nito ang canyang
+pasiyá, na siya'y sumasang-ayon sa hatol n~g Consejo de Guerra, cayâ
+n~gâ dapat na barilín sa lugar na magalin~gín n~g Capitan General.
+Sacali't sumang-ayon itó ay dapat ipabalíc ang causa sa "capitan
+instructor" at n~g siya ang magbigay alam cay Rizal n~g naguíng
+cahatulan sa canya, sa oras na sa canya'y pagdadalá sa capilla.
+
+Kinabucasa'y inilagdâ naman ni D. Camilo Polaviejo, Capitan General
+n~g hucbó n~g m~ga castílà, ang canyang utos na ganitó ang saysay:
+
+"Maynílà, 28 n~g Diciembre n~g 1898--Sangayon sa pasiyang na sa itaas,
+pinagtitibay co ang hatol na lagdâ n~g caraniwang Consejo de Guerra
+dito sa Plaza, at alinsunod sa hatol na iyo'y ipinárurusa sa salaring
+si Jose Rizal Mercado ang siya'y patayin, bagay na gáganapín sa
+pagbaríl sa canya sa icapitóng oras n~g umaga, icatatlompong araw
+nitóng bowan, sa "campo" n~g Bugumbayan, tagláy ang m~ga pagtupad na
+ipinagbibilin n~g cautusan--Sa catuparan nitó at iba pang nararapat,
+ibalíc sa Juez instructor, capitan D. Rafael Dominguez--Camilo G. de
+Palavieja.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Umagang umaga pa n~g ica 29 n~g Diciembre n~g 1896 ay naparoon na ang
+capitang si don Rafael Dominguez sa Fuerza de Santiago upang ipagbigay
+alam cay Rizal ang cahatuláng siya'y patayín.
+
+Binasa n~g secretario cay Rizal ang cahatulang boô n~g Consejo de
+Guerra, ang pasiya n~g Auditor na si Peña, at ang pagsang-ayon ni
+Polavieja, sa cahatulan at sa pasiyáng iyón. Pumirma si Rizal, bilang
+pagpapatotoong tunay n~gang sa canya'y ipinagbigay alam. Anang m~ga
+nacapanood, ay hindî nalaguím camuntî man si Rizal sa pakikinig n~g
+hatol na siya'y ipinapápatay at pumirmang hindî nan~giníg ang camay,
+cung dî bagcos pang pinacagalínggalíng at liniwanagan ang m~ga letra
+n~g canyang pan~galan at apellido.
+
+At tulóy hinin~gî sa canyá ang halagang sandaang libong piso, na ayon
+sa lagdáng hatol ay dapat niyang pagbayaran sa Gobierno n~g España;
+sumagot si Rizal sa capitan Dominguez, na walâ siyang pag-áarì cung dî
+ang canyang bahay, camalig at lúpà sa Dapitan, na pawang sinamsam na
+n~g Gobierno--¿At iyang taglay pô ninyong m~ga hiyas?--ang tanong n~g
+napacaganid na capitan. Nárito pô at inyong tanggapín. At ibinigay
+n~gâ ni Rizal sa capitáng iyón, pagcatapos na matanggal sa
+kinalalagyan, ang dalawang botones na guintô sa puños, at isáng
+alfiler na guintô rin ang pinacatampóc na may anyong pukyutan, na ang
+pinacacarayom ay pílac.
+
+Namanhìc si Rizal, na mangyaring paparoonin lamang ang canyang ama't
+iná, m~ga capatíd at ang casintahang si G. Josefina Bracken upang
+siya'y macapagpaalam sa canila. Pagcatapos ay sumulat siya cay G.
+Ferdinand Blumentritt n~g wicang alemán, ibinigáy ang sulat cay
+capitan Dominguez, casabay n~g pamanhic na mangyaring ipadalá sa dapat
+tumanggap.
+
+Ang cahulugán sa wicang tagalog n~g sulat ni Rizal cay Blumentritt ay
+itó:
+
+"Herrn Prof Ferdin. Blumentritt:
+
+"Minamahal cong capatíd: Patay na acó cung tanggapín mo itong aking
+sulat. Babarilín acó bucas, sa icapitóng oras n~g umaga; n~guni't
+walang malay-sala acó sa panghihimagsic.--Mamamatáy acóng payapà ang
+aking budhî.--Paalam na acó, lalong magalíng at lalong minamahal cong
+caibigan, at cailan ma'y huwag cang magsasapantahang gumawâ acó n~g
+masamâ. Fuerza de Santiago, 29 n~g Diciembre n~g 1896--Jose
+Rizal--Icumustá mo acó cay G. Rosa, Loleng, Conradito at Federico" (sa
+tabing cahabaan n~g sulat ay nababasa naman itó:) "Iniwan co sa iyo
+ang isáng libro, na aking hulíng pahimacás."
+
+N~g magawâ ang lahát n~g ito'y dinalá si Rizal sa capillang inilagay
+doon din sa fuerza de Santiago, at siya'y pinabantayan sa tatlong
+sundalo at dalawang oficial, na pawang m~ga castílà, na ang
+namiminuno'y si Don Juan del Fresno. Hindî siya kinalilin~gatan
+susumandali man n~g m~ga bantay na iyón.
+
+Agad dumatíng ang isáng paring castílà, capellan n~g regimiento n~g
+artillería, at ang tan~gcâ niya'y cumpisalín si Rizal. Kinausap siya
+nitó at sinabing pinasasalamatan niya ang gayong pagpapagal, n~guni't
+isinasamong howag n~g magpacabagabag, sa pagca't hindî niya
+kinacailan~gan. N~g magcagayo'y inutusan n~g arzobispong si Nozaleda,
+na ang pumaroo'y ang m~ga jesuita, at nagsiparoon n~gâ sa canya si
+párì Miguel Sederra, si párì Mata at si párì Luis Viza.
+
+Samantala'y cumalat sa boong Filipinas at sa boong mundo n~g boong
+cabilisán ang lagdang hatol na patayín si Rizal, bagay na totoong
+ikinagalác at ipinagdiwang n~g m~ga fraile, n~g m~ga castila at n~g
+m~ga lahing castílà, at ikinalungcot, at ipinagpighatî n~g m~ga
+filipino n~g m~ga lahing filipino at n~g lahát n~g m~ga táong may
+malilinis na calooban.
+
+Nang mabalitaan sa lalawigang Tan~guay, na casalucuyang nakikibaca sa
+m~ga castílà ang gágawing pagbaril cay Rizal sa umaga n~g ica 30 n~g
+Diciembre, pagdaca'y humandâ ang tatlong daang cawal, at ang gayac ay
+agawin si Rizal. Magsisiparito sa Maynílang walang dalang sandata cung
+dî tiguiguisang puñal, man~gagsisitabí ang bawa't isá sa m~ga
+sundalong paparoon sa Bagumbayan upang bumantáy sa pagbaril cay Rizal,
+at sa isáng pinagcayariang hudyat ay sabaysabay na sasacsakin ang
+sundalong catabí, aagawin ang dalang fusil nitó, at pagpipilitang
+itacas si Rizal. N~g matantô ang gayong adhicâ n~g m~ga capatíd ni
+Rizal, sinansalà nila ang m~ga macabayang iyón, sa pagca't inaacalà
+niláng masasayang lamang ang maraming buhay na maaamís at walâ ring
+cáraratnan.
+
+N~g umaga n~g ica 29 n~g Septiembre n~g 1896 ay dinalaw si Rizal sa
+kinalalagyang capilla ni Don Santiago Mataix, redactor-corresponsal
+n~g páhayagang "Heraldo de Madrid". Náratnan niya si Rizal na tahimic,
+walang ano mang agam-agam, na tila mandin sumasacanyang sariling
+bahay. Tinanggap siya n~g boong cagandahan n~g loob, at sa pagca't n~g
+maupô si Sr. Mataix ay tan~gantan~gan nito ang canyang sombrero,
+kinuha ni Rizal ito't n~g upang ilagay sa lugar na dî macacasagabal.
+Inacalà ni Mataix na huwag magambalà si Rizal sa paglilingcod sa
+canya; n~guni't sumagót ang ating Mártir n~g masayáng
+pananalitang:--Hindî pô mangyayari. Aco'y na sa aking bahay, cayâ
+itulot pô ninyong aco'y gumanap n~g catungculang pagpapakitang loob sa
+m~ga nagbibigay dan~gal sa akin n~g dito'y pagdalaw. At nagsalitaan
+silá n~g m~ga bagaybagay tungcol sa dinaanang buhay sa camusmusan, sa
+cabataan at sa pagbibinatâ. Sa cawacasa'y napatun~go ang salitaan
+tungcol sa librong "Noli me tangere", at itó ang canyang sinabi:
+"Hindî acó dating kilalá n~g marami. Pinagdarayaan acó n~g m~ga
+cochero dito sa Maynílà at sinisigawsigawan nilá acó sa malabis na
+pagsin~gíl, at pinaglalaruan acó patí n~g m~ga bangkero sa ilog Pasig.
+Nalís aco't aking tinun~go ang Lóndres, at n~g naroroon na aco'y aking
+natalós na pinag-uusig acó n~g boong galit n~g m~ga fraile; minumura
+aco't linalait mulâ sa púlpito, sa confesionario, sa m~ga salitaan, sa
+m~ga dahong limbag at sa m~ga libritong ipinamamahagui, hangang sa
+pagcalooban n~g m~ga "indulgencia" ang bawa't bumasa n~g m~ga
+libritong iyón. Nangyari n~gâ ang dapat cálabasan: bawa't isáng
+sermón, isáng pan~garal sa confesionario, isáng pagdustâ sa akin ó
+isang pagalimura sa m~ga dahong limbag ó librito ay isáng
+pagpapailang-ilang n~g aking dan~gal sa m~ga matá n~g aking m~ga
+cababayan at caláhì. Ilinalaking totoo n~g aking loob ang hindî
+naglilicat na pag-alipustâ sa akin, sa pagca't sa gayóng gawâ nila'y
+pinapupurihan nilá acó at ipinakikilala nila, at pinahahalagahan sa
+daigdig ang m~ga librong aking kinathâ. N~guni't maniwalà pô cayó;
+hubad na hubad acó sa carapatán upang aco'y pag-usiguin at alimurahin
+n~g gayon; sino mang tunay na nacacakilala sa akin ay hindî acó
+pinupuri at hindî acó papaguiguingdapatin papurihang barilín. Ang
+tunay na m~ga pantás at ang magagalíng maglingcod sa tinubuang lúpà
+ang binabaríl lamang.
+
+Sacá hinarap ni Rizal si párì Faura, marunong na jesuitang director
+n~g Observatorio Meteorológico sa Maynílà, at nagsalitâ:
+
+Natatandaan pô ba ninyo ang inyong sinabi sa akin n~g inyong mámasid
+ang maalab cong pagsasanggalang sa dan~gal at capurihán n~g aking
+láhì? Nagcatotoo pô ang inyóng húlà, tunay pô cayóng profeta:
+babarilín pô acó.
+
+Pagcatapos ay humín~gî n~g papel, pluma at tinta at cumathâ n~g isáng
+tulâ.
+
+Icaanim na oras n~g umaga n~g kinabucasang ICATATLOMPO NG DICIEMBRE
+n~g 1896 ay ipinahintulot na macapasoc sa capilla ang canyang iná,
+m~ga capatíd at gayon din si G. Josefina Bracken. Niyacap silang lahat
+n~g boong pagsinta, sila'y hinagcan at nagpaalam magpawalang hanggan.
+
+--Lumigaya cayó--ani Rizal--at aco'y magpapahin~galay na.
+
+Pagyacap ni Rizal sa capatíd niyang matandâ na si G. Neneng Rizal ang
+ay bumulóng n~g ganito:--"Iligpít ninyo ang "cocinilla" co rito. Sa
+ilalim n~g cocinilla'y may papel na nacaticlóp; in~gatan ninyo yaon
+at tulà cong pahimacás. Cung patay na aco'y tingnan ninyo ang aking
+zapatos at doo'y may sulat din acó."
+
+--¿Anó n~gayon ang iyong icabubuhay?--ang huling tanóng ni Rizal cay
+G. Josefina.
+
+--Mabubuhay acó sa pagtuturò n~g inglés--ang sagót n~g caniyang
+casintahan.
+
+--At nagsalita pa sa canya n~g ilan sa wicang inglés, wicang hindî
+natatanto n~g m~ga nagbábantay, at sumagot n~g matigás si G. Josefina
+n~g macaalawang: "yes."
+
+Tumatan~gis n~g dî ano lamang ang dalawang babae n~g humiwalay cay
+Rizal, samantalang ito'y nananatiling payapà, na parang walang ano
+mang nangyayari.
+
+Pagdating sa labás, hinarap n~g boong galit ni G. Josefina ang m~ga
+castilà, at sinigawan silá, casabáy n~g tadyác, alinsunod sa sabi n~g
+castilang periodista na si Don Manuel Alhama:
+
+--_¡Miserables! ¡Crueles!_ (¡M~ga waláng dan~gal! ¡malulupít!)--ani G.
+Josefina.
+
+Hindî namanglaw susumandalî man si Rizal sa boong panahong siya'y
+nanagál sa capilla. Pati sa pagcain ay magalíng. Paano'y canyang
+talastás na ang dugô niyang ibubuhos n~g m~ga castila'y maguiguing
+malusóg na binhî sa icatútubos n~g Kinagisnang Lupà; paano'y magáganap
+ang canyang mithing patotohanan sa boong daigdig na may m~ga
+filipinong marunong maghayin n~g buhay sa dakilang altar n~g pagsinta
+sa canyang m~ga caláhì.
+
+Calugodlugod ang anyô n~g umaga. Sa silan~gana'y bagong sumusun~gaw
+ang maningning na araw, walâ cahi't camunting alapaap ang lan~git na
+dalisay na azul, at palibhasa'y lubhang maliwanag ang panahón,
+natatanawang magalíng, mulâ sa Luneta, ang bundóc Mariveles at ang
+Corregidor, ang pulô n~g Monja, pulô n~g Fraile at ang bundóc n~g
+Maragundong.
+
+Bihirà n~g panahóng iyon ang m~ga filipinong lumalacad sa m~ga daan
+n~g Maynílà, palibhasa'y naghahari rito ang caban~gisan, ang cauhawan
+n~g m~ga castílà, sa dugong caymangui. Hindî magcasiya halos sa m~ga
+bilangguan ang dami n~g m~ga filipinong napipiit. Sa Monte de Piedad,
+sa silong n~g Gobierno Civil, sa Bilibid, sa m~ga Cuartel n~g Veterana
+at sa iba pang m~ga lugar ay nacapanghihilacbot magdaan; walang
+naririn~gíg doon cung dî ang cakilakilabot na sigawan n~g m~ga
+pinapalong nacabitin n~g abot-síco. Walang umaalin~gawn~gaw na balità
+cung dî ang pagpapahirap at pagpatay sa m~ga filipino n~g m~ga
+sundalong voluntario n~g m~ga veterana, n~g m~ga verdugong policía,
+secreta at iba pa, sa udyóc n~g m~ga fraile.
+
+N~g gabing sinundan n~g umagang pagbaríl cay Rizal, walang púsong
+filipinong dalisay na hindî tumibóc sa habág at panghihinayang sa
+pápataying apóstol n~g cagalin~gan at tan~ging patnugot sa
+icararan~gal n~g bayang itó; walang dibdib n~g caymanguing hindî
+tumahíp sa nin~gas n~g n~gitn~git n~g poot sa m~ga halimaw na dî
+nan~gin~giming magbuhos n~g dugô n~g dakilang taong walang ibáng sala
+cung dî ang pagcamacabayan.
+
+¡Ah, at sino man sa m~ga nagpapanggap na ministro n~g isáng Dios--na
+bucál n~g cagalin~gan, ulirán n~g pagcamahabaguin,--na
+nan~gagpaparoo't parito sa panonod cay Rizal sa capilla'y walang
+nábalinong mamag-itan sa Gobernador at Capitan General n~g Filipinas,
+upang howag ituloy ang gagawing catampalasanang walang
+mapaghalimbawaan n~g samâ!... ¡Hindî guniguní man lamang n~g m~ga
+mababan~gís sa walang sandatang mailaban, na ang m~ga putóc na áamis
+n~g mahalagáng buhay ni Rizal ay siyang magguguhò n~g canilang
+capangyarihan sa Dulong Silan~ganang itó!...
+
+Pagtugtog n~g icaanim na oras at calahatì n~g umaga'y handà na at
+naroroon na sa capilla ang pulutóng n~g m~ga castilang sundalong
+artillero, upang ihatíd ang tunay na Bagong Cristo sa Gólgota n~g m~ga
+Mártir na filipino.
+
+Nagpaalam si Rizal sa m~ga nan~gagbabantay sa canya, niyacap si G.
+Josefina at humandâ sa paglacad sa camamatayan. Hindî napanood sa
+gayong calaguimlaguím na pagpatay ang ama't ina at m~ga capatid ni
+Rizal.
+
+Binalitì na si Dr. Jose Rizal n~g abót-sicong mahigpít, at bago
+pinalacad na tinutugtugan n~g m~ga trompeta at m~ga redoblanteng
+tambor. Na sa pag-itan siya ni párì Estanislao March at ni párì José
+Villaclara. Na sa tabí rin niya si D. Luis Taviel de Andrade, na
+canyang defensor. Nacatunghay ang maliwanag na nóo, masayá ang mukhâ,
+nanasnaw sa canyang m~ga lábì ang matimyas na n~gitî at banayad ang
+lácad. Inanyayahan siyang sumacáy sa furgón n~guni't sumagót si Rizal
+na siya'y may catatagang lacás upang macapaglacad. Sa unahán at
+hulihán ni Rizal ay m~ga sundalong artillero ang sa canya'y bantáy.
+Nagsasalita siya sa m~ga jesuitang hindî man lamang nan~gin~ginig ang
+voces:
+
+--Tinutun~go natin ang "Calvario Filipino"--ani Rizal sa m~ga jesuita
+n~g sabing masayá--sa Calvario ring iyan inihandog ang mahahalagang
+buhay ni párì Burgos, ni párì Gómez, at ni párì Zamorang pinaghandugan
+co n~g walang cahulilip na pagsinta n~g kinathâ cong _Filibusterismo_.
+
+Pagcatanaw niya sa dagat ay nagsalitâ uli:
+
+--¡Pagcagandagandang umaga! ¡Maliwanag na maliwanag ang panahón!
+¡Nátatanaw na magalíng ang Corregidor, ang Mariveles at ang m~ga
+bundoc n~g lalawigang Tan~guay! Manacanacang nacapaglacad aco rito n~g
+ganito ring umaga, na ang caacbay co'y ang aking pinan~gin~gibig na si
+Leonor.
+
+Idinâan si Rizal sa tabing calunuran n~g lunetang pampan~gin n~g dagat
+na pinagdaraanan n~g m~ga carruaje cung nan~gagpapasial cung hapon, at
+pagdating sa dulo'y saca ibinalic siya sa dacong guitnâ.
+
+N~g dumatíng sa Luneta'y doroon na ang dalawang "Compañía" n~g
+"Batallón de Cazadores expedicionarios número 7", isáng "Compañia" n~g
+"Batallon de Cazadores n.o 8", isang "Compañia" n~g "Regimiento de
+línea n.o 70", na pawang filipino; at isang "Compañia" n~g "Batallón
+de Voluntarios", na tigsasandaang tao bawa't "Compañia," at may
+casamang m~ga banda n~g música. Ang namiminunò sa lahat n~g yao'y ang
+comandanteng si Don Manuel Gómez Escalante, na anác n~g abogadong si
+D. Juan Gómez, na mestizong castilà at taga rito sa Maynilà. May
+hinirang na si Comandante Gómez na walong sundalong siyang bábaril cay
+Rizal.
+
+N~g na sa pagbabarilan na si Rizal, siya'y nakiusap sa capitan n~g
+infanteríang mag-uutos sa m~ga sundalo sa pagbaríl sa canyá, na siya'y
+barilín n~g paharáp.
+
+--Hindî mangyayari--ang sagót n~g capitan--ang útos sa akin ay
+ipabaríl co cayó n~g patalicód.
+
+--_Aco'y hindi naglilo sa tinubuan cong lupa at di rin aco nagtasil sa
+naciong castila_--ang tutol ni Rizal.
+
+--Ang catungculan co'y gumanáp n~g m~ga utos na aking tinanggap sa
+aking púnò,--ang sabi naman n~g capitan.
+
+--Cung gayo'y barilín ninyo acó cung paano ang inyong ibig--ang
+mapanglaw na sagót ni Rizal.
+
+At sacâ nagsalitâ n~g wicang tagalog sa m~ga sundalong bábaríl sa
+canya:
+
+--M~ga cababayan; howag ninyó acong babarilin sa ulo; patamain ninyo
+ang bála sa tapat n~g púsò.
+
+Nagpaalam sa canyang defensor at sa m~ga humatol sa canyang doo'y
+caharap, na canyang kinamayan silá n~g mahigpít, at nagsalitâ sa m~ga
+paring sa canya'y umaacbay.
+
+--¡Pinatatawad co n~g taós sa púsò ang lahat!
+
+Humaráp na cúsà sa dacong dágat, sa macatuwid ay tinalicurán niyá ang
+pulutóng n~g m~ga sundalong sa canya'y bábaril. Ang pulutóng na ito'y
+walóng sundalong filipino n~g regimiento núm. 70, na ang m~ga dalá'y
+fusíl Remington. Sa licuran n~g pulutóng n~g m~ga filipino'y may isa
+pang pulutóng na binubuò n~g walong sundalong castilang m~ga cazador,
+na ang dala'y Mausser naman, sa pan~gan~ganib n~g m~ga punong castílà
+na bacâ di bumaríl ang m~ga sundalong filipino sa capowa filipino....
+
+Nacatindíg si Rizal, unàt ang catawan, tunghày ang ulo, nacalaylay ang
+m~ga camay sa taguiliran n~g catawan, masayá ang mukhâ; hinihintay ang
+pagbaril sa canya.
+
+Nang sandaling iyo'y lumapit cay Rizal ang médico militar na si Sr.
+Ruiz y Castillo, at nagsabi sa canya:
+
+--Casama, ¿maitutulot pô ba ninyong cayo'y pulsuhan co?
+
+Hindî sumagót si Rizal, n~guni't iniabot ang canyang canang camay.
+
+Pinulsuhán siya at pagcatapos ay mulíng nagsalitâ ang médico militar:
+
+--Mabuti pong totoò ang lacad n~g inyong pulsó.
+
+Hindî rin sumagót si Rizal, cung di hiniguit lamang n~g cauntî ang
+balicat.
+
+[Larawan: Ang pagbaril ni Dr. Jose Rizal. Imp. de M Fernández. Paz,
+447, Sta Cruz]
+
+--Lumuhód pó cayó--anang capitan cay Rizal.
+
+Hindî itó umimíc, n~guni't umilíng; sa macatuwíd ay aayaw.
+
+Hindî nalao't nariníg ang tunóg n~g putóc n~g walong fusíl Remington,
+casabáy n~g ganitóng malacás na sabi ni Rizal: _¡Consumatum est!_
+
+Nakita n~g lahát na bigláng pumihit si Rizal at n~g huwag sa canyang
+licód cung dî sa canyang dibdib tumamà ang m~ga bála, natimbuang
+siyang patay na anyáng pataguilíd sa dacong canan, hindî pataob, cung
+dî patihaya't ang mata'y nacatitig sa lan~git, "na walang m~ga verdugo
+at m~ga mapang-apì; sa lan~git na hindî pumápatay ang pananampalataya,
+at Dios ang siyang naghahárì." Namatay si Rizal sa balang pahatíd n~g
+canya ring m~ga cababayang sundalo, tulad cay Cristong capuwâ m~ga
+judio rin ang sa canya'y pumatay.
+
+Nilapitan si Rizal ni D. Felipe Ruiz Castillo at ni D. José Luis y
+Saavedra, at nakita nilang bangcay na n~gâ, n~guni't isá man lamang
+bala'y walang tumámà sa ulo.
+
+Umaalin~gawn~gaw pa ang walong sabaysabay na putóc n~g baríl ay
+nagsigawan na n~g dî ano lamang n~g _¡Viva España!_ ang caramihang
+lalaki't babaeng castílà at lalaki't babaeng lahing castílà na
+nan~gagsisicsican sa Luneta; sigawang pagdaca'y sinagòt n~g pagtugtog
+n~g "Marcha de Cádiz" n~g música n~g "batallón de Voluntarios", na ang
+m~ga bumubuo'y pawang m~ga lahing castilà rin.
+
+Dalidaling nilapitan n~g isáng castilang pintor ang bangcay ni Rizal
+at kinunan niya n~g larawan.
+
+Pagcatapos matugtog n~g música n~g m~ga voluntario ang "Marcha de
+Cádiz", ipinag-utos n~g Comandante Gómez na humanáy ang m~ga sundalo
+at man~gagdaang lahát sa tabí n~g bangcay ni Rizal, na nacatimbuang
+n~g patihayâ at lumálan~goy sa canyang sariling dugô.
+
+¡Lumiligaya na ang m~ga fraile! Hindî doblás sa namamatay ang
+ipinatugtog sa canilang m~ga campanà, cung dî masayáng esquila n~g
+pagdiriwáng! Nan~gagcacatuwâ ang m~ga castilà at ang m~ga lahing
+castilà, ¡paano'y nan~gacagawâ na n~g lubháng malakíng "catapan~gan":
+napatay na nilá ang isáng dakilang filipinong walang sandata! ¡isáng
+filipinong hinahan~gaan n~g lahát n~g m~ga pantas sa ibabaw n~g lúpà!
+
+Tinawag ni D. Camilo Polavieja, "bayaning" Capitan General sa
+campanario n~g Palanyag, ang médico militar na si D. Felipe Ruiz, at
+humin~gíng balità tungcol sa m~ga hulíng sandalî n~g buhay ni Rizal,
+at itó ang isinagót:
+
+--Guinoong General: ¡Hindî co pô mapag-ísip cung papaano't
+mangyayaring matawíd n~g isáng tao ang gayong lubhang cakilakilabot na
+sandalî, na dî man lamang nagbago ang caraniwang lacad n~g pulsó,
+bagay na nagpapakilalang ang loob niya'y tiwasay na tiwasay at dî
+nagugulumihanan n~g cahi't camuntì man.
+
+Hinin~gî n~g m~ga magulang at m~ga capatíd ni Rizal ang bangcay nitô,
+upang canilang mailibing, n~guni't hindî pumayag si Polavieja.
+
+Nang makita ni Pilato[58], ni Anas[59] at ni Caifas[60], na m~ga papa
+ó pontífice n~g m~ga judío, n~g m~ga sacerdote, escriba[61] at
+fariseo[62], na patáy na ang canilang kinapopootang si Jesús, nagbawa
+na ang canilang galit, binigyan na nilang capayapaan ang kinitlán nila
+n~g hinin~gá, at ipinahintulot nila kay Joseph Arimathea at cay
+Nicodemo[63] na mailibíng. Hindî gayon ang m~ga fraile at ang caniláng
+m~ga alagád at cacampí, ¡pinag-usig n~g canilang galit si Rizal
+hangang sa maipabaríl; hindî tinantanan n~g caniláng poot cahi't
+bangcay na, pinabantayán labing limang araw ang libin~gan at malaon
+n~g patáy ay kinagagalitan pa rin!
+
+Datapuwa't nagtatagumpay ang catuwíran malaon ó madalî, at nagcacamit
+parusa ang m~ga tampalasan hanggang sa caniláng m~ga anàc at inapó.
+
+Binuhat n~g m~ga sundalong castilà ang bangcay ni Rizal, isinacáy sa
+isáng "furgón"[64] at itó ang sa canya'y naghatíd sa pagbábaunan.
+
+N~g makita niláng dinalá na sa pagbabaunan ang bangcáy ni Rizal,
+nan~gagsiowî na sa caniláng bahay ang dî mabílang na m~ga nanood n~g
+boong galác n~g sa canya'y pagbaríl, na pawang m~ga fraile, castilà at
+m~ga lahing castilang dito inianac. Ang pinacamarami sa canila'y ang
+m~ga babaeng castilà at m~ga babaeng lahing castilang dito inianac, na
+ang suot nila'y ang lalong maririkít at mahahalagang damít at m~ga
+hiyas, na ano pa't cawan~gis n~g guinágawâ n~g una n~g m~ga salaulang
+babae n~g malupít na Roma, cung sila'y may ipinaggágalac na
+ipinapápatay sa Coliseo.
+
+Ibinaón n~g m~ga castilà si Rizal na waláng cabaong sa lupang canilang
+hinucay sa libin~gan sa Pácò. Ang pinaglibin~gán cay Rizal ay ang
+pinaglibin~gán din cay párì Burgos at na sa dacong caliwâ pagcapasoc
+sa libin~gan n~g Pácò, sa dulo n~g pabilog na cútà ó pader, at sa daco
+roon n~g cauntî sa pinaglibin~gan sa general Montoro.
+
+Ipinakiusap n~g m~ga capatíd ni Rizal sa m~ga punong castilà na
+mangyaring ipagcaloob na sa canilà ang "cocinillang" guinagamit n~g
+caniláng culang palad na capatíd sa "fuerza de Santiago", n~g ito'y
+nabibilangô pa roon, upang maguing alaala, at napahinuhod namán sa
+caniláng pakiusap. Pagdatíng sa bahay, canilang hinanap ang casulatang
+ipinagtagubilin n~g nasírà, at nasumpun~gan nilá ang isáng manipís na
+papel, na mainam ang pagcacaticlópticlóp, na doo'y nababasa sa
+maliliit n~guni't maliliwanag na letra, ang isáng tuláng wícang
+castilà, na ang unang talata'y ganito ang saysay: ULTIMO PENSAMIENTO.
+Ganitó ang tulang iyón sa wícà natin:
+
+HULING CAISIPAN
+
+
+¡Paálam na sintáng Lúpang-Tinubuan,
+Pinacaíibig na báyan n~g araw,
+Perlang mahalagá n~g dágat Silán~gan,
+Edeng maligáyang sa ámi'y pumanaw!
+
+Sa iyo'y handóg co n~g ganáp na tuwâ
+Yaríng abáng búhay na lanta't dálità;
+Maguíng dakílà ma'y iaalay rin n~gâ
+Cung dahil n~g iyong icatitimawâ.
+
+Ang nan~ga sa digmáng dúmog sa paglában
+Handog din sa iyo ang caniláng búhay,
+Hírap ay dî pansin at dî agám-agam
+Ang pagcáparool ó pagtatagumpáy.
+
+Bibitayá't dûsang pasákit n~g ban~gis
+O pakikibacang lubháng mapan~ganib,
+Hindî alumána, cung itó ang náis
+N~g Baya't n~g madláng pinacaiibig.
+
+Aco'y mamámatay n~gayóng minamalas
+Itóng pamumulá n~g lán~git sa sínag
+N~g minimithî cong araw na sisicat,
+Halíli sa dilím na cagulatgulat.
+
+Cung "grana" ang iyong kinacailan~gan
+N~g lalong gumandá núnucang liwaywáy,
+¡Dugô co'y ibúbó't n~g isá man lámang
+N~g dakilang sinag iyong mapakináng!
+
+Ang m~ga mithî co muláng magcaísip
+Magpahanggá n~gayóng maganáp ang baít,
+Ang mapanood cang ¡hìyas na marikít
+n~g dágat Silán~gang dito'y lumiliguid!
+
+Matá mong marikít ay lumiligaya,
+Waláng bacás luha't saganâ sa siglá,
+Noo'y nacatungháy na waláng balísa,
+Waláng báhid poot, muntî mang pan~gamba.
+
+Galác niríng búhay, marubdob cong nais,
+¡Lumigaya ikaw! ... sigáw n~g pagibig
+N~g calolowa cong gayác n~g aalis.
+¡Guinháwa camtán mo! ... ¡Anóng pagcárikît!
+
+¡Mátimbuang upang mátaas ca lamang,
+Mamatáy at upang mabigyán cang buhay,
+Mamatáy sa sílong n~g lan~git mong mahál,
+Málibing sa lupang puspós n~g carictán!
+
+Cung sa ibáng âraw icáw'y may mápansin
+Bulaclac na abâ sa dukhâ cong libíng,
+Sumílang sa guitnâ n~g damóng masinsín,
+Hagcá't ang halíc mo'y itaós sa akin.
+
+Sa samyó n~g iyong pagsuyong matamís,
+Dalisay na guiliw n~g may sintang dibdib,
+Bayâang tumanggap noo co n~g ínit
+Sa pagcápalibing sa lúpang malamíg.
+
+Bayâan mong acó'y malásin n~g buwán
+Sa liwanag niyang hináho't malamlám,
+Bayâang ihatíd sa aking baunan
+Madalíng mapáwing sínag n~g liwaywáy.
+
+Bayâang humibík ang símoy n~g hán~gin,
+At cung may dumápo sa Cruz n~g libing
+Na anó mang ibo'y bayâang awitin
+Sa húning masayá ang payapang aliw.
+
+Bayâang ang áraw na lubháng manin~gas
+Ulán ay tuyui't sin~gaw ay itaás,
+Maguíng pan~ganuring dalisay at wagás,
+Calangcap ang áking hibíc n~g pagliyag.
+
+Bayâang ang áking maágang pagpánaw
+Itan~gis n~g isáng cototong sino man,
+Cung may magpatungcòl sa akin n~g dasál
+Acó'y iyo sanang idalan~gin namán.
+
+Idalán~gin mo rin ang kinapós pálad
+Na nan~gamatáy na't yaóng nan~gaghírap
+Sa daming pasakit, at ang lumálan~gap
+Naming m~ga iná n~g luhang masacláp.
+
+Iyong idalán~gin ang bao't ulíla,
+Ang nan~gapipiit na pinagdurusa;
+Iyong idalán~ging icaw'y matubós na
+Sa pagca alíping láong binabata.
+
+Cung nababalot na ang m~ga libin~gan
+N~g sápot na itím n~g gabíng mapangláw,
+At cung walang tanod cung di pawang patáy,
+Howág gambalàin ang catahimican.
+
+Pagpitaganan mo ang hiwagang líhim.
+At mapapakinggan ang tinig marahil
+N~g isang salterio[65], ito n~ga'y aco ring
+Ina-awitan ca n~g aking pag-guiliw.
+
+Cung ang libin~gan co'y limót na n~g madlâ
+At walâ n~g Cruz at bató mang tandâ,
+Sa nan~gagbubukid ay ipaubayang
+Bungcalí't isabog ang natipíng lúpà
+
+Ang m~ga abó co'y cung ipailanglang,
+Maowi sa walâ na pinanggalin~gan,
+At macalat na n~gang parang capupunán
+N~g iyong alabóc sa lupang tungtun~gan.
+
+Sa gayo'y wala n~g anó man sa aking
+Aco'y limútin  na't aking lilibutin
+Yaong impapawid,  caparanga't han~gin,
+At aco sa iyo'y maguiguing taguingtíng.
+
+Ban~gó, tin~gig, higuing, awit na masayá,
+Liwanag  at culay na lugon n~g mata'y
+Uulit-ulitin sa towi towi na
+Ang cataimtiman n~g aking pag asa.
+
+Sintang FILIPINAS, lupa cong hinirang,
+Dusa  n~g dusa co  n~gayon ay pakin~gan:
+Bilang habilin cong sa iyo'y iiwan
+Ang lahat n~g lalong inirog sa búhay.
+
+Aco'y yayao na sa bayang payápà
+Na walang alipi't púnong mapang-abâ,
+Doo'y di nanatay sa  paniniwálà
+At ang naghahari'y Dios na dakílà.
+
+¡Paalam na aco magulang, capatid,
+Bahagui n~g puso't unang nácaniig,
+Ipagpasalamat ang aking  pag-alis
+Sa buhay na itong lagui n~g ligalig!
+
+¡Paalam na liyag tan~ging caulayaw
+Taga ibang lupang aking catowaan!
+¡Paalam sa inyo m~ga minamahal,
+Mamatay ay ganap na catahimican!
+
+
+Jose Rizal.
+
+"¡Walâ isa man lamang salitâ n~g pagtatanim sa m~ga pumatay sa
+canya!... ¡Pawang pag-ibig na lahát sa caniyang tinubuang bayan at sa
+canyang m~ga capanig!" ani Don Wenceslaw E. Retana.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Dinamdam n~g Europa, n~g América, n~g lahat n~g bayang civilizado,
+lalo na n~g m~ga pantás sa lahat n~g làhi ang cakilakilabot na
+pagcápatay sa "Dakilang Tagalog" n~g m~ga castílà.
+
+Si Guinoong Fernando Blumentrit, ang pantás na profesor etnógrafo, ang
+pan~gulong nagdamdam, ang isa sa m~ga pan~gulong nagpighati n~g dî
+cawásà.
+
+Pakinggan n~g írog na bumabasa ang isinulat cay Guinong Mariano Ponce
+ni G. Fernando Blumentritt, pagcaalam nitò n~g calupitang guinawâ sa
+capatíd na hírang n~g canyang calolowa:
+
+"May sugat ang aking púsô!... Natatalastas mo ang calakháng dî ano
+lamang n~g sa caniya'y aking pag-irog!... Nan~gagsumakit ang lalong
+m~ga bantòg na tao sa Europa upang siya'y iligtás, datapowa't hindî
+nan~gagtagumpáy: ang cálolowang mahal na iyo'y naakyat sa lan~git,
+Macasasamáng totoo sa capangyarihan n~g castílà ang pagcàpabaril sa
+caniya: sa macatuwíd ay hindî lamang naguíng waláng cabuluhán ang
+boong caban~gisáng iyòn, cung dî isa namang cahalin~gáng calakilakihan
+sa pamamanihálà n~g bayan."
+
+Naglathálà ang marunong na si Blumentritt n~g mahahalagang casulatan
+tungcol sa buhay at pagcamatáy ni Rizal sa "Archivos Internacionales
+de Etnografía", sa Leida, sa "Almanaque de Praga n~g 1898" at sa halos
+dî mabilang na m~ga pámahayagan.
+
+Nagsaysay rin naman n~g malaki't taimtim na m~ga pagdaramdam:
+
+Ang Profesor Dr. Renward Braustetter, pantás na malayólogo sa Lucerna.
+
+Ang Dr. Fedor Jagor, aleman, sumulat n~g isáng librong ang pamagát ay
+"Viajes por Filipinas" na isinawicang inglés at castilà.
+
+Ang Dr. Friedrich Ratzel, alemán, marilág na geógrafo at etnógrafo,
+bantóg sa boong daigdig sa carunun~gan. Sinabi n~g pantás na itó sa
+isáng mahabang casulatang inilathalà sa dahong dagdág, tungcol sa
+dunong, sa "Allegemeine Zeitung" sa Munich, na mataas ang dunong at
+matálas ang ísip ni Rizal cay sa m~ga umusig sa canyá.
+
+Ang profesor M. Buchner, Director n~g Museo Etnográfico sa Munich,
+hirang na totoong malayólogo. Sumulat ang pantás na itó cay G. Ponce
+at sinabing: "si Dr. Rizal ay ang tagapakiharáp na mahal n~g lahing
+mahál n~g m~ga tagalog, at ang larawan niya'y na sa lalong mahál na
+pinaglalagyán sa aming Museo."
+
+Si Monsieur Edmont Plauchut, kilalang orientalista francés, na
+nacatatalos na magalíng sa Filipinas, na may sinulat na ilang m~ga
+libro at manunulat sa m~ga pahayagang "Le Temps" at "Revue des Deux
+Mondes." Pagca alam niyang ipinabaríl si Rizal ay naglathálà n~g
+pagpapapuri sa ating marilág na capatíd at pagcatapos ay sinabi: "¿Ang
+gayong caraming dugo'y magbun~ga cayâ n~g icapagsásarilí n~g
+sangcapuluan? Minimithî co n~g boong púsò."
+
+Ang Dr. W. Joest, profesor sa Universidad n~g Berlín, marilág na
+geógrafo. Naglathálâ n~g pagtatacá at pagpapaunlác cay Rizal.
+
+Ang Dr. H. Kern, profesor n~g Sánscrito sa Universidad n~g Leida at
+pan~gulong malayista sa daigdig. Pinuri niyá ang m~ga librong cathâ ni
+Rizal.
+
+Ang Dr. J. Montano, francés, bayaning maglalacbay, marunong n~g
+sarisaring wicà at pantás na antropólogo; nagparan~gal cay Rizal.
+
+Ang Dr. F. Muller, profesor sa Universidad n~g Viena, dakilang
+filólogo; naghayag n~g canyang panghihinayang cay Rizal. At gayon din
+ang m~ga marurunong at maririlag sa taong sumusunod.
+
+Ang pantás at bantog na literatang holandesa na nagpapamagat n~g "H.
+D. Teenk Willink."
+
+Si Mr. Manfred Wittich, manunulat na taga Leipzig.
+
+Si Dr Betances, político cubano.
+
+Si Dr. Boettger, bantóg na naturalista alemán.
+
+Si Dr. A. B. Meyer, Director n~g Museo Etnográfico sa Dresde,
+cárilagdilagang filipinólogo at isa sa lalong totoong nagmamahal cay
+Rizal.
+
+Si Monsieur Odekerchen, Director n~g páhayagang "L'Express", sa Lieja.
+
+Si Dr. Ed Seler, na naghulog sa wicang aleman n~g _Huling Caisipán_ ni
+Rizal.
+
+Si Mr. H. W. Bray marunong na manunulat na inglés.
+
+Si Mr. John Foreman, na sumulat n~g iláng libro tungcol sa Filipinas.
+
+
+
+
+Si Herr C. M. Heller, naturalista aleman.
+
+Si Dr. Stolpe, pantás na taga Suecia.
+
+Si Herr Armand Lehinaut, ingeniero at literato austriaco.
+
+Si Dr. J. M. Podhovsky, balitang manunulat na teheque, at iba pang
+lubhang marami.
+
+At cung dito'y ilalagda ang talaan n~g m~ga libro, n~g m~ga "revista"
+at n~g m~ga "periódico" na nan~gagbigay dan~gal cay Rizal ay hindî
+matatapos. Tatatlompong araw pa lamang ang nacararâan mulâ n~g barilín
+si Rizal ay nacatipon na ang pantás na si Blumentritt n~g pitompo at
+tatlong "periódico" sa Europa na pumupuri cay Rizal at nagsasaysay n~g
+malaking pagdaramdam n~g sa canya'y pagcápatay; isipin n~g bumabasa
+cung gaanong dami cayâ ang m~ga isinulat tungcol sa canya n~g macaraan
+na ang ilang bwan. Carapatdapat bangguitin ang m~ga páhayagang
+"Leipsinger Illustrirte Zeitung", "Allgemeine Zeitung", "National
+Zeitung", "Berliner", "Tageblatt", "Frendenblats", "Hamburger",
+"Nachrichten", "Globus", "Kolnische Zeitung", ang "Ost Asien" na
+pinamamatnugutan n~g pantás na japonés na si Kisak Tamai, at iba pang
+maraming páhayagan sa Alemania, ang "Boletin" n~g m~ga Orientalista sa
+Austria; ang "De Indische Gids", sa Amsterdam; "New Yorker",
+"Staatszeitung", "Patria", "New York Herald", "The San Francisco
+Chronicle", sa Estados Unidos; Le Temps", "L'Eclair", "La République
+Cubaine", sa Paris; "L'Express" at "La Réforme" sa Bélgica; "Opden
+Uitkijk", sa Holanda; "London Ilustrated News" at "National Review" sa
+Inglaterra; iláng m~ga páhayagan sa Austria-Hungría, sa Suecia, at iba
+pa; ang lahát n~g m~ga páhayagan sa Singapore, sa Hongkong, sa Macao,
+Shanghai, sa Japon, sa América Latina at iba pa.
+
+Maraming m~ga dakilang "Velada" ang inihandog sa pag-aalaala cay Rizal
+sa m~ga ciudad n~g sangsinucob. Ang isa m~ga Veladang iya'y ang
+idinaos n~g ica 20 n~g Noviembre n~g 1897 n~g "Sociedad Antropológica"
+sa Berlin, sa ilalim n~g pamamatnugot n~g pan~gulong antropólogo sa
+boong tinacpang si Virchow. Binasa sa Veladang iyon ang "Huling
+Caisipan" ni Rizal sa tuláng aleman n~g Dr. Ed. Seler.
+
+Naghandog din ang m~ga norteamericano n~g pagbibigay-dan~gal cay
+Rizal, n~g ica 19 n~g Junio n~g 1902 sa bahay n~g m~ga Representante,
+sa Washington, na ipinakilala nilang si Rizal ay cawan~gis din ni
+Washington, na may carapatáng igalang at alayan n~g ganáp na pagpupuri
+n~g sangcataohan. Umuugong, tunay na umuugong ang dakila't
+cagandagandahang bahay n~g m~ga Representante sa Washington sa
+pagbibigay-dan~gal sa walang cahulílip nating capatíd.
+
+Naghandog din n~g manin~gas at cágalingalin~gang pagbibigay dan~gal
+cay Rizal, sa pamamag-itan n~g isáng talumpatì si Theodore Roosevelt,
+presidente n~g Estados Unidos: sinabi niyang carapatdapat uliranín ang
+buhay ni Rizal at ang m~ga librong kinathâ niya'y Evangeliong
+pumapatnugot sa landás n~g icasusulong, iguiguinhawa at icaririlág n~g
+m~ga bayan.
+
+Pakingan naman natin n~gayón ang salitâ n~g pahám na manunulat na
+castilang si D. Wenceslao E. Retana:
+
+"Pagcatapos--anya--nang maiclíng casaysayang ito, na nagpapakilala n~g
+isáng culabóng sinag n~g malakíng pangguiguilalás n~g gayong caraming
+lubhang maririlag na m~ga tao, man~gan~gahás camíng isumag ang
+pasiyang sinabi sa Gobierno tungcól cay Rizal n~g Excelentísimo Señor
+Don Nicolás Peña, Auditor n~g Ejército n~g Filipinas. Alinsunod sa
+sinabi n~g guinoo, si Rizal ay isáng pan~gahás na hindî man lamang
+marunong sumulat at hindî maalam mag-isíp ísip.... ¡Lakíng
+kahapishapis na caibhán ang namamasdan sa pasiya n~g Guinoong Peña, na
+caya lamang kilalá ay salamat sa "Anuario Militar n~g España", sa m~ga
+pasya n~g m~ga Virchou, n~g m~ga A. B. Meyer, n~g m~ga Kern, n~g m~ga
+Blumentritt at n~g lubhang maraming m~ga pantás na hinahan~gaan at
+bantog sa boong sinucob! Datapuwa't lalo n~g kahapishapis ang isa pang
+pagcacaiba: ang sinasalitâ n~g "La Independencia"[66] sa canyang
+pagsasaysay n~g malaking pagdaramdam n~g boong sancataohang may
+magandang asal n~g maalaman nila ang pagcamatay ni Rizal ... "Laking
+kaibhang-anang "La Independencia"--n~g ganitong pagpapakita n~g
+sancataohan n~g canyang pagpipighatî sa pagpatáy cay Rizal, at yaong
+"sayáw sa m~ga patay" na guinawâ n~g m~ga castílà sa canilang
+pagcacatowâ n~g pagcápatay sa canilang tinampalasan, sayaw sa m~ga
+patáy na canilang idinaos sa ibabaw n~g bagong catatabong baunan ni
+Rizal na ano pa't canilang guiniic at minunglaymunglay ang m~ga corona
+at m~ga bulaclac na inilagay sa ibabaw n~g libin~gang iyon n~g
+masintahing m~ga camay n~g m~ga catoto!"
+
+Pinabantayán n~g Excelentísimo Señor Don Camilo Palavîeja, Teniente
+General n~g Ejército n~g España at Gobernador at Capitan general n~g
+Sangcapuluang Filipinas ang libin~gan ni Dr. Jose Rizal sa loob n~g
+labing limang araw at labing limang gabi. Limampong sundalong castílà,
+isáng capitan, isáng teniente, isáng sargento segundo at dalawang cabo
+ang nan~gagbantay. Pínabantayan sa pan~gan~ganib na bacâ nacawin n~g
+m~ga tagalog ang bangcay ni Rizal, at bago ipamalitang ito'y muling
+nabuhay. Walang pinag-ibhan cay Jesucristo.
+
+N~g macalampas na ang labinglimang araw, mulâ n~g ibaón sa lupà, si
+Rizal na walang cabaong at waláng balot man lamang, na baníg, iniwan
+na n~g m~ga, nagbábantáy.
+
+Tinandaan na lamang n~g m~ga capatíd ni Rizal ang pinaglíbin~gan nito
+n~g isáng cruz.
+
+N~g buwan n~g Agosto n~g 1898, n~g magtagumpay na n~g lubos ang m~ga
+filipinong revolucionario at n~g maibabâ na sa Filipinas ang bandera
+n~g España, hinucay n~g ating m~ga caláhì ang libin~gan ni Rizal,
+kinuha nila ang m~ga butó at bun~gô nito, inilagay nila sa isáng
+mahalagang urnang gawâ n~g bantog na escultor na si Guinoong Romualdo
+Teodoro de Jesús, at pagcatapos ay inihatid n~g di mabilang na tao n~g
+boong galang sa bahay n~g canyang ina. Buongbuo ang bun~gô n~g úlo ni
+Rizal, na ano pa't napagkikilalang hindî nasugatan n~g bala.
+Datapuwa't n~g hanapin sa zapatos ang casulatang bilin n~g nasirà, ang
+papel ay naguing pulbos na't wala n~g mabasa cahi't isáng letra man
+lamang. ¡Cahapishapis!...
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang m~ga sinaysay co sa m~ga talatang natalikdan ay m~ga balitang
+bigay sa akin ni G. Saturnina Rizal, n~g canyang esposong si G. Manuel
+Hidalgo, n~g m~ga caibiga't cakilala ni Rizal at ang iba'y aking
+nabasa naman sa librong "Vida y escritos del Dr. Rizal," na sinulat at
+inihayag ni Don Wenceslao E. Retana.
+
+Sa libro ring "Vida y escritos del Dr. Rizal" ay aking sisipiín ang
+m~ga saysay ni Don Francisco Pi y Margall, n~g sinabi n~g si Don
+Wenceslao E. Retana, ni Don Miguel de Unamuno at ni Guinoong Javier
+Gómez de la Serna, ang tatlong nauna'y castílà at itong hulí ay
+cababayan natin, sa pagca't dito siya inianâc, tungcol sa España, sa
+Filipinas, cay Rizal at sa m~ga fraile.
+
+       *       *       *       *       *
+
+M~ga saysay ni Don Francisco Pi y Margall:--"Sawíng palad n~gâ ang
+m~ga nasásacop n~g ating capangyarihan sa dacong Oceanía: hindî
+ipinagcacaloob sa canila ang m~ga "derechos políticos", ang m~ga
+carapatán ò catuwiran bagáng ucol sa táong namamayan, ayaw ipagcaloob
+sa canilá ang catuwirang magcaroon n~g m~ga tagapakiharáp sa
+Capulun~gang-Bayan, ayaw alsín sa canilá ang pamatoc na sa canila'y
+isinacláy n~g m~ga fraile, at pagca nauucol sa iguiguinhawa n~g
+canilang catawan sila'y nililimot na parang hindî m~ga caanib n~g
+España. ¿Papaanong iirog sa atin ang m~ga taong doo'y nananahan?
+¿Papaanong hindî magdaramdam n~g malaking pagcainíp upang sila'y
+macaligtás sa cahariang sa canila'y namamahalang tulad sa m~ga unang
+panahon n~g pagcalupig sa canila? Cung dumating ang araw na sila'y
+manghimagsíc, ¿anong cacatuwiranin natin upang tayo'y dumaíng?"
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ganito naman ang m~ga pananalita ni Don Wenceslao E. Retana:
+
+"Si Jose Rizal ang siyang buháy na nagpapakilala n~g ating
+cahapishapis na pamamahala sa ating sacop na ibáng lupaín. Hindî
+mangyayaring mapapanatili ang pagcasacóp n~g isáng caharìan sa ibáng
+lupaín cung dì sa pamamag-itan lamang n~g dalawang paraan: O sa cusang
+calooban n~g m~ga tubò sa ibáng lupaíng iyon, ó sa sápilitan.
+Carapatdapat sabihing cailan ma'y walang ano mang guinawâ ang España
+upang manatiling cusà ang m~ga nasasacop na taga ibàng lupain sa
+pagkilala sa canyang capangyarihan; salun~gat na salun~gát ang gayón
+sa patacbó n~g caisipán n~g ating láhì: sa tuwi na'y ipinalagay n~g
+dalisáy na castílà, na hindî tunay na guinagamit ang capangyarihan sa
+nasasacop na ibáng lupaín, cung hindî sinusupil ang m~ga tagaroon
+upang sumunód sa bawa't maisipan n~g nacapangyayari. (At unawaing
+tinatawag na nacapangyayari, hindî ang Estado[67], at hindî rin ang
+Púnò n~g Estado, cung dî ang castílà). Pinapanatili n~g España sa
+pagkilala sa canyang capangyarihan ang nasasacop na m~ga taga ibang
+lúpà sa pamamag-itan n~g lacás. Datapuwa't palibhasa'y hindî sumásapat
+ang nacucuhang salapî sa Filipinas upang doo'y mapapanatili ang isáng
+malakíng hucbó n~g m~ga castilang tunay, minagalíng n~g España--cahi't
+kinikilalang isáng "casam-ang kinacailan~gang gawín"--ang
+papamalaguîin sa walang taning na panahón ang calacaráng mulâ sa lacás
+n~g "hicayat" n~g fraile, na ano pa't hinan~gad n~g España ang magawâ
+ang hindî mangyayaring bagay, na magcásabay ang pamamahalà n~g fraile
+at sacâ ang paglagô n~g m~ga carunun~gan ayon sa bagong caisipán.
+Datapuwa't hindî macagaganáp ang fraile sa canyang tungculing
+"pagcafraile", cung hindî niya gagamitin, ano mang cáratnan, ang
+canyang "tinutuntong landás", na ito'y dî iba cung dî ang paraang
+papanatilihin ang bayan sa carilimán n~g isip at sa hindî pagcatantô
+nang magagandang caasalán, at ang naguing bun~ga n~g gayong hidwang
+palacad (papamalaguiin bagang "indio"[68] ang filipino hanggang
+nabubuhay) na laban sa mapilit na cahin~gîan n~g lacad n~g panahón
+(cahin~gîang hindî macataliwacás at ayaw namang tumaliwacás ang
+caramihan sa m~ga filipino) ay ang pagsilang n~g paláisipang-bayang
+talastas na n~g lahát cung paano ang kináwacasan.
+
+"Hindî lamang ang dî malilagang batás n~g panahón ang calaban n~g
+lumang palacad; calaban din naman ang m~ga castilang anác sa España,
+na sa cawacasa'y ipinalagay niláng bawa't fraile ay canilang
+capan~gagáw; at sa ganito'y sa canilang cahapishapis na pag-uunahan sa
+pagsisirâan, silasilá ring m~ga castilang may "hábito" ó walang
+"hábito", may ahit sa ulo ó walang ahit ang siyang nan~gaglugsôan n~g
+canicanilang puri, hanggang sa mapagkilala tulóy n~g m~ga túbò sa
+Filipinas ang taglay niláng budhî. Sa isáng bagay lamang
+nan~gagcacaisa ang m~ga ganap na castilà, may ahit sa ulo ó walâ; ang
+papanatilihin sa pagca-"indio" ang m~ga pinamamagatang "indio"; bagay
+na udyóc n~g capalaluan n~g m~ga castilâ, capalaluang lalong
+lumúlubhâ, samantalang lalong mahigpít; ang pag-ibig n~g castílà sa
+canyang kinamulatang bayan (!)
+
+".....................................................Untiunting
+guinágawang "guinoo" n~g Gobierno n~g España ang m~ga filipino;
+n~guni't sa pagca't nananatili ang fraile, ang cototohana'y nananatìli
+naman ang filipino sa "pagca-alipin", at ang nangyayari'y samantalang
+lumalaganap ang pagbibigay catuwiran, lumulaganap naman ang pagyurac
+sa catuwiran. Nananatili ang pan~gulong púnò sa Colonia[69] sa
+pagtataglay n~g capangyarihang magawâ ang bawa't maibigan, at
+nananatili naman ang fraile sa pagca siyang namamag-itan sa Bayan at
+sa Gobierno, at sa ganitong calagaya'y walâ n~gang kinácamtang
+masasabing ligaya ang "indio", liban na lamang sa ligayang papaguing
+dapatin n~g fraileng sa canya'y ipagcaloob.
+
+Lubós n~gang naguing magcaaway na totoo ang "Fraile" at ang
+"Progreso"[70]: calabisán ang alín man sa dalawa. Minamagalíng n~g
+m~ga filipino ang "Progreso." Datapowa't cung alisín ang fraile; ¿alín
+ang "lacás" na icapipiguil sa paghiwalay n~g colonia? At sa ganito'y
+¿di baga dapat na ipalagáy na "sospechoso"[71] ang filipinong
+magmunacalang magwacsì n~g "lacás" n~g fraile? Nariyan ang ugát n~g dî
+magaping capangyarihan n~g fraile: hindî n~gâ mangyayaring mahalinhan
+silá. Nalalaman n~g m~ga fraile ang bagay na itó, caya't guinágawâ
+nilá bawa't maisipan. At ang Gobierno n~g castilang nagpapacapagal n~g
+dî ano lamang sa _iguiguinhawa_ n~g m~ga filipino, gayon ma'y hindî
+mangyaring dî niya gamitin ang fraileng magpacailan ma'y siyang bucál
+n~g _ipinaghihirap_ n~g canyang m~ga sacóp na iyang pinagsisicapan
+niya ang pagtatamó n~g "magandang palad."
+
+
+..................................................
+
+"Samantalang nananatili sa alaala n~g bayang Filipinas ang hindî pag
+limot cay Rizal, mananatili naman sa bayang iyon ang pagmimithing
+magcaroon n~g isáng Bayan puspós sa carapatán at may magandáng
+caasalán. ¡Sa abâ n~g Filipinas cung sa canya'y lumípas ang
+pag-aalaalang iyan! ¡Hihibic siya sa caalipnang atang n~g m~ga taga
+ibang lupaín! At lalò pa n~gang magalíng sa matandang España na
+mamuhay ang canyang naguíng anác sa marilág na casarinlán cahi't na sa
+carukhâan, at huwag pawîin sa dibdib ang catibayan n~g dating
+pagguiguiliwán, cay sa magtiis ang naguíng anác na iyan sa pagcasacóp
+n~g isáng áli, na cahi't magpacayamanyaman ay hindî magtátaglay cailan
+man niyang talinghagà at di mapagwaring pagsintang catutubò n~g tunay
+na iná.................................."
+
+¡Cahabaghabag na España, na totoong ipinagsisigawan sa pagdiriwang n~g
+m~ga líbolibong halíng, na conowa'y sumísinta sa kinaguisnang
+bayan!... ¡Cahabaghabag na España!... ¡N~g umaga ring iyón, casabay
+n~g tugtóg n~g "Marcha de Cádiz" na naalis na patuluyan ang paghahári
+mo sa púsò n~g Filipinas! Ang púsong iyan ay ang cay Rizal na
+pinaglagusan n~g bala, ¡oh culang palad na España! n~g iyong m~ga
+mapagpaconwaring sumisinta sa kinamulatang lupa!... Hindî; hindî ikaw,
+loob mahal na España, ang umamis n~g buhay n~g Dakilang Banál na iyón,
+ang taong yaong itinutulad cay Jesucristo n~g boong catuwiran n~g
+pitong an~gaw-an~gaw na pawang naguing m~ga anac mo: ang pumatay sa
+canya'y ang budhing hílig sa cariliman n~g m~ga iniyanac sa iyong
+lupaíng inudyucan n~g isang pulutong n~g m~ga fraile; iyang m~ga
+fraileng cung hindî nan~gatutong gumanáp n~g canilang m~ga
+catungcalang mahál, ang lalong m~ga mahal na catungculan sa m~ga
+nagpapan~galang "Ministro n~g Dios", na man~gagsidalaw sa capilla
+upang ihandog ang canilang m~ga abuloy sa calolowa n~g hinatulang
+patayín, ay nan~gatuto namáng pumaroon sa capatagan n~g Bagumbayan
+upang magcamít n~g lihim na galac sa panonood sa pagcapatimbuang n~g
+Dakilang Mapaninta sa calayaan, na ang guinawang sangcala'y ang
+balat-cayong pagsintá sa kinamulatang lúpà sa han~gad nilang patdín
+ang sumusunog sa canilang cauhawan sa dugô n~g m~ga filipino ... At
+samantalang sinasabi ni Rizal sa isang jesuita, sa calaguimlaguím na
+sandalíng iyon:--"¡Amá: pinatatawad co ang lahát n~g boong púsò, sino
+ma'y walâ acong kinasasam-an n~g loob!--ang m~ga fraile, at cung dî
+sila'y ang canilang m~ga caanib, ay isinusulat naman nila sa "La Voz
+Española" ang ganito:
+
+"At sa ganyan lamang paraan, sa "PAGWALIS" n~g masamang binhî, sa
+"PAGGAPAS" n~g m~ga tuyóng uhay sa halamanan, maiilagang magpahamac sa
+canilang sarili ang m~ga mangmang at ang m~ga magdarayang tacsíl na
+ipinagtumulac n~g lalong m~ga budhing tampalasan sa pananandata laban
+sa Inang bayan, at ang m~ga itinulac n~g manggagamot na mestizong
+insíc sa paglabág at sa pagtalicód sa pananampalataya."[72]
+
+"¿Paanong hindî bábarilin si Dr. Jose Rizal ay ang pasiya n~g m~ga
+namamatnugot sa caisipang bayan sa Filipinas, ang icaliligtas lamang
+n~g España sa canyang colonia malaya ay ang "PAGWALIS" at "PAGGAPAS",
+sa macatuwid baga'y ang "PAGLIPOL" (sa m~ga filipino)? ¿Sa
+caculan~gang palad ay hindî pa nagaganap ang pagcatuto n~g m~ga
+castílà: baga man sa alin mang lupaín at sa alin mang panaho'y pawang
+capahamacán ang ibinun~ga n~g paraang "WALIS" at "GAPAS", ay siya ring
+ipinagpatuloy na gawin sa Filipinas ... At sa "pagwawalìs" at sa
+"paggagapas, na casabay ang pagtugtog n~g "Marcha de Cádiz" at ang
+sigaw na "¡Viva España!" ay nawalâ sa atin ang magandang Capuluang
+iyon, sa pagpapalag-ós n~g bála sa canyang púsò sa púsò n~g pan~gúlo
+n~g m~ga táong doo'y inianac, ang maningning na tagalog na si Jose
+Rizal."
+
+.................................................... "Halos ang boong
+casalanan n~g lubhang casakitsakit at hindî na magágamot na
+pagcacámali ay na sa Arzobispo at na sa m~ga fraile. Cung hinin~gì
+sana ni pàrì Nozaleda at n~g m~ga fraile ang "indulto" ni Rizal, hindî
+lamang sa catuparan n~g isáng catungculang lubhang nauucol sa
+nan~gagpápanggap (¡lakíng capusun~gan!) na m~ga "kinàcatawan ni
+Jesucristo sa ibabaw n~g m~ga lúpà" (ni Jesucristong bucál n~g
+cabaitan at n~g pagcacaawang-gawâ); cung dî naman n~g canilang
+maisu-at sa m~ga mapupusoc na dibdib ang pagcapamag-itan nilà at n~g
+huwag mábaril si Rizal, bagay na cung guinawâ nila'y maaasahan halos
+na humilig disin ang calooban ni Polavieja sa pagcaawâ. Datapuwa't sa
+gayòng patacbó n~g ísip n~g m~ga fraile, na "¡WALIS!" at "¡GAPAS!"
+silá n~ga ang lalong totoong nangagdaramdam n~g pagcauhaw sa dugô silà
+n~ga ang lalong nagtataglay n~g lubháng malakíng pagtatanim n~g galit
+(¡ganyan ang canilang pagtupad sa "ibiguin mo ang capuwa mo tawo na
+gaya n~g pag ibig mo sa iyong sarili!") laban sa marilág na tagalog,
+at hindî n~ga ang paghin~gì n~g "indulto" ang canilang guinawà, cung
+dî ang pagparoon sa Bagumbayan, puspos n~g hindî nila maicailang
+ligaya, upang mapanood n~g canilang sariling m~ga matá, na tunay
+n~gang natimbuwang si Rizal at hindî na muling macababan~gon pa ...
+¡Pagcalakilaking capan~gitan n~g asal na íyan cung panonoorin sa
+talárò n~g caisipan! ¡Hindî n~ga mangyayaring dî caririmariman n~g
+talárò n~g caisipan ang ganyang casamasamaang cagagawán n~g m~ga taong
+sinasabing m~ga apóstol n~g religión n~g pagsisintahan n~g lahat n~g
+m~ga inianac! ¡At caya ganyan n~ga ang nangyari, na samantalang
+natutuclasan ni Rizal na siya'y huwag malimot n~g sangcataohan
+magpasawalang hanggan, ibinubuhos naman n~g m~ga ganid na fraileng
+iyang tunay na caalit n~g wagás na budhíng binyagan, sa canilang
+talagang hindî nagcalinis na "historia" ang calakilakiha't macapál na
+dun~gis, na ano pa't magpacaílan ma'y walang macalilinis na ano mang
+lejía, m~ga panalan~gin ó m~ga himalâ man"....
+
+       *       *       *       *       *
+
+"Tíniis ni Rizal--anáng pantás na castílang si Don Miguel de Unamuno
+ang mahambóg na cagaspan~gan n~g asal n~g (lahing) putî, asal na
+magaspang na walang maiuucol cung dî ang salitang griego: "authadía."
+Ang cahulugan nito'y ang pagcalugod n~g isáng tao sa canyang sarili,
+ang canyang pagcagalác na siya'y naguing siya, ang mag alíw sa canyang
+sarilí, at sa cawacasan, ang caraniwang cahulugan, ay ang pagmamalakí,
+pagwawalang pitagan sa ibá "authádico," at nagmamalaki, sa hindî
+pagcaunáwà n~g cálolowa n~g iba, samacatuwid baga'y sa casalatan n~g
+canyang cayang másoc sa m~ga calolowa n~g m~ga iba at makita at
+damdamín ang daigdig na gaya n~g canilang pagcakita at pagdaramdam."
+
+       *       *       *       *       *
+
+"Carapatdapat pagsiyasating magalíng-ani Guinoong Javier Gómez de la
+Serna naman--ang cataohan ni Rizal. Nabuhay na tatlompo at limang
+taón: naliguid na niya ang daigdig pagganap niya n~g icadalawampo't
+pitong taón; siya'y médico, novelista, poeta, político, filólogo,
+pedagogo, magsasacá, tipógrafo, políglota, (mahiguit na sampong wicâ
+n~g iba't ibang bayan ang nasásalità), escultor, pintor, naturalista,
+caanib sa m~ga bantóg na m~ga Capisanang tungcol sa dunong, sa Europa;
+ibininyag ang canyang pan~galan sa m~ga bagong bagay na canyang na
+tuclasan; nanahán at nag-aral sa m~ga malalaking pan~gulong bayan sa
+Europa at América; hindî cacaunti ang bilang n~g dahon n~g librong ito
+ang kinatatalaan n~g canyang m~ga libro at m~ga casulatan.
+Nan~gag-alay dahil sa canyang pagcamatay n~g m~ga "velada" at m~ga
+patungcol na alaala ang ilang m~ga capisanan n~g m~ga pantás, at ang
+m~ga páhayagan sa boong tinacpan. Iyan ang taong ating binaril."
+
+       *       *       *       *       *
+
+Niyayo'y buwan n~g Agosto n~g 1882.
+
+Nalilipos n~g laguím ang boong Maynila; cakilakilabot ang pagcacamatay
+n~g tao dahil sa sakit na "cólera". Casalucuyang inilalathalâ niyon
+ang "Diariong Tagalog"; dalawa caming mánunulat sa wícâ natin sa
+páhayagang iyon, ang tan~ging macabayan at cárilagdilagan filipinong
+si Gat Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan at acó. Datapuwa't ¡ay! n~g
+panahong iyo'y natatanicalaan ang calayaan n~g m~ga panitic, walang
+nasasaysay cung dî ang papaguingdapating itulot n~g macapangyarihang
+dito'y nagmamay-arí n~g buhay, dan~gal at pamumuhay n~g m~ga culang
+palad na filipino. Sa guitnâ n~g gayong cahapishapis na calagaya'y
+siyang pagdating sa amin n~g isang sulat na galing Barcelona, liham ni
+Rizal na may calakip na isang mababang casulatang wicang castilà, na
+"Amor Patrio" ang nababasa sa unang talatà, at ang firma'y
+"Laong-Laan". Walang cahulilip na lugod ang aming tinamó n~g basahin
+naming dalawa ang casulatang iyon. Maalab at dalisay na pagsinta sa
+tinubuang lúpà ang doo'y nálalamang sinasaysay sa calugod-lugod na
+pagcacahanay, m~ga hiwagang pananalitang sacdal cagandahang tumátaos
+sa púsò n~g bumabasa. Nagpan~gagaw caming dalawa ni Gat Marcelo sa
+paghuhulog sa wícang tagalog n~g casulatang iyon, at sa cawacasa'y
+pinagcayarían naming ang calahating dacong una'y siya ang tatagalog,
+at acó naman ang calahating dacong hulí. Palibhasa'y numanamnam n~g
+timyas n~g pananalitâ ni "Laong Laan", hindî cami nagdamdam pagod n~g
+paghuhulog sa sariling wicang dukhâ n~g casulatang na sa mayamang wicà
+ni Cervantes, at pagdaca'y inilathálà namin sa páhayagang iyon. Mulâ
+niyo'y kinaguiliwan co na n~g lubos ang calahing sa pagsulat ay aking
+napagkilalang may pusong wagás na macabayan, ano pa't laguing
+sumunodsunod sa canya ang aking calolowa sa walang licat na canyang
+pagsusumicap sa icaririlag n~g bayang minamahal, at towi na'y
+nakipanig sa canyang towâ ó hapis......
+
+Napipiit acó sa bilanguan n~g Cádiz, España, casama n~g lubhang
+maramíng gaya co ring ipinatapong m~ga filipino at ilang filipina n~g
+Gobierno n~g castilà, n~g aking mabasa ang "telegrama" sa m~ga
+páhayagan doon, tungcol sa pagcápabaril n~g m~ga halimaw na ganid sa
+Dakilang Anak n~g linuluhuran cong Inang Bayan. Nanghilacbót aco't
+lalong pinaglahuan n~g pighatî ang calolowa cong gapós na n~g hapis sa
+pagcapalayô sa kinamulatang lúpà, sa magulang, asawa't m~ga anác, na
+pawang sinusuyuan n~g maalab na pagsinta.....
+
+N~g macaowî acó rito sa Filipinas n~g taóng 1899, ang unang minithî
+co'y macapagtayô ang lahing caymanguí n~g isáng marikít na "monumento"
+na cailan ma'y magpapaalaala sa boong sinucob cay Dr. Jose Rizal, at
+n~g mabigyang caganapán ang gayong nais, inísip cong yumárì n~g isáng
+mahalagang "Album", na ang bawa't daho'y gawâ n~g isáng matalinong
+filipino. Nang masabi co ang gayong panucalà sa macabayang si G.
+Eulalio Carmelo, pagdaca'y binigyan acó n~g bilang ambág niyang limang
+daang cartulinang catatagang dahon n~g sinabi n~g Album: ipinamahagui
+co ang m~ga cartulinang iyon sa m~ga paham, sa m~ga literato, poeta,
+escritor, periodista, músico, pintor, dibujante at iba pa, upang
+bawa't isa'y magtitic doon n~g acalain niláng pintura, música,
+caisipan, dibujo ó ano mang macapagpapahalaga sa "Album." Gumanáp ang
+lahat at ibinigay n~g bawa't isá ang canicanilang gawâ sa itinayóng
+"Capisanan sa pagpapaunlac cay Rizal", upang ipaencuaderna ang "Album"
+at pagcatapos ay parifahan, at ang mapapagbilhán sa m~ga billete n~g
+rifa'y mapagpatuunan n~g gugugulin sa Monumento cay Rizal. Naggayac
+naman acó n~g isáng mainam na "Velada lírica, literaria at
+instrumental," na guinanáp n~g ica 30 n~g Diciembre n~g 1899 sa teatro
+Libertad. Agawán at hinanakitan pa ang pagbilí n~g billete. Maraming
+m~ga palco ang naipagbilí n~g tigsasandaang piso at m~ga butacang
+naipagbilí hangang tigdadalawampo't limang piso, m~ga salapíng
+tinanggap na lahat n~g sinabi n~g pan~gulo n~g Capisanang gaya rin
+naman n~g "Album". Nang macaraang iláng linggo mulâ n~g gawin ang
+velada'y inacalà cong mauusisà co na cung gaano ang kinálabasan,
+pagcatapos maawas ang gugol, n~guni't nasayang ang aking pagál sa
+pag-uusisà: salapî at "album" ay capowa nan~galigpit sa lihim n~g dî
+co mataroc, n~g dî co mawataswatasang "lalim n~g catalinuhan at
+dunong" n~g m~ga "maririlag na macabayang" sa "talinghaga'y"
+nan~gag-iin~gat n~g lubhang mahalagáng salapíng ambag n~g bayan sa
+Revolucion ... N~g waláng caratnan ang maulit n~guni't mapitagan cong
+pag-uusisa'y iniwan co ang gayóng gawang hindî abot n~g aking caya, at
+nag isip acong magtatag n~g isáng hayág na ambagang hindî lamang hubad
+sa m~ga "hiwagang" di cayang saliksikin n~g cutad cong baít, cung dî
+lubos na lantaran at malayo sa camay n~g m~ga "cababalaghan": madalás
+n~g nangyari sa akin yaong casabihan n~g m~ga castílàng: "unos tienen
+la fama y otros cardan la lana"[73] "iba ang nabúbusog at aco ang
+napapagbintan~gan", caya't humanap aco n~g paraang mailagan ang gayong
+cahidwâan, Nakiusap aco cay general McArthur, na n~g panahong iyo'y
+siyáng Gobernador Militar dito sa Filipinas, at cay Mr. William H.
+Taft, na niyo'y Presidente n~g Comisión Civil, na mangyaring abuluyan
+nila aco sa adhicang macapanghin~gî n~g ambag sa lahat n~g filipino
+upang macapagpatayô n~g isáng monumento cay Rizal, sa pamamag-itan n~g
+paraang magtatayo n~g isàng Comité (capisanan) na ang bubu-o'y m~ga
+guinoong filipino na siyang mamamahalà n~g nauucol sa paglalaganap n~g
+paghin~gî n~g ambag at makikipag-alam sa m~ga municipio at iba pang
+pagcacatiwalaang manghin~gî n~g ambag, at ang lahat n~g untiunting
+matitipong ambag ay doon ilalagac sa Tesorero Insular n~g Gobierno, at
+n~g mangyaring magawâ ang lahát n~g ito'y aco'y namanhic na maglagdâ
+n~g isáng ucol na Ley ang Comisión Civil. Capowa napahinuhod sa akin.
+Inilagda n~g sinàbi n~g Comisión Civil ang ipinakiusap cong Ley at
+inihalal na bubuô n~g Comité ang m~ga tagaritong aking ipinalagay, na
+dî iba cung dî si na guinoong Tomás G. del Rosario, Ponciano Rizal,
+Teodoro Rafael Yangco, Juan Tuason, Dr. Aristón Bautista Lim, Mariano
+Limjap, Ramón Genato at Maximino Paterno. Hindî nawalan n~g m~ga
+calahì at n~g pamahayagang filipinong sumalangsang sa aking panucalà,
+na dî umano'y sa pagca't na sa mahigpít na carukhaan ang bayan ay
+hindî marapat isipin ang m~ga gayong pagcacagugol cung dî ang marapat
+pagsicapa'y ang mapapagcunan n~g macacain; pan~gan~gatuwirang hayag
+cong sinagot sa aking pinamamatnugutang sariling páhayagang "El Grito
+del Pueblo" at "Ang Kapatíd n~g Bayan" na hindî icababawas n~g yaman ó
+icáraragdag n~g paghihirap na ang pitong millóng filipino'y umambag
+n~g tigagalawang céntimo bawa't isa, upang macapagtayo sa
+kinatimbuwan~gang lúpà n~g naghayin n~g dugô at buhay at n~g ang
+bayang ito'y magcamit calayâan at dan~gal; na ang dalawang céntimong
+ibibigay n~g bawa't filipino'y maguiguing isang maliwanag na
+tagapagpatotoo sa boong cataohang ang lahing caymangui'y marunong
+magmahal sa capatíd na may mahal at bayaning pusong natutong
+magtanghal n~g capurihan n~g bayang kinaguisnan, bucod sa
+macapagpapasulong n~g calooban sa m~ga cababayan upang panghinularan
+ang m~ga dakilang gawang cagalin~gan n~g pinaghahandugan n~g gayong
+bagay, at ang "monumento'y" magpapagunitâ sa maghahalihaliling tao sa
+panahóng hinaharap, sa natutong pumucaw sa m~ga carugong náhihimbing
+sa caalipnan at nagban~gong puri ... Naraos ang panghihin~gî n~g ambág
+at n~gayo'y casalucuyang iniin~gatan n~g Tesorero Insular ang may m~ga
+isáng daan at labing anim na libong piso (P. 116000) na siyang
+gugugulin sa hindî malalao't matatayong monumento cay Rizal, sa paseo
+n~g Luneta, na sa canya'y pinagbarilan. Cung magalíng ó masamâ ang
+aking guinawâ sa pagcapanucalà n~g monumentong iyón, ang m~ga
+cababayang may damdamin ang siyang magpasiya.
+
+Sa pagpapaunlac din sa ating capatíd na _Martir_ ay naglathalà acó n~g
+linguhang páhayagang Rizal, na sa casawîang palad ay hindî tumagal ang
+buhay.
+
+Ang m~ga guinawâ cong ito'y sa pagtupad sa aking catungculang
+pagcafilipino.
+
+Matibay na n~gang totoo ang hindî pagcalimot cay Rizal. Sa taon-tao'y
+guinagawâ, sa sangcapuluang itó, sa icatatlompô n~g Diciembre, ang
+pag-aalaala n~g sa canya'y pagbaril, na nalalao'y lalò namang
+naguiguing dakilà. Sa Maynilà at sa m~ga bayanbayan ay may m~ga
+itinayong Escuela Rizal, Instituto Rizal, Colegio Rizal, Liceo Rizal,
+Ateneo Rizal, Restaurant Dimas Alang, Cinematógrafo Rizal, Orquesta
+Rizal, Club Rizal, at may man~ga nagbibilí naman n~g Relój Rizal, Tela
+Rizal, Cronómetro Rizal, Botones Rizal, Tabaco Rizal, Zapatos Rizal,
+Fósforos Rizal; Papel Rizal, sa lahat n~g bahay n~g bawa't may
+damdaming filipino'y may larawan ni Rizal; pinan~galanang Rizal n~g
+Gobierno ang isá sa m~ga lalong malalaking lalawigan dito Filipinas,
+ang lalong caraniwang gamiting sello n~g Correong dalawang céntimo ang
+halagá ay larawan ni Rizal ang naroroon; ang cay Rizal ding larawan
+ang na sa billete ó papel na gastahing dalawang piso ang halagá, na
+siyang lalong laganap; ano pa't masasabing saan man sa lupaíng itó'y
+walang naririn~gíg at walang namamasdan cung dî si Rizal ... Ang m~ga
+cuhiláng sa canya'y nagpapatay at cahi't patay na'y canilang
+pinagtataniman pa, baga man lihim at dî maihayag, napipilitang gamitin
+ang sello n~g Correo ni Rizal, in~gatan ang billeteng dalawang piso ni
+Rizal ... Iyan ang waláng catapusáng n~gitn~gít na parusa sa may
+pusaling budhî!...
+
+Inilagdâ co ang maiclíng casaysayan n~g buhay ni Rizal, sa pagca't
+uliráng maningning na mapanghihinularan n~g lahát sa pagsinta sa
+kinaguisnang bayan at sa capowâ tao, sa pagsisicap sa pag-aaral at sa
+calinisan n~g asal. Ang nagawâ niya'y ¿bakit hindî magagawâ n~g bawa't
+filipino?
+
+Pinagsicapan cong isinawicà natin ang canyang m~ga kinathang _Noli me
+tangere_ at _Filibusterismo_, at isasatagalog co rin ang canyang m~ga
+tulâ at iba pang canyang m~ga sinulat sa pagca't ang lahat n~g iya'y
+siyang matibay na haligui n~g cagalanggalang na sambahan n~g ating
+m~ga calayaan at casarinlang canyang pinagpilitang itayô sa
+catigastigasang bató n~g pagsintang maalab at dalisay sa kinaguisnang
+lúpà, sa pamamag-itan n~g canyang macapangyarihang ísip.
+
+Ang _Noli me tangere_ at ang _Filibusterismo'y_ ilaw na maliwanag na
+pumapatnugot sa m~ga filipino sa lacbaying cahiraphirapan at
+mapan~ganig na pagtatamó n~g casarinlang minimithî. Cay Ibarra-Simoun
+at cay Elías ay mamamalas natin ang pagsintang tunay sa cagandaganhang
+lupang kinakitaan natin n~g unang liwanag; cay Don Rafael Ibarra at sa
+canyang anác na Crisóstomo'y ang pag-uusig n~g m~ga tacsíl sa bawa't
+may magandang cálolowa; cay Cápitán Tiago'y ang taong walang malay
+nalulugso ang puri dahil sa pagca mapaniwalaín sa hiduwang
+pinasasampalatayanan n~g m~ga gumagamit n~g religión ni Cristo upang
+madayà ang sangcataohan; sa ina ni María Clara'y ang babaeng ibinulid
+sa ban~gin n~g carumaldumal na cahalayan n~g nanumpang magpapacalinis
+n~g calolowa't catawan hanggang nabubuhay; cay María Clara'y ang
+dalagang pinagmunglaymunglay ang púsò n~g tunay na amáng nagpapangap
+na "cahalili n~g Dios" at ang kinasapitang calaguimlaguim n~g
+cahabaghabag n~g kinúculong hangang nabubuhay sa dì umano'y ligpitan
+n~g m~ga esposa n~g Dios; sa m~ga fraileng si párì Dámaso, si párì
+Sibyla at si párì Salví, ang malulupít at casuclamsuclam na caugalîan
+n~g m~ga táong may catungculang mahigpít na magpacabaít at
+magpacalinis n~g asal; cay filósofo Tasio'y mapaguunawà ang
+casakitsakit na cahan~galáng naghaharì sa m~ga filipino; cay cabesang
+Talés ay ang táong ipinahamac n~g malupít na pag-uusig n~g magpacailan
+ma'y caaway n~g m~ga filipino; cay Dr. Pasta ay ang larawan n~g m~ga
+pantás na walang pinagsisicapan cung di ang canyang sariling
+cagalin~gan at iyayaman; cay Doña Consolación at cay Doña Victorina'y
+ang m~ga babaeng han~gal at halíng na siyang unaunang nagpapahirap ó
+cumucutyà sa m~ga calahì, dahil sa sila'y kinasama ó naguing asawa
+nang líping dito'y nacapangyayari; cay Sisa'y ang cahabaghabag na
+babaeng pinahirapan hangang sa masirà ang ísip at mamatay n~g m~ga
+tampalasang may budhing halimaw; sa isáng salita'y bawa't talata n~g
+_Noli me tangere_ at _Filibusterismo'y_ palatuntunang maningníng sa
+pamumuhay dito sa Filipinas, palibhasa'y casaysayan nang catotohanang
+m~ga nangyari at nangyayari pa sa m~ga lupaíng ito. Sa alin mang bahay
+n~g tunay na filipino'y hindî dapat mawalâ ang dalawang librong iyon
+at salaminíng laguì ang buhay ni Rizal, at sa araw na gawíng patnubay
+n~g cafilipinuhan ang buhay ni Rizal, at gamiting palatuntunan ang
+_Noli me tangere_, ang _Filibusterismo_ at iba pang m~ga casulatan n~g
+"Martir sa Luneta", sa araw na iyo'y macahihiyaw na tayong lahat, na
+ang Filipinas ay ligtas na sa lahat n~g caalipnan, at ang lupaíng
+ito'y siyâng pangulo sa dan~gal sa boong casilan~ganan, lowalhating sa
+sancapuluang ito'y mithî ni Rizal, Andres Bonifacio, Marcelo Hilario
+Del Pilar, n~g yutayutang m~ga filipino at n~g abang si
+
+PASCUAL H. POBLETE.
+
+[Larawan: G. Saturnina Rizal ni Hidalgo ó Neneng Rizal Capatíd na
+matandâ n~g Dr. Jose Rizal, at casalucuyang nagpapalimbag n~g "_NOLI
+ME TANGERE_" at "_FILIBUSTERISMO_." SA WICANG TAGALOG, Imp. de M
+Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.]
+
+MGA TALABABA:
+
+[1] Marami ang tumatawag n~g _Silan~gan_ sa Laguna.
+
+[2] _Indio_ ang tawag n~g m~ga castilà at n~g m~ga mestizong castila
+sa tunay na lahing malayo.
+
+[3] Táong may dunong.
+
+[4] Táong-hayop.
+
+[5] Ang catumbas n~g casabihang ito sa wicâ natin ay yaong: _Ang
+naghahanáp sa wala, ay baliw ang cahalimbawa._
+
+[6] Escultura: ang paggawâ n~g ano mang larawang bató ó cahoy.
+
+[7] Ang paglúlan. (Pagpupuri sa m~ga sasacyángdagat ni Magallanes.)
+
+[8] Nagtátamo n~g dilág ang Inang Bayan sa pamamag-itan n~g dunong.
+
+[9] Capisanang humahatol ó nagpápasiya.
+
+[10] Ang pagpupulong n~g m~ga dios.
+
+[11] Sa tabi n~g Pasig.
+
+[12] Casulatang inilalathálà sa pamahayagan.
+
+[13] Pag-ibig sa tinubuang lúpà.
+
+[14] Ang Diariong Tagalog ang caunaunahang pámahayagang wicang castílà
+at wicang tagalog na inilathálà sa araw-araw. Sapagca't n~g panahóng
+iyo'y inuusig ang sino mang filipinong nagpapakita n~g pagcamalulugdín
+sa m~ga calayaan; inilagáy na ang namamatnugot sa _Diariong Tagalog_
+ay ang castilang si Don Francisco Calvo Muñoz, na Administrador n~g
+Rentas Estancadas; n~guni't ang tunay na sumusulat ay si G. Marcelo
+Hilario del Pilar at si G. Pascual H. Poblete. Tumutulong ding madalás
+si G. José Cuaderno.
+
+[15] Hucóm na humahatol n~g m~ga nauucol sa sinasampalatayanan.
+
+[16] _Hada_: Hiwagang babae na n~g panahong una'y pinaniniwalaan n~g
+m~ga europeo.
+
+[17] Ang hindi tulâ, ang tuloytuloy na pananalitâ.
+
+[18] Si Codro ang hulíng hárì sa Atenas at inihayin sa kinamulatang
+bayan ang canyáng buhay.--Leonidas, hárì sa Esparta na nagsangaláng
+n~g daang Termópilas, sa pamamag-itan n~g tatlong daang tao, laban cay
+Jerjes.
+
+[19] Panghihimagsic ang itinagalog n~g ibá sa salitáng _revolución_,
+na tila hindî angcáp, sa pagca't dito'y ang sinasabing _revolución_ ay
+ang bagong pagpapalacad n~g isang bayan ô nación.
+
+[20] Calacaráng tadhánà n~g May-Capal sa lahat n~g canyáng linikhâ.
+
+[21] Malayang mag-ísip, na ano pa't hindî sumasampalataya cung dî sa
+masasabing parang nakikita at nahihípo.
+
+[22] Ang ayaw sumampalatayang may Dios.
+
+[23] Ang napapanig sa "partido políticong ang sinusunod na
+palatuntuna'y ang pagsasangalang at paglalaganap n~g lahat n~g m~ga
+calayaan.
+
+[24] Tinatawag sa políticang "clerical" ang "partido" ó ang taong ang
+sinusunod na palatuntuna'y ang pagsasangalang sa lahat n~g m~ga
+sacerdote, sa pinasasampalatayanan n~g m~ga sacerdote at sa
+icaguiguinhawa at icauunlac n~g m~ga sacerdote.
+
+[25] Ang napapanig sa "partido republicano" na ang sinusunod na
+palatuntuna'y ang m~ga naucol sa pagtatayo n~g "república" at sa m~ga
+pamamahala n~g bayan sa bayan sa icagagaling n~g bayan din.
+
+[26] Ang m~ga capanig sa partidong nagpupumilit na si Don Cárlos de
+Borbón, na caíbigan n~g m~ga fraile at n~g lahat n~g m~ga sacerdote,
+ang siyang maguing hari sa España.
+
+[27] Ang cabooan n~g isang samahan n~g m~ga táong nagcacaisa n~g
+pasiya tungcol sa inaacala nilang lalong magalíng na pamamahala at
+pamiminuno sa bayan.
+
+[28] Ang halos na sa calaguitnaan n~g sangcalupaan.
+
+[29] _Brindo_ ang na sa, wicang castílà; galing sa wicang _brindar_,
+na ang cahuluga'y ang pag-inóm n~g alac na tandâ n~g paghahan~gád n~g
+icagagalíng n~g pinag-aalayan.
+
+[30] Walang tunay na catumbás sa wicang tagalog ang wicang castilang
+_Patria_, na ang cahuluga'y tinubuang bayan, tinubuang lúpà, sariling
+bayan, sariling lúpà, kinaguisnang bayan at iba pa.--Paunáwà n~g
+tumagalog.
+
+[31] Hiwatigan n~g bumabasang hindî tinatawag ni Rizal na
+"Inang-Bayan." Catutubong pan~galan ang "Inang Bayan:" ang sabing
+"Inang España'y" pan~galang kinaugalian lamang, (gaya n~g pagtawag n~g
+m~ga musmós sa hindî tunay na iná: Nanay Andang, nanay Liling at iba
+pa). Paunawâ ni W.E. Retana.
+
+[32] Caraniwang cublihan.
+
+[33] May tiníc na cahoy na inilalagáy sa landás at n~g mahadlan~gán
+ang lacad n~g nan~gagcacabayong sundalo.
+
+[34] Patibóng na pang-húli sa caaway.
+
+[35] Bacod na malakíng cahoy.
+
+[36] Bacod na malalakíng cahoy na pataguilíd.
+
+[37] Palatuntunang nagtatadhanâ n~g m~ga hábà n~g m~ga cublihan.
+
+[38] Mangagamot sa matá.
+
+[39] Isinatagalog co na ang tulang itó at gayón din ang _El embarque_,
+_Por la educación_, _A la juventud filipina_, ang zarzuelang _Junto al
+Pasig_, ang _El Consejo de los Dioses_, at iba pa at ipalilimbag cong
+calakip n~g librong BUHAY NI RIZAL na aking sinulat. _Pascual H.
+Poblete._
+
+[40] "Tulisán sa dagat" ang tunay na cahulugan sa tagalog n~g wicang
+castílang "filibustero", ayon sa "Diccionario de la lengua castellana"
+na gawâ n~g "Real Academica Española"; n~guni't dito sa Filipinas ay
+binigyan n~g m~ga castílà n~g ibang cahulugan. Tinatawag dito nilang
+"filibustero" ang filipinong ayon sa m~ga sapantáhà nila'y
+nag-aacalang lumabag at maglugso n~g capangyarihan n~g España sa
+sangcapuluang ito at n~g macapagsarili. Pinag-uusig n~g gobierno n~g
+castílà n~g catacottacot n~g panahong iyon ang bawa't filipinong
+mapaghinalaang may budhíng "filibustero". Cung sabihin n~g m~ga di
+marunong n~g wicang castila'y "plibastiero."
+
+[41] Capulun~gang lagui n~g pagsisiyasat n~g lahat n~g m~ga limbag.
+Cautusan dito n~g panahon n~g Gobierno n~g España, na ang lahat n~g
+m~ga limbag at ipinalilimbag upang ilathálà, gaya n~g m~ga libro at
+m~ga pamahayagan, ay paraanin muna sa "Comisión Permanente de
+Censura." Pinarurusahan n~g mabigat ang sumuay sa cautusang ito.
+Naboboo ang sinabi n~g Comisión n~g m~ga fraile at m~ga castílà.
+
+[42] Ang tinatawag niya ritong Bayang sarili ay ang España.
+
+[43] Ang m~ga cagawad ó cawaní n~g gobierno.
+
+[44] Si Costa'y castílâ.
+
+[45] Capón.
+
+[46] Pantás na castílâ.
+
+[47] Ang mairuguin sa lahát n~g bagay na nauucol sa Filipinas.
+
+[48] Sa laking pag-guiliw ni Blumentritt sa Filipinas ay pinan~galanan
+ang isang anac niyang babae n~g "Loleng" at ang inuugali niya at n~g
+caniyang m~ga anac ay ang asal n~g m~ga filipinong may pinag-aralan.
+Maraming di ano lamang ang m~ga librong sinulat ni Blumentritt tungcol
+sa Filipinas at ang isa sa m~ga librong ito'y ang "Diccionario
+Etnográfico de Filipinas."
+
+[49] _Psicologia_: isang bahagui nang Filosofía na nagsasaysay n~g
+nauucol sa calolowa at sa canyáng m~ga sancap at m~ga gawâ.
+
+[50] _Antropólogo_: ang pantas na nacatatalos n~g carunun~gang
+_Antropología_, na kinapapalamnan n~g m~ga nauucol sa catawan at
+caasalan n~g tao.
+
+[51] Bawat siglo'y may isang daang taon.
+
+[52] Casaysayan n~g m~ga nangyari.
+
+[53] Ang binábanguit dito'y ang pagsasan galang n~g m~ga filipino sa
+capangyarihan n~g m~ga francés sa pakikibaca sa Conchinchina, sa utos
+n~g España.
+
+[54] Datìng sacóp n~g España ang Borneo, na n~gayo'y tinatawag ni
+North British Borneo; n~guni't sa capabayâan n~g Gobierno n~g España'y
+napalipat sa capangyarihan n~g Inglaterra.
+
+[55] Inaanyayahan co ang lahat n~g m~ga cababayang cami'y magtayô n~g
+isáng capisanang ang pamagát di'y _Liga Filipina_. Ang súsunding
+palatuntunan sa capisanang ito'y ang Estatutos ó Palatuntunan n~g
+_Liga Filipinang_ itinayô ni Rizal na isinatagalog co n~gayon. Bawa't
+sang-ayon dito sa aking anyaya'y macasusulat sa akin dito sa daang
+Misericordia blg. 123, bayang Sta. Cruz, Maynílà. Cung marami, ang
+tanggapin cong pagsang-ayon tatawag acó n~g malakíng pulong at n~g
+macapaghalal n~g m~ga púnò at iba pang kinacailan~gang gawin. Totoong
+mahalagá ang magcaroon ang m~ga filipino n~g ganitong capisanan
+..._Pascual H. Poblete_.
+
+[56] Ang sabing "hotel" ay ipinan~gun~gusap na Otel. Wicang francés na
+ang cahulugan ay tahanang sarili, at cung minsan nama'y bahay na
+tumatangap na tumúloy at magpacain sa canino mang nagbabayad. Sa
+wicang castila'y "hostería" ú "hospedería".
+
+[57] Ang m~ga caisipang nauucol sa pamamahalà n~g bayan.
+
+[58] Ang cahulugan n~g sabing Pilato ay "lalaking may sandatang
+palasô." Ang pan~galan niya'y Poncio at apellido ang Pilato. Nang
+panahong yao'y siya'y Presidente ó Procurador sa Judea, catungculang
+guinanap niya n~g sampong taon, n~g panahong harì si Tiberio. Nang
+magpasimulâ si Juan Bautista n~g pan~gan~garal, ang gobernador sa
+Judea ay si Pilato. Sinasabi ni San Lúcas, na ang isá sa m~ga guinawâ
+ni Pilato ay ang pagpatay sa iláng m~ga taga Galilea, at inihalò ang
+canilang dugô sa m~ga hayin niya sa canyang kinikilalang m~ga dios. Sa
+isá sa m~ga fiestang maraming m~ga judío ang napasasa Jerusalem,
+nagpasimulâ ang iláng m~ga galileo n~g panghihimagsic na laban sa
+pamunuan, sa loob n~g templo, cagagawang pinutol sa pagpapatay sa m~ga
+namiminunò sa gawang iyon.
+
+Talastas na n~g lahát cung ano ang m~ga cagagawan ni Pilato tungcol
+cay Jesús, cayâ hindî co na sasabihin dito.
+
+Nang makaraan ang isang taón mulâ nang mamatay si Cristo, ang m~ga
+judio'y nang himagsic cay Pilato, dahil sa pagcagamit nito sa m~ga
+cayamanan nang templo, upang may maipagpagawa nang isang páagusan nang
+tubig. Napilitan si Pilatong payapain ang panghihimagsic na iyon sa
+pamamag-itan nang m~ga sandata. Ang m~ga catampalasanan ni Pilato sa
+m~ga samaritano ay siyang pumilit sa m~ga tawong ito na magsacdal cay
+Vitelio, prefecto sa Syria. Ang naguing hatol nito'y alisan si Pilato
+n~g catungculan at ipadala sa Roma, at doon nama'y pinarusahan siya
+nang hatol na ipatapon, Lucas III. 1; XIII. 1; Mateo XXVII; Marcos XV;
+Lucas XIII; Juan XVIII. 28; IX; Tingnan "Ang gawa n~g m~ga apostol"
+III. 13; IV. 27; XIII. 28. 1.a Timoteo VI. 13; Flav, Josefo, Antig.
+lib, XVIII, c. II-IV.
+
+[59] Si Anan ó Anas ay anac ni Seth, Sumo Pontífice nang m~ga judío,
+at bianan ni Cayfas, na siyang caacbay niya sa pagcapapa. Nang hulihin
+si Jesús ay dinalá muna ito sa bahay ni Anas.--Lucas III. 2; Juan
+XVIII; 13.
+
+Sa pagca't siya ang pan~gulong punò n~g m~ga sacerdote, siya ang
+nan~gulo sa pulong na pinagdalhan sa m~ga apóstol ni Jesús, upang sa
+canila'y ipagbawal ang pagpapatuloy n~g pan~gan~garal.--Hechos IV. 6.
+Sinasabi ni Josefo, na si Anas ay inihalal na Sumo Pontífice ni
+Cyrenio, gobernador sa Judea, at siya ang inihalili cay Joaron na
+binawian nang mataas na catungculang iyon. Si Anás naman ay inalisàn
+nang catungculan ni Valerio Grato, procurador nang Judea, na inihalal
+ni Tiberio Neron, at ang inihalili sa caniya'y si Ismael, na anac ni
+Phabi.--Joseph. Antiquit lib. XXVIII cap. II.
+
+[60] Si Caiphas na ang apellido'y Joseph ay manugang ni Anás at Sumo
+Pontífice ring gaya nito. Sa bahay ni Caiphas linibac, siniphayò,
+sinampal at hinatulang mamatay si Jesús. Sinasabi ni Josefo na si
+Caiphas ay inalis sa pagcapontífice ni Vitelio. Lib. XXVIII Cap. IV.
+
+[61] Man~ga pantàs na tagalagda ó tagasulat nang man~ga cautusan.
+
+[62] Isá sa man~ga secta nang man~ga judío. Ang man~ga napapanig sa
+sectang ito'y humihiwalay sa abang tawo, sa pag-aacala nilang sila ang
+lalong banál at marunong cay sa iba.
+
+[63] Ang Joseph na ito ay tubò sa Arimathea, isáng maliit na bayang
+n~g una'y tinatawag na Ramlet, na na sa lupaíng naguing pag-aarì n~g
+tribu ni Dan, sa dacong hilagaan n~g Lydda. Nananahan si Joseph n~g
+panahóng yaon sa Jerusalem, sa pagca't doo'y may m~ga lupà siya at
+bahay, at siya'y lihim na alagad ni Jesucristo, na cawan~gis naman n~g
+maraming mayayamang tagaroon. N~g mamatay si Jesús sa Cruz, humarap si
+Joseph cay Pilato, sa pagasa niyang siya'y caaalang alan~ganan, dahil
+sa siya'y Senador at tawong mayaman, at canyang hinin~gî ang bangcay
+n~g Màrtir sa Gólgota, na canyang pinahiran n~g gamot at paban~gó, na
+ang casama niya'y si Nicodemo, at ang bangcay ni Cristo'y inalibing
+niya, na ang catulong niya'y ang sinabi n~g si Nicodemo, sa isang
+yun~gib, na na sa lupaing canyang pag-aari, na hindi nálalayò sa
+pinagpacuan cay Cristo. Hindì co masabi cung ano ang kinahinatnan nang
+banal na si Joseph sa pagca't walang sinasabi tungcol sa canya ang
+m~ga Evangelio at "Ang m~ga gawa n~g m~ga apostol."--Mateo XXVII. 75;
+Marcos XV. 42 Lucas XXIII. 50; Juan XIX, 37.
+
+Ang cahulugan nang pan~galang "Nicodemo" ay "dugong walang sala."
+Capanig nang panahong iyon si Nicodemo sa secta nang m~ga fariseo,
+siya'y príncipe nang m~ga judío at alagad na lihim ni Jesucristo.
+Isang gabí ay nakipagkita siya cay Jesús at sila'y nagsalitaan n~g
+m~ga bagay na mahahalagá. Itinuro sa canya nang dakilang Maestro ang
+pan~gangaìlan~gang magbagong buhay ayon sa tacdâ nang Espíritu Santo,
+sa pamamag-itan nang pananampalataya sa Anac nang Dios, na
+ipinagcaloob sa sanglibutan at nang magtamó n~g walang hangang buhay
+ang lahat n~g sa caniya'y sumampalataya. Ang naguing bun~ga n~g
+pagsasalitaan nilang ito'y ang pagbabalic loob ni Nicodemo, na mulâ
+niyao'y naguing alagad ni Jesús, cahit sa lihim, bagay na anaki'y
+pinagcacakilalanan n~g cahinaan n~g canyang pananampalataya sa
+Mananacop. Walang ibang sinasabi sa Evangelio tungcol sa canya cung di
+ang canyang pagsasanggalang cay Jesús n~g ito'y ibig sanang dacpín n~g
+m~ga fariseo isang araw. N~g mamatáy sa Cruz si Jesús, nagdalá si
+Nicodemo n~g sandaang librang nagcacahalong "mirra" at "áloe" at n~g
+siyang mailagay na paban~go sa catawan n~g Mananacop, bagay na guinawâ
+niya sa tulong ni Joseph na taga Arimathea. ¿Ano ang naguing buhay ni
+Nicodemo pagcatapos? Hindi co masabi, sapagca't walang sinasaysay sa
+bagay na ito ang m~ga Santong Casulatan. Juan III. 1-21; VII. 500 at
+XIX. 39.
+
+[64] Matibay na carretóng may apat na gulóng, na guinagamit n~g m~ga
+hucbó ó n~g m~ga ferrocarril.
+
+[65] Isang instrumento n~g música na may m~ga cuerdang tansô na
+guinagamit n~g unang panahon.
+
+[66] "La Independencia" n~g ica 4 n~g Noviembre n~g 1898.
+
+[67] Ang isáng Nación ó ang isáng caharîan.
+
+[68] Tinatawag na "indio" ang inianác sa India, ayon sa "Diccionario
+de la Lengua Castellana" na gawâ n~g Real Academia Española;
+datapowa't ang cahulugang bigay n~g m~ga castilà at n~g m~ga lahing
+castilà sa sabing "indio" ay ang táong dalisay na filipino, na
+ipinalalagay nilang cutad ang isip, imbî at hindî marunong magmahál sa
+sariling dan~gal.
+
+[69] Isáng lupaíng maláyò sa nacasasacop na Nacióng nacalupig.
+
+[70] Ang pagsulong sa ano mang cagalin~gan, sa halimbawà: ang
+pagsulong sa dunong, sa gandá n~g caugalian, sa calayâan, sa
+caguinhawahan at iba pa.
+
+[71] Ang pinaghihinalâang gumawâ ó gumagawâ n~g ano mang casamâan: sa
+maiclíng sabi, ang "hinalain".
+
+[72] Sipì sa _La Voz Española_ na pinamamatnugutan n~g lubhang catoto
+n~g m~ga fraileng castilang si Don Joaquín Pellicena y Camacho, n~g
+ica 30 n~g Diciembre n~g 1896.
+
+[73] Iba ang umaahit n~g balahibo n~g tupa, at iba ang nagtátamong
+dan~gal, samacatuwid baga'y madalas na iba ang napapaghinalaan n~g
+m~ga cagagawan n~g ibá.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
+Pascual H. Poblete
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***
+
+***** This file should be named 18282-8.txt or 18282-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/2/8/18282/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/18282-8.zip b/18282-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..0eae93b
--- /dev/null
+++ b/18282-8.zip
diff --git a/18282-h.zip b/18282-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..aa6afa6
--- /dev/null
+++ b/18282-h.zip
diff --git a/18282-h/18282-h.htm b/18282-h/18282-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..d77538f
--- /dev/null
+++ b/18282-h/18282-h.htm
@@ -0,0 +1,6184 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+
+<title>The Project Gutenberg eBook of Buhay at mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by Pascual Hicaro Poblete.</title>
+
+<style type="text/css">
+<!--
+p { text-indent: 2em; margin-top: .75em; text-align: justify; margin-bottom: .75em;}
+    .noind   {text-indent: 0em;}
+    .sign   {text-align: right; padding-right: 3em;}
+    .gap     {margin-top: 2em;}
+    .biggap  {margin-top: 4em;}
+    .tleft   {text-align:left;}
+    .tright  {text-align:right;}
+
+h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center; clear: both;}
+
+hr { width: 33%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto; clear: both;}
+
+table {margin-left: auto; margin-right: auto;}
+td {padding: 0.3em;}
+
+body{margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;}
+
+    .blockquot{margin-left: 5%; margin-right: 10%;}
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: right; color:gray;}
+
+ul   { text-align: center; list-style: none; margin-left: 0em; padding-left: 1em; text-indent: -1em; }
+li   { margin-top: 0.3em; }
+
+    .bbox     {margin: auto; background-color: #DDE; color: #000; text-align: center; width:80%; padding:1em;}
+
+    .center   {text-align: center;}
+    .smcap    {font-variant: small-caps;}
+    .lowercase {font-size: 80%;}
+
+a img { border: 0; }
+    .caption  {font-weight: bold;}
+    .figcenter   {margin: auto; text-align: center;}
+
+    .footnotes        {border-top: solid 1px;}
+    .footnote         {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;}
+    .footnote .label  {position: absolute; right: 84%; text-align: right;}
+    .fnanchor         {vertical-align: 2px; font-size: .8em; text-decoration: none;}
+
+    .poem             {margin-left:30%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .verseind         {text-indent: 1em;}
+    .verse verseind   {margin: 0em;}
+-->
+    </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
+Pascual H. Poblete
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal
+
+Author: Pascual H. Poblete
+
+Release Date: April 29, 2006 [EBook #18282]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+
+<div class="bbox">
+<p class="noind">Transcriber's note: This work forms part of the Tagalog translation
+of Noli Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented
+separately in this edition.</p>
+
+
+<p class="noind">Paalala ng nagsalin: Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula
+sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa edisyong ito.</p>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 257px;">
+<a href="images/cover_b.jpg"><img src="images/cover_t.jpg" width="257" height="400" alt="Cover image" title="Cover image" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h1>BUHAY AT MG&#771;A GINAW&Acirc;</h1>
+
+<h5>NI</h5>
+
+<h1>DR. JOS&Eacute; RIZAL</h1>
+
+<h4>NA SINULAT</h4>
+
+<h5>NI</h5>
+
+<h2>PASCUAL H. POBLETE</h2>
+
+<h5 class="biggap">AT IPINALIMBAG NI</h5>
+
+<h4>G. NENENG RIZAL</h4>
+
+<h5>KAPATID NA PA&Ntilde;GANAY NI</h5>
+
+<h4>DR. JOS&Eacute; RIZAL</h4>
+
+<h4 class="gap">May kalakip na maraming larawan.</h4>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2>LARAWAN</h2>
+
+
+<ul>
+<li><a href="#img_1">Dr. Jos&eacute; Rizal</a></li>
+<li><a href="#img_2">G. Francisco Rizal Mercado, <span class="smcap">Ama ng Dr. Jose
+Rizal</span>.</a></li>
+<li><a href="#img_3"><span class="smcap">G. Teodora Alonso Y Quintos, In&aacute; ng&#771; Dr.</span> JOS&Eacute;
+RIZAL.</a></li>
+<li><a href="#img_4">Ang pagbaril ni Dr. JOSE RIZAL.</a></li>
+<li><a href="#img_5">G. Saturnina Rizal ni Hidalgo &oacute;  <span class="smcap">Neneng Rizal</span>
+Capat&iacute;d na matand&acirc; ng&#771; <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span>, at casalucuyang
+nagpapalimbag ng&#771; &quot;<i>NOLI ME TANGERE</i>&quot; at &quot;<i>FILIBUSTERISMO</i>.&quot; <span class="lowercase">SA WICANG
+TAGALOG</span>.</a></li>
+</ul>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 261px;">
+<a name="img_1"></a><a href="images/001_b.jpg"><img src="images/001_t.jpg" width="261" height="400" alt="Dr. Jos&eacute; Rizal" title="Dr. Jos&eacute; Rizal" /></a>
+</div>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_I" id="Page_I">[I]</a></span></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/motif_1.jpg" width="500" height="27" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h2>Jos&eacute; Protasio Rizal Mercado</h2>
+
+<h3>Maicling casaysan nang canyang buhay</h3>
+
+
+<p>Ipinang&#771;anac si <span class="smcap">Gat Jose Protasio Rizal Mercado</span>, sa b&aacute;yan ng&#771;
+Calamb&acirc;, sac&oacute;p ng&#771; lalawigang Laguna, ng&#771; ikalabing siyam ng&#771; Junio
+ng&#771; ta&oacute;ng sanglibo wal&oacute;ng d&aacute;an animnapo't is&aacute;.</p>
+
+<p>Si G. Francisco Rizal Mercado ang cany&aacute;ng am&aacute; at si G. Teodora Alonso
+at Quintos ang cany&aacute;ng in&aacute;.</p>
+
+<p>Ipinang&#771;anac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra ng&#771; ta&oacute;ng
+1811, sa Biny&aacute;ng, Laguna, at namat&aacute;y sa Maynila ng&#771; ica 5 ng&#771; Enero
+ng&#771; 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinang&#771;anac sa Meisic, sac&oacute;p ng&#771;
+Tund&oacute;, Maynila, ng&#771; ta&oacute;ng 1825 at nabubuhay hanga ng&#771;ay&oacute;n (8 ng&#771; Junio
+ng&#771; 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong ng&#771; wicang
+castila at wicang lat&iacute;n, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa
+colegio ng&#771; Santa Rosa at marunong ng&#771; wicang castila.</p>
+
+<p>Ang nagu&iacute;ng mg&#771;a an&aacute;c ng&#771; mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina,
+Paciano, Narcisa, Olimpia, Luc&iacute;a, Mar&iacute;a, Concepci&oacute;n, Jose, Josefa,
+Trinidad at Soledad.</p>
+
+<p>Bininyagan si <span class="smcap">Jose Rizal</span> ng&#771; araw ng&#771; s&aacute;bado, icadalawampo't
+dalawa ng&#771; Junio ng&#771; 1861. Si G. Rufino Collantes, p&aacute;ring cl&eacute;rigo at
+cura-p&aacute;rroco sa bayang Calamb&acirc; ang sa cany&aacute;'y nagbinyag, at si G.
+Pedro Casa&ntilde;as, p&aacute;ring cl&eacute;rigo at tub&ocirc; sa Calamb&acirc;, ang sa cany&aacute;'y
+nag-an&aacute;c sa biny&aacute;g. Capowa namat&aacute;y na ang dalawang p&aacute;ring it&oacute;.</p>
+
+<p>Pinang&#771;alanang <span class="smcap">Jose</span>, dahil sa ang in&aacute; ng&#771; Doctor Rizal ay
+namimintacasi sa Patriarca San Jos&eacute;, at ang pang&#771;alawang pang&#771;alang
+<span class="smcap">Protasio</span> ay dahil sa caaraw&aacute;n ng&#771; Santong it&oacute;, alinsunod sa
+calendario, ng&#771; siy&aacute;'y ipang&#771;an&aacute;c.</p>
+
+<p>Hindi dating tagl&aacute;y ng&#771; am&aacute; at ng&#771; mg&#771;a capat&iacute;d ng&#771; am&aacute; ng&#771; ating
+Doctor ang apellidong <span class="smcap">Rizal</span>. Pinasimulaang guinamit ang
+apellidong <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; mag-aral ang batang si <span class="smcap">Jose</span>,
+upang siy&aacute;'y macaligtas sa mahigpit na pag uusig ng&#771; mg&#771;a fraile sa
+mg&#771;a nag-aapellidong <span class="smcap">Mercado</span>.</p>
+
+<p>Wicang castila ang apellidong <span class="smcap">Rizal</span>, na ang cahulug&aacute;n sa
+wicang tagalog ay ang muling pag-supang &oacute; pag-ulb&oacute;s ng&#771; pinutol na
+halaman &oacute; dam&oacute;. May is&aacute; pang cahulug&aacute;n; ang lupang may panan&iacute;m na an&oacute;
+mang dam&oacute;ng pacain sa mg&#771;a h&aacute;yop.</p>
+
+<p>Pagdat&iacute;ng sa icatl&oacute;ng ta&oacute;n ng&#771; gulang ng&#771; musm&oacute;s na si <span class="smcap">Jose
+Rizal</span> ay tinuruan na siy&aacute; ng&#771; cany&aacute;ng am&aacute;'t in&aacute; ng&#771; pagbasa.
+Napagkilala ng&#771; madla ang cagaling&#771;an niy&aacute;ng tumul&acirc; ng&#771; wawal&oacute;ng ta&oacute;n
+pa lamang ang cany&aacute;ng gulang, dahil sa is&aacute;ng marik&iacute;t na tul&aacute;ng cany&aacute;ng
+kinath&agrave;, na tinakh&aacute;n ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a manunulang tagalog sa
+lalawigang Silang&#771;an.<a name="FNanchor_1_1" id="FNanchor_1_1"></a><a href="#Footnote_1_1" class="fnanchor">[1]</a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 280px;">
+<a name="img_2"></a><a href="images/002_b.jpg"><img src="images/002_t.jpg" width="280" height="400" alt="G. Francisco Rizal Mercado Ama ng Dr. Jose
+Rizal. Imp de M. Fern&aacute;ndez, Paz 447, Sta. Cruz." title="G. Francisco Rizal Mercado Ama ng Dr. Jose
+Rizal. Imp de M. Fern&aacute;ndez, Paz 447, Sta. Cruz" /></a>
+</div>
+
+<p>Sa pagcakilala ng&#771; am&aacute;'t in&aacute; ni <span class="smcap">Jose Rizal</span> <span class='pagenum noind'><a name="Page_II" id="Page_II">[II]</a></span>ng&#771; catalasan ng&#771;
+isip at malaking hilig ng&#771; canil&aacute;ng an&aacute;c na it&oacute; sa pag-aaral, canil&aacute;ng
+dinal&aacute; siya sa Maynila, itinir&aacute; sa isang bahay sa daang Cabildo, loob
+ng&#771; Maynila; at ipinasoc ng&#771; ta&oacute;ng 1871 sa Ateneo Municipal, na
+pinang&#771;angasiwaan ng&#771; mg&#771;a p&aacute;ring jesuita.</p>
+
+<p>Nakilala ni <span class="smcap">Jose Rizal</span> sa bahay ni pari Burgos si na pare
+Dandan, Lara at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas
+ng&#771; gobierno ng&#771; Espa&ntilde;a, at gayon din si par&igrave; Gomez at si pari Zamora,
+na ipinabitay ng&#771; Gobierno ring iyong casama si p&aacute;r&igrave; Burgos, na ang
+naguing sangcala'y ang panghihimagsic ng&#771; mg&#771;a manggagaw&acirc; sa Arsenal
+ng&#771; Tang&#771;uay ng&#771; 1872. Sumasabudh&igrave; ng&#771; madl&acirc; ang mg&#771;a calupit&aacute;ng
+dito'y guin&aacute;gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a panah&oacute;ng iy&oacute;n. Ipinabil&aacute;ngo, ipinatapon &oacute;
+ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa t&aacute;las ng&#771; isip at
+sa pagsasangalang sa mg&#771;a catwiran ng&#771; lupang kin&aacute;guisnan. Ang mg&#771;a
+nangyaring it&oacute;'y nalimbag sa damdamin ng&#771; batang si <span class="smcap">Jose
+Rizal</span>.</p>
+
+<p>Lumipat it&oacute; ng&#771; pagtir&aacute; sa Ateneo Municipal at ng&#771; naroon na'y tila
+mand&iacute;n l&aacute;lo pang n&aacute;ragdagan ang cany&aacute;ng sipag sa pag-aaral at
+cabaitang pusp&oacute;s ng&#771; ugal&igrave;. Ang naguing maestro niy&aacute;'y ang mg&#771;a
+jesuitang si par&igrave; C&aacute;ndido Bech at si par&igrave; Francisco S&aacute;nchez.</p>
+
+<p>Cung ipinamamanglaw ng&#771; batang si <span class="smcap">Jose Rizal</span> ang nakita
+niy&aacute;ng pag-amis sa catwiran ng&#771; canyang mg&#771;a cal&aacute;h&igrave; ay lalo ng&#771;
+dinaramdam niy&aacute;, ang mg&#771;a sabihanan ng&#771; mg&#771;a fraileng madal&aacute;s niyang
+marinig sa Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan ng&#771;
+t&aacute;ong culay maputi cay sa t&aacute;ong culay caymangu&iacute;, madil&aacute;w, ab&oacute;ab&oacute; &oacute;
+mait&iacute;m, bagay na pinagpilitan niy&aacute;ng siyasatin mul&acirc; noon, cung totoo
+ng&#771;&acirc;, sapagca't inaac&aacute;la niy&aacute;ng lih&iacute;s sa catowiran ang gay&oacute;ng
+pagpapalag&aacute;y. Napagtalastas ng&#771; madl&acirc; ang ganit&oacute;ng paghahacah&aacute;c&agrave; ni
+<span class="smcap">Jose Rizal</span>, dahil sa is&aacute;ng casulatang inilathal&agrave; ng&#771; pant&aacute;s
+na si Herr Ferdinand Blumentritt sa icasampung tomo ng&#771;
+<i>Internationales Archiv fiur Ethnographie</i>, ng&#771; 1897, na ganit&oacute; ang
+saysay:</p>
+
+<p>"Sinabi ni <span class="smcap">Rizal</span>, na maliit pa siya'y malaki ng&#771; totoo ang
+canyang pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang
+halag&aacute; ng&#771; mg&#771;a castil&agrave;, d&aacute;hil l&aacute;mang sa siya'y <i>indio</i><a name="FNanchor_2_2" id="FNanchor_2_2"></a><a href="#Footnote_2_2" class="fnanchor">[2]</a> Magbuhat
+niyao'y pinagsicapan niyang pacasiyasatin cung al&iacute;n ang catw&iacute;ran &oacute;
+cadahilanang pinagsasandigan ng&#771; mg&#771;a castila at ng&#771; lahat ng&#771; mg&#771;a
+t&aacute;ong may mapuputing bal&aacute;t upang ipalag&aacute;y nilang sila'y matat&aacute;as ang
+&iacute;sip cay sa mg&#771;a t&aacute;ong cawang&#771;is din nila ang any&ocirc;, at taglay ang c&aacute;ya
+upang dum&uacute;nong at magtam&oacute; ng&#771; capangyarihang gaya rin nil&aacute;.</p>
+
+<p>"Ipinal&aacute;lagay ng&#771; mg&#771;a tag&aacute; Europang sil&aacute; ang pang&#771;inoon ng&#771; b&oacute;ong
+daigdig: sa acal&agrave; nila'y sil&aacute; ang tang&#771;ing nagt&acirc;taglay ng&#771; pags&uacute;long
+sa d&uacute;nong at sa mg&#771;a magagandang caugalian, at sil&aacute; lamang ang t&aacute;ng&#771;&igrave;
+at dalisay na liping <i>homo sapiens,</i><a name="FNanchor_3_3" id="FNanchor_3_3"></a><a href="#Footnote_3_3" class="fnanchor">[3]</a> samantalang ipinal&aacute;lagay
+nilang ang mg&#771;a ibang lahi ay mababa ang pag-i&iacute;sip, ang guinagamit na
+wica'y dukh&acirc; at walang caya upang macuha ang dunong ng&#771; mg&#771;a taga
+Europa, ano pa't ang mg&#771;a lahing may culay caymangui, it&iacute;m, dil&aacute;w &oacute;
+abo-ab&oacute; ay is&aacute; sa pascacaiba't ibang any&ocirc; ng&#771; <i>homo brutus.</i><a name="FNanchor_4_4" id="FNanchor_4_4"></a><a href="#Footnote_4_4" class="fnanchor">[4]</a></p>
+
+<p>"Nang magc&aacute;gayo'y itin&aacute;tanong ni <span class="smcap">Rizal</span> sa sarili; &iquest;totoo ng&#771;a
+cay&acirc; ang mg&#771;a pinatitibayan nilang ito? Ang tan&oacute;ng na ito ang totoong
+laguing sumasa&iacute;sip niya mul&acirc; pa sa panahong siya'y nag-aaral, at di
+lamang sa canya cung di naman sa mg&#771;a c&aacute;pow&agrave; niy&aacute;ng nag-aaral na mg&#771;a
+taga Europa. Hindi nalao't canyang n&aacute;pagmasid sa colegio na walang
+pinagcacaibhan ng&#771; pag-iisip ng&#771; isa't is&aacute;, [sa macatowid baga'y ng&#771;
+pag-iisip ng&#771; t&aacute;ong maputi ang bal&aacute;t at ng&#771; t&aacute;ong caymangui.]
+Caraniwang lubha ang pagcac&aacute;pantay ng&#771; mg&#771;a puti at ng&#771; mg&#771;a <i>indio:</i>
+sa isa't isang panig ay may nakikitang mg&#771;a tam&aacute;d at masisipag,
+m&aacute;pag-s&aacute;kit sa pag-aaral at matamarin sa pag-aaral, mat&aacute;las ang
+pag-i&iacute;sip at mapur&oacute;l ang pag-i&iacute;sip; sa cawacasan ... wala siyang
+nakikitang ikinah&iacute;higuit ng&#771; mg&#771;a mapuput&iacute;ng nag-aaral at gayon din
+ng&#771; mg&#771;a may c&uacute;lay caymangui. Pinagsiyasat niya ang mg&#771;a dunong na
+nauucol sa mg&#771;a l&aacute;hi; natotowa<span class='pagenum noind'><a name="Page_III" id="Page_III">[III]</a></span> siy&aacute; pagca nangyayaring dahil sa isang
+pal&aacute;isipang may cahirapang ibin&iacute;bigay ng&#771; profesor ay hind&icirc;
+m&aacute;tuclasang gaw&iacute;n ng&#771; canyang mg&#771;a casamahang mapuput&icirc;, at sila'y
+nang&#771;agsisilapit sa cany&aacute; upang cany&aacute;ng gaw&iacute;n cung papaano. Canyang
+pinagdidilidili at itinututol ang lahat ng&#771; it&oacute;, hindi d&aacute;hil sa is&aacute;ng
+pagtatagumpay niyang sarili, cung di dahil sa is&aacute;ng pagtatagumpay ng&#771;
+cany&aacute;ng mg&#771;a cababayan. Dahil dito'y sa colegio ng&#771;a nagpasimul&acirc; ang
+cany&aacute;ng paniniw&aacute;lang nagc&aacute;capantay ang &iacute;sip at c&aacute;ya ng&#771; mg&#771;a europeo
+at ng&#771; mg&#771;a <i>indio</i> sa paggawa ng&#771; ano mang bagay. At sa lahat ng&#771;
+ito'y napagtalacayan niyang magcacapantay ang catutubong isip ng&#771;
+europeo at ng&#771; indio.</p>
+
+<p>"Ang unang pinacab&uacute;ng&#771;a ng&#771; napagtalacayang it&oacute; ay ang pagcapagbalac
+ni <span class="smcap">Rizal</span>, na cung mapag-unawa sana ng&#771; canyang mg&#771;a
+cababayan, na cawang&#771;is ng&#771; cany&aacute;ng pagcaunawa, ang
+pagcacapantaypantay na iyan, ito'y maguiguing isang paraan upang
+maipailanglang ang dunong ng&#771; mg&#771;a filipino. Dumat&iacute;ng siya sa
+paniniwalang mat&aacute;as ang pag-iisip sa pag-aaral ng&#771; mg&#771;a tagalog cay sa
+mg&#771;a castila (ang il&aacute;ng mg&#771;a castilang ng&#771; panah&oacute;ng yao'y cany&aacute;ng
+nakilala;) at cany&aacute;ng sinsasabi ng&#771; boong gal&aacute;c ang cadahilana't
+dumat&iacute;ng siy&aacute; sa ganitong paniniwal&acirc;. Sa ganito'y cany&aacute;ng
+sinasabi:&mdash;Sa mg&#771;a colegio sa amin ay isin&aacute;saysay na lah&aacute;t sa wicang
+castila, catutubong wica ng&#771; mg&#771;a castila, at wicang hindi namin
+kilal&aacute;; cay&acirc; ng&#771;a't dahil dito'y kinakailang&#771;an naming magpumilit ng&#771;
+higuit cay sa canil&aacute; sa pagpiga ng&#771; pag-i&iacute;sip, upang maunaw&agrave; at
+maisays&aacute;y ang isang b&aacute;gay: at sa pagca't gaya ng&#771;a ng&#771; sinabi co na,
+na walang nakikitang ipinagcacaibang an&oacute; man ng&#771; mg&#771;a castil&agrave; at ng&#771;
+mg&#771;a indio sa mg&#771;a colegio, at yamang gayo'y mat&aacute;as ang pag-i&iacute;sip
+namin cay sa canil&aacute;.&mdash;May pagmamasid pa siy&aacute;ng guinawa, na sa cany&aacute;'y
+nagdagdag ng&#771; pag-aalinlang&#771;an sa dating tagl&aacute;y na niy&aacute;, tungcol sa
+cataasan ng&#771; pag-i&iacute;sip ng&#771; mg&#771;a castila. Guinaw&acirc; niya ang pagmamas&iacute;d,
+tungcol sa inaac&aacute;la ng&#771; mg&#771;a castilang sil&aacute;'y may carapat&aacute;n sa lalong
+malalak&iacute;ng paggalang at pagpapacumbaba ng&#771; mg&#771;a <i>indio</i>, sapagca't
+naniniw&aacute;la ang mg&#771;a it&oacute;ng ang mg&#771;a mapuput&igrave;, dahil lamang sa sila'y
+maputi, ay pawang ipinang&#771;an&aacute;c sa is&aacute;ng l&uacute;pang lalong magal&iacute;ng cay sa
+l&uacute;pa ng&#771; mg&#771;a <i>indio</i>. Napagtanto ng&#771; panah&oacute;ng iy&oacute;n ni <span class="smcap">Rizal</span>,
+na ang paggalang at pagpapacumbabang iy&oacute;n ng&#771; mg&#771;a <i>indio</i> sa
+castila&mdash;sa pagca't siyang itinuro ng&#771; mg&#771;a castila sa mg&#771;a
+<i>indio</i>&mdash;ay hindi lamang dahil sa ipinal&aacute;lagay na pawang galing sila
+sa l&aacute;hing mat&aacute;as, cung di sa pagca't isang paraan upang maicubl&iacute; ang
+tacot at ang malabis na pag-ibig sa sariling cataw&aacute;n. Ang tacot, sa
+pagca't sa tik&iacute;s na pag-am&iacute;s na sa canila'y guin&aacute;gaw&acirc;, ipinal&aacute;lagay
+nilang ang mg&#771;a mapuput&icirc; ay pang&#771;inoon nil&aacute; at siy&aacute;ng sa canila'y
+nagmamay-&aacute;ri; at ang malabis na sa canilang sarili'y pag-ibig,
+palibhasa'y canil&aacute;ng napagkilala ang caugalian ng&#771; mg&#771;a europeo at
+napag-unawang dahil sa capalaluang taglay ng&#771; mg&#771;a ito, ay
+makikinabang sila cung sila'y magpakita ng&#771; paimbab&aacute;w na
+pagpapacumbab&acirc;, at gayon ng&#771;&acirc; ang canilang guin&aacute;gaw&acirc;. Caya ng&#771;a't
+hindi kinalulugdan cahi't camunti man ng&#771; mg&#771;a indio ang mg&#771;a europeo:
+nang&#771;agpapacumbaba cung nah&aacute;harap sa canila, ng&#771;uni't pinagtatawan&aacute;n
+sil&aacute; cung nang&#771;&aacute;tatalicod, lin&iacute;libac ang canil&aacute;ng pang&#771;ung&#771;usap, at
+hindi nagpapakita ng&#771; cahit munting tand&acirc; ng&#771; paimbab&aacute;w na sa canila'y
+pagg&aacute;lang. Dahil sa hindi natar&oacute;c ng&#771; mg&#771;a castila ang t&uacute;nay na
+caisip&aacute;n ng&#771; mg&#771;a <i>indio</i>, samantalang napagtantong lub&oacute;s ng&#771; mg&#771;a
+<i>indio</i> ang tunay na caisipan ng&#771; mg&#771;a castila, ipinal&aacute;lagay ni
+<span class="smcap">Rizal</span> na mahina ang pag-i&iacute;sip ng&#771; mg&#771;a mapuputi cay sa
+canyang mg&#771;a cababayan..... Nang siya'y panahong bata pa, cailan mang
+mar&iacute;rinig &oacute; mababasa niya ang pagpapalagay ng&#771; mg&#771;a mapuputi sa
+cany&aacute;ng l&aacute;hi ay napopoot, nap&uacute;pun&ocirc; ang canyang p&uacute;so ng&#771; g&aacute;lit;
+ng&#771;ayo'y hindi na nangyayari sa canya it&oacute;; sa pagca't cung n&aacute;rir&iacute;ng&#771;ig
+niy&aacute; ang gay&oacute;n ding mg&#771;a pagpapalag&aacute;y, nagcacasiy&aacute; na l&aacute;mang siy&aacute; sa
+pagng&#771;iti at isinasaalaala niya ang casabih&aacute;ng franc&eacute;s: "<i>tout
+comprendre, c'est tout pardonner.</i><a name="FNanchor_5_5" id="FNanchor_5_5"></a><a href="#Footnote_5_5" class="fnanchor">[5]</a>"
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_IV" id="Page_IV">[IV]</a></span></p>
+
+<p>Ang ma&iacute;lab na mith&icirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> na mapaunlac&aacute;n ang cany&aacute;ng l&aacute;h&icirc;
+ang siy&aacute;ng totoong nacapag-udy&oacute;c sa cany&aacute; sa pagsusumakit sa
+pag-aaral hang&aacute;ng sa cany&aacute;ng tamuh&iacute;n ang lubh&aacute;ng maningn&iacute;ng at
+maraming mg&#771;a pangulong ganting p&aacute;l&agrave; ng&#771; colegio, na sino ma'y wal&aacute;ng
+nacahigu&iacute;t.</p>
+
+<p>Dinal&aacute; si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; cany&aacute;ng casipagan hang&aacute;ng sa magsanay sa
+<i>escultura</i><a name="FNanchor_6_6" id="FNanchor_6_6"></a><a href="#Footnote_6_6" class="fnanchor">[6]</a> ng&#771; wal&aacute;ng nagtut&uacute;r&ograve;.</p>
+
+<p>Ng&#771; panah&oacute;ng iy&oacute;'y gumaw&acirc; siy&aacute; ng&#771; is&aacute;ng magand&aacute;ng larawan ng&#771; Virgeng
+Mar&iacute;a, na ang guinamit niy&aacute;'y ang matig&aacute;s na cahoy na baticul&iacute;ng at
+ang ipinag-ukit niya'y isang caraniwang <i>cortaplumas</i> l&aacute;mang. Nang
+makita ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a maestrong p&aacute;r&igrave; ang cahang&#771;ahang&#771;ang larawang
+iy&aacute;n ay tinan&oacute;ng nil&aacute; siy&aacute; cung macagagaw&acirc; nam&aacute;n ng&#771; is&aacute;ng larawan ng&#771;
+mah&aacute;l na p&uacute;s&ograve; ni Jes&uacute;s; napaoo siy&aacute;, at hind&icirc; nalaon at canyang niy&aacute;r&igrave;
+at ibinig&aacute;y sa nagpagaw&acirc; sa cany&aacute;, na totoong kinalugdan ding gaya ng&#771;
+una.</p>
+
+<p>Nang ica 5 ng&#771; Diciembre ng&#771; ta&oacute;ng 1875 ay kinath&agrave; niya at binasa sa
+is&aacute;ng malak&iacute;ng cafiestahan sa Ateneo ang isang tul&acirc;, na pinuri ng&#771;
+lah&aacute;t, na ang pamagat ay <span class="smcap">El Embarque</span> (<i>Himno &aacute; la flota de
+Magallanes</i>.)<a name="FNanchor_7_7" id="FNanchor_7_7"></a><a href="#Footnote_7_7" class="fnanchor">[7]</a></p>
+
+<p>Nag-aaral siy&aacute; ng&#771; icalim&aacute;ng ta&oacute;n ng&#771; bachillerato sa Ateneo Municipal
+ng&#771; cathain niy&aacute; ang isang tul&acirc; na cany&aacute;ng pinamagat&aacute;ng: <i>Por la
+educaci&oacute;n recibe lustre la P&aacute;tria</i>.<a name="FNanchor_8_8" id="FNanchor_8_8"></a><a href="#Footnote_8_8" class="fnanchor">[8]</a></p>
+
+<p>Ng&#771; bahagy&agrave; pa lamang tumutuntong siya sa icalab&iacute;ng anim na ta&oacute;ng
+gulang ay nagtam&oacute; siy&aacute; ng&#771; t&iacute;tulong <i>Bachiller en Artes</i>.</p>
+
+<p>N&aacute;rito ang talaan ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a pinag-aralan mul&acirc; ng&#771; ta&oacute;ng 1877,
+at ang mg&#771;a tinam&oacute; niyang <i>calificaci&oacute;n</i>:</p>
+
+<table summary="notas">
+<tr><td>1871-1872. Aritm&eacute;tica</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1872-1873. Lat&iacute;n unang ta&oacute;n</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1872-1873. Castellano</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1872-1873. Griego</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1873-1874. Lat&iacute;n, unang ta&oacute;n</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1873-1874. Castellano</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1873-1874. Griego</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1873-1874. Geograf&iacute;a Universal</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1874-1875. Lat&iacute;n, tercer curso</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1874-1875. Castellano</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1874-1875. Griego</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1874-1875. Historia Universal</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1874-1875. Historia ng&#771; Espa&ntilde;a at Filipinas</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1874-1875. Aritm&eacute;tica at Algebra</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1875-1876. Ret&oacute;rica at Po&eacute;tica</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1875-1876. Franc&eacute;s</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1875-1876. Geometr&iacute;a  at Trigonometr&iacute;a</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1875-1876. Filosof&iacute;a, unang ta&oacute;n</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1876-1877. Filosof&iacute;a, icalawang ta&oacute;n</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1876-1877. Mineralog&iacute;a at Qu&iacute;mica</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1876-1877. F&iacute;sica</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td>1876-1877. Bot&aacute;nica at Zoolog&iacute;a</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+<tr><td><span class="smcap">Bachiller en Artes</span> ng&#771; 14 ng&#771; Marzo ng&#771; 1877</td><td>Sobresaliente</td></tr>
+</table>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Lumipat si <span class="smcap">Rizal</span> sa Universidad ng&#771; Santo Tom&aacute;s ng&#771; Junio ng&#771;
+1877, at doo'y pinag-aralan ang Cosmolog&iacute;a metaf&iacute;sica, Teodicea at
+Historia ng&#771; Filosof&iacute;a. Pinasimulan ang pag-aaral ng&#771; Medicina
+(pangagam&oacute;t) ng&#771; ta&oacute;ng 1878. Cany&aacute;ng pinag-aralan sa Universidad ang
+F&iacute;sica, Qu&iacute;mica, Historia Natural, Anatom&iacute;a, Disecci&oacute;n, Fisiolog&iacute;a,
+Higiene privada, Higiene p&uacute;blica, Patolog&iacute;a general terape&uacute;tica,
+Operaciones, Patolog&iacute;a m&eacute;dica, Patolog&iacute;a quir&uacute;rgica, Obstetricia.</p>
+
+<p>Ng&#771; ta&oacute;ng 1879 ay nagtatag ang <i>Liceo Art&iacute;stico-Literario</i> sa Maynila
+ng&#771; is&aacute;ng certamen upang bigy&aacute;ng unl&aacute;c ang sino mang macapaghar&aacute;p ng&#771;
+lalong magand&aacute;ng cath&aacute;ng <i>prosa</i> &oacute; tul&acirc;. Ang bumubo&ograve; ng&#771; Jurado<a name="FNanchor_9_9" id="FNanchor_9_9"></a><a href="#Footnote_9_9" class="fnanchor">[9]</a> ay
+pawang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;. Naghar&aacute;p si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; is&aacute;ng tul&aacute;ng
+<i>Oda</i>, na ang pamag&aacute;t ay <span class="smcap">A la Juventud Filipina</span>, at bag&aacute; man
+maraming mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; at tagalog ang nang&#771;agsipaghar&aacute;p ng&#771;
+canicanilang <span class='pagenum noind'><a name="Page_V" id="Page_V">[V]</a></span>gaw&acirc;, si <span class="smcap">Rizal</span> ang nagcam&iacute;t ng&#771; pang&#771;ulong
+ganting-p&aacute;l&agrave;.</p>
+
+<p>Nang ta&oacute;ng sumunod, 1880, nagtatag na mul&icirc; ang <i>Liceo
+Art&iacute;stico-Literario</i> ring ya&oacute;n ng&#771; isa pang <i>certamen</i>, bilang alaala
+sa caaraw&aacute;n ng&#771; pagcamat&aacute;y ni Cervantes. Pawang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; ang
+bumub&oacute;&ograve; ng&#771; Jurado. Si <span class="smcap">Rizal</span> ang nagtam&oacute; ng&#771; pang&#771;ulong
+gant&iacute;ng-p&aacute;l&agrave;, sapagca't ang cath&acirc; niya'y siyang lalong magand&aacute; at
+mainam sa lahat ng&#771; mg&#771;a cath&aacute;ng inihar&aacute;p sa certameng iy&oacute;n ng&#771;
+maraming mg&#771;a periodistang cast&iacute;l&agrave; at mg&#771;a bant&oacute;g na fraile sa
+carunung&#771;ang pawang mg&#771;a castila rin. <span class="smcap">El Consejo de los
+Dioses</span><a name="FNanchor_10_10" id="FNanchor_10_10"></a><a href="#Footnote_10_10" class="fnanchor">[10]</a> ang cathang inihar&aacute;p ni <span class="smcap">Rizal</span>, at ang
+tinang&aacute;p niyang pang&#771;ulong ganting-p&aacute;l&agrave;'y isang sins&iacute;ng na guint&ocirc;, na
+larawan ni Cervantes ang tamp&oacute;c. Ang castilang si Don N. del Puzo,
+pant&aacute;s na cat&uacute;long ng&#771; mg&#771;a m&aacute;nunulat sa <i>Diario de Manila</i>, ang
+nacacuha ng&#771; pang&#771;alawang ganting-p&aacute;l&agrave;.</p>
+
+<p>Ng&#771; ta&oacute;n ding iy&oacute;ng 1880, bago pa lamang catatangap ni Rizal ng&#771;
+sinabi ng&#771; ganting-p&aacute;l&agrave; ay n&aacute;paroon siya sa palacio ng&#771; Malacanyang,
+at talagang magsasacdal sana cay Primo de Rivera, Gobernador at
+Capit&aacute;n General nitong Filipinas, dahil sa ng&#771; isang gabing ng&#771;itng&#771;it
+ng&#771; dil&iacute;m ay siya'y tinampalasan at sinugatan ng&#771; Guardia Civil,
+sapagca't nagdaan siy&aacute; sa tab&iacute; ng&#771; is&aacute;ng <i>bulto</i> ay hind&icirc; siy&aacute;
+nacapagpugay, at ang <i>bulto</i> pal&aacute;ng iy&oacute;n, na hindi niya nakilala,
+dahil sa cadilim&aacute;n ng&#771; gab&iacute;, ay ang tenienteng namimin&uacute;n&oacute; sa isang
+<i>destacamento</i>; sinugatan siya ng&#771; wal&aacute;ng an&oacute;-an&oacute;, na d&icirc; man lamang
+siy&aacute;, pinagsabihan ng&#771; an&oacute; man. Hind&icirc; niy&aacute; n&aacute;causap ang Capit&aacute;n
+general at hind&icirc; siy&aacute; nagtam&oacute; ng&#771; min&iacute;mithing pagwawagu&iacute; ng&#771;
+catowiran.</p>
+
+<p>Nang ica 6 ng&#771; hapon, icawal&oacute; ng&#771; Diciembre ng&#771; ta&oacute;ng 1880, ay
+pinalab&aacute;s sa Ateneo Municipal ng&#771; Maynila ang isang melodramang w&iacute;cang
+cast&iacute;l&agrave;, na ang pamag&aacute;t ay <span class="smcap">Junto al Pasig</span><a name="FNanchor_11_11" id="FNanchor_11_11"></a><a href="#Footnote_11_11" class="fnanchor">[11]</a>, cath&acirc; ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, na presidente ng&#771; <i>Academia de la Literatura
+Castellana</i> sa Mayn&iacute;l&agrave; ng&#771; panah&oacute;ng iy&oacute;n, at m&uacute;sica ni Don Bl&aacute;s
+Echegoyen.</p>
+
+<p>Ang mg&#771;a nagsilab&aacute;s sa melodramang iy&oacute;n ay ang mg&#771;a sumusunod:</p>
+
+<table summary="personajes">
+<tr><td><i>Le&oacute;nido</i></td><td><span class="smcap">Isidro Perez.</span></td></tr>
+<tr><td><i>C&aacute;ndido</i></td><td><span class="smcap">Antonio Fuentes.</span></td></tr>
+<tr><td><i>Pascual</i></td><td><span class="smcap">Aquiles R. de Luzuriaga.</span></td></tr>
+<tr><td><i>Sat&aacute;n</i></td><td><span class="smcap">Julio Llorente.</span></td></tr>
+<tr><td><i>Angel</i></td><td><span class="smcap">Pedro Carranceja.</span></td></tr>
+<tr><td style="vertical-align: top; "><i>Coro ng&#771; mg&#771;a diablo</i></td><td>Caramihang estudiante at
+ang isa&nbsp;  sa&nbsp;  canila'y&nbsp; si
+<span class="smcap">Vicente Elio</span>.</td></tr>
+</table>
+
+<p>Di maulatang mg&#771;a pagpupuri ang inihandog cay <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771;
+lubh&aacute;ng maraming guinoong nanood ng&#771; melodramang iy&oacute;n.</p>
+
+<p>Sapagca't sa araw-araw ay nil&iacute;libac at nilalait ng&#771; isang fraileng
+profesor sa Universidad ang mg&#771;a estudiante, hind&icirc; nacati&iacute;s si
+<span class="smcap">Rizal</span>, ipinagsangal&aacute;ng niy&aacute; ang cany&aacute;ng mg&#771;a casamah&aacute;n sa
+is&aacute;ng mahigp&iacute;t ng&#771;uni't mapitagang pang&#771;ang&#771;atwiran, at ang naguing
+casaguta'y ang panunump&acirc; ng&#771; cany&aacute;ng catedr&aacute;tico, na cail&aacute;n ma'y hindi
+niya pal&aacute;labasin si <span class="smcap">Rizal</span> sa al&iacute;n mang ex&aacute;men.</p>
+
+<p>Dahil sa nangyaring iyo'y minagal&iacute;ng ni <span class="smcap">Rizal</span> ang pas&aacute; Espa&ntilde;a
+at do&oacute;n magpatuloy ng&#771; pag-aaral, at sapagca't sumang-ayon ang cany&aacute;ng
+ama't in&aacute;, siya'y lumulan sa vapor na ang tung&#771;o'y sa Barcelona, ng&#771;
+ica 3 ng&#771; Mayo ng&#771; 1882, na pusp&oacute;s ng&#771; pighat&icirc; ang c&aacute;lolwa. &iexcl;Sa
+Calamb&acirc; [Laguna] ay nilisan niya ang canyang mg&#771;a pinacamumutyang am&aacute;,
+in&aacute; at mg&#771;a capat&iacute;d; sa Camil&iacute;ng ay ang maalab na sinisintang si
+<span class="smcap">Leonor Rivera</span>, magandang dalagang ang larawa'y h&aacute;wig na h&aacute;wig
+sa matimy&aacute;s na si <span class="smcap">Maria Clara</span> sa <span class="smcap">Noli me Tangere</span>, at
+saca napalay&ocirc; siy&aacute; sa pinacaiibig na <span class="smcap">Bayang Filipinas</span>!</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Dumat&iacute;ng si <span class="smcap">Rizal</span> sa Barcelona, (Espa&ntilde;a) ng&#771; mg&#771;a unang araw
+ng&#771; Junio ng&#771; 1882, at hind&icirc; pa halos nacapagpapahing&#771;&aacute; sa gay&oacute;ng
+matag&aacute;l na pagdaragat, sinulat na niy&aacute; ang unang <i>art&iacute;culo</i><a name="FNanchor_12_12" id="FNanchor_12_12"></a><a href="#Footnote_12_12" class="fnanchor">[12]</a>, na
+pinaglagdaan niya ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a damdamin. Pinang&#771;alanan niya ang
+<i>art&iacute;culong</i> ya&oacute;n ng&#771; <span class="smcap">El Amor Patrio</span><a name="FNanchor_13_13" id="FNanchor_13_13"></a><a href="#Footnote_13_13" class="fnanchor">[13]</a>, may taglay na
+fechang <i>Junio ng&#771; 1882</i>, at finirmah&aacute;n <span class='pagenum noind'><a name="Page_VI" id="Page_VI">[VI]</a></span>niy&aacute; ng&#771; pamag&aacute;t na
+<span class="smcap">Laong-Laan</span>, saca ipinadal&aacute; niy&aacute; sa <span class="smcap">Diariong
+Tagalog</span><a name="FNanchor_14_14" id="FNanchor_14_14"></a><a href="#Footnote_14_14" class="fnanchor">[14]</a>, at inilath&aacute;l&agrave; sa p&aacute;mahayagang it&oacute; ng&#771; ic&aacute; 20 ng&#771;
+Agosto ng&#771; 1882.</p>
+
+<p>Pakinggan natin cung an&oacute; ang pasiy&aacute; ng&#771; is&aacute;ng cast&iacute;l&agrave;, ni D.
+Wenceslao E. Retana, na nagpamag&aacute;t si cany&aacute;ng mg&#771;a ilinalath&aacute;l&agrave; sa
+mg&#771;a p&aacute;mahayagan, ng&#771; <i>Desenga&ntilde;os</i>, tungc&oacute;l sa kasulatang sinasabi co:</p>
+
+<p>"Marahil ay nacain&iacute;s ca cany&aacute; (cay <span class="smcap">Rizal</span>) ang Barcelona;
+marahil ay nacapamanglaw at nakap&aacute;gpalungcot sa cany&aacute; ang malak&iacute;ng
+pang&#771;ulong bayan ng&#771; Catalu&ntilde;a, ng&#771; cany&aacute;ng m&aacute;masid na doo'y may lub&oacute;s
+na calay&acirc;an ang c&aacute;lahatlah&aacute;tang mg&#771;a mith&icirc;, sa pagdidilidiling doo'y
+wal&aacute;ng mg&#771;a <i>inquisidor</i><a name="FNanchor_15_15" id="FNanchor_15_15"></a><a href="#Footnote_15_15" class="fnanchor">[15]</a> ang &iacute;sip; datapwa't sa Maynila'y mayroon.
+Bag&aacute; man talast&aacute;s niy&aacute;ng totoong caraniwang gamit na, gay&oacute;n ma'y
+guinaw&acirc; rin ni <span class="smcap">Rizal</span> sa is&aacute;ng pananalit&aacute;ng malungc&oacute;t, at may
+hawig na isip&iacute;n, ng&#771;uni't halos laguing mabanayad, palibhasa'y <i>mithi
+ang macatulong ng&#771; cahi't dukha ng&#771;uni't maalab na pag-anib</i>. "Tulad
+sa mg&#771;a hebreo ng&#771; una ani Rizal&mdash;na inihahandog sa templo ang mg&#771;a
+unang bung&#771;a ng&#771; canil&aacute;ng pag-ibig, cam&iacute;, dito sa <span class="smcap">lupa ng
+iba</span>, ia&aacute;lay namin ang mg&#771;a unang pananalit&acirc; sa &aacute;ming b&aacute;yang
+nababalot ng&#771; <i>mg&#771;a alap&aacute;ap</i> at <i>ng&#771; mg&#771;a ulap ng&#771; umaga</i>, na hind&icirc;
+nagmamaliw ang cagandaha't hiwagang any&ocirc; at kaligaligaya; ng&#771;uni't
+l&aacute;l&ograve; ng&#771; pinacas&iacute;sinta, samantalang sa canya'y pumapanaw at lum&aacute;lay&ocirc;,"
+Sa gan&aacute;ng cay <span class="smcap">RizaL</span>&mdash;ani Retana&mdash;ang Espa&ntilde;a'y <span class="smcap">lupa ng
+iba</span>; sa gan&aacute;ng kany&aacute;'y wal&acirc; ng&#771; <i>bayang sarili</i> (p&aacute;tria) cung d&igrave;
+ang Filipinas. Hind&icirc; sumasa&iacute;sip niy&agrave; ang <i>maliit na bayang sarili</i>
+("p&aacute;tria chica") at ang <i>malaking b&aacute;yang sarili</i> ("p&aacute;tria grande") na
+totoong caraniwan na nitong mg&#771;a hul&iacute;ng nagdaang ta&oacute;n; ang <i>maliit</i> ay
+ang b&aacute;yan, ang lalawigan &oacute; cung dil&icirc; cay&aacute;'y ang is&aacute;ng panig: at ang
+<i>malaki</i> ay ang boong naci&oacute;n, samp&ocirc; ng&#771; mg&#771;a ib&aacute;ng lupa&iacute;ng nas&aacute;sacop,
+cahi't an&oacute;ng pagcalay&ocirc;-l&aacute;y&ograve; ang kin&aacute;lalagyan. Ang <i>malak&iacute;ng bayang
+sarili</i>, kung sa is&aacute;ng filipinong tunay na nakikianib sa Espa&ntilde;a ay
+wal&acirc; ng&#771; iba kung d&icirc; ang lupa&iacute;ng Espa&ntilde;a, na calak&iacute;p ang cany&aacute;ng mg&#771;a
+nasasacop sa cabilang ibayo ng&#771; dagat, at ang <i>maliit</i> ay ang panig.
+Ng&#771;uni't cay <span class="smcap">Rizal</span> ay wal&aacute;ng <i>maliit</i> &oacute; <i>malaking bayang
+sarili</i>, cung d&icirc; <span class="smcap">Bayang sarili</span>; na sa gan&aacute;ng cany&aacute;'y hind&icirc;
+ang Calamb&acirc;, hind&icirc; ang mg&#771;a bayang ang salita'y wikang tagalog, hind&icirc;
+man lamang ang pul&ocirc; ng&#771; Lus&oacute;ng, cung d&icirc; ang capisanan ng&#771; mg&#771;a pul&oacute;ng
+n&aacute;tuclasan ni Magallanes. Hind&icirc; lamang ito: sa gan&aacute;ng cay
+<span class="smcap">Rizal</span>, ang Espa&ntilde;a'y hind&icirc; <i>inang bayan</i>; ito'y marahil ay sa
+mestizong cast&iacute;l&agrave;, sa mg&#771;a may dug&oacute;ng cast&iacute;l&agrave;; datapwa't hind&icirc; sa
+t&aacute;ong may dug&oacute;ng dalisay ng&#771; tag&aacute; casilang&#771;anan ...</p>
+
+<p>"Hind&icirc; malimutan niy&aacute;, ang sariling l&uacute;p&agrave;:&mdash;"Naroroon [ang sabi ni
+<span class="smcap">Rizal</span>] ang mg&#771;a unang gunitaing nangyari ng&#771; panahong
+camusmusan, masay&aacute;ng <i>hadang</i><a name="FNanchor_16_16" id="FNanchor_16_16"></a><a href="#Footnote_16_16" class="fnanchor">[16]</a> kilal&aacute; lamang ng&#771; cabataan sapagca't
+doo'y natutulog ang boong isang panahong nacaraan na [<i>ang bayang may
+casarinlan</i>] at na-aaninagnagan ang panah&oacute;ng d&aacute;rating [<i>ang catubusan
+ng&#771; lahi sa pamamag-itan ng&#771; pag-aaral</i>]; sapagca't sa cany&aacute;ng mg&#771;a
+cagub&aacute;tan at sa cany&aacute;ng mg&#771;a damuh&aacute;n, sa bawa't c&aacute;hoy, sa bawa't
+bulaclac, namamasd&aacute;n niny&oacute;ng na&uacute;ukit ang alaala sa al&iacute;n man t&aacute;ong
+iny&oacute;ng guiniguiliw, na gaya rin ng&#771; cany&aacute;ng hining&#771;&aacute; sa hang&#771;ing may
+taglay na bang&#771;&oacute;, na gaya ng&#771; cany&aacute;ng awit sa lagasl&aacute;s ng&#771; mg&#771;a batis,
+na gaya ng&#771; cany&aacute;ng ng&#771;it&icirc; sa bahaghari ng&#771; lang&#771;it &oacute; ng&#771; canyang mg&#771;a
+bunt&oacute;ng-hining&#771;&aacute; sa hind&icirc; mapagw&aacute;ring da&iacute;ng ng&#771; hang&#771;in sa gab&iacute;
+..."&mdash;Ang ganit&oacute;ng mg&#771;a pananalita'y talagang cay <span class="smcap">Rizal</span>;
+il&aacute;la sa macahulug&aacute;n, sa may tinutucoy ang mg&#771;a pananalit&aacute;ng may
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_VII" id="Page_VII">[VII]</a></span>h&iacute;mig ng&#771; hiw&aacute;g&agrave;, ito ng&#771;&acirc; ang any&ocirc; ng&#771; cany&aacute;ng pagsulat, ang cany&aacute;ng
+caugalian, at halos wal&aacute;ng makikitang bagay na prosa<a name="FNanchor_17_17" id="FNanchor_17_17"></a><a href="#Footnote_17_17" class="fnanchor">[17]</a> &oacute; tul&acirc; na
+cany&aacute;ng kinath&acirc; na hind&icirc; it&oacute; ang n&aacute;mamasid; na ang bawa't may &iacute;sip,
+cahi't caraniwan l&aacute;mang ang t&aacute;las ay ag&aacute;d mapagwaw&aacute;r&igrave; sa mg&#771;a s&uacute;lat ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, ang mg&#771;a caisip&aacute;n sa pamamayang naghahar&igrave; sa budh&icirc;
+ng&#771; lubhang mairugu&iacute;ng ya&oacute;n sa kinaguisnang l&uacute;p&agrave;&mdash;"&iexcl;Hind&icirc; nac&aacute;catcat
+cail&aacute;n man (an&iacute; <span class="smcap">Rizal</span>) ang pagsint&aacute; sa kinamulatang l&uacute;p&agrave;,
+pagc&acirc; ang pagsint&aacute;ng ito'y nacapasoc sa pus&ograve;: sapagca't talagang
+tagl&aacute;y na niy&aacute; ang tat&aacute;c ng&#771; Lang&#771;it na siy&aacute;ng ikinapaguiguing wal&aacute;ng
+catapus&aacute;n at pagcawal&aacute;ng pagcas&iacute;r&agrave;."&mdash;At isinunod pagdaca ang ganit&oacute;ng
+mg&#771;a sabi, na anaki ibig niyang palacs&iacute;n ang loob at itaimt&iacute;m sa p&uacute;s&ograve;
+ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong pinagtatalagh&aacute;n ng&#771; casulatang iy&oacute;n ang pag-&iacute;big sa
+kinamulatang l&uacute;p&agrave;:&mdash;"Cail&aacute;n ma'y casabih&aacute;ng ang pagsinta ang siy&aacute;ng
+lalong macapangyarihang nag-uudyoc ng&#771; mg&#771;a cagagawang lalong dakil&agrave;;
+cung gayo'y talastas&iacute;ng sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a pagsinta, ang sa
+kinaguisnang bayan ang siyang nagbung&#771;a ng&#771; mg&#771;a gaw&aacute;ng lalong
+malalak&iacute;, lalong mg&#771;a bayani at lalong wal&aacute;ng cas&iacute;ng dalisay. Basahin
+niny&oacute; ang Historia" ... Pagcatapos na maisaysay sa il&aacute;ng pangc&aacute;t na
+totoong mata&oacute;s at macatwiran ang pananalit&acirc;, upang patotohanang sa
+buhay na ito'y pawang madal&iacute;ng lum&iacute;pas ang lah&aacute;t: sinabi naman niy&aacute;,
+ang nangyayari pag laganap ng&#771; sig&aacute;w na <i>&iexcl;ang kinamulatang lupa'y
+sumasapang&#771;anib!</i> ang sarisaring pagpapacahirap at paghahayin ng&#771;
+buhay na kinacailang&#771;ang gaw&iacute;n.... Datapwa't <i>&iexcl;hindi cailang&#771;an!
+&iexcl;Ipinagsangal&aacute;ng ang nagbig&aacute;y b&uacute;hay; &iexcl;guman&aacute;p ng&#771; isang catungculan!
+Si Codro &oacute; si Le&oacute;nidas,</i><a name="FNanchor_18_18" id="FNanchor_18_18"></a><a href="#Footnote_18_18" class="fnanchor">[18]</a>, <i>ang cahi't sino man, &iexcl;ang kinaguisnang
+baya'y matututong sa cany&aacute;'y mag-alaala!</i></p>
+
+<p>"At parang naguguniguni na niya ang sa kanya'y mangyayari, isinulat ni
+<span class="smcap">Rizal</span> ang ganito: "<i>Magh&aacute;yin ang ib&aacute; ng&#771; cany&aacute;ng cabat&aacute;an;
+ibinigay nam&aacute;n ng&#771; ib&aacute; sa sariling bayan ang mg&#771;a ningning ng&#771; canyang
+mataas na pag-i&iacute;sip</i> at ang ib&aacute; nam&aacute;'y <i>nagb&uacute;hos ng&#771; cany&aacute;ng dugo</i>;
+namat&aacute;y ang lah&agrave;t at nagpamana sa kinaguisnang bayan ng&#771; lubh&aacute;ng
+malak&iacute;ng cayamanan: ang <i>calayaan</i> at ang <i>carang&#771;alan</i>. &iquest;At an&oacute; naman
+ang guinaw&acirc; sa canil&aacute; ng&#771; tinubuang l&uacute;p&agrave;? Tinatang&#771;isan sil&aacute; at
+<i>inihaharap ng&#771; boong</i> calakh&aacute;n ng&#771; loob sa sangcataohan; sa panah&oacute;ng
+sasapit at sa cany&aacute;ng mg&#771;a an&aacute;c, upang <i>mapagcunang uliran</i>".&mdash;Si
+<span class="smcap">Rizal</span> ay isang manunulat na sa any&oacute;'y hind&icirc; tumutucoy,
+ng&#771;uni't cung wawar&icirc;ing magal&iacute;ng ay lubh&aacute;ng mapagpatungcol ng&#771;
+sin&aacute;salit&acirc;; at cung ilalim pa ang pagsisiyasat sa lahat ng&#771; cany&aacute;ng
+mg&#771;a sinulat, hind&icirc; lamang n&aacute;aaninag ang canyang tang&#771;ing budh&icirc;, cung
+d&icirc; hinuhul&agrave;an nam&aacute;n niy&aacute; ang cany&aacute;ng g&aacute;gawin at ang sa cany&aacute;'y
+mangyayari. At para manding tagl&aacute;y niy&aacute; ang isang catungculang sa
+cany&aacute;'y ipinagcatiwal&agrave; ng&#771; Dios upang ganap&iacute;n sa ibabaw ng&#771; l&uacute;p&acirc;,
+cay&aacute;'t pagca tigu&iacute;b ang calolowa niya ng&#771; caisip&aacute;n ni Tolstoi ay
+nang-aakit siya sa capayap&agrave;an, at cung nag-aalab naman sa cany&aacute; ang
+mg&#771;a mith&icirc;in ni Napole&oacute;n ay iniuudy&oacute;c nam&aacute;n niy&aacute; sa cany&aacute;ng mg&#771;a
+cababayan ang pakikibaca, at win&aacute;wacas&aacute;n ng&#771; ganit&oacute;ng pananalit&acirc;:</p>
+
+<p>"&iexcl;Oh kinaguisnang l&uacute;p&agrave;!... Mul&acirc; cay Jesucristong pusp&oacute;s ng&#771; ganap na
+pagsint&aacute;, na naparito sa mundo sa icagagaling ng&#771; sangcataohan, at
+<i>nagpacamatay dahil sa sangcataohang iyan, sa pang&#771;alan ng&#771; cautusan
+ng&#771; cany&aacute;ng tinubuang bayan</i>, magpahangang sa l&aacute;long mg&#771;a hind&icirc;
+kilal&aacute;ng nang&#771;amat&aacute;y dahil sa mg&#771;a <i>revoluci&oacute;n</i><a name="FNanchor_19_19" id="FNanchor_19_19"></a><a href="#Footnote_19_19" class="fnanchor">[19]</a> ng&#771; mg&#771;a panahong
+ito, ga&aacute;no carami, &iexcl;ay! ang mg&#771;a nagcahirap at namatay sa iyong
+pang&#771;alang kinamc&aacute;m ng&#771; mg&#771;a ib&aacute;! &iexcl;Gaano carami ang <i>ipinah&aacute;mac</i> "ng&#771;
+pagtatan&iacute;m ng&#771; galit", ng&#771; casakim&aacute;n &oacute; ng&#771; cahang&#771;alan, <span class='pagenum noind'><a name="Page_VIII" id="Page_VIII">[VIII]</a></span>na <i>ng&#771;
+nalalagot na ang hining&#771;a'y hinandug&aacute;n ca ng&#771; pagpupuri at sa iyo'y
+minithi ang lah&aacute;t ng&#771; bagay na cagandahang palad</i>.</p>
+
+<p>Magand&aacute; at dak&iacute;l&agrave; ng&#771;&acirc; ang tinubuang l&uacute;p&agrave;, pagc&acirc; ang cany&aacute;ng mg&#771;a an&aacute;c
+<i>sa sigaw ng&#771; pagbabaca ay nang&#771;agdudumali sa pagsasanggalang, sa
+dating lupain ng&#771; canil&aacute;ng magugulang; mabangis</i> at pal&aacute;l&ograve; pagca mul&agrave;
+sa carurucan ng&#771; cany&aacute;ng trono'y <i>napapanood na tumatacas ang
+tagaibang l&uacute;pa sa udy&oacute;c ng&#771; malak&iacute;ng t&aacute;cot sa pagcakita sa bay&aacute;ning
+hucb&oacute; ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a an&aacute;c</i>, ng&#771;uni't <i>pagca nagpapatayan</i> ang
+cany&aacute;ng mg&#771;a an&aacute;c, palibhasa'y nang&#771;agcacabahabahagui sa
+nagcacalab&aacute;nlab&aacute;ng mg&#771;a pulut&oacute;ng; pagca ipinagwawasacan ang mg&#771;a
+halamanan, ang mg&#771;a bayan at ang mg&#771;a ciudad ng&#771; poot at pagtataniman;
+pagcac&aacute;gayo'y sa cany&aacute;ng cahihiyan ay pinupunit ang balabal at
+itinatapon ang cetro at nagdaramit ng&#771; maitim na lucs&acirc; sa cany&aacute;ng mg&#771;a
+an&aacute;c na namat&aacute;y.</p>
+
+<p>Pacasintah&iacute;n ng&#771;a natin siy&aacute; magpacail&aacute;n man, an&oacute; man ang ating
+cahinatnan, at howag tayong humang&#771;ad ng&#771; ibang bagay cung d&icirc; ang
+canyang <i>ic&aacute;gagaling</i>. Cung magcagayo'y macatutupad tayo ng&#771; alinsunod
+sa tacd&acirc; ng&#771; Dios na dapat na cauculan ng&#771; sangcataohan, na d&icirc; ib&aacute;
+cung d&icirc; ang cahusayan at capayapaan ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a
+kinap&aacute;l.</p>
+
+<p>&iexcl;Cay&oacute;ng p&aacute;wang nawal&aacute;n na ng&#771; mith&icirc;in ang calolowa; cay&oacute;ng
+nang&#771;asugatan sa p&uacute;so't isa-isang nakita niny&oacute;ng nanglagas ang mg&#771;a
+pag-asang caaliw-aliw, at cawang&#771;is ng&#771; mg&#771;a cahoy cung panahong
+tagguin&aacute;w, ng&#771;ay&oacute;ng sal&aacute;t cay&oacute; sa bulacl&aacute;c at gay&oacute;n din sa mg&#771;a d&aacute;hon,
+at bag&aacute; man nais niny&oacute; ang umibig, ng&#771;uni't wal&acirc;, cay&oacute;ng m&aacute;sumpong na
+sa inyo'y car&aacute;patd&aacute;pat; nariyan ang tinubuang l&uacute;p&agrave;! &iexcl;Siya'y iny&oacute;ng
+sintah&iacute;n!</p>
+
+<p>Siya'y iny&oacute;ng sintah&iacute;n, &iexcl;oh, siy&aacute; ng&#771;&acirc;! datapwa't hind&icirc; na cawang&#771;is
+sa pagsint&aacute; sa tinubuang l&uacute;p&agrave; ng&#771; unang panah&oacute;ng gum&aacute;ganap ng&#771; mg&#771;a
+mababang&#771;&iacute;s na pagbaban&aacute;l, na ipinagbabawal at min&aacute;masama ng&#771; tunay at
+dalisay na magand&aacute;ng caugalian at ng&#771; inang Naturaleza<a name="FNanchor_20_20" id="FNanchor_20_20"></a><a href="#Footnote_20_20" class="fnanchor">[20]</a>; na howag
+ipagmagal&iacute;ng ang mal&iacute;ng sig&aacute;bo ng&#771; budh&icirc;, ng&#771; pagwawas&aacute;c at ng&#771;
+calupit&aacute;n; hind&icirc;, "l&aacute;long caaya&aacute;yang pagbubuc&aacute;ng liwayw&aacute;y ang
+sumisilang sa ab&oacute;t ng&#771; tan&aacute;w", masasanghay&acirc; at mg&#771;a payapang ilaw, na
+s&uacute;g&ograve; ng&#771; buhay at capayapaan; sa cawacasa'y ang liwayway na tunay ng&#771;
+cacristianuhan, tagapagbalitang pang&#771;unahin ng&#771; maliligaya at pan&aacute;tag
+na mg&#771;a &aacute;raw. Catungculan ng&#771;a natin ang manunt&oacute;n sa mahirap lacaran,
+ng&#771;uni't tahimic at mapagbigay pakinabang sa landas ng&#771; Dunong na
+patung&#771;o sa "Pagcasulong" at mul&agrave; riya'y "sa pagcacaisang mith&icirc; at
+hinihing&#771;&icirc; ni Jesucristo sa gab&iacute; ng&#771; canyang pagcacas&aacute;kit."</p>
+
+<p>"Gumawa ng&#771; sariling bayan ng&#771; sariling bayan cahi't gaano man ang
+maguing cahalagahan ang siyang lalong masilacb&oacute;ng nais ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, ng&#771;unit carapatdapat na sariling bayan...."</p>
+
+<p>At siyang catotohanan ayon sa canyang, mg&#771;a guinaw&acirc;.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nag tagal si "Rizal" sa Barcelona. Sumasa Madrid na siya ng&#771;
+unang araw ng&#771; Octubre ng&#771; sinabi ng&#771; ta&oacute;ng 1882. Sabay niy&aacute;ng
+pinag-aralan ang <i>Medicina</i> at saca ang <i>Filosof&iacute;a</i> at <i>Letras</i>.</p>
+
+<p>Natapos ang pag-aaral niya ng&#771; panggagamot at nagtam&oacute; siya ng&#771;
+t&iacute;tulong <span class="smcap">Licenciado</span> sa <span class="smcap">Medicina</span> ng&#771; ica 21 ng&#771; Junio
+ng&#771; 1884, at ng&#771; 19 ng&#771; Junio ng&#771; 1885, araw ng&#771; capang&#771;anacan sa
+canya ay canyang tinam&oacute; nam&aacute;n ang t&iacute;tulong pagca <span class="smcap">Licenciado sa
+Filosof&iacute;a at Letras</span> at gayon din ang pagca <span class="smcap">Doctor sa
+Medicina</span>. Natutuhan ni <span class="smcap">Rizal</span> ang mg&#771;a wicang sumusunod:
+tagalog, cast&iacute;l&agrave;, latin, franc&eacute;s, italiano, ingl&eacute;s, alem&aacute;n, ruso,
+japon&eacute;s, holand&eacute;s, griego, hebreo, &agrave;rabe, sanskrito, portugu&eacute;s,
+catal&aacute;n, sueco at ins&iacute;c.</p>
+
+<p>Samantalang nag-aaral si <span class="smcap">Rizal</span> ay pinagm&aacute;masid naman niya ang
+caugalian at any&ocirc; ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;. Nangaling si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+is&aacute;ng bayang lin&uacute;luklucan ng&#771; pagbabanalbanalan, ng&#771; d&icirc; wast&oacute;ng mg&#771;a
+pananampalataya, ng&#771; mg&#771;a paggugol ng&#771; salap&icirc; upang yumaman at
+macagumon sa lug&oacute;d at layaw ang mg&#771;a walang ibang gaw&acirc; cung d&icirc; ang
+mangday&agrave; sa mg&#771;a <span class='pagenum noind'><a name="Page_IX" id="Page_IX">[IX]</a></span>hang&#771;al...; galing si Rizal sa isang bayang sa
+calolwa't catawan ay may walang hangang capangyarihan ang mg&#771;a fraile,
+militar, empleado at cast&iacute;l&agrave;. Sa Madrid ay nakita niy&aacute;ng hind&icirc; gay&oacute;n:
+lin&iacute;libac ng&#771; mg&#771;a <i>librepensador</i><a name="FNanchor_21_21" id="FNanchor_21_21"></a><a href="#Footnote_21_21" class="fnanchor">[21]</a> at ng&#771; mg&#771;a <i>aleo</i><a name="FNanchor_22_22" id="FNanchor_22_22"></a><a href="#Footnote_22_22" class="fnanchor">[22]</a> ng&#771;
+boong calay&agrave;an ang canilang religi&oacute;ng cat&oacute;lica apost&oacute;lica romana at
+ang canilang iglesia cat&oacute;lica-apost&oacute;lica romana; n&aacute;masid niy&aacute;ng maliit
+na totoo ang capanyarihan doon ng&#771; Gobierno; hind&icirc; niya napanood ang
+acala niyang mangyay&aacute;ring pagtat&aacute;lotalo ng&#771; mg&#771;a "liberal"<a name="FNanchor_23_23" id="FNanchor_23_23"></a><a href="#Footnote_23_23" class="fnanchor">[23]</a> at ng&#771;
+mg&#771;a "clerical"<a name="FNanchor_24_24" id="FNanchor_24_24"></a><a href="#Footnote_24_24" class="fnanchor">[24]</a>; bagcos pa ng&#771;a niyang n&aacute;kitang madal&aacute;s na
+naglal&aacute;mbal at nagcac&aacute;isa ang mg&#771;a "republicano"<a name="FNanchor_25_25" id="FNanchor_25_25"></a><a href="#Footnote_25_25" class="fnanchor">[25]</a> at ang mg&#771;a
+"carlista"<a name="FNanchor_26_26" id="FNanchor_26_26"></a><a href="#Footnote_26_26" class="fnanchor">[26]</a> upang canilang masunduan ang an&oacute; mang ninanais.
+Nagdamdam si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; malaking sacl&aacute;p ng&#771; loob ng&#771; canyang
+pagsumaguin ang walang hadlang na an&oacute; mang pagtatamasa ng&#771; mg&#771;a
+calay&agrave;an sa Espa&ntilde;a, at ang capanyarihang calakilakihan ng&#771; mg&#771;a fraile
+sa Filipinas, na siyang bum&iacute;bigti sa lahing c&aacute;ymangui. Pinagpilitan
+niyang makilala ang any&ocirc; ng&#771; mg&#771;a iba't ibang "partido pol&iacute;tico"<a name="FNanchor_27_27" id="FNanchor_27_27"></a><a href="#Footnote_27_27" class="fnanchor">[27]</a>
+sa Espa&ntilde;a at napag-unawa niyang hind&icirc; carapatdapat purihin ang mg&#771;a
+europeo tungc&oacute;l sa bagay na ito. Nakita niyang ang bawa't partido, ang
+lahat ng&#771; partido ay may magaganda at cainam-inamang mg&#771;a
+palatuntunan; datapwa't nahiwatigan niy&aacute;ng baga man may
+mang&#771;isang&#771;isang nagpapagal sa udyok ng&#771; lalong wag&aacute;s at dalisay na
+hang&#771;&aacute;d, ng&#771;uni't h&aacute;los ang lahat ay walang pinagsisicapan cung d&icirc; ang
+sar&iacute;ling cagaling&#771;an. Samantalang hind&icirc; pa nang&#771;apapahal&aacute;l sa matataas
+na catungculang minimith&icirc;, totoong sinusuy&ograve; ang mg&#771;a t&aacute;ong
+manghahal&aacute;l, at sa canila'y ipinang&#771;ang&#771;ac&ograve; ang lubhang maraming
+bagay, at cung macamtan na ang hang&#771;&aacute;d ay hind&icirc; guinaganap ang
+pang&#771;ac&ograve; at linilimot na tik&iacute;s ang mg&#771;a naghalal sa canila. Marami sa
+mg&#771;a manghahalal na ibinibigay ang canil&aacute;ng voto, hindi sa t&aacute;ong tunay
+na may carapat&aacute;n, cung d&icirc; sa nakiusap sa canila ng&#771; hind&icirc; nil&aacute;
+mahiy&aacute;ng canilang pinapang&#771;inoon; na hind&icirc; ang tunay na may mg&#771;a
+nagawang cagaling&#771;an ng&#771; isang t&aacute;o sa bayan ang canilang tinitingnan,
+cung d&icirc; cung ang taong iya'y mainam magsasalit&acirc;, marik&iacute;t magtalumpat&igrave;,
+magal&iacute;ng sum&uacute;yo &oacute; nacagaganting p&aacute;l&agrave; ng&#771; salap&icirc; &oacute; iba pang
+pagbibiyay&acirc;; na ang siyam na po't siyam sa sandaang europeo'y
+naniniwal&agrave; sa mg&#771;a sinasabi sa canil&aacute; ng&#771; mg&#771;a pamahayagan, na hind&icirc;
+man lamang sinisiyasat cung yao'y totoo &oacute; hind&icirc;, cung na sa catwiran &oacute;
+wal&acirc; sa catowiran; sa is&aacute;ng salit&acirc;: nakita niy&aacute;ng cawang&#771;is din ng&#771;
+mg&#771;a t&aacute;ong b&aacute;yan dito ang mg&#771;a t&aacute;ong b&aacute;yan do&oacute;n.</p>
+
+<p>Walang an&oacute; mang inilathal&agrave; si Rizal na an&oacute; mang casulatan, mula ng&#771;
+canyang lihamin ng&#771; 1882 ang "El Amor Patrio," hangang sa taong 1884,
+datapowa't hind&icirc; siya naglilicat ng&#771; pakikipagsulatan sa canyang mg&#771;a
+cababayan, lalonglal&ograve; na sa mg&#771;a nag-aaral, at ang mg&#771;a sulat niya'y
+binabasa ng&#771; lahat ng&#771; boong pag-ibig at pangguiguilal&aacute;s, dahil sa
+canyang bayaning pagbibig&aacute;y ulir&aacute;n sa pagsint&aacute; sa tinubuang l&uacute;p&aacute;.</p>
+
+<p>Nang 25 ng&#771; Junio ng&#771; ta&oacute;ng 1884 ay nagtalumpat&igrave; si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+isang pigu&iacute;ng na guinawa sa Madrid, sa pagpapaunl&aacute;c cay guinoong
+<span class="smcap">Juan Luna</span>, bant&oacute;g na pintor ilocano, dahil sa pagtatam&oacute; ng&#771;
+pang&#771;ulong "premio" <span class='pagenum noind'><a name="Page_X" id="Page_X">[X]</a></span>sa "Exposici&oacute;n" ng&#771; canyang balitang "cuadro," na
+ang pamagat ay "Spoliarium", at cay guinoong <span class="smcap">Felix Resurreccion
+Hidalgo</span>, na taga Filipinas din, at mabuti rin namang pintor.
+Guinaw&acirc; ang pigu&iacute;ng na iy&oacute;n sa Restaurant Ingl&eacute;s, pinasimul&aacute;n ng&#771;
+icasiyam na oras ng&#771; gab&icirc; at may mg&#771;a anim na pong t&aacute;o ang
+nagsalosalo. Nang&#771;ulo sa mesa&mdash;alinsnnod sa sabi ng&#771; "El Imparcial",
+sa Madrid, ng&#771; ica 26 ng&#771; Junio ng&#771; 1881&mdash;si pintor Luna;
+nang&#771;agsiup&ocirc; sa dacong canan niya si na se&ntilde;or Labra, Correa, Nin y
+Tud&oacute; at sa caliwa niya'y si na se&ntilde;or Moret, Aguilera at Mellado (D.
+Andr&eacute;s). Nang&#771;agsiup&ocirc; rin doon si na se&ntilde;or Morayta, Regidor, Azc&aacute;rraga
+(D. Manuel de), Araus, Fern&aacute;ndez Brem&oacute;n, Paterno (Alejandro, Antonio
+at M&aacute;ximo,) Vigil, del Val, Moya, C&aacute;rdenas, Govantes, Rico, Guti&eacute;rrez,
+Abascal, Ansorena, Garc&iacute;a-G&oacute;mez, L&oacute;pez Jaena, M&aacute;s (pintor valenciano),
+Fern&aacute;ndez Labrador (cubano), Rodriguez Correa at iba't iba pang
+maraming pintor, literato at periodista.</p>
+
+<p>Nagtindig si <span class="smcap">Rizal</span> at siya ang n&aacute;unang nanalit&acirc;; minamasdan
+siy&aacute; ng&#771; lah&aacute;t; sa caymanguing mukh&acirc; niya'y umaalab ang ning&#771;as ng&#771;
+masilacb&oacute;ng pagsinta sa tinubuang l&uacute;p&agrave;, at sac&acirc; nagsaysay siy&aacute; ng&#771;
+is&aacute;ng talumpating hind&icirc; mapagwari cung alin ang lalong maganda: cung
+ang cahang&#771;ahang&#771;ang pagsint&aacute; sa tinubuang lupang numiningning sa
+talumpating iy&oacute;n, &oacute; ang cagandagandahang pagcacaany&ocirc;-any&ocirc; ng&#771; mg&#771;a
+salit&acirc;. Pagsisicapan cong isatagalog ang talumpating iy&oacute;n; bagaman
+talast&aacute;s cong dukh&acirc; ang aking pan&iacute;tic at c&uacute;lang ang wica natin sa
+casaganaan ng&#771; wicang castil&agrave;ng guinamit ni <span class="smcap">Rizal</span> sa gay&oacute;ng
+pananalit&acirc;: ng&#771;uni't mamalakh&iacute;n co na cung maipakilala sa bumabasang
+irog ang cahi't culab&oacute;ng anino ng&#771; masilacbo't caligaligayang
+pananalit&acirc; ng&#771; ating capatid na <span class="smcap">Martir sa Bagumbayan</span>.
+Pasisimulan co: "<span class="smcap">Ma&ntilde;ga guinoo</span>: Sa paggamit ng&#771; pananalita'y
+hind&icirc; nacapag-aalinlang&#771;an sa akin ang tacot na bac&acirc; paking&aacute;n ninyo
+ac&oacute; ng&#771; boong pag-wawal&aacute;ng bah&aacute;l&agrave;; naparito cay&oacute;'t ng&#771; iny&oacute;ng ipanig
+sa sigabo ng&#771; aming mith&icirc; ang simbuy&oacute; ng&#771; mith&icirc; niny&oacute;ng panghicayat sa
+cabat&aacute;an, cay&acirc; ng&#771;a't wal&aacute;ng salang cayo'y matututong magpaumanh&iacute;n.
+Mg&#771;a panghalinang simoy ng&#771; pag-iibigan ang siy&aacute;ng lumalaganap sa
+al&aacute;ng-&aacute;lang; mg&#771;a &aacute;gos ng&#771; pagcacapatiran ang siyang lum&iacute;lipad na
+nagcacasalusalubong; mg&#771;a calolowang masintahin ang nak&iacute;k&iacute;nig, at
+dahil dito'y hind&icirc; ac&oacute; nag-aalap-ap sa aking ab&aacute;ng cataohan at hind&icirc;
+nam&aacute;n ac&oacute; nag-aalap-ap sa cagandahan ng&#771; inyong loob. Palibhasa'y
+mg&#771;a t&aacute;o cay&oacute;ng may p&uacute;s&ograve;, wal&acirc; cay&oacute;ng hinahanap cung d&icirc; mg&#771;a p&uacute;s&ograve; rin,
+at buhat sa caitaasang iyang pinamamahayan ng&#771; mg&#771;a damdaming mah&aacute;l,
+hind&icirc; ninyo hinah&aacute;lat&acirc; ang mg&#771;a walang cabuluh&aacute;ng pang&#771;it na budh&icirc;;
+nalalaganapan ng&#771; inyong titig ang cabooan; pinasisiyahan niy&aacute; ang
+naguiguing dahil at inilalatag niny&oacute; ang cam&aacute;y sa cawang&#771;is cong
+nagnanasang makipanig sa iny&oacute; sa is&aacute; lamang adhic&acirc;, sa isa lamang
+mith&icirc;: ang dang&#771;&aacute;l ng&#771; dak&iacute;lang &iacute;sip, ang ningning ng&#771; tinubuang l&uacute;p&agrave;.
+("Magaling, totoong magaling; pacpacan.")</p>
+
+<p>"Ito ng&#771;a ang cadahilanan cay&acirc; cay&oacute;'y nang&#771;agcacapisan ng&#771;ay&oacute;n. May
+mg&#771;a pang&#771;alan sa historia ng&#771; mg&#771;a bayang sila lamang ay
+nagpapakilala na ng&#771; is&aacute;ng nangyari at nagpapaalaala ng&#771; mg&#771;a
+pagguiguiliwan at ng&#771; mg&#771;a cadakilaan; mg&#771;a pang&#771;alang wang&#771;is sa
+is&aacute;ng cababalagh&aacute;ng hiw&aacute;g&agrave; na nagh&aacute;harap sa ating mg&#771;a mat&aacute; ng&#771; mg&#771;a
+caisip&aacute;ng caayaaya at caaliw-aliw; mg&#771;a pang&#771;alang ang kinaoowia'y
+isang pagcac&aacute;sund&ocirc;, isang sagu&iacute;sag ng&#771; capayap&acirc;an, is&aacute;ng t&aacute;l&igrave; ng&#771;
+pagsisint&aacute;han ng&#771; mg&#771;a naci&oacute;n. Nauucol sa mg&#771;a ganit&oacute; ang mg&#771;a
+pang&#771;alan ni Luna at ni Hidalgo: nililiwanagan ng&#771; canil&aacute;ng mg&#771;a
+carang&#771;alan ang dalaw&aacute;ng d&uacute;lo ng&#771; daigdig: ang Casilang&#771;anan at ang
+Calunuran: ang Espa&ntilde;a at Filipinas. Sa pagsasalit&acirc; co ng&#771; dalaw&aacute;ng
+pang&#771;alang ito'y nakikinikinit&aacute; co ang dalawang nagn&iacute;ningning na
+balant&oacute;c na nagmumula capowa sa magcabic&aacute;bilang dacong iyon at
+nagcacalicaw, pagdating sa caitaasan, sa udy&oacute;c ng&#771; pagguiguiliw&aacute;n ng&#771;
+iis&aacute;ng pinangaling&#771;an, at buhat sa caitaasang iya'y papapag-isah&iacute;n ang
+"dalawang bayan" sa pamamag-itan ng&#771; walang catapus&aacute;ng pagcac&aacute;isa,
+"dalawang bayang "magcacambal cahi't papaghiwalayin <span class='pagenum noind'><a name="Page_XI" id="Page_XI">[XI]</a></span>ng&#771; mg&#771;a dagat at
+ng&#771; calayuan; "dalawang b&aacute;yang" hind&icirc; sibul&aacute;n nang "mg&#771;a binh&icirc; ng&#771;
+paghihiwalay na itinatanim ng&#771; mg&#771;a nabubulagang tao at ng&#771; canil&aacute;ng
+calupit&aacute;n." Capowa capurih&aacute;n si Luna't si Hidalgo ng&#771; Espa&ntilde;a't ng&#771;
+Filipinas; sa pagc&aacute;'t cung ipinang&#771;an&aacute;c man sil&aacute; sa Filipinas ay
+mangyayari rin nam&aacute;ng maipang&#771;an&aacute;c sa Espa&ntilde;a. Wal&aacute;ng sariling bayan
+ang cataasan ng&#771; &iacute;sip; ang cataasan ng&#771; isip ay tulad sa ilaw, sa
+hang&#771;in; pag-aari ng&#771; lah&aacute;t; walang sariling bayang gaya ng&#771;
+alang-alang, gaya ng&#771; buhay at gaya ng&#771; Dios. "(Mg&#771;a pacpacan)"</p>
+
+<p>"Lumilipas na sa Filipinas ang matatandang caugalian; ang mariring&#771;al
+na gawa ng&#771; canyang mg&#771;a an&aacute;c ay hind&icirc; na nangyayari lamang sa loob
+ng&#771; sariling bahay; iniiwan na ng&#771; par&oacute;par&oacute;ng silang&#771;an ang sariling
+bahay; sa mg&#771;a lupaing yao'y ipinakikilala na ang paguumaga ng&#771; is&aacute;ng
+mahabang araw, sa pamamag-itan ng&#771; maniningning na c&uacute;lay at
+namumulamulang pagbubucang liwayway, at ang l&aacute;hing iy&oacute;ng nagugulaylay
+sa boong gab&iacute; ng&#771; historia, samantalang lumiliuanag ang araw sa ib&aacute;'t
+ib&aacute;ng lupa&iacute;n, mul&icirc; ng&#771;ay&oacute;ng gumiguising na kum&iacute;kinig sa unt&oacute;g ng&#771;
+electricidad na sa cany&aacute;'y gumib&iacute;c sa pakikipanay&aacute;m sa mg&#771;a bayang
+calunuran, at "hinihing&#771;&icirc; ang ilaw, ang buhay ang civilizaci&oacute;ng" ng&#771;
+una'y canil&aacute;ng minana na pinapagtibay ang wal&aacute;ng catapus&aacute;ng mg&#771;a lagd&acirc;
+ng&#771; hind&icirc; naglilicat na pag-gulong ng&#771; panah&oacute;n, ng&#771; mg&#771;a pagcac&aacute;iba't
+iba, ng&#771; di nagmamaliw na paghahalihali, ng&#771; pags&uacute;long."</p>
+
+<p>"Ito'y nalalaman niny&oacute;ng magal&iacute;ng at ipinagd&aacute;dang&#771;al na niny&oacute;; cay&oacute;
+ang may gaw&acirc; ng&#771; cagandahan ng&#771; mg&#771;a brillante ng&#771; coronang taglay sa
+ulo ng&#771; Filipinas; ang Filipinas ang nagbigay ng&#771; mg&#771;a bat&oacute;, ang
+Europa ang kumikil at ng&#771; numingn&iacute;ng. At pinanonood nating lah&aacute;t ng&#771;
+boong pagdiriw&aacute;ng; cayo'y ang inyong y&aacute;r&igrave;; cami'y ang ning&#771;as, ang
+lac&aacute;s, ang mg&#771;a bat&oacute;ng aming bigay. "(Mainam na totoo.)"</p>
+
+<p>"Inin&oacute;m nil&aacute; ro&oacute;n ang calugod-lugod na talingh&aacute;g&agrave; ng&#771; Naturaleza;
+Naturalezang dak&iacute;l&agrave; at cakilakilabot sa canyang pagwawas&aacute;c, sa canyang
+paglacad na wal&aacute;ng hump&aacute;y, sa canyang hind&icirc; mapagl&iacute;rip na lac&aacute;s.
+Naturalezang matimy&aacute;s, pay&aacute;p&agrave; at malungcot sa canyang mg&#771;a pagsasaysay
+na hind&icirc; nagl&iacute;licat at hind&icirc; nagbabago; inililimbag ng&#771; Naturalezang
+ito ang cany&aacute;ng tat&aacute;c sa lah&aacute;t ng&#771; cany&aacute;ng linalalang at ibinung&#771;a.
+Tagl&aacute;y ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a an&aacute;c ang tatac na iy&aacute;n sa&aacute;n man sil&aacute; pumaro&oacute;n.
+Cung hind&icirc; pacasiyasatin niny&oacute; ang canil&aacute;ng mg&#771;a &aacute;sal, ang canil&aacute;ng
+mg&#771;a gaw&acirc;, at cahi't babahagy&acirc; man ang pagcakilala niny&oacute; sa b&aacute;yang
+iy&oacute;n, makikita niny&oacute;ng na sa lah&aacute;t na parang siyang bumubu&ograve; ng&#771;
+cany&aacute;ng d&uacute;nong, gaya ng&#771; calolowang siyang namamatnugot sa lah&aacute;t,
+cawang&#771;is ng&#771; nagpapagal&aacute;w sa is&aacute;ng m&aacute;quina, t&uacute;lad sa any&oacute;ng pang&#771;&uacute;lo,
+caparis ng&#771; unang cagamit&aacute;n. Hind&icirc; mangyayaring hind&icirc; sumilang ang
+talagang canyang dinaramdam, hind&icirc; mangyayaring siya'y maguing is&aacute;ng
+b&aacute;gay at ib&aacute;ng b&aacute;gay ang gaw&iacute;n; sa dacong ibabaw cung bag&aacute; man
+nagcac&aacute;iba, malicm&aacute;t&agrave; l&aacute;mang. Sa "Spoliarium", sa licuran ng&#771;
+pinturang iyang hind&icirc; pip&iacute; ay nariring&#771;ig ang caguluhan ng&#771; maraming
+tao, ang sigawan ng&#771; mg&#771;a alipin, ang taguinting&#771;an ng&#771; mg&#771;a baluti't
+sandata ng&#771; mg&#771;a bangc&aacute;y, ang hagulhulan ng&#771; pang&#771;ung&#771;ulila, ang mg&#771;a
+h&iacute;guing ng&#771; dalang&#771;in, na napagwawari ang any&ocirc; at catotohanang tulad
+sa pagcaring&#771;&iacute;g sa dagund&oacute;ng ng&#771; cul&oacute;g sa guitn&acirc; ng&#771; malac&aacute;s na ing&#771;ay
+ng&#771; malaking agos ng&#771; tubig na bumabags&aacute;c mul&acirc; sa mataas, &oacute; ang
+pang&#771;ing&#771;in&iacute;g na nacalalaguim at cagulatgulat ng&#771; lind&oacute;l. Ang
+Naturalezang namamaguitn&agrave; sa pagcacaroon ng&#771; mg&#771;a bagay na iyon ay
+siya r&iacute;ng namamaguitn&agrave; sa pincel na lum&aacute;lagd&acirc; ng&#771; pintura. Bilang
+capal&iacute;t nito'y tum&iacute;tiboc sa cuadro ni Hidalgo ang isang totoong
+dalisay, pagpapakilalang lub&oacute;s ng&#771; calungcutan, ng&#771; cagandahan at
+cahinaang pawang ipinahamac ng&#771; mabang&#771;&iacute;s na lac&aacute;s; at gay&oacute;n,
+palibhasa'y inian&aacute;c si Hidalgo sa silong ng&#771; maningning na az&uacute;l ng&#771;
+lang&#771;it sa Filipinas, sa pagpapalayaw ng&#771; mahinhing hihip ng&#771; amihang
+galing sa mg&#771;a caragatan doon, sa guitn&acirc; ng&#771; catahimican ng&#771; doo'y
+mg&#771;a dagatan, sa hiwagang caaliw-aliw ng&#771; canyang mg&#771;a capatagang l&uacute;p&agrave;
+at carikitdikitang pagcacaayos ng&#771; canyang mg&#771;a bund&oacute;c at ng&#771; mg&#771;a
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_XII" id="Page_XII">[XII]</a></span>bund&oacute;c na nagcacatanitanical&acirc;.</p>
+
+<p>"Cay&acirc; na cay Luna ang mg&#771;a lilim, ang mg&#771;a pagcacalab&aacute;nlaban, ang mg&#771;a
+naghihing&#771;along liwanag, ang talingh&aacute;g&agrave; at ang cakilakilabot, b&iacute;lang
+aling&#771;awng&#771;&aacute;w ng&#771; madidil&iacute;m na sigw&aacute; sa lupa&iacute;ng mainit, ng&#771; mg&#771;a
+kidl&aacute;t at ng&#771; mauugong na pagbug&aacute; ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a volc&aacute;n; cay&acirc; cay
+Hidalgo'y pawang liwanag, mg&#771;a culay, pagcacabagay-bagay, damdamin,
+aliwalas, cawang&#771;is ng&#771; Filipinas sa mg&#771;a gab&iacute;ng may bwan, sa cany&aacute;ng
+mg&#771;a araw na tahimic, sa mg&#771;a naaabot doon ng&#771; tan&aacute;w, na pawang
+umaakit sa pagdidilidili at doo'y in&iacute;uugoy ang wal&aacute;ng catapus&aacute;n. At
+ang dalaw&aacute;, cahi't lubh&aacute;ng nagcac&aacute;iba, sa any&ocirc; man lamang, ay
+nagcac&aacute;isa cung gan&aacute;p na lilining&#771;in; cawang&#771;is nam&aacute;n ng&#771; pagcacais&aacute;
+ng&#771; ating mg&#771;a p&uacute;song lah&aacute;t, bag&aacute; man totoong nang&#771;agcac&aacute;iba: ang
+dalaw&aacute;ng it&oacute;, sa canil&aacute;ng pagpapaaninaw, sa pamamag-itan ng&#771; canil&aacute;ng
+"paleta," ng&#771; carikitdikitang sicat ng&#771; araw ng&#771; tr&oacute;pico<a name="FNanchor_28_28" id="FNanchor_28_28"></a><a href="#Footnote_28_28" class="fnanchor">[28]</a>,
+guin&aacute;gaw&acirc; nil&aacute;ng mg&#771;a s&iacute;nag ng&#771; d&icirc; maul&aacute;tang capurihang canilang
+inililiguid sa <span class="smcap">canilang sariling bayan</span>; <i>isinasaysay ng&#771;
+dalawa ang tunay na calagayan ng&#771; aming buhay sa pagsasamahan, sa asal
+na guinagamit at sa natutungcol sa pamamahala ng&#771; calacar&aacute;n ng&#771;
+bayan</i>; <span class="smcap">ang cataohang pinapagtitiis ng&#771; mabibigat na dalahin; ang
+cataohang hindi natutubos</span>, <i>ang catowiran at ang mithing
+nakikitung&aacute;li ng&#771; mahigpit sa mg&#771;a di</i> "wastong caisip&aacute;n," <i>sa maling
+pananampalataya at sa mg&#771;a licong cagagaw&aacute;n</i>, "sa pagca't ang mg&#771;a
+damdamin at ang mg&#771;a pasiya ay nacapaglalag-os sa l&aacute;long macacapal na
+cuta"; sa pagca't sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a hadl&aacute;ng ay may napumumulus&aacute;n,
+pawang nang&#771;ang&#771;aninag, at cung hind&icirc; sila magcapluma, cung d&icirc; sila
+tulung&#771;an ng&#771; limbagan, hind&icirc; lamang maghahandog ng&#771; panglibang sa
+paning&#771;in ang canilang paleta at mg&#771;a pincel, cung d&icirc; naman maguiguing
+mananalumpating totoong marikit manalit&acirc;."</p>
+
+<p>Cung itinuturo ng&#771; in&aacute; sa cany&aacute;ng an&aacute;c ang cany&aacute;ng sariling w&iacute;c&agrave; at
+ng&#771; maun&aacute;w&agrave; ang cany&aacute;ng mg&#771;a catow&aacute;an, ang cany&aacute;ng mg&#771;a kinacailang&#771;an
+&oacute; ang cany&aacute;ng&#771; mg&#771;a pighat&icirc;; itinutur&ograve; nam&aacute;n ng&#771; Espa&ntilde;a sa Filipinas,
+sa cany&aacute;ng pagcain&aacute; ang cany&aacute;ng sariling w&iacute;c&agrave;; "cahi man
+hinah&aacute;dlang&#771;an niy&aacute;ng mg&#771;a bahagy&acirc; na ang abo't ng&#771; paning&#771;&iacute;n at
+napacapand&aacute;c ang pag-&iacute;isip," na sa canilang malabis na pagsusumicap na
+sumapanatag sila sa panah&oacute;ng casalucuyang tinatawid, ay "<i>hindi nila
+m&aacute;tanaw ang panah&oacute;ng darating</i> at hind&icirc; pinagtitimbangtimbang ang
+maguiguing bung~a ng&#771; canilang guinagaw&acirc;;" mg&#771;a sisiwang pay&aacute;t,
+"masasam&aacute;ng &aacute;sal at mg&#771;a pang-akit sa casam&acirc;ang &aacute;sal", na wal&aacute;ng
+ib&aacute;ng iniimbot cung d&icirc; ang inis&iacute;n ang lah&aacute;t ng&#771; damdaming dalisay, at
+sa canil&aacute;ng pagpapasam&acirc; ng&#771; p&uacute;s&ograve; ng&#771; mg&#771;a bayan, "ay itinatanim nil&aacute;
+sa mg&#771;a bayang iy&aacute;n ang mg&#771;a binh&icirc; ng&#771; mg&#771;a pagcacaalit at ng&#771; sa
+panahong darating ay anihin ang bung&#771;a, ang lasong hal&aacute;man, ang
+camatayan bag&aacute; ng&#771; mg&#771;a ipang&#771;&aacute;ng&#771;an&aacute;c pang mg&#771;a tao."</p>
+
+<p>"Ng&#771;uni't &iexcl;limutin natin ang mg&#771;a capang&#771;itang &aacute;sal na iy&aacute;n!
+&iexcl;Capayapaan sa mg&#771;a pat&aacute;y, sapagca't p&aacute;wang mg&#771;a pat&aacute;y na ng&#771;&acirc;; hind&icirc;
+na sil&aacute; humihing&#771;&acirc;, at sila'y kinacain na ng&#771; mg&#771;a u-od! &iexcl;Howag nating
+tawaguin ang pag-aalaala sa canil&aacute;; howag nating dalhin dito sa guitn&acirc;
+ng&#771; ating mg&#771;a casayahan ang canilang cabah&uacute;an! "Sa cagaling&#771;ang palad
+ay lalong marami ang mg&#771;a capatid; ang cagandaha't camahalan ng&#771; loob
+ay pawang mg&#771;a catut&uacute;b&ograve; sa s&iacute;long ng&#771; lang&#771;it ng&#771; Espa&ntilde;a: sa bagay na
+ito'y cay&oacute;ng lah&aacute;t ay mg&#771;a sacs&iacute;ng maliliwanag." Nangagcaisa cay&oacute; sa
+pagsag&oacute;t; nang&#771;agsitulong cay&oacute;, at gumaw&acirc; cay&oacute; marahil ng&#771; lalong
+malak&iacute; cung mayroon pa sana cayong magagaw&acirc;. Umup&ocirc; cay&oacute; sa
+pakikisalam&uacute;h&agrave; sa aming pagsasalosalo, at sa iny&ograve;ng pagb&igrave;bigay unlac
+sa maririlag na mg&#771;a an&aacute;c ng&#771; Filipinas ay pinauunlacan nam&aacute;n ninyo
+ang Espa&ntilde;a; sapagca't lubos na talastas niny&oacute;ng lahat, na hind&icirc; ang
+dagat Atl&aacute;ntico ang hanggahan ng&#771; Espa&ntilde;a; hind&icirc; rin nam&aacute;n ang dagat
+Cant&aacute;brico at ang dagat Mediterr&aacute;neo&mdash;casir&acirc;ang dang&#771;al ng&#771;ang tunay
+cung macahadl&aacute;ng ang tubig sa cany&aacute;ng cadakil&acirc;an, sa cany&aacute;ng
+isipan.&mdash;Narorooon ang Espa&ntilde;a cung saan <span class='pagenum noind'><a name="Page_XIII" id="Page_XIII">[XIII]</a></span>ipinararamdam ang cany&aacute;ng
+pangpaguinhawang akit, at cahi't maal&iacute;s man sac&aacute;l&igrave; ang cany&aacute;ng
+bandera, matitira rin ang sa canya'y pag-aalaalang hind&icirc; matatapos,
+hind&icirc; magmamaliw, ANO ANG MAGAGAWA NG CAPIRASONG DAMIT NA MAPUL&Aacute; AT
+MARILAW; ANONG MAGAGAWA NG MGA FUSIL AT NG MGA CA&Ntilde;ON SA BAYANG HINDI
+SIBULAN NG PAGSINTA AT PAGGUILIW; SA BAYANG HINDI NANGAGCACAYACAP ANG
+MGA MITHI, HINDI NANGAGCACAISA ANG PALATUNTUNAN NG ADHICA, HINDI
+NANGAGCACASANG-AYON ANG MGA PASIYA NG ISIP..? (Mahabang mg&#771;a
+pacpacan.)</p>
+
+<p>Si Luna't si Hidalgo'y tunay ng&#771;ang iny&oacute; at tunay rin namang amin;
+sila'y iny&oacute;ng sinisinta, at sa canila'y napapanood namin ang
+magagandang mg&#771;a pag-asa, mg&#771;a mahahalagang ulir&aacute;n. Ang mg&#771;a cabataang
+filipinong na sa Europa, na cailan may masigabo ang loob, at il&aacute;n pang
+mg&#771;a taong nananatili ang mg&#771;a p&uacute;s&ograve; sa pagcab&aacute;t&agrave;, palibhasa'y laguing
+gumagaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a cagaling&#771;ang dalisay sa udy&oacute;c ng&#771; canilang malilinis
+na budh&icirc;, nang&#771;aghandog cay Luna ng&#771; is&aacute;ng corona, mahinhing alay,
+tunay ng&#771;ang maliit cung isusumag sa maalab naming nais, ng&#771;uni't
+siy&aacute;ng lalong c&uacute;s&agrave; at siya namang lalong mal&aacute;y&agrave; sa lah&aacute;t ng&#771; pag-aalay
+na guinaw&acirc; hanga ng&#771;ay&oacute;n.</p>
+
+<p>Datapwa't hind&icirc; pa nasisiyahan ang Filipinas ng&#771; pagkilalang utang na
+loob sa cany&aacute;ng mariril&aacute;g na mg&#771;a an&aacute;c, at sa pagcaibig niy&aacute;ng
+maipakilalang gan&aacute;p ang mg&#771;a caisipang umuulic sa cany&aacute;ng budh&icirc;, ang
+mg&#771;a damdaming sa puso'y umaawas, at ang mg&#771;a salit&aacute;ng tumatacas sa
+mg&#771;a l&aacute;b&igrave;, naparito tayong lah&aacute;t sa pigu&igrave;ng na it&oacute; upang papag-isahin
+ang ating h&aacute;ng&#771;ad, upang bigyang catuparan ang pagyayacapang iy&aacute;n ng&#771;
+DALAWANG LAHING nang&#771;agsisintahan at nang&#771;agiibigan, na
+nang&#771;agcacaisang may apat na raang taon na sa caasalan, sa
+pagpapanayam, at sa pamamayan, UPANG MANGYARING SA PANAHONG DARATING
+NA ANG DALAWANG LAHING IYA'Y MAGUING ISA LAMANG NACION SA BUDHI, sa
+can&iacute;canilang mg&#771;a catungculan, sa canicanilang pith&aacute;y&agrave;, sa
+canicanilang mg&#771;a taglay na biy&aacute;y&agrave;. (Pacpacan.)</p>
+
+<p>&iexcl;Ipinagd&iacute;riwang co<a name="FNanchor_29_29" id="FNanchor_29_29"></a><a href="#Footnote_29_29" class="fnanchor">[29]</a> ang ating mg&#771;a artistang si Luna at si Hidalgo,
+capurih&aacute;ng dalisay at wag&aacute;s ng&#771; DALAWANG BAYAN! &iexcl;Ipinagdiriwang co ang
+mg&#771;a t&aacute;ong sa canila'y tumulong upang sila'y macatag&aacute;l sa lubh&aacute;ng
+mahirap na pagsalung&#771;a sa land&aacute;s ng&#771; Arte! &iexcl;Ipinagdiriwang co, at ng&#771;
+uliranin ng&#771; cabataang filipino, na "inaasahang mah&aacute;l ng&#771; AKING
+SARILING BAYAN<a name="FNanchor_30_30" id="FNanchor_30_30"></a><a href="#Footnote_30_30" class="fnanchor">[30]</a> ang gay&oacute;ng mg&#771;a cagandagandahang mg&#771;a halimb&aacute;w&agrave; at
+ng&#771; ang <i>in&aacute;ng Espa&ntilde;a</i><a name="FNanchor_31_31" id="FNanchor_31_31"></a><a href="#Footnote_31_31" class="fnanchor">[31]</a>, na mapagsicap at mapagmalas&aacute;kit sa
+icag&aacute;galing ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a lalawigan, "pagdaca'y gaw&iacute;n ang mg&#771;a
+pagbabagong utos na malaon ng&#771; panah&oacute;ng pinag-&iacute;isip"; may daan na ng&#771;
+araro at ang lupa'y hind&icirc; cutad. &iexcl;At &icirc;pinagd&iacute;riwang co, sa cawacas&aacute;n,
+ang ililigaya niyong mg&#771;a magulang na sa canilang pang&#771;ung&#771;ulila sa
+guiliw nil&aacute;ng mg&#771;a an&aacute;c, mul&acirc; sa lubhang malayong lupaing canil&aacute;ng
+tin&aacute;tahana'y sinusundan ng&#771; titig, na bas&acirc; ng&#771; l&uacute;h&agrave; at ng&#771; p&uacute;song
+tum&iacute;tib&oacute;c na nagl&aacute;lagos sa mg&#771;a dagat at sa calayuan, at "inihahayin
+sa altar ng&#771; icagagal&icirc;ng ng&#771; lah&aacute;t ang mg&#771;a matimyas na caaliwang
+totoong nagsasalat pagdating sa dacong calunuran ng&#771; buhay",
+mahahalag&aacute;'t mg&#771;a bugt&oacute;ng na bulacl&aacute;c sa panah&oacute;ng tagguin&aacute;w na
+sumisilang sa mg&#771;a pampang&#771;in ng&#771; libing&#771;an!&mdash;(Masilacb&oacute;ng mg&#771;a
+pacpacan; masigabong mg&#771;a pagpupuri sa nagtalumpat&icirc;.)</p>
+
+<p>Sumunod na nang&#771;ag talumpat&igrave; si L&oacute;pez Jaena [na pinintas&aacute;n ng&#771; d&icirc;
+caw&aacute;s&agrave; ang mg&#771;a fraile], si Govantes, C&aacute;rdenas, Del Val, il&aacute;ng mg&#771;a
+filipino, si Nin y Tudo, M&aacute;s, Azc&aacute;rraga, <span class='pagenum noind'><a name="Page_XIV" id="Page_XIV">[XIV]</a></span>Luna (nagpasalamat), Reg&igrave;dor,
+Fern&aacute;ndez Labrador, Labra, Azc&aacute;rraga (muling pagtatalumpat&igrave;), Morayta,
+Rodriguez Correa at Moret. Natapos ang pigu&iacute;ng ng&#771; ica 12 ng&#771; gab&icirc;.</p>
+
+<p>Pakingan natin ng&#771;ay&oacute;n ang sal&iacute;t&agrave; ng&#771; castilang si D. Wenceslao E.
+Retana tungcol sa talumpat&icirc; ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Ganit&oacute; ang canyang sinabi:</p>
+
+<p>"Hind&icirc; ng&#771; ng&#771;&acirc; macahihing&#771;&icirc; ng&#771; higu&iacute;t pa sa ritong cagandahan ng&#771;
+pagcacatalumpat&icirc;: nagsalit&acirc; si <span class="smcap">Rizal</span> sa ng&#771;alan ng&#771;
+Filipinas, na d&icirc; tagl&aacute;y ang pagpapacumbabang hin&iacute;hing&#771;&igrave; ng&#771; mg&#771;a
+cast&iacute;l&agrave; sa mg&#771;a an&aacute;c ng&#771; bayang iyon, cung d&icirc; parang is&aacute;ng "caanib" na
+cus&acirc; ng&#771; canil&aacute;ng calooban: "tayo'y dalawang bayan, tayo'y dalawang
+l&aacute;h&igrave;, cung an&oacute; cayo'y ganoon din cam&iacute;, at yamang gayo'y ibig namin ang
+inyong ibig. &iquest;Ipinagcacait bag&aacute; sa amin ang inaac&aacute;l&agrave; naming
+carapatdapat na aming tamuhin?... &iexcl;Dilidilihin ninyo ang panah&oacute;ng
+sasapit!... Hind&icirc; mangyayaring manatili magpacail&aacute;n man ang
+casalucuyang calagayan ng&#771;ayon "Wal&acirc; pang is&aacute; man lamang filipino,
+lalonglal&ocirc; na cung gayong na sa har&aacute;p ng&#771; mg&#771;a castilang may matat&aacute;as
+na catungculan, na nacapang&#771;ang&#771;ahas magsalit&acirc; ng&#771; gay&oacute;n. Ibig ni
+<span class="smcap">Rizal</span> na manatili ang pagsasama ng&#771; Espa&ntilde;a at Filipinas,
+ng&#771;uni't "hinihing&#771;&icirc; niya", upang mangyari ang pagsasamang it&oacute;, na
+magcaroon ang mg&#771;a filipino ng&#771; mg&#771;a catowiran at mg&#771;a catang&#771;&icirc;ang
+kinacamt&aacute;n ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;. Ipinal&aacute;lagay niyang malak&iacute;ng caapih&aacute;n ng&#771;
+canyang l&aacute;h&igrave; cung d&icirc; gay&oacute;n ang mangyayari, at hind&icirc; ng&#771;&acirc; mangyayaring
+tiisin niya ang gay&oacute;ng caalimurahan. Hangang dito ang sabi ni Retana.
+Nang panah&oacute;ng yao'y kinacath&acirc; na ni <span class="smcap">Rizal</span> ang novelang <i>Noli
+me tangere</i>, na sa canya'y magpuputong ng&#771; walang hangang capurih&aacute;n.</p>
+
+<p>Ang mg&#771;a hul&iacute;ng bowan ng&#771; pagc&aacute;tir&aacute; niya sa Espa&ntilde;a'y guinamit niya sa
+pag-aaral ng&#771; carunung&#771;ang nauucol sa pag-gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a c&uacute;t&agrave;
+(fortificaciones) sa panah&oacute;ng pagbabaca, na ang guinamit na salita'y
+ang wicang ingl&eacute;s, at may mg&#771;a dibujong nagpapaliwanag ng&#771; canyang
+mg&#771;a isinulat. Pinamagat&aacute;n niy&aacute; ang mg&#771;a dibujong it&oacute; ng&#771; "Parapeto
+Simple."<a name="FNanchor_32_32" id="FNanchor_32_32"></a><a href="#Footnote_32_32" class="fnanchor">[32]</a> "Caballo de frisa."<a name="FNanchor_33_33" id="FNanchor_33_33"></a><a href="#Footnote_33_33" class="fnanchor">[33]</a> "Trampas de lobo."<a name="FNanchor_34_34" id="FNanchor_34_34"></a><a href="#Footnote_34_34" class="fnanchor">[34]</a>
+"Estacada."<a name="FNanchor_35_35" id="FNanchor_35_35"></a><a href="#Footnote_35_35" class="fnanchor">[35]</a> "Estacada de perfil."<a name="FNanchor_36_36" id="FNanchor_36_36"></a><a href="#Footnote_36_36" class="fnanchor">[36]</a> "Reglas para determinar las
+dimensiones de los parapetos."<a name="FNanchor_37_37" id="FNanchor_37_37"></a><a href="#Footnote_37_37" class="fnanchor">[37]</a></p>
+
+<p>Sinabi ng&#771; castilang si Sr. Amador de los Rios, na naguing profesor ni
+<span class="smcap">Rizal</span> sa Universidad ng&#771; Madrid sa wicang &aacute;rabe, na cail&aacute;n
+man daw ay hind&icirc; pa siya nagcacaroon ng&#771; alag&aacute;d na macasing t&aacute;las ng&#771;
+isip ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Bago umal&iacute;s sa Espa&ntilde;a'y nilibot muna ni <span class="smcap">Rizal</span> ang Andaluc&iacute;a
+at Valencia, at pinagsicapan n&igrave;yang maun&aacute;w&agrave; ang any&ocirc; ng&#771; mg&#771;a lupa&iacute;ng
+iy&oacute;n at ang caugalian ng&#771; mg&#771;a taga roon.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Nang calaghatian na ng&#771; ta&ograve;ng 1885, at ng&#771; macuha na niya ang pagca
+licenciado sa Filosof&iacute;a at Letras, at bilang calah&aacute;t&igrave; na ang nacacath&acirc;
+niya sa <i>Noli me tangere</i>, siya'y na pa sa Par&iacute;s, sa udy&oacute;c ng&#771;
+maning&#771;as na hang&#771;ad na macapaglibot sa mundo, upang macapag-aral ng&#771;
+lahat ng&#771; bagay at ng&#771; mabihasa siyang magaling sa pagwiwicang
+franc&eacute;s.</p>
+
+<p>Nakisama siya, pagdating sa Par&iacute;s, sa bantog na oftalm&oacute;logo<a name="FNanchor_38_38" id="FNanchor_38_38"></a><a href="#Footnote_38_38" class="fnanchor">[38]</a> na si
+M. Wecker, upang matutuhan niy&aacute;ng lub&oacute;s ang panggagam&oacute;t sa mat&aacute;.
+Nagsanay rin siya roon sa mg&#771;a wicang ingl&eacute;s at alem&aacute;n. Ipinagpatuloy
+niya sa Par&iacute;s ang pag-cath&acirc; ng&#771; <i>Noli me tangere</i>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Nang mg&#771;a unang araw ng&#771; ta&oacute;ng 1886 ay lumipat si Rizal sa Alemania.
+Nagtumir&aacute; siya sa ciudad ng&#771; Heildelberg, na kinalalagyan ng&#771; ilog
+N&eacute;ckar, na sumasabang sa ilog Rhin. Buhat diya'y nakipagsulatan siya
+sa Profesor Ferdinand Blumentritt, sa Leitmeritz, (Bohemia).
+Nacaibigan niya sa Heildelberg ang profesor Dr. Galezowsky.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nalimutan ni Rizal susumandal&icirc; man ang Filipinas, at
+nagpapatotoo ng&#771; bagay na it&oacute; ang cany&aacute;ng tul&aacute;ng sinulat sa
+Heildelberg <span class='pagenum noind'><a name="Page_XV" id="Page_XV">[XV]</a></span>ng&#771; ica 22 ng&#771; Abril ng&#771; 1886, na pinamagat&aacute;n niya ng&#771;: "A
+las Flores de Heildelberg."<a name="FNanchor_39_39" id="FNanchor_39_39"></a><a href="#Footnote_39_39" class="fnanchor">[39]</a></p>
+
+<p>Ng&#771; macatira siyang ilang bowan sa Heildelberg at sa Wilhelmsdorf, ay
+napa sa Leipzig naman at doo'y pumasoc ng&#771; pagcacajista upang macakita
+ng&#771; pagcabuhay.</p>
+
+<p>Nang mg&#771;a unang araw ng&#771; ta&oacute;ng 1887 ay siya'y napa sa Berlin at doo'y
+cany&aacute;ng na caibigan ang mg&#771;a bantog na pant&aacute;s na si Doctor Virchow,
+na sa canya'y nagpakilala upang siya'y maguing capanig ng&#771; "Sociedad
+Antrop&oacute;logica Berlinesa"; si Dr. F. Jagor, dakilang "naturalista" at
+maglalacbay na sumulat ng&#771; librong "Reisen in den Philippinen", na
+ipinalimbag sa Berlin ng&#771; 1873; si Dr. Joest, marilag na "ge&oacute;grafo" at
+si Dr. Schiilzer, pant&aacute;s na mangagamot.</p>
+
+<p>Nang ta&oacute;ng 1886 ay natapos ni <span class="smcap">Rizal</span> ang pagcath&acirc; ng&#771; <i>Noli me
+Tangere</i>, at ng&#771; mg&#771;a unang bowan ng&#771; 1887 ay ipinalimbag sa Berl&iacute;n
+ang sinabi ng&#771; libro.</p>
+
+<p>Nang calaghat&iacute;an ng&#771; ta&oacute;ng 1887 ay dumating sa Maynila ang il&aacute;ng <i>Noli
+me Tangere</i>; datapwa't pinacaiing&#771;atang lubh&acirc; ng&#771; bawa't pinalad
+magcaroon, sa tacot na bac&acirc; dumating sa bal&iacute;t&agrave; ng&#771; pin&uacute;n&ograve;, &oacute; ng&#771; mg&#771;a
+fraile, &oacute; ng&#771; mg&#771;a guardia civil &oacute; ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; ay pagbintang&#771;an
+siyang "filibustero"<a name="FNanchor_40_40" id="FNanchor_40_40"></a><a href="#Footnote_40_40" class="fnanchor">[40]</a> at pag-usiguin ng&#771; cakilakilabot.</p>
+
+<p>Bawa't macabasa ng&#771; "<i>Noli me Tangere</i>" ni <span class="smcap">Rizal</span> ay
+nang&#771;agsasabing ang librong ito'y siyang bagong <i>Biblia</i> ng&#771; bayang
+filipino; sa macatowid baga'y sa mg&#771;a aral na nababasa sa <i>Noli me
+Tangere</i> ni <span class="smcap">Rizal</span> naroroon ang catubusan ng&#771; bayang filipino.</p>
+
+<p>&iexcl;Laking pagcacagulo ng&#771; mg&#771;a fraile at ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; ng&#771;
+matalastas nila ang napapalamang mg&#771;a casaysayan sa libro ni
+<span class="smcap">Rizal</span>!</p>
+
+<p>Pagdaca'y gumaw&acirc; ang mg&#771;a fraile ng&#771; is&aacute; at wal&aacute;ng higc&aacute;t na
+pagpupulong. "&iexcl;Laking capusung&#771;an! &iexcl;Is&aacute;ng "indio" isang "macacong
+indio", isang "matsing na indio"&mdash;ang sabihan nila&mdash;ang nang&#771;ang&#771;ahas
+pumintas ng&#771; ating mg&#771;a cagagawan!"</p>
+
+<p>May nasumpung&#771;an si p&aacute;r&igrave; Pedro Payo, fraileng dominico at casalucuyang
+arzobispo dito ng&#771; panah&oacute;ng iy&oacute;n, na is&aacute;ng <i>Noli me Tangere</i>;
+dinalidaling binasa it&oacute; at pagcatapos ay ag&aacute;d ipinadal&aacute; ng&#771; ica 18 ng&#771;
+Agosto ng&#771; 1887 cay p&aacute;r&igrave; Gregorio Echevarr&iacute;a, na fraileng dominicong
+gaya rin niya, at rector ng&#771; cung tawaguin nila'y <i>Real y Pontificia
+Universidad de Santo Tom&aacute;s de Manila</i>, upang siya nam&aacute;n ang sumiyasat.
+Dal&icirc;d&aacute;l&igrave; nam&aacute;ng bin&aacute;sa nit&oacute; at pagcatapos ay nagtat&aacute;g ng&#771; is&aacute;ng
+capulung&#771;ang naboboo ng&#771; tatl&oacute;ng fraileng mg&#771;a dominico, na ito'y si
+p&aacute;r&igrave; Mat&iacute;as G&oacute;mez, si p&aacute;r&igrave; Norberto del Prado at si p&aacute;r&igrave; Evaristo
+Fern&aacute;ndez Arias, upang sil&aacute; ang humatol cung ano ng&#771;&agrave; cay&acirc; ang
+nang&#771;apapalam&aacute;n sa novelang sinulat ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Nang ica 30 ng&#771; Agosto ng&#771; 1887 ay nagpadal&aacute; ng&#771; sulat sa Arzobispo na
+si p&aacute;r&igrave; Payo ang rector sa Universidad na si p&aacute;r&igrave; Gregorio Echevarria,
+at doo'y sinasabing binasa at pinagsiyasat ng&#771; is&aacute;ng capulung&#771;an ang
+<i>Noli me Tangere</i> na ilinathal&acirc; ni <span class="smcap">J. Rizal</span>, at canil&aacute;ng
+lubos napagtantong ang librong iyo'y totoong is&aacute;ng malak&iacute;ng hereg&iacute;a,
+capusung&#771;&aacute;n at nacasisirang p&uacute;ri sa Religi&oacute;n at is&aacute;ng gan&aacute;p na
+paglab&aacute;g at pag-alimura sa Gobierno ng&#771; Espa&ntilde;a at sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a
+mah&aacute;l na capisanang cast&iacute;l&agrave; rito, at panggugul&oacute; ng&#771; catahimican ng&#771;
+p&uacute;s&ocirc; at ng&#771; budh&icirc; ng&#771; bayan at ng&#771; mg&#771;a namamayan dito, at
+mangyayaring pangaling&#771;an ng&#771; mg&#771;a casacunaang totoong cahapishapis sa
+Espa&ntilde;a. Sa maicl&iacute;ng sabi, alinsunod sa capulung&#771;an <span class='pagenum noind'><a name="Page_XVI" id="Page_XVI">[XVI]</a></span>ng&#771; mg&#771;a fraile,
+ang librong iyon ni Rizal ay casamasamaang panglab&aacute;g sa Religi&oacute;n,
+panglait sa Espa&ntilde;a at panggugul&oacute; sa calooban at damdamin ng&#771; tagarito.</p>
+
+<p>Ipinadal&aacute; nam&aacute;n n&igrave; p&aacute;r&igrave; Payo ang sulat na iy&oacute;n sa capit&aacute;n general na
+si D. Emilio Terrero.</p>
+
+<p>Sa magcabicabilang panig ng&#771; Maynil&acirc;, ng&#771; boong Filipinas ay
+pinaguusapan ng&#771; lihim ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, ng&#771; mg&#771;a filipino, ng&#771; mg&#771;a
+taga ibang lupa&iacute;n ang pasiy&aacute; tungcol sa <i>Noli me Tangere</i>, &iexcl;ng&#771;uni't
+wal&aacute;ng nacatatal&oacute;s, wal&aacute;ng nacacabasa pa ng&#771; <i>Noli me Tangere</i>! At
+lum&aacute;lak&iacute; ng&#771; lum&aacute;lak&iacute; ang bulung-bulung&#771;an, ang sabihana'y ang librong
+iy&oacute;'y cakilakilabot, calaguimlaguim, wal&aacute;ng cahalintulad ng&#771; sam&acirc; ...
+&iexcl;at lum&aacute;lak&iacute; nam&aacute;n ng&#771; lum&aacute;lak&iacute; ang pagmimith&icirc; ng&#771; bawa't macahiguing
+ng&#771; balitang iy&oacute;ng mabasa ang <i>Noli me Tangere</i>! caya't pinagpilitan
+ng&#771; lah&aacute;t at ng&#771; bawa't is&aacute; ang magcaroon; ng&#771;uni't hind&icirc; macakita,
+mahirap macakita cung d&icirc; sa pamamag-itan ng&#771; lalong matatalinong
+paraan. Ng&#771; mg&#771;a unang araw ay nacabibili ng&#771; tatl&oacute;ng piso bawa't
+libro, hind&icirc; nalao't dumating ng&#771; sampong piso, labingdalaw&aacute;ng piso,
+labinglimang piso, dalawampong piso ... Nang malao'y hind&icirc; na
+dalawampong piso ang halag&aacute; ng&#771; bawa't "Noli", lal&ocirc; pang malak&iacute;, at
+cahi man malak&iacute; ang &igrave;bayad, cung cast&iacute;l&agrave; &oacute; mestizong cast&iacute;l&agrave; ang
+humahanap ay hind&icirc; macakita; caya't napilitan ang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; at ang
+mg&#771;a punong cast&iacute;l&agrave; na magpabil&iacute; sa Europa, at sapagca't mainam na
+pang-udy&oacute;c sa an&ograve; man ang pakikinabang ng&#771; lim&aacute;, anim hangang
+macasampong ibayo, ang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; rin ang namil&iacute; sa Europa ng&#771; <i>Noli
+me Tangere</i> sa halagang manalap&icirc;, at sac&aacute; dinal&aacute; rito ng&#771; lihim at
+ipinagbil&iacute; rito ng&#771; lihim sa capow&acirc; cast&iacute;l&agrave; rin, sa mg&#771;a fraile, sa
+mg&#771;a filipino at sa mg&#771;a taga ib&aacute;ng lupa&iacute;n sa halagang camal&aacute;cmal&aacute;c na
+dalawamp&ocirc; hangang dalawampo't limang piso ang is&aacute;.</p>
+
+<p>Sa sulsol ni p&aacute;r&igrave; Payo ay ipinadal&aacute; naman ng&#771; capitan general na si
+Terrero ang <i>Noli me Tangere</i> sa "Comisi&oacute;n Permanente de Censura"<a name="FNanchor_41_41" id="FNanchor_41_41"></a><a href="#Footnote_41_41" class="fnanchor">[41]</a>
+upang ito'y maglag&aacute;y nam&aacute;n ng&#771; cany&aacute;ng pasiya. Si p&aacute;r&igrave; Salvador Font,
+fraileng agustino ang siyang naglagda ng&#771; pasiy&aacute;, na doo'y
+pinacacalaitlait si <span class="smcap">Rizal</span> hangang sa tawaguing is&aacute;ng
+"hang&#771;al" daw na wal&aacute;ng pagpalagyan sa catacsil&aacute;n at sam&aacute;. Ang <i>Noli
+me Tangere</i>, an&iacute; p&aacute;r&igrave; Font, ay isang paglab&aacute;g at pamumus&oacute;ng sa
+Religi&oacute;n ng&#771; Espa&ntilde;a; isang paglab&aacute;g at pamumus&oacute;ng sa Pang&#771;asiwaan, sa
+mg&#771;a castilang cagawad ng&#771; Gobierno at sa mg&#771;a Tribunal ng&#771; justicia;
+isang paglab&aacute;g at pamumus&oacute;ng sa hucb&oacute; ng&#771; Guardia Civil, isang
+paglab&aacute;g at pamumus&oacute;ng sa icapapanatili ng&#771; mg&#771;a nasasacop ng&#771; Espa&ntilde;a,
+at pagcatapos ng&#771; ganitong bugs&ocirc; ng&#771; "paglabag at pamumus&oacute;ng" ay
+sinabi niyang sa canya raw pasya at ac&aacute;l&agrave;, ay dapat ipagbawal ng&#771;
+capangyarihan ng&#771; capit&aacute;n general ang pagdadala rito, paglilimbag ul&icirc;
+rito at paglalaganap dito ng&#771; librong <i>Noli me Tangere</i>, na totoong
+nacacapahamac.</p>
+
+<p>Bucod sa lalong mg&#771;a casakits&aacute;kit na mg&#771;a pag-alimura cay
+<span class="smcap">Rizal</span> at mg&#771;a pagpaparatang ng&#771; mg&#771;a gawang hind&icirc; man lamang
+napapanaguinip ng&#771; ating capatid na Martir, ay idinugtong pa ni p&aacute;r&igrave;
+Font ang ganitong mg&#771;a salit&acirc;: "ANG TANGING HANGAD ni <span class="smcap">Rizal</span>
+ANG CASARINLAN NG LUPAING ITO, at ang adhica niya'y iwalat ang mahal
+na catibayan ng&#771; Bayang sarili<a name="FNanchor_42_42" id="FNanchor_42_42"></a><a href="#Footnote_42_42" class="fnanchor">[42]</a>, niyang Bayang sariling sa canya'y
+nagbigay ng&#771; pagcat&aacute;o, na sa canya'y nag-ar&uacute;g&agrave; at nagpas&uacute;so sa mg&#771;a
+dibdib na marang&#771;al, na sa canya'y nagpacain ng&#771; tinapay at ng&#771; mg&#771;a
+aral ng&#771; magagandang asal; at ang Filipinas na dating sumasamba sa di
+totoong Dios, mangmang at mahahalay ang caugalian ay guinawang ganap
+na bayang cat&oacute;lico, bayang lalong may calayaan at marunong sa lah&aacute;t
+ng&#771; mg&#771;a bayang nabubuhay sa ilalim <span class='pagenum noind'><a name="Page_XVII" id="Page_XVII">[XVII]</a></span>ng&#771; pagtatangkilic ng&#771; mg&#771;a naci&oacute;n
+sa Europa, at ang lahing lalong sumasaligaya sa ilalim ng&#771;
+nacapagbibigay guinhawang lilim ng&#771; mapagcaling&#771;ang mg&#771;a cautusan sa
+India"; ... at iba't iba pang mg&#771;a salitang nagpapakilala ng&#771;
+masilacb&oacute; niyang poot cay <span class="smcap">Rizal</span>. At winawacasan niya ng&#771;
+ganitong saysay: "It&oacute; ng&#771;&acirc; ang pasiya ng&#771; napifirma sa ibab&acirc; nit&oacute;,
+upang ipagbawal ng&#771; mahigp&iacute;t ang dito'y paglaganap ng&#771; librong it&oacute; ...
+Maynil&agrave;, ica 29 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1887.&mdash;<i>Fr. Salvador Font</i>, agustino
+calzado."</p>
+
+<p>Ipinalimbag ni p&aacute;r&icirc; Font at inilaganap sa boong Filipinas at sa boong
+Espa&ntilde;a ang canyang pasiyang it&oacute;, at sa ganitong nangyari ay lal&ocirc;
+namang lumak&iacute; ang pagmimith&icirc; ng&#771; maraming mabasa ang cath&acirc; ni
+<span class="smcap">RizaL</span>, caya't ang guinawang iyon ni p&aacute;r&igrave; Font ay siyang
+nacatulong ng&#771; d&icirc; cawasa ng&#771; pagcalat ng&#771; <i>Noli me Tangere</i> sa boong
+daigdig.</p>
+
+<p>&iquest;At ano ang sinasabi sa librong iyon upang macaligalig ng&#771; d&icirc; ano
+lamang sa mg&#771;a fraile at mg&#771;a castila, macabagbag ng&#771; loob ng&#771; mg&#771;a
+filipino at bigyan ng&#771; d&icirc; ugaling cahulugan ng&#771; mg&#771;a taga ibang
+lupa&iacute;n? Mang&#771;a bagay na hind&icirc; himal&acirc;, mg&#771;a bagay na hindi dapat
+pagtakhan; walang sinasaysay cung d&icirc; ang cactotohanan; nagc&aacute;mal&icirc; aco,
+walang sinasaysay roon cung d&icirc; ang culab&oacute;ng anino ng&#771; catotohanan ng&#771;
+mg&#771;a nangyayari rito sa Filipinas na pananampalasan, pag-amis,
+paglapastang&#771;an, paninirang puri at walang licat na pang&#771;ung&#771;ulimbat
+sa mg&#771;a filipino ng&#771; mg&#771;a fraile; ang mg&#771;a pag-ir&iacute;ng at pagpapahirap
+ng&#771; guardia civil dito, at ang mg&#771;a hidwang cagagawan ng&#771; ilan sa mg&#771;a
+empleado<a name="FNanchor_43_43" id="FNanchor_43_43"></a><a href="#Footnote_43_43" class="fnanchor">[43]</a> at hindi empleadong castila. Walang sinasabi sa librong
+iyon cung d&icirc; ang mg&#771;a hidwang caasal&aacute;n at ang mg&#771;a mal&iacute;ng
+pananampalataya ng&#771; halos lahat ng&#771; mg&#771;a filipino, at ang canilang
+labis na pagca mapaniwalain sa lahat ng&#771; sa canila'y pasampalatayanan
+ng&#771; mg&#771;a nagpapangap na cahalili ng&#771; Dios, niyang Dios na totoong
+mahabaguin, dakila sa pagca masintahin sa canyang kinapal, walang
+hang&#771;gan ang pagca mairuguin sa catowiran; niyang nang&#771;agpapangap na
+corderong ma-amo, nagsipanumpang mananatili sa carukhaan, sa
+pagpapacalinis ng&#771; budh&icirc; at calolowa, sa paglay&ocirc; sa cahalayan at sa
+maruruming layaw ng&#771; catawan, sa tunay na pagpapacumbaba at pagca
+masunurin, bago'y ang guinagawa'y lihis na lihis sa canilang mg&#771;a
+catungculang banal, sa canilang mg&#771;a sump&acirc;, sa mg&#771;a damdamin ng&#771;
+bawa't taong may dalisay na calooban....</p>
+
+<p>Mul&acirc; niyo'y nagcalayong lalo ang dating nagcacahiwalay ng&#771;
+pagtiting&#771;inan ng&#771; mg&#771;a castila't ng&#771; mg&#771;a filipino, baga man sa
+hayagan, sa paimbabaw ay hind&icirc; nagbabago. Napopoot ng&#771; d&icirc; cawas&agrave; ang
+mg&#771;a fraile't ang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; na ang isang "indiong" gaya ni Rizal ay
+magsalit&acirc; ng&#771; catotohanan, at nalulugod nam&aacute;n ang mg&#771;a filipino sa
+pagcacasalit&acirc; ng&#771; catotohanang iyan. Pakinggan natin ang sabi ng&#771;
+castilang si Wenceslao E. Retana tungcol sa bagay na ito:</p>
+
+<p>"&iexcl;At an&oacute;! anang mg&#771;a filipino&mdash;&iquest;diyata't ipinalalagay na d&icirc;
+capaslang&#771;an ang sa araw araw at sa boong panah&oacute;n ay sumulat ng&#771;
+sarisaring mg&#771;a paglait at mg&#771;a pagpaparatang na laban sa amin, at
+ng&#771;ayo'y mamasamain nilang ang is&aacute;ng filipino'y "minsang" macasulat
+ng&#771; boong catotohanan?"</p>
+
+<p>"Filibustera" ang novela ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa pagca't isang filipino
+ang sinasabing cumath&acirc;; cung ang nalagay na cumatha'y isang
+cast&iacute;l&agrave;&mdash;at marami ng&#771;a sa mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; ang d&icirc; mag-aalinlang&#771;ang
+magsabing yao'y gaw&acirc; niya&mdash;hind&icirc; ng&#771;a nila pang&#771;ang&#771;alanan ng&#771; gayon."</p>
+
+<p>"Inulit-ulit ni Costa<a name="FNanchor_44_44" id="FNanchor_44_44"></a><a href="#Footnote_44_44" class="fnanchor">[44]</a> hangang sa nagsawa ang sabing: "bayan (ang
+Espa&ntilde;a) ng&#771; mg&#771;a eunuco"<a name="FNanchor_45_45" id="FNanchor_45_45"></a><a href="#Footnote_45_45" class="fnanchor">[45]</a>; at sinabi naman ni Unamuno<a name="FNanchor_46_46" id="FNanchor_46_46"></a><a href="#Footnote_46_46" class="fnanchor">[46]</a> ang
+ganito: "bayan (ang Espa&ntilde;a) ng&#771; mg&#771;a dowag." Datapwa't si Costa at si
+Unamuno'y hind&icirc; ipinang&#771;anac sa Filipinas."</p>
+
+<p>Dumating sa Senado ng&#771; Espa&ntilde;a ng&#771; Junio ng&#771; 1888 ang ligalig dahil sa
+<i>Noli me Tangere</i>. Ipinagcanul&ocirc; ng&#771; senador Vila sa cany&aacute;ng mg&#771;a
+casamahang, sa Filipinas daw ay may ipinasoc na isang libro na cung
+tawaguin ay "novela" <span class='pagenum noind'><a name="Page_XVIII" id="Page_XVIII">[XVIII]</a></span>at ang pamag&aacute;t ay <i>Noli me Tangere</i>, na kinath&acirc;
+ng&#771; isang "indio" na cany&aacute;ng al&aacute;m ang pang&#771;alan, doctor sa Medicina
+ng&#771; Universidad sa Madrid, caibigang matalic ng&#771; Principe de Bismarck
+at sa cany&aacute;ng dunong ay nahalal na catedr&aacute;tico ng&#771; Medicina sa isang
+Universidad ng&#771; Alemania. Ang "novelang" yaon ... anang senador Vila
+... isang pangcalat ng&#771; aral na laban sa religi&oacute;n cat&oacute;lica, pang-akit
+sa protestantismo, tagapaglaganap ng&#771; aral ni Proudhon, at iba't iba
+pang gaya nitong pawang hindi catotohanan.</p>
+
+<p>Sa Congreso naman ng&#771; Espa&ntilde;a ay pinagcaligaligan din ang <i>Noli me
+Tangere</i>. Nagsalit&acirc; naman doon ang general na si D. Luis M. de Pando,
+ng&#771; ica 12 ng&#771; Abril ng&#771; 1889, ng&#771; sarisaring paratang sa librong
+iy&oacute;n. Datapowa't hind&icirc; nababasa ng&#771; senador Vila at ng&#771; general Pando
+ang <i>Noli me Tangere</i>; wal&agrave; silang nabasa cung di ang pasiya lamang
+ni p&aacute;r&igrave; Font. Ang guinawang ito ng&#771; mg&#771;a pantas na cast&iacute;l&agrave; at ang
+walang licat na pag-uusig ng&#771; mg&#771;a fraile sa librong iyon, sac&aacute; ang
+matam&aacute;ng pagbabalit&acirc; naman ni Blumentritt sa mg&#771;a pang&#771;ulong
+pamahayagan sa sangdaigdigan, sa carikitan ng&#771; kinath&acirc; ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, ang siyang lubhang ikinabant&oacute;g nit&oacute; sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a
+naci&oacute;n.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Mul&acirc; sa Marzo hangang Mayo ng&#771; 1887 sinulat ni Rizal ang iba't ibang
+bagay. Isinatagalog niya ang ilang mg&#771;a tul&acirc; ni Goethe; kinath&acirc; sa
+wicang franc&eacute;s ang mg&#771;a librong "Histoire d'une clef", ang "La
+P&eacute;cheuse et le poison," isang maicl&iacute;ng casaysayan tungcol sa linggo
+ng&#771; palaspas, ang "Tartar&iacute;n sur les Alpes," ang "Unter den Linden,"
+ang "Le pistolet de la petite Baronne" at saca ang wicang ingl&eacute;s na:
+"Are account of the Life and Writings of Mister James. By Patrick
+Murdock, D. D. F. R. S."</p>
+
+<p>Nang magtatap&oacute;s na ang Abril ng&#771; 1887, si Rizal ay nanaw sa Berlin at
+na pasa Dresde, at doo'y nakilala niya at naguing caibigan si Dr. A.
+B. Meyer, marunong na filipin&oacute;logo<a name="FNanchor_47_47" id="FNanchor_47_47"></a><a href="#Footnote_47_47" class="fnanchor">[47]</a> at tagapamatnugot ng&#771; <i>Museo
+Etnogr&aacute;fico</i> roon, na siyang pang&#771;ulo sa gal&iacute;ng sa lah&aacute;t ng&#771; kilala sa
+boong daigd&iacute;g tungcol sa bagay na iyon. Nagal&aacute;c ng&#771; d&icirc; sap&aacute;l&agrave; ang Dr.
+Meyer ng&#771; makilala niya si <span class="smcap">Rizal</span>, at pinagpakitaan niya it&oacute;
+ng&#771; gan&aacute;p na magandang calooban. Pumaparoon si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+Museong iyon sa araw-araw at canyang pinagsusumag ang anyo at
+calagayan tungcol sa ba&iacute;t at hilig ng&#771; lah&aacute;t at bawa't is&aacute; sa mg&#771;a
+l&aacute;h&igrave;.</p>
+
+<p>Nal&iacute;s si <span class="smcap">Rizal</span> sa Dresde at na pa sa Leitmeritz (Bohemia) at
+doon tumuloy sa bahay ng&#771; cakilala na niyang dati sa pagsusulatan
+lamang na si Profesor Ferdinand Blumentritt, na namamatnugot ng&#771;
+Ateneo Municipal sa ciudad na iyon at marilag na pantas na umiibig sa
+Filipinas ng&#771; d&icirc; paimbabaw, na gaya ng&#771; d&icirc; mamacailang ipinakita na
+niya at ipinakikita pa sa gaw&acirc;. Bagaman hind&icirc; nacararating dito sa
+Filipinas ay malaki pa marahil ang pagcakilala niya sa lupaing ito at
+sa mg&#771;a tagarito cay sa maraming nagpapangap na nacacakilalang lubos
+sa sangcapuluang it&oacute;<a name="FNanchor_48_48" id="FNanchor_48_48"></a><a href="#Footnote_48_48" class="fnanchor">[48]</a>. Sinasabi ni Blumentritt na nagtamo siya ng&#771;
+isa sa mg&#771;a casayahang lalong malak&iacute;, ng&#771; makita at mayac&aacute;p niya si
+<span class="smcap">Rizal</span>. Nag-ibigan sil&aacute;ng tulad sa tunay na magcapatid, at
+hindi sila nagpupupuan. Iniing&#771;atan niya hanga ng&#771;ayon ng&#771; boong
+pagmamahal ang isang larauan niyang guinawa ni <span class="smcap">Rizal</span> sa
+sandal&iacute;ng pagguguhit ng&#771; l&aacute;piz.</p>
+
+<p>Hind&icirc; maalis sa alaala ni <span class="smcap">Rizal</span> ang mg&#771;a pag-alipusta ng&#771;
+mg&#771;a fraile sa mg&#771;a filipino, caya ng&#771;a't sa canyang mg&#771;a
+pakikipag-usap sa canyang matalic na caibigang si Profesor Blumentritt
+ay canyang nasalit&agrave; ang ganito:</p>
+
+<p>"Na ang lahat ng&#771; mg&#771;a lahi ng&#771; mg&#771;a tao ay nagcacaibaiba lam&aacute;ng sa
+canicanilang any&ocirc; at caugalian sa dacong labas, ng&#771;uni't alinsunod <span class='pagenum noind'><a name="Page_XIX" id="Page_XIX">[XIX]</a></span>sa
+Psicolog&iacute;a<a name="FNanchor_49_49" id="FNanchor_49_49"></a><a href="#Footnote_49_49" class="fnanchor">[49]</a> ang maputi, ang abo-abo, ang marilaw, ang caymangui at
+ang maitim ay nagcacaisa ang naramdaman, nagcacawang&#771;is ang mg&#771;a
+umuudyok na budh&icirc; at hilig, na nagpapatib&oacute;c ng&#771; p&uacute;s&ograve;: at ang
+pinagcacaibahan lamang ay ang paraan ng&#771; pagsasaysay &oacute; paggaw&acirc;.</p>
+
+<p>"Na walang napagkikilala ang mg&#771;a antrop&oacute;logo<a name="FNanchor_50_50" id="FNanchor_50_50"></a><a href="#Footnote_50_50" class="fnanchor">[50]</a> cung d&icirc; ang mg&#771;a
+lahi; na ang napagmamalas lamang ng&#771; mg&#771;a mapagmasid ng&#771; mg&#771;a
+pamumuhay ng&#771; bawa't naci&oacute;n ay ang pagcacaiba't iba ng&#771; calagayan ng&#771;
+mayaman at mahirap, ng&#771; mahal at timawa; na sa mg&#771;a naci&oacute;ng lalong
+mg&#771;a paham, na gaya baga ng&#771; Francia at Alemania, ang lalong marami sa
+mg&#771;a nananahan doo'y casing pantay rin ng&#771; calagayan ng&#771; pag-iisip ng&#771;
+mg&#771;a tagalog, at ang culay ng&#771; balat, pananamit at wicang guinagamit
+ang bilang caibhan lamang."</p>
+
+<p>"Na ang pag-&iacute;isip ay tulad sa mg&#771;a cayamanan at cung may mg&#771;a naci&oacute;ng
+mayaman at mahirap, ay may mg&#771;a tao ring mahirap at mayaman; cung may
+nagbabalac na t&aacute;ong siya'y ipinang&#771;anac na pagdaca'y mayaman, ang
+gayong tao'y namamali, sa pagca't siya'y sumilang sa sandaigdigang
+dukh&acirc; at hub&aacute;d na cawang&#771;is ng&#771; alipin; minamana ang catalasan ng&#771;
+isip na tulad naman sa cayamanang naipamamana. Pawang mayayaman sa
+pag-&iacute;isip ang mg&#771;a naci&oacute;n sa Europa; datapwa't ang mg&#771;a tao roon
+ng&#771;ayo'y hind&icirc; mangyayaring macapagsalit&acirc;, cung di ring lamamg
+maghahambog, na pagdaca'y mayaman na sila sa pag-&iacute;isip mul&acirc; ng&#771; m&aacute;tay&ocirc;
+ang canilang mg&#771;a naci&oacute;n; nagcailang&#771;an silang gumugol ng&#771; maraming
+siglo<a name="FNanchor_51_51" id="FNanchor_51_51"></a><a href="#Footnote_51_51" class="fnanchor">[51]</a> sa pagpupumilit sa pamamag-itan ng&#771; pagbabaca upang camt&aacute;n
+ang mg&#771;a calay&acirc;an, magagaling na mg&#771;a cautusan at iba pang sarisaring
+paraan, at ng&#771; masundoan ang mg&#771;a cayamanan ng&#771; pag-iisip na canilang
+ipinamana pagcatapos sa mg&#771;a t&aacute;o ng&#771;ayon; ang mg&#771;a nagpapakinang ng&#771;
+isip ng&#771;ayon, ang catowid baga'y ang nagtuturo ng&#771;ayon sa mg&#771;a
+cabataan, di ng&#771;a nila magagaw&acirc; ang gayong mg&#771;a bagay cung hind&icirc; sana
+nila sinamantala ang salinsaling natutuhan ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong sinundan
+nila, at cung hind&icirc; naman sila lubos na nagsumakit; ang bagay na ito'y
+sinasacsihan ng&#771; Historia<a name="FNanchor_52_52" id="FNanchor_52_52"></a><a href="#Footnote_52_52" class="fnanchor">[52]</a> ng&#771; panahong una'y hind&icirc; higuit ang
+cagaling&#771;an ng&#771; pagpapalagay ng&#771; mg&#771;a romano sa mg&#771;a alem&aacute;n, sa
+pagpapalagay ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; sa mg&#771;a tagalog."</p>
+
+<p>"Na ang mg&#771;a pagpint&aacute;s na guinagaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a taga Europa sa
+nang&#771;agcacaiba't ibang mg&#771;a lahing may culay (ang mg&#771;a caymangui,
+maitim, marilaw &oacute; abo-ab&oacute;) ay hind&icirc; mabigyang caliwanagan sa is&aacute;ng
+matibay na catowiran; cay&acirc; sil&aacute; nagcacagayo'y dahil sa talagang hand&acirc;
+na ang canil&aacute;ng calooban sa d&icirc; paniniwal&acirc;, at dahil naman sa canilang
+pagcaisip na sila ang nauucol macapangyari sa mg&#771;a l&aacute;hing hind&icirc;
+mapuput&icirc;. Talastas ng&#771; lah&aacute;t na nang&#771;ang&#771;anib ang mg&#771;a lahing may
+culay na baca sila'y pawal&aacute;ng halaga ng&#771; lahing put&icirc;, at sa ganitong
+dahil, cung sila'y naglilingcod sa mg&#771;a taga Europa ay malaki ang sa
+canila'y ikinalalamang, at bucod sa rito'y sa pagca't pinagwaw&aacute;r&igrave; na
+hind&icirc; magagamit ang lahing may culay sa mg&#771;a linilimbag. Datapwa't
+cung paglilining&#771;in, ang mg&#771;a lahing may culay na canilang tinutucoy
+ay mg&#771;a t&aacute;ong totoong tim&aacute;w&agrave; at wal&aacute;ng pinag-aralan, masasabing ang
+halaga ng&#771; mg&#771;a pasiya ng&#771; mg&#771;a lahing put&icirc; ay capantay lamang ng&#771; sa
+isang tagalog, na sa cany&aacute;ng paglalacbay sa Francia at Alemania ay
+ibig na ipalagay na ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a tagaroo'y pawang catulad ng&#771;
+mg&#771;a manggagatas, mg&#771;a al&iacute;l&acirc; at mg&#771;a cocherong franc&eacute;s at alem&aacute;ng
+cany&aacute;ng nakita."</p>
+
+<p>"Na ang dahil ng&#771; caimbihan ng&#771; mg&#771;a t&uacute;b&ograve; rito sa Filipinas ay
+nagmumul&acirc; lamang sa culay ng&#771; balat. Maraming lalaki't babae sa Europa
+na nagmul&acirc; sa lalong carukharukh&acirc;ang pamumuhay, na nangyaring
+naca-akyat sa <span class='pagenum noind'><a name="Page_XX" id="Page_XX">[XX]</a></span>lalong cataastaasang calagayang lubhang mahahalag&aacute;, ang
+iba'y nang&#771;atututong bumagay sa canilang bagong calagayan at hind&icirc;
+ikinahihiy&acirc; ang canilang abang pinanggaling&#771;an, cung d&icirc; bagcos pang
+ipinal&aacute;lagay nilang isang malaking capurih&aacute;ng nangyaring nasunduan
+nila, sa canilang sariling pagpupumilit, ang gayong pagc&aacute;paunlac; ang
+iba nama'y pinagtutuyaanan at inaaring sal&aacute;t sa catalinuhan, dahil sa
+canilang d&icirc; wast&oacute;ng paghahambog. Ipinal&aacute;lagay ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong may
+culay, na sila'y ucol sa mg&#771;a dapat uyat&iacute;n at pawal&aacute;ng halag&aacute;, baga
+ma't sila'y mg&#771;a t&aacute;ong mahal na lub&oacute;s, palibhasa'y is&aacute;ng sacs&igrave;ng
+nagpapatotoo ng&#771; canilang pinangaling&#771;an ang canilang pagmumukh&acirc;, at
+ang b&aacute;gay na ito'y siy&aacute;ng sa canila'y nacapagb&iacute;bigay ng&#771; cakimian,
+dahil sa talast&aacute;s nil&aacute;ng sa canila'y pagpapawal&aacute;ng halag&aacute; ng&#771; mg&#771;a
+taga Europa: masam&acirc; ang pagting&#771;&icirc;n ng&#771; mg&#771;a europeo sa mg&#771;a tagalog;
+an&oacute; m&aacute;ng wal&aacute;ng cabuluh&aacute;ng pagcacamal&icirc; nit&oacute;, na mangyay&aacute;ring gaw&iacute;n din
+nam&aacute;n ng&#771; cahi't dalisay mang lah&icirc; ng&#771; is&aacute;ng tub&ograve; sa Montmorency, ay
+lin&iacute;libac ng&#771; mg&#771;a europeo, at isinisiwalat nila sa pananalit&aacute;ng:
+"&iexcl;an&oacute; ng&#771;&acirc; bag&aacute; ang maaasahang gaw&iacute;ng mahusay ng&#771; is&aacute;ng taong may
+c&uacute;lay!" Mangyay&aacute;ring datnin niy&aacute;ng siy&aacute;'y maguing is&aacute;ng magal&iacute;ng na
+Abogado, is&aacute;ng dakilang M&eacute;dico, datapowa't cail&aacute;n may hind&icirc; nila
+ipalalagay na it&oacute;'y is&aacute;ng caraniwang b&aacute;gay; ang pinaca malak&iacute;ng
+magagaw&acirc; lamang nil&aacute;'y is&aacute;ng panguiguilal&aacute;s, na hicayat ng&#771;
+pagpapalam&aacute;ng, na gaya ng&#771; pagtatac&acirc;, sa is&aacute;ng malak&iacute;ng &aacute;so sa circo,
+ng&#771;uni't hind&icirc; ng&#771;&acirc; nil&aacute;, matatang&aacute;p na magcacapant&aacute;y ang pag-i&iacute;sip
+ng&#771; tagalog at ng&#771; europeo".</p>
+
+<p>Sa matiyag&aacute; at masalicsic na pagsisiyasat ni <span class="smcap">Rizal</span> ay
+caniyang lub&oacute;s napagkilalang nagcacapantay-pantay ang caya ng&#771;
+pag-i&iacute;sip ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a l&aacute;h&igrave;: put&icirc;, caymangui, maril&aacute;w, abo-ab&oacute; &oacute;
+it&iacute;m, at yayamang gay&oacute;'y mangyayaring ipagcaloob sa is&aacute;'t is&aacute; ang
+lah&aacute;t ng&#771; b&aacute;gay na pamamah&aacute;lang magal&iacute;ng sa b&aacute;yan, &oacute; mg&#771;a cautus&aacute;n
+bag&aacute;ng nagb&iacute;bigay ng&#771; l&aacute;long malalak&iacute;ng calay&agrave;an; at sa ganit&oacute;ng
+panan&aacute;lig niy&aacute;'y guinugol ang bo&oacute;ng lac&aacute;s upang camt&aacute;n ng&#771; caniy&aacute;ng
+mg&#771;a cababayan ang mg&#771;a calay&agrave;ang totoong kinacailang&#771;an, at ng&#771;
+dito'y lumag&ocirc; ang caguinhawahan at lumucloc ang In&aacute;ng Filipinas sa
+trono nang carang&#771;alan.</p>
+
+<p>Nang may is&aacute;ng bowan ng&#771; nagsasama ang magcaibiga'y nagpaalam si
+<span class="smcap">Rizal</span> cay Blumentritt, at cany&aacute;ng nilibot ang mg&#771;a ciudad ng&#771;
+Praga, Bruna, Viena, Nuremberg at Munich. Dumating sa Ginebra ng&#771; mg&#771;a
+unang araw ng&#771; Junio, doo'y n&aacute;tirang sandal&icirc;, lumipat sa Losana at
+doo'y tumiguil na il&aacute;ng araw, sac&aacute; nilibot ang mg&#771;a pang&#771;ulong bayan
+ng&#771; Suiza at pagcatapos ay naglacbay sa Italia, nilibot nam&aacute;n niy&aacute; ang
+boong cahar&igrave;ang iy&oacute;n; ng&#771;uni't malaon ang canyang itiniguil sa Milan,
+Venecia, Florencia, Roma at G&eacute;nova. Mul&acirc; sa G&eacute;nova'y na pasa Marsella,
+at buhat dito'y lumulan siya sa vapor "Diemnah" na patung&#771;o sa Saigon
+ng&#771; bowan ng&#771; Julio ng&#771; 1887, at pagdating sa Saigon ay lumulan nam&aacute;n
+siy&aacute; sa vapor "Haiphong" na patung&#771;o sa Filipinas na ang conciencia'y
+tahimic, samantalang nang&#771;agc&aacute;cagulo nam&aacute;n ang mg&#771;a fraile't cast&iacute;l&agrave;
+sa Maynil&acirc;, na ang pinacamagaang na cahiling&#771;an ay putulin ang cany&aacute;ng
+ulo, bilang caparusahang magaang sa dakilang casalanang pagcasulat
+niy&aacute; ng&#771; <i>Noli me tangere</i>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Nang dumating si <span class="smcap">Rizal</span> dito'y casalucuyang Presidente ng&#771;
+Consejo ng&#771; mg&#771;a Ministro sa Espa&ntilde;a si D. Pr&aacute;xedes Mateo Sagasta,
+Ministro ng&#771; Ultramar si Don Victor Balaguer, Gobernador at Capit&aacute;n
+General ng&#771; Filipinas si D. Emilio Terrero, Gobernador Civil ng&#771;
+Mayn&iacute;l&agrave;, si D. Jos&eacute; Centeno, Director General ng&#771; Administraci&oacute;n Civil
+si D. Benigno Quiroga-L&oacute;pez Ballesteros at Secretario ng&#771; Gobierno
+General si D. Jos&eacute; S&aacute;inz de Baranda, mg&#771;a guinoong pawang mairugu&iacute;n sa
+calay&agrave;an; at cung hind&icirc; ang dirito'y ang mg&#771;a guinoong sinabi na, noon
+pa sana'y napahamac na si <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Tumang&aacute;p siy&aacute; ng&#771; siya'y bagong cararating dito sa Mayn&iacute;l&agrave;, ng&#771;
+lubhang maraming sulat na wal&aacute;ng firma, at doo'y ipinagtagubilin sa
+canyang<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXI" id="Page_XXI">[XXI]</a></span> siya'y magpacaing&#771;at, sa pagca't totoong nang&#771;ang&#771;anib ang
+canyang buhay, at gayon din nam&aacute;n ang sabi sa cany&aacute; ng&#771; cany&aacute;ng ama't
+in&aacute;, mg&#771;a capat&iacute;d, mg&#771;a camag-anac at mg&#771;a caibigan. Nang&#771;agt&aacute;taca ang
+lah&aacute;t cung bakit hind&icirc; ag&aacute;d siya napapahamac pa, palibhasa'y hind&icirc;
+cail&acirc; ang calakilakihang capangyarihan ng&#771; canyang mg&#771;a caaway.</p>
+
+<p>Sa utos ng&#771; mat&aacute;taas na puno'y halos hind&icirc; hum&iacute;hiwalay cay
+<span class="smcap">Rizal</span> ang teniente ng&#771; guardia civil na si D. Jos&eacute; Taviel de
+Andrade.</p>
+
+<p>Is&aacute;ng umaga'y napas&aacute; Ateneo Municipal siy&aacute; upang makipagkita at bum&aacute;t&igrave;
+sa mg&#771;a jesuitang si p&aacute;r&igrave; Pablo Ram&oacute;n at si p&aacute;r&igrave; Federico Faura;
+sinalubong siy&aacute; nit&oacute;, at sin&aacute;bi sa cany&aacute;ng y&aacute;mang nagbago siy&aacute; nang
+pananampalataya'y huwag ng&#771; t&uacute;lungtong na mul&icirc; sa Ateneo; at hind&icirc; na
+ng&#771;&aacute; nam&aacute;n siy&aacute; nagbal&iacute;c do&oacute;n hangang sa siy&aacute;'y binar&iacute;l.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nagluwat sa Maynila si <span class="smcap">Rizal</span>; na pa sa Calamb&acirc; siy&aacute;, at
+in&iacute;big niyang do&oacute;'y manah&iacute;mic; ng&#771;uni't hind&icirc; nangy&aacute;ri. Sa &aacute;kit ng&#771;
+pagmamah&aacute;l sa mg&#771;a cabab&aacute;yan, siy&aacute;'y gumaw&acirc; nang is&aacute;ng casul&aacute;tang
+w&iacute;cang castil&agrave; at w&iacute;cang tagalog, na doo'y idinaraing sa Gobernador
+General na mangy&aacute;ring tangkilikin ang mg&#771;a catowiran ng&#771; mg&#771;a taga
+Calambang mal&aacute;on ng&#771; totoong niyuyurac ng&#771; mg&#771;a fraile. Sa casulatang
+iyo'y sinasaysay ang lih&iacute;s sa matuw&iacute;d na pagpapabuw&iacute;s ng&#771; mg&#771;a
+fraileng dominico sa mg&#771;a lupang lin&iacute;linang ng&#771; mg&#771;a taga Calamb&acirc;, ang
+pagdaragdag sa taon-ta&oacute;n ng&#771; buwis, ang sa mg&#771;a pagtatan&iacute;m ng&#771; mg&#771;a
+halaman, ang sa mg&#771;a lansang&#771;an, mg&#771;a bahay at mg&#771;a escuelahan: wal&aacute;ng
+sin&aacute;saysay doon cung di dalisay at wag&aacute;s na catotohanan. Tumawag si
+<span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; isang pulong ng&#771; mg&#771;a namamayan sa Calamb&acirc;, dumal&oacute;
+sa pulong na iy&oacute;n ang mg&#771;a caibigan at ang mg&#771;a caaway ng&#771; mg&#771;a
+fraile; ipinabasa niy&aacute; sa lah&aacute;t ang casulatang w&iacute;cang castila't w&iacute;cang
+tagalog na iy&oacute;n, at wal&acirc;, is&aacute; mang tumangu&iacute; sa pagfirm&aacute;. Pumirm&aacute; sa
+casul&aacute;tang iy&oacute;n si Rizal, ang cagu&icirc;noohan, ang mg&#771;a naghah&aacute;wac ng&#771;
+lupa't ang mg&#771;a nang&#771;ing&#771;isama, ang mg&#771;a babae, ang mg&#771;a alil&agrave;, ang
+mg&#771;a ins&iacute;c, ang boong b&aacute;yan, sampo ng&#771; mg&#771;a caib&iacute;gan ng&#771; mg&#771;a fraile.
+Ipinadal&aacute; ang caraing&#771;ang iyon sa Gobernador General, at ang gayong
+caraing&#771;a'y hind&icirc; pinans&iacute;n; at sapagca't nag acalang manghigant&iacute; ang
+mg&#771;a fraile, mul&iacute;ng nagpadal&aacute; ul&icirc; ng&#771; is&aacute; pang casulatang
+ipinamamanh&iacute;c na mangyaring makial&aacute;m ang Gobernador General sa
+pag-am&iacute;s na guin&aacute;gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a fraile; ng&#771;uni't ang gobierno'y hind&icirc;
+umim&iacute;c.</p>
+
+<p>Nagpasimul&acirc; ang mg&#771;a taga Calamb&acirc; ng&#771; pagtangu&iacute; sa pagbabayad,
+samantalang hind&icirc; ipinaliliwanag ng&#771; mg&#771;a fraileng dominico ang cung
+bakit sil&aacute; ang tang&#771;ing may-&aacute;r&igrave; ng&#771; boong Calamb&acirc;, na wal&aacute;ng n&aacute;tira,
+c&aacute;carangcal mang l&uacute;p&agrave; sa mg&#771;a t&aacute;ong t&uacute;b&ograve; roon; sinag&oacute;t ng&#771; mg&#771;a fraile
+ang gayong cahing&#771;&igrave;an, ng&#771; pagpapalak&iacute; ng&#771; bow&iacute;s at ng&#771; paghihigp&iacute;t
+ng&#771; panining&#771;il, at sa cawacasa'y nagpadal&aacute; sil&aacute; sa Calamb&acirc;, ng&#771;
+Septiembre ng&#771; 1888, sa pamamag-itan ng&#771; capangyarihan ng&#771; Capit&aacute;n
+General Weyler, ng&#771; is&aacute;ng hucb&oacute; ng&#771; mg&#771;a sundalo, at ipinaguib&acirc; at
+ipinasunog ang mg&#771;a bahay ng&#771; nagsisitanguing magbayad ng&#771; buw&iacute;s, at
+is&aacute; sa mg&#771;a ipinaguib&acirc; ang bahay ng&#771; mg&#771;a magulang ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Baga man totoong ligal&iacute;g ang canyang calooban sa mg&#771;a pag-ap&iacute;ng
+nangyayari sa canyang cababayan at sa mahigp&iacute;t na pag-uusig na sa
+canya'y guin&aacute;gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a fraile, hind&icirc; rin siy&aacute; naglilicat ng&#771;
+pagsulat; inihulog niy&aacute; sa wicang tagalog ang il&aacute;ng maiinam na tul&aacute;ng
+wicang alem&aacute;n, at sac&acirc; ang bant&oacute;g na drama ni Schiller na <i>Guillermo
+Tell</i> ang pamag&aacute;t, na wicang alem&aacute;n din, at bukod sa roo'y nangg&aacute;gamot
+pa siy&aacute; sa mg&#771;a may sak&iacute;t sa canyang bayan.</p>
+
+<p>Datapowa't wal&aacute;ng salit&acirc;, wal&aacute;ng pagkilos, wal&aacute;ng an&oacute; mang hakb&aacute;ng si
+<span class="smcap">Rizal</span> na hind&icirc; ipinal&aacute;lagay ng&#771; mg&#771;a fraileng hakb&aacute;ng, kilos
+at salit&aacute;ng "filibustero", at dahil sa gayong nangyayari'y napilitan
+si <span class="smcap">Rizal</span>, na mul&iacute;ng panawan ang canyang pinacas&iacute;sintang
+bayang Filipinas, at papang&#771;ulilahin ang canyang mg&#771;a magulang,
+capat&iacute;d, kinamag-anacan, caibigan at mg&#771;a cababayan, ng&#771; unang araw ng&#771;
+Febrero ng&#771; 1888, cahi't may dinaramdam pa siy&aacute;ng sak&iacute;t noon. Umal&iacute;s
+sa Filipinas si <span class="smcap">Rizal</span> na nanglulupayp&aacute;y ang loob; siy&aacute;ng
+cailan ma'y di nag-ibig na magbub&ograve; <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXII" id="Page_XXII">[XXII]</a></span>ng&#771; cahi't capat&aacute;c dug&ocirc; ng&#771; cany&aacute;ng
+capow&acirc; tao'y napagkilala niyang hind&icirc; cacaratan ang casarinl&aacute;n ng&#771;
+Filipinas cung d&icirc; sa pamamag-itan ng&#771; pagpapabah&acirc; ng&#771; dug&ocirc;.</p>
+
+<p>Hind&icirc; pa nalalaong nanaw si <span class="smcap">Rizal</span> sa Maynila'y guinaw&agrave; na ng&#771;
+mg&#771;a caguinoohang tagalog sa pang&#771;ulong bayang ito ng&#771; sangcapuluang
+Filipinas, ng&#771; unang araw ng&#771; Marzo ng&#771; 1888, ang is&aacute;ng payapang
+"procesi&oacute;n c&iacute;vica" ng&#771; lubhang maraming filipino, na nagdaan sa
+Escolta, tinung&#771;o ang loob ng&#771; Maynil&agrave; at ibinigay cay Don Jos&eacute;
+Centeno, Gobernador Civil dito ng&#771; panah&oacute;ng iy&oacute;n, ang is&aacute;ng casulatang
+nacafirma ang marami, na doo'y hinihing&#771;ing papanawin dito ang
+Arzobispo at paalis&iacute;n ang mg&#771;a fraile, dahil sa mg&#771;a cadahilanang
+n&aacute;lalagd&acirc; sa casulatang iy&oacute;n. Sinalubong ang mg&#771;a guinoong iy&oacute;n ng&#771;
+Gobernador Civil ng&#771; boong cagandahan ng&#771; loob, at sa canila'y
+ipinang&#771;acong gagawin ang na sa catwiran, bagay na mat&uacute;tupad ng&#771;&acirc;
+marahil cung d&icirc; sana macapangyarihan ang mg&#771;a fraile cay sa Gobierno
+ng&#771; Espa&ntilde;a. Ang nangyari'y nang&#771;&aacute;bilangg&ograve; sa Bilibid na mahab&acirc; ring
+panah&oacute;n ang mg&#771;a pang&#771;ulong pumifirma sa casulatang iy&oacute;n, at walang
+nagaw&acirc; upang sila'y maligtas si Terrero, Centeno at
+Quirroga&mdash;L&oacute;pez&mdash;Ballesteros na sa canila'y tumatangkilic.</p>
+
+<p>Dumat&iacute;ng si <span class="smcap">Rizal</span> sa Emuy. Nal&uacute;l&agrave; siyang mainam sa
+pagdarag&aacute;t, dahil sa tin&aacute;taglay niy&aacute;ng sak&iacute;t. Hind&icirc; siya lumuns&aacute;d sa
+Emuy, dahil sa malacas na ul&aacute;n at sa caguinaw&aacute;n, at dahil nam&aacute;n sa
+sinabi sa cany&aacute;ng doo'y totoong marum&iacute;. Nagtul&oacute;y siya sa Hongkong at
+doo'y nacakilala niya ang ilang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; at si G. Balbino
+Mauricio, na mala&oacute;ng ta&oacute;ng nabilang&ograve; dahil sa gul&oacute;ng nangyari sa
+Tang&#771;uay ng&#771; ta&oacute;ng 1872. Doon siya n&aacute;tira sa bahay ni G. Jos&eacute; Mar&iacute;a
+Basa, na napatapon sa Marianas, dahil din sa gul&oacute;ng sinabi na.
+Nag-aral siya sa Hongkong ng&#771; wicang ins&iacute;c. Napag-unaw&acirc; ni Rizal doong
+ang mg&#771;a fraileng dominico'y sila halos ang may ari ng&#771; Arsenal sa
+Hongkong. Sinamahan si <span class="smcap">Rizal</span> ni Basa sa pagpasa Macao, upang
+dalawin si G. Lecaroz, at sa bahay nito'y natir&aacute;, silang ilang araw,
+at pagcatapos ay nang&#771;agbalic ul&igrave; sa Hongkong, at mul&acirc; roo'y lumulan
+siya sa vapor "Oceanic" ng&#771; ica 22 ng&#771; Febrero ng&#771; 1888, na ang
+tung&#771;o'y sa Jap&oacute;n. Damat&iacute;ng siya sa Yokohama ng&#771; ica 28 ng&#771; buwan ding
+iyon. Car&aacute;rating pa lamang niya sa Hotel ay tumangg&aacute;p na siya ng&#771;
+pasabi ng&#771; "Encargado ng&#771; Legaci&oacute;n ng&#771; Negocios ng&#771; Espa&ntilde;a" sa ciudad
+na iyong sa canya'y makikipagkita. Hind&icirc; ng&#771;a nalaon at dumat&iacute;ng sa
+tinatahanan ni <span class="smcap">Rizal</span> ang il&aacute;ng cast&iacute;l&agrave;, binati siya ng&#771; boong
+pitagan, inihand&oacute;g sa canya ang boong paglilingcod at tuloy
+inanyayahan siya ng&#771; boong guiliw na doon na matira sa Legaci&oacute;n. Aayaw
+sanang pahinuhod si <span class="smcap">Rizal</span> sa anyayang iy&oacute;n, ng&#771;uni sa pagca't
+namasid niya ang malabis na pagpupumilit, at palibhasa'y nais niya ang
+lubos pakilala sa mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, sumang-ayon siya sa capamanhican.
+N&aacute;tira ng&#771;&acirc; si <span class="smcap">Rizal</span> sa Legaci&oacute;n ng&#771; Espa&ntilde;ang may mahiguit na
+is&aacute;ng buwan. Nilibot niya ang ilang lalawigan ng&#771; Jap&oacute;n, na cung
+minsa'y casama niya ang "Encargado ng&#771; Legaci&oacute;n" at cung minsa'y ang
+"int&eacute;rprete" nito: Doo'y nag-aral si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; japon&eacute;s at
+pinagsiyasat ang canilang teatro. Samantala'y inaakit si
+<span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; sinabi ng&#771; "Encargado" na tumanggap ng&#771; isang
+catungculang mataas na sa canya'y ipinagcacaloob ng&#771; Gobierno ng&#771;
+cast&iacute;l&agrave;, datapwa't hind&igrave; pumayag si <span class="smcap">Rizal</span>. Nang macalamp&aacute;s
+ang is&aacute;ng bowa'y napasalamat siya sa magandang caloobang sa canya'y
+ipinakita, napaalam at lumulan sa is&aacute;ng vapor na ang tung&#771;o'y sa
+Estados Unidos ng&#771; Am&eacute;rica. N&aacute;casacay niy&aacute; sa vapor ang is&aacute;ng mag-anac
+na ang ama'y ingl&eacute;s na nagng&#771;ang&#771;alang Jakson, ang ina'y filipina at
+ang mg&#771;a anac ay ipinang&#771;anac sa Filipinas, at sac&agrave; is&aacute;ng japon&eacute;s.
+Itinanong sa canya ng&#771; is&aacute; sa mg&#771;a anac ng&#771; ingl&eacute;s cung nakikila niya
+ang is&aacute;ng nagng&#771;ang&#771;alang "Richal" na cumath&acirc; ng&#771; <i>Noli me Tangere</i>;
+sumagot si <span class="smcap">Rizal</span> na nacang&#771;it&icirc;, na nakikilala niya, tulad sa
+pagcakilala ni Aladin cay <i>Florante</i>; at sa pagca't nagsasalit&acirc; ng&#771;
+mg&#771;a pagpupuri sa cumath&acirc; ng&#771; librong yaon, siya'y napakilala na, sa
+pagca't cahi't ilihim man niy&aacute; ang canyang pang&#771;alan <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXIII" id="Page_XXIII">[XXIII]</a></span>ay maaalaman din
+sa capit&aacute;n at mg&#771;a oficial ng&#771; vapor. At sapagca't ang japon&eacute;s ay
+walang nalalaman cung d&icirc; ang canyang kinaguisn&aacute;ng w&iacute;c&agrave;, siya ang
+nagu&iacute;ng "int&eacute;rprete" sa pakikipagsalitaan sa ib&aacute;ng mg&#771;a casac&aacute;y sa
+vapor.</p>
+
+<p>Dumat&iacute;ng si <span class="smcap">Rizal</span> sa San Francisco de California ng&#771; ica 28
+ng&#771; Abril ng&#771; 1888. Hind&icirc; siya nacaluns&aacute;d ag&aacute;d, dahil sa pinapag
+"cuarentena" ang vapor, bag&aacute; man tumel&eacute;grama ang C&oacute;nsul americano sa
+Hongkong, na ng&#771; umal&iacute;s ang vapor na iyo'y wal&aacute;ng c&oacute;lera roon, at
+gayon ang guinaw&acirc; dahil lamang sa may casac&aacute;y na walong daang ins&igrave;c,
+at sapagca't nagc&aacute;taong ng&#771; mg&#771;a araw na iyo'y casalucuyang halhalan,
+ng&#771; mawic&acirc; ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ongbayang ang Gobierno'y tumiting&#771;in sa canil&aacute;
+at naghihigp&iacute;t sa mg&#771;a ins&iacute;c, cay&acirc; guinaw&acirc; ang gayong pagbimb&iacute;n. Gayon
+ma'y cumacain sa vapor ang maraming mg&#771;a empleado sa Aduana roon at
+ang M&eacute;dicong americano na galing sa Hospital ng&#771; mg&#771;a may sak&iacute;t na
+c&oacute;lera. Nang macaraan ang labingdalawang araw ay pinaluns&aacute;d si
+<span class="smcap">Rizal</span> at iba pang mg&#771;a "pasajerong de primera", ng&#771;uni't
+nang&#771;atir&aacute; sa vapor ang mg&#771;a ins&iacute;c at mg&#771;a japon&eacute;s na pawang
+pasajerong "de 2.a" at "de 3.a" hangang sa namat&aacute;y na untiunt&igrave;, ayon
+sa balit&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span>, ang may tatlongdaang ins&iacute;c.</p>
+
+<p>Linibot ni <span class="smcap">Rizal</span> ang lalong malalak&iacute;ng ciudad ng&#771; Estados
+Unidos, at cany&aacute;ng hiniwatigan ang calagaya't mg&#771;a caugalian ng&#771; mg&#771;a
+tagaroon. Hinang&#771;aan niya ang mg&#771;a caguilaguilalas na bahay roon, ang
+mg&#771;a ilaw el&eacute;ctrico, ang cahimahimalang Ni&aacute;gara, ang mg&#771;a dakilang
+bung&#771;a ng&#771; caisip&aacute;n ng&#771; mg&#771;a americano; dinalaw niy&aacute; ang mg&#771;a
+nagpapaalaala cay Washington, ang carilagdilagang t&aacute;ong walang
+cahulilip sa sanglibutan ng&#771; siglong yaon; ng&#771;uni't namasid niyang
+doo'y walang tunay na calay&acirc;an sa pamamayan. Sa maraming mg&#771;a Estado'y
+hind&icirc; nacapagaasawa ang isang lalaking negro (it&iacute;m) sa isang babaeng
+maput&icirc;, at ang isang babaeng mait&iacute;m, ay hind&icirc; nacapagaasawa sa isang
+lalaking maput&icirc;. At doo'y totoong kinagagalitan ang mg&#771;a ins&iacute;c,
+hangang sa pagcamal-an ang mg&#771;a japon&eacute;s na isinasama nil&aacute; sa
+pagcasusot sa mg&#771;a ins&iacute;c.</p>
+
+<p>Ng&#771; ica 16 ng&#771; Mayo ng&#771; 1883 ay lumulan si <span class="smcap">Rizal</span> sa vapor
+"City of Roma" at tumung&#771;o sa Europa. Dumat&iacute;ng siya sa Liverpool ng&#771;
+ica 24 ng&#771; Mayo ng&#771; 1883, at hind&icirc; nalao't siya'y na pa sa L&oacute;ndres ng&#771;
+calaghat&iacute;an ng&#771; ta&oacute;n ding iy&oacute;n, at sa araw-araw ay naparoroon siya sa
+bahay ng&#771; filipino ring si G. Antonio Mar&iacute;a Regidor.</p>
+
+<p>Samantalang linilibot ni <span class="smcap">Rizal</span> ang mg&#771;a iba't ibang naci&oacute;n
+upang mahiwatigan at mapagc&uacute;r&ocirc; niya ang sarisaring dunong at mg&#771;a
+caugalian ng&#771; iba't ibang lah&igrave;, itin&aacute;tay&ocirc; nam&aacute;n sa Madrid ng&#771; mg&#771;a
+filipinong naroroon, ng&#771; ica 12 ng&#771; Julio ng&#771; 1888, ang "Asociaci&ograve;n
+Hispano-Filipina," na caayon nil&agrave; ang pant&aacute;s na castilang si D. Miguel
+Morayta.</p>
+
+<p>Sa pagca't inaac&aacute;l&agrave; ng&#771; mg&#771;a filipinong yaong kinacailang&#771;an ang isang
+pamahayagang maglathal&agrave; ng&#771; canilang mg&#771;a mith&icirc; at damdamin, nagtatag
+ang filipinong si G. Graciano L&oacute;pez Jaena ng&#771; isang pamahayagang
+pinalalabas towing icalabinglimang araw, na ang pamagat ay <i>La
+Solidaridad</i>. Nagsisulat sa pamahayagang ito si na Guinoong Marcelo
+Hilario del Pilar, Jos&eacute; <span class="smcap">Rizal</span>, Ferdinand Blumentritt, Mariano
+Ponce, Eduardo Lete, Antonio Luna, Graciano L&oacute;pez Jaena, Dominador
+G&oacute;mez at iba pa.</p>
+
+<p>Nagtay&ocirc; ng&#771; mg&#771;a panahong iyon ng&#771; isang "logia" ng&#771; mg&#771;a filipino, na
+pinamagatang <i>Solidaridad</i>, at mul&acirc; noo'y sumilang ang adhicang
+palaganapin sa mg&#771;a filipino ang masoner&iacute;a.</p>
+
+<p>Guinaw&acirc; ng&#771; 25 ng&#771; Noviembre ng&#771; 1889 ang Junta general ng&#771; capisanang
+"Asociaci&oacute;n Hispano-Filipina at nangahalal na bumu&ocirc; ng&#771; Junta
+Directiva ang mg&#771;a sumusunod:</p>
+
+<p><i>Presidente</i>: D. Miguel Morayta, Gran Oriente Espa&ntilde;ol ng&#771;
+francmasoner&iacute;a.</p>
+
+<p><i>Vicepresidentes</i>: D. Antonio Balbin de Unquera, cat&oacute;lico at manunulat
+na balita; D. Felipe de la C&oacute;rte, general brigadier ng&#771; ingenieros, at
+D. Luis Vidart, jefe ng&#771; artiller&iacute;a, acad&eacute;mico ng&#771; Historia at
+manunulat.</p>
+
+<p><i>Tesorero</i>: D. Teodoro Sandiko.</p>
+
+<p><i>Secretario</i>: D. Dominador G&oacute;mez.</p>
+
+<p>Ang bumubu&ocirc; naman ng&#771; Comisi&oacute;n Ejecutiva'y ang sumusunod:</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXIV" id="Page_XXIV">[XXIV]</a></span><i>Presidente</i>: D. Miguel Morayta.</p>
+
+<p><i>Vocales</i>: D. Marcelo Hilario del Pilar, D. Jos&eacute; Hern&aacute;ndez Crame at D.
+Simplicio Jugo.</p>
+
+<p><i>Secretario</i>: D. Manuel Labra.</p>
+
+<p>Hangang guin&aacute;gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a filipinong na sa Madrid ang mg&#771;a sinabi co
+na'y sinisiyasat naman ni <span class="smcap">Rizal</span> ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a casulata't
+mg&#771;a librong nauucol sa Filipinas, upang malagyan niya ng&#771; mg&#771;a
+paliwanag ang librong <i>Sucesos de las Islas Filipinas</i> (Mg&#771;a nangyari
+sa Sangcapuluang Filipinas) na sinulat ng&#771; Dr. Antonio Morga na
+ipinalimbag nito sa M&eacute;xico ng&#771; ta&oacute;ng 1609.</p>
+
+<p>Dito naman sa Filipinas ay hind&icirc; naglilicat ang mg&#771;a fraile ng&#771;
+pagsirang puri sa <i>Noli me tangere</i>.</p>
+
+<p>Palibhasa'y hind&icirc; marami sa mg&#771;a lupa&iacute;ng it&oacute; ang marunong ng&#771; wicang
+cast&iacute;l&agrave;, ang mg&#771;a sinulat ni Rizal at ib&aacute; pang mg&#771;a filipino, tungcol
+sa pagmamalasakit sa atin, ay bahagy&acirc;, na lamang napagkikilala rito,
+datapowa't sa malak&iacute;ng pagcac&aacute;mal&icirc; ng&#771; mg&#771;a fraile ay sil&aacute; rin ang
+naglaganap ng&#771; bagay na canil&aacute;ng linilipol.</p>
+
+<p>Pagca ang tao'y naparaig sa silacb&oacute; ng&#771; maning&#771;as na galit, ang
+madal&aacute;s na naguiguing bung&#771;a ng&#771; guinagaw&agrave; ay siy&aacute; rin ang nagpahamac
+sa sarili. It&oacute; rin ng&#771;&acirc; ang nangyari sa mg&#771;a fraile.</p>
+
+<p>Kinapopootang totoo ng&#771; mg&#771;a fraile ang mg&#771;a sinusulat ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, dahil sa pawang pumupucao ng&#771; pagsinta sa kinamulatang
+l&uacute;p&acirc;, nagpapaliwanag ng&#771; catowiran, nagpapakilala ng&#771; sariling dang&#771;al
+at camahalan, nagtutur&ocirc; ng&#771; mg&#771;a catungculan at carapat&aacute;n at
+ipinauun&aacute;w&acirc; ang mg&#771;a pagdaraya at pang&#771;ang&#771;alacal na guinagaw&acirc; sa
+Religi&oacute;n ni Cristo ng&#771; mg&#771;a nagpapang&aacute;p na "cahalili ng&#771; Dios," at
+napopoot sila ng&#771; di cawas&agrave; cay <span class="smcap">Rizal</span> at sa caniyang mg&#771;a
+sinusulat, palibhasa'y tal&oacute;s nilang si <span class="smcap">Rizal</span> ay lubhang pah&aacute;m
+at masintahing totoo sa tinubuang l&uacute;p&acirc;, at cung ang mg&#771;a titic na
+iya'y lumaganap sa sangcapuluan, ang canil&aacute;ng capangyariha'y m&aacute;lulugs&ocirc;
+at masisir&acirc; ang canil&aacute;ng hanap buhay na pang&#771;ang&#771;alacal ng&#771; Religi&oacute;n.</p>
+
+<p>Sa guitn&acirc; ng&#771; canil&aacute;ng pagng&#771;ing&#771;itng&#771;it ay humanap sil&aacute; ng&#771; paraang
+sucat macasirang puri sa filipinong nagtatang&#771;ol sa canyang
+kinamulatang bayan.</p>
+
+<p>Totoo't na sa canil&aacute;ng cam&aacute;y ang capangyarihang magbawal ng&#771;
+pagpapadal&aacute; rito ng&#771; mg&#771;a casulatan ni Rizal, at na sa camay rin nam&aacute;n
+nil&aacute; ang capangyarihang umusig at magparusa ng&#771; cabigatbigatan sa sino
+mang mang&#771;ah&aacute;s tumanggap, mag ing&#771;at &oacute; bumasa ng&#771; mg&#771;a casulatang
+yaon; ng&#771;uni't canil&aacute;ng nakitang linalabag lamang at pinaglalaruan ng&#771;
+ilang mg&#771;a filipinong tunay na sumisinta sa tinubuang bayan ang
+canilang mahigp&iacute;t na utos, ang canilang mg&#771;a pagb&aacute;bal&agrave; ng&#771; caparusah&aacute;n
+sa cataw&aacute;n at sa calolowa, at winawalang cabuluhan ang canilang mg&#771;a
+pang&#771;ang&#771;aral sa p&uacute;lpito at sa confesionario, at sa gayong calagaya'y
+pinagcaisahan ng&#771; mg&#771;a fraile na sagutin ang mg&#771;a casulatan ni
+<span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; sulat din. Inihal&aacute;l nila sa pagganap ng&#771; ganitong
+tungcol si Fr. Jos&eacute; Rodriguez, na ng&#771; panah&oacute;ng yao'y prior at p&uacute;n&ograve; ng&#771;
+"Asilo de Hu&eacute;rfanos" (Ampunang-bahay sa mg&#771;a ulilang lalaki) sa
+convento ng&#771; Guadalupe, sacop ng&#771; bayang San Pedro Macat&iacute;, na ng&#771;ayo'y
+napapanig sa lalawigang Rizal.</p>
+
+<p>Tumupad si Fr. Jos&eacute; Rodriguez ng&#771; boong casipagan sa canyang mahigpit
+na catungculan, at sinabi naming mahigpit, sa pagca't wal&acirc; ng&#771; mahirap
+gawing gaya ng&#771; piliting hadlang&#771;an ang mahinusay na lacad ng&#771;
+pagsulong ng&#771; mg&#771;a carunung&#771;an at ng&#771; pagcakilala ng&#771; tawo sa canyang
+sariling camahalan; tulad naman sa hal&iacute;ng na mag-acalang masasalaan
+niya ang ilog Pasig, at ng&#771; ang tubig na umaagos doo'y howag
+macarating sa dagat.</p>
+
+<p>Nagpalimbag si Fr. Jos&eacute; Rodriguez ng&#771; sunodsunod na mg&#771;a libritong
+wicang cast&iacute;l&agrave; at wicang tagalog. Pinamagat&aacute;n niya ang mg&#771;a wicang
+cast&iacute;l&agrave; ng&#771; CUESTIONES DE SUMO INTERES, at ang tagalog nama'y CAIINGAT
+CAYO.</p>
+
+<p>Hind&icirc; sagot ang mg&#771;a libritong yaon sa mg&#771;a pang&#771;ang&#771;atowiran ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, cung di licawlicaw na paglait, pag alipusta at mg&#771;a
+pagpaparatang sa tinatawag nilang hang&#771;al at imb&iacute;ng Doctor Calambenyo.</p>
+
+<p>Hind&icirc; kilala ng&#771; panah&oacute;ng iy&oacute;n ng&#771; halos ng&#771; <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXV" id="Page_XXV">[XXV]</a></span>lahat ng&#771; filipino ang
+Doctor Jos&eacute; Rizal, at bihirangbihir&acirc; ang nacauun&aacute;w&agrave; ng&#771; canyang
+pang&#771;alan at mg&#771;a sinusulat, datapowa't ng&#771; mabasa ng&#771; mg&#771;a tagalog
+ang mg&#771;a librito ni Fr. Jos&eacute; Rodriguez, na ipinang&#771;alat na walang
+bayad ng&#771; boong casaganaan, ay napucaw ang canilang pagmimithing
+basahin ang NOLI ME TANGERE, na bagong calalabas, at sa pagca't ang
+pagsinta sa Inang Baya'y siyang lalong malac&aacute;s na pangpatapang sa
+paglulong sa pang&#771;anib, hind&icirc; nawalan ng&#771; nagpilit na dito'y
+macapagpasapit ng&#771; lihim ng&#771; lalong marami ng&#771; librong iyon, at marami
+naman ang lihim na naglac&ocirc;, at lalong marami ang mg&#771;a lihim na bumili,
+"sa anim at pitong piso bawa't libro." Wal&acirc; na yatang totoong masarap
+sa aliping gaya ng&#771; lumas&aacute;p ng&#771; ibinabawal; ito ang cadahilana't
+nanaig sa tacot sa capahamacan ang maalab na adhicang sum&iacute;r&agrave;, ng&#771; utos
+ng&#771; mg&#771;a tampalasang pinapang&#771;inoon.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nalaon at sinagot ng&#771; mg&#771;a tagalog ang mg&#771;a libritong CAIINGAT
+CAYO ni fray Jos&eacute; Rodriguez ng&#771; mg&#771;a librito ring pinamagatan naman
+ng&#771; CAIIGAT CAYO, sa macatowid baga'y magpacaigat, tumulad sa igat, na
+sa cadulasan ng&#771; catawan ay nacahahagpos sa camay ng&#771; humuhuli. Cung
+minsa'y <span class="smcap">Dolores Manapat</span> at cung minsa'y <span class="smcap">Salvadora
+Liwanag</span> ang nacafirma sa mg&#771;a libritong iyon. Isa sa mg&#771;a
+libritong tagalog na sagot sa mg&#771;a librito ni Fr. Jos&eacute; Rodriguez ay
+ang nacafirma'y si <span class="smcap">Dimas Alang</span>, pamagat ni <span class="smcap">Rizal</span>, na
+siyang sumulat ng&#771; libritong iyon.</p>
+
+<p>Sa mg&#771;a libritong <span class="smcap">Caiigat cayo'y</span> ipinakikilala ang mg&#771;a
+malulupit at mg&#771;a cahalayhalay na asal ng&#771; mg&#771;a fraile at ang canilang
+mg&#771;a pagdaraya sa mg&#771;a filipino, at bucod sa rito'y linilibac ang mg&#771;a
+maling aral, ang mg&#771;a licong itinuturo, at ang mg&#771;a cung d&icirc; sana
+catampalasana'y catawatawang mg&#771;a aral ng&#771; Iglesia Cat&oacute;lica Apost&oacute;lica
+Romana, at ang mg&#771;a libritong yaon ang caunaunahang limbag na sa
+wicang tagalog ay nag-al&iacute;s ng&#771; pir&iacute;ng ng&#771; mg&#771;a nalalabuang isip ng&#771;
+tagarito.</p>
+
+<p>Bucod sa mg&#771;a libritong <span class="smcap">Caiigat</span> ay may isinabog din dito sa
+Maynilang mg&#771;a dahong papel na limbag, na ang pamagat ay &iexcl;<span class="smcap">Alerta
+Paisanos</span>! at iba pa, na pawang laban din sa mg&#771;a fraile at sa
+mg&#771;a macafraile.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>May mg&#771;a bagay na nangyari ng&#771; mg&#771;a panah&oacute;ng ya&oacute;ng hind&icirc; dapat
+calimutan, sapagca't nagpapakilala ng&#771; casiglah&aacute;n ng&#771; loob ng&#771; mg&#771;a
+t&aacute;ong bayan, ng&#771; canil&aacute;ng tunay na pag-ibig sa kinamulatang l&uacute;p&agrave; at
+ng&#771; canil&aacute;ng malak&iacute;ng galit sa mg&#771;a fraile na dito'y pawang
+nag-uugaling mabang&#771;is na h&aacute;r&igrave; bawa't is&aacute;.</p>
+
+<p>Niyo'y icapat na araw ng&#771; Octubre ng&#771; 1888, casalucuyang
+ipinagpifiesta ang San Francisco de Asis, na hind&icirc; magcasiya sa
+simbahan ng&#771; mg&#771;a franciscano sa Maynil&acirc; ang dami ng&#771; taong nagsimb&aacute;
+sa misa mayor; ng&#771; matapos na ito'y may apat &oacute; limang batang lalaki
+na namamahagui, sa nagsisilab&aacute;s sa simbahan, ng&#771; mg&#771;a libritong wal&aacute;ng
+pinag-ibhan ang culay ng&#771; tak&iacute;p sa mg&#771;a librito ni Fr. Jos&eacute; Rodriguez,
+at ang pamag&aacute;t ay <span class="smcap">Caiingat cayo</span>. Nang matatapos na ang
+paglab&aacute;s ng&#771; mg&#771;a tao'y n&aacute;tanawan ng&#771; is&aacute;ng fraileng franciscano,
+buhat sa bint&aacute;n&agrave; ng&#771; convento ng&#771; simbahan ng&#771; "Tercera Orden", na
+caniyang pinanunung&#771;awan, ang pamimig&aacute;y ng&#771; mg&#771;a librito ng&#771; mg&#771;a
+batang ya&oacute;n. Ipinatawag agad-ag&aacute;d ng&#771; fraile ang uld&oacute;g na portero at
+pinagutusang cumuha ng&#771; is&aacute; sa mg&#771;a libritong ipinam&iacute;migay. Sumun&oacute;d
+naman ang uld&oacute;g. Huming&#771;&icirc; sa mg&#771;a bat&acirc; ng&#771; is&aacute; sa mg&#771;a libritong iyon
+at ipinanhic sa fraile, at ng&#771; buclat&iacute;n nit&oacute; ay nakitang ang mg&#771;a
+libritong yaon ay hind&icirc; pal&aacute; ang <span class="smcap">Caiingat cayo</span> ni Fr. Jos&eacute;
+Rodriguez, cung di ang <span class="smcap">Caiigat</span> ng&#771; mg&#771;a tagalog, at sa gayo'y
+nalip&oacute;s ng&#771; galit ang fraile, at sinabi ng&#771; pasig&aacute;w sa uld&oacute;g, na
+pagdaca'y iparak&iacute;p sa mg&#771;a guardia civil veterana ang mg&#771;a batang
+iy&oacute;n. Patacb&oacute;ng nanaog ang uld&oacute;g, tumawag ng&#771; mg&#771;a veterana at iniutos
+niyang dacp&iacute;n ang mg&#771;a batang nam&iacute;migay ng&#771; mg&#771;a librito sa mg&#771;a t&aacute;ong
+lum&aacute;labas sa simbahan ng&#771;uni't ng&#771; canil&aacute;ng hanapin ay wal&acirc; na cahi't
+is&aacute; man, nacatacas ng&#771; lah&aacute;t, at cahi't pinagpilitang maalaman cung
+sino sino ang mg&#771;a batang iyon, at cung sino sino ang sumusulat,
+nagpapalimbag, lumilimbag at nagpapacalat ng&#771; <span class="smcap">Caiigat cayo</span>,
+ay hind&icirc; <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXVI" id="Page_XXVI">[XXVI]</a></span>nangyaring maalaman, at nasayang lamang ang di cacaunting
+nagugol na salap&icirc; ng&#771; mg&#771;a fraile sa pagpapahanap na iy&oacute;n.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Caugalian, buhat sa caunaunahang mul&acirc;, na sa simbahan ng&#771; Santa Cruz,
+nayong malak&iacute; nitong Mayn&iacute;l&agrave;, ay wicang tagalog ang guinagamit sa
+pagseserm&oacute;n, at sa pagca't si Fr. Jos&eacute; Rodriguez ay balitang magaling
+managalog, inanyayahan siya ng&#771; cura p&aacute;rroco sa nasabing nayon ng&#771;
+Santa Cruz, na si p&aacute;r&igrave; Eustaquio Moreno, fraileng recotelano, na siya
+na ang magserm&oacute;n sa ica 12 ng&#771; Octubre ng&#771; sinabi ng&#771; ta&oacute;ng 1888,
+fiesta ng&#771; Nuestra Se&ntilde;ora del Pilar, pintacasi ng&#771; bayan. Pun&oacute;ngpun&ocirc;
+ng&#771; t&aacute;o ang simbahan, ng&#771;uni't pagcakita nil&aacute; na si Fr. Rodriguez ang
+pumanh&iacute;c sa p&uacute;lpito at siya ang magseserm&oacute;n, umugong ang is&aacute;ng
+aling&#771;awng&#771;&aacute;w na salisalitaan ng&#771; isa't is&aacute;:&mdash;&iexcl;Tayo na!&mdash;anil&aacute;,&mdash;ang
+magseserm&oacute;n pala'y ang maestro ng&#771; Dios! At nang&#771;aglabasan ng&#771;&acirc;, sa
+simbahan, na ano pa't iil&aacute;n il&aacute;n lamang ang nanir&aacute;, na siyang nakin&iacute;g
+ng&#771; pag-alimura ni Fr. Jos&eacute; Rodriguez cay <span class="smcap">Rizal</span> at sa boong
+catagalugan.</p>
+
+<p>Hind&icirc; na namin saysayin ang lubhang maraming bagay bagay na nangyaring
+nagpaliwanag ng&#771; pagcapucaw ng&#771; loob ng&#771; tagalog sa maning&#771;as na
+pag-ibig sa kinamulatang l&uacute;p&agrave;, mul&acirc; ng&#771; canilang mabasa &oacute; mabalitaan
+ang mg&#771;a sinulat ni <span class="smcap">Rizal</span>, hangang sa dumating ang
+malualhating icadalawampo't apat na araw ng&#771; bowan ng&#771; Agosto ng&#771;
+1896, na pagpapasimul&acirc; ng&#771; panghihimagsic ng&#771; mg&#771;a filipino sa
+gobierno ng&#771; cast&iacute;l&acirc;, sapagca't lalawig caming lubh&acirc;, at ang bagay na
+ito'y itatal&acirc; na namin sa librong aming ilalathal&acirc; na ang pamag&aacute;t ay
+REVOLUCION NANG FILIPINAS; sucat na ang aming sabihing salamat sa mg&#771;a
+isinulat ni <span class="smcap">Rizal</span> ay naguising sa mg&#771;a dibdib ng&#771; catagalugan
+ang natutulog na pagsinta sa sariling dang&#771;al; at cung nangyari ang
+gayong caligaligayang bagay, sa gayong balibalit&acirc; lamang ang pagcaalam
+ng&#771; caramihan sa mg&#771;a sinulat ni Rizal, sapagca't bibihir&acirc; ang tunay
+na nacatatalos ng&#771; <i>Noli me tangere</i>, <i>Filibusterismo</i> at ib&agrave; pang
+canyang itinitic sa wicang cast&iacute;l&agrave; &iquest;di lalongl&aacute;l&ograve; ng&#771; mag-aalab ng&#771; di
+ano lamang ang pagsintang iy&aacute;n, cung canil&aacute;ng gan&aacute;p na maunaw&acirc; ang
+mg&#771;a pant&aacute;s na casulatan ni <span class="smcap">Rizal</span>, na siyang naguing
+maliwanag na araw na humaw&igrave; ng&#771; dilim na mg&#771;a lupaing ito? Ito ang
+wag&aacute;s na cadahilanan at pinagsicapan naming isatagalog ang
+calahatlahatang sinulat ni <span class="smcap">Gat Jose Rizal</span>, at ilathal&acirc; sa
+is&aacute;ng paraang macacayang icabasa ng&#771; lalong carukrukhaang tagalog, at
+lub&oacute;s ang aming pag-asa na ang aming munting pagal ay pag-aanihan ng&#771;
+matimyas at saganang bung&#771;ang icagagal&iacute;ng at icararang&#771;al ng&#771;
+Sangcapuluang Filipinas.</p>
+
+<p>Nanatili si <span class="smcap">Rizal</span> sa L&oacute;ndres, at doo'y ipinagpatuloy niya ang
+pag-uus&iacute;s&agrave; ng&#771; mg&#771;a casulatan at librong kinalalagdaan ng&#771; mg&#771;a
+nangyari sa cany&aacute;ng l&uacute;p&agrave; ng&#771; mg&#771;a panahong nacaraan na, bucod sa
+siya'y nagpapadal&aacute; ng&#771; sulat na ipinalalath&aacute;l&agrave; sa "La Solidaridad."
+Sa sandasandaling siya'y natitiguil ay naglilibang sa pag-ukit ng&#771;
+mg&#771;a larawang cahoy. Tatlong "est&aacute;tua" ang nayari niya sa L&oacute;ndres na
+cany&aacute;ng pinamagatang "Ang pagtatagumpay ng&#771; camatayan sa buhay", "Ang
+pagtatagumpay ng&#771; carunung&#771;an sa camatayan" at "Si Prometeong
+nacagapos". Bucod sa rito'y sumusulat siya ng&#771; mg&#771;a casaysayang wicang
+ingl&eacute;s at wicang alem&aacute;n, na cany&aacute;ng ipinad&aacute;dala sa mg&#771;a pamahayagan.
+N&aacute;titira si <span class="smcap">Rizal</span> sa L&oacute;ndres, sa nayon ng&#771; Chalk Farm, sa
+bahay ng&#771; is&aacute;ng mag-anac na mg&#771;a ingl&eacute;s, na naboboo sa isang matandang
+lalaki at tatlong dalaga, na nagpapakita sa canya ng&#771; boong cagandahan
+ng&#771; loob, dahil sa sila'y nang&#771;al&uacute;lugod sa catalinuhan ng&#771; isip at
+catimyasan ng&#771; asal niya. Iguinaw&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; isang mainam
+na larawang cahoy ang mg&#771;a ulo ng&#771; tatlong dalagang iyon at saca
+inihandog sa canila.</p>
+
+<p>Isang araw ay naparoon siya sa bahay ni G. Antonio Regidor at
+nagsabing siya'y aalis sa bahay na iyon at siya'y pasasa Par&iacute;s, sa
+pagca't nararamdaman niyang tila siya'y ibig maraig ng&#771; paghilig ng&#771;
+budh&icirc; sa is&aacute; sa mg&#771;a dalagang iyon.&mdash;"Hind&icirc; mangyayaring dayain co ang
+dalagang iyon&mdash;ani <span class="smcap">Rizal</span> cay Regidor;&mdash;hind&icirc;<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXVII" id="Page_XXVII">[XXVII]</a></span> ac&oacute;
+macapapacasal sa canya, sa pagca't hind&icirc; itutulot na gawin co ito ng&#771;
+mg&#771;a ibang pag-ibig na linisan co sa ating lupain, at d&icirc; co ng&#771;a
+maitutumbas ang pagdar&aacute;y&agrave; sa isang dalisay at malinis na pag irog".
+Nalalarawan sa mukh&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> ang malaking pakikipaglaban
+niya sa panghihina&iacute;ng ng&#771; pusong sarili ng&#771; sinasabi niya ang mg&#771;a
+bagay na iy&oacute;n sa cababayan nating si G. Antonio Regidor.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Lumipat ng&#771;&acirc; si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; ta&oacute;ng 1889 sa Par&iacute;s at doon tumul&oacute;y
+muna sa bahay ng&#771; ating calah&icirc; at cababayang si G. Valent&iacute;n Ventura,
+at bago lumipat sa Rue de Maubergue, bilang 45, sa Par&iacute;s d&iacute;n, at
+ipinagpatuloy niya roon ang pagcath&acirc; ng&#771; <i>Filibusterismo</i>, na canyang
+pinasimul&aacute;n na ng&#771; siya'y natitir&aacute; pa sa L&oacute;ndres, at tuloy ipinalimb&aacute;g
+niya roon ang librong <i>Sucesos de las Islas Filipinas</i>, ni Doctor
+Antonio de Morga, na canyang nilagyan ng&#771; mg&#771;a paliwanag upang lalong
+mapagcurong magal&iacute;ng ng&#771; babasa.</p>
+
+<p>Samantala'y wal&aacute;ng licat ang paglaganap sa boong Filipinas ng&#771;
+maraming dahong limb&aacute;g, na doo'y ipinauunaw&acirc; ang sarisaring mg&#771;a
+mahahalay at tampalasang cagagaw&aacute;n ng&#771; mg&#771;a fraile sa pagyurac sa
+dang&#771;al at pamumuhay ng&#771; mg&#771;a filipino, mg&#771;a dahong limb&agrave;g na
+ipinamamahagui ng&#771; boong lihim sa mg&#771;a tagarito, at hind&icirc; mapagc&uacute;r&ograve;
+ng&#771; mg&#771;a cawan&iacute; ng&#771; Gobierno cung sino ang nagdadal&aacute; rito, baga man
+nakikilalang mg&#771;a gaw&acirc; sa limbagan sa Hongkong, at hinihinalang ang
+nagpapalimbag doo'y marahil si G. Doroteo Cort&eacute;s &oacute; si G. Jos&eacute; Mar&iacute;a
+Basa, na capow&acirc; cababayan natin.</p>
+
+<p>May is&aacute;ng nagng&#771;ang&#771;alang filipinong sumag&oacute;t ng&#771; dahong limbag din sa
+mg&#771;a dahong limbag na iy&oacute;n. Sa sag&oacute;t ng&#771; filipinong yao'y
+ipinagsasanggal&aacute;ng ang mg&#771;a fraile't ang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, at tinututulan
+at min&aacute;masam&acirc; ang guin&aacute;gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a filipinong na sa Europa, at
+lalonglalo na ang guin&aacute;gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a sumusulat sa <i>La Solidaridad</i> at
+ang mg&#771;a pagbabagong utos na hinihing&#771;&icirc; ng&#771; mg&#771;a magcacapanig sa
+"Asociaci&oacute;n Hispano-Filipina;" hind&icirc; raw mabuting dito'y ipagcaloob
+ang C&oacute;digo pol&iacute;tico, ang nauucol baga sa mg&#771;a calayaan sa pamamayan,
+at hind&icirc; raw pakikinabang&#771;an ng&#771; sino man ang magcaroon sa
+Kapulung&#771;ang bayan ng&#771; Espa&ntilde;a ng&#771; mg&#771;a filipinong tagapakihar&aacute;p natin
+doon, bucod sa canyang inaalimura't ipinalalagay na mg&#771;a tampalasan
+ang mg&#771;a t&aacute;ong dito'y nagcacal&aacute;t ng&#771; mg&#771;a dahong limbag na laban sa
+mg&#771;a fraile at mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;.</p>
+
+<p>Nacarating hangang sa Europa ang tutol na iyon, at d&icirc; nalao't dito'y
+dumat&iacute;ng ang isang masigabong sagot ng&#771; mg&#771;a filipinong na sa Par&iacute;s.
+Ang taglay na fecha ng&#771; sagot na iyo'y 10 ng&#771; Octubre ng&#771; 1889.
+Sinasapant&aacute;h&agrave; ng&#771; il&aacute;ng ang sagot na iyo'y gaw&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span>;
+datapwa't ani G. Mariano Ponce ay hind&icirc; raw. Si G. Mariano Ponce ay
+isa sa lalong mg&#771;a caibigang matalic ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Nagpasimul&acirc; si G. Antonio Luna ng&#771; pagsulat sa <i>La Solidaridad</i>, at
+ang guinamit niyang pamagat na pangfirma sa cany&aacute;ng mg&#771;a ilinalath&aacute;l&agrave;
+ay "Taga-Ilog," at sa pagca't in&uacute;uyat ni "Taga-Ilog" ang il&aacute;ng mg&#771;a
+ugal&icirc; ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&aacute;, sumagot sa canya ang p&aacute;hayagang "El Pueblo
+Soberano", sa Barcelona, at doo'y pinacacalaitlait ng&#771; d&icirc; caw&aacute;s&agrave; si G.
+Juan Luna, sa pagca't wal&aacute;ng&#771; boong isip ang mg&#771;a cast&iacute;l&acirc; cung d&icirc; si
+G. Juan Luna ang pumifirm&aacute; ng&#771; "Taga-Ilog." Hind&icirc; nacati&iacute;s si
+<span class="smcap">Rizal</span> cung d&icirc; ipagsangalang ang cababayan sa isang mainam at
+bayaning pang&#771;ang&#771;atuwiran, na cany&aacute;ng ilinath&aacute;l&agrave; sa <i>La Solidaridad</i>
+ng&#771; ica 30 ng&#771; Noviembre ng&#771; 1889. Na sa Par&iacute;s ng&#771; panah&oacute;ng iy&oacute;n si
+<span class="smcap">Rizal</span>. Ganito ang wac&aacute;s ng&#771; casagutan niya:</p>
+
+<p>" ...dinaramdam namin ... na ang is&aacute;ng pamahayagan ng&#771; is&aacute;ng "partido"
+na may cagalinggaling&#771;ang mg&#771;a mith&icirc;, na pinacananais na m&aacute;camtan ang
+mg&#771;a dakilang adhic&acirc; na pamamahala't paglalagd&acirc; ng&#771; mg&#771;a cautusa'y ang
+pagcacapantaypantay ang guinagamit na saguisag; pagca nauucol na sa
+filipino'y limutin ang canyang linaland&aacute;s na asal at gumamit ng&#771;
+pananalitang sa capalalua'y malabis at pusp&oacute;s ng&#771; casung&#771;itan,
+nasasalig sa camal&igrave;an, na w&aacute;r&igrave; mandin ang hinahang&#771;ad ay ang
+papagng&#771;alitin ang mg&#771;a may tap&aacute;t na loob na <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXVIII" id="Page_XXVIII">[XXVIII]</a></span>nananah&aacute;n sa
+Sangcapuluan, at tila mandin sa canila'y sinasabi: &iexcl;Ha! Howag cayong
+umasa sa cadalisayan ng&#771; talarongtimbang&#771;an, howag cayong umasang
+kikilalanin ang inyong mg&#771;a catowiran, huwag cayong umasa sa
+pagcahab&aacute;g: &iexcl;cailan ma'y hind&icirc; mangyayaring cami'y inyong maguing
+capatid! Tunay ng&#771;a't ibig namin ang Calayaan, ang pagsunod sa
+Talarongtimbang&#771;an, ang Pagcacapantaypantay; ng&#771;uni't ibig naming cami
+lamang ang magcamit ng&#771; tatlong cagaling&#771;ang ito; tunay ng&#771;a't
+ipinaglalaban namin ang ic&aacute;gagaling nang sangcataohan; ng&#771;uni't ang
+icagagaling lamang ng&#771; sangcataohan sa Europa; hind&icirc; lum&aacute;lampas ang
+aming pagting&#771;&iacute;n sa daco pa roon; sa pagca't cayo'y mg&#771;a, lahing
+marilaw &oacute; caymangui, &iexcl;cayo ng&#771;&acirc; ang bah&aacute;l&agrave; sa inyong sariling cataw&aacute;n!
+Talagang mabang&#771;is ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a "partido"&mdash;cahi't na ang lalong
+maiiruguin sa mg&#771;a calay&agrave;an&mdash;sa mg&#771;a taga ibang lupa&iacute;ng nasasacop ng&#771;
+canicanilang naci&oacute;n. &iexcl;Cung ibig ninyong magtam&oacute; ng&#771; lub&oacute;s na catowiran
+ay inyong hanapin sa pamamag-itan ng&#771; pakikibaca."</p>
+
+<p>Naghayag si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; dalawang casulatang mahahalag&aacute; sa <i>La
+Solidaridad</i>, mula ng&#771; Septiembre ng&#771; 1890 hangang sa mg&#771;a unang bowan
+ng&#771; 1891, na ang mg&#771;a pamag&aacute;t ay <i>Filipinas dentro de cien a&ntilde;os</i>,
+(calagayan ng&#771; Filipinas sa loob ng&#771; sandaang ta&oacute;n) at <i>Sobre la
+indolencia de los filipinos</i> (tungkol sa catamaran ng&#771; mg&#771;a filipino).
+Sinasaysay ni <span class="smcap">Rizal</span> sa <i>Filipinas dentro de cien a&ntilde;os</i> ang
+mg&#771;a caunaunahang nangyari sa Filipinas, ang casalucuyang nangyayari
+ng&#771; panah&oacute;ng iyon at ang inaac&aacute;l&agrave; niyang mangyayari sa hinaharap.
+Tungc&oacute;l sa casalucuyang nangyayari, nagsasalit&acirc; si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771;
+mg&#771;a catotohanang masasacl&aacute;p, ng&#771;uni't mg&#771;a d&aacute;kilang catotohanan.</p>
+
+<p>"Ang pagca maramdamin ang p&uacute;s&ograve;"&mdash;ani <span class="smcap">Rizal</span>&mdash;"ang siyang
+pang&#771;ulong budh&icirc; ng&#771; "indio", at sinugatan nila ang pagca maramdaming
+iyan; at cung natutong manatili sa pag-titi&iacute;s sa mg&#771;a hirap at
+pagcaamis ng&#771; b&uacute;hay sa paanan ng&#771; isang bandera ng&#771; taga ibang l&uacute;p&agrave;,
+sa paglilingcod sa Espa&ntilde;a,<a name="FNanchor_53_53" id="FNanchor_53_53"></a><a href="#Footnote_53_53" class="fnanchor">[53]</a> hind&icirc; nacapagti&iacute;s ng&#771; makita niyang ang
+sa caniya'y ibinabayad ng&#771; canyang pinaghahayinan ng&#771; buhay ay
+pag-alimura at mg&#771;a saw&iacute;ng caasal&aacute;n (chonggo, pil&oacute;sopo, filibustero at
+iba pa). Nang magc&aacute;gayo'y untiunting hiniwatiga't siniyasat ang
+canyang calagayan at napagkikila ang canyang anyong cahapishapis
+(wal-in ang pag-asa magpacailan man, sa canyang catubusan). Ang hind&icirc;
+nang&#771;ag-aacal&agrave; ng&#771; ganit&oacute;ng mangyayari, palibhasa'y n&aacute;pacalupit na
+mg&#771;a pang&#771;inoon, ipinalag&aacute;y nil&aacute;ng paglab&aacute;g ang an&oacute; mang da&iacute;ng, ang
+an&oacute; mang pagt&uacute;tol, at camatayan ang siy&aacute;ng parusang big&aacute;y; pinacs&aacute;ng
+lunurin sa dug&ocirc; ang an&oacute; mang sig&aacute;w ng&#771; paghih&iacute;rap, at guinaw&acirc; ang
+sunodsun&oacute;d na pagcac&aacute;mal&igrave;. Datapowa't hind&icirc; napag&uacute;lat sa ganit&oacute; ang
+budh&icirc; ng&#771; bayan. At baga man sa &iacute;ilang p&uacute;s&ograve; lamang nap&uacute;caw ang
+pagdaramdam, ang ning&#771;as nito'y hind&icirc; nagl&iacute;licat ng&#771; marubdob na
+paglalakit, salamat sa mg&#771;a catampalasanan at mg&#771;a masasamang
+cagagaw&aacute;n ng&#771; tang&#771;ing mg&#771;a t&aacute;ong nagpupumilit inis&iacute;n ang mg&#771;a
+damdaming mah&aacute;l at mairugu&iacute;n. Tulad nam&aacute;n cung narir&iacute;gkitan ng&#771; alab
+ang suot na dam&iacute;t, ang pagc&aacute;gulat at pagmamadal&icirc; ng&#771; pagpapagpag ay
+siy&aacute;ng lalong nacapagpaparubdob ng&#771; ning&#771;as, at bawa't is&aacute;ng
+pamamayagpag, bawa't is&aacute;ng paghamp&aacute;s sa ning&#771;as ay is&aacute;ng h&iacute;hip na
+lalong nagpapaalab."</p>
+
+<p>Mah&aacute;b&agrave; pang lubh&acirc; ang cany&aacute;ng mg&#771;a sinays&aacute;y, ng&#771;uni't ang lalong
+nacapagt&aacute;taca'y ang marami sa cany&aacute;ng mg&#771;a sinabi'y naguing is&aacute;ng
+panghuh&uacute;la, catulad ng&#771; mg&#771;a wic&acirc; niy&aacute;ng it&oacute;:&mdash;"Marahil mapag-isipan
+ng&#771; malak&iacute;ng Rep&uacute;blica Americana ang muha ng&#771; sac&oacute;p sa mg&#771;a dacong
+it&oacute;, bag&aacute; man hangga ng&#771;ayo'y wal&acirc; siy&aacute;ng pinakikialam&aacute;n cung d&icirc; ang
+cany&aacute;ng mg&#771;a pag-aaring na sa sa dagat Pac&iacute;fico at hind&icirc; pa ng&#771;&acirc; siya
+nakikitalamitam sa mg&#771;a nacucuha ng&#771; mg&#771;a ib&aacute;ng naci&oacute;n sa Africa."</p>
+
+<p>Sinabi rin niy&aacute;ng cahi't lubhang payapang loob ang filipino'y
+mapipilitang ipagpasumal&aacute;, sa camatayan ang buhay na pusp&oacute;s ng&#771; lait
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXIX" id="Page_XXIX">[XXIX]</a></span>at cahirapan, at gayon ng&#771;&acirc; ang nangyari.</p>
+
+<p>Ipinagsasangalang ni <span class="smcap">Rizal</span> tow&icirc; na ang canyang mg&#771;a cal&aacute;h&igrave;,
+sa pamamag-itan ng&#771; canyang pluma, sa mg&#771;a paratang at pagpapahirap
+ng&#771; mg&#771;a fraile at mg&#771;a cast&iacute;l&aacute;, na ano pa't cung aking sasabihin dito
+ang lahat ng&#771; canyang mg&#771;a guinawa'y hahab&agrave; ng&#771; d&icirc; cawas&agrave; ang
+casaysayang ito, caya't ng&#771; d&igrave; magc&aacute;gayo'y isinasam&ograve; co sa bumabasang
+cung totoong ibig niyang matal&oacute;s na ganap ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span>
+at ang canyang mg&#771;a sinulat, bucod sa <i>Noli me tangere</i>,
+<i>Filibusterismo</i> at <i>Sucesos de las Islas Filipinas</i>, ay adhicain at
+basahin ang librong d&icirc; malalaon at aming ipalilimbag na ang pamag&aacute;t ay
+<i>Buhay ni Rizal</i>.</p>
+
+<p>Nal&iacute;s sa Francia si <span class="smcap">Rizal</span> at lumipat sa Madrid ng&#771;
+mang&#771;ang&#771;alaghat&igrave;an na ang Agosto ng&#771; 1860, at pagdating niya roo'y
+pinagod niya ang maraming pahayagan sa calalath&aacute;l&agrave; ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a
+sinusulat sa paglalaban ng&#771; catuwiran ng&#771; mg&#771;a filipino.</p>
+
+<p>Minsa'y hind&icirc; na nagcasiya si <span class="smcap">Rizal</span> na pluma na lamang ang
+gamiting sandata. Naglath&aacute;l&agrave; si Don Wenceslao E. Retana sa p&aacute;hayagang
+<i>La Epoca</i> ng&#771; ica 16 ng&#771; Noviembre ng&#771; 1890, ng&#771; isang sulat na laban
+sa mg&#771;a camag-anac ng&#771; ating maril&aacute;g na capat&iacute;d, at kinabucasa'y
+tumatangap na siya ng&#771; dalawang sacsing inutusan ni <span class="smcap">Rizal</span>, at
+siya'y ipinahahamon sa isang away na patayan (desafi&oacute; &acirc; muerte).
+Namag-ita't ng&#771; huwag m&aacute;tuloy ang away na iyon ang dalawang caibigan
+ni Retana, at binigyang wac&aacute;s ang gayong pag-aalit sa pamamag-itan ng&#771;
+isang "acta" &oacute; casulatang pinagfirmahanan ng&#771; lahat, na doo'y
+sinasabing walang cahi't munting hang&#771;ad si Retanang ligaliguin cahi't
+babahagy&acirc;, ang calooban ni <span class="smcap">Rizal</span>, at cung sacali't may
+salitang dapat icamuh&icirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> na canyang sinulat ay
+ipinamamanhic na huwag pansinin at yao'y hind&icirc; niya hang&#771;ad. Si Retana
+rin ang sa canyang <i>Vida y escritos del Dr.</i> <span class="smcap">Rizal</span> <i>ay
+nagsabi ng&#771; ganito:</i> "Nang matapos na ang bagay na iyon, isa sa mg&#771;a
+kinatawan co, na si Sr. Scheidnagel, manunulat na militar na sa aki'y
+malaki ang pagguiliw, ay nagsabi sa akin: Nagaalap-ap acong m&aacute;tuloy
+ang pag-aaway niny&oacute;; sa pagca't talastas cong totoong magaling ang
+cam&aacute;y ni <span class="smcap">Rizal</span> sa pamamaril, at sac&acirc; hind&icirc; marunong
+malagu&iacute;m."</p>
+
+<p>Sinabi ng&#771; mg&#771;a pamahayagang cast&iacute;lang "La Correspondencia
+Alicantina", "El Dem&oacute;crata," sa Lorca at ib&aacute; pa, na cung gaano raw ang
+cagaling&#771;ang totoo ng&#771; cam&aacute;y ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa pagpapagal&iacute;ng ng&#771;
+mat&aacute;, ay gayon din ang cabutihang magpat&aacute;m&agrave; ng&#771; bala; naisusulat niy&aacute;
+sa pader ang cany&aacute;ng pang&#771;alan sa pamamag-itan ng&#771; mg&#771;a b&aacute;la ng&#771;
+pistolang cany&aacute;ng pinap&uacute;putoc. Magal&iacute;ng din totoong manandata siy&aacute; ng&#771;
+espada at sable.</p>
+
+<p>Nang m&aacute;masid ni <span class="smcap">Rizal</span> na hind&icirc; niy&aacute; masunduan sa Madrid ang
+maalab na mith&icirc; ng&#771; cany&aacute;ng calolowang macapagbigay guinhawa sa Inang
+Filipinas, bag&aacute; man guinagamit niy&aacute; ang boong lac&aacute;s ng&#771; cany&aacute;ng &iacute;sip,
+nanaw siy&aacute; roong pusp&oacute;s ng&#771; calungcutan, pagcatapos na mail&aacute;thal&agrave; niy&aacute;
+sa "La Solidaridad" ang cany&aacute;ng mg&#771;a pagsisiyasat ng&#771; librong "Las
+luchas de nuestros dias" ni D. Francisco P&iacute; y Margall, at ang cany&aacute;ng
+mg&#771;a sinulat na ang pamag&aacute;t ay "Como se gabiernan las Filipinas," "A
+mi.... (musa)" at "Mariang Makiling." Ica 27 ng&#771; Enero ng&#771; 1891 ng&#771;
+umal&iacute;s si <span class="smcap">Rizal</span> sa Madrid na ang tung&#771;o'y sa Par&iacute;s.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Hind&icirc; nalaong totoo ng&#771; pagtir&aacute; sa Par&iacute;s si <span class="smcap">Rizal</span>. Halos sa
+boong t&aacute;ong 1891 ay n&aacute;tira siy&aacute; sa B&eacute;lgica. Nanah&aacute;n muna siy&aacute; sa
+ciudad ng&#771; Bruselas, ng&#771;uni't hind&icirc; nagluat at lumipat siy&aacute; sa ciudad
+ng&#771; Gante, at doo'y ipinalimb&aacute;g niy&aacute; ang <i>Filibusterismo</i>. N&aacute;hahandog
+ang librong it&oacute; sa mg&#771;a presb&iacute;terong tagalog na si p&aacute;r&igrave; Mariano G&oacute;mez,
+(walompo't limang taon); si p&aacute;r&igrave; Jos&eacute; Burgos (tatlompong ta&oacute;n), at si
+p&aacute;r&igrave; Jacinto Zamora (tatlompo't limang ta&oacute;n), na ipinabitay ng&#771;
+gobiernong cast&iacute;l&agrave; sa Bagumbayan ng&#771; ica 28 ng&#771; Febrero ng&#771; 1872.</p>
+
+<p>Hind&icirc; ipinagbil&iacute; ang cahi't isang libong <i>Filibusterismo</i> sa Madrid,
+ni sa al&iacute;n mang ciudad ng&#771; Europa; ipinadal&aacute; niy&aacute;ng lah&aacute;t sa Hongkong
+upang ipasoc ng&#771; lihim sa Filipinas; ng&#771;uni't n&aacute;tictican ng&#771; mg&#771;a
+cainal&aacute;m ng&#771; mg&#771;a fraile, caya't ng&#771; <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXX" id="Page_XXX">[XXX]</a></span>dalh&iacute;n dito sa Mayn&iacute;la'y nahuling
+lah&aacute;t. Gayon ma'y nacapagparating din dito ng&#771; librong iy&oacute;n, ng&#771;uni't
+cacaunt&icirc; ang naipamahagui, dahil sa malak&iacute;ng paghihigp&iacute;t ng&#771; mg&#771;a
+nag-uusig sa mg&#771;a libro ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 278px;">
+<a name="img_3"></a><a href="images/003_b.jpg"><img src="images/003_t.jpg" width="278" height="400" alt="G. Teodora Alonso Y Quintos, In&aacute; ng&#771; Dr. Jos&eacute;
+Rizal Imp. de M Fern&aacute;ndez. Paz, 447, Sta Cruz" title="G. Teodora Alonso Y Quintos, In&aacute; ng&#771; Dr. Jos&eacute;
+Rizal Imp. de M Fern&aacute;ndez. Paz, 447, Sta Cruz" /></a>
+</div>
+
+<p>Ng&#771; mg&#771;a caarawang dumating dito sa Maynil&agrave; ang librong
+"Filibusterismo" ay pinaparoonan naman ang Calamb&acirc; ng&#771; mg&#771;a guardia
+civil at ng&#771; mg&#771;a castilang sundalong artillero, na ang namiminuno'y
+ang mabang&#771;is at wal&aacute;ng hab&aacute;g na si Francisco Olive y Garc&iacute;a, coronel
+ng&#771; 20.&deg; tercio ng&#771; guardia civil, na totoong maraming pinahirapan at
+binar&iacute;l at ipinabar&iacute;l na mg&#771;a filipino, mul&acirc; ng&#771; Agosto ng&#771; 1896
+hangang sa malupig dito ang gobierno ng&#771; cast&iacute;l&agrave;. Ang mg&#771;a guinaw&acirc; ng&#771;
+ganid at tampalasang it&oacute; at ib&aacute; pang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; at caural&igrave; ng&#771; mg&#771;a
+castilang sa Filipinas ay naglaganap ng&#771; kilabot dahil sa canil&aacute;ng
+calupit&aacute;n, s&aacute;saysayin co sa aking librong ilalathala tungcol sa
+Revoluci&oacute;n ng&#771; 1896. Iguinib&acirc; ng&#771; mg&#771;a guardia civil at ng&#771; mg&#771;a
+artillero, sa utos ni Olive, ang mg&#771;a bahay nang mg&#771;a taga Calambang
+inaacalang catoto at nakikisang-ayon cay <span class="smcap">Rizal</span>, at ng&#771;
+maiguib&acirc; na'y sinunog naman. Guinawa ang lahat ng&#771; it&oacute; sa cahing&#771;ian
+ng&#771; mg&#771;a fraile. Hind&icirc; pa nagcasiya ang mg&#771;a fraile sa gayong gaw&acirc; ay
+hining&#771;&icirc; sa pamamag-itan ni Olive sa general Weyler na ipatapon sa
+Jol&oacute; ang dalawampo't limang mg&#771;a camag-anac at caibigan ni
+<span class="smcap">RizaL</span>, at sumang-ayon nam&aacute;n ang general na iyon.</p>
+
+<p>Nang m&aacute;balitaan ni <span class="smcap">Rizal</span> ang gayong nangyari, nagdamdam ng&#771;
+di gagaanong pighat&icirc; at sacl&aacute;p ng&#771; loob.</p>
+
+<p>Inac&aacute;l&agrave; ni <span class="smcap">Rizal</span> na dalhin ang canyang ama't in&aacute; at mg&#771;a
+capatid sa Leida, &oacute; sa Delpt &oacute; sa Utrecht, at doon na sila tumirang
+casama niya, sa pagca't ito ang sa canya'y hatol ng&#771; canyang caibigang
+si profesor Blumentritt, datapuwa't hind&icirc; pumayag sil&aacute; sa canya,
+caya't ang guinaw&acirc; niya'y lumipat siya sa Hongkong at doo'y dumating
+ng&#771; magtatapos na ang buwan ng&#771; Noviembre ng&#771; ta&oacute;ng 1891, sa pagca't
+ibig niyang m&aacute;palapit siya sa mg&#771;a sin&iacute;sinta ng&#771; canyang calolowa.</p>
+
+<p>Hinang&#771;ad niyang omowi dito sa Filipinas, caya't sumulat siya sa
+canyang "familia" ng&#771; ganito:</p>
+
+<p>"Hongkong, 1 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1891."</p>
+
+<p>"Minamahal cong ama't in&aacute; at mg&#771;a capatid: Sin&uacute;sundan cong walang
+lic&aacute;t ang cahapishapis na Calvariong inyong lin&aacute;lacbay, Huwag cayong
+mang&#771;anib at hind&icirc; aco nagpapahing&#771;alay sa pagsisicap. &iexcl;Lak&iacute;ng
+caligayah&aacute;n sana cung matulutan ninyo acong macaow&icirc; riyan! &iexcl;Marahil
+magbago ang lahat! Ipagcaloob ng&#771;a ninyo sa akin ang capahintulutang
+ito at papariyan agad ac&oacute;. Umaasa ac&oacute;, lubos ang aking paniniwalang
+magal&iacute;ng ang ating calalabasan."</p>
+
+<p>"Natatalastas co ang pagcaparoon ng&#771; apat na cababayan sa Jol&oacute;, at ang
+pagc&aacute;balic ng&#771; aking capatid na lalaki sa Maynila. Natalastas co ring
+mul&iacute;ng ipinatawag sa Gobierno Civil ang Nanay, si Pang&#771;oy at si
+Trining. Taglay&iacute;n niny&oacute; ang caunting pagtitiis. Lacs&aacute;n ang loob."</p>
+
+<p>"Sa pagca't pinapagm&aacute;madal&icirc; aco ng&#771; panaho'y b&iacute;bigyan cong wac&aacute;s
+it&oacute;ng sulat."</p>
+
+<p>"Maalab ang aking mith&iacute;ng cayo'y mayacap."</p>
+
+<p>Ang iny&oacute;ng an&aacute;c,&mdash;<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Sinag&oacute;t agad siy&aacute; ng&#771; canyang familiang howag ituloy ang canyang
+gayac, cay&acirc; hind&icirc; siy&aacute; n&aacute;tuloy niy&oacute;n ng&#771; pag-owi rito.</p>
+
+<p>Umupa siy&aacute; ng&#771; bahay sa Hongkong at doon na siy&aacute; nagtumir&aacute;, hangang sa
+siya'y bumili ng&#771; maraming libro, na ang bilang ay dumating hangang sa
+sanglibo.</p>
+
+<p>Ng&#771;uni't hind&icirc; rin siy&aacute; m&aacute;tahimic; ninanas&acirc; niyang totoo ang
+capanatag&aacute;n ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a magulang, mg&#771;a capat&iacute;d, mg&#771;a camag-anac
+at mg&#771;a cababayan, caya't naglacb&aacute;y siya sa Borneo, lupang sac&oacute;p ng&#771;
+Inglaterra<a name="FNanchor_54_54" id="FNanchor_54_54"></a><a href="#Footnote_54_54" class="fnanchor">[54]</a>, at ng&#771; makita niyang doo'y maluwag ang pamamayan,
+ming&#771;&icirc; siy&aacute; sa Gobierno ng&#771; Ingl&eacute;s na pagcalooban siy&aacute; ng&#771; lupang
+m&aacute;tahanan at m&aacute;pagtamnan ng&#771; mg&#771;a halaman, at pumayag naman ang
+Gobiernong iyon.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXI" id="Page_XXXI">[XXXI]</a></span>Gay&aacute;c na sana si <span class="smcap">Rizal</span>, ng&#771; pagpasa Borneo, na doo'y isasama
+niy&aacute; ang cany&aacute;ng mg&#771;a magulang, capat&iacute;d, kinamag-anacan at cababayan,
+ng&#771; mabalitaan niyang dito sa Filipinas ay may bagong Gobernador
+General na totoong masintahin sa catowiran. Ito'y ang teniente general
+Eulogio Despujol y Dusay, Conde de Caspe, na dumating dito ng&#771; ica 17
+ng&#771; Noviembre ng&#771; 1881. At tunay ng&#771;&acirc; nam&aacute;n. Ng&#771; mg&#771;a unang buwan ng&#771;
+pamumun&ograve; rito ng&#771; general Despujol ay nagpakita ng&#771; pag-uusig sa mg&#771;a
+gaw&aacute;ng masam&acirc; ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, at ipinakilala niyang hind&icirc; siy&aacute;
+sang-ayon sa mg&#771;a caasal&aacute;n ng&#771; mg&#771;a fraile. Sa pagca't marami ang
+nagbalit&acirc; cay <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; mg&#771;a gayong panunup&aacute;d ng&#771; General
+Despujol sa cany&aacute;ng mataas na catungculan, sumulat siya sa Gobernador
+General na it&oacute;, at sinabi niya ang nasang omow&icirc; rito sa Maynil&agrave; upang
+ihand&oacute;g niya ang pagtulong sa lalong magal&iacute;ng na pamamanihal&acirc; ng&#771;
+lupa&iacute;ng it&oacute;. Hind&icirc; sumag&oacute;t si Despujol sa sulat na iy&oacute;n, ng&#771;uni't ng&#771;
+macaraan ang il&aacute;ng buwan, mul&iacute;ng sumulat si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; Mayo
+ng&#771; 1892 sa General, at sinabi niy&aacute; ang canyang acalang bumalic siy&aacute;
+sa bayang it&oacute;ng sa canya'y pinang&#771;anacan, upang ipagbili niya at ng&#771;
+canyang mg&#771;a caibigan ang mg&#771;a pag-aaring sa canila'y n&aacute;titira pa, at
+ng&#771; macalipat sil&aacute; ng&#771; pamamayan sa Borneo, na casama ang
+canicanil&aacute;ng asawa't mg&#771;a an&aacute;c, at doo'y mang&#771;ang&#771;as&iacute;w&agrave; sil&aacute; sa
+pagsas&aacute;ca, sulat na hind&icirc; sinag&oacute;t ng&#771; sulat din ng&#771; general Despujol,
+cung d&icirc; ang guinawa'y ipinasabi na lamang sa cany&aacute; sa C&oacute;nsul ng&#771;
+Espa&ntilde;a sa Hongkong, "na sa pagca't culang na culang sa magsasac&aacute; ang
+mg&#771;a l&uacute;p&agrave; rito sa Filipinas, hind&icirc; ng&#771;&acirc; gawang macabayan ang als&aacute;n ng&#771;
+mg&#771;a magsasac&aacute; rito upang bigyang casaganaan ang l&uacute;p&agrave; ng&#771; mg&#771;a taga
+ibang naci&oacute;n, caya't dahil dito'y hind&icirc; ng&#771;&acirc; siy&aacute; macatutulong sa
+gayong nais"; sac&acirc; idinugtong ang sabing: "sino mang filipino'y
+macatutulong mul&acirc; sa al&iacute;n mang bayan ng&#771; Sangcapuluan sa iguiguinh&aacute;wa
+ng&#771; lupa&iacute;ng it&oacute;, sa loob ng&#771; nasasaclaw ng&#771; mg&#771;a cautus&aacute;n ng&#771; sariling
+bayan."</p>
+
+<p>Datapuwa't cung nagsusumakit man si <span class="smcap">Rizal</span> sa icapapanatag ng&#771;
+mg&#771;a irog ng&#771; cany&aacute;ng puso'y hind&icirc; naman niya nililimot ang ipagtatam&oacute;
+ng&#771; guinhawa, mg&#771;a calay&acirc;an at casarinl&aacute;n ng&#771; Filipinas, at sa pagca't
+ang pagcacaisa'y siyang mahigp&iacute;t na cailang&#771;an upang tamuh&iacute;n ang mg&#771;a
+gay&oacute;ng bagay, inisip niya't itinatag ang is&aacute;ng samahang pinang&#771;alanan
+niyang <i>Liga Filipina</i>; nagpalimbag siy&aacute; ng&#771; maraming palatuntunan ng&#771;
+capisanang it&oacute; at ipinadal&aacute; sa cany&aacute;ng caibigang si G. Domingo Franco.</p>
+
+<p>Sa pagca't inaacal&agrave; cong lubhang mahalagang bagay, aking isasatagalog
+ang "Estatutos de la Liga Filipina", sa pagca't mainam na gawing
+ulir&aacute;n sa pagtatay&ocirc; ng&#771; ano mang samahang nauucol sa catubusan nitong
+ating kinaguisnang bayan.<a name="FNanchor_55_55" id="FNanchor_55_55"></a><a href="#Footnote_55_55" class="fnanchor">[55]</a></p>
+
+<p>Ang mg&#771;a abreviaturang cagamitan sa "Estatutos de la Liga Filipina"
+(Palatuntunan ng&#771; Pagcacabigk&iacute;sbigk&iacute;s ng&#771; mg&#771;a Filipino) ay ang
+sumus&uacute;nod:</p>
+
+<p>L. F.,  Liga Filipina; Pagcacabigk&iacute;sbigk&iacute;s ng&#771;
+mg&#771;a  Filipino.</p>
+
+<p>A * * *,  Archipi&eacute;lago; Sangcapuluan.</p>
+
+<p>VIO * * *, Vnvs  Instar   Omnium;    Pagcacais&aacute;
+ng&#771; lah&aacute;t.</p>
+
+<p>Cp, Consejo popular;  Capulung&#771;&aacute;ng bayan.</p>
+
+<p>CP, Consejo   Provincial; Capulung&#771;&aacute;ng Lalawigan.</p>
+
+<p>CS, Consejo  Supremo; Cataastaasang P&uacute;n&ograve;.</p>
+
+<p>GS, Gefe Supremo; Cataastaasang P&uacute;n&ograve;.</p>
+
+<p>G, gefe; P&uacute;n&ograve;.</p>
+
+<p>F, Fiscal; Taga-usig.</p>
+
+<p>T, Tesorero; Taga-ing&#771;at-yaman.</p>
+
+<p>S, Secretario; Calihim.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXII" id="Page_XXXII">[XXXII]</a></span>A, Afiliado &oacute; afiliados; Capanig &oacute; Mg&#771;a Capanig.</p>
+
+<p>P, may&uacute;scula (malaking P), ang cahuluga'y Provincial, ang nauucol sa
+Lalawigan; at p min&uacute;scula, (maliit na p), ang cahuluga'y "popular, ang
+nauucol sa bayan".</p>
+
+<p>Ganito sa wicang tagalog ang sinabi ng&#771; "Estatutos":</p>
+
+<p class="center noind">L. P.</p>
+
+<p>ADHICA: Paglakiplakip&iacute;n ang A * * * sa is&aacute; lamang capisanang
+nag-iibigang mahigp&iacute;t, malac&aacute;s at nagc&aacute;caisang any&ocirc; ang magcacapanig.</p>
+
+<p>2. Mang&#771;agtangkilican sa lah&aacute;t ng&#771; capang&#771;aniban at
+pang&#771;ang&#771;ailang&#771;an.</p>
+
+<p>3. Pagsasang&#771;galang laban sa an&oacute; mang catampalasanan at gaw&aacute;ng saw&icirc;
+sa catuwiran.</p>
+
+<p>4. Pagpapalag&ocirc; ng&#771; pag-aaral, ng&#771; pagsasaca at ng&#771; pang&#771;ang&#771;alacal.</p>
+
+<p>5. Pag-i&iacute;sip at paggamit ng&#771; mg&#771;a pagbabagong cautus&aacute;n.</p>
+
+<p>Saguisag: VIO * * *</p>
+
+<p>Palatand&agrave;an: * * *</p>
+
+<p>PARAAN:</p>
+
+<p>1. Upang masunduan ang mg&#771;a ADHICANG ito'y magtatatag ng&#771; Cp, CP at
+sac&acirc; is&aacute;ng CS.</p>
+
+<p>2. Bawa't C ay magcacaroon ng&#771; is&aacute;ng G, F, T, S at mg&#771;a capanig.</p>
+
+<p>3. Bubu&ocirc;-in ang CS ng&#771; mg&#771;a GP, at gayon ding bubu&ocirc;-in ang CP ng&#771; mg&#771;a
+Gp.</p>
+
+<p>4. Nag-uutos ang CS sa LP at makikipag-alam na tul&oacute;y-tul&oacute;y sa mg&#771;a GP
+at mg&#771;a Gp.</p>
+
+<p>5. Nag-uutos ang CP sa mg&#771;a Gp.</p>
+
+<p>6. Ang Gp ay nacapag-uutos sa mg&#771;a A.</p>
+
+<p>7. Bawa't CP at Cp ay gagamit ng&#771; is&aacute;ng pang&#771;alang ib&aacute; sa pang&#771;alan
+ng&#771; kinalalagyang bayan &oacute; lupa&iacute;n.</p>
+
+<p class="center noind">MGA CATUNGCULAN NG&#771; MG&#771;A A.</p>
+
+<p>1. Magbabayad ng&#771; dalawang piso pagpasoc, at bucod sa rito'y piso sa
+bawa't buwan.</p>
+
+<p>2. S&uacute;sunod ng&#771; wal&aacute;ng tutol at ng&#771; boong caganap&aacute;n ang lah&aacute;t sa mg&#771;a
+cautus&aacute;ng mangaling sa is&aacute;ng C &oacute; sa is&aacute;ng G &oacute; sa GS.</p>
+
+<p>3. Ipagb&iacute;bigay al&aacute;m sa F ng&#771; canyang C ang an&oacute; mang mahiwatigan &oacute;
+maring&iacute;g na nauucol sa LP.</p>
+
+<p>4. Pacaiing&#771;atan ang paglilihim ng&#771; ano mang lagd&acirc;, cautus&aacute;n &oacute;
+cahatul&aacute;n ng&#771; C.</p>
+
+<p>5. Sa an&oacute; mang g&aacute;gawin sa pamumuhay ay b&iacute;bigyang ling&#771;ap ang mg&#771;a A;
+howag b&iacute;bili cung d&icirc; sa tindahan ng&#771; A, at cung magb&iacute;bili naman ng&#771;
+ano man sa is&aacute;ng A ay babab&agrave;an ang halag&aacute;. Parurusahan ng&#771; mabigat ang
+ano mang pagsuay sa cautusang it&oacute;. * * *</p>
+
+<p>6. Ang A na hind&icirc; sumaclolo, baga man mangyayari, sa isang capw&acirc; A, na
+nakikitang na sa caguipitan &oacute; pang&#771;anib ay parurusahan, at ang
+caliitan ng&#771; parusang ito'y ang capantay ng&#771; paghihirap na tiniis ng&#771;
+dapat niyang saclolohan.</p>
+
+<p>7. Gagamit bawa't A, pagpanig niya sa LF, ng&#771; bagong pang&#771;alang hind&icirc;
+niya mababago ul&icirc; hangang hind&icirc; siy&aacute; naguiguing GP.</p>
+
+<p>8. Itutulong sa bawa't C ang is&aacute;ng gaw&acirc;, is&aacute;ng paalaala, is&aacute;ng
+natutuhang dunong &oacute; ng&#771; paghicayat sa magagandang loob na cababayang
+sila'y umanib sa LF.</p>
+
+<p>9. Howag paaalim&uacute;ra at howag magpapal&aacute;l&ograve; canino man.</p>
+
+<p class="center noind">MGA CATUNGCULAN NG G.</p>
+
+<p>1. Ling&#771;atan ang b&uacute;hay ng&#771; canyang C. Sacali't siy&aacute; ang GS, dapat
+niy&aacute;ng masaulo ang mg&#771;a pang&#771;alang bago at gayon din ang ng&#771;alang
+tunay ng&#771; mg&#771;a C, at sacali't siya'y Gp ay dapat niyang masaulo ang
+mg&#771;a pang&#771;alang dati at pang&#771;alang bago ng&#771; sac&oacute;p niyang mg&#771;a A.</p>
+
+<p>2. Sa towi na'y pagsisicapang maalaman ang lalong magal&iacute;ng na paraan
+upang magc&aacute;isa ang cany&aacute;ng mg&#771;a nasasacupan at sila'y mapag-abot-usap
+agad-ag&aacute;d.</p>
+
+<p>3. Pagsisicapang maalaman at pagdaca'y bibigyang cagamutan ang mg&#771;a
+pang&#771;ang&#771;ailang&#771;an ng&#771; LP, ng&#771; CP &oacute; ng&#771; Cp, alisunod sa cung siya'y
+GS, GP &oacute; Gp.</p>
+
+<p>4. P&aacute;pansinin agad at paglilitisin ang lahat ng&#771; mg&#771;a paalaala, mg&#771;a
+sulat at mg&#771;a cahing&#771;&igrave;ang canyang tangap&iacute;n, at ipagb&iacute;bigay alam na
+madal&igrave; cung cang&#771;ino nararapat.</p>
+
+<p>5. Sa pang&#771;anib ay siya ang magpap&aacute;una at siya ang unang man&aacute;nagot ng&#771;
+ano mang mangyari sa loob ng&#771; caniyang C.</p>
+
+<p>6. Magbigay ulir&aacute;n ng&#771; canyang pagca masunurin sa canyang mg&#771;a p&uacute;n&ograve;,
+at ng&#771; siy&aacute;, nama'y sund&iacute;n ng&#771; canyang mg&#771;a pinamumun&uacute;an.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXIII" id="Page_XXXIII">[XXXIII]</a></span>7. Ipagpapalaga'y ang catapustapusang A na is&aacute;ng cabo&ocirc;an ng&#771; LF.</p>
+
+<p>8. Ang mg&#771;a caculang&#771;&aacute;ng gaw&iacute;n ng&#771; mg&#771;a p&uacute;n&ograve; ay parurusahan ng&#771; higu&iacute;t
+ang cabigat&aacute;n sa mg&#771;a parusang ibin&iacute;bigay sa is&aacute;ng A lamang.</p>
+
+<p class="center noind">MGA CATUNGCULAN NG F:</p>
+
+<p>1. Ang F ang siyang mang&#771;ang&#771;asiw&agrave; upang tumup&aacute;d ang lahat ng&#771;
+can&iacute;canilang catungculan.</p>
+
+<p>2. Isusumbong sa har&aacute;p ng&#771; C ang ano mang p&aacute;glab&aacute;g &oacute; hind&icirc; pagtup&aacute;d na
+canyang m&aacute;masid sa sino mang caanib sa C.</p>
+
+<p>3. Ipagbigay alam sa C ang ano mang pang&#771;anib &oacute; pag-uusig.</p>
+
+<p>4. Siyasatin ang calagayan ng&#771; salap&igrave; ng&#771; C.</p>
+
+<p class="center noind">CATUNGCULAN NG T:</p>
+
+<p>1. Magt&aacute;taglay ng&#771; is&aacute;ng talaan ng&#771; mg&#771;a bagong pang&#771;alan ng&#771; mg&#771;a A.
+na bumubu&ograve; ng&#771; canyang C.</p>
+
+<p>2. Magb&iacute;bigay ng&#771; mahigpit na sulit sa buwan buwan ng&#771; tin&aacute;tangap
+niy&aacute;ng bayad ng&#771; is&aacute;'t is&aacute;, na ang magtatal&acirc; sa libro'y ang mg&#771;a A
+rin, na ang can&iacute;canilang tang&#771;ing pang&#771;alang bago (simb&oacute;lico) ang
+gagamitin.</p>
+
+<p>3. Magbibigay ng&#771; "recibo" (catibayan), at cany&aacute;ng ipatatal&acirc; sa
+librong talaan, na ang letra at sulat ay sa t&aacute;o ring nag-aambag, ang
+lah&aacute;t ng&#771; amb&aacute;g na humih&iacute;guit sa p&iacute;so at hind&icirc; hum&iacute;higuit sa limampong
+piso.</p>
+
+<p>4. Ititira ng&#771; Tp sa Caja ng&#771; Cp ang icatl&ocirc;ng bahagui ng&#771; mg&#771;a
+naliligpit niyang mg&#771;a bayad at ng&#771; siyang maipagtak&iacute;p sa mg&#771;a
+cailang&#771;an ng&#771; sinabi ng&#771; Cp. Pagdumat&iacute;ng na sa halagang sampong piso,
+ang dalaw&aacute;ng bahagui ay ib&iacute;bigay sa TP; ipakikita sa TP ang canyang
+tal&agrave;an at siy&aacute; rin, sa macatuw&iacute;d baga'y ang Tp din, ang susulat sa
+tal&agrave;an ng&#771; TP ng&#771; salaping cany&aacute;ng ibinig&aacute;y. Pagcatapos ay magb&iacute;bigay
+ng&#771; isang "recibo" ang TP, at cung sang-ayon siy&aacute; sa mg&#771;a cuenta ay
+cany&aacute;ng l&aacute;lagyan ng&#771; "Visto Bueno" &oacute; "Sang-ayon" ang librong talaan
+ng&#771; Tp. Gayon din ang g&aacute;ganaping paraan pagca nagbibigay ang TP sa TS
+ng&#771; halagang mahigu&iacute;t sa sampong piso.</p>
+
+<p>5. It&iacute;tira ng&#771; TP sa cany&aacute;ng Caja ang icasampong bahagui ng&#771; mg&#771;a
+salaping sa canya'y ibinibigay ng&#771; mg&#771;a Tp at ng&#771; siyang magugol ng&#771;
+CP. at ang siy&aacute;m sa sampong bahagui ay ib&iacute;bigay sa TS ng&#771; CS.</p>
+
+<p>6. Pagca ibig magbigay ng&#771; sino mang A sa LF ng&#771; halagang mahigu&iacute;t sa
+limampong piso, canyang ihahabilin ang salaping iyon sa al&iacute;n mang
+matat&aacute;g na Banco, na ang ipal&aacute;lagay niya'y ang tunay niyang pang&#771;alang
+caraniwan, at sac&acirc; ib&iacute;bigay niya ang recibo sa sino mang magali~ng&iacute;n
+niyang T.</p>
+
+<p class="center noind">MGA CATUNCULAN NG S.</p>
+
+<p>1. Ipagbibigay al&aacute;m sa bawa't pagpupulong ang pinagcayar&icirc;ang bat&aacute;s at
+ipauun&aacute;w&agrave;, ang mg&#771;a gagawin.</p>
+
+<p>2. Siya ang susulat ng&#771; mg&#771;a liham ng&#771; C. Sacali't umal&iacute;s &oacute; hind&icirc;
+macagan&aacute;p ang sino mang p&uacute;n&ograve;, maghahalal siya ng&#771; samantalang cahalili
+sa punong hind&icirc; macagan&aacute;p.</p>
+
+<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG MGA A.</p>
+
+<p>1. May catowiran ang lah&aacute;t ng&#771; A sa saclolong paghahatol at sa
+saclolong salap&icirc; ng&#771; canyang C at ng&#771; LF.</p>
+
+<p>2. Mahihing&#771;&icirc; niya sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a A na siya'y tangkilikin sa
+canyang pang&#771;ang&#771;alacal &oacute; h&aacute;nap-b&uacute;hay, cailan man at patibayan niyang
+hind&icirc; sah&oacute;l ang calacal &oacute; h&aacute;nap-b&uacute;hay niya sa mg&#771;a ib&aacute;. Upang camt&aacute;n
+niya ang tangkilic na it&oacute;, sasabihin niya ang canyang tunay na
+pang&#771;alan at ang canyang calagayan sa canyang Gp, upang ipagbigay alam
+nit&oacute; sa GS, at ng&#771; ito nama'y macapagbigay al&aacute;m sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a A
+ng&#771; LF.</p>
+
+<p>3. Sa ano mang caguipitan, pagcaap&iacute; &oacute; catampalasanang laban sa
+catuwirang sa caniya'y mangyari, mah&iacute;hing&#771;&icirc; niya ang boong
+pagtatangkilic ng&#771; LF.</p>
+
+<p>4. Macah&iacute;hing&#771;i ng&#771; puhunan sa ano mang h&aacute;nap b&uacute;hay, cailan ma't may
+salap&icirc; sa Caja.</p>
+
+<p>5. Macah&iacute;hing&#771;i ng&#771; bawas ng&#771; halag&aacute; ng&#771; ano mang canyang bilhin, &oacute;
+ano mang paglilingcod na canyang hiling&#771;in sa alin mang tindahan &oacute;
+bahay-calacal na tinatangkilic ng&#771; LF.</p>
+
+<p>6. Hind&icirc; mapaghahatulan ang sino mang A hanggang hind&icirc; muna
+naipahihintulot sa canya ang pagsasanggalang.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXIV" id="Page_XXXIV">[XXXIV]</a></span></p>
+
+<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG GS.</p>
+
+<p>1. Hindi siya matututulan, cung d&icirc; rin lamang may mang&#771;unang sumb&oacute;ng
+na laban sa canya ang F.</p>
+
+<p>2. Macagagaw&acirc; siya ng&#771; bawa't canyang magaling&#771;&iacute;n, dahil sa
+caculang&#771;an ng&#771; panahon up&aacute;ng mahintay ang pagpupulong na dapat gawin
+ng&#771; mg&#771;a bumub&uacute;&ograve; ng&#771; CS; ng&#771;uni't may catungculan siyang manag&oacute;t sa
+mg&#771;a casisih&aacute;ng sa canya'y gaw&iacute;n, cung gumaw&acirc; siya ng&#771; d&icirc; dapat.</p>
+
+<p>3. Sa loob ng&#771; alin mang C. ay siya ang huc&oacute;m na macahahatol sa ano
+mang usap&iacute;n &oacute; pagcac&aacute;alit.</p>
+
+<p>4. Siya ang tang&#771;ing may capangyarihang macaalam ng&#771; tunay na mg&#771;a
+pang&#771;alan ng&#771; canyang mg&#771;a A &oacute; nasasacupan.</p>
+
+<p>5. Lub&oacute;s ang canyang capangyarihan upang canyang itatag ang mg&#771;a
+paraang gagawin sa mg&#771;a pagpupulong, mg&#771;a pagpapadalahan ng&#771; sulat at
+ang mg&#771;a inaadhicang gaw&iacute;n, upang lalong pakinabang&#771;an, pumanatag at
+mangyari ng&#771; boong cadal&icirc;an ang mg&#771;a adhic&acirc; ng&#771; LF.</p>
+
+<p>6. Pagc&acirc; lubhang marami ang nang&#771;apapanig sa isang Cp, mangyayaring
+magtatag ang Gp ng&#771; isang sub C, at siya ang unaunang maghahalal ng&#771;
+mg&#771;a p&uacute;n&ograve;. Cung natatatag na ay pababayaang ang mg&#771;a magcacapanig ang
+siyang maghalal ng&#771; mg&#771;a p&uacute;n&ograve;, ayon sa tadh&aacute;n&agrave; ng&#771; mg&#771;a palatuntunang
+ito.</p>
+
+<p>7. May capangyarihan ang lahat ng&#771; G na magtayo ng&#771; isang C sa alin
+mang bayang wala pa nito, at pagkatapos ay ipagbibigay alam sa CS * *
+* &oacute; sa CP.</p>
+
+<p>8. Ang G ang siy&aacute;ng magh&aacute;halal sa S.</p>
+
+
+<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG F:</p>
+
+
+<p>1. Magpalabas &oacute; magpapasoc sa nasusumbong sa pinagpupulung&#771;an,
+samantalang pinaguusapan sa C ang mg&#771;a nangyari.</p>
+
+<p>2. Masisiyasat sa ano mang oras ang mg&#771;a librong talaan.</p>
+
+
+<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG T:</p>
+
+<p>Magagam&iacute;t ang salap&iacute;ng canyang iniing&#771;atan sa is&aacute;ng mah&iacute;gpit at
+lubhang malaking pang&#771;ang&#771;ailang&#771;an ng&#771; sino mang A &oacute; ng&#771; C; ng&#771;uni't
+may catungculang ipagbigay sabi at manag&oacute;t sa har&aacute;p ng&#771; Tribunal ng&#771;
+LF.</p>
+
+<p class="center noind">TANGING MGA CATUWIRAN NG GS:</p>
+
+
+<p>1. Macatatawag ng&#771; mg&#771;a pulong &oacute; pagcacatipong hind&icirc; caraniwan, bucod
+sa guin&aacute;gaw&agrave; sa bow&aacute;n bow&aacute;n.</p>
+
+<p>2. May malak&iacute;ng capangyarihan ang G S upang macagamit ng&#771; salapi ng&#771;
+capisanan sa totoong mg&#771;a pang&#771;ang&#771;ailang&#771;an, cailan ma't ipagbigay
+alam pagcatapos sa CS.</p>
+
+
+<p class="center noind">PAG-UUCULAN NG SALAPI:</p>
+
+
+<p>1. Pagcacagugulan sa pagpapa-aral ang A &oacute; ang canyang an&aacute;c, cung
+mapagmasdang totoong matalas ang &iacute;sip at masipag mag-aral, ng&#771;uni't
+walang caya.</p>
+
+<p>2. Gugugulan ang paglalaban ng&#771; catuwiran ng&#771; isang dukhang A sa
+canyang pakikipag-usapin sa isang macapangyarihan.</p>
+
+<p>3. Sasaclolohan ang maguing dukhang A.</p>
+
+<p>4. Pahihiram&iacute;n ng&#771; puhunan ang A na mag cailang&#771;an, sa pagtatay&ocirc; ng&#771;
+isang h&aacute;nap-buhay &oacute; ng&#771; macapagsaca ng&#771; l&uacute;p&agrave;.</p>
+
+<p>5. Tutulong at ng&#771; gumaang ang pagdadal&aacute; rito ng&#771; mg&#771;a m&aacute;quina at ang
+pagtatayo ng&#771; mg&#771;a bago ritong h&aacute;nap-b&uacute;hay &oacute; kinakailang&#771;ang
+h&aacute;nap-b&uacute;hay.</p>
+
+<p>6. Magb&uacute;bucas ng&#771; mg&#771;a tindahan, mg&#771;a almacen at iba pang m&aacute;bibilhan
+ng&#771; mg&#771;a A ng&#771; canilang mg&#771;a kinakailang&#771;an upang macabil&iacute; ng&#771; lalong
+mura ang halag&aacute; cay sa mg&#771;a ib&aacute;.</p>
+
+
+<p class="center noind">MGA BATAS NA PANGCALAHATAN:</p>
+
+
+<p>1. Sino ma'y hind&icirc; mat&aacute;tangap sa LF, cung hindi muna nagagawa ang
+pagcacaisang voto ng&#771; mg&#771;a A sa C ng&#771; canyang bayan, at cung hind&icirc; pa
+nagagawa sa canya ang mg&#771;a pagtik&iacute;m na kinacailang&#771;ang sa canya'y
+gaw&iacute;n muna.</p>
+
+<p>2. Dalawang ta&oacute;n ang taning lamang ng&#771; tag&aacute;l ng&#771; pang&#771;ang&#771;atungculan
+ng&#771; bawa't isa, liban na lamang cung magcaroon ng&#771; ano mang sacd&aacute;l ng&#771;
+F.</p>
+
+<p>3. Upang magtam&oacute; ng&#771; catungculan ay kinakailang&#771;an ang tatl&oacute;ng icapat
+na bahagui ng&#771; mg&#771;a "voto" ng&#771; mg&#771;a cahar&aacute;p.</p>
+
+<p>4. Inihahalal ng&#771; mg&#771;a A ang Gp, ang Fp at ang Tp; ang mg&#771;a punong p
+ang siy&aacute;ng mang&#771;agh&aacute;halal sa mg&#771;a punong P, at ang mg&#771;a punong P ang
+magh&aacute;halal sa GS.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXV" id="Page_XXXV">[XXXV]</a></span>5. Cailan man at t&aacute;tangap ng&#771; is&aacute;ng A, ipagbibigay al&aacute;m ng&#771; Gp sa GS
+ang pang&#771;alang dati at ang pang&#771;alang bago ng&#771; tinang&aacute;p na A; at gayon
+din ang g&aacute;gawin pagca nagtay&ograve; ng&#771; is&aacute;ng bagong C.</p>
+
+<p>6. Ang pang&#771;alang "simb&oacute;lico" (pamag&aacute;t) ang, siya lamang il&aacute;lagay sa
+pagp&aacute;padalhan at gayon din ang firma sa mg&#771;a sulat cung panah&oacute;ng
+caraniwan, at ganit&oacute; ang g&aacute;gawing pagpapadal&aacute;: ipad&aacute;dala ng&#771; A sa Gp
+at ipad&aacute;dala ng&#771; Gp sa GP, &oacute; sa GS, at gayon din sa pabal&iacute;c; sa
+macatuwid: mangagaling sa GS &oacute; GP na patung&#771;o sa Gp, at mul&acirc; sa Gp
+hang&#771;ang sa A. Cung panah&oacute;ng d&icirc; caraniwan lamang manyayaring mas&iacute;r&agrave;
+ang ganitong pal&aacute;cad. Gayon man, sa ano mang panah&oacute;n at sa alin mang
+calagayan ang GS ay macapagp&aacute;padala ng&#771; sulat &oacute; mangyayaring
+makipag-usap sa canino mang capanig sa LF.</p>
+
+<p>7. Hind&icirc; kinacailang&#771;ang m&aacute;caharap ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a capanig ng&#771; C sa
+pagcacaroon ng&#771; catibayan ng&#771; ano mang pagcayar&icirc;an.</p>
+
+<p>8. Sa al&iacute;n mang sandal&icirc; ng&#771; caguipitan ay ipal&aacute;lagay ng&#771; bawa't C na
+siy&aacute; ang caligtasan &oacute; c&uacute;t&agrave; ng&#771; LF, at cung sa ano mang dahil ay
+magcawaraywaray &oacute; masir&agrave; ang al&iacute;n mang capulung&#771;an, bawa't C bawa't G,
+bawa't A ay magaatang sa sarili ng&#771; catungculang pagtatatag at pagyar&icirc;
+ul&igrave; ng&#771; nalans&aacute;g.</p>
+
+
+<p class="center noind">CASULATAN SA PAGPASOC SA LF.</p>
+
+<div class="blockquot">
+<p>Sa Gp ng&#771; Cp sa...........................</p>
+
+<p>Aco'y si...........................,......
+................may..................ta&oacute;ng
+gulang...................., ang calagaya'y
+...............(dito ilalagay cung bin&aacute;t&agrave;,
+may asawa &oacute; bao)..........................
+ang hanap-buhay, tubo sa bayan ng&#771;........
+.............lalawigan ng&#771;................
+nananahan sa daang........................
+bilang...........ng&#771; bayan ng&#771;............
+lalawigan ng&#771;......,.................., sa
+aking pagka tunay na anac na irog ng&#771; Filipinas;
+sinasaysay co, sa ilalim ng&#771; tunay at
+tapat na panunump&acirc;, na aking napagkikilala
+at gan&aacute;p na napagt&aacute;talos ang mg&#771;a adhic&aacute;ng
+pinagsisicapang camtan ng&#771; LF, na n&aacute;tatal&acirc;
+sa licuran ng&#771; casulatang ito; caya ng&#771;a aco'y
+napas&aacute;sacop at cusang nakikiusap sa GP ng&#771;
+lalawigang ito, na mangyaring aco'y tangaping
+A * at tapat na loob na cat&uacute;long ng&#771; LF,
+at sa icapagc&aacute;camit ng&#771; cahiling&#771;an cong ito,
+lubos acong n&aacute;hahandang gumaw&acirc; at sumunod
+sa mg&#771;a kinakailang&#771;ang pagtik&iacute;m na sa
+aki'y hing&#771;&iacute;n, bilang pagpapatotoo ng&#771; cataimtim&aacute;n
+ng&#771; aking pakikipanig.</p>
+
+<p>.............ica..........ng&#771;.........
+......ng 18........</p>
+
+<p class="sign">...................................</p>
+</div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Taglay ng&#771; vapor na naghat&iacute;d sa Mayn&iacute;l&agrave; cay <span class="smcap">Rizal</span> ang
+sum&uacute;sunod na sulat cay Don Eulogio Despujol, Gobernador at Capit&aacute;n
+General ng&#771; Filipinas.</p>
+
+<p>"Maril&aacute;g na guinoo: Ang cadahilanan nito'y ipagbigay al&aacute;m p&ocirc; sa iny&oacute;,
+na casabay ng&#771; correong it&oacute; ang aking pagpariyan sa aking bayan, upang
+lumag&aacute;y p&ocirc; ac&oacute; sa ilalim ng&#771; inyong capangyarihan, ang una, at ang
+icalawa'y upang paghusayin ang aking sariling mg&#771;a pagcab&uacute;hay. Aayaw
+ang mg&#771;a caibiga't mg&#771;a ibang tao na aco'y pumarito, at ipinaalaala
+nila sa aking lum&aacute;lagay ac&oacute; sa pang&#771;anib na l&iacute;him sa ganit&oacute;ng gaw&acirc;;
+ng&#771;uni't umaasa aco sa ganap ninyong pag-ibig sa catuwirang
+tumatankilic sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a nas&aacute;sacop ng&#771; Espa&ntilde;a sa Filipinas;
+umaasa rin ac&oacute; sa dalisay cong ipinagmamasakit at sa capayap&aacute;an ng&#771;
+aking budh&icirc;, at matututong ing&#771;atan aco ng&#771;, Dios at ng&#771; mg&#771;a cautus&aacute;n
+sa lahat ng&#771; mg&#771;a s&iacute;l&ograve; pagpapahamac.</p>
+
+<p>Sabihanang dahil daw sa akin ay pinag-uusig ng&#771; boong calupit&aacute;n ang
+aking mg&#771;a magulang na matatand&acirc; na, ang aking mg&#771;a camag-anac at pat&iacute;
+ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong hind&icirc; co kilal&aacute;. Ng&#771;ayo'y hum&aacute;harap ac&oacute; upang sa akin
+ibunt&oacute; ang gay&oacute;ng calak&iacute;ng mg&#771;a pag-uusig, upang aco'y manag&oacute;t sa mg&#771;a
+sacd&aacute;l na ibig nil&aacute;ng gaw&iacute;n laban sa akin, at sa ganito'y ng&#771;
+mawacas&aacute;n iyang caligalig&aacute;ng masacl&aacute;p sa mg&#771;a walang casalanan, at
+malungcot sa pamah&aacute;l&acirc; p&ocirc; ninyong nagsusumicap na mapagkilala sa
+panununt&oacute;n sa catow&iacute;ran.</p>
+
+<p>"Dahil sa hind&icirc; po niny&oacute; pag-imic sa aking <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXVI" id="Page_XXXVI">[XXXVI]</a></span>mg&#771;a sulat;&mdash;hind&icirc; pag-im&iacute;c
+na sa wala ac&oacute;ng maacalang naguiguing cadahilanan cung d&icirc; ang lubhang
+malaking calakhan ng&#771; pag-itan, mul&acirc; sa cataastaas&aacute;ng calagayan po
+niny&oacute; hangang sa cabab&agrave;an ng&#771; aking cataohan, sa pagca't kilala po ang
+cagandahan ninyong makipagcapowa tao,&mdash;hind&icirc; co maalaman cung inyong
+mamagaling&#771;&iacute;n ang humar&aacute;p aco sa sa inyo, hind&icirc; man ninyo aco
+tinatawag. Dahil sa bagay na ito'y maghihintay po aco sa is&aacute; sa mg&#771;a
+hotel<a name="FNanchor_56_56" id="FNanchor_56_56"></a><a href="#Footnote_56_56" class="fnanchor">[56]</a> sa Mayn&iacute;l&agrave;, marahil ay si "Hotel Oriente" sa
+pagbabac&aacute;-sacaling may ibig p&ocirc; cay&oacute;ng paglagay&aacute;n sa akin &oacute; ano mang
+bagay na ipag-uutos, at cung macaraan ang tatlong araw, cung wal&acirc;
+cay&oacute;ng inilalagay na hadl&aacute;ng, gagamitin co ang aking calay&agrave;an upang
+paghusayin co ang aking caunting pag-a&aacute;r&igrave;, sa aking pag-asang
+nacagan&aacute;p na aco sa Gobierno at sa aking mg&#771;a cababayan.</p>
+
+<p>"Taimtim cong nasang cayo'y ing&#771;atan ng&#771; Dios sa mahabang panahon, at
+aco po, guinoo ang puspos na mapitagan at masunuring
+lingcod,&mdash;<span class="smcap">Jose Rizal.</span>&mdash;Hongkong, 21 ng&#771; Junio ng&#771; 1892".</p>
+
+<p>Ang sumusunod namang sulat na hind&icirc; napagtal&oacute;s cung d&icirc; ng&#771; siya'y
+patay na, ay canyang inihabilin cay D. Lorenzo Pereyra Marquez, na
+taga Macaw, bago siy&aacute; lumulan sa vapor na maghahat&iacute;d sa cany&aacute; sa
+Mayn&iacute;l&agrave;, at ang bilin ay ibigay sa canyang familia, ang dalawang sulat
+na iyon, cung siya'y patay na, Ganit&oacute; ang sabi:</p>
+
+<p>"Sa mg&#771;a iniirog cong mg&#771;a magulang, mg&#771;a capat&iacute;d at mg&#771;a caibigan:</p>
+
+<p>"Ang pagsintang sa towi na'y isinusuy&ograve; co sa iny&oacute; ang siyang sa aki'y
+naguutos na gaw&iacute;n co ang ganit&oacute;ng bagay, na ang mangyayari sa hul&iacute;
+lamang ang macapagsasabi cung matin&ocirc; &oacute; hind&icirc;. Ang nangyayari ang
+siyang nagp&aacute;pasiya sa mg&#771;a bagay alinsunod sa kinal&aacute;labasan; ng&#771;uni't
+magal&iacute;ng &oacute; masam&acirc; ang cah&iacute;natnan, cailan ma'y wiwic&agrave;ing ang tungculin
+co ang siy&aacute;ng nag-utos, at hind&icirc; ng&#771;&acirc; dapat damdaming mamat&aacute;y ac&oacute; sa
+pagtup&aacute;d ng aking catungculan.</p>
+
+<p>"Talast&aacute;s cong cayo'y pinapagdusa co ng&#771; hind&icirc; caw&aacute;s&agrave;; ng&#771;uni't hind&icirc;
+ac&oacute; nagsisisi sa aking guinaw&acirc;, sa pagca't yao'y siya cong
+catungculan. Masay&aacute; ang aking loob sa paglag&aacute;y sa pang&#771;anib, hind&icirc; ng&#771;
+pagdusahan co ang aking sala (na sa bagay na ito'y wal&agrave; ac&oacute;ng
+guinagawang camalian ayon sa aking paniniw&aacute;l&agrave;), cung d&icirc; ng&#771; bigy&aacute;n
+cong capurih&aacute;n ang aking gaw&acirc; at sacsih&aacute;n ng&#771; aking pagbibigay
+halimb&aacute;w&agrave; ang mg&#771;a bagay na aking iniaral.</p>
+
+<p>"Dapat magpacamat&aacute;y ang tao sa paggan&aacute;p ng&#771; canyang catungculan at sa
+canyang mg&#771;a pinananaligan. Ipinagm&aacute;matigas co ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a
+caisip&aacute;ng aking inilagd&acirc; tungcol sa calagayan at hin&aacute;harap na panah&oacute;n
+ng&#771; tinubuan cong lupa&iacute;n, at mamamat&aacute;y ac&oacute; ng&#771; boong tow&acirc; sa pagsinta
+sa canya, at l&aacute;l&ograve; na sa pagsusumicap na inyong camtan ang tapat na
+catuwiran at capanatag&aacute;n.</p>
+
+<p>Isinasapang&#771;anib co ng&#771; boong gal&aacute;c ang aking b&uacute;hay-upang aking
+mailigtas ang lubhang maraming mg&#771;a walang malay-sala: ang lubhang
+maraming mg&#771;a pamangkin, ang lubhang maraming mg&#771;a sang&oacute;l ng&#771; mg&#771;a
+caibiga't hind&icirc; caibigang nang&#771;agcacahirap dahil sa akin.</p>
+
+<p>&iquest;An&oacute; ac&oacute;? Is&aacute;ng t&aacute;ong nag-&iacute;isa, walang familia h&aacute;los, nilagoc, na ng&#771;
+b&uacute;hay ang lubhang mapait na mg&#771;a carayaan ng&#771; mundo. Maraming
+pag-cabig&ocirc; ang ak&iacute;ng tini&iacute;s, at maril&iacute;m ang handog sa akin ng&#771;
+hin&aacute;harap na panah&oacute;n, at totoong c&aacute;dilimdiliman cung ang hin&aacute;harap na
+panah&oacute;ng iya'y hind&icirc; liniliwanagan ng&#771; ilaw, ng&#771; liwayway ng&#771; aking
+tinubuang lupa&iacute;n. Samantalang lubhang marami ang mg&#771;a t&aacute;ong puspos ng&#771;
+mg&#771;a pag-asa at ng&#771; mg&#771;a min&iacute;mithing tow&acirc;, na marahil ay liligayang
+lah&aacute;t cung aco'y mamat&aacute;y; sa pagca't inaasahan cong masisiyahan na ang
+aking mg&#771;a caaway at hind&icirc; na nila pag-uusiguin ang totoong maraming
+walang m&aacute;lay-s&aacute;la. H&aacute;los sumasa catwiran sil&aacute; ng&#771; pagtatan&iacute;m ng&#771; galit
+sa akin tungcol sa aking magulang at sa aking mg&#771;a kinamag-anacan.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXVII" id="Page_XXXVII">[XXXVII]</a></span>"Sacali't lisy&acirc; ang aking palad, talastas&iacute;n ng&#771; lahat na maligayang
+makikitil ang aking b&uacute;hay, sa pag-aacalang masusunduan sa aking
+pagcamatay ang pagpapahint&ocirc; ng&#771; canil&aacute;ng masasaclap na mg&#771;a kahirapan.
+Mang&#771;abal&iacute;c naw&acirc; sil&aacute; sa kinaguisnang bayan nat&iacute;n at ng&#771; doo'y
+lumigaya sil&aacute;.</p>
+
+<p>"Hangang sa hul&iacute;ng sandal&icirc; ng&#771; aking b&uacute;hay cay&oacute; ang aking
+isasapag-i&iacute;sip at hahang&#771;ar&iacute;n cong inyong tamuh&iacute;n ang lahat ng&#771; bagay
+na mg&#771;a caligayah&aacute;n.&mdash;<span class="smcap">Jose Rizal.</span>&mdash;Hongkong, 20 ng&#771; Junio ng&#771;
+1892".</p>
+
+<p>It&oacute; nam&aacute;n ang pang&#771;atlong sulat na canyang ilinagd&acirc;, na
+nagpapakikilalang nakikinikinit&aacute; na niyang maaam&iacute;s ang canyang b&uacute;hay
+sa canyang pag-ow&icirc; dito sa bayang kinakit&acirc;an niya ng&#771; unang liwanag:</p>
+
+<p>"Sa mg&#771;a Filipino:</p>
+
+<p>"Totoong mapang&#771;anib ng&#771;&acirc; ang aking guinaw&acirc; &oacute; ang aking g&aacute;gawin, at
+hind&icirc; co kinacailang&#771;ang sabihing pinag-&iacute;sip co munang magal&iacute;ng bago
+co itinul&oacute;y. Talast&aacute;s cong aayaw na gaw&iacute;n co it&oacute; halos ang lah&aacute;t;
+datapuwa't talast&aacute;s co rin namang hind&icirc; al&aacute;m ng&#771; halos lah&aacute;t ang
+nangyayari sa aking p&uacute;s&ograve;. Hind&icirc; mangyayaring mabuhay ac&oacute; na aking
+nalalamang maraming nang&#771;agdurusa sa mg&#771;a wal&acirc; sa catow&iacute;rang sa
+canila'y pag-uusig dahil sa akin; hind&icirc; mangyayaring mabuhay ac&oacute;ng
+aking pinanonood ang aking mg&#771;a capatid at ang canilang maraming mg&#771;a
+hinl&oacute;g na pinag-uusig na wal&aacute;ng pinag-ibh&aacute;n sa mg&#771;a t&aacute;ong tampalasan;
+min&aacute;magaling co pang lumul&oacute;ng sa camatayan, at ipinagcacaloob co ng&#771;
+boong tow&acirc; ang aking b&uacute;hay upang m&aacute;ligtas lamang ang pagcaramiraming
+mg&#771;a wal&aacute;ng m&aacute;lay-s&aacute;la sa gay&oacute;ng wal&acirc; sa catuwirang pag-uusig.
+Talast&aacute;s cong naaatang sa akin ang is&aacute;ng bahagui ng&#771; sasapitin ng&#771;
+aking tinubuang l&uacute;p&agrave;, sa hin&aacute;harap na panah&ocirc;n: na cung mamatay aco'y
+marami ang mang&#771;agtatagumpay, at yamang gayo'y marami ang
+nang&#771;agmimithi ng&#771; aking pagcapahamac. Datapuwa't &iquest;an&oacute; ang aking
+gagawin? Ang unauna'y may mg&#771;a catungculan ac&oacute;ng dapat ganap&iacute;n sa
+aking sariling budh&icirc;, may mg&#771;a catungculan ac&oacute; sa mg&#771;a familia ng&#771;
+nang&#771;agdurusa, may catungculan ac&oacute; sa aking mg&#771;a magulang na
+dumarating hangang sa caibuturan ng&#771; aking p&uacute;s&ograve; ang canilang mg&#771;a
+bunt&oacute;ng hining&#771;&aacute;; talast&aacute;s cong ac&oacute; lamang, cahi't ang camatayan co
+ang m&aacute;capalit, ang siyang macapagbibig&aacute;y ligaya sa canil&aacute;, sa
+pagpapabal&iacute;c sa canil&aacute;ng kinamulatang bayan at sa catahimican ng&#771;
+sariling b&aacute;hay. Wal&aacute;ngwal&acirc; ac&oacute; cung d&icirc; ang aking mg&#771;a magulang;
+ng&#771;uni't ang tinubuan cong l&uacute;pa'y marami pang totoong mg&#771;a an&aacute;c na
+macah&aacute;halili sa akin, at humahalili na ng&#771;ang higu&iacute;t sa akin ang
+canil&aacute;ng nag&aacute;gaw&acirc;.</p>
+
+<p>"Bucod sa rito'y ibig cong ipakita sa mg&#771;a nagsasabing d&icirc; umano'y
+hind&icirc; tayo marunong sumint&aacute; sa kinamulatang l&uacute;p&agrave;, na tayo'y marunong
+magpacamat&aacute;y sa pag-tup&aacute;d ng&#771; ating catungculan at sa ating mg&#771;a
+pinananaligan. &iquest;An&oacute; ang cabuluhan ng&#771; camatayan, cung namamatay dahil
+sa sin&iacute;sinta, dahil bag&aacute; sa kinamulatang bayan at dahil naman sa mg&#771;a
+t&aacute;ong sinusuyuan ng&#771; gan&aacute;p na pag-ibig?</p>
+
+<p>"Cung napagt&aacute;talastas co sanang aco ang pinagpapatoonan ng&#771;
+pol&iacute;tica<a name="FNanchor_57_57" id="FNanchor_57_57"></a><a href="#Footnote_57_57" class="fnanchor">[57]</a> ng&#771; Filipinas, at cung mapagtalast&aacute;s co sanang cagamitan
+ng&#771; aking mg&#771;a kababayan ang aking pag-lilingcod, marahil
+mag-alinlang&#771;an aco sa pagpapatuloy nitong aking g&aacute;gawin; datapowa't
+may mg&#771;a ib&aacute;ng macacahalili sa akin, at humahalil&iacute; na ng&#771;ang malaki
+ang nagagawa cay sa akin; hind&icirc; lamang ito: marahil pa'y may mg&#771;a
+nagpapalagay na aco'y calabisan na, at hind&icirc; gagamitin ang aking mg&#771;a
+paglilingcod, sa pagca't aayaw nil&aacute;ng pakilusin ac&oacute;.</p>
+
+<p>"Sinint&aacute; cong lagu&igrave; ang caawaaw&aacute; cong tinub&uacute;ang l&uacute;p&agrave;, at matibay ang
+paniniwal&agrave; cong siya'y aking pacas&iacute;sintahin hangang sa hul&iacute;ng sandal&icirc;
+ng&#771; aking b&uacute;hay, c&aacute;h&iacute;man gaw&iacute;n sa akin ng&#771; sangcataohan ang wal&acirc; sa
+catowiran; at hind&icirc; co hinalagahan at p&aacute;w&agrave; cong inihandog sa
+kin&aacute;guisnan cong lupa&iacute;n ang aking panah&oacute;ng d&aacute;ratnin, ang aking b&uacute;hay
+at ang aking mg&#771;a catow&agrave;an. Ano man ang aking c&aacute;sapitan, mam&aacute;matay
+acong pinacapupuri ang aking bayang tinub&uacute;an at sa canya'y m&iacute;mithiin
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXVIII" id="Page_XXXVIII">[XXXVIII]</a></span>ang pagbubucang liwayway ng&#771; canyang catubusan.</p>
+
+<p>"Pagcamatay co'y ilath&aacute;la ang mg&#771;a sulat na ito.&mdash;<span class="smcap">Jose
+Rizal.</span>&mdash;Hongkong, 20 ng&#771; Junio ng&#771; 1892."</p>
+
+<p>Dumating dito sa Mayn&iacute;l&agrave; si <span class="smcap">Rizal</span>, na casama ang isang
+capatid niyang babae, ng&#771; ica 26 ng&#771; gab&iacute; Junio ng&#771; 1892, at doon siya
+tumuloy sa Hotel de Oriente, at bilang 22 ang tahanang ibinig&aacute;y sa
+canya ro&oacute;n. Hindi kinacailang&#771;ang sabihing siya'y sinalubong ng&#771;
+canyang mg&#771;a magulang, mg&#771;a capatid, bayaw, mg&#771;a camag-anac, mg&#771;a
+caibigan, mg&#771;a cakilala at hind&icirc; cakilala. Lumaganap agad-agad sa
+boong Mayn&iacute;l&agrave; ang matuling aling&#771;awng&#771;aw ng&#771; canyang pagdat&iacute;ng, at
+nang&#771;agtac&aacute; ng&#771; d&icirc; caw&aacute;s&agrave; ang canyang mg&#771;a caibigan at mg&#771;a caaway sa
+canyang capang&#771;ahasan sa pagparito niy&aacute; sa lupa&iacute;ng pinaghahar&icirc;an ng&#771;
+mg&#771;a ganid na p&uacute;song walang ib&aacute;ng lalong pinacananais cung d&icirc; kitl&iacute;n
+ang canyang mahalagang b&uacute;hay. Buhat ng&#771; matalast&aacute;s ang canyang
+pagdat&iacute;ng dito'y walang d&icirc; humulang hind&icirc; malalao't canyang d&aacute;ratn&iacute;n
+ang capahamac&aacute;ng malaon ng&#771; sa canya'y inilalaan ng&#771; mg&#771;a taong
+tampalasang isinasacdal niya sa sanglibutan, sa pamamagitang ng&#771; mg&#771;a
+casulatang canyang ilinath&aacute;l&agrave; sa&mdash;"La Solidaridad" at ib&aacute; pang mg&#771;a
+p&aacute;mahayagan sa Europa, at lalonglalo na sa mg&#771;a kitnath&acirc; at
+ipinalimbag niyang mg&#771;a librong "Noli me tangere" at "Filibusterismo"
+at gayon din sa "Sucesos de Filipinas" na sinulat ni Morga at
+nilagyan niya ng&#771; mg&#771;a paunaw&agrave; at bago ipinalimbag.</p>
+
+<p>Nang mabalitaan ng&#771; paham at macabayang si Guinoong Apolinario Mabini
+ang canyang pagdating dito, caracaraca'y nagsady&acirc; ng&#771; gab&iacute; rin iyon sa
+tinatahanan ni G. Manuel Hidalgo, na asawa ni G. Saturnina Rizal,
+capatid na pang&#771;anay ng&#771; Doctor <span class="smcap">Rizal</span>, at namanhic na siya'y
+pakisamahan at ipakilala sa bayaning nagtatangol ng&#771; mg&#771;a catowiran at
+camahalan ng&#771; mg&#771;a filipino. Napahinuhod naman si G. Manuel Hidalgo,
+sinamahan niya si Mabini at ipinakilala cay <span class="smcap">Rizal</span>. Pag-daca'y
+nag-irug&aacute;n ang dalawang p&uacute;song capow&acirc; bayani, ang dalawang
+maniningning na isip na capowa nahahandog sa maalab na pag lilincod sa
+Inang Bayan. Maraming totoo ang canilang pinag-usapang pawang
+nahihinguil sa adh&igrave;cang pagtub&oacute;s sa Filipinas sa caalipinang
+kinagagapusan. Nang magpaalam si Mabini ay ito ang sinabi ni
+<span class="smcap">Rizal</span> sa canya:&mdash;"Sa sandal&iacute;ng pag-uusap natin ay
+napagkikilala cong tunay po cayong macabayan, matalas ang caisipan at
+may p&uacute;song hind&icirc; marunong magulat sa b&aacute;l&agrave; ng&#771; mg&#771;a pang&#771;anib; cayo
+po'y is&aacute; sa lalong mahalag&aacute;ng c&uacute;t&acirc; at capurihan ng&#771; cahabaghabag
+nating Bayan." Tumumb&aacute;s si Mabini ng&#771; mg&#771;a pananalitang sum&aacute;sacsing
+agpang na agpang sa canya ang canyang apellido: Mabini, mahinh&iacute;n,
+hind&icirc; magas&oacute;, hind&icirc; hamb&oacute;g. Casama ni G. Manuel Hidalgo sa pagdalaw na
+iyon cay <span class="smcap">Rizal</span> ang canyang an&aacute;c na si G. Alfredo Hidalgo, na
+casalucuyan ng&#771;ayong nag-a&aacute;ral sa Estados Unidos galing na sa L&oacute;ndres.</p>
+
+<p>Nang gab&iacute; ring pagdating ni <span class="smcap">Rizal</span>, 26 ng&#771; Junio ng&#771; 1892, ay
+dumal&oacute; siya sa is&aacute;ng pulong na guinaw&acirc; sa Tundo sa bahay ni guinoong
+Doroteo Ongjungco, at doo'y dinatnan niy&aacute; ito at saca si na guinoong
+Timoteo Paez, Domingo Franco, Agust&iacute;n de la Rosa, Ambrosio Salvador,
+Numeriano Adriano, Bonifacio Ar&eacute;valo, Deodato Arellano, Arcadio del
+Rosario, Luis Villarreal, Faustino Villarroel, Estanislao Legazpi,
+Gregorio Santillan, Mariano Cris&oacute;stomo, Genaro Heredia, Jos&eacute; A. Ramos,
+Ambrosio Flores, Pablo Rianzares, Juan Zulueta, Teodoro Plata,
+Apolinario Mabini, Mois&eacute;s Salvador, Francisco Nakpil, ang am&aacute; ni G.
+Ongjunco at si G. Andr&eacute;s Bonifacio. Si <span class="smcap">Rizal</span> ang nang&#771;ulo sa
+pulong at sa canila'y nagsalit&acirc; ng&#771; ganit&oacute;, ayon sa is&aacute;ng nacapakin&iacute;g:</p>
+
+<p>"Mang&#771;a muty&aacute;ng capatid: Panah&oacute;n ng&#771; pag-is&iacute;pin natin ang lalong
+magal&iacute;ng na paraan upang mailigtas ang ating Inang Bayan sa
+cahap&iacute;sh&aacute;pis na caalipinang kinatatanical&acirc;an. Capang&#771;itpang&#771;itang
+catacsil&aacute;n ang magpabay&agrave;, tayong manatili sa pagcabusabos ng&#771;ayong
+nagt&aacute;tapos na ang siglong icalabingsiy&aacute;m. Pinagcagugulan ng&#771; pagod ng&#771;
+&iacute;sip at ng&#771; cataw&aacute;n ng&#771; il&aacute;ng mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; at ng&#771; maraming mg&#771;a
+filipino, <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXIX" id="Page_XXXIX">[XXXIX]</a></span>at ac&oacute; ang is&aacute; sa mg&#771;a filipinong iyan, upang camtan natin
+ang mg&#771;a calayaang tin&aacute;tamo ng&#771; mg&#771;a europeo at ng&#771; ib&aacute; pang mg&#771;a
+l&aacute;h&igrave;, ng&#771;uni't nasayang na lah&aacute;t ang canil&aacute;ng pagsusum&iacute;cap, at
+nasayang, palibhasa'y nagcac&aacute;watac-wat&aacute;c ang ating lac&aacute;s; pag-isah&iacute;n
+natin ang maraming mumunting c&aacute;yang nang&#771;agcacahiwalay, sa
+pamamag-itan ng&#771; taimtim at tunay na pag-iibigan at pagmamalasakitan,
+at makikita ninyong maiguiguib&acirc; natin ang capangyarihan niyang mg&#771;a
+t&aacute;ong dito'y lub&oacute;s na nacapangyayari, at siyang mahigpit na
+hum&aacute;hadlang ng&#771; pagcasulong natin sa pagdunong na ikinararang&#771;al at sa
+casaganaang iguiniguinhawa. &iexcl;Totoong casakits&aacute;kit! &iexcl;Tayo ang t&uacute;b&ograve;
+rito, tayo ang may &aacute;r&igrave; nit&oacute; at tayo ang alipin ng&#771; mg&#771;a nanunuluyan
+lamang! Hind&icirc; tayo magt&aacute;tamong catubusan hangang dito'y nacapangyayari
+ang mg&#771;a fraile, na siyang tunay na may &aacute;r&igrave; at pang&#771;inoon ng&#771;
+Filipinas at ng&#771; calahatlahatang mg&#771;a filipino. Naglamb&aacute;l ang Gobierno
+ng&#771; Espa&ntilde;a at ang mg&#771;a fraile sa pag-am&iacute;s sa atin, caya't
+kinacailang&#771;ang pacaisiping magal&iacute;ng. Hind&icirc; casucat&aacute;n ang maguing
+caaway ng&#771; mg&#771;a fraile; kinakailang&#771;ang tumutol tayo sa Gobierno;
+kinacailang&#771;ang maguing caaway naman tayo ng&#771; Gobierno. Nang&#771;agcacais&aacute;
+ang mg&#771;a fraile't ang Gobierno ng&#771; pagcacait sa atin ng&#771; mg&#771;a
+calay&agrave;an. &iquest;At mangyayari bag&aacute;ng maat&iacute;m nating magpacailan ma'y howag
+na tayong magcam&iacute;t ng&#771; mg&#771;a carapat&aacute;ng nauucol sa t&aacute;o, gayong tayo'y
+t&aacute;o rin namang gaya ng&#771; mg&#771;a ibang l&aacute;h&iacute;? &iquest;An&oacute;ng capacan&aacute;ng tayo'y
+maguing Abogado &oacute; M&eacute;dico, an&oacute;ng capacan&aacute;ng ibat&aacute;s sa C&oacute;digo civil na
+tayo'y mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, cung sa catotohana'y inaapi tayo ng&#771; Gobierno ng&#771;
+cast&iacute;l&agrave;, cung sa catotohana'y ibinabawal sa atin ang ilath&aacute;l&agrave; ng&#771;
+hayagan ang ating mg&#771;a mith&icirc;, ang ating mg&#771;a adhic&acirc;, na ano pa't
+walang pinag-ibhan sa pagbabawal sa ating tayo'y um&iacute;sip, na gamitin
+natin ang ating &iacute;sip? &iexcl;Busabos ng&#771;ang gan&aacute;p ang ating tunay na
+calagayan! Mang&#771;agpipisan ng&#771;&acirc; tayo; mang&#771;agcac&aacute;watasan tayong sa
+sul&aacute;c ng&#771; dugo'y nagdaramdam ng&#771; dang&#771;al ng&#771; pagcatao; mang&#771;agtipon
+tayo ng&#771; mg&#771;a kinacailang&#771;an upang masunduan nating sa ati'y ibigay
+ang ating mg&#771;a catuwiran sa pamamayan; papagtibayin natin, sa is&aacute;ng
+salit&acirc;, ang buhay ng&#771; "Liga Filipina". Ang mg&#771;a palatuntunan ng&#771;
+samah&aacute;ng it&oacute;'y talastas na marahil ninyong lah&aacute;t, at cung di man al&aacute;m
+ninyong lah&aacute;t, ang caramihan sa inyo'y nacatatal&oacute;s. Ihal&aacute;l ninyo sa
+inyong mg&#771;a casamah&aacute;n ang mg&#771;a t&aacute;ong mamimin&uacute;n&ograve; sa adhic&aacute;ng iy&aacute;ng
+sacali't matuloy ay siyang lalong matibay na maaasahang
+macapagl&iacute;ligtas sa cahabag habag na caalipnan ng&#771; Filipinas, na dapat
+nating paghandugan tow&icirc; na ng&#771; pamumuhay at buhay. Walang salang ang
+gagawin nating ito'y magbubung&#771;a ng&#771; ating mg&#771;a pagcapatapon at mg&#771;a
+pagpapahirap sa atin ... &iexcl;Ah! &iexcl;Tumang&#771;is cay&oacute;! &iexcl;tumang&#771;is ang an&aacute;c sa
+pagcapahamac ng&#771; am&aacute;! &iexcl;tumang&#771;is ang ama sa pagcapahamac ng&#771; an&aacute;c!
+&iexcl;tumang&#771;is ang capat&iacute;d sa pagcapahamac ng&#771; capat&iacute;d! Datapowa't ang
+sum&iacute;sinta sa bayang sa caniya'y pinang&#771;anac&aacute;n, at napagt&aacute;tant&ograve; ang
+mg&#771;a kinacailang&#771;an upang macamt&aacute;n ang icagagal&iacute;ng nito'y dapat
+lumigaya, sa pagca't sa land&aacute;s lamang na it&oacute; m&aacute;tatamo ang Calay&agrave;an!
+&iexcl;Manump&acirc; tayong lah&aacute;t na sasacsihan natin ang maalab na pagsinta sa
+Inang Bayan ng&#771; pagbubuhos ng&#771; ating dug&ocirc;!" Nagsipanumpang lah&aacute;t ang
+mg&#771;a naroron.</p>
+
+<p>Sa lahat ng&#771; mg&#771;a nagsidal&oacute; sa pulong na iyo'y si <i>G. Andr&eacute;s
+Bonifacio</i> ang carukharukhaan; ang mg&#771;a casamahan niya'y mg&#771;a
+nacacacaya sa buhay; halos ang lah&aacute;t ay may sariling pag-aar&igrave; at
+marami ang mg&#771;a marurunong; datapwa't si Bonifacio'y is&aacute;ng ab&aacute;ng
+"bodero" ng&#771; bahay-calacal ni na guinoong Fressell at mg&#771;a casamahang
+pawang d&icirc; tagarito, at b&aacute;bahagy&agrave; ang tin&aacute;tangap bow&aacute;n bow&aacute;n; ng&#771;uni't
+hind&icirc; cail&agrave; na si G. Andr&eacute;s Bonifacio ang siyang nagtul&oacute;y ng&#771; adhic&acirc;
+ni <span class="smcap">Rizal</span>. &iexcl;Isang catotohanang ang catubusa'y madal&aacute;s
+guin&aacute;ganap ng&#771; lalong mg&#771;a dukha!</p>
+
+<p>Mul&iacute;ng nagcatipon sil&aacute; ng&#771; gab&iacute; ng&#771; icatlong araw ng&#771; bow&aacute;n ng&#771; Julio
+ng&#771; 1892, at doo'y nang&#771;&aacute;halal na p&aacute;munuan ang mg&#771;a sum&uacute;sunod:</p>
+
+<p><i>Nagmunac&aacute;la</i>: <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span>.</p>
+
+<p><i>Cataastaasang pang-ulo</i>: Ambrosio Salvador.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XL" id="Page_XL">[XL]</a></span><i>Taga-usig</i>: Agustin de la Rosa.</p>
+
+<p><i>Taga-ing&#771;at yaman</i>: Bonifacio Ar&eacute;valo.</p>
+
+<p><i>Calihim</i>: Deodato Arellano.</p>
+
+<p><i>Mg&#771;a casang&uacute;ni</i>: Andr&eacute;s Bonifacio, Mamerto Natividad, Domingo Franco,
+Mois&eacute;s Salvador, Numeriano Adriano, Jos&eacute; A. Dizon, Apolinario Mabini,
+Ambrosio Rianzares Bautista, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos,
+Paulino Zamora, Juan Zulueta, Doroteo Ongjunco, Arcadio del Rosario at
+Timoteo P&aacute;ez.</p>
+
+<p>Ang caramihan sa mg&#771;a nakianib sa "Liga Filipina", cung di ipinabar&iacute;l
+ay pinahirapan, ibinilang&ocirc; &oacute; ipinatapon sa malayong l&uacute;p&agrave; ng&#771; Gobierno
+ng&#771; cast&iacute;l&agrave;. Ipinabaril si <span class="smcap">Rizal</span>, Domingo Franco, Mois&eacute;s
+Salvador, Numeriano Adriano, Jos&eacute; A. Dizon, Lu&iacute;s Villarreal, Faustino
+Villarroel, Antonio Salazar, Vicente Molina, Jos&eacute; Trinidad, at iba pa;
+pinahirapan at ibinilang&ocirc; si Agustin de la Rosa, Bonifacio Ar&eacute;valo,
+Ambrosio Rianzares, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, Arcadio
+del Rosario, Timoteo P&aacute;ez at iba pang lubhang marami; ibinilango't
+ipinatapon sa Mindanao si Pablo Rianzares at doo'y pinatay sa
+c&aacute;papahirap; ibinilango't ipinatapon sa pul&oacute;ng Chafarinas si Paulino
+Zamora at iba pang marami.</p>
+
+<p>Sa daang Raxa Matand&acirc; ay nagtay&ocirc; ang mg&#771;a taga Tund&oacute; ng&#771; il&aacute;ng
+"monumentong" bat&oacute; na nagpaalaala ng&#771; pagcapagtay&ocirc; ng&#771; "Liga Filipina"
+ng&#771; gab&iacute; ng&#771; ica 3 ng&#771; Julio ng&#771; 1892, sa tap&aacute;t ng&#771; lugar na iy&oacute;n, sa
+bahay na may bilang 176, daang Ilaya. Ambag na cus&acirc; ni G. Timoteo P&aacute;ez
+ang lupang pinagtayuan ng&#771; sinabi ng&#771; monumento.</p>
+
+<p>Namanhic si <span class="smcap">Rizal</span> sa General Despujol, na mangyaring
+makipag-usap sa canya, at pumayag nam&aacute;n. Ang unang ipinakiusap ni
+<span class="smcap">Rizal</span> sa General Despujol ay mangyaring palabasin sa
+pagc&aacute;bilang&ocirc; ang mg&#771;a napipiit at paowi&iacute;n ang mg&#771;a tinapon dahil sa
+canya, yamang siya'y naririto na at handang sumag&oacute;t sa an&oacute; mang
+sacdal, at ipinagcaloob naman ang gayong cahiling&#771;an. Nagsalitaan sil&aacute;
+ng&#771; maluat tungcol sa bagaybagay na nauucol sa pamamah&aacute;l&acirc; ng&#771;
+Filipinas. Nang mananaog na si <span class="smcap">Rizal</span> ay siya'y tinanong ng&#771;
+General Despujol:&mdash;&iquest;An&oacute; p&ocirc; ang palatuntunang susundin ng&#771; inyong
+caasal&aacute;n dito sa Filipinas?&mdash;Makikibagay p&ocirc; ang palatuntunan ng&#771; aking
+caasal&aacute;n,&mdash;ang malumanay na sag&oacute;t ni <span class="smcap">Rizal</span>&mdash;sa caasalang
+gamitin ng&#771; Espa&ntilde;a sa Filipinas. Cung b&iacute;bigyan p&ocirc; ang Filipinas ng&#771;
+Espa&ntilde;a ng&#771; mg&#771;a calay&acirc;an at mg&#771;a carapat&aacute;ng ucol, na siyang mith&icirc; ng&#771;
+lah&aacute;t ng&#771; tagarito, ac&oacute; po'y cast&iacute;l&agrave;, tunay na cast&iacute;l&agrave;, at ang pagca
+cast&iacute;l&agrave; co'y higu&iacute;t sa iny&oacute;, higu&iacute;t sa pagca cast&iacute;l&agrave; ng&#771; lah&aacute;t ng&#771;
+mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;; datapowa't cung hind&icirc;, cung papapanatilihin ang pagaap&iacute;
+sa cafilipinuhan, &iexcl;ay! pagcacagayo'y ...&iexcl;ac&oacute; p&ocirc; ang tunay na
+filibustero, ang lalong ganid na filibustero!</p>
+
+<p>Ipinagbilin cay <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; General Despujol, na pagcaca araw
+ng&#771; Mi&eacute;rcoles ay makipag-usap sa cany&aacute;, at guman&aacute;p naman si
+<span class="smcap">Rizal</span>. Ng&#771; sumunod na pag-uusap nil&aacute;ng dalawa'y nasabi ni
+Rizal sa General Despujol ang ganit&oacute;:&mdash;Is&aacute;ng cagaling&#771;ang malaki ang
+cautus&aacute;ng magcaraon ang Gobernador General sa Filipinas ng&#771;
+capangyarihang magaw&acirc; ang bawa't ibiguin, cailan man at nauucol sa
+icagagal&iacute;ng ng&#771; bayan.&mdash;&iquest;Bak&iacute;n p&ocirc;? ani Despujol&mdash;Sa pagca't salamat sa
+cautusang iy&aacute;'y magagaw&acirc; p&ocirc; niny&oacute; ang madla't maraming cagaling&#771;an
+dito sa cahabaghabag na bayan, ang sag&oacute;t ni
+<span class="smcap">Rizal</span>.&mdash;Nagcacamal&icirc; p&ocirc; cayo; ang tutol ng&#771; General, ang
+cautus&aacute;ng iya'y wal&aacute;ng casing sam&acirc;. Dahil sa cautus&aacute;ng iya'y hind&icirc;
+maulatang mg&#771;a catampalasanan ang magagaw&acirc;, at marahil ay guinaw&acirc;
+na.&mdash;Iyan po'y cung masam&acirc; ang General, ang sag&oacute;t ni <span class="smcap">Rizal</span>;
+datapowa't cung is&aacute;ng Gobernador General na masintahin sa catuwirang
+gaya p&ocirc; ninyo'y is&aacute;ng tunay na cagaling&#771;an.&mdash;Hindi, hindi; ang
+pagdaca'y isinalabat ng&#771; General; hind&icirc; dapat ipagcatiwal&acirc; ang
+capangyarihang iyan sa lalong ban&aacute;l; ban&aacute;l ma'y mangyayaring m&aacute;mali,
+ban&aacute;l ma'y maaaring matucs&oacute; &oacute; mapagday&acirc;an. Sa ganitong
+pang&#771;ang&#771;atuwira'y si Despujol din ang hind&icirc; nalao't nagbig&aacute;y
+catibayan sa cany&aacute;ng guinawang hind&icirc; carapatdapat laban cay
+<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Ipinagpatuloy nit&oacute; ng&#771; boong casipagan ang paglaganap ng&#771; cany&aacute;ng mg&#771;a
+aral. Napasa Bulacan, nagtul&oacute;y sa Malalos, at nilibot ang ibang
+malalak&iacute;ng bayan sa Capampang&#771;an at sa Tarlac. <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLI" id="Page_XLI">[XLI]</a></span>Hind&icirc; kinacailang&#771;ang
+sabihing hind&icirc; hinihiwalayan si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; mg&#771;a cawaning lihim
+(polic&iacute;a secreta) ng&#771; Gobierno. Nagcacasalusalubong ang mg&#771;a telegrama
+ng&#771; mg&#771;a Gobernador sa mg&#771;a lalawigan sa Gobernador General, at ang
+mg&#771;a telegrama nit&oacute; sa canil&aacute;.</p>
+
+<p>Samantala'y pinagbabalaan si Despujol ng&#771; mg&#771;a fraile at ng&#771; mg&#771;a
+castila, na cung d&icirc; niya iparar&aacute;kip ag&aacute;d si Rizal at ipab&iacute;bilang&ograve; ay
+ipal&aacute;lagay nil&aacute;ng casabuat siya nito sa tacs&iacute;l na acalang pag-labag sa
+capangyarihan ng&#771; Espa&ntilde;a. Gulong-gul&oacute; ang &iacute;sip ni Despujol; cung d&icirc;
+niya sundin ang mg&#771;a fraile at mg&#771;a castila'y siya ang lubhang
+nang&#771;ang&#771;anib mapahamac, at cung sundin naman niya'y tampalasan siya
+sa isang t&aacute;ong walang ibang casalanan cung d&icirc; ang pag-sintang maalab
+sa kinamulatang bayan. &iquest;Ano ang dapat niyang gaw&iacute;n? It&oacute; ang madal&aacute;s
+niyang tanong sa sarili. Nagtagumpay, sa cawacasan, ang pag-ibig sa
+sariling catahimican; caya't umisip siya ng&#771; paraang dapat ipagpahamac
+cay <span class="smcap">Rizal</span>. Ipinag-utos niya sa lahat ng&#771; mg&#771;a puno ng&#771;
+guardia civil veterana dito sa Mayn&iacute;l&agrave; at gayon din sa mg&#771;a Gobernador
+sa mg&#771;a lalawigang sa icasiyam na oras ng&#771; umagang&#771; ica 5 ng&#771; Julio
+ng&#771; 1892, sabaysabay na salicsikin (requisahin) ang lahat ng&#771; bahay
+na tinatahanan ng&#771; mg&#771;a taong inaacalang caibigan ni <span class="smcap">Rizal</span> &oacute;
+cacamp&iacute; ni <span class="smcap">Rizal</span>, at tingnan cung may mg&#771;a sulat &oacute; ano mang
+pahayagan &oacute; librong laban sa Espa&ntilde;a &oacute; sa Religi&oacute;n Cat&oacute;lica.
+&iexcl;Caguil&aacute;guilal&aacute;s! Dalawa pa munang oras bago gawin dito sa Mayn&iacute;l&agrave;
+ang pagsalacay sa bahay bahay ng&#771; mg&#771;a filipinong kilala rito ng&#771; mg&#771;a
+panahong iyong cacamp&iacute; ni <span class="smcap">Rizal</span> ay tumangap ang mg&#771;a ta&oacute;ng
+ito ng&#771; pasabing:&mdash;"Iligp&iacute;t ninyo agad agad at it&aacute;g&ograve; ang mg&#771;a
+casulatan, p&aacute;mahayagan &oacute; librong sa inyo'y macapapahamac, sapagca't sa
+umaga ring ito'y cayo'y sasalacayin ng&#771; veterana." Ang nang&#771;agpasabi
+ay ang mg&#771;a capanig sa pamunuan ng&#771; Liga Filipina, na pinagsabihan
+naman ng&#771; isang taga Naic, Cavite, na ng&#771; panahong yao'y madal&aacute;s sa
+palacio ng&#771; Malacanyang, at cany&aacute;ng naring&#771;&iacute;g ang mg&#771;a pag-uutos ng&#771;
+General Despujol sa mg&#771;a p&uacute;n&ograve; ng&#771; Veterana. Salamat sa gayong pasabi'y
+nacapag-ing&#771;at ang lahat at hind&icirc; naracpan sa canicanilang bahay ng&#771;
+ano mang sucat icapahamac. Sa mg&#771;a lalawiga'y hind&icirc; gayon ang
+nangyari, palibhasa'y walang sucat magamit na paraang macapagpaunaw&agrave;
+sa canila ng&#771; darating na pang&#771;anib, caya't sa canila'y maraming mg&#771;a
+n&aacute;samsam na "La Solidaridad", "Noli me tangere", "Filibusterismo",
+mg&#771;a dahong limbag na laban sa fraile at mg&#771;a sulat at larawan ni
+<span class="smcap">Rizal</span> at iba pang mg&#771;a filipinong na sa Europa at na sa
+Hongkong. Dinak&iacute;p at ibin&iacute;lang&ocirc; ang mg&#771;a n&aacute;samsam&aacute;n.</p>
+
+<p>Nagc&aacute;siya ng&#771; maguing cadahilanan ang mg&#771;a nasamsam na mg&#771;a
+pamahayagan, mg&#771;a libro at mg&#771;a dahong limbag, na walang caanoanomang
+laban sa Espa&ntilde;a, cung d&icirc; pawang laban lamang sa masasamang mg&#771;a gaw&acirc;
+ng&#771; mg&#771;a fraile, upang iparakip si <span class="smcap">Rizal</span> at ipapiit sa c&uacute;t&agrave;
+ng&#771; Santiago (fuerza de Santiago) at ipalathal&acirc; sa "Gaceta de Manila"
+ng&#771; ica 7 ng&#771; Junio ng&#771; 1892 ang is&aacute;ng "decreto" &oacute; cautusang
+ipinatatapon si <span class="smcap">Rizal</span> sa isa sa mg&#771;a pul&ocirc; (sa Dapitan) ng&#771;
+dacong Hilaga ng&#771; Filipinas, dahil sa casalanang pag-cath&acirc;,
+pagpapalimbag at paglalaganap dito ng&#771; "Noli me tangere" at
+"Filibusterismo" at ng&#771; mg&#771;a dahong limbag na laban daw sa Religi&oacute;n
+Cat&oacute;lica Ap&oacute;stolica Romana, at dahil daw naman sa nacuhang mg&#771;a dahong
+limbag na laban sa mg&#771;a fraile, sa balutan ng&#771; banig at unan ni
+<span class="smcap">Rizal</span> at ng&#771; canyang capatid na babae, at ng&#771; masiraang p&uacute;ri
+ang Martir natin ay sinabi pang itinutol daw ni <span class="smcap">Rizal</span>, na
+hind&icirc; siya ang may dala ng&#771; mg&#771;a dahong limbag na yaon, cung d&icirc; ang
+canyang capatid na babae. Ipinag-uutos din naman ni Despujol sa
+decretong iyon, na canyang ipinagbabawal ang pagpapapasoc at
+pagpapalaganap dito ng&#771; lahat ng&#771; mg&#771;a kinath&acirc; at isinulat ni
+<span class="smcap">Rizal</span> at iba pang laban sa religi&oacute;n cat&oacute;lica at sa
+capanatagan ng&#771; capangyarihan ng&#771; Espa&ntilde;a.</p>
+
+<p>&iquest;Tunay ng&#771;&acirc; cayang nararapat na parusahan si <span class="smcap">Rizal</span> at sir&aacute;an
+siya ng&#771; p&uacute;ri sa gayong par&acirc;an?</p>
+
+<p>Sino ma'y wal&aacute;ng naniniwalang nagsab&icirc; si <span class="smcap">Rizal</span> na ang canyang
+capat&iacute;d na babae ang may dal&aacute; ng&#771; mg&#771;a dahong limb&aacute;g na n&aacute;samsam sa
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_XLII" id="Page_XLII">[XLII]</a></span>balutan ng&#771; ban&iacute;g at unan, Kilala ng&#771; lah&aacute;t ang ca-acasan at camahalan
+ng&#771; loob ni <span class="smcap">Rizal</span>, na ano pa't cung icapapahamac ng&#771; cany&aacute;ng
+capat&iacute;d, cahit maguing totoong it&oacute; ang may dal&aacute; ng&#771; mg&#771;a dahong limb&aacute;g
+na iy&oacute;n, aangkinin ni Rizal ang casalanan, howag lamang magdusa ang
+capat&iacute;d niyang babae; hind&icirc; cail&acirc; sa cany&aacute;ng capat&iacute;d na pagdat&iacute;ng nila
+rito'y pacasisiyasating magal&iacute;ng ang canil&aacute;ng mg&#771;a dal&aacute;, cay&acirc; hind&icirc;
+ng&#771;&acirc; masasapantahang siya'y mang&#771;ang&#771;ahas na magd&aacute;dala rito ng&#771; mg&#771;a
+bagay na talast&aacute;s niyang icapapahamac, liban na lamang cung sir&acirc; ang
+isip, at ang capat&iacute;d na babaeng casama ng&#771; pag-ow&icirc; rito'y matalino at
+mapag-ing&#771;at, lal&ograve; ng&#771; hind&icirc; maaacalang si <span class="smcap">Rizal</span> ang siyang
+magd&aacute;dala ng&#771; mg&#771;a dahong limbag na iy&oacute;n dito, sa pagca't nalalaman
+ng&#771; lah&aacute;t ang catalasan ng&#771; canyang &iacute;sip; kinacailang&#771;an ng&#771;ang may
+is&aacute;ng taks&iacute;l na cam&aacute;y na doo'y naglag&aacute;y, at it&oacute; ng&#771;&acirc; ang catotohanan:
+Ang sumiyasat ng&#771; balutan ng&#771; banig at unan ng&#771; capat&iacute;d na babae ni
+<span class="smcap">Rizal</span> ay ang teniente ng&#771; carabineros na naga-apellidong
+<i>Nozaleda</i>, pamangking bo&ocirc; ng&#771; arzobispong Nozaleda, fraileng
+dominico, at sa acal&acirc; ng&#771; lahat ay it&oacute; ang naglagay sa balutang iy&oacute;n
+ng&#771; mg&#771;a dahong limb&aacute;g na laban sa mg&#771;a fraile, at ang nagpatibay ng&#771;
+sapantahang ito'y ang d&icirc; nalaon at nangyari. May is&aacute;ng filipinong taga
+Naic, nagcanul&oacute; cay Don Miguel Rodriguez Berriz Juez de primera
+instancia sa Intramuros, (loob ng&#771; Mayn&iacute;l&agrave;) na ang mg&#771;a dahong limb&aacute;g
+na dito'y ilinalaganap, laban sa mg&#771;a fraile at laban sa Gobierno ng&#771;
+Espa&ntilde;a'y pawang gaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a fraile sa canilang limbagan sa Malab&oacute;n,
+at mg&#771;a cainal&aacute;m din mg&#771;a fraile ang nang&#771;agc&aacute;calat, upang
+mapagbintang&#771;an at maipahamac ang mg&#771;a filipinong hind&icirc; marunong
+manghinuy&ograve; sa mg&#771;a fraile, na canil&aacute;ng lihim na pinadadalh&aacute;n ng&#771; mg&#771;a
+dahong limbag na iy&oacute;n. Sa pagcaibig ni Don Miguel Rodriguez Berriz na
+matant&ocirc; niya cung catotohanan &oacute; hind&icirc; ang sumbong sa cany&aacute;, lihim na
+naparoon siy&aacute;ng may il&aacute;ng casama sa "Asilo de hu&eacute;rfanos, (Ampunan sa
+mg&#771;a ulilang lalaki) sa Malabon&mdash;na ng&#771; panah&oacute;ng iyo'y sac&oacute;p ng&#771;
+lalawigang Mayn&iacute;l&agrave;, at ng&#771;ayo'y sac&oacute;p ng&#771; lalawigang Rizal&mdash;na sa
+ilalim ng&#771; pamamah&aacute;l&agrave; ni p&aacute;r&igrave; Jos&eacute; Rodriguez, fraileng agustino, at
+doo'y cany&aacute;ng n&aacute;samsam ang mg&#771;a "molde" ng&#771; mg&#771;a ikinacalat ditong
+laban sa mg&#771;a fraile. Natotohanan ng&#771;ang doon din guinawa ang mg&#771;a
+"dahong limbag" na pinagpatacaran ng&#771; pagtatapon cay <span class="smcap">Rizal</span> sa
+Dapitan. Inusig si p&aacute;r&igrave; Jos&eacute; Rodriguez, datapowa't hind&icirc; nail&aacute;ng
+arawan at namat&aacute;y na bigl&acirc; it&oacute;, baga man wal&aacute;ng sak&iacute;t, bat&agrave; at matab&acirc;
+ang pang&#771;ang&#771;atawan. Salamat sa nangyaring ito'y nawal&acirc; ang
+pinacapang&#771;ulong dapat manag&oacute;t sa gayong catacsiltacsilang gaw&acirc;.</p>
+
+<p>Halos ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a pamahayagang cast&iacute;l&agrave;ng inilalath&aacute;l&agrave; rito at
+sa Espa&ntilde;a, pagcatapos na mailagd&acirc; nil&aacute; ang utos ni Despujol na itapon
+sa Dapitan si Rizal, pinacamura-mura nila it&oacute; ng&#771; walang &aacute;w&agrave;, liban na
+lamang sa "El Globo," na nagtanong, cung dapat ipalagay na hind&icirc;
+um&iacute;big sa Espa&ntilde;a ang bawa't hind&icirc; pumupuri sa mg&#771;a fraile, dahil sa
+ipinatapon si Rizal sa pagca't sumulat lamang ng&#771; laban sa mg&#771;a
+fraile; ang sabi ng&#771; "La Correspondencia Militar"; ang guinaw&acirc; raw ni
+Despujol ay pagtulad sa asal ng&#771; tribunal ng&#771; Inquisici&oacute;n, at ang wic&acirc;
+naman ng&#771; "El Pa&iacute;s" ay di raw espada cung d&igrave; pangwis&iacute;c ng&#771; tubig na
+bendita ang tang&#771;an ni Despujol at siya'y General ng&#771; mg&#771;a dominico.
+Tumutol ng&#771; maalab na pang&#771;ang&#771;atuwiran laban sa masam&aacute;ng cagagaw&aacute;ng
+iy&oacute;n ni Despujol ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a p&aacute;mahayagang ingl&eacute;s sa Hongkong;
+ang "O Independente" sa Macao, ang "Almeine Zeitung" na malaking
+pamahayagan sa Munich at ang mahalagang p&aacute;mahayagan sa L&oacute;ndres na ang
+pang&#771;ala'y "London and China Telegraph." Ipinagmalas&aacute;kit ng&#771;&acirc; si
+<span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; ilang mg&#771;a p&aacute;mahayagan sa Madrid, ng&#771; lah&aacute;t ng&#771;
+mg&#771;a p&aacute;mahayagan sa Hongkong at sa Macao, at ng&#771; mg&#771;a mahahalagang
+p&aacute;mahayagan sa Inglaterra at sa Alemania. Bucod sa rito'y naghar&aacute;p ng&#771;
+is&aacute;ng maning&#771;as na pagtutol ang C&oacute;nsul ng&#771; Inglaterra dito sa Mayn&iacute;l&agrave;
+sa gayong pag-am&iacute;s cay <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Maiinam na casulatan ang mg&#771;a inilathal&agrave; sa "La Solidaridad" sa
+pagsasangalang cay <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLIII" id="Page_XLIII">[XLIII]</a></span><span class="smcap">Rizal</span>. Sumulat ang ating macabayang si Gat
+Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan ng&#771; isang pang&#771;ang&#771;atuiran lubhang
+magand&aacute; ang ayos, na doo'y ipinagmamalasakit niya ng&#771; boong lac&aacute;s si
+<span class="smcap">Rizal</span>, datapuwa't; &iexcl;ay! &iexcl;nagpacabing&#771;&iacute; ang Espa&ntilde;a sa tinig
+ng&#771; catotohanan at ng&#771; cagaling&#771;an! &iexcl;Hind&icirc; niya inacalang ang canyang
+di pagling&#771;ap sa catuwira'y mamumung&#771;a ang pagc&aacute;lugs&ograve; ng&#771; canyang
+capangyarihan sa mg&#771;a lupaing ito!</p>
+
+<p>Mula ng&#771; ica 7 hangang sa ica 14 Julio ng&#771; 1892, ay nanatili siya sa
+pagc&aacute;bilangg&ocirc; sa Fuerza ng&#771; Santiago. Ng&#771; kinabukasan, pagcaumagang
+umagga'y binalit&igrave; siya at ipinadalang l&iacute;him sa pangdigmang vapor
+"Alava" na, sa canya'y naghatid sa Dapitan, na nasa pampang&#771;ing dacong
+ibab&aacute;ng silang&#771;an ng&#771; pul&ocirc; ng&#771; Mindanaw.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Nabalitaan agad ni <i>Andr&eacute;s Bonifacio</i> ang pagdak&iacute;p cay <span class="smcap">Rizal</span>.
+Hind&icirc; panglulum&oacute; ang pumasoc sa loob niya sa cahambalhambal na
+nangyari; cung d&icirc; sa bugs&ocirc; ng&#771; matind&iacute;ng h&aacute;pis sa pagyurak sa
+capurih&aacute;n at catuw&iacute;ran ng&#771; inap&iacute;ng capat&iacute;d, ay sumibol sa canyang pus&ograve;
+ang maalab na hang&#771;ad na ihayin ang buhay sa pagwawacs&igrave; ng&#771;
+capangyarihan ng&#771; Espa&ntilde;ang gumawa ng&#771; gayong calaitlait na calupitan
+sa mg&#771;a mapagti&iacute;s na an&aacute;c ng&#771; Filipinas. Pagcabalit&agrave; niy&aacute; ng&#771;
+pagdak&iacute;p cay <span class="smcap">Rizal</span>; pagcatapos ng&#771; sandal&iacute;ng pag-iisip &iacute;sip,
+ng&#771; araw ding iyon, <i>icapito</i> ng&#771; Julio ng&#771; 1892, ay canyang
+inanyayahan sa pagpupulong na lihim si na guinoong Deodato Arellano,
+Briccio Pant&aacute;s, Teodoro Plata, Valentin D&iacute;az, Ladislaw Diw&agrave; at Jos&eacute;
+Dizon. Hind&icirc; naluatan at dumal&oacute; ang mg&#771;a guinoong ito, na pinagsabihan
+ni Andr&eacute;s Bonifacio ganit&oacute; &oacute; cawang&#771;is nitong pananalit&agrave;:</p>
+
+<p>"Mg&#771;a Capatid:"</p>
+
+<p>"Tayo'y di mg&#771;a pant&aacute;s, caya hind&icirc; mariring&#771;al na talumpat&icirc; at d&icirc;
+maririkit na sulat ang ating idaraos; sa gaw&acirc; natin daanin: ang
+catubusa'y hind&icirc; nacucuha sa salita &oacute; sa sulat; kin&aacute;camtan sa
+pagsasabog ng&#771; dug&ocirc;."</p>
+
+<p>"Talastas na ninyo ang calupit&aacute;ng guinaw&acirc; sa ating capatid na si Dr.
+<span class="smcap">Rizal</span>, iya'y maliwanag na halimbawang nagpapakilala sa ating
+di tayo macaliligtas sa caalipnan cung d&icirc; daraanin sa pakikibaca."</p>
+
+<p>"&iexcl;Sucat na ang pagpapacabab&agrave;! &iexcl;Sucat na na ang pang&#771;ang&#771;atuwiran!
+&iexcl;Nang&#771;atuwiran si <span class="smcap">Rizal</span> ay hinuli pagcatapos na mapag-usig
+ang mg&#771;a magulang, capatid, kinamag-anacan at cacamp&iacute;!"</p>
+
+<p>"&iexcl;Sucat na! Papagsalitain natin naman ang sandata! &iquest;Na tayo'y
+pag-uusiguin, mabibilango, ipatatapon, papatayin? Hind&icirc; dapat nating
+ipanglum&oacute; ang lahat ng&#771; ito, mabuti pa ng&#771;a ang tayo'y mamatay cay sa
+manatili sa pagcabusabos."</p>
+
+<p>"At ng&#771; maganap natin ang dakilang cadahilanan ng&#771; pagpupulong nating
+ito'y ating maitay&ocirc; ang is&aacute;ng malac&aacute;s, matibay at macapangyarihang
+catipunan ng&#771; mg&#771;a an&aacute;c ng&#771; Bayan."</p>
+
+<p>"&iexcl;Mabuhay ang Filipinas!!!"</p>
+
+<p>Sumang-ayong wal&aacute;ng alinlang&#771;an ang mg&#771;a capulong, at ng&#771; gab&iacute; ring
+yaong ica 7 ng&#771; Julio ng&#771; 1892 ay n&aacute;tatag ang <i>Kataastaasan Kagalang
+galang Katipunan ng&#771; mg&#771;a Anac Bayan</i>.</p>
+
+<p>Dina&iacute;g ng&#771; pananampalasan ni Despujol ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a sinulat ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, Marcelo H. del Pilar, Mariano Ponce at iba pang
+macabayang filipino; salamat sa pananampalasang iya'y napucaw ang p&uacute;s&ocirc;
+mg&#771;a Anac-Bayang pagwaray-warayin ang capangyarihang umaalipin.</p>
+
+<p>At sa cagalinggaling&#771;an ang palacad ng&#771; asal ng&#771; nang&#771;apapanig sa
+Katipunan: "Gumaw&acirc; ng&#771; gumaw&acirc; ng&#771; wal&aacute;ng im&iacute;c", cabaligtar&aacute;n ng&#771;
+maraming capisanang. "Salit&acirc; ng&#771; salit&agrave;'y wal&agrave; ginagaw&acirc;." Hind&icirc;
+nagluat at libolibong filipino ang umanib sa Katipunang iyon.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Pagdat&iacute;ng ni <span class="smcap">Rizal</span> sa Dapitan ay ibinigay siy&aacute; sa Gobernador
+doong si Don Ricardo Carnicero y S&aacute;nchez, capit&aacute;n sa infanter&iacute;a,
+casama ng&#771; pagb&igrave;bigay na iyon ang is&aacute;ng sulat, na bucod sa mg&#771;a iba't
+ibang bagay, ipinag-uutos sa Gobernador na patahanin si <span class="smcap">Rizal</span>
+sa convento roon ng&#771; mg&#771;a jesuita, at sacali't hind&icirc; mangyari it&oacute;, ay
+doon siya patirah&iacute;n sa bahay ng&#771; Gobernador. Tinanggap din naman ni
+p&aacute;r&icirc; Antonio Obach; jesuitang misionero sa <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLIV" id="Page_XLIV">[XLIV]</a></span>Dapitan, ang isang sulat ni
+p&aacute;r&igrave; Pablo Pastells, Superior ng&#771; Misi&oacute;n ng&#771; mg&#771;a p&aacute;ring Jesuita sa
+Filipinas, na doo'y ipinagbibiling sacali't ibig ni <span class="smcap">Rizal</span> na
+tumir&aacute; sa convento ng&#771; misionero, ay sa ilalim ng&#771; tatlong bagay na
+g&aacute;gawin ni Rizal: Una, hayag na t&aacute;talicdan at pagsisisihan ni
+<span class="smcap">Rizal</span> ang canyang mg&#771;a sinabing laban sa religi&oacute;n cat&oacute;lica,
+at maghahayag siy&aacute; ng&#771; mg&#771;a pagpapatotoong iniibig niya ang Espa&ntilde;a at
+kinalulupitan niya ang mg&#771;a cagagawang laban sa Espa&ntilde;a; icalaw&aacute;, na
+bago siya tangap&iacute;n ay g&aacute;gaw&acirc; muna siy&aacute; ng&#771; mg&#771;a "santo ejercicio" at
+sac&acirc; "confesi&oacute;n general," ng&#771; canyang dinaanang buhay; at icatl&oacute;, na
+sa h&aacute;haraping panahon ay magpapacagal&igrave;ng ng&#771; asal, na ano pa't siya'y
+maguing ulir&aacute;n ng&#771; ib&aacute; sa pagca masintahin sa religi&oacute;n cat&oacute;lica at sa
+Espa&ntilde;a. Hind&icirc; pumayag si <span class="smcap">Rizal</span> sa gayong cahing&#771;ian sa cany&aacute;,
+caya't hind&icirc; siya tinang&aacute;p ng&#771; paring jesuita at doon siya n&aacute;tira sa
+bahay ng&#771; Gobernador na si Carnicero.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nala&oacute;n at tumang&aacute;p si <span class="smcap">Rizal</span> cay p&aacute;r&igrave; Pastells ng&#771; is&aacute;ng
+librong sinulat ng&#771; presb&iacute;terong si Don F&eacute;lix Sar&aacute;, y Salvany, at sa
+handog na iyo'y napasalamat si <span class="smcap">Rizal</span> at nang&#771;acong siya'y
+t&uacute;tumbas, bagay na tinup&aacute;d niya ng&#771; ica 15 ng&#771; Enero ng&#771; 1893, na
+nagpadal&aacute; naman siy&aacute; cay p&aacute;r&igrave; Pastells ng&#771; is&aacute;ng marikit na
+esculturang larawan ni San Pablo, na cany&aacute;ng guinaw&acirc;. Nagsulat&aacute;n si
+p&aacute;r&igrave; Pastells at si <span class="smcap">Rizal</span> mul&acirc; ng&#771; Agosto ng&#771; 1892 hanggang
+Mayo ng&#771; 1893. Pinagpipilitan ni p&aacute;r&igrave; Pastells na maakit si
+<span class="smcap">Rizal</span> sa pagbabalic-loob sa religi&oacute;n cat&oacute;lica. Hind&icirc; pa
+nagcasiya'y inutusan ni p&aacute;r&igrave; Pastells na pumaroon sa Dapitan si p&aacute;r&igrave;
+Francisco de P&aacute;ula S&aacute;nchez upang causapin si Rizal at pagtiyagaang
+hicayatin sa pagcamp&iacute; sa religi&oacute;n cat&oacute;lica.</p>
+
+<p>Kinaibigang magal&iacute;ng si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; Gobernador Carnicero, upang
+matar&oacute;c niya ang lalim ng&#771; mg&#771;a ini&iacute;sip at minimith&icirc; ng&#771; canyang
+bilangg&ocirc;, at bawa't sabihin ni <span class="smcap">Rizal</span> sa Gobernador na iyon,
+pagdaca'y ipinagbibig&aacute;y al&aacute;m cay General Despujol.</p>
+
+<p>Iniudyoc ni Carnicero cay <span class="smcap">Rizal</span> na ang mabuti'y mang&#771;as&iacute;w&agrave; na
+lamang siya sa pagpapasaca ng&#771; l&uacute;p&agrave;, na doo'y totoong matab&acirc; at
+sag&aacute;n&agrave;, at ng&#771; mangyari ang gayo'y anyayahan niy&aacute; ang cany&aacute;ng familia
+at ng&#771; doon na m&aacute;tira, at maniwalang hind&icirc; magsisisi ng&#771; pagc&aacute;paroon.</p>
+
+<p>&mdash;Cung gayon&mdash;ani <span class="smcap">Rizal</span>&mdash;pasimulaan p&ocirc; niny&oacute; ang pagpapatibay
+ng&#771; iny&oacute;ng salit&acirc;, sa pamamag-itan ng&#771; pag-gaw&acirc; ng&#771; magal&iacute;ng upang
+macaparito ang siyam cataong na sa Jol&oacute; ng&#771;ayon, sa pagca't doon sila
+itinapon ng&#771; Gobierno, dahil sa akin.</p>
+
+<p>Nang&#771;ac&ocirc; si Carnicero, na siya ang bahalang mamanh&iacute;c sa Gobernador
+General, at ng&#771; ipagcaloob.</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; p&ocirc; mal&aacute;y&ograve;&mdash;ani Carnicero cay <span class="smcap">Rizal</span>&mdash;na ipagcaloob ng&#771;
+Gobierno ang aking cahing&#771;&igrave;ang dito'y magcaroon ng&#771; is&aacute;ng "m&eacute;dico
+titular"; &iquest;cung ipagcaloob p&ocirc; ba'y ibig ninyong sabihin co sa
+Gobernador General na cay&oacute; na ang ihal&aacute;l na m&eacute;dico titular dito?</p>
+
+<p>&mdash;Marahil po'y tangap&iacute;n co ang catungculan iyan&mdash;ang sag&oacute;t ni
+Rizal&mdash;sacali't pumarito at pumayag na mamayan dito ang aking familia;
+cung d&icirc; p&ocirc; sil&aacute; mananahan dito'y hind&icirc; co t&aacute;tanggapin ang catungculang
+sinabi ninyo.</p>
+
+<p>Huming&#771;&icirc; si Rizal, at pumayag naman ang Gobernador, ng&#771; malak&iacute;ng
+lupang walang nagmamay-&aacute;r&igrave; at walang panan&iacute;m, sa dacong ilaya ng&#771;
+Dapitan, at canyang tinamn&aacute;n ng&#771; sarisaring cahoy na namumung&#771;a ng&#771;
+macacain at ng&#771; iba't ibang halaman.</p>
+
+<p>Iniakit ni <span class="smcap">Rizal</span> sa Gobernador Carnicero ang pagpapagawa ng&#771;
+is&aacute;ng mainam na "plaza" ng&#771; Dapitan, at sa pagca't pumayag ay iguinaw&acirc;
+niya ng&#771; isang magandang "plano".</p>
+
+<p>Sa lahat ng&#771; correo'y maraming dumarating na mg&#771;a libro, "folleto",
+mg&#771;a p&aacute;mahayagan at mg&#771;a sulat na padal&aacute; cay <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771;
+canyang mg&#771;a magulang, mg&#771;a capatid at mg&#771;a caibigan; datapuwa't ang
+lahat ng&#771; ito'y hind&icirc; niya tinatanggap cung hind&icirc; muna mabasa ng&#771;
+Gobernador Carnicero, at cung inaac&aacute;l&agrave; nitong dapat mabasa niya ay
+ibinibigay; datapuwa't cung hind&icirc; ay itinatag&ograve; at hind&icirc; ipinamamalay
+sa canya. Gayon din naman ang mg&#771;a ipinadadala niya sa iba't ibang
+tao; binabasa muna ng&#771; Gobernador, <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLV" id="Page_XLV">[XLV]</a></span>at cung di ibig nito'y hind&icirc;
+ipinad&aacute;dala, baga man sinasabi, sa canyang ipinadal&aacute; na. Is&aacute;ng
+castilang "auxiliar de fomento" ang sa canya'y lihim na bant&aacute;y.</p>
+
+<p>Ng&#771; ic&aacute; 18 ng&#771; Septiembre ay ipinatawag si <span class="smcap">Rizal</span> sa convento
+ni p&aacute;r&igrave; Obach, na curang jesuita roon, at sinabi sa canya nitong
+binigyan na raw ng&#771; "indulto" ng&#771; Gobernador General ang mg&#771;a taga
+Calamb&acirc;, at gayon din ang canyang capatid na itinapon sa Jol&oacute;, bagay
+na canyang ikinagalac ng&#771; d&icirc; cawas&agrave;.</p>
+
+<p>Si <span class="smcap">Rizal</span>, ang Gobernador Carnicero at is&aacute;ng castilang
+nagng&#771;ang&#771;alang Francisco Eguilior ay lum&aacute;lar&ograve; sa Loteria, sa bow&aacute;n,
+bow&aacute;n, at bumibili silang sapisapi ng&#771; isang boong billete, na
+halagang sampong piso. Nang icawalong oras ng&#771; umaga, ng&#771; ic&aacute; 21 ng&#771;
+Septiembre ng&#771; 1892, ay dumat&iacute;ng sa Dapitan ang vapor-correo "Butuan"
+na napapamutihan ng&#771; sarisaring bandera. Dalidaling sumalubong ang
+Gobernador at iba pang mg&#771;a cagawad niya, na may casamang is&aacute;ng
+bandang "m&uacute;sica", sa pagca't ang boong acala'y may dumating na is&aacute;ng
+punong may malaking capangyarihan, at ang unang balitang sinabi sa
+Gobernador ng&#771; capit&aacute;n ng&#771; vapor ay tum&aacute;m&agrave; sa dalawangpung libong piso
+ang billete ng&#771; Loter&iacute;a, bilang 9.736, na pinagsasap&icirc;an ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, ng&#771; castilang si Francisco Eguilior at ng&#771; sinabi ng&#771;
+Gobernador. Ang tatlong billete ay ipinadala ni Dr. <span class="smcap">Rizal</span> sa
+canyang am&aacute; at ng&#771; sing&#771;ilin ang cabayar&aacute;n ng&#771; tinamaan, at
+ipinagb&iacute;lin niyang ipamahagui sa mg&#771;a mahihirap nilang camag-anac at
+caibigan, at gayon ng&#771;&acirc; ang guinaw&agrave;, at ang n&aacute;tira sa canya ay
+inaacalang ipag-pagaw&agrave; ng&#771; bahay at puhunanin sa pagpapatanim ng&#771;
+niy&oacute;g at sa pagsasaca ng&#771; l&uacute;p&agrave;.</p>
+
+<p>Nacabil&iacute; si <span class="smcap">Rizal</span> sa Dapitan ng&#771; is&aacute;ng malaking l&uacute;p&agrave;, na may
+mg&#771;a cahoy na nagbubung&#771;a ng&#771; pinakikinabang&#771;an, sa halagang labing
+walong piso lamang, na ayon sa bal&aacute;c niya'y mapag-aanihan hangang sa
+halag&aacute;ng dalawang libong piso sa bawa't isang ta&oacute;n. Bucod sa l&uacute;pang
+iyo'y bumil&iacute; siy&aacute; ng&#771; l&uacute;p&agrave; ng&#771; Estado at ang caratig nitong may mg&#771;a
+labing walong hect&aacute;rea ay binil&iacute; naman niy&aacute; cay G. Luc&iacute;a Pagbang&#771;on.
+Bumili rin sa nayon ng&#771; Daanglogsod, sac&oacute;p ng&#771; bayang Lubung&#771;an,
+malapit sa Dapitan, ng&#771; tatlomp&ocirc; at apat na hect&aacute;rea; at sac&acirc; is&aacute; pang
+lup&agrave;ng may mg&#771;a limamp&ocirc; at walong area. Binil&iacute; niya ang dalawang
+lupang it&oacute; cay G. Sixto Carri&oacute;n, na taga Dapitan. Tinamn&aacute;n niya ang
+mg&#771;a l&uacute;p&agrave; niyang iy&oacute;n ng&#771; maraming punong abac&aacute;, niy&oacute;g at iba pang
+mg&#771;a cahoy na pinakikinabang&#771;an. Marami rin namang cawayan ang canyang
+itinan&iacute;m doon. Ang l&uacute;p&agrave; sa Dapitan ay batuh&aacute;n at bund&oacute;c-bund&oacute;c. Sa
+lugar na minagal&iacute;ng niy&aacute; sa cany&aacute;ng l&uacute;p&agrave; ay nagtay&ocirc; siya ng&#771; is&aacute;ng
+bahay, na labing isang metro't calahat&igrave; ang harap&aacute;n at sampong metro
+ang lalim, sa macatuw&iacute;d ay halos parisuc&aacute;t ang lak&iacute;. Ang bub&oacute;ng ng&#771;
+bahay na iyo'y pawid, cawayan ang balangc&aacute;s, cahoy ang mg&#771;a cahabaan,
+haligui at ib&aacute; pang mg&#771;a casangcapan at tabl&aacute; ang sah&iacute;g. Sa tab&iacute; ng&#771;
+bahay ay nagtay&ocirc; siya ng&#771; is&aacute;ng camalig na pit&oacute;ng metro ang harap&aacute;n at
+labing limang metro ang lalim. Cawayan ang balangc&aacute;s, at pawang cahoy
+na ang mg&#771;a ibang casangcapan at tabl&aacute;, ang sah&iacute;g.</p>
+
+<p>Araw-araw, pagcacaumaga, pagcatapos na cumain ng&#771; agahan, ay
+pumaparoon sa canyang mg&#771;a lupa&iacute;n si <span class="smcap">Rizal</span>, nagtatrabajong
+casama ng&#771; canyang mg&#771;a inuupahan, hangang sa icalabing dalawang oras
+ng&#771; araw, na umuuw&icirc; upang mananghal&igrave;an, pagcacain ay nagbab&aacute;lic sa
+canyang lupa&iacute;n, itin&uacute;tuloy ang canyang paglilinang ng&#771; l&uacute;p&agrave; &oacute;
+pagtatanim ng&#771; mg&#771;a halaman, ng&#771; ni&oacute;g, ng&#771; abac&aacute; at mg&#771;a cahoy na
+namumung&#771;a, at pagcahapon, paglubog ng&#771; araw ay umuuw&icirc; sa tin&aacute;tahanan
+at hangang kinabucasan naman.</p>
+
+<p>Cailan mang umaal&iacute;s siya upang pumaroon sa lupa&iacute;ng canyang din&iacute;dilig
+ng&#771; pawis, ay hind&icirc; nalilimutan ang paghing&#771;&icirc; ng&#771; pahintulot sa
+Gobernador, hind&icirc; niya nililimot na siya'y "deportado," bilangong
+itinapon doon, baga man ang Gobernador ay nagpapakita sa canya ng&#771;
+magandang calooban, casama siya sa pagcain sa agahan, sa tanghalian at
+sa hapunan, at sa bahay niya natitir&aacute;. Cung may natatanaw siya sa
+dagat na ano mang sasacyang patung&#771;o <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLVI" id="Page_XLVI">[XLVI]</a></span>sa Dapitan, caracaraca'y umuuw&icirc;
+siya sa bahay ng&#771; Gobernador na canyang tinatahanan, at ng&#771; howag
+hinalain cailan man, &oacute; cumapit cay&acirc; sa canya ang bintang, na ibig
+niyang tumanan doon.</p>
+
+<p>Guinagamit ni <span class="smcap">Rizal</span> ang gab&iacute; at ang araw ng&#771; lingg&oacute; sa
+pagtut&uacute;r&ograve; sa mg&#771;a bat&acirc; ng&#771; pagbasa, pagsulat, cuenta at ng&#771; mg&#771;a
+wicang cast&iacute;l&agrave;, lat&iacute;n, ingl&eacute;s, franc&eacute;s at alem&aacute;n, at nanggagamot ng&#771;
+walang bayad sa mg&#771;a tagaroon. Ng&#771; m&aacute;paalis na si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+Dapitan, ay maraming mg&#771;a batang nacapagwiwic&agrave; at nacacasulat ng&#771;
+cast&iacute;l&agrave;, lat&iacute;n, alem&aacute;n, franc&eacute;s at ingl&eacute;s, bucod sa magal&iacute;ng na
+pamamayan at pakikipagcapuw&acirc; t&aacute;ong canya ring pinagtiyagaang itin&uacute;r&ograve;.
+Hind&icirc; nanghinaw&agrave; si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; paglilimbag sa p&uacute;s&ograve; ng&#771; mg&#771;a
+bat&acirc;, ng&#771; pagsintang maalab sa kinamulatang l&uacute;p&agrave;, at ng&#771;
+pagmamalasakit ng&#771; dang&#771;al ng&#771; l&aacute;h&igrave; at ng&#771; sariling cataohan.</p>
+
+<p>Pinagsikapan din niy&aacute;ng umayos ang pananamit ng&#771; mg&#771;a babae, hangang
+sa canyang iaral, na sacali't hind&icirc; macagamit ng&#771; zapatos ay mang&#771;ag
+medias man lamang, at ng&#771; huwag mamasdan ang paa; mg&#771;a aral na hind&icirc;
+nasayang, sa pagca't marami ang sumun&oacute;d sa canya.</p>
+
+<p>Sa canyang mg&#771;a pagpapasial sa dacong hapon ng&#771; mg&#771;a araw ng&#771; linggo
+at fiest&aacute;, madal&aacute;s na n&aacute;cacasalubong niya si p&aacute;r&igrave; S&aacute;nchez, at
+pagcac&aacute;gayo'y wal&acirc; ng&#771; iniuusap sa canya ang jesuitang ito cung di ang
+natutungcol sa religi&oacute;n.</p>
+
+<p>Hind&icirc; naw&aacute;wal&agrave; ang galit ng&#771; mg&#771;a fraile cay Despujol, baga man
+ipinatapon na niya si <span class="smcap">Rizal</span>, caya ng&#771;a't hind&icirc; sila
+tumitiguil ng&#771; pag-uusig upang paalis&iacute;n dito ang General Despujol. Ng&#771;
+magtatapos na ang ta&oacute;ng 1892 ay naal&iacute;s sa camay ng&#771; "partido
+conservador" ang pamamahal&agrave; ng&#771; Gobierno ng&#771; Espa&ntilde;a, at ang nahalili
+nama'y ang "partido liberal". Nahalal na Ministro ng&#771; Ultramar si
+Maura. Sumulat ito, sa udy&oacute;c ng&#771; mg&#771;a fraile, cay General Despujol, na
+inaanyayahang siya'y magbitaw ng&#771; catungculan. Hind&icirc; sumang-ayon ang
+General Despujol, sumagot na hind&icirc; siya macapagbibitaw ng&#771; canyang
+tungcol, yamang c&aacute;ya niya ang pagganap at gum&aacute;ganap naman siya ng&#771;
+boong pag-iingat catalinuhan; ng&#771;uni't cung min&aacute;masam&acirc; siya ng&#771;
+Gobierno'y mangyayaring baw&icirc;an siya nito ng&#771; catungculan, at gayon
+ng&#771;a ang nangyari; siya'y inal&iacute;s at ang inihalili sa canya'y si D.
+Ram&oacute;n Blanco, na teniente general ng&#771; hucb&oacute; ng&#771; Espa&ntilde;a. Hind&icirc; ng&#771;a
+pinakinabang&#771;an ng&#771; General Despujol ang lahat ng&#771; canyang guinawang
+pagbibigay loob sa mg&#771;a fraile upang tampalasanin si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+cadahilanan lamang na nakikita nilang tunay ng&#771;a't sumusunod si
+Despujol sa canila sa mg&#771;a pithayang pagpapahirap sa mg&#771;a masintahin
+sa calayaa'y pinagpipilitan namang dito'y lumaganap ang mg&#771;a
+carunung&#771;an at ang paglago ng&#771; mg&#771;a pagsasapi-sap&igrave;, at sac&aacute; hind&icirc;
+lub&oacute;s ina-am&iacute;s si <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Sa udy&oacute;c ng&#771; mg&#771;a fraile, pagcatapos na maipadala sa Dapitan si
+<span class="smcap">Rizal</span>, ay binaw&igrave;an ng&#771; catungculan si G. Manuel Arguelles, na
+ng&#771; panahong iyo'y "Auxiliar de fomento" sa lalawigan ng&#771; Batang&#771;an;
+si G. Pedro Serrano, maestro ng&#771; mg&#771;a bat&agrave; sa pang&#771;alawang Escuela ng&#771;
+Binund&oacute;c; si G. Antonio Consunji, "Gobernadorcillo" sa San Fernando,
+Capangpang&#771;an, at si G. Ruperto Laxamana, teniente primero sa M&eacute;xico,
+Capangpang&#771;an; at ipinatapon sa mal&aacute;y&ograve; si G. Doroteo Cort&eacute;s na taga
+Mayn&igrave;l&agrave;; si G. Mariano Alejandrino na taga Arayat, Capangpang&#771;an; si
+G. Antonio Roxas, na taga Malolos, Bulac&aacute;n; si G. Le&oacute;n Apacible, na
+taga Balayang, Batang&#771;an; si G. Jos&eacute; Basa, na taga San Roque,
+Tang&#771;way, at si G. Vicente Reyes, na taga Santa Cruz, Laguna, ayon sa
+Superior Decreto ng&#771; sinabi ng&#771; General Despujol, ng&#771; ica 13 ng&#771;
+Septiembre ng&#771; 1892, na inilath&aacute;l&agrave; sa "Gacete de Manila" ng&#771; 20 ng&#771;
+Septiembre ng&#771; 1892.</p>
+
+<p>May mg&#771;a nangyaring nagpapakilalang nabawasan ng&#771; d&icirc; s&aacute;pal&agrave; ang
+alang-alang at pag samb&aacute;, sa mg&#771;a fraileng nagpapanggap na "cahalili
+ng&#771; Dios." Ng&#771; panah&oacute;ng na sa Dapitan pa si <span class="smcap">Rizal</span> ay
+nagcar&oacute;on ng&#771; is&aacute;ng pigu&iacute;ng sa is&aacute;ng bahay sa Balayang, Batang&#771;an; sa
+pigu&iacute;ng na iyo'y dumal&oacute; ang fraileng cura p&aacute;rroco roon. Pinahal&iacute;c niya
+sa canyang camay ang mg&#771;a t&aacute;ong doroon, ng&#771;uni't tumanggu&iacute; sa paghal&iacute;c
+sa cam&aacute;y niya ang is&aacute;ng magandang <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLVII" id="Page_XLVII">[XLVII]</a></span>dalagang an&aacute;c ng&#771; is&aacute;ng guinoo.
+Ipinilit ng&#771; fraile recoletanong humal&iacute;c ang dalaga, at nanatili it&oacute;
+sa pagtanggu&iacute;. Ng&#771; magcagayo'y sinamp&aacute;l ng&#771; fraile ang dalaga, casabay
+ang lalong masasacl&aacute;p na pagmura; nuha ang dalaga ng&#771; is&aacute;ng tungc&oacute;d at
+hinambalos ng&#771; walang toos ang fraile, at it&oacute; nama'y tumug&oacute;n ng&#771;
+sunt&oacute;c, sicad at tabig ... Ng&#771; mabalit&agrave;an sa Mayn&iacute;l&agrave; ng&#771; capisanan ng&#771;
+mg&#771;a fraileng recoleto ang nangyaring ito'y nagcagul&oacute; ng&#771; d&icirc; cawas&agrave;,
+at canilang binagabag ang Gobierno ng&#771; d&icirc; gayon lamang, sa paghing&#771;ing
+parusahan ng&#771; mabigat ang dalagang iy&oacute;n, ang mg&#771;a casambahay at si
+<span class="smcap">Rizal</span>, na siyang may cagagawan daw ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; nangyayari.</p>
+
+<p>Niyon ding mg&#771;a panahong iyo'y nangyari naman sa isa sa mg&#771;a bayan ng&#771;
+Bulac&aacute;n ang is&aacute;ng caguluhan. Napatung&#771;o ang isang fraileng franciscano
+sa isang bahay na walang namamahay cung d&icirc; dalawang dalaga. Nang
+papasoc na siya'y sinansala siya ng&#771; isa sa mg&#771;a dalaga, at sinabi sa
+canyang sa pagca't capowa babae ang tang&#771;ing na sa bahay, hind&icirc;
+magaling na panooring tum&aacute;tangap ng&#771; lalaki: Nagmatuw&iacute;d ang
+franciscanong sa pagca't siya'y p&aacute;r&igrave; ay hind&icirc; macarurung&#771;is ang
+pakikiusap niya sa capurihan ng&#771; sinoman. Nanatili ang dalaga sa
+pagsansala sa canya, ng&#771;uni't nagpupumilit din ang fraile, at ng&#771;
+m&aacute;kita nitong ayaw na totoong papasukin siya, ang guinawa'y tinampal
+ng&#771; boong lac&aacute;s ang dalagang iy&oacute;n. Pinagtulung&#771;an siyang dinaluhong
+ng&#771; dalawang dalag&aacute;, na ano pa't ng&#771; umal&iacute;s siya roo'y punit-punit
+ang caniyang pananamit. Sabihin pa ang galit ng&#771; lahat ng&#771; mg&#771;a
+fraile, ng&#771; canilang mabalitaan ang gayong mg&#771;a nangyari. Buhat sa
+p&uacute;lpito ng&#771; simbahan ng&#771; San Agustin dito sa Mayn&iacute;l&agrave;, ay itinal&aacute;c ni
+p&aacute;r&igrave; Coco, fraileng agustino ang ganit&oacute;ng saysay: "&iquest;Ibig niny&oacute; ang
+dug&ocirc; ...? &iexcl;&iexcl;Daranac ang dug&ocirc;!!"</p>
+
+<p>Samantala'y nagcacasundong mabuti ang Gobernador Carnicero at si
+<span class="smcap">Dr. Rizal</span>. Dating caugalian ni Carnicero ang ipapal&ocirc; sa
+lansang&#771;an &oacute; sa guitn&acirc; ng&#771; plaza ang bawa't magcasalang filipino. Ng&#771;
+mapanood ni <span class="smcap">Rizal</span> ang gayo'y nakiusap cay Carnicero na howag
+gayon&iacute;n ang t&aacute;ong bayan, sa pagca't l&aacute;long s&aacute;sam&agrave;&mdash;&iquest;At bakit, ang
+tan&oacute;ng ni Carnicero.&mdash;Sa pagca't sa ganyang guin&aacute;gaw&acirc; p&ocirc; niny&oacute;, ang
+tug&oacute;n ni Rizal, ay nawawal&acirc; ang cahihiyan ng&#771; t&aacute;ong bayan. Salamat sa
+gay&oacute;ng mg&#771;a paghimoc at iba pang pang&#771;ang&#771;atuwirang matimyas, ay
+nagbago ang ugal&igrave; ni Carnicero, at ang dating mabang&#771;&iacute;s at malupit ay
+gumand&aacute; ang asal. Nalalao'y lalong nagmamahalan si <span class="smcap">Rizal</span> at
+si Carnicero, bagay na totoong ikinagagalit ng&#771; mg&#771;a paring jesuita,
+caya ng&#771;a't pinagpilitan nilang mahalinhan si Carnicero sa pagca
+Gobernador sa Dapitan. Sumulat ang jesuita, na si p&aacute;r&igrave; Juan Ricart,
+ng&#771; ica 23 ng&#771; Abril ng&#771; 1893, cay Don Federico Ochando, Gobernador
+General interino dito sa Sangcapuluan, na sinasabing malaon na raw na
+hind&icirc; nags&iacute;simba ang Gobernador Carnicero cahi't dakilang araw, bagay
+na totoong napupuna, dahil sa Dapitan ay walang cast&iacute;l&agrave; cung d&icirc; siya,
+at sac&acirc; is&aacute;ng itinapon doon, at cung sacali't magsimb&aacute; man ay hind&icirc;
+lumuluhod, cahi't sa sandal&iacute;ng itinataas ang "hostia." At pagca umaga
+ng&#771; Vi&eacute;rnes Santo ay nagpapatay ng&#771; vaca ang Gobernador na iyon, na
+ipinadal&aacute;ng wal&agrave; man lamang tak&iacute;p sa Comandancia ng&#771; oras pa namang
+lum&aacute;labas ang mg&#771;a t&aacute;o sa simbahan. Dahil dito at sa mg&#771;a iba pang
+cawalang-galang&#771;an sa "religi&oacute;n"; siya'y tinatawag na moro ng&#771; mg&#771;a
+t&aacute;ong-bayan at iba pa. Dahil sa sulat na ito'y inal&iacute;s ni Ochando si
+Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan, at ang inihalili'y si D.
+Juan Sitges y Pichardo, capit&aacute;n ng&#771; Infanter&iacute;a at m&eacute;dico. Umal&iacute;s sa
+Dapitan si Carnicero ng&#771; ica 4 ng&#771; Mayo ng&#771; 1893, sa macatowid ay
+totoong mahigp&iacute;t ang capangyarihan ng&#771; huming&#771;ing siya'y baw&icirc;an ng&#771;
+catung&#771;culan.</p>
+
+<p>Mul&acirc; ng&#771; dumat&iacute;ng si Sitges ay nag-iba ang calagayan ni
+<span class="smcap">Rizal</span>. Pinaal&iacute;s siya sa bahay ng&#771; Gobernador, pinatir&aacute; sa
+is&aacute;ng bahay na malapit doon, pinahaharap siya sa Gobernador
+pagcacaumaga, tanghal&igrave; at h&aacute;pon, nagpalibot ng&#771; bando sa boong bayang
+nagpapakilala ng&#771; pagcuculang tiw&aacute;l&agrave; cay <span class="smcap">Rizal</span>, at iba't iba
+pang paghihigp&iacute;t. Sumacl&aacute;p ng&#771; d&icirc; ano lamang ang calooban ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, ng&#771;uni't camunt&icirc; ma'y hind&icirc; siya napara&iacute;g sa sam&acirc; ng&#771;
+loob. Ipinagpatuloy <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLVIII" id="Page_XLVIII">[XLVIII]</a></span>na parang walang ano mang nangyayari ang canyang
+pagsasaca ng&#771; l&uacute;p&agrave;, panggagamot na walang bayad, pagtutur&ograve; sa mg&#771;a
+b&aacute;t&agrave; at pagcacaawang-gaw&acirc;. Inaanyayahan niya sa canyang bahay ang mg&#771;a
+an&aacute;c ng&#771; dukh&acirc;, pinacacain, pinararamtan at tinuturuan ng&#771; mg&#771;a
+dunong, at madal&aacute;s na isinasama sil&aacute; niya sa mg&#771;a cagubatan, upang
+turuan at sanayin sa mabuting pagbar&iacute;l, sa pagkilala ng&#771; sarisaring
+cahoy at dam&oacute;. Pinapanghuhuli ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; bagay na par&oacute;par&oacute; upang
+tuyuin at maipadala sa Europa, casama ng&#771; mg&#771;a dahon, ugat, bal&aacute;t,
+bung&#771;a at dagt&acirc; ng&#771; mg&#771;a cahoy at dam&oacute;ng canyang hinihirang.
+Pinapang&#771;ung&#771;uha rin naman sil&aacute; ng&#771; sarisaring mg&#771;a cabibi at iba pang
+mg&#771;a catowatowang nacucuha sa buhang&#771;inan ng&#771; mg&#771;a pasigan, na
+itinutur&ograve; niya cung al&iacute;n ang may mg&#771;a cahulug&aacute;n. Pin&aacute;palit sa canya
+ng&#771; mg&#771;a taga Europa ang lah&aacute;t ng&#771; iy&oacute;n ng&#771; maiinam na mg&#771;a libro at
+ng&#771; mahahalagang casangcapan sa "cirug&iacute;a" at "oftalmolog&iacute;a".</p>
+
+<p>Sinabi co nang hind&icirc; nagpapabayad si <span class="smcap">Rizal</span>, sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a
+taga Dapitang canyang guin&aacute;gamot; datapuwa't sin&iacute;sing&#771;il cung mg&#771;a
+ibang l&aacute;h&igrave; at ang nas&iacute;sing&#771;il niyang ito'y canyang ipinam&iacute;mili ng&#771;
+mg&#771;a cailang&#771;ang ipinamamahagui sa mahihirap, &oacute; cung dil&icirc; caya'y
+guinugugol sa icagagaling ng&#771; bayan. May na pa sa Dapitang is&aacute;ng
+ingl&eacute;s na may bil&iacute;g ang isang mat&aacute; upang ipagam&oacute;t sa pah&aacute;m na itinapon
+doon. Guinamot siya ni <span class="smcap">Rizal</span>, inalis ang bil&iacute;g at lumiwanag
+ang mat&aacute;. Nang magaling na'y sining&#771;il siya ni <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771;
+limangdaang pisong guint&ograve;, at pinagbayaran naman ng&#771; ingl&eacute;s ng&#771;
+maluwag sa loob. Ang salaping ito'y guinugol ni <span class="smcap">Rizal</span> sa
+pagtatatag ng&#771; mg&#771;a ilaw sa mg&#771;a lansang&#771;an at plaza ng&#771; Dapitang
+dating wala roon. Nagtay&ocirc; si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; is&aacute;ng Hospital sa
+tapat ng&#771; canyang bahay, at doon niya dinadala, pinacacain, inaalagaan
+at guin&aacute;gamot ang lahat ng&#771; mg&#771;a mahihirap na nang&#771;agcacasakit.
+Sariling salap&icirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> ang guinugol sa pagpapagaw&acirc; ng&#771;
+hospital na iyon, at sariling salap&icirc; rin niya ang guinugugol naman sa
+mg&#771;a cailang&#771;an at casangcapan ng&#771; hospital at ang sa mg&#771;a gam&oacute;t,
+pagcain, pag-aalag&acirc; at iba pa. Sa cagandahan ng&#771; canyang loob ay
+culang na lamang ang siya'y sambah&iacute;n ng&#771; mg&#771;a taga Dapitan, na
+pagcakita sa canya'y bumabat&icirc; at nagbibigay galang ng&#771; higuit sa
+pag-galang sa p&aacute;ring cura at sa Gobernador, palibhasa'y paggalang na
+c&uacute;s&agrave; at udy&oacute;c ng&#771; tunay na pag-irog sa t&aacute;ong mapagcaawang gaw&agrave;, ulir&aacute;n
+ng&#771; calinisan ng&#771; p&uacute;s&ograve;, mapagsumicap sa icarurunong at idarangal ng&#771;
+c&aacute;lah&igrave; at inaaring mahigp&iacute;t na catungculan ang tapat at maalab na
+pagsinta sa capowa tao.</p>
+
+<p>Isinusulat ng&#771; Gobernador Sitges sa Gobernador General ng&#771; Filipinas
+ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a asal at gaw&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span>, at canyang
+ipinagmamapur&iacute; ang canyang paghihigp&iacute;t sa maril&aacute;g na filipinong sa
+canya'y pin&aacute;babantayan.</p>
+
+<p>Ng&#771; dumating dito ang General Blanco ay lumuwag ang calagayan ni
+Rizal. Ipinag-utos sa Gobernador Sitges na pagpitaganan at
+pacaling&#771;apin si <span class="smcap">Rizal</span>, howag hahabaguin camunt&icirc; man, howag
+pahaharapin sa canya cung di totoong cailang&#771;an, at bigyang calay&acirc;an
+ng&#771; pagsulat at pagtanggap ng&#771; sulat canino man. Mul&acirc; niyo'y nagbago
+ang asal ni Sitges, sinabi cay <span class="smcap">Rizal</span> ang mg&#771;a caluwagang utos
+ng&#771; General Blanco, ng&#771;uni't hind&icirc; sinabing sa utos na it&oacute;, cung d&icirc;
+parang galing sa cus&agrave; niyang pagcacaloob, at ipinahiwatig pang &iexcl;cung
+cailan daw niya ibig ay m&aacute;babal&iacute;c si <span class="smcap">Rizal</span> sa dating
+cahigpitan!... Baga man gayo'y cailan man at walang capansana'y
+humaharap si <span class="smcap">Rizal</span> sa Gobernador sa araw araw, sa towing
+tanghal&igrave; bago cumain. Hind&icirc; nagculang cailan man si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+pagpipitagang walang halong caruwagan, sa cahinusayan at cakinisan ng&#771;
+pananalit&agrave;, sa mahinh&iacute;ng kilos at sa matimyas na pakikipagsalita&aacute;n.
+Laguing malinis ang catawan, ang pananamit, ang bahay at ang mg&#771;a
+casangcapan, at cailan ma'y hind&icirc; n&aacute;mamasid sa canya ang cagusutan ng&#771;
+&iacute;sip, ng&#771; asal ng&#771; catawan, ng&#771; buhoc at pananam&iacute;t. Bago pa lamang
+nagb&uacute;bucang liwayway ay nacapaglinis na ng&#771; boong catawan, sucl&aacute;y na
+ang buh&oacute;c, bih&iacute;s at hand&agrave; na sa lah&aacute;t ng&#771; bagay.</p>
+
+<p>Pinagasisicapan niyang sa pakikipagmatuwiran tungcol sa religio'y
+huwag sugatan ang pagsampalataya ng&#771; ib&aacute;; malumanay siyang tumututol,
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_XLIX" id="Page_XLIX">[XLIX]</a></span>at gumagamit siya ng&#771; magagal&iacute;ng na paraan upang huwag siyang camuh&icirc;an
+ng&#771; canyang causap. Minsa'y sinady&acirc; siy&aacute; sa canyang bahay ng&#771;
+jesuitang si p&aacute;r&igrave; Obach, at pinakiusapan siyang siya'y magbigay ng&#771;
+caunting ambag sa gugugulin sa pagpifiesta cay San Roque, na pintacasi
+sa pangulong nayon ng&#771; Dapitan:</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; p&ocirc; maaar&icirc;, padre&mdash;ang isinagot ni <span class="smcap">Rizal</span> na nacang&#771;it&icirc;
+at ma&aacute;m&ograve; ang pananalit&acirc;&mdash;&iquest;papaano po bang ibig ninyong aco'y umambag
+sa pamumuhay ng&#771; is&aacute;ng capang&#771;agaw co? Sa araw na si San Roque na
+lamang ang siyang macapang&#771;ang&#771;asiw&acirc; sa panggam&oacute;t, &iexcl;mawawalan ac&oacute; ng&#771;
+cabuluhan sa ibabaw ng&#771; l&uacute;p&agrave;!</p>
+
+<p>Guinagawang libang&#771;an ni <span class="smcap">Rizal</span> ang pakikipagsalitaan sa mg&#771;a
+batang dukh&aacute;ng caniyang inaampon, at binibigyan niya ng&#771; mg&#771;a ganting
+p&aacute;l&agrave;, alinsunod sa canicaniyang carapatan ng&#771; pagcatuto ng&#771; mg&#771;a
+dunong na canyang itinutur&ograve; at ng&#771; mg&#771;a wicang cast&iacute;l&agrave;, ingl&eacute;s,
+franc&eacute;s at alem&aacute;n. &iquest;Sino ang hind&icirc; iirog sa canya sa ganitong gaw&acirc;?</p>
+
+<p>Cusang tumulong ang caramihang canyang mg&#771;a catoto sa pagtatay&ograve; ng&#771;
+is&aacute;ng daanang bat&oacute; ng&#771; malinaw na tubig na nagmumul&agrave; sa is&aacute;ng
+saluysoy, upang sumapit hangang sa canyang bahay na ipinagaw&acirc; at
+canyang tinatahanan.</p>
+
+<p>Ng&#771; buwan ng&#771; Agosto ng&#771; 1892 ay dumat&iacute;ng sa Dapitan, sa
+capahintulutan ng&#771; General Blanco, ang ina at is&aacute;ng capatid na babae
+ni <span class="smcap">Rizal</span>, na may casamang is&aacute;ng alilang lalaki. Nagtam&oacute; ng&#771;
+d&icirc; masayod na gal&aacute;c ang ating M&aacute;rtir sa gayong pagdat&iacute;ng, at inubos
+niya ang caya sa paglilingcod at pagpapakita ng&#771; pag-ibig sa cany&aacute;ng
+in&aacute; at capat&iacute;d.</p>
+
+<p>Ng&#771; icapat ng&#771; buwan ng&#771; Noviembre ng&#771; 1893 ay dumat&iacute;ng sa Dapitan ang
+is&aacute;ng t&aacute;o, nanagng&#771;ang&#771;alang Pablo Mercado, na pagca gab&iacute; ay lihim na
+napa sa bahay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at it&oacute; ang canil&aacute;ng naguing salitaan:</p>
+
+<p><span class="smcap">Rizal.</span>&mdash;&iquest;Sino po ba cay&oacute;?</p>
+
+<p><i>Ang dumating</i>:&mdash;Pablo Mercado p&ocirc; ang aking pang&#771;alan, at sa catunayan
+po'y narito at tingnan p&ocirc; niny&oacute; ang letra ng&#771; mg&#771;a bot&oacute;n ng&#771; aking
+pu&ntilde;os. Cararating co pa p&ocirc; lamang na galing sa Calamb&acirc;. Ac&oacute; po'y
+inyong camag-anac, pinsan co cay&oacute; ...</p>
+
+<p><span class="smcap">Rizal:</span>&mdash;("Sinalabat ang causap.") Hintay p&ocirc; muna cay&oacute;ng
+sandal&icirc; at may gagawin ac&oacute;. Cay&oacute; po'y maup&ocirc;.</p>
+
+<p>Pumasoc si <span class="smcap">Rizal</span> sa kinalalagyan ng&#771; in&aacute; at capat&iacute;d na babae
+at tinan&oacute;ng ng&#771; marahan cung nakikilala nil&aacute; ang t&aacute;ong iyong bagong
+dat&iacute;ng, na ang sabi'y camag-anac daw nil&aacute;. Lumab&aacute;s ang in&aacute; at capat&iacute;d
+ni <span class="smcap">Rizal</span>; pinagmasdang magal&iacute;ng ang bagong dat&iacute;ng pagcatapos
+ay nasoc at sinabi cay <span class="smcap">Rizal</span> na hind&icirc; nakikilala.</p>
+
+<p>Lumab&aacute;s si <span class="smcap">Rizal</span> at ipinagpatuloy ang pakikipag-usap sa
+nagsabing cany&aacute; raw camag-anac:</p>
+
+<p><span class="smcap">Rizal</span>&mdash;&iquest;At ano po ba ang inyong sady&acirc; sa akin?</p>
+
+<p><i>Ang bagong dating</i>&mdash;Caya po aco napirito'y ibig cong matalastas ang
+inyong calagayan. Dinaramdam co po at dinaramdam ng&#771; lab&iacute;s ng&#771; lahat
+ninyong mg&#771;a cababayan ang sa inyo'y catampalasanang guinagaw&acirc;. Sa
+Mayn&iacute;l&agrave; po'y nagtatag ng&#771; is&aacute;ng capisanan upang cayo'y ipagmalasakit
+at sumunod sa bawa't inyong magaling&#771;ing ipag-utos, cahi't icaramay
+ng&#771; buhay.</p>
+
+<p>Pinagcaisahan po ng&#771; capisanang iyang lihim na aco'y pumarito, at
+ipinamamanhic po sa inyong sa canila'y ipag-utos ang bawa't inyong
+ibiguin, sa icagagaling ng&#771; bayang na sa catacot-tacot na caalipnan,
+at sa icaliligtas p&ocirc; naman ninyo sa inyong pagcapatapon dito, at ng&#771;
+maniwal&acirc; p&ocirc; cayo'y ipinadala nil&aacute; sa akin itong inyong larawan.
+Maipagcacatiwala p&ocirc; ninyong lubos sa akin ang inyong mg&#771;a sulat sa
+ating mg&#771;a cababayan, at mahigpit na g&aacute;ganap&iacute;n co ang bawa't inyong
+ipag-utos, sucdang aking icabitay.</p>
+
+<p><span class="smcap">Rizal</span> (Nagtindig na malaki ang galit) At marapat ca ng&#771;ang
+bitayin, sa capang&#771;itan ng&#771; iyong damdamin. Umal&iacute;s ca ng&#771;ayon din
+dito, tacs&iacute;l na carug&ocirc; at ng&#771; d&icirc; ca mapahamac. At ipinagtulacan ni
+<span class="smcap">Rizal</span> ang taong iyon hangang sa mapanaog sa canyang bahay.</p>
+
+<p>Kinabucasan, pagcaumaga'y humarap sa Gobernador si <span class="smcap">Rizal</span>, at
+sinabi niya ang lahat <span class='pagenum noind'><a name="Page_L" id="Page_L">[L]</a></span>ng&#771; sa canya'y sinalit&acirc; ng&#771; taong iyon.
+Ipinarakip ito ng&#771; Gobernador sa pamamag-itan ni G. Anastasio
+Adri&aacute;tico, na ng&#771; panahong iyo'y Gobernadorcillo sa Dapitan, at ng&#771;
+napipiit na'y sinabi niya ang ganito sa harap ng&#771; nabanguit ng&#771;
+Gobernadorcillo at dalawang sacs&igrave;:</p>
+
+<p>"Ang totoong pang&#771;alan co'y hind&icirc; Pablo Mercado, cung d&icirc; <i>Florencio
+Nanaman</i>, ayon sa c&eacute;dula personal na ipinakikita co, may tatlompong
+ta&oacute;ng gulang, binat&agrave; at tub&ograve; sa Cagayan ng&#771; Misamis. Ng&#771; buan ng&#771;
+Mayong nagdaan ay ipinatawag p&ocirc; aco ng&#771; fraile recoletong cura sa
+Cagayan ng&#771; Misamis, at it&oacute; ang sinabi sa akin: Humanap ca ng&#771; is&aacute;ng
+larawan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Cung macakita ca na ng&#771; larawang iyon ay
+pumaroon ca sa Dapitang kinalalagyan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Sa
+pamamag-itan ng&#771; dal&aacute; mong larawan ay makikilala mo ag&aacute;d siy&aacute; at hind&icirc;
+ca magcacamal&igrave;. Magpacunuwar&icirc; cang icaw ay totoong cacamp&iacute; niya, at
+sabihin mong cahit iyong icabitay, nahahand&agrave; cang gumanap ng&#771; ano mang
+canyang ipag-utos, tungcol sa icatutubos ng&#771; Filipinas. Sabihin mong
+ang iyong pang&#771;ala'y Pablo Mercado, icaw ay t&uacute;b&ograve; sa Calamb&acirc; at
+camag-anac ca niya. Huag mong limutin; ang pang&#771;alan mo'y "Pablo
+Mercado" (inulit pa ng&#771; Cura sa sakin) sa pagca't Mercado ang
+apellidong tunay ni <span class="smcap">Rizal</span>. At sabihin mong ang nag-uutos sa
+iyo'y is&aacute;ng capisanang itinayo ng&#771; mg&#771;a filipino sa Mayn&iacute;l&agrave;, upang
+iligtas ang Filipinas sa caalipnan ng&#771; Espa&ntilde;a. Cung macacuha ca cay
+<span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; mg&#771;a sulat na pag-akit sa mg&#771;a filipino ng&#771;
+paghiwalay sa Espa&ntilde;a, cata'y bibigyan ng&#771; totoong malaking ganting
+p&aacute;l&agrave;, na ano pa't yayaman ca ng&#771; d&icirc; caw&aacute;s&agrave;. Sacalit aco'y mamatay,
+dahil sa aco'y maysak&iacute;t ng&#771;ayon, pumaroon ca sa convento ng&#771; mg&#771;a
+recoleto sa Mayn&iacute;l&agrave;, sabihin mo roon ang utos co sa iyo, at nalalaman
+na roon, tuloy ibigay mo ang mg&#771;a sulat ni <span class="smcap">Rizal</span>, at
+pacagagantihin ca roon ng&#771; sag&aacute;n&agrave; sa iyong tap&aacute;t na paglilingcod sa
+amin. Sa paglilibot mo sa mg&#771;a bayang iyon daraanan ay pagsicapan mong
+macacuha ca ng&#771; mg&#771;a librong c&aacute;th&agrave; ni <span class="smcap">Rizal</span>, &oacute; ng&#771; ano mang
+sinulat niya laban sa Espa&ntilde;a &oacute; sa mg&#771;a fraile, at dalhin mong lahat sa
+akin. Hind&icirc; magcuculang tiwal&acirc; sa iyo ang mg&#771;a filipino at gayon din
+si <span class="smcap">Rizal</span>, cung matuto ca sa pananalit&acirc; at sa paggaw&acirc; ng&#771; mg&#771;a
+paraan, sa pagca't icaw ay cal&aacute;h&igrave; nil&aacute;. Ililihim mong mabuting mabuti
+ang bagay na it&oacute;, na ano pa't sino ma'y walang macaalam. Howag cang
+manimdim sa ano mang pang&#771;anib na capahamacan. Walang napapahamac na
+sino man sa paclilingcod sa mg&#771;a fraile; talastas mo ang calakilakihan
+naming capangyarinan. Tangapin mo itong pitompong pisong baon mo, at
+cung culang&#771;in ca sacal&icirc; ay magsabi ca sa akin ag&aacute;d, &oacute; sa convento ng&#771;
+recoletos sa Mayn&iacute;l&agrave;, at pagdaca'y tatangap ca ng&#771; iyong
+macacailang&#771;an." It&oacute; p&ocirc; ang sinabi sa akin ng&#771; cura. Napasa Mayn&iacute;l&agrave; p&ocirc;
+ac&oacute; at doon ac&oacute; nacacuha ng&#771; larawan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Si Estanislao
+Legaspi, na taga Binundoc, ang nagbigay sa akin, at binigyan pa ac&oacute;
+nit&oacute; ng&#771; dalawang bot&oacute;ng may mg&#771;a letrang P. M. caucol ng&#771; mg&#771;a unang
+letra ng&#771; aking bagong pang&#771;alan at apellido, at ng&#771; lalong maniw&aacute;l&agrave;
+si <span class="smcap">Rizal</span>. Naparito p&ocirc; ac&oacute; rito, at aco'y tumul&oacute;y sa bahay ng&#771;
+teniente mayor. Sa is&aacute; sa mg&#771;a pinagdaanan cong bayan ay nacaumit ac&oacute;
+ng&#771; dalawang librong cath&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> na dal&aacute; co ng&#771;ayon.
+Pagcagab&iacute; ay naparoon p&ocirc; ac&oacute; sa bahay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at
+pinagpilitan co pong bigyan niya ac&oacute; ng&#771; ano mang casulatan, at wal&acirc;
+p&ocirc; acong n&aacute;pal&agrave; cung d&icirc; aco'y ipagtabuyan at palayasin".</p>
+
+<p>Ang mg&#771;a sinabing it&oacute; ni Pablo Mercado &oacute; Florencio Nanaman ay isinulat
+sa papel ng&#771; Gobernadorcillo, finirmahan niya, pinafirmahan sa
+nagsalit&acirc; at sa dalawang sacsing caacbay, at ipinadal&aacute;, sa Gobernador
+Sitges, at ipinadal&aacute; naman nito sa Gobernador General, samp&ocirc; ng&#771;
+bilanggong si Florencio Nanaman. Mul&acirc; ng&#771; dumat&iacute;ng it&oacute; sa Maynila'y
+nawal&aacute;'t sucat ang pagsisiyasat ng&#771; mg&#771;a punong may capangyarihan
+tungcol sa napagkilalang adhicang catacsil&aacute;n ng&#771; lilong si Nanaman, at
+ng&#771; lalong balaw&iacute;s na sa canya'y bumayad upang gumaw&acirc; ng&#771; calupit&aacute;n.
+&iquest;Ano't nagcagayon? &iexcl;Talinghag&agrave; ng&#771; macapangyarihang salap&icirc;!!!</p>
+
+<p>Nagpadal&aacute; ng&#771; sulat si Rizal cay General Blanco ng&#771; Febrero ng&#771; 1894,
+at ipinakikiusap na siya'y alpasan na. Hind&icirc; ag&aacute;d pinans&iacute;n ni Blanco
+ang capamanhicang iy&oacute;n; ng&#771;uni't sa <span class='pagenum noind'><a name="Page_LI" id="Page_LI">[LI]</a></span>cawacasa'y sumagot cay
+<span class="smcap">Rizal</span> at sinabing siya'y pawawal&aacute;n; ng&#771;uni't hind&icirc; rito cung
+d&icirc; sa Espa&ntilde;a, capang&#771;acuang pinapagtibay cay <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; ito'y
+macausap ng&#771; ta&oacute;n ding iy&oacute;n ng&#771; magdaan sa Dapitan.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nagtitiguil ang mg&#771;a caibigan ni <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; pagsulat sa
+canya, caya't nalalaman niya ang lahat ng&#771; mg&#771;a nangyari sa Mayn&iacute;l&agrave; at
+ang mg&#771;a adh&iacute;c&agrave; ng&#771; mg&#771;a filipino, at gayon ding natatanto niya ang
+lahat ng&#771; guinagaw&acirc; ng&#771; Gobierno at ng&#771; mg&#771;a fraile; ng&#771;uni't cailan
+may hind&icirc; siya sum&aacute;sagot. Ang nagd&aacute;dala sa canya ng&#771; mg&#771;a sulat na
+iy&oacute;n ay ang canyang mg&#771;a capatid. Nacalag&aacute;y ang bawa't sulat sa loob
+ng&#771; isa sa mg&#771;a "empanadang" dal&aacute; sa canya. Guinagaw&agrave; ang mg&#771;a
+empanadang yaon sa bahay ng&#771; magcapatid ni na guinoong Alejandro at
+Venancio Reyes. Ang mg&#771;a pagpaparoo't parito ng&#771; mg&#771;a capatid ni Dr.
+<span class="smcap">Rizal</span> ay nacapucaw ng&#771; pagcuculang tiwala ng&#771; Gobernador
+Sitges, caya't ang guinaw&agrave;, nito'y ipinauusis&agrave; niya ang mg&#771;a dal&aacute;,
+pat&iacute; pananamit at cataw&aacute;n ng&#771; bawa't dumating sa Dapitan, sampo ng&#771;
+mg&#771;a capatid na babae ni <span class="smcap">Rizal</span>, at bac&acirc; may dal&aacute;ng sulat &oacute;
+ano mang laban sa Gobierno &oacute; sa mg&#771;a fraile, ay walang nacuha.</p>
+
+<p>Ipinang&#771;ac&ograve; ng&#771; General Blanco na ipagcacaloob cay <span class="smcap">Rizal</span> na
+macalipat sa ibang lalawigan ng&#771; Filipinas, ng&#771;uni't hind&icirc; rin
+tinupad, at ang ipinagcaloob sa canya'y ang macalilipat sa
+Sindang&#771;an, sacop ng&#771; Mindanaw at malapit din sa Dapitan, bagay na
+totoong ipinamanglaw niya.</p>
+
+<p>Mangyayaring macatanan si <span class="smcap">Rizal</span> sa Dapitan cung inibig, sa
+pagca't may sarili siyang is&aacute;ng malaking "baroto" na canyang
+sin&aacute;sacyan, at walo walong araw na siya'y naglalayag sa mg&#771;a
+pampang&#771;in ng&#771; dagat, &iquest;di baga maluag niyang magagawang magpatuloy
+siya ng&#771; pag-al&iacute;s at tumung&#771;o sa isang malak&iacute;ng sasakyang taga ibang
+naci&oacute;n at pahat&iacute;d sa ibang lupa&iacute;ng d&icirc; sacop ng&#771; capangyarihan ng&#771;
+Espa&ntilde;a? Magaang na magaang na magagaw&acirc; niya it&oacute;, ng&#771;uni't hind&icirc; niya
+ibig na masabi nino mang hind&icirc; siya natutong gumanap sa canyang
+pang&#771;acong hind&icirc; tatanan.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nilimot ni <span class="smcap">Rizal</span> ang paglilingcod sa carnung&#771;an at
+paglilibang sa tul&acirc;. Nagpapadala siya sa mg&#771;a pant&aacute;s sa Europa ng&#771;
+mg&#771;a bagay na d&icirc; kilala roong nacucuha sa Dapitan. Sumulat siya ng&#771;
+is&aacute;ng "Gram&aacute;tica tagala comparada," at iba't iba pang ucol sa dunong
+at cumath&acirc; siy&aacute; ng&#771; maraming tul&aacute;ng wicang cast&iacute;l&agrave;. Sa Dapitan niy&aacute;
+kinath&acirc; ang mg&#771;a tul&aacute;ng "Mi retiro" (Ang aking kinaliligpitan) at ang
+"Canto del Viajero" (Awit ng&#771; naglalacbay) at iba pa, bucod sa hind&icirc;
+siya nagl&iacute;licat ng&#771; pakikipagsulatan cay Herr Ferdinand Blumentritt.</p>
+
+<p>Nang buwan ng&#771; Noviembre ng&#771; 1895 ay sumulat siya sa Gobernador
+General Blanco at hinihing&#771;&icirc; niyang siya'y ipadalang M&eacute;dico sa hucb&oacute;
+ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; sa Cuba.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Sampo ng&#771; pag-ibig ng&#771; sariling puso'y ipinagp&aacute;huli ni <span class="smcap">Rizal</span>
+sa pagsinta sa kinamulatang l&uacute;p&agrave;. Cung inibig niya'y nacapagasawa sana
+siy&aacute;, sa lalong mayaman at sa lalong maganda dito sa Filipinas, at sa
+Europa ma'y nacakita sana siy&aacute; ng&#771; lalong tang&#771;ing dalaga; ng&#771;uni't
+minagal&iacute;ng niya ang howag magasawa't ng&#771; hind&icirc; magcaroon ng&#771; ano mang
+sagabal sa paglilingcod sa Inang Filipinas.</p>
+
+<p>Dumat&iacute;ng sa Dagupan ng&#771; Febrero ng&#771; 1895 ang is&aacute;ng mayamang ingl&eacute;s,
+na nagng&#771;ang&#771;alang Mr. Stopper, may catandaan na ang gulang, bahagy&acirc;
+na macakita at sa Hongkong tum&iacute;tira, casama ng&#771; is&aacute;ng dalagang ang
+pang&#771;ala'y Josefina Bracken, taga Irlanda at may mg&#771;a labingsiyam na
+ta&oacute;n ang gulang. Ang sady&acirc; ng&#771; ingl&eacute;s na iy&oacute;n cay <span class="smcap">Rizal</span> ay
+ang pagpapagam&oacute;t ng&#771; mat&aacute;, sa pagca't bant&oacute;g it&oacute; sa cagaling&#771;ang
+gumam&oacute;t sa ganit&oacute;ng sak&iacute;t. Tumir&aacute; ang ingl&eacute;s at ang dalagang irlandesa
+sa is&aacute;ng bahay na malapit sa bahay ni <span class="smcap">Rizal</span>. Casama ng&#771;
+dalawang iy&oacute;n ang is&aacute;ng filipinang catoto raw ng&#771; is&aacute;ng can&oacute;nigo sa
+Catedral ng&#771; Mayn&iacute;l&agrave;. Do&ntilde;a Manuela Orlac ang pang&#771;alan ng&#771; filipinang
+iy&oacute;n. Ng&#771; calaghat&icirc;an ng&#771; bowan ng&#771; Marzo'y omow&icirc; sa Mayn&iacute;l&agrave; ang
+tatl&oacute;ng magcacasama: nagtul&oacute;y sa Hongkong si Mr. Stopper, n&aacute;tira na sa
+Mayn&iacute;l&agrave; si Do&ntilde;a Manuela Orlac at bumal&iacute;c sa Dapitan si Bb. Josefina,
+sa pagca't totoong naibigan niy&aacute; si <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LII" id="Page_LII">[LII]</a></span>Ng&#771; mg&#771;a panah&oacute;ng iyo'y may pananim na si <span class="smcap">Rizal</span> na anim na
+libong p&uacute;n&ograve; ng&#771; abac&aacute;, mg&#771;a ni&oacute;g at iba pang halaman.</p>
+
+<p>Ng&#771; Abril ng&#771; 1896 ay inutusan ni Andr&eacute;s Bonifacio si Doctor P&iacute;o
+Valenzuela upang sabihin cay <span class="smcap">Rizal</span> na pinagcaisahan ng&#771; mg&#771;a
+capanig sa "Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan ng&#771; mg&#771;a
+Anak-Bayan", na pagpilitang tamuh&iacute;n ang Casarinl&aacute;n ng&#771; Filipinas sa
+pamamag-itan ng&#771; pakikihamoc sa mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;. Sumag&oacute;t si
+<span class="smcap">Rizal</span> na sa acal&agrave; niya'y dapat maghintay ng&#771; is&aacute;ng dalawang
+ta&oacute;n pa bago itul&oacute;y ang munacal&agrave;, at ng&#771; macapaghandang magal&iacute;ng ang
+bayan.</p>
+
+<p>Nahalinhan si Sitges at ang nahaliling Gobernador sa Dapitan ay si Don
+Rafael Morales, at sa pagca't ito'y tuma&aacute;s sa pagca Comandante ay
+nahalinhan naman, at ang naparoong Gobernador ay si G. Ricardo
+Carnicero, bagay na ikinagalac ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa pagca't dati na
+niyang cakilala.</p>
+
+<p>Ng&#771; unang araw ng&#771; Agosto ng&#771; 1896 ay tumanggap si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771;
+is&aacute;ng sulat, fecha 1.o ng&#771; Julio ng&#771; 1896, ni General Blanco, na doo'y
+sinasabing alang-alang sa canyang cahing&#771;ia'y macacapasa Cuba siya,
+upang magu&iacute;ng m&eacute;dico ng&#771; hucb&oacute; ng&#771; castilang naroroong casalucuyan.</p>
+
+<p>Ng&#771; dumat&iacute;ng siya sa Maynila'y nacaal&iacute;s na ang vapor-correo "Isla de
+Luz&oacute;n". Ng&#771; magc&aacute;gayo'y ipinadal&aacute; si <span class="smcap">Rizal</span>
+sasasacy&aacute;ng&mdash;pang-digm&aacute;ng "Crucero de Castilla", at doon n&aacute;tira
+hanggang sa ica 3 ng&#771; Septiembre ng&#771; 1896, na siya'y lumulan sa "Isla
+de Panay", na umal&iacute;s dito sa Maynilang patung&#771;o sa Espa&ntilde;a, ng&#771; araw na
+iyon. Binigy&aacute;n si <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; General Blanco ng&#771; dalawang
+sulat; ang isa'y cay D. Marcelo Azc&aacute;rraga, na tagarito sa Filipinas at
+casalucuyang Ministro de la Guerra sa Espa&ntilde;a, at ang isa'y sa Ministro
+de Ultramar. Sa sulat na iyo'y ipinagtatagubilin si <span class="smcap">Rizal</span>, sa
+pagca't ito'y nagpakita ng&#771; maganda't ulirang caasalan sa loob ng&#771;
+apat na ta&oacute;ng pagc&aacute;patapon sa Dapitan, at tunay na hind&icirc; cainal&aacute;m sa
+caguluhang munacal&agrave; ng&#771; is&aacute;ng lihim na capisanan.</p>
+
+<p>Talastas ng&#771; nagpasimul&acirc; ang "revoluci&oacute;n" ng&#771; mg&#771;a filipino ng&#771; ica 24
+ng&#771; Agosto ng&#771; 1896 at ng&#771; umal&iacute;s dito si <span class="smcap">Rizal</span> ay
+casalucuyang maalab na totoo ang laban&aacute;n sa lalawigang Tang&#771;uay ng&#771;
+mg&#771;a hucb&oacute; ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; at ng&#771; mg&#771;a, tagalog. Inilalaban ng&#771; mg&#771;a
+tagalog ang guloc na pang&#771;&aacute;l at sib&aacute;t na bucawe sa baril na mausser at
+magagal&iacute;ng na ca&ntilde;on ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;. At dito naman sa Maynila'y
+dinirak&iacute;p, bin&aacute;balit&igrave;, ibinibitin, binubugbog ng&#771; cakilakilabot,
+iniin&iacute;s sa mg&#771;a c&uacute;t&agrave; at pin&aacute;patay ang bawa't filipinong kilal&aacute;ng
+mayaman &oacute; marunong, &oacute; pinaghihinalaang maruhong sumint&aacute; sa tinubuang
+bayan, &oacute; cainal&aacute;m cay&acirc; &oacute; caanib "sa Katipunan" &oacute; sa "masoner&iacute;a", &oacute;
+caaway ng&#771; mg&#771;a fraile, &oacute; hind&icirc; gumagalang ng&#771; lubos sa mg&#771;a "cahilili
+ng&#771; Dios" na it&oacute;. Ang gulant&aacute;ng, tacot, panghihilacbot, lagu&iacute;m na
+wal&aacute;ng cabagay ang siyang naghahar&icirc; sa bawa't lahing caymangui.
+Nagpapahirap at namumucsa ng&#771; catacot-tacot ang mg&#771;a militar at ang
+mg&#771;a voluntariong cast&iacute;l&agrave; at lahing cast&iacute;l&agrave;. Madal&aacute;s umal&iacute;s sa Mayn&iacute;l&agrave;
+ang mg&#771;a vapor na tigu&iacute;b ng&#771; lulang mg&#771;a filipinong ipinatatapon sa
+malalayong lupa&iacute;n pagcatapos na maibitin at mabugb&oacute;g ng&#771; walang aw&agrave;.
+Ang sumusulat nito'y is&aacute; sa mg&#771;a pinahirapan at ipinatapon sa Ceuta,
+dahil sa "dakilang casalanang" pagsagot ng&#771; hayagan sa pamamag-itan ng&#771;
+is&aacute;ng "awit" na aking cath&acirc;, na ang pamagat ay "Ulir&aacute;n ng&#771; cabaitan &oacute;
+buhay ni Patricio Horacio", sa librong ang pang&#771;ala'y "Tanda Baciong
+Macunat", na sinulat ni p&aacute;r&igrave; Miguel Lucio Bustamante, fraileng
+franciscano at cura-p&aacute;rroco sa Tanay, lalawigang Morong noon, at
+ng&#771;ayo'y Rizal. Sinasabi sa librong iyong "Tanda Baciong Macunat", na
+ang tagalog daw "na inihihiwalay &oacute; pinahihiwalay cay&acirc; sa calabaw ay
+naguiguing palamarang tao sa Dios at sa Har&igrave;": Ang pag-alimurang ito'y
+sinagot co sa aking "awit" ng&#771;:</p>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">"&iquest;Anong  sinasabi sa gayong  pag-ir&iacute;ng</div>
+<div class="verse">cungd&icirc; hayop cam&iacute;ng parang calabaw rin?</div>
+<div class="verse">&iexcl;pagmurang cung tunay na pag-uur&icirc;in,</div>
+<div class="verse">dusta'y bum&aacute;balic sa imb&iacute;ng may turing!!"</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">"Ihalimb&aacute;w&agrave; ng&#771; di ca rito an&aacute;c</div>
+<div class="verse">at icaw'y tumub&ograve; sa cabilang dagat,</div>
+<div class="verse">hind&icirc; rin ng&#771;a wastong dust&aacute;ing marah&aacute;s</div>
+<div class="verse">ang lubhang payapang taga Filipinas."</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class='pagenum noind'><a name="Page_LIII" id="Page_LIII">[LIII]</a></span>"&iquest;Saan kinucuha iyang kinacain,</div>
+<div class="verse">itinatab&agrave; mo't ikinagagal&iacute;ng,</div>
+<div class="verse">iguiniguinhawa't nagbibigay al&iacute;w</div>
+<div class="verse">cung d&icirc; sa masamang &igrave;yong in&iacute;iring?"</div>
+</div></div>
+
+<p>At iba't iba pa.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Sa pagca't hind&icirc; acalaing magtatagumpay ang mg&#771;a filipino sa mg&#771;a
+cast&iacute;l&agrave;, marami ang dahil sa lagu&iacute;m ay cusang nang&#771;agsiharap sa mg&#771;a
+pin&uacute;n&oacute;, catulad ni Doctor P&iacute;o Valenzuela at iba pang lubhang macapal,
+at ang mg&#771;a iba'y nahuli.</p>
+
+<p>Ang mg&#771;a nahuli at cusang humarap sa mg&#771;a p&uacute;n&ocirc;'y ibinitin at binugbog
+ng&#771; cakilakilabot, at pinilit na pinasigaw upang maramay ang mg&#771;a
+t&aacute;ong alinsunod sa mg&#771;a fraile ay caaway ng&#771; Religi&oacute;n at ng&#771; Espa&ntilde;a,
+at salamat sa udy&oacute;c ng&#771; mg&#771;a fraile ay halos di mabilang ang
+ipinabar&iacute;l, ipinatapon, hinatulang mabilang&ograve; hangang nabubuhay at
+sinamsam&aacute;n ng&#771; lahat ng&#771; pag-aar&igrave;. At sa pagca't si <span class="smcap">Rizal</span> ay
+siyang lalong kinagagalitan ng&#771; mg&#771;a fraile, is&aacute;ng himal&acirc; na ng&#771;&acirc;
+lamang ang macapagliligtas sa canya; at ang himala'y hind&icirc; dumating
+...</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Mul&acirc; ng&#771; sumacay si <span class="smcap">Rizal</span> sa vapor "Isla de Panay", hind&icirc;
+tum&aacute;tantan ang mg&#771;a castilang casacay niya roon ng&#771; sa canya'y
+pagpapasaring ng&#771; masasaclap, pag-irap at pagpapakitang galit.
+Dalawang cast&iacute;l&agrave; lamang ang sa canya'y nagpakita ng&#771; cagandahang
+calooban: si D. Juan Utor y Fern&aacute;ndez at si D. Federico Br&uacute;. Pagdat&iacute;ng
+sa Singapore ay lumunsad sa vapor na casama ni D. Pedro Roxas, na
+hind&icirc; na nanumbalic sa vapor.</p>
+
+<p>Hind&icirc; naliling&#771;id cay <span class="smcap">Rizal</span> na hanggang nananatili siya sa
+loob ng&#771; capangyarihan ng&#771; Espa&ntilde;ang pinaghaharian ng&#771; mg&#771;a fraile,
+saan man siya pumatung&#771;o'y nang&#771;ang&#771;anib na lubh&acirc; ang canyang buhay;
+talastas din naman niyang cung m&aacute;tira na siya sa Singapore ay hind&icirc; na
+siya mapanghihimasucan ng&#771; caniyang mg&#771;a caaway; datapuwa't &iquest;paanong
+pagtaliwac&aacute;s niya sa tungculing atang ng&#771; capurihan? Cung m&aacute;tira siya
+sa Singapore, tunay ng&#771;a't siya'y t&aacute;tahimic, ng&#771;uni't marurung&#771;isan
+nam&aacute;n ang cany&aacute;ng dang&#771;al ng&#771; capintasang siya'y tumanan, tumalicod sa
+pakikitunggali sa icatutubos ng&#771; canyang bayan sa caalipnan.</p>
+
+<p>Ng&#771; ipakiusap niya sa General Blanco na siya'y ipadal&aacute; sa Cuba, ay it&oacute;
+ang sinabi niya sa canyang pinacasintang Ina:</p>
+
+<p>"&mdash;Nanay: Wal&acirc; pong daang magcaroon ac&oacute; ng&#771; calayaan sa paglilingcod
+sa tinubuang l&uacute;p&agrave;, cung narito rin lamang ac&oacute; sa bayang sac&oacute;p ng&#771;
+capangyarihan ng&#771; mg&#771;a fraile. Tunay ng&#771;a't dito sa Dapitan ay
+nacapagtatanim ac&oacute; ng&#771; mg&#771;a abac&aacute;, niy&oacute;g at ib&aacute; pang halamang sa
+capanahuna'y magbubung&#771;a ng&#771; icapapanatag ng&#771; aking catandaan,
+ng&#771;uni't capang&#771;itang budhing totoo ang walang adhica&iacute;n cung d&icirc; ang
+sariling cagaling&#771;an! Sa ganito'y hining&#771;&icirc; co p&ocirc; sa Gobernador General
+na gaw&aacute;n ac&oacute; ng&#771; magal&iacute;ng na magu&iacute;ng m&eacute;dico ng&#771; hucb&oacute; ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;
+sa Cuba, at cung magcagayo'y m&aacute;susunduan co ang aking mithing cailan
+ma'y macagaw&acirc; ng&#771; cagaling&#771;an sa capowa tao. Cung tamuhin co p&ocirc; ang
+hang&#771;ad cung it&oacute;, hind&icirc; lamang manggagamot ac&oacute; sa mg&#771;a nasusugatan at
+nagcacasak&iacute;t na mg&#771;a castilang cawal, cung d&icirc; macapanggagamot din ac&oacute;
+sa mg&#771;a nagcacasakit at nasusugatang mg&#771;a cubano. Walang tungcol na
+makipagpatayan ang m&eacute;dico, cung d&icirc; ang magligtas sa camatayan. Inuusig
+ng&#771; mg&#771;a cubano ang marang&#771;al na pitang magcam&iacute;t ng&#771; Casarinlan at
+mg&#771;a calayaan, at sa pagca't siya co rin namang hang&#771;ad sa ating
+kinamulatang bayan, &iquest;sino ang nacacaalam cung cahi't babahagya'y
+macatutulong ac&oacute; sa canila, hind&icirc; sa pamamag-itan ng&#771; anomang
+paglililo, na totoong aking kinamumuh&icirc;an, cung d&icirc; sa mg&#771;a caparaanang
+hatol ng&#771; wagas na catuwiran. Ano man ang caratnan ng&#771; casalucuyang
+pagbabaca ng&#771; castila't cubano cung camtan co ang catungculang aking
+hinihing&#771;&icirc; ay mapapagaling ac&oacute;. Cung matalo ang mg&#771;a cubano'y macaoow&icirc;
+ac&oacute; sa Europa, at cung manalo nama'y gayon din at cung nasa Europa na
+aco'y maipagpapatuloy co ang aking paglilingcod sa Filipinas at sa
+iny&oacute; naman."</p>
+
+<p>&mdash;"Talastas mo anac co&mdash;ang sagot ng&#771; Ina ni <span class="smcap">Rizal</span> na
+tumutul&ograve; ang saganang l&uacute;h&acirc; sa mg&#771;a mat&aacute;,&mdash;na ang bawa't magaling&#771;&iacute;n
+mo'y <span class='pagenum noind'><a name="Page_LIV" id="Page_LIV">[LIV]</a></span>minamabuti co naman. Ipinagpipighat&icirc; co ng&#771; labis ang
+pang&#771;ung&#771;ulila sa iyo; datapuwa't huwag mong pansinin ang aking
+ililigaya, cung d&icirc; ang icararang&#771;al ng&#771; ating l&aacute;h&igrave; at ng&#771; tinubuan
+nating l&uacute;p&agrave;."</p>
+
+<p>Casagutan it&oacute;ng nagb&iacute;bigay dang&#771;al, hind&icirc; lamang sa mah&aacute;l na in&aacute; ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, cung d&icirc; sa lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a babaeng filipina, at
+macatuwirang tutol naman sa mg&#771;a walang pusong nagsasabing sucat na sa
+babae ang matutong mamahay, maglingcod at sumint&aacute; sa asawa't mg&#771;a
+an&aacute;c, at hind&icirc; kinacailang&#771;ang matuto ng&#771; mg&#771;a dunong. Cung hang&#771;&aacute;l
+ang in&aacute; ni <span class="smcap">Rizal</span>, hind&icirc; ng&#771;&acirc; marahil mapag-aabot na marapat
+mahal&iacute;n ang kinaguisnang l&uacute;p&agrave; cay sa sariling buhay at sa buhay ng&#771;
+lalong pinacam&uacute;mutyang an&aacute;c. Hind&icirc; dapat limuting sa calooban ng&#771; ina
+lalong tumutulad ang calooban ng&#771; bung&#771;a ng&#771; canyang pagsinta,
+palibhasa'y ang in&aacute; ang unang maestra ng&#771; mg&#771;a an&aacute;c buhat sa
+camusmus&aacute;n. Cung hinadlang&#771;&aacute;n ng&#771; in&aacute; ni <span class="smcap">Rizal</span> ang hilig nit&oacute;
+sa pagsusumakit sa icagagal&iacute;ng ng&#771; Filipinas, mul&acirc; pa sa canyang
+pagcab&aacute;t&agrave;, &iquest;hidw&acirc; bag&aacute; sa catuwirang sapantahing marahil hind&icirc; natin
+pangguiguilasan ng&#771;ayon ang pagca macabayan ng&#771; M&aacute;rtir nating capat&iacute;d?</p>
+
+<p>Hind&icirc; camal&icirc;an ang capaniwalaang bawa't tao'y nagp&aacute;palagay, na ang
+lah&aacute;t ng&#771; capowa niya tao'y tulad sa canya ang damdamin at panuc&aacute;l&agrave;.
+Palibhasa'y hind&icirc; namugad cailan man sa dibdib ni <span class="smcap">Rizal</span> ang
+day&agrave;, bintang at catacsilan, hind&icirc; naman niya naisip na bac&aacute; gamitin
+ng&#771; canyang marami't macapangyarihang mg&#771;a caaway ang tacs&iacute;l at
+capang&#771;itpang&#771;itang sandatang paratang, na guinamit cay Cristo ng&#771;
+mg&#771;a jud&iacute;o, ni Bobadilla cay Col&oacute;n, ng&#771; mg&#771;a caaway ng&#771; caliwanagan
+cay Galileo, ng&#771; mg&#771;a caaway ng&#771; calay&acirc;an cay Mariana Pinedas ...
+Nagbal&iacute;c siya sa vapor "Isla de Panay", baga man naguguniguni na niya
+ang sa canya'y calaguimlaguim na mangyayari.</p>
+
+<p>Nal&iacute;s sa Singapore ang "Isla de Panay." Ng&#771; magdaan sa Port Said ang
+vapor na it&oacute;, ay tumanggap ang capitan ng&#771; utos na piitin at hwag
+papakipagusapin canino man si <span class="smcap">Rizal</span>. Ng&#771; na sa dagat
+Mediterr&aacute;neo na ang "Isla de Panay," ng&#771; maulap na hapon ng&#771; ica 27
+ng&#771; Septiembre ng&#771; 1896, sinabi ni Don Juan Utor y Fern&aacute;ndez cay
+<span class="smcap">Rizal</span>, na canyang casama sa paglalacbay-dagat na iyon, sa
+pakiusap ng&#771; capit&aacute;n ng&#771; vapor, ang cautus&aacute;ng sinabi na, at ng&#771;
+maalaman ni Rizal ay ng&#771;umit&icirc; at nagsalit&acirc;:&mdash;Pinipilit co sanang
+paniwal&acirc;an ang cadalisayan ng&#771; loob ng&#771; Gobierno ng&#771; Espa&ntilde;a; ng&#771;uni't
+pinasisinung&#771;aling&#771;an ang aking pananalig ng&#771; canyang mg&#771;a d&icirc; wastong
+gaw&acirc;.</p>
+
+<p>Pagdat&iacute;ng sa Barcelona, Espa&ntilde;a, ng&#771; "Isla de Luz&oacute;n" ay iniluns&aacute;d na
+bilang&ocirc; si <span class="smcap">Rizal</span>, at itinuloy agad-agad sa bilangguang
+cakilakilabot ng&#771; Montjuich. Hind&icirc; nalao't kinuha sa bilangguang iy&oacute;n
+si <span class="smcap">Rizal</span> at isinacay sa vapor "Col&oacute;n" upang ibal&iacute;c sa
+Mayn&iacute;l&agrave;.</p>
+
+<p>Ng&#771; mabalitaan sa Europa ang gayong nangyari cay <span class="smcap">Rizal</span>,
+pagdaca'y nagsigalaw ang canyang mg&#771;a caibigan, lalonglalo na ang
+ating cababayang na sa L&oacute;ndres, na si Dr. Antonio Mar&iacute;a Regidor; cay&acirc;
+ng&#771;a't sila'y tumelegrama agad sa abogadong ingl&eacute;s na si Mr. Charles
+Burton Buckley, na nasa Singapore, upang maghar&aacute;p ng&#771; is&aacute;ng sulat sa
+Tribunal Supremo doon at hing&#771;&iacute;ng iluns&aacute;d si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+"Col&oacute;n," sa pagca't napipiit na walang utos ang sino mang huc&oacute;m.
+Tumelegrama rin naman sa Banco Chartered, upang pagbayaran ang lahat
+ng&#771; magugol sa pagliligt&aacute;s cay <span class="smcap">Rizal</span>. Guinanap ng&#771; abogado
+ang cahing&#771;ian sa canya; ng&#771;uni't walang nangyari. Nagpasiy&aacute; ang
+Tribunal Supremo sa Singapore, na sa pagca't si <span class="smcap">Rizal</span> ay
+t&aacute;ong sacop ng&#771; Espa&ntilde;a, at nalululan sa is&aacute;ng vapor ng&#771; Espa&ntilde;a ay d&icirc;
+ng&#771;&acirc; niya mapapakialaman.</p>
+
+<p>Dumating ang "Col&oacute;n" sa Mayn&iacute;l&agrave; ng&#771; ic&aacute; 3 ng&#771; Noviembre ng&#771; 1896, at
+pagdaca'y inihat&iacute;d siya sa bilangguang "Fuerza de Santiago" upang
+manag&oacute;t sa mg&#771;a sumb&oacute;ng, di umano, ng&#771; canya ring mg&#771;a cababayang
+pinasig&aacute;w sa capapahirap na calaguimlagu&iacute;m ng&#771; mg&#771;a verdugong
+casapacat ng&#771; mg&#771;a fraile.</p>
+
+<p>Ang mg&#771;a casulatang pinagpapatacaran ng&#771; mg&#771;a sumbong ay ang
+nasumpung&#771;an ng&#771; mg&#771;a guardia civil veterana sa Mayn&iacute;l&agrave;, sa bodega ni
+Mr. Fressell, na ang nagligp&iacute;t doon ay si Gat <span class='pagenum noind'><a name="Page_LV" id="Page_LV">[LV]</a></span>Andr&eacute;s Bonifacio. Ang
+mg&#771;a casulatang yao'y pawang salin lamang ng&#771; mg&#771;a sumusunod:</p>
+
+<p>1. Sulat ni G. Antonio Luna cay G. Mariano Ponce.&mdash;2. Sulat ni
+<span class="smcap">Rizal</span> sa canyang mg&#771;a capatid.&mdash;3. Sulat ni G. Marcelo H. del
+Pilar cay G. Deodato Arellano.&mdash;4. "Kundiman"; tulang cath&acirc; ni
+<span class="smcap">Rizal</span>.&mdash;5. Sulat ni D. C&aacute;rlos Oliver.&mdash;6. Sulat ni "Panday
+Pira", (G. Pedro Serrano Laktaw) na inihahalal si <span class="smcap">Rizal</span> na
+Venerable de Honor ng&#771; "Gran Logia Central Nilad".&mdash;7. Sulat ni
+"Dimasalang" (<span class="smcap">Rizal</span>) cay "Tenluz" (G. Zulueta).&mdash;8. Sulat ni
+Dimasalang (<span class="smcap">Rizal</span>) sa is&aacute;ng Comit&eacute;.&mdash;9. Sulat na walang
+pang&#771;alan at walang fecha, na doo'y tinututulan ang pagpapatapon sa
+Dapitan cay <span class="smcap">Rizal</span>.&mdash;10. Sulat ni Ildefonso Laurel cay
+Rizal.&mdash;11. Sulat ni <span class="smcap">Rizal</span> "Segundo."&mdash;12. Sulat ni Gat
+Marcelo H. del Pilar cay G. "Juan A. Tenluz" (Juan Zulueta)&mdash;13.
+Talumpat&igrave; ni G. Emilio Jacinto sa is&aacute;ng pagpupulong ng&#771; Katipunan, na
+winacasan ng&#771; mg&#771;a ganit&oacute;ng salit&acirc;: "&iexcl;Mabuhay ang Filipinas! &iexcl;Mabuhay
+ang Calay&agrave;an! &iexcl;Mabuhay ang <span class="smcap">Doctor Rizal</span>! &iexcl;!Mang&#771;agc&aacute;isa
+tayo!!"&mdash;14. Talumpat&igrave; ni G. Jos&eacute; Turiano Santiago, sa pulong ding
+iy&oacute;n ng&#771; Katipunan, na it&oacute; ang mg&#771;a catapus&aacute;ng saysay: "&iexcl;Mabuhay ang
+Filipinas! &iexcl;Mabuhay ang Calay&agrave;an! &iexcl;Mabuhay ang maril&aacute;g na Doctor
+Rizal! &iexcl;&iexcl;Mamat&aacute;y ang mapagpahirap na naci&oacute;n!! Mayn&iacute;la, 23 ng&#771; Julio
+ng&#771; 1893.&mdash;Tiktik".&mdash;15. Sa Talisay, tul&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span>:</p>
+
+<p>Pinagpatuunan din ng&#771; mg&#771;a sacdal na laban cay <span class="smcap">Rizal</span> ang mg&#771;a
+"declaraci&oacute;n" ng&#771; mg&#771;a filipinong pinahirapan ng&#771; catacot-tacot, na si
+na guinoong Mart&iacute;n Constantino, Aguedo del Rosario, Jos&eacute; Reyes, Mois&eacute;s
+Salvador, Jos&eacute; Dizon, Domingo Franco, Deodato Arellano, Ambrosio
+Salvador, Pedro Serrano, P&iacute;o Valenzuela, Antonio Salazar, Francisco
+Guison at Timoteo Paez.</p>
+
+<p>Ang huc&oacute;m na nuha ng&#771; sinabi ng&#771; mg&#771;a declamaci&oacute;n at lubhang
+nagpahirap sa mg&#771;a filipino ay ang malup&iacute;t at cabang&#771;isbang&#771;isang si
+Coronel Olive.</p>
+
+<p>Ng&#771; ica 26 ng&#771; Noviembre ng&#771; 1896 ay inihalal ng&#771; General Blanco na
+Juez especial ni <span class="smcap">Rizal</span> si D. Rafael Dominguez, capit&aacute;n ng&#771;
+infanter&iacute;a, at secretario si Juan Gonz&aacute;lez y Garcia, cabong cast&iacute;l&agrave;
+ng&#771; regimiento ng&#771; infanter&iacute;a n&uacute;m. 74.</p>
+
+<p>Ng&#771; ica 5 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896 ay nagpasiy&aacute; si capitan Dominguez, na
+ayon daw sa mg&#771;a casulatang narak&igrave;p at sa mg&#771;a "declaraci&oacute;n" ni Mart&iacute;n
+Constantino, Aguedo del Rosario, Jos&eacute; Reyes at iba pa, si
+<span class="smcap">Rizal</span> ay siyang buh&aacute;y na calolowa ng&#771; panghihimagsic,
+pang&#771;ulong p&uacute;n&ograve; ng&#771; mg&#771;a "filibustero", pang&#771;ulong nagtatag ng&#771;
+panghihimagsic, at iba pa.</p>
+
+<p>Ipinadal&aacute; ng&#771; General Blanco ang "causa" sa Auditor General de Guerra
+na si Don Nicol&aacute;s Pe&ntilde;a, at nagpasiya it&oacute; ng&#771; ica 7 ng&#771; Diciembre ng&#771;
+1896 na "embargohin" cay <span class="smcap">Rizal</span> ang halagang is&aacute;ng "millong
+piso" ang cauntian, papanatilihin it&oacute; sa pagc&aacute;bilangg&ocirc;, maghal&aacute;l ng&#771;
+is&aacute;ng fiscal (tagasumbong) at is&aacute;ng defensor (tagapagsanggalang).
+Hind&icirc; maihahalal na defensor cung d&icirc; is&aacute; ring oficial ng&#771; Ej&eacute;rcito,
+alinsunod sa utos ng&#771; Auditor Pe&ntilde;a.</p>
+
+<p>N&aacute;halal na fiscal ang ganid na pusong si don Enrique de Alcocer.</p>
+
+<p>Nagpadal&aacute; cay <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; is&aacute;ng tal&agrave;an ng&#771; may mahigu&iacute;t na
+sandaang pang&#771;alan ng&#771; mg&#771;a primero at segundo teniente ng&#771; hucb&oacute;.
+Wal&aacute;ng nakikilala sa al&iacute;n man sa canil&aacute; si <span class="smcap">Rizal</span>; ng&#771;uni't
+natitigan niya ang pang&#771;alang D. Luis Taviel de Andrade, na capat&iacute;d ni
+D. Jos&eacute; Taviel de Andrade, teniente ng&#771; guardia civil na sa canya'y
+guinawang tagapagbantay ng&#771; 1887, at canyang lubos na naguing
+caibigan. At inihalal ni <span class="smcap">Rizal</span> na canyang "defensor" ang
+sinabi ng&#771; don Luis, at agad-agad tinanggap nito ang gayong
+catungculan.</p>
+
+<p>Bagong cahahalili cay General Blanco ng&#771; ica 13 ng&#771; Diciembre ng&#771;
+1896. Ang nahalili sa canya'y is&aacute;ng bagong Ner&oacute;n; si Don Camilo
+Polavieja, na nit&oacute;ng mg&#771;a hul&iacute;ng panaho'y pinamagat&aacute;n ng&#771; mg&#771;a
+castilang "sacristan ng&#771; mg&#771;a fraile" at "bayaning capitan general sa
+campanario ng&#771; Palanyag."</p>
+
+<p>Ng&#771; mg&#771;a araw na iyo'y walang laguing nariring&#771;ig sa mg&#771;a bib&iacute;g ng&#771;
+mg&#771;a fraileng agustino, dominico, recoletano at franciscano, cung d&icirc;
+ang mg&#771;a sigaw na <i>&iexcl;baril&iacute;n! &iexcl;patayin! &iexcl;lipulin ang lahing
+filipino!!!</i></p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LVI" id="Page_LVI">[LVI]</a></span>"Wala na ng&#771;ang totoong carimarimarim&#8221;&mdash;ani Don Wenceslao E. Retana,
+na dating caibigang matalic ng&#771; mg&#771;a fraile&mdash;wal&acirc; ng&#771; totoong
+cakilakilabot masdang gaya ng&#771; napapanood na nang&#771;agpapamagat na mg&#771;a
+<i>alagad ni Jesus</i> (na ang cabaita't pagcamahabaguin ay pusp&oacute;s) na
+nang&#771;ag-aasal halimaw na m&aacute;ninil&acirc;. &iquest;Kinacailang&#771;an pa bag&aacute;ng bumanguit
+ng&#771; mg&#771;a pang&#771;alan? &iquest;Kinacailang&#771;an pa bagang dito'y ititic yaong mg&#771;a
+fraileng nagcucusang sumama sa mg&#771;a hucb&oacute;, hind&icirc; ng&#771; macapaglingcod sa
+mg&#771;a calolowa, cung d&icirc; nang macapagpasulong sa mg&#771;a sundalo ng&#771;
+pagpatay sa mg&#771;a filipino, at ng&#771; magtam&oacute; naman sil&aacute; ng&#771; gal&aacute;c sa
+panonood ng&#771; pagpapaagos ng&#771; dug&ocirc; ng&#771; mg&#771;a filipino?"</p>
+
+<p>At sa pagca't ayaw ipabar&iacute;l ni General Blanco ang bawa't sa canya'y
+iudyoc, ang mg&#771;a fraile't mg&#771;a castila'y nagagalit ng&#771; d&icirc; ano lamang
+sa canya; ito ang dahila't nang&#771;agal&aacute;c ng&#771; mainam ng&#771; mahalili si
+General D. Camilo Polavieja, sa pagca't talastas nilang pasasasa&acirc;n
+sil&aacute; nit&oacute; sa dug&ocirc; ng&#771; mg&#771;a filipinong canilang totoong kinauuhawan.
+Hind&icirc; ng&#771;&acirc; dapat ipagtac&aacute;ng pagpilitan nil&aacute;ng m&aacute;patay si Rizal.
+"&iquest;Hind&icirc; baga si Rizal ang siyang lalong marang&#771;al sa mg&#771;a
+filipino?&mdash;ani Retana.&mdash;&iexcl;Kinacailang&#771;ang baril&iacute;n siya agad-agad! Ang
+dug&ocirc; nito'y hind&icirc; ang caraniwang tinto, hind&icirc; ang caraniwang
+Valdepe&ntilde;as: &iexcl;ang dug&ocirc; niya'y ang Chipre, ang lalong mahalagang
+alac!..."</p>
+
+<p>Ng&#771; ica 21 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896 ay ipinadala sa Consejo de Guerra
+ng&#771; teniente fiscal na si D. Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, anac
+ng&#771; isang meztisong cast&iacute;l&agrave; at dito ipinang&#771;anac sa Filipinas, ang
+canyang sumbong, na doo'y hinihing&#771;ing patayin si <span class="smcap">Rizal</span>,
+pagcatapos na maisaysay ang pinagtanitanicalang d&icirc; gagaanong mg&#771;a
+paratang at casinung&#771;aling&#771;an.</p>
+
+<p>Ipinadala ng&#771; ica 22 ng&#771; Diciembre sa defensor na si Don Luis Taviel
+de Andrade ang "causa" ni Rizal, at pagdaca'y pinagsicapan naman ng&#771;
+defensor na iyong salicsiki't namnaming magal&iacute;ng ang nalalaman sa
+causang iyon, upang macatupad siya sa canyang mabigat na tungculin.</p>
+
+<p>Nang dalawin si Dr. <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; canyang capat&iacute;d na pang&#771;anay na
+si G. <span class="smcap">Neneng Rizal</span>, at ng&#771; canyang bayaw na si G. Manuel
+Hidalgo, ay itinanong ng&#771; bilangg&ocirc; cung paano ang nangyayari sa
+pagbabaca ng&#771; castila't tagalog.</p>
+
+<p>&mdash;Cahapishapis!&mdash;ang sag&oacute;t ni G. Neneng&mdash;&iexcl;tatl&oacute; &oacute; apat na raang
+tagalog ang namamat&aacute;y bawa't laban&aacute;n, at sa castila'y caunt&icirc; lamang:
+samp&ocirc; &oacute; labingdalawa ang nasusugatan &oacute; namamatay; ayon sa sabi ng&#771;
+mg&#771;a p&aacute;hayagan! &iquest;Totoo cay&acirc; iyon? ang tan&oacute;ng pa ni G.
+Neneng.&mdash;Hind&icirc;&mdash;ang tug&oacute;n ni Rizal&mdash;cung ibig ninyong maalaman cung
+al&iacute;n ang catotohanan ay ganito ang inyong gagawin: cung baga sabihin
+ng&#771; mg&#771;a p&aacute;hayagang ang napat&aacute;y sa tagalog ay 200, at 10 ang namat&aacute;y
+sa cast&iacute;l&agrave;; alis&iacute;n ninyo ang is&aacute;ng cero sa 200, at idagdag ninyo ang
+cerong inal&iacute;s sa 10, at ang makita ninyong maguing bilang ay siyang
+catotohanan &oacute; malapit sa catotohanan. Sa ganang akin ay hind&icirc; co na
+dinaramdam ang aco'y ipapat&aacute;y man ng&#771; aking mg&#771;a caaway; natatanaw co
+na sa silang&#771;anan ang pagbubucang liwayway ng&#771; catubusan ng&#771; tinubuan
+cong l&uacute;p&agrave;.</p>
+
+<p>Guinaw&acirc; ang Consejo de Guerra ng&#771; ica 26 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896 sa
+"cuarto de banderas" ng&#771; "cuartel de Espa&ntilde;a". Binub&uacute;&ograve; ang Consejo de
+Guerrang iyon ng&#771; teniente coronel ng&#771; caballer&iacute;a na si D. Jos&eacute;
+Togores Arjona, pang&#771;ulo; mg&#771;a "vocal" si D. Ricardo Mu&ntilde;oz y Arias,
+capitan sa artiller&iacute;a; si D. Manuel Reguera, capitan ng&#771; caballer&iacute;a
+n&uacute;mero 31; si Don Santiago Izquierdo Osorio, capitan ng&#771; cazadores n.&deg;
+8; si Don Braulio Rodriguez Nu&ntilde;ez, capitan ng&#771; cazadores n.&deg; 7; si D.
+Manuel Diaz Escribano, capitan ng&#771; batall&oacute;n ng&#771; ingenieros; at si Don
+Fernando P&eacute;rez Rodriguez, capitan ng&#771; Subinspecci&oacute;n de las armas
+generales. Caharap d&iacute;n doon ang teniente auditor de segunda na si D.
+Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, si <span class="smcap">Rizal</span>, ang canyang
+defensor na si D. Luis de Andrade, teniente ng&#771; infanter&iacute;a, ang is&aacute;ng
+capat&iacute;d na babae ni <span class="smcap">Rizal</span>, ang casintahan nit&oacute;ng si G.
+Josefina Bracken at ang lubhang maraming t&aacute;ong halos pawang mg&#771;a
+cast&iacute;l&agrave;.</p>
+
+<p>Inihatid si <span class="smcap">Rizal</span> mul&acirc; sa fuerza de Santiago <span class='pagenum noind'><a name="Page_LVII" id="Page_LVII">[LVII]</a></span>hangang sa
+Cuartel de Espa&ntilde;ang naliliguid ng&#771; caramihang sundalong may fusil at
+nacalagay sa dulo ng&#771; fus&iacute;l ang bayoneta at nababalit&igrave; ng&#771; mahigp&iacute;t na
+abot s&iacute;co. Icawalong oras at sampong minuto ng&#771; umaga ng&#771; dumating si
+<span class="smcap">Rizal</span> sa har&aacute;p ng&#771; Consejo de Guerra. Nalalarawan sa canyang
+mukh&acirc; ang cadalisayan ng&#771; canyang p&uacute;s&ocirc;, ang catapang&#771;an ng&#771; canyang
+dibdib, at ang calinisan ng&#771; canyang budh&icirc;. Luming&#771;ap siya sa
+magcabicabil&acirc;. Tinitigan niya bawa't nanonood. Napagkikilala sa
+canyang anyong hind&icirc; siya nagugulat sa camatayan. Ang pananam&iacute;t niya'y
+americana at salawal na mait&iacute;m, chaleco at corbatang put&icirc;. Mahusay na
+mahusay ang pagcacasuclay ng&#771; buh&oacute;c. Pinaup&ocirc; si <span class="smcap">Rizal</span> sa
+is&aacute;ng bancong cahoy, balit&icirc; rin ng&#771; mahigp&iacute;t na abot-s&iacute;co at may mg&#771;a
+sundalong bantay sa caliwa't canan at sa licuran. Dina&iacute;g pa niya ang
+lalong casam&acirc;samaang tulis&aacute;n, ang lalong tampalasang mamamatay-tao.
+Dining&#771;&iacute;g ni <span class="smcap">Rizal</span> sa loob ng&#771; walompo at limang minuto ang
+pagbasa ng&#771; "causang" laban sa canya; pagcatapos ay binasa naman ng&#771;
+fiscal na si Alcocer ang canyang mg&#771;a sumb&oacute;ng, na sa catapusa'y
+hinihing&#771;&icirc; sa pang&#771;alan ng&#771; h&aacute;r&igrave; sa Espa&ntilde;ang patayin si <span class="smcap">Don Jose
+Rizal Y Mercado</span> Alonso. Ng&#771; maring&#771;&iacute;g ng&#771; caramihang castilang
+doo'y nanonood ang mabang&#771;&iacute;s at catampalasanang cahing&#771;&icirc;an ni Alcocer,
+nang&#771;agpacpacan ng&#771; mainam at sa mg&#771;a mat&aacute; nila'y bum&uacute;buga ang gal&aacute;c
+ng&#771; boong infierno. Pagdaca'y nagtind&iacute;g nam&aacute;n si D. Luis Taviel de
+Andrade, at binasa ang canyang macatuwiran at bayaning
+pagsasanggalang. Tinutulan ng&#771; boong tapang ang mg&#771;a sumb&oacute;ng ng&#771;
+fiscal, inisaisang hinimay ang canyang mg&#771;a sacd&aacute;l, ipinaliwanag na
+walang ano mang casalanan si <span class="smcap">Rizal</span>, sinaysay ang masung&#771;it at
+d&icirc; wastong pag-uusig sa canya ng&#771; mg&#771;a caaway ng&#771; caliwanagan, at sa
+cawacasa'y sinabing lihis sa catowiran at saw&icirc; sa mg&#771;a cautusan ang
+cahing&#771;ian ng&#771; fiscal, na ipapatay ang canyang ipinagsasangalang, at
+hinihing&#771;&icirc; niyang kilalanin ang pagca walang casalanan nit&oacute; at bigyang
+calayaan. Ng&#771; matapos mabasa ang gayong pagsasanggalang, wal&acirc; sino
+mang umim&iacute;c; ipinakilala sa canil&aacute;ng calamigang hind&icirc; nil&aacute; naibigan
+ang macatwirang pananalita ni teniente Taviel de Andrade.</p>
+
+<p>Tinan&oacute;ng si <span class="smcap">Rizal</span> cung mayroon siyang ibig sabihin, at ang
+guinaw&acirc; nito'y ibinigay ang is&aacute;ng casulatang kinatatalaan ng&#771; mg&#771;a
+pang&#771;ang&#771;atuwiran niya at pagsasanggalang sa canyang sariling cataw&aacute;n.</p>
+
+<p>Ng&#771; araw ding iy&oacute;n, ica 26 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896 ay inilagd&agrave; ng&#771; mg&#771;a
+bum&uacute;bu&ograve; ng&#771; Consejo de Guerra, ang hatol na siya'y patay&iacute;n, at ang
+pagbabayad ng&#771; sandaang libong piso sa Estado.&mdash;Nang&#771;apifirma sa hatol
+na iyon ang mg&#771;a pang&#771;alang sumusunod: Jos&eacute; Togores, Braulio
+Rodriguez, Manuel Reguera, Miguel Diaz Escribano at Santiago
+Izquierdo.</p>
+
+<p>Ng&#771; araw na sinabi na ica 26 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896, ay ipinadal&aacute; sa
+Capitan General ang causa ni <span class="smcap">Rizal</span> at pagtanggap nito'y
+caracaraca'y ipinag-utos na ipadal&aacute; ang causa ring iy&oacute;n sa Auditor
+General na si D. Nicol&aacute;s de la Pe&ntilde;a. Kinabucasan, ica 27, inilagd&acirc;
+nito ang canyang pasiy&aacute;, na siya'y sumasang-ayon sa hatol ng&#771; Consejo
+de Guerra, cay&acirc; ng&#771;&acirc; dapat na baril&iacute;n sa lugar na magaling&#771;&iacute;n ng&#771;
+Capitan General. Sacali't sumang-ayon it&oacute; ay dapat ipabal&iacute;c ang causa
+sa "capitan instructor" at ng&#771; siya ang magbigay alam cay
+<span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; nagu&iacute;ng cahatulan sa canya, sa oras na sa canya'y
+pagdadal&aacute; sa capilla.</p>
+
+<p>Kinabucasa'y inilagd&acirc; naman ni D. Camilo Polaviejo, Capitan General
+ng&#771; hucb&oacute; ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, ang canyang utos na ganit&oacute; ang saysay:</p>
+
+<p>"Mayn&iacute;l&agrave;, 28 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1898&mdash;Sang-ayon sa pasiyang na sa itaas,
+pinagtitibay co ang hatol na lagd&acirc; ng&#771; caraniwang Consejo de Guerra
+dito sa Plaza, at alinsunod sa hatol na iyo'y ipin&aacute;rurusa sa salaring
+si <span class="smcap">Jose Rizal</span> Mercado ang siya'y patayin, bagay na g&aacute;ganap&iacute;n
+sa pagbar&iacute;l sa canya sa icapit&oacute;ng oras ng&#771; umaga, icatatlompong araw
+nit&oacute;ng bowan, sa "campo" ng&#771; Bugumbayan, tagl&aacute;y ang mg&#771;a pagtupad na
+ipinagbibilin ng&#771; cautusan&mdash;Sa catuparan nit&oacute; at iba pang nararapat,
+ibal&iacute;c sa Juez instructor, capitan D. Rafael Dominguez&mdash;<span class="smcap">Camilo G.
+de Palavieja.</span></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LVIII" id="Page_LVIII">[LVIII]</a></span>Umagang umaga pa ng&#771; ica 29 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896 ay naparoon na ang
+capitang si don Rafael Dominguez sa Fuerza de Santiago upang ipagbigay
+alam cay <span class="smcap">Rizal</span> ang cahatul&aacute;ng siya'y patay&iacute;n.</p>
+
+<p>Binasa ng&#771; secretario cay <span class="smcap">Rizal</span> ang cahatulang bo&ocirc; ng&#771;
+Consejo de Guerra, ang pasiya ng&#771; Auditor na si Pe&ntilde;a, at ang
+pagsang-ayon ni Polavieja, sa cahatulan at sa pasiy&aacute;ng iy&oacute;n. Pumirma
+si Rizal, bilang pagpapatotoong tunay ng&#771;ang sa canya'y ipinagbigay
+alam. Anang mg&#771;a nacapanood, ay hind&icirc; nalagu&iacute;m camunt&icirc; man si
+<span class="smcap">Rizal</span> sa pakikinig ng&#771; hatol na siya'y ipinap&aacute;patay at
+pumirmang hind&icirc; nang&#771;in&iacute;g ang camay, cung d&icirc; bagcos pang
+pinacagal&iacute;nggal&iacute;ng at liniwanagan ang mg&#771;a letra ng&#771; canyang pang&#771;alan
+at apellido.</p>
+
+<p>At tul&oacute;y hining&#771;&icirc; sa cany&aacute; ang halagang sandaang libong piso, na ayon
+sa lagd&aacute;ng hatol ay dapat niyang pagbayaran sa Gobierno ng&#771; Espa&ntilde;a;
+sumagot si <span class="smcap">Rizal</span> sa capitan Dominguez, na wal&acirc; siyang
+pag-&aacute;ar&igrave; cung d&icirc; ang canyang bahay, camalig at l&uacute;p&agrave; sa Dapitan, na
+pawang sinamsam na ng&#771; Gobierno&mdash;&iquest;At iyang taglay p&ocirc; ninyong mg&#771;a
+hiyas?&mdash;ang tanong ng&#771; napacaganid na capitan. N&aacute;rito p&ocirc; at inyong
+tanggap&iacute;n. At ibinigay ng&#771;&acirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> sa capit&aacute;ng iy&oacute;n,
+pagcatapos na matanggal sa kinalalagyan, ang dalawang botones na
+guint&ocirc; sa pu&ntilde;os, at is&aacute;ng alfiler na guint&ocirc; rin ang pinacatamp&oacute;c na
+may anyong pukyutan, na ang pinacacarayom ay p&iacute;lac.</p>
+
+<p>Namanh&igrave;c si <span class="smcap">Rizal</span>, na mangyaring paparoonin lamang ang
+canyang ama't in&aacute;, mg&#771;a capat&iacute;d at ang casintahang si G. Josefina
+Bracken upang siya'y macapagpaalam sa canila. Pagcatapos ay sumulat
+siya cay G. Ferdinand Blumentritt ng&#771; wicang alem&aacute;n, ibinig&aacute;y ang
+sulat cay capitan Dominguez, casabay ng&#771; pamanhic na mangyaring
+ipadal&aacute; sa dapat tumanggap.</p>
+
+<p>Ang cahulug&aacute;n sa wicang tagalog ng&#771; sulat ni <span class="smcap">Rizal</span> cay
+Blumentritt ay it&oacute;:</p>
+
+<p>"Herrn Prof Ferdin. Blumentritt:</p>
+
+<p>"Minamahal cong capat&iacute;d: Patay na ac&oacute; cung tanggap&iacute;n mo itong aking
+sulat. Babaril&iacute;n ac&oacute; bucas, sa icapit&oacute;ng oras ng&#771; umaga; ng&#771;uni't
+walang malay-sala ac&oacute; sa panghihimagsic.&mdash;Mamamat&aacute;y ac&oacute;ng payap&agrave; ang
+aking budh&icirc;.&mdash;Paalam na ac&oacute;, lalong magal&iacute;ng at lalong minamahal cong
+caibigan, at cailan ma'y huwag cang magsasapantahang gumaw&acirc; ac&oacute; ng&#771;
+masam&acirc;. Fuerza de Santiago, 29 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896&mdash;<span class="smcap">Jose
+Rizal</span>&mdash;Icumust&aacute; mo ac&oacute; cay G. Rosa, Loleng, Conradito at
+Federico" (sa tabing cahabaan ng&#771; sulat ay nababasa naman it&oacute;:)
+"Iniwan co sa iyo ang is&aacute;ng libro, na aking hul&iacute;ng pahimac&aacute;s."</p>
+
+<p>Ng&#771; magaw&acirc; ang lah&aacute;t ng&#771; ito'y dinal&aacute; si <span class="smcap">Rizal</span> sa capillang
+inilagay doon din sa fuerza de Santiago, at siya'y pinabantayan sa
+tatlong sundalo at dalawang oficial, na pawang mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, na ang
+namiminuno'y si Don Juan del Fresno. Hind&icirc; siya kinaliling&#771;atan
+susumandali man ng&#771; mg&#771;a bantay na iy&oacute;n.</p>
+
+<p>Agad dumat&iacute;ng ang is&aacute;ng paring cast&iacute;l&agrave;, capellan ng&#771; regimiento ng&#771;
+artiller&iacute;a, at ang tang&#771;c&acirc; niya'y cumpisal&iacute;n si <span class="smcap">Rizal</span>.
+Kinausap siya nit&oacute; at sinabing pinasasalamatan niya ang gayong
+pagpapagal, ng&#771;uni't isinasamong howag ng&#771; magpacabagabag, sa pagca't
+hind&icirc; niya kinacailang&#771;an. Ng&#771; magcagayo'y inutusan ng&#771; arzobispong si
+Nozaleda, na ang pumaroo'y ang mg&#771;a jesuita, at nagsiparoon ng&#771;&acirc; sa
+canya si p&aacute;r&igrave; Miguel Sederra, si p&aacute;r&igrave; Mata at si p&aacute;r&igrave; Luis Viza.</p>
+
+<p>Samantala'y cumalat sa boong Filipinas at sa boong mundo ng&#771; boong
+cabilis&aacute;n ang lagdang hatol na patay&iacute;n si <span class="smcap">Rizal</span>, bagay na
+totoong ikinagal&aacute;c at ipinagdiwang ng&#771; mg&#771;a fraile, ng&#771; mg&#771;a castila
+at ng&#771; mg&#771;a lahing cast&iacute;l&agrave;, at ikinalungcot, at ipinagpighat&icirc; ng&#771; mg&#771;a
+filipino ng&#771; mg&#771;a lahing filipino at ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong may
+malilinis na calooban.</p>
+
+<p>Nang mabalitaan sa lalawigang Tang&#771;uay, na casalucuyang nakikibaca sa
+mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; ang g&aacute;gawing pagbaril cay <span class="smcap">Rizal</span> sa umaga ng&#771; ica
+30 ng&#771; Diciembre, pagdaca'y humand&acirc; ang tatlong daang cawal, at ang
+gayac ay agawin si <span class="smcap">Rizal</span>. Magsisiparito sa Mayn&iacute;lang walang
+dalang sandata cung d&icirc; tiguiguisang pu&ntilde;al, mang&#771;agsisitab&iacute; ang bawa't
+is&aacute; sa mg&#771;a sundalong paparoon sa Bagumbayan upang bumant&aacute;y sa
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_LIX" id="Page_LIX">[LIX]</a></span>pagbaril cay <span class="smcap">Rizal</span>, at sa is&aacute;ng pinagcayariang hudyat ay
+sabaysabay na sasacsakin ang sundalong catab&iacute;, aagawin ang dalang
+fusil nit&oacute;, at pagpipilitang itacas si <span class="smcap">Rizal</span>. Ng&#771; matant&ocirc; ang
+gayong adhic&acirc; ng&#771; mg&#771;a capat&iacute;d ni <span class="smcap">Rizal</span>, sinansal&agrave; nila ang
+mg&#771;a macabayang iy&oacute;n, sa pagca't inaacal&agrave; nil&aacute;ng masasayang lamang ang
+maraming buhay na maaam&iacute;s at wal&acirc; ring c&aacute;raratnan.</p>
+
+<p>Ng&#771; umaga ng&#771; ica 29 ng&#771; Septiembre ng&#771; 1896 ay dinalaw si
+<span class="smcap">Rizal</span> sa kinalalagyang capilla ni Don Santiago Mataix,
+redactor-corresponsal ng&#771; p&aacute;hayagang "Heraldo de Madrid". N&aacute;ratnan
+niya si <span class="smcap">Rizal</span> na tahimic, walang ano mang agam-agam, na tila
+mandin sumasacanyang sariling bahay. Tinanggap siya ng&#771; boong
+cagandahan ng&#771; loob, at sa pagca't ng&#771; maup&ocirc; si Sr. Mataix ay
+tang&#771;antang&#771;an nito ang canyang sombrero, kinuha ni <span class="smcap">Rizal</span>
+ito't ng&#771; upang ilagay sa lugar na d&icirc; macacasagabal. Inacal&agrave; ni Mataix
+na huwag magambal&agrave; si <span class="smcap">Rizal</span> sa paglilingcod sa canya;
+ng&#771;uni't sumag&oacute;t ang ating M&aacute;rtir ng&#771; masay&aacute;ng pananalitang:&mdash;Hind&icirc; p&ocirc;
+mangyayari. Aco'y na sa aking bahay, cay&acirc; itulot p&ocirc; ninyong aco'y
+gumanap ng&#771; catungculang pagpapakitang loob sa mg&#771;a nagbibigay dang&#771;al
+sa akin ng&#771; dito'y pagdalaw. At nagsalitaan sil&aacute; ng&#771; mg&#771;a bagaybagay
+tungcol sa dinaanang buhay sa camusmusan, sa cabataan at sa
+pagbibinat&acirc;. Sa cawacasa'y napatung&#771;o ang salitaan tungcol sa librong
+"Noli me tangere", at it&oacute; ang canyang sinabi: "Hind&icirc; ac&oacute; dating
+kilal&aacute; ng&#771; marami. Pinagdarayaan ac&oacute; ng&#771; mg&#771;a cochero dito sa Mayn&iacute;l&agrave;
+at sinisigawsigawan nil&aacute; ac&oacute; sa malabis na pagsing&#771;&iacute;l, at
+pinaglalaruan ac&oacute; pat&iacute; ng&#771; mg&#771;a bangkero sa ilog Pasig. Nal&iacute;s aco't
+aking tinung&#771;o ang L&oacute;ndres, at ng&#771; naroroon na aco'y aking natal&oacute;s na
+pinag-uusig ac&oacute; ng&#771; boong galit ng&#771; mg&#771;a fraile; minumura aco't
+linalait mul&acirc; sa p&uacute;lpito, sa confesionario, sa mg&#771;a salitaan, sa mg&#771;a
+dahong limbag at sa mg&#771;a libritong ipinamamahagui, hangang sa
+pagcalooban ng&#771; mg&#771;a "indulgencia" ang bawa't bumasa ng&#771; mg&#771;a
+libritong iy&oacute;n. Nangyari ng&#771;&acirc; ang dapat c&aacute;labasan: bawa't is&aacute;ng
+serm&oacute;n, is&aacute;ng pang&#771;aral sa confesionario, is&aacute;ng pagdust&acirc; sa akin &oacute;
+isang pag-alimura sa mg&#771;a dahong limbag &oacute; librito ay is&aacute;ng
+pagpapailang-ilang ng&#771; aking dang&#771;al sa mg&#771;a mat&aacute; ng&#771; aking mg&#771;a
+cababayan at cal&aacute;h&igrave;. Ilinalaking totoo ng&#771; aking loob ang hind&icirc;
+naglilicat na pag-alipust&acirc; sa akin, sa pagca't sa gay&oacute;ng gaw&acirc; nila'y
+pinapupurihan nil&aacute; ac&oacute; at ipinakikilala nila, at pinahahalagahan sa
+daigdig ang mg&#771;a librong aking kinath&acirc;. Ng&#771;uni't maniwal&agrave; p&ocirc; cay&oacute;;
+hubad na hubad ac&oacute; sa carapat&aacute;n upang aco'y pag-usiguin at alimurahin
+ng&#771; gayon; sino mang tunay na nacacakilala sa akin ay hind&icirc; ac&oacute;
+pinupuri at hind&icirc; ac&oacute; papaguiguingdapatin papurihang baril&iacute;n. Ang
+tunay na mg&#771;a pant&aacute;s at ang magagal&iacute;ng maglingcod sa tinubuang l&uacute;p&agrave;
+ang binabar&iacute;l lamang.</p>
+
+<p>Sac&aacute; hinarap ni <span class="smcap">Rizal</span> si p&aacute;r&igrave; Faura, marunong na jesuitang
+director ng&#771; Observatorio Meteorol&oacute;gico sa Mayn&iacute;l&agrave;, at nagsalit&acirc;:</p>
+
+<p>Natatandaan p&ocirc; ba ninyo ang inyong sinabi sa akin ng&#771; inyong m&aacute;masid
+ang maalab cong pagsasanggalang sa dang&#771;al at capurih&aacute;n ng&#771; aking
+l&aacute;h&igrave;? Nagcatotoo p&ocirc; ang iny&oacute;ng h&uacute;l&agrave;, tunay p&ocirc; cay&oacute;ng profeta:
+babaril&iacute;n p&ocirc; ac&oacute;.</p>
+
+<p>Pagcatapos ay hum&iacute;ng&#771;&icirc; ng&#771; papel, pluma at tinta at cumath&acirc; ng&#771; is&aacute;ng
+tul&acirc;.</p>
+
+<p>Icaanim na oras ng&#771; umaga ng&#771; kinabucasang ICATATLOMPO NG DICIEMBRE
+ng&#771; 1896 ay ipinahintulot na macapasoc sa capilla ang canyang in&aacute;,
+mg&#771;a capat&iacute;d at gayon din si G. Josefina Bracken. Niyacap silang lahat
+ng&#771; boong pagsinta, sila'y hinagcan at nagpaalam magpawalang hanggan.</p>
+
+<p>&mdash;Lumigaya cay&oacute;&mdash;ani Rizal&mdash;at aco'y magpapahing&#771;alay na.</p>
+
+<p>Pagyacap ni <span class="smcap">Rizal</span> sa capat&iacute;d niyang matand&acirc; na si G. Neneng
+Rizal ang ay bumul&oacute;ng ng&#771; ganito:&mdash;"Iligp&iacute;t ninyo ang "cocinilla" co
+rito. Sa ilalim ng&#771; cocinilla'y may papel na nacaticl&oacute;p; ing&#771;atan
+ninyo yaon at tul&agrave; cong pahimac&aacute;s. Cung patay na aco'y tingnan ninyo
+ang aking zapatos at doo'y may sulat din ac&oacute;."</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; ng&#771;ayon ang iyong icabubuhay?&mdash;ang huling tan&oacute;ng ni
+<span class="smcap">Rizal</span> cay G. Josefina.</p>
+
+<p>&mdash;Mabubuhay ac&oacute; sa pagtutur&ograve; ng&#771; ingl&eacute;s&mdash;ang sag&oacute;t ng&#771; caniyang
+casintahan.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LX" id="Page_LX">[LX]</a></span>&mdash;At nagsalita pa sa canya ng&#771; ilan sa wicang ingl&eacute;s, wicang hind&icirc;
+natatanto ng&#771; mg&#771;a nagb&aacute;bantay, at sumagot ng&#771; matig&aacute;s si G. Josefina
+ng&#771; macaalawang: "yes."</p>
+
+<p>Tumatang&#771;is ng&#771; d&icirc; ano lamang ang dalawang babae ng&#771; humiwalay cay
+<span class="smcap">Rizal</span>, samantalang ito'y nananatiling payap&agrave;, na parang
+walang ano mang nangyayari.</p>
+
+<p>Pagdating sa lab&aacute;s, hinarap ng&#771; boong galit ni G. Josefina ang mg&#771;a
+castil&agrave;, at sinigawan sil&aacute;, casab&aacute;y ng&#771; tady&aacute;c, alinsunod sa sabi ng&#771;
+castilang periodista na si Don Manuel Alhama:</p>
+
+<p>&mdash;<i>&iexcl;Miserables! &iexcl;Crueles!</i> (&iexcl;Mg&#771;a wal&aacute;ng dang&#771;al! &iexcl;malulup&iacute;t!)&mdash;ani G.
+Josefina.</p>
+
+<p>Hind&icirc; namanglaw susumandal&icirc; man si <span class="smcap">Rizal</span> sa boong panahong
+siya'y nanag&aacute;l sa capilla. Pati sa pagcain ay magal&iacute;ng. Paano'y
+canyang talast&aacute;s na ang dug&ocirc; niyang ibubuhos ng&#771; mg&#771;a castila'y
+maguiguing malus&oacute;g na binh&icirc; sa icat&uacute;tubos ng&#771; Kinagisnang Lup&agrave;;
+paano'y mag&aacute;ganap ang canyang mithing patotohanan sa boong daigdig na
+may mg&#771;a filipinong marunong maghayin ng&#771; buhay sa dakilang altar ng&#771;
+pagsinta sa canyang mg&#771;a cal&aacute;h&igrave;.</p>
+
+<p>Calugodlugod ang any&ocirc; ng&#771; umaga. Sa silang&#771;ana'y bagong sumusung&#771;aw
+ang maningning na araw, wal&acirc; cahi't camunting alapaap ang lang&#771;it na
+dalisay na azul, at palibhasa'y lubhang maliwanag ang panah&oacute;n,
+natatanawang magal&iacute;ng, mul&acirc; sa Luneta, ang bund&oacute;c Mariveles at ang
+Corregidor, ang pul&ocirc; ng&#771; Monja, pul&ocirc; ng&#771; Fraile at ang bund&oacute;c ng&#771;
+Maragundong.</p>
+
+<p>Bihir&agrave; ng&#771; panah&oacute;ng iyon ang mg&#771;a filipinong lumalacad sa mg&#771;a daan
+ng&#771; Mayn&iacute;l&agrave;, palibhasa'y naghahari rito ang cabang&#771;isan, ang cauhawan
+ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;, sa dugong caymangui. Hind&icirc; magcasiya halos sa mg&#771;a
+bilangguan ang dami ng&#771; mg&#771;a filipinong napipiit. Sa Monte de Piedad,
+sa silong ng&#771; Gobierno Civil, sa Bilibid, sa mg&#771;a Cuartel ng&#771; Veterana
+at sa iba pang mg&#771;a lugar ay nacapanghihilacbot magdaan; walang
+nariring&#771;&iacute;g doon cung d&icirc; ang cakilakilabot na sigawan ng&#771; mg&#771;a
+pinapalong nacabitin ng&#771; abot-s&iacute;co. Walang umaaling&#771;awng&#771;aw na balit&agrave;
+cung d&icirc; ang pagpapahirap at pagpatay sa mg&#771;a filipino ng&#771; mg&#771;a
+sundalong voluntario ng&#771; mg&#771;a veterana, ng&#771; mg&#771;a verdugong polic&iacute;a,
+secreta at iba pa, sa udy&oacute;c ng&#771; mg&#771;a fraile.</p>
+
+<p>Ng&#771; gabing sinundan ng&#771; umagang pagbar&iacute;l cay <span class="smcap">Rizal</span>, walang
+p&uacute;song filipinong dalisay na hind&icirc; tumib&oacute;c sa hab&aacute;g at panghihinayang
+sa p&aacute;pataying ap&oacute;stol ng&#771; cagaling&#771;an at tang&#771;ing patnugot sa
+icararang&#771;al ng&#771; bayang it&oacute;; walang dibdib ng&#771; caymanguing hind&icirc;
+tumah&iacute;p sa ning&#771;as ng&#771; ng&#771;itng&#771;it ng&#771; poot sa mg&#771;a halimaw na d&icirc;
+nang&#771;ing&#771;iming magbuhos ng&#771; dug&ocirc; ng&#771; dakilang taong walang ib&aacute;ng sala
+cung d&icirc; ang pagcamacabayan.</p>
+
+<p>&iexcl;Ah, at sino man sa mg&#771;a nagpapanggap na ministro ng&#771; is&aacute;ng Dios&mdash;na
+buc&aacute;l ng&#771; cagaling&#771;an, ulir&aacute;n ng&#771; pagcamahabaguin,&mdash;na
+nang&#771;agpaparoo't parito sa panonod cay <span class="smcap">Rizal</span> sa capilla'y
+walang n&aacute;balinong mamag-itan sa Gobernador at Capitan General ng&#771;
+Filipinas, upang howag ituloy ang gagawing catampalasanang walang
+mapaghalimbawaan ng&#771; sam&acirc;!... &iexcl;Hind&icirc; gunigun&iacute; man lamang ng&#771; mg&#771;a
+mababang&#771;&iacute;s sa walang sandatang mailaban, na ang mg&#771;a put&oacute;c na &aacute;amis
+ng&#771; mahalag&aacute;ng buhay ni <span class="smcap">Rizal</span> ay siyang magguguh&ograve; ng&#771;
+canilang capangyarihan sa Dulong Silang&#771;anang it&oacute;!...</p>
+
+<p>Pagtugtog ng&#771; icaanim na oras at calahat&igrave; ng&#771; umaga'y hand&agrave; na at
+naroroon na sa capilla ang pulut&oacute;ng ng&#771; mg&#771;a castilang sundalong
+artillero, upang ihat&iacute;d ang tunay na Bagong Cristo sa G&oacute;lgota ng&#771; mg&#771;a
+M&aacute;rtir na filipino.</p>
+
+<p>Nagpaalam si <span class="smcap">Rizal</span> sa mg&#771;a nang&#771;agbabantay sa canya, niyacap
+si G. Josefina at humand&acirc; sa paglacad sa camamatayan. Hind&icirc; napanood
+sa gayong calaguimlagu&iacute;m na pagpatay ang ama't ina at mg&#771;a capatid ni
+<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Binalit&igrave; na si <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span> ng&#771; ab&oacute;t-sicong mahigp&iacute;t, at
+bago pinalacad na tinutugtugan ng&#771; mg&#771;a trompeta at mg&#771;a redoblanteng
+tambor. Na sa pag-itan siya ni p&aacute;r&igrave; Estanislao March at ni p&aacute;r&igrave; Jos&eacute;
+Villaclara. Na sa tab&iacute; rin niya si D. Luis Taviel de Andrade, na
+canyang defensor. Nacatunghay ang maliwanag na n&oacute;o, masay&aacute; ang mukh&acirc;,
+nanasnaw sa canyang mg&#771;a l&aacute;b&igrave; ang matimyas na ng&#771;it&icirc; at banayad ang
+l&aacute;cad. Inanyayahan siyang sumac&aacute;y sa furg&oacute;n ng&#771;uni't sumag&oacute;t si
+<span class="smcap">Rizal</span> na siya'y may catatagang <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXI" id="Page_LXI">[LXI]</a></span>lac&aacute;s upang macapaglacad. Sa
+unah&aacute;n at hulih&aacute;n ni <span class="smcap">Rizal</span> ay mg&#771;a sundalong artillero ang sa
+canya'y bant&aacute;y. Nagsasalita siya sa mg&#771;a jesuitang hind&icirc; man lamang
+nang&#771;ing&#771;inig ang voces:</p>
+
+<p>&mdash;Tinutung&#771;o natin ang "Calvario Filipino"&mdash;ani <span class="smcap">Rizal</span> sa mg&#771;a
+jesuita ng&#771; sabing masay&aacute;&mdash;sa Calvario ring iyan inihandog ang
+mahahalagang buhay ni p&aacute;r&igrave; Burgos, ni p&aacute;r&igrave; G&oacute;mez, at ni p&aacute;r&igrave; Zamorang
+pinaghandugan co ng&#771; walang cahulilip na pagsinta ng&#771; kinath&acirc; cong
+<i>Filibusterismo</i>.</p>
+
+<p>Pagcatanaw niya sa dagat ay nagsalit&acirc; uli:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pagcagandagandang umaga! &iexcl;Maliwanag na maliwanag ang panah&oacute;n!
+&iexcl;N&aacute;tatanaw na magal&iacute;ng ang Corregidor, ang Mariveles at ang mg&#771;a
+bundoc ng&#771; lalawigang Tang&#771;uay! Manacanacang nacapaglacad aco rito ng&#771;
+ganito ring umaga, na ang caacbay co'y ang aking pinang&#771;ing&#771;ibig na si
+Leonor.</p>
+
+<p>Idin&acirc;an si <span class="smcap">Rizal</span> sa tabing calunuran ng&#771; lunetang pampang&#771;in
+ng&#771; dagat na pinagdaraanan ng&#771; mg&#771;a carruaje cung nang&#771;agpapasial cung
+hapon, at pagdating sa dulo'y saca ibinalic siya sa dacong guitn&acirc;.</p>
+
+<p>Ng&#771; dumat&iacute;ng sa Luneta'y doroon na ang dalawang "Compa&ntilde;&iacute;a" ng&#771;
+"Batall&oacute;n de Cazadores expedicionarios n&uacute;mero 7", is&aacute;ng "Compa&ntilde;ia" ng&#771;
+"Batallon de Cazadores n.o 8", isang "Compa&ntilde;ia" ng&#771; "Regimiento de
+l&iacute;nea n.o 70", na pawang filipino; at isang "Compa&ntilde;ia" ng&#771; "Batall&oacute;n
+de Voluntarios", na tigsasandaang tao bawa't "Compa&ntilde;ia," at may
+casamang mg&#771;a banda ng&#771; m&uacute;sica. Ang namiminun&ograve; sa lahat ng&#771; yao'y ang
+comandanteng si Don Manuel G&oacute;mez Escalante, na an&aacute;c ng&#771; abogadong si
+D. Juan G&oacute;mez, na mestizong castil&agrave; at taga rito sa Maynil&agrave;. May
+hinirang na si Comandante G&oacute;mez na walong sundalong siyang b&aacute;baril cay
+<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Ng&#771; na sa pagbabarilan na si <span class="smcap">Rizal</span>, siya'y nakiusap sa
+capitan ng&#771; infanter&iacute;ang mag-uutos sa mg&#771;a sundalo sa pagbar&iacute;l sa
+cany&aacute;, na siya'y baril&iacute;n ng&#771; pahar&aacute;p.</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; mangyayari&mdash;ang sag&oacute;t ng&#771; capitan&mdash;ang &uacute;tos sa akin ay
+ipabar&iacute;l co cay&oacute; ng&#771; patalic&oacute;d.</p>
+
+<p>&mdash;<i>Aco'y hindi naglilo sa tinubuan cong lupa at di rin aco nagtasil sa
+naciong castila</i>&mdash;ang tutol ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>&mdash;Ang catungculan co'y guman&aacute;p ng&#771; mg&#771;a utos na aking tinanggap sa
+aking p&uacute;n&ograve;,&mdash;ang sabi naman ng&#771; capitan.</p>
+
+<p>&mdash;Cung gayo'y baril&iacute;n ninyo ac&oacute; cung paano ang inyong ibig&mdash;ang
+mapanglaw na sag&oacute;t ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>At sac&acirc; nagsalit&acirc; ng&#771; wicang tagalog sa mg&#771;a sundalong b&aacute;bar&iacute;l sa
+canya:</p>
+
+<p>&mdash;Mg&#771;a cababayan; howag niny&oacute; acong babarilin sa ulo; patamain ninyo
+ang b&aacute;la sa tapat ng&#771; p&uacute;s&ograve;.</p>
+
+<p>Nagpaalam sa canyang defensor at sa mg&#771;a humatol sa canyang doo'y
+caharap, na canyang kinamayan sil&aacute; ng&#771; mahigp&iacute;t, at nagsalit&acirc; sa mg&#771;a
+paring sa canya'y umaacbay.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pinatatawad co ng&#771; ta&oacute;s sa p&uacute;s&ograve; ang lahat!</p>
+
+<p>Humar&aacute;p na c&uacute;s&agrave; sa dacong d&aacute;gat, sa macatuwid ay tinalicur&aacute;n niy&aacute; ang
+pulut&oacute;ng ng&#771; mg&#771;a sundalong sa canya'y b&aacute;baril. Ang pulut&oacute;ng na ito'y
+wal&oacute;ng sundalong filipino ng&#771; regimiento n&uacute;m. 70, na ang mg&#771;a dal&aacute;'y
+fus&iacute;l Remington. Sa licuran ng&#771; pulut&oacute;ng ng&#771; mg&#771;a filipino'y may isa
+pang pulut&oacute;ng na binubu&ograve; ng&#771; walong sundalong castilang mg&#771;a cazador,
+na ang dala'y Mausser naman, sa pang&#771;ang&#771;anib ng&#771; mg&#771;a punong cast&iacute;l&agrave;
+na bac&acirc; di bumar&iacute;l ang mg&#771;a sundalong filipino sa capowa filipino....</p>
+
+<p>Nacatind&iacute;g si <span class="smcap">Rizal</span>, un&agrave;t ang catawan, tungh&agrave;y ang ulo,
+nacalaylay ang mg&#771;a camay sa taguiliran ng&#771; catawan, masay&aacute; ang mukh&acirc;;
+hinihintay ang pagbaril sa canya.</p>
+
+<p>Nang sandaling iyo'y lumapit cay <span class="smcap">Rizal</span> ang m&eacute;dico militar na
+si Sr. Ruiz y Castillo, at nagsabi sa canya:</p>
+
+<p>&mdash;Casama, &iquest;maitutulot p&ocirc; ba ninyong cayo'y pulsuhan co?</p>
+
+<p>Hind&icirc; sumag&oacute;t si <span class="smcap">Rizal</span>, ng&#771;uni't iniabot ang canyang canang
+camay.</p>
+
+<p>Pinulsuh&aacute;n siya at pagcatapos ay mul&iacute;ng nagsalit&acirc; ang m&eacute;dico militar:</p>
+
+<p>&mdash;Mabuti pong toto&ograve; ang lacad ng&#771; inyong puls&oacute;.</p>
+
+<p>Hind&icirc; rin sumag&oacute;t si <span class="smcap">Rizal</span>, cung di hiniguit <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXII" id="Page_LXII">[LXII]</a></span>lamang ng&#771;
+caunt&icirc; ang balicat.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 400px;">
+<a name="img_4"></a><a href="images/004_b.jpg"><img src="images/004_t.jpg" width="400" height="297" alt="Ang pagbaril ni Dr. Jose Rizal. Imp. de M Fern&aacute;ndez.
+Paz, 447, Sta Cruz" title="Ang pagbaril ni Dr. Jose Rizal. Imp. de M Fern&aacute;ndez.
+Paz, 447, Sta Cruz" /></a>
+</div>
+
+<p>&mdash;Lumuh&oacute;d p&oacute; cay&oacute;&mdash;anang capitan cay <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Hind&icirc; it&oacute; umim&iacute;c, ng&#771;uni't umil&iacute;ng; sa macatuw&iacute;d ay aayaw.</p>
+
+<p>Hind&icirc; nalao't narin&iacute;g ang tun&oacute;g ng&#771; put&oacute;c ng&#771; walong fus&iacute;l Remington,
+casab&aacute;y ng&#771; ganit&oacute;ng malac&aacute;s na sabi ni <span class="smcap">Rizal</span>: <i>&iexcl;Consumatum
+est!</i></p>
+
+<p>Nakita ng&#771; lah&aacute;t na bigl&aacute;ng pumihit si <span class="smcap">Rizal</span> at ng&#771; huwag sa
+canyang lic&oacute;d cung d&icirc; sa canyang dibdib tumam&agrave; ang mg&#771;a b&aacute;la,
+natimbuang siyang patay na any&aacute;ng pataguil&iacute;d sa dacong canan, hind&icirc;
+pataob, cung d&icirc; patihaya't ang mata'y nacatitig sa lang&#771;it, "na walang
+mg&#771;a verdugo at mg&#771;a mapang-ap&igrave;; sa lang&#771;it na hind&icirc; pum&aacute;patay ang
+pananampalataya, at Dios ang siyang naghah&aacute;r&igrave;." Namatay si
+<span class="smcap">Rizal</span> sa balang pahat&iacute;d ng&#771; canya ring mg&#771;a cababayang
+sundalo, tulad cay Cristong capuw&acirc; mg&#771;a judio rin ang sa canya'y
+pumatay.</p>
+
+<p>Nilapitan si <span class="smcap">Rizal</span> ni D. Felipe Ruiz Castillo at ni D. Jos&eacute;
+Luis y Saavedra, at nakita nilang bangcay na ng&#771;&acirc;, ng&#771;uni't is&aacute; man
+lamang bala'y walang tum&aacute;m&agrave; sa ulo.</p>
+
+<p>Umaaling&#771;awng&#771;aw pa ang walong sabaysabay na put&oacute;c ng&#771; bar&iacute;l ay
+nagsigawan na ng&#771; d&icirc; ano lamang ng&#771; <i>&iexcl;Viva Espa&ntilde;a!</i> ang caramihang
+lalaki't babaeng cast&iacute;l&agrave; at lalaki't babaeng lahing cast&iacute;l&agrave; na
+nang&#771;agsisicsican sa Luneta; sigawang pagdaca'y sinag&ograve;t ng&#771; pagtugtog
+ng&#771; "Marcha de C&aacute;diz" ng&#771; m&uacute;sica ng&#771; "batall&oacute;n de Voluntarios", na ang
+mg&#771;a bumubuo'y pawang mg&#771;a lahing castil&agrave; rin.</p>
+
+<p>Dalidaling nilapitan ng&#771; is&aacute;ng castilang pintor ang bangcay ni
+<span class="smcap">Rizal</span> at kinunan niya ng&#771; larawan.</p>
+
+<p>Pagcatapos matugtog ng&#771; m&uacute;sica ng&#771; mg&#771;a voluntario ang "Marcha de
+C&aacute;diz", ipinag-utos ng&#771; Comandante G&oacute;mez na human&aacute;y ang mg&#771;a sundalo
+at mang&#771;agdaang lah&aacute;t sa tab&iacute; ng&#771; bangcay ni <span class="smcap">Rizal</span>, na
+nacatimbuang ng&#771; patihay&acirc; at lum&aacute;lang&#771;oy sa canyang sariling dug&ocirc;.</p>
+
+<p>&iexcl;Lumiligaya na ang mg&#771;a fraile! Hind&icirc; dobl&aacute;s sa namamatay ang
+ipinatugtog sa canilang mg&#771;a campan&agrave;, cung d&icirc; masay&aacute;ng esquila ng&#771;
+pagdiriw&aacute;ng! Nang&#771;agcacatuw&acirc; ang mg&#771;a castil&agrave; at ang mg&#771;a lahing
+castil&agrave;, &iexcl;paano'y nang&#771;acagaw&acirc; na ng&#771; lubh&aacute;ng malak&iacute;ng "catapang&#771;an":
+napatay na nil&aacute; ang is&aacute;ng dakilang filipinong walang sandata! &iexcl;is&aacute;ng
+filipinong hinahang&#771;aan ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a pantas sa ibabaw ng&#771; l&uacute;p&agrave;!</p>
+
+<p>Tinawag ni D. Camilo Polavieja, "bayaning" Capitan General sa
+campanario ng&#771; Palanyag, ang m&eacute;dico militar na si D. Felipe Ruiz, at
+huming&#771;&iacute;ng balit&agrave; tungcol sa mg&#771;a hul&iacute;ng sandal&icirc; ng&#771; buhay ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, at it&oacute; ang isinag&oacute;t:</p>
+
+<p>&mdash;Guinoong General: &iexcl;Hind&icirc; co p&ocirc; mapag-&iacute;sip cung papaano't
+mangyayaring mataw&iacute;d ng&#771; is&aacute;ng tao ang gayong lubhang cakilakilabot na
+sandal&icirc;, na d&icirc; man lamang nagbago ang caraniwang lacad ng&#771; puls&oacute;,
+bagay na nagpapakilalang ang loob niya'y tiwasay na tiwasay at d&icirc;
+nagugulumihanan ng&#771; cahi't camunt&igrave; man.</p>
+
+<p>Hining&#771;&icirc; ng&#771; mg&#771;a magulang at mg&#771;a capat&iacute;d <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXIII" id="Page_LXIII">[LXIII]</a></span>ni <span class="smcap">Rizal</span> ang
+bangcay nit&ocirc;, upang canilang mailibing, ng&#771;uni't hind&icirc; pumayag si
+Polavieja.</p>
+
+<p>Nang makita ni Pilato<a name="FNanchor_58_58" id="FNanchor_58_58"></a><a href="#Footnote_58_58" class="fnanchor">[58]</a>, ni Anas<a name="FNanchor_59_59" id="FNanchor_59_59"></a><a href="#Footnote_59_59" class="fnanchor">[59]</a> at ni Caifas<a name="FNanchor_60_60" id="FNanchor_60_60"></a><a href="#Footnote_60_60" class="fnanchor">[60]</a>, na mg&#771;a papa
+&oacute; pont&iacute;fice ng&#771; mg&#771;a jud&iacute;o, ng&#771; mg&#771;a sacerdote, escriba<a name="FNanchor_61_61" id="FNanchor_61_61"></a><a href="#Footnote_61_61" class="fnanchor">[61]</a> at
+fariseo<a name="FNanchor_62_62" id="FNanchor_62_62"></a><a href="#Footnote_62_62" class="fnanchor">[62]</a>, na pat&aacute;y na ang canilang kinapopootang si Jes&uacute;s, nagbawa
+na ang canilang galit, binigyan na nilang capayapaan ang kinitl&aacute;n
+nila ng&#771; hining&#771;&aacute;, at ipinahintulot nila kay Joseph Arimathea at cay
+Nicodemo<a name="FNanchor_63_63" id="FNanchor_63_63"></a><a href="#Footnote_63_63" class="fnanchor">[63]</a> na mailib&iacute;ng. Hind&icirc; gayon ang mg&#771;a fraile at ang canil&aacute;ng
+mg&#771;a alag&aacute;d at cacamp&iacute;, &iexcl;pinag-usig ng&#771; canilang galit si
+<span class="smcap">Rizal</span> hangang sa maipabar&iacute;l; hind&icirc; tinantanan ng&#771; canil&aacute;ng
+poot cahi't bangcay na, pinabantay&aacute;n labing limang araw ang libing&#771;an
+at malaon ng&#771; pat&aacute;y ay kinagagalitan pa rin!</p>
+
+<p>Datapuwa't nagtatagumpay ang catuw&iacute;ran malaon &oacute; madal&icirc;, at nagcacamit
+parusa ang mg&#771;a tampalasan hanggang sa canil&aacute;ng mg&#771;a an&agrave;c at inap&oacute;.</p>
+
+<p>Binuhat ng&#771; mg&#771;a sundalong castil&agrave; ang bangcay ni <span class="smcap">Rizal</span>,
+isinac&aacute;y sa is&aacute;ng "furg&oacute;n"<a name="FNanchor_64_64" id="FNanchor_64_64"></a><a href="#Footnote_64_64" class="fnanchor">[64]</a> at it&oacute; ang sa canya'y naghat&iacute;d sa
+pagb&aacute;baunan.</p>
+
+<p>Ng&#771; makita nil&aacute;ng dinal&aacute; na sa pagbabaunan ang bangc&aacute;y ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, nang&#771;agsiow&icirc; na sa canil&aacute;ng bahay ang d&icirc; mab&iacute;lang na
+mg&#771;a nanood ng&#771; boong gal&aacute;c ng&#771; sa canya'y pagbar&iacute;l, na pawang mg&#771;a
+fraile, castil&agrave; at mg&#771;a lahing castilang dito inianac. Ang
+pinacamarami sa canila'y <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXIV" id="Page_LXIV">[LXIV]</a></span>ang mg&#771;a babaeng castil&agrave; at mg&#771;a babaeng
+lahing castilang dito inianac, na ang suot nila'y ang lalong maririk&iacute;t
+at mahahalagang dam&iacute;t at mg&#771;a hiyas, na ano pa't cawang&#771;is ng&#771;
+guin&aacute;gaw&acirc; ng&#771; una ng&#771; mg&#771;a salaulang babae ng&#771; malup&iacute;t na Roma, cung
+sila'y may ipinagg&aacute;galac na ipinap&aacute;patay sa Coliseo.</p>
+
+<p>Ibina&oacute;n ng&#771; mg&#771;a castil&agrave; si <span class="smcap">Rizal</span> na wal&aacute;ng cabaong sa lupang
+canilang hinucay sa libing&#771;an sa P&aacute;c&ograve;. Ang pinaglibing&#771;&aacute;n cay
+<span class="smcap">Rizal</span> ay ang pinaglibing&#771;&aacute;n din cay p&aacute;r&igrave; Burgos at na sa
+dacong caliw&acirc; pagcapasoc sa libing&#771;an ng&#771; P&aacute;c&ograve;, sa dulo ng&#771; pabilog na
+c&uacute;t&agrave; &oacute; pader, at sa daco roon ng&#771; caunt&icirc; sa pinaglibing&#771;an sa general
+Montoro.</p>
+
+<p>Ipinakiusap ng&#771; mg&#771;a capat&iacute;d ni <span class="smcap">Rizal</span> sa mg&#771;a punong castil&agrave;
+na mangyaring ipagcaloob na sa canil&agrave; ang "cocinillang" guinagamit ng&#771;
+canil&aacute;ng culang palad na capat&iacute;d sa "fuerza de Santiago", ng&#771; ito'y
+nabibilang&ocirc; pa roon, upang maguing alaala, at napahinuhod nam&aacute;n sa
+canil&aacute;ng pakiusap. Pagdat&iacute;ng sa bahay, canilang hinanap ang casulatang
+ipinagtagubilin ng&#771; nas&iacute;r&agrave;, at nasumpung&#771;an nil&aacute; ang is&aacute;ng manip&iacute;s na
+papel, na mainam ang pagcacaticl&oacute;pticl&oacute;p, na doo'y nababasa sa
+maliliit ng&#771;uni't maliliwanag na letra, ang is&aacute;ng tul&aacute;ng w&iacute;cang
+castil&agrave;, na ang unang talata'y ganito ang saysay: ULTIMO PENSAMIENTO.
+Ganit&oacute; ang tulang iy&oacute;n sa w&iacute;c&agrave; natin:</p>
+
+<h2 class="gap">HULING CAISIPAN</h2>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Pa&aacute;lam na sint&aacute;ng L&uacute;pang-Tinubuan,</div>
+<div class="verse">Pinaca&iacute;ibig na &aacute;yan ng&#771; araw,</div>
+<div class="verse">Perlang mahalag&aacute; ng&#771; d&aacute;gat Sil&aacute;ng&#771;an,</div>
+<div class="verse">Edeng malig&aacute;yang sa &aacute;mi'y pumanaw!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa iyo'y hand&oacute;g co ng&#771; gan&aacute;p na tuw&acirc;</div>
+<div class="verse">Yar&iacute;ng ab&aacute;ng b&uacute;hay na lanta't d&aacute;lit&agrave;;</div>
+<div class="verse">Magu&iacute;ng dak&iacute;l&agrave; ma'y iaalay rin ng&#771;&acirc;</div>
+<div class="verse">Cung dahil ng&#771; iyong icatitimaw&acirc;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang nang&#771;a sa digm&aacute;ng d&uacute;mog sa pagl&aacute;ban</div>
+<div class="verse">Handog din sa iyo ang canil&aacute;ng b&uacute;hay,</div>
+<div class="verse">H&iacute;rap ay d&icirc; pansin at d&icirc; ag&aacute;m-agam</div>
+<div class="verse">Ang pagc&aacute;parool &oacute; pagtatagump&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bibitay&aacute;'t d&ucirc;sang pas&aacute;kit ng&#771; bang&#771;is</div>
+<div class="verse">O pakikibacang lubh&aacute;ng mapang&#771;anib,</div>
+<div class="verse">Hind&icirc; alum&aacute;na, cung it&oacute; ang n&aacute;is</div>
+<div class="verse">Ng&#771; Baya't ng&#771; madl&aacute;ng pinacaiibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aco'y mam&aacute;matay ng&#771;ay&oacute;ng minamalas</div>
+<div class="verse">It&oacute;ng pamumul&aacute; ng&#771; l&aacute;ng&#771;it sa s&iacute;nag</div>
+<div class="verse">Ng&#771; minimith&icirc; cong araw na sisicat,</div>
+<div class="verse">Hal&iacute;li sa dil&iacute;m na cagulatgulat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung "grana" ang iyong kinacailang&#771;an</div>
+<div class="verse">Ng&#771; lalong gumand&aacute; n&uacute;nucang liwayw&aacute;y,</div>
+<div class="verse">&iexcl;Dug&ocirc; co'y ib&uacute;b&oacute;'t ng&#771; is&aacute; man l&aacute;mang</div>
+<div class="verse">Ng&#771; dakilang sinag iyong mapakin&aacute;ng!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a mith&icirc; co mul&aacute;ng magca&iacute;sip</div>
+<div class="verse">Magpahangg&aacute; ng&#771;ay&oacute;ng magan&aacute;p ang ba&iacute;t,</div>
+<div class="verse">Ang mapanood cang &iexcl;h&igrave;yas na marik&iacute;t</div>
+<div class="verse">ng&#771; d&aacute;gat Sil&aacute;ng&#771;ang dito'y lumiliguid!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mat&aacute; mong marik&iacute;t ay lumiligaya,</div>
+<div class="verse">Wal&aacute;ng bac&aacute;s luha't sagan&acirc; sa sigl&aacute;,</div>
+<div class="verse">Noo'y nacatungh&aacute;y na wal&aacute;ng bal&iacute;sa,</div>
+<div class="verse">Wal&aacute;ng b&aacute;hid poot, munt&icirc; mang pang&#771;amba.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gal&aacute;c nir&iacute;ng b&uacute;hay, marubdob cong nais,</div>
+<div class="verse">&iexcl;Lumigaya ikaw! ... sig&aacute;w ng&#771; pagibig</div>
+<div class="verse">Ng&#771; calolowa cong gay&aacute;c ng&#771; aalis.</div>
+<div class="verse">&iexcl;Guinh&aacute;wa camt&aacute;n mo! ... &iexcl;An&oacute;ng pagc&aacute;rik&icirc;t!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;M&aacute;timbuang upang m&aacute;taas ca lamang,</div>
+<div class="verse">Mamat&aacute;y at upang mabigy&aacute;n cang buhay,</div>
+<div class="verse">Mamat&aacute;y sa s&iacute;long ng&#771; lang&#771;it mong mah&aacute;l,</div>
+<div class="verse">M&aacute;libing sa lupang pusp&oacute;s ng&#771; carict&aacute;n!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung sa ib&aacute;ng &acirc;raw ic&aacute;w'y may m&aacute;pansin</div>
+<div class="verse">Bulaclac na ab&acirc; sa dukh&acirc; cong lib&iacute;ng,</div>
+<div class="verse">Sum&iacute;lang sa guitn&acirc; ng&#771; dam&oacute;ng masins&iacute;n,</div>
+<div class="verse">Hagc&aacute;'t ang hal&iacute;c mo'y ita&oacute;s sa akin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa samy&oacute; ng&#771; iyong pagsuyong matam&iacute;s,</div>
+<div class="verse">Dalisay na guiliw ng&#771; may sintang dibdib,</div>
+<div class="verse">Bay&acirc;ang tumanggap noo co ng&#771; &iacute;nit</div>
+<div class="verse">Sa pagc&aacute;palibing sa l&uacute;pang malam&iacute;g.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bay&acirc;an mong ac&oacute;'y mal&aacute;sin ng&#771; buw&aacute;n</div>
+<div class="verse">Sa liwanag niyang hin&aacute;ho't malaml&aacute;m,</div>
+<div class="verse">Bay&acirc;ang ihat&iacute;d sa aking baunan</div>
+<div class="verse">Madal&iacute;ng map&aacute;wing s&iacute;nag ng&#771; liwayw&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bay&acirc;ang humib&iacute;k ang s&iacute;moy ng&#771; h&aacute;ng&#771;in,</div>
+<div class="verse"><span class='pagenum noind'><a name="Page_LXV" id="Page_LXV">[LXV]</a></span>At cung may dum&aacute;po sa Cruz ng&#771; libing</div>
+<div class="verse">Na an&oacute; mang ibo'y bay&acirc;ang awitin</div>
+<div class="verse">Sa h&uacute;ning masay&aacute; ang payapang aliw.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bay&acirc;ang ang &aacute;raw na lubh&aacute;ng maning&#771;as</div>
+<div class="verse">Ul&aacute;n ay tuyui't sing&#771;aw ay ita&aacute;s,</div>
+<div class="verse">Magu&iacute;ng pang&#771;anuring dalisay at wag&aacute;s,</div>
+<div class="verse">Calangcap ang &aacute;king hib&iacute;c ng&#771; pagliyag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bay&acirc;ang ang &aacute;king ma&aacute;gang pagp&aacute;naw</div>
+<div class="verse">Itang&#771;is ng&#771; is&aacute;ng cototong sino man,</div>
+<div class="verse">Cung may magpatungc&ograve;l sa akin ng&#771; das&aacute;l</div>
+<div class="verse">Ac&oacute;'y iyo sanang idalang&#771;in nam&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Idal&aacute;ng&#771;in mo rin ang kinap&oacute;s p&aacute;lad</div>
+<div class="verse">Na nang&#771;amat&aacute;y na't ya&oacute;ng nang&#771;agh&iacute;rap</div>
+<div class="verse">Sa daming pasakit, at ang lum&aacute;lang&#771;ap</div>
+<div class="verse">Naming mg&#771;a in&aacute; ng&#771; luhang masacl&aacute;p.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyong idal&aacute;ng&#771;in ang bao't ul&iacute;la,</div>
+<div class="verse">Ang nang&#771;apipiit na pinagdurusa;</div>
+<div class="verse">Iyong idal&aacute;ng&#771;ing icaw'y matub&oacute;s na</div>
+<div class="verse">Sa pagca al&iacute;ping l&aacute;ong binabata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung nababalot na ang mg&#771;a libing&#771;an</div>
+<div class="verse">Ng&#771; s&aacute;pot na it&iacute;m ng&#771; gab&iacute;ng mapangl&aacute;w,</div>
+<div class="verse">At cung walang tanod cung di pawang pat&aacute;y,</div>
+<div class="verse">How&aacute;g gambal&agrave;in ang catahimican.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagpitaganan mo ang hiwagang l&iacute;him.</div>
+<div class="verse">At mapapakinggan ang tinig marahil</div>
+<div class="verse">Ng&#771; isang salterio<a name="FNanchor_65_65" id="FNanchor_65_65"></a><a href="#Footnote_65_65" class="fnanchor">[65]</a>, ito ng&#771;a'y aco ring</div>
+<div class="verse">Ina-awitan ca ng&#771; aking pag-guiliw.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung ang libing&#771;an co'y lim&oacute;t na ng&#771; madl&acirc;</div>
+<div class="verse">At wal&acirc; ng&#771; Cruz at bat&oacute; mang tand&acirc;,</div>
+<div class="verse">Sa nang&#771;agbubukid ay ipaubayang</div>
+<div class="verse">Bungcal&iacute;'t isabog ang natip&iacute;ng l&uacute;p&agrave;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a ab&oacute; co'y cung ipailanglang,</div>
+<div class="verse">Maowi sa wal&acirc; na pinanggaling&#771;an,</div>
+<div class="verse">At macalat na ng&#771;ang parang capupun&aacute;n</div>
+<div class="verse">Ng&#771; iyong alab&oacute;c sa lupang tungtung&#771;an.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gayo'y wala ng&#771; an&oacute; man sa aking</div>
+<div class="verse">Aco'y lim&uacute;tin  na't aking lilibutin</div>
+<div class="verse">Yaong impapawid,  caparanga't hang&#771;in,</div>
+<div class="verse">At aco sa iyo'y maguiguing taguingt&iacute;ng.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bang&#771;&oacute;, ting&#771;ig, higuing, awit na masay&aacute;,</div>
+<div class="verse">Liwanag  at culay na lugon ng&#771; mata'y</div>
+<div class="verse">Uulit-ulitin sa towi towi na</div>
+<div class="verse">Ang cataimtiman ng&#771; aking pag asa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sintang FILIPINAS, lupa cong hinirang,</div>
+<div class="verse">Dusa  ng&#771; dusa co  ng&#771;ayon ay paking&#771;an:</div>
+<div class="verse">Bilang habilin cong sa iyo'y iiwan</div>
+<div class="verse">Ang lahat ng&#771; lalong inirog sa b&uacute;hay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aco'y yayao na sa bayang pay&aacute;p&agrave;</div>
+<div class="verse">Na walang alipi't p&uacute;nong mapang-ab&acirc;,</div>
+<div class="verse">Doo'y di nanatay sa  paniniw&aacute;l&agrave;</div>
+<div class="verse">At ang naghahari'y Dios na dak&iacute;l&agrave;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Paalam na aco magulang, capatid,</div>
+<div class="verse">Bahagui ng&#771; puso't unang n&aacute;caniig,</div>
+<div class="verse">Ipagpasalamat ang aking  pag-alis</div>
+<div class="verse">Sa buhay na itong lagui ng&#771; ligalig!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Paalam na liyag tang&#771;ing caulayaw</div>
+<div class="verse">Taga ibang lupang aking catowaan!</div>
+<div class="verse">&iexcl;Paalam sa inyo mg&#771;a minamahal,</div>
+<div class="verse">Mamatay ay ganap na catahimican!</div>
+</div>
+
+<p class="sign"><span class="smcap">Jose Rizal.</span></p>
+</div>
+
+<p>"&iexcl;Wal&acirc; isa man lamang salit&acirc; ng&#771; pagtatanim sa mg&#771;a pumatay sa
+canya!... &iexcl;Pawang pag-ibig na lah&aacute;t sa caniyang tinubuang bayan at sa
+canyang mg&#771;a capanig!" ani Don Wenceslaw E. Retana.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Dinamdam ng&#771; Europa, ng&#771; Am&eacute;rica, ng&#771; lahat ng&#771; bayang civilizado,
+lalo na ng&#771; mg&#771;a pant&aacute;s sa lahat ng&#771; l&agrave;hi ang cakilakilabot na
+pagc&aacute;patay sa "Dakilang Tagalog" ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;.</p>
+
+<p>Si Guinoong Fernando Blumentrit, ang pant&aacute;s na profesor etn&oacute;grafo,
+ang pang&#771;ulong nagdamdam, ang isa sa mg&#771;a pang&#771;ulong nagpighati ng&#771; d&icirc;
+caw&aacute;s&agrave;.</p>
+
+<p>Pakinggan ng&#771; &iacute;rog na bumabasa ang isinulat cay Guinong Mariano Ponce
+ni G. Fernando Blumentritt, pagcaalam nit&ograve; ng&#771; calupitang guinaw&acirc; sa
+capat&iacute;d na h&iacute;rang ng&#771; canyang calolowa:</p>
+
+<p>"May sugat ang aking p&uacute;s&ocirc;!... Natatalastas mo ang calakh&aacute;ng d&icirc; ano
+lamang ng&#771; sa caniya'y aking pag-irog!... Nang&#771;agsumakit ang lalong
+mg&#771;a bant&ograve;g na tao sa Europa upang siya'y iligt&aacute;s, datapowa't hind&icirc;
+nang&#771;agtagump&aacute;y: ang c&aacute;lolowang mahal na iyo'y naakyat sa lang&#771;it,
+Macasasam&aacute;ng <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXVI" id="Page_LXVI">[LXVI]</a></span>totoo sa capangyarihan ng&#771; cast&iacute;l&agrave; ang pagc&agrave;pabaril sa
+caniya: sa macatuw&iacute;d ay hind&icirc; lamang nagu&iacute;ng wal&aacute;ng cabuluh&aacute;n ang
+boong cabang&#771;is&aacute;ng iy&ograve;n, cung d&icirc; isa namang cahaling&#771;&aacute;ng calakilakihan
+sa pamamanih&aacute;l&agrave; ng&#771; bayan."</p>
+
+<p>Naglath&aacute;l&agrave; ang marunong na si Blumentritt ng&#771; mahahalagang casulatan
+tungcol sa buhay at pagcamat&aacute;y ni <span class="smcap">Rizal</span> sa "Archivos
+Internacionales de Etnograf&iacute;a", sa Leida, sa "Almanaque de Praga ng&#771;
+1898" at sa halos d&icirc; mabilang na mg&#771;a p&aacute;mahayagan.</p>
+
+<p>Nagsaysay rin naman ng&#771; malaki't taimtim na mg&#771;a pagdaramdam:</p>
+
+<p>Ang Profesor Dr. Renward Braustetter, pant&aacute;s na malay&oacute;logo sa Lucerna.</p>
+
+<p>Ang Dr. Fedor Jagor, aleman, sumulat ng&#771; is&aacute;ng librong ang pamag&aacute;t ay
+"Viajes por Filipinas" na isinawicang ingl&eacute;s at castil&agrave;.</p>
+
+<p>Ang Dr. Friedrich Ratzel, alem&aacute;n, maril&aacute;g na ge&oacute;grafo at etn&oacute;grafo,
+bant&oacute;g sa boong daigdig sa carunung&#771;an. Sinabi ng&#771; pant&aacute;s na it&oacute; sa
+is&aacute;ng mahabang casulatang inilathal&agrave; sa dahong dagd&aacute;g, tungcol sa
+dunong, sa "Allegemeine Zeitung" sa Munich, na mataas ang dunong at
+mat&aacute;las ang &iacute;sip ni <span class="smcap">Rizal</span> cay sa mg&#771;a umusig sa cany&aacute;.</p>
+
+<p>Ang profesor M. Buchner, Director ng&#771; Museo Etnogr&aacute;fico sa Munich,
+hirang na totoong malay&oacute;logo. Sumulat ang pant&aacute;s na it&oacute; cay G. Ponce
+at sinabing: "si <span class="smcap">Dr. Rizal</span> ay ang tagapakihar&aacute;p na mahal ng&#771;
+lahing mah&aacute;l ng&#771; mg&#771;a tagalog, at ang larawan niya'y na sa lalong
+mah&aacute;l na pinaglalagy&aacute;n sa aming Museo."</p>
+
+<p>Si Monsieur Edmont Plauchut, kilalang orientalista franc&eacute;s, na
+nacatatalos na magal&iacute;ng sa Filipinas, na may sinulat na ilang mg&#771;a
+libro at manunulat sa mg&#771;a pahayagang "Le Temps" at "Revue des Deux
+Mondes." Pagca alam niyang ipinabar&iacute;l si <span class="smcap">Rizal</span> ay naglath&aacute;l&agrave;
+ng&#771; pagpapapuri sa ating maril&aacute;g na capat&iacute;d at pagcatapos ay sinabi:
+"&iquest;Ang gayong caraming dugo'y magbung&#771;a cay&acirc; ng&#771; icapags&aacute;saril&iacute; ng&#771;
+sangcapuluan? Minimith&icirc; co ng&#771; boong p&uacute;s&ograve;."</p>
+
+<p>Ang Dr. W. Joest, profesor sa Universidad ng&#771; Berl&iacute;n, maril&aacute;g na
+ge&oacute;grafo. Naglath&aacute;l&acirc; ng&#771; pagtatac&aacute; at pagpapaunl&aacute;c cay <span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Ang Dr. H. Kern, profesor ng&#771; S&aacute;nscrito sa Universidad ng&#771; Leida at
+pang&#771;ulong malayista sa daigdig. Pinuri niy&aacute; ang mg&#771;a librong cath&acirc; ni
+<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Ang Dr. J. Montano, franc&eacute;s, bayaning maglalacbay, marunong ng&#771;
+sarisaring wic&agrave; at pant&aacute;s na antrop&oacute;logo; nagparang&#771;al cay
+<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Ang Dr. F. Muller, profesor sa Universidad ng&#771; Viena, dakilang
+fil&oacute;logo; naghayag ng&#771; canyang panghihinayang cay <span class="smcap">Rizal</span>. At
+gayon din ang mg&#771;a marurunong at maririlag sa taong sumusunod.</p>
+
+<p>Ang pant&aacute;s at bantog na literatang holandesa na nagpapamagat ng&#771; "H.
+D. Teenk Willink."</p>
+
+<p>Si Mr. Manfred Wittich, manunulat na taga Leipzig.</p>
+
+<p>Si Dr Betances, pol&iacute;tico cubano.</p>
+
+<p>Si Dr. Boettger, bant&oacute;g na naturalista alem&aacute;n.</p>
+
+<p>Si Dr. A. B. Meyer, Director ng&#771; Museo Etnogr&aacute;fico sa Dresde,
+c&aacute;rilagdilagang filipin&oacute;logo at isa sa lalong totoong nagmamahal cay
+<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Si Monsieur Odekerchen, Director ng&#771; p&aacute;hayagang "L'Express", sa Lieja.</p>
+
+<p>Si Dr. Ed Seler, na naghulog sa wicang aleman ng&#771; <i>Huling Caisip&aacute;n</i> ni
+<span class="smcap">Rizal</span>.</p>
+
+<p>Si Mr. H. W. Bray marunong na manunulat na ingl&eacute;s.</p>
+
+<p>Si Mr. John Foreman, na sumulat ng&#771; il&aacute;ng libro tungcol sa Filipinas.</p>
+
+<p>Si Herr C. M. Heller, naturalista aleman.</p>
+
+<p>Si Dr. Stolpe, pant&aacute;s na taga Suecia.</p>
+
+<p>Si Herr Armand Lehinaut, ingeniero at literato austriaco.</p>
+
+<p>Si Dr. J. M. Podhovsky, balitang manunulat na teheque, at iba pang
+lubhang marami.</p>
+
+<p>At cung dito'y ilalagda ang talaan ng&#771; mg&#771;a libro, ng&#771; mg&#771;a "revista"
+at ng&#771; mg&#771;a "peri&oacute;dico" na nang&#771;agbigay dang&#771;al cay <span class="smcap">Rizal</span> ay
+hind&icirc; matatapos. Tatatlompong araw pa lamang ang nacarar&acirc;an mul&acirc; ng&#771;
+baril&iacute;n si <span class="smcap">Rizal</span> ay nacatipon na ang pant&aacute;s na si Blumentritt
+ng&#771; pitompo at tatlong "peri&oacute;dico" sa Europa na pumupuri cay
+<span class="smcap">Rizal</span> at nagsasaysay ng&#771; malaking pagdaramdam ng&#771; sa canya'y
+pagc&aacute;patay; isipin ng&#771; bumabasa cung gaanong dami cay&acirc; ang mg&#771;a
+isinulat <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXVII" id="Page_LXVII">[LXVII]</a></span>tungcol sa canya ng&#771; macaraan na ang ilang bwan. Carapatdapat
+bangguitin ang mg&#771;a p&aacute;hayagang "Leipsinger Illustrirte Zeitung",
+"Allgemeine Zeitung", "National Zeitung", "Berliner", "Tageblatt",
+"Frendenblats", "Hamburger", "Nachrichten", "Globus", "Kolnische
+Zeitung", ang "Ost Asien" na pinamamatnugutan ng&#771; pant&aacute;s na japon&eacute;s na
+si Kisak Tamai, at iba pang maraming p&aacute;hayagan sa Alemania, ang
+"Boletin" ng&#771; mg&#771;a Orientalista sa Austria; ang "De Indische Gids", sa
+Amsterdam; "New Yorker", "Staatszeitung", "Patria", "New York Herald",
+"The San Francisco Chronicle", sa Estados Unidos; Le Temps",
+"L'Eclair", "La R&eacute;publique Cubaine", sa Paris; "L'Express" at "La
+R&eacute;forme" sa B&eacute;lgica; "Opden Uitkijk", sa Holanda; "London Ilustrated
+News" at "National Review" sa Inglaterra; il&aacute;ng mg&#771;a p&aacute;hayagan sa
+Austria-Hungr&iacute;a, sa Suecia, at iba pa; ang lah&aacute;t ng&#771; mg&#771;a p&aacute;hayagan sa
+Singapore, sa Hongkong, sa Macao, Shanghai, sa Japon, sa Am&eacute;rica
+Latina at iba pa.</p>
+
+<p>Maraming mg&#771;a dakilang "Velada" ang inihandog sa pag-aalaala cay
+<span class="smcap">Rizal</span> sa mg&#771;a ciudad ng&#771; sangsinucob. Ang isa mg&#771;a Veladang
+iya'y ang idinaos ng&#771; ica 20 ng&#771; Noviembre ng&#771; 1897 ng&#771; "Sociedad
+Antropol&oacute;gica" sa Berlin, sa ilalim ng&#771; pamamatnugot ng&#771; pang&#771;ulong
+antrop&oacute;logo sa boong tinacpang si Virchow. Binasa sa Veladang iyon ang
+"Huling Caisipan" ni <span class="smcap">Rizal</span> sa tul&aacute;ng aleman ng&#771; Dr. Ed.
+Seler.</p>
+
+<p>Naghandog din ang mg&#771;a norteamericano ng&#771; pagbibigay-dang&#771;al cay
+<span class="smcap">Rizal</span>, ng&#771; ica 19 ng&#771; Junio ng&#771; 1902 sa bahay ng&#771; mg&#771;a
+Representante, sa Washington, na ipinakilala nilang si <span class="smcap">Rizal</span>
+ay cawang&#771;is din ni Washington, na may carapat&aacute;ng igalang at alayan
+ng&#771; gan&aacute;p na pagpupuri ng&#771; sangcataohan. Umuugong, tunay na umuugong
+ang dakila't cagandagandahang bahay ng&#771; mg&#771;a Representante sa
+Washington sa pagbibigay-dang&#771;al sa walang cahul&iacute;lip nating capat&iacute;d.</p>
+
+<p>Naghandog din ng&#771; maning&#771;as at c&aacute;galingaling&#771;ang pagbibigay dang&#771;al
+cay <span class="smcap">Rizal</span>, sa pamamag-itan ng&#771; is&aacute;ng talumpat&igrave; si Theodore
+Roosevelt, presidente ng&#771; Estados Unidos: sinabi niyang carapatdapat
+uliran&iacute;n ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span> at ang mg&#771;a librong kinath&acirc;
+niya'y Evangeliong pumapatnugot sa land&aacute;s ng&#771; icasusulong,
+iguiguinhawa at icariril&aacute;g ng&#771; mg&#771;a bayan.</p>
+
+<p>Pakingan naman natin ng&#771;ay&oacute;n ang salit&acirc; ng&#771; pah&aacute;m na manunulat na
+castilang si D. Wenceslao E. Retana:</p>
+
+<p>"Pagcatapos&mdash;anya&mdash;nang maicl&iacute;ng casaysayang ito, na nagpapakilala ng&#771;
+is&aacute;ng culab&oacute;ng sinag ng&#771; malak&iacute;ng pangguiguilal&aacute;s ng&#771; gayong caraming
+lubhang maririlag na mg&#771;a tao, mang&#771;ang&#771;ah&aacute;s cam&iacute;ng isumag ang
+pasiyang sinabi sa Gobierno tungc&oacute;l cay <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771;
+Excelent&iacute;simo Se&ntilde;or Don Nicol&aacute;s Pe&ntilde;a, Auditor ng&#771; Ej&eacute;rcito ng&#771;
+Filipinas. Alinsunod sa sinabi ng&#771; guinoo, si <span class="smcap">Rizal</span> ay is&aacute;ng
+pang&#771;ah&aacute;s na hind&icirc; man lamang marunong sumulat at hind&icirc; maalam
+mag-is&iacute;p &iacute;sip.... &iexcl;Lak&iacute;ng kahapishapis na caibh&aacute;n ang namamasdan sa
+pasiya ng&#771; Guinoong Pe&ntilde;a, na caya lamang kilal&aacute; ay salamat sa "Anuario
+Militar ng&#771; Espa&ntilde;a", sa mg&#771;a pasya ng&#771; mg&#771;a Virchou, ng&#771; mg&#771;a A. B.
+Meyer, ng&#771; mg&#771;a Kern, ng&#771; mg&#771;a Blumentritt at ng&#771; lubhang maraming
+mg&#771;a pant&aacute;s na hinahang&#771;aan at bantog sa boong sinucob! Datapuwa't
+lalo ng&#771; kahapishapis ang isa pang pagcacaiba: ang sinasalit&acirc; ng&#771; "La
+Independencia"<a name="FNanchor_66_66" id="FNanchor_66_66"></a><a href="#Footnote_66_66" class="fnanchor">[66]</a> sa canyang pagsasaysay ng&#771; malaking pagdaramdam ng&#771;
+boong sancataohang may magandang asal ng&#771; maalaman nila ang pagcamatay
+ni <span class="smcap">Rizal</span> ... "Laking kaibhang-anang "La Independencia"&mdash;ng&#771;
+ganitong pagpapakita ng&#771; sancataohan ng&#771; canyang pagpipighat&icirc; sa
+pagpat&aacute;y cay <span class="smcap">Rizal</span>, at yaong "say&aacute;w sa mg&#771;a patay" na guinaw&acirc;
+ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; sa canilang pagcacatow&acirc; ng&#771; pagc&aacute;patay sa canilang
+tinampalasan, sayaw sa mg&#771;a pat&aacute;y na canilang idinaos sa ibabaw ng&#771;
+bagong catatabong baunan ni <span class="smcap">Rizal</span> na ano pa't canilang
+guiniic at minunglaymunglay ang mg&#771;a corona at mg&#771;a bulaclac na
+inilagay sa ibabaw ng&#771; libing&#771;ang iyon ng&#771; masintahing mg&#771;a camay ng&#771;
+mg&#771;a catoto!"</p>
+
+<p>Pinabantay&aacute;n ng&#771; Excelent&iacute;simo Se&ntilde;or Don Camilo Palav&icirc;eja, Teniente
+General ng&#771; Ej&eacute;rcito ng&#771; Espa&ntilde;a at Gobernador at Capitan general
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_LXVIII" id="Page_LXVIII">[LXVIII]</a></span>ng&#771; Sangcapuluang Filipinas ang libing&#771;an ni <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span>
+sa loob ng&#771; labing limang araw at labing limang gabi. Limampong
+sundalong cast&iacute;l&agrave;, is&aacute;ng capitan, is&aacute;ng teniente, is&aacute;ng sargento
+segundo at dalawang cabo ang nang&#771;agbantay. P&iacute;nabantayan sa
+pang&#771;ang&#771;anib na bac&acirc; nacawin ng&#771; mg&#771;a tagalog ang bangcay ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, at bago ipamalitang ito'y muling nabuhay. Walang
+pinag-ibhan cay Jesucristo.</p>
+
+<p>Ng&#771; macalampas na ang labinglimang araw, mul&acirc; ng&#771; iba&oacute;n sa lup&agrave;, si
+<span class="smcap">Rizal</span> na walang cabaong at wal&aacute;ng balot man lamang, na ban&iacute;g,
+iniwan na ng&#771; mg&#771;a, nagb&aacute;bant&aacute;y.</p>
+
+<p>Tinandaan na lamang ng&#771; mg&#771;a capat&iacute;d ni <span class="smcap">Rizal</span> ang
+pinagl&iacute;bing&#771;an nito ng&#771; is&aacute;ng cruz.</p>
+
+<p>Ng&#771; buwan ng&#771; Agosto ng&#771; 1898, ng&#771; magtagumpay na ng&#771; lubos ang mg&#771;a
+filipinong revolucionario at ng&#771; maibab&acirc; na sa Filipinas ang bandera
+ng&#771; Espa&ntilde;a, hinucay ng&#771; ating mg&#771;a cal&aacute;h&igrave; ang libing&#771;an ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, kinuha nila ang mg&#771;a but&oacute; at bung&#771;&ocirc; nito, inilagay
+nila sa is&aacute;ng mahalagang urnang gaw&acirc; ng&#771; bantog na escultor na si
+Guinoong Romualdo Teodoro de Jes&uacute;s, at pagcatapos ay inihatid ng&#771; di
+mabilang na tao ng&#771; boong galang sa bahay ng&#771; canyang ina. Buongbuo
+ang bung&#771;&ocirc; ng&#771; &uacute;lo ni <span class="smcap">Rizal</span>, na ano pa't napagkikilalang
+hind&icirc; nasugatan ng&#771; bala. Datapuwa't ng&#771; hanapin sa zapatos ang
+casulatang bilin ng&#771; nasir&agrave;, ang papel ay naguing pulbos na't wala ng&#771;
+mabasa cahi't is&aacute;ng letra man lamang. &iexcl;Cahapishapis!...</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Ang mg&#771;a sinaysay co sa mg&#771;a talatang natalikdan ay mg&#771;a balitang
+bigay sa akin ni G. Saturnina Rizal, ng&#771; canyang esposong si G. Manuel
+Hidalgo, ng&#771; mg&#771;a caibiga't cakilala ni <span class="smcap">Rizal</span> at ang iba'y
+aking nabasa naman sa librong "Vida y escritos del <span class="smcap">Dr.
+Rizal</span>," na sinulat at inihayag ni Don Wenceslao E. Retana.</p>
+
+<p>Sa libro ring "Vida y escritos del <span class="smcap">Dr. Rizal</span>" ay aking
+sisipi&iacute;n ang mg&#771;a saysay ni Don Francisco Pi y Margall, ng&#771; sinabi ng&#771;
+si Don Wenceslao E. Retana, ni Don Miguel de Unamuno at ni Guinoong
+Javier G&oacute;mez de la Serna, ang tatlong nauna'y cast&iacute;l&agrave; at itong hul&iacute; ay
+cababayan natin, sa pagca't dito siya inian&acirc;c, tungcol sa Espa&ntilde;a, sa
+Filipinas, cay <span class="smcap">Rizal</span> at sa mg&#771;a fraile.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Mg&#771;a saysay ni Don Francisco Pi y Margall:&mdash;"Saw&iacute;ng palad ng&#771;&acirc; ang
+mg&#771;a nas&aacute;sacop ng&#771; ating capangyarihan sa dacong Ocean&iacute;a: hind&icirc;
+ipinagcacaloob sa canila ang mg&#771;a "derechos pol&iacute;ticos", ang mg&#771;a
+carapat&aacute;n &ograve; catuwiran bag&aacute;ng ucol sa t&aacute;ong namamayan, ayaw ipagcaloob
+sa canil&aacute; ang catuwirang magcaroon ng&#771; mg&#771;a tagapakihar&aacute;p sa
+Capulung&#771;ang-Bayan, ayaw als&iacute;n sa canil&aacute; ang pamatoc na sa canila'y
+isinacl&aacute;y ng&#771; mg&#771;a fraile, at pagca nauucol sa iguiguinhawa ng&#771;
+canilang catawan sila'y nililimot na parang hind&icirc; mg&#771;a caanib ng&#771;
+Espa&ntilde;a. &iquest;Papaanong iirog sa atin ang mg&#771;a taong doo'y nananahan?
+&iquest;Papaanong hind&icirc; magdaramdam ng&#771; malaking pagcain&iacute;p upang sila'y
+macaligt&aacute;s sa cahariang sa canila'y namamahalang tulad sa mg&#771;a unang
+panahon ng&#771; pagcalupig sa canila? Cung dumating ang araw na sila'y
+manghimags&iacute;c, &iquest;anong cacatuwiranin natin upang tayo'y duma&iacute;ng?"</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Ganito naman ang mg&#771;a pananalita ni Don Wenceslao E. Retana:</p>
+
+<p>"Si <span class="smcap">Jose Rizal</span> ang siyang buh&aacute;y na nagpapakilala ng&#771; ating
+cahapishapis na pamamahala sa ating sacop na ib&aacute;ng lupa&iacute;n. Hind&icirc;
+mangyayaring mapapanatili ang pagcasac&oacute;p ng&#771; is&aacute;ng cahar&igrave;an sa ib&aacute;ng
+lupa&iacute;n cung d&igrave; sa pamamag-itan lamang ng&#771; dalawang paraan: O sa cusang
+calooban ng&#771; mg&#771;a tub&ograve; sa ib&aacute;ng lupa&iacute;ng iyon, &oacute; sa s&aacute;pilitan.
+Carapatdapat sabihing cailan ma'y walang ano mang guinaw&acirc; ang Espa&ntilde;a
+upang manatiling cus&agrave; ang mg&#771;a nasasacop na taga ib&agrave;ng lupain sa
+pagkilala sa canyang capangyarihan; salung&#771;at na salung&#771;&aacute;t ang gay&oacute;n
+sa patacb&oacute; ng&#771; caisip&aacute;n ng&#771; ating l&aacute;h&igrave;: sa tuwi na'y ipinalagay ng&#771;
+dalis&aacute;y na cast&iacute;l&agrave;, na hind&icirc; tunay na guinagamit ang capangyarihan sa
+nasasacop na ib&aacute;ng lupa&iacute;n, cung hind&icirc; sinusupil ang mg&#771;a tagaroon
+upang sumun&oacute;d sa bawa't maisipan ng&#771; nacapangyayari. (At unawaing
+tinatawag na nacapangyayari, hind&icirc; ang Estado<a name="FNanchor_67_67" id="FNanchor_67_67"></a><a href="#Footnote_67_67" class="fnanchor">[67]</a>, at hind&icirc; rin ang
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_LXIX" id="Page_LXIX">[LXIX]</a></span>P&uacute;n&ograve; ng&#771; Estado, cung d&icirc; ang cast&iacute;l&agrave;). Pinapanatili ng&#771; Espa&ntilde;a sa
+pagkilala sa canyang capangyarihan ang nasasacop na mg&#771;a taga ibang
+l&uacute;p&agrave; sa pamamag-itan ng&#771; lac&aacute;s. Datapuwa't palibhasa'y hind&icirc; sum&aacute;sapat
+ang nacucuhang salap&icirc; sa Filipinas upang doo'y mapapanatili ang is&aacute;ng
+malak&iacute;ng hucb&oacute; ng&#771; mg&#771;a castilang tunay, minagal&iacute;ng ng&#771; Espa&ntilde;a&mdash;cahi't
+kinikilalang is&aacute;ng "casamang kinacailang&#771;ang gaw&iacute;n"&mdash;ang
+papamalagu&icirc;in sa walang taning na panah&oacute;n ang calacar&aacute;ng mul&acirc; sa lac&aacute;s
+ng&#771; "hicayat" ng&#771; fraile, na ano pa't hinang&#771;ad ng&#771; Espa&ntilde;a ang magaw&acirc;
+ang hind&icirc; mangyayaring bagay, na magc&aacute;sabay ang pamamahal&agrave; ng&#771; fraile
+at sac&acirc; ang paglag&ocirc; ng&#771; mg&#771;a carunung&#771;an ayon sa bagong caisip&aacute;n.
+Datapuwa't hind&icirc; macagagan&aacute;p ang fraile sa canyang tungculing
+"pagcafraile", cung hind&icirc; niya gagamitin, ano mang c&aacute;ratnan, ang
+canyang "tinutuntong land&aacute;s", na ito'y d&icirc; iba cung d&icirc; ang paraang
+papanatilihin ang bayan sa carilim&aacute;n ng&#771; isip at sa hind&icirc; pagcatant&ocirc;
+nang magagandang caasal&aacute;n, at ang naguing bung&#771;a ng&#771; gayong hidwang
+palacad (papamalaguiin bagang "indio"<a name="FNanchor_68_68" id="FNanchor_68_68"></a><a href="#Footnote_68_68" class="fnanchor">[68]</a> ang filipino hanggang
+nabubuhay) na laban sa mapilit na cahing&#771;&icirc;an ng&#771; lacad ng&#771; panah&oacute;n
+(cahing&#771;&icirc;ang hind&icirc; macataliwac&aacute;s at ayaw namang tumaliwac&aacute;s ang
+caramihan sa mg&#771;a filipino) ay ang pagsilang ng&#771; pal&aacute;isipang-bayang
+talastas na ng&#771; lah&aacute;t cung paano ang kin&aacute;wacasan.</p>
+
+<p>"Hind&icirc; lamang ang d&icirc; malilagang bat&aacute;s ng&#771; panah&oacute;n ang calaban ng&#771;
+lumang palacad; calaban din naman ang mg&#771;a castilang an&aacute;c sa Espa&ntilde;a,
+na sa cawacasa'y ipinalagay nil&aacute;ng bawa't fraile ay canilang
+capang&#771;ag&aacute;w; at sa ganito'y sa canilang cahapishapis na pag-uunahan sa
+pagsisir&acirc;an, silasil&aacute; ring mg&#771;a castilang may "h&aacute;bito" &oacute; walang
+"h&aacute;bito", may ahit sa ulo &oacute; walang ahit ang siyang nang&#771;aglugs&ocirc;an ng&#771;
+canicanilang puri, hanggang sa mapagkilala tul&oacute;y ng&#771; mg&#771;a t&uacute;b&ograve; sa
+Filipinas ang taglay nil&aacute;ng budh&icirc;. Sa is&aacute;ng bagay lamang
+nang&#771;agcacaisa ang mg&#771;a ganap na castil&agrave;, may ahit sa ulo &oacute; wal&acirc;; ang
+papanatilihin sa pagca-"indio" ang mg&#771;a pinamamagatang "indio"; bagay
+na udy&oacute;c ng&#771; capalaluan ng&#771; mg&#771;a castil&acirc;, capalaluang lalong
+lum&uacute;lubh&acirc;, samantalang lalong mahigp&iacute;t; ang pag-ibig ng&#771; cast&iacute;l&agrave; sa
+canyang kinamulatang bayan (!)</p>
+
+<p>".....................................................Untiunting
+guin&aacute;gawang "guinoo" ng&#771; Gobierno ng&#771; Espa&ntilde;a ang mg&#771;a filipino;
+ng&#771;uni't sa pagca't nananatili ang fraile, ang cototohana'y nananat&igrave;li
+naman ang filipino sa "pagca-alipin", at ang nangyayari'y samantalang
+lumalaganap ang pagbibigay catuwiran, lumulaganap naman ang pagyurac
+sa catuwiran. Nananatili ang pang&#771;ulong p&uacute;n&ograve; sa Colonia<a name="FNanchor_69_69" id="FNanchor_69_69"></a><a href="#Footnote_69_69" class="fnanchor">[69]</a> sa
+pagtataglay ng&#771; capangyarihang magaw&acirc; ang bawa't maibigan, at
+nananatili naman ang fraile sa pagca siyang namamag-itan sa Bayan at
+sa Gobierno, at sa ganitong calagaya'y wal&acirc; ng&#771;ang kin&aacute;camtang
+masasabing ligaya ang "indio", liban na lamang sa ligayang papaguing
+dapatin ng&#771; fraileng sa canya'y ipagcaloob.</p>
+
+<p>Lub&oacute;s ng&#771;ang naguing magcaaway na totoo ang "Fraile" at ang
+"Progreso"<a name="FNanchor_70_70" id="FNanchor_70_70"></a><a href="#Footnote_70_70" class="fnanchor">[70]</a>: calabis&aacute;n ang al&iacute;n man sa dalawa. Minamagal&iacute;ng ng&#771;
+mg&#771;a filipino ang "Progreso." Datapowa't cung alis&iacute;n ang fraile; &iquest;al&iacute;n
+ang "lac&aacute;s" na icapipiguil sa paghiwalay ng&#771; colonia? At sa ganito'y
+&iquest;di baga dapat na ipalag&aacute;y na "sospechoso"<a name="FNanchor_71_71" id="FNanchor_71_71"></a><a href="#Footnote_71_71" class="fnanchor">[71]</a> ang filipinong
+magmunacalang magwacs&igrave; ng&#771; "lac&aacute;s" ng&#771; fraile? Nariyan ang ug&aacute;t ng&#771; d&icirc;
+magaping capangyarihan ng&#771; fraile: hind&icirc; ng&#771;&acirc; mangyayaring mahalinhan
+sil&aacute;. Nalalaman ng&#771; mg&#771;a fraile ang bagay na it&oacute;, caya't guin&aacute;gaw&acirc;
+nil&aacute; bawa't maisipan. At ang Gobierno ng&#771; castilang nagpapacapagal <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXX" id="Page_LXX">[LXX]</a></span>ng&#771;
+d&icirc; ano lamang sa <i>iguiguinhawa</i> ng&#771; mg&#771;a filipino, gayon ma'y hind&icirc;
+mangyaring d&icirc; niya gamitin ang fraileng magpacailan ma'y siyang buc&aacute;l
+ng&#771; <i>ipinaghihirap</i> ng&#771; canyang mg&#771;a sac&oacute;p na iyang pinagsisicapan
+niya ang pagtatam&oacute; ng&#771; "magandang palad."</p>
+
+
+<p>..................................................</p>
+
+<p>"Samantalang nananatili sa alaala ng&#771; bayang Filipinas ang hind&icirc; pag
+limot cay <span class="smcap">Rizal</span>, mananatili naman sa bayang iyon ang
+pagmimithing magcaroon ng&#771; is&aacute;ng Bayan pusp&oacute;s sa carapat&aacute;n at may
+magand&aacute;ng caasal&aacute;n. &iexcl;Sa ab&acirc; ng&#771; Filipinas cung sa canya'y lum&iacute;pas ang
+pag-aalaalang iyan! &iexcl;Hihibic siya sa caalipnang atang ng&#771; mg&#771;a taga
+ibang lupa&iacute;n! At lal&ograve; pa ng&#771;ang magal&iacute;ng sa matandang Espa&ntilde;a na
+mamuhay ang canyang nagu&iacute;ng an&aacute;c sa maril&aacute;g na casarinl&aacute;n cahi't na sa
+carukh&acirc;an, at huwag paw&icirc;in sa dibdib ang catibayan ng&#771; dating
+pagguiguiliw&aacute;n, cay sa magtiis ang nagu&iacute;ng an&aacute;c na iyan sa pagcasac&oacute;p
+ng&#771; is&aacute;ng &aacute;li, na cahi't magpacayamanyaman ay hind&icirc; magt&aacute;taglay cailan
+man niyang talinghag&agrave; at di mapagwaring pagsintang catutub&ograve; ng&#771; tunay
+na in&aacute;.................................."</p>
+
+<p>&iexcl;Cahabaghabag na Espa&ntilde;a, na totoong ipinagsisigawan sa pagdiriwang ng&#771;
+mg&#771;a l&iacute;bolibong hal&iacute;ng, na conowa'y sum&iacute;sinta sa kinaguisnang
+bayan!... &iexcl;Cahabaghabag na Espa&ntilde;a!... &iexcl;Ng&#771; umaga ring iy&oacute;n, casabay
+ng&#771; tugt&oacute;g ng&#771; "Marcha de C&aacute;diz" na naalis na patuluyan ang paghah&aacute;ri
+mo sa p&uacute;s&ograve; ng&#771; Filipinas! Ang p&uacute;song iyan ay ang cay <span class="smcap">Rizal</span> na
+pinaglagusan ng&#771; bala, &iexcl;oh culang palad na Espa&ntilde;a! ng&#771; iyong mg&#771;a
+mapagpaconwaring sumisinta sa kinamulatang lupa!... Hind&icirc;; hind&icirc; ikaw,
+loob mahal na Espa&ntilde;a, ang umamis ng&#771; buhay ng&#771; Dakilang Ban&aacute;l na iy&oacute;n,
+ang taong yaong itinutulad cay Jesucristo ng&#771; boong catuwiran ng&#771;
+pitong ang&#771;aw-ang&#771;aw na pawang naguing mg&#771;a anac mo: ang pumatay sa
+canya'y ang budhing h&iacute;lig sa cariliman ng&#771; mg&#771;a iniyanac sa iyong
+lupa&iacute;ng inudyucan ng&#771; isang pulutong ng&#771; mg&#771;a fraile; iyang mg&#771;a
+fraileng cung hind&icirc; nang&#771;atutong guman&aacute;p ng&#771; canilang mg&#771;a
+catungcalang mah&aacute;l, ang lalong mg&#771;a mahal na catungculan sa mg&#771;a
+nagpapang&#771;alang "Ministro ng&#771; Dios", na mang&#771;agsidalaw sa capilla
+upang ihandog ang canilang mg&#771;a abuloy sa calolowa ng&#771; hinatulang
+patay&iacute;n, ay nang&#771;atuto nam&aacute;ng pumaroon sa capatagan ng&#771; Bagumbayan
+upang magcam&iacute;t ng&#771; lihim na galac sa panonood sa pagcapatimbuang ng&#771;
+Dakilang Mapaninta sa calayaan, na ang guinawang sangcala'y ang
+balat-cayong pagsint&aacute; sa kinamulatang l&uacute;p&agrave; sa hang&#771;ad nilang patd&iacute;n
+ang sumusunog sa canilang cauhawan sa dug&ocirc; ng&#771; mg&#771;a filipino ... At
+samantalang sinasabi ni <span class="smcap">Rizal</span> sa isang jesuita, sa
+calaguimlagu&iacute;m na sandal&iacute;ng iyon:&mdash;"&iexcl;Am&aacute;: pinatatawad co ang lah&aacute;t ng&#771;
+boong p&uacute;s&ograve;, sino ma'y wal&acirc; acong kinasasam-an ng&#771; loob!&mdash;ang mg&#771;a
+fraile, at cung d&icirc; sila'y ang canilang mg&#771;a caanib, ay isinusulat
+naman nila sa "La Voz Espa&ntilde;ola" ang ganito:</p>
+
+<p>"At sa ganyan lamang paraan, sa "PAGWALIS" ng&#771; masamang binh&icirc;, sa
+"PAGGAPAS" ng&#771; mg&#771;a tuy&oacute;ng uhay sa halamanan, maiilagang magpahamac sa
+canilang sarili ang mg&#771;a mangmang at ang mg&#771;a magdarayang tacs&iacute;l na
+ipinagtumulac ng&#771; lalong mg&#771;a budhing tampalasan sa pananandata laban
+sa Inang bayan, at ang mg&#771;a itinulac ng&#771; manggagamot na mestizong
+ins&iacute;c sa paglab&aacute;g at sa pagtalic&oacute;d sa pananampalataya."<a name="FNanchor_72_72" id="FNanchor_72_72"></a><a href="#Footnote_72_72" class="fnanchor">[72]</a></p>
+
+<p>"&iquest;Paanong hind&icirc; b&aacute;barilin si <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span> ay ang pasiya ng&#771;
+mg&#771;a namamatnugot sa caisipang bayan sa Filipinas, ang icaliligtas
+lamang ng&#771; Espa&ntilde;a sa canyang colonia malaya ay ang "PAGWALIS" at
+"PAGGAPAS", sa macatuwid baga'y ang "PAGLIPOL" (sa mg&#771;a filipino)? &iquest;Sa
+caculang&#771;ang palad ay hind&icirc; pa nagaganap ang pagcatuto ng&#771; mg&#771;a
+cast&iacute;l&agrave;: baga man sa alin mang lupa&iacute;n at sa alin mang panaho'y pawang
+capahamac&aacute;n ang ibinung&#771;a ng&#771; paraang "WALIS" at "GAPAS", ay siya ring
+ipinagpatuloy na gawin sa Filipinas ... At sa "pagwawal&igrave;s" at sa
+"paggagapas, na casabay ang pagtugtog ng&#771; "Marcha de C&aacute;diz" at ang
+sigaw na "&iexcl;Viva Espa&ntilde;a!" ay nawal&acirc; sa atin ang magandang Capuluang
+<span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXI" id="Page_LXXI">[LXXI]</a></span>iyon, sa pagpapalag-&oacute;s ng&#771; b&aacute;la sa canyang p&uacute;s&ograve; sa p&uacute;s&ograve; ng&#771; pang&#771;&uacute;lo
+ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong doo'y inianac, ang maningning na tagalog na si <span class="smcap">Jose
+Rizal</span>."</p>
+
+<p>.................................................... "Halos ang boong
+casalanan ng&#771; lubhang casakitsakit at hind&icirc; na mag&aacute;gamot na
+pagcac&aacute;mali ay na sa Arzobispo at na sa mg&#771;a fraile. Cung hining&#771;&igrave;
+sana ni p&agrave;r&igrave; Nozaleda at ng&#771; mg&#771;a fraile ang "indulto" ni
+<span class="smcap">Rizal</span>, hind&icirc; lamang sa catuparan ng&#771; is&aacute;ng catungculang
+lubhang nauucol sa nang&#771;agp&aacute;panggap (&iexcl;lak&iacute;ng capusung&#771;an!) na mg&#771;a
+"kin&agrave;catawan ni Jesucristo sa ibabaw ng&#771; mg&#771;a l&uacute;p&agrave;" (ni Jesucristong
+buc&aacute;l ng&#771; cabaitan at ng&#771; pagcacaawang-gaw&acirc;); cung d&icirc; naman ng&#771;
+canilang maisu-at sa mg&#771;a mapupusoc na dibdib ang pagcapamag-itan nil&agrave;
+at ng&#771; huwag m&aacute;baril si <span class="smcap">Rizal</span>, bagay na cung guinaw&acirc; nila'y
+maaasahan halos na humilig disin ang calooban ni Polavieja sa
+pagcaaw&acirc;. Datapuwa't sa gay&ograve;ng patacb&oacute; ng&#771; &iacute;sip ng&#771; mg&#771;a fraile, na
+"&iexcl;WALIS!" at "&iexcl;GAPAS!" sil&aacute; ng&#771;a ang lalong totoong nangagdaramdam ng&#771;
+pagcauhaw sa dug&ocirc; sil&agrave; ng&#771;a ang lalong nagtataglay ng&#771; lubh&aacute;ng
+malak&iacute;ng pagtatanim ng&#771; galit (&iexcl;ganyan ang canilang pagtupad sa
+"ibiguin mo ang capuwa mo tawo na gaya ng&#771; pag ibig mo sa iyong
+sarili!") laban sa maril&aacute;g na tagalog, at hind&icirc; ng&#771;a ang paghing&#771;&igrave; ng&#771;
+"indulto" ang canilang guinaw&agrave;, cung d&icirc; ang pagparoon sa Bagumbayan,
+puspos ng&#771; hind&icirc; nila maicailang ligaya, upang mapanood ng&#771; canilang
+sariling mg&#771;a mat&aacute;, na tunay ng&#771;ang natimbuwang si <span class="smcap">Rizal</span> at
+hind&icirc; na muling macababang&#771;on pa ... &iexcl;Pagcalakilaking capang&#771;itan ng&#771;
+asal na &iacute;yan cung panonoorin sa tal&aacute;r&ograve; ng&#771; caisipan! &iexcl;Hind&icirc; ng&#771;a
+mangyayaring d&icirc; caririmariman ng&#771; tal&aacute;r&ograve; ng&#771; caisipan ang ganyang
+casamasamaang cagagaw&aacute;n ng&#771; mg&#771;a taong sinasabing mg&#771;a ap&oacute;stol ng&#771;
+religi&oacute;n ng&#771; pagsisintahan ng&#771; lahat ng&#771; mg&#771;a inianac! &iexcl;At caya ganyan
+ng&#771;a ang nangyari, na samantalang natutuclasan ni <span class="smcap">Rizal</span> na
+siya'y huwag malimot ng&#771; sangcataohan magpasawalang hanggan,
+ibinubuhos naman ng&#771; mg&#771;a ganid na fraileng iyang tunay na caalit ng&#771;
+wag&aacute;s na budh&iacute;ng binyagan, sa canilang talagang hind&icirc; nagcalinis na
+"historia" ang calakilakiha't macap&aacute;l na dung&#771;is, na ano pa't
+magpaca&iacute;lan ma'y walang macalilinis na ano mang lej&iacute;a, mg&#771;a
+panalang&#771;in &oacute; mg&#771;a himal&acirc; man"....</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>"T&iacute;niis ni <span class="smcap">Rizal</span>&mdash;an&aacute;ng pant&aacute;s na cast&iacute;lang si Don Miguel de
+Unamuno ang mahamb&oacute;g na cagaspang&#771;an ng&#771; asal ng&#771; (lahing) put&icirc;, asal
+na magaspang na walang maiuucol cung d&icirc; ang salitang griego:
+"authad&iacute;a." Ang cahulugan nito'y ang pagcalugod ng&#771; is&aacute;ng tao sa
+canyang sarili, ang canyang pagcagal&aacute;c na siya'y naguing siya, ang mag
+al&iacute;w sa canyang saril&iacute;, at sa cawacasan, ang caraniwang cahulugan, ay
+ang pagmamalak&iacute;, pagwawalang pitagan sa ib&aacute; "auth&aacute;dico," at
+nagmamalaki, sa hind&icirc; pagcaun&aacute;w&agrave; ng&#771; c&aacute;lolowa ng&#771; iba, samacatuwid
+baga'y sa casalatan ng&#771; canyang cayang m&aacute;soc sa mg&#771;a calolowa ng&#771; mg&#771;a
+iba at makita at damdam&iacute;n ang daigdig na gaya ng&#771; canilang pagcakita
+at pagdaramdam."</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>"Carapatdapat pagsiyasating magal&iacute;ng-ani Guinoong Javier G&oacute;mez de la
+Serna naman&mdash;ang cataohan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Nabuhay na tatlompo at
+limang ta&oacute;n: naliguid na niya ang daigdig pagganap niya ng&#771;
+icadalawampo't pitong ta&oacute;n; siya'y m&eacute;dico, novelista, poeta, pol&iacute;tico,
+fil&oacute;logo, pedagogo, magsasac&aacute;, tip&oacute;grafo, pol&iacute;glota, (mahiguit na
+sampong wic&acirc; ng&#771; iba't ibang bayan ang nas&aacute;salit&agrave;), escultor, pintor,
+naturalista, caanib sa mg&#771;a bant&oacute;g na mg&#771;a Capisanang tungcol sa
+dunong, sa Europa; ibininyag ang canyang pang&#771;alan sa mg&#771;a bagong
+bagay na canyang na tuclasan; nanah&aacute;n at nag-aral sa mg&#771;a malalaking
+pang&#771;ulong bayan sa Europa at Am&eacute;rica; hind&icirc; cacaunti ang bilang ng&#771;
+dahon ng&#771; librong ito ang kinatatalaan ng&#771; canyang mg&#771;a libro at mg&#771;a
+casulatan. Nang&#771;ag-alay dahil sa canyang pagcamatay ng&#771; mg&#771;a "velada"
+at mg&#771;a patungcol na alaala ang ilang mg&#771;a capisanan ng&#771; mg&#771;a pant&aacute;s,
+at ang mg&#771;a p&aacute;hayagan sa boong tinacpan. Iyan ang taong ating
+binaril."</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 86px;">
+<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<p>Niyayo'y buwan ng&#771; Agosto ng&#771; 1882.</p>
+
+<p>Nalilipos ng&#771; lagu&iacute;m ang boong Maynila; cakilakilabot <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXII" id="Page_LXXII">[LXXII]</a></span>ang
+pagcacamatay ng&#771; tao dahil sa sakit na "c&oacute;lera". Casalucuyang
+inilalathal&acirc; niyon ang "Diariong Tagalog"; dalawa caming m&aacute;nunulat sa
+w&iacute;c&acirc; natin sa p&aacute;hayagang iyon, ang tang&#771;ing macabayan at
+c&aacute;rilagdilagan filipinong si Gat Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan
+at ac&oacute;. Datapuwa't &iexcl;ay! ng&#771; panahong iyo'y natatanicalaan ang calayaan
+ng&#771; mg&#771;a panitic, walang nasasaysay cung d&icirc; ang papaguingdapating
+itulot ng&#771; macapangyarihang dito'y nagmamay-ar&iacute; ng&#771; buhay, dang&#771;al at
+pamumuhay ng&#771; mg&#771;a culang palad na filipino. Sa guitn&acirc; ng&#771; gayong
+cahapishapis na calagaya'y siyang pagdating sa amin ng&#771; isang sulat na
+galing Barcelona, liham ni <span class="smcap">Rizal</span> na may calakip na isang
+mababang casulatang wicang castil&agrave;, na "Amor Patrio" ang nababasa sa
+unang talat&agrave;, at ang firma'y "Laong-Laan". Walang cahulilip na lugod
+ang aming tinam&oacute; ng&#771; basahin naming dalawa ang casulatang iyon. Maalab
+at dalisay na pagsinta sa tinubuang l&uacute;p&agrave; ang doo'y n&aacute;lalamang
+sinasaysay sa calugod-lugod na pagcacahanay, mg&#771;a hiwagang
+pananalitang sacdal cagandahang tum&aacute;taos sa p&uacute;s&ograve; ng&#771; bumabasa.
+Nagpang&#771;agaw caming dalawa ni Gat Marcelo sa paghuhulog sa w&iacute;cang
+tagalog ng&#771; casulatang iyon, at sa cawacasa'y pinagcayar&iacute;an naming ang
+calahating dacong una'y siya ang tatagalog, at ac&oacute; naman ang
+calahating dacong hul&iacute;. Palibhasa'y numanamnam ng&#771; timyas ng&#771;
+pananalit&acirc; ni "Laong Laan", hind&icirc; cami nagdamdam pagod ng&#771; paghuhulog
+sa sariling wicang dukh&acirc; ng&#771; casulatang na sa mayamang wic&agrave; ni
+Cervantes, at pagdaca'y inilath&aacute;l&agrave; namin sa p&aacute;hayagang iyon. Mul&acirc;
+niyo'y kinaguiliwan co na ng&#771; lubos ang calahing sa pagsulat ay aking
+napagkilalang may pusong wag&aacute;s na macabayan, ano pa't laguing
+sumunodsunod sa canya ang aking calolowa sa walang licat na canyang
+pagsusumicap sa icaririlag ng&#771; bayang minamahal, at towi na'y
+nakipanig sa canyang tow&acirc; &oacute; hapis......</p>
+
+<p>Napipiit ac&oacute; sa bilanguan ng&#771; C&aacute;diz, Espa&ntilde;a, casama ng&#771; lubhang
+maram&iacute;ng gaya co ring ipinatapong mg&#771;a filipino at ilang filipina ng&#771;
+Gobierno ng&#771; castil&agrave;, ng&#771; aking mabasa ang "telegrama" sa mg&#771;a
+p&aacute;hayagan doon, tungcol sa pagc&aacute;pabaril ng&#771; mg&#771;a halimaw na ganid sa
+Dakilang Anak ng&#771; linuluhuran cong Inang Bayan. Nanghilacb&oacute;t aco't
+lalong pinaglahuan ng&#771; pighat&icirc; ang calolowa cong gap&oacute;s na ng&#771; hapis sa
+pagcapalay&ocirc; sa kinamulatang l&uacute;p&agrave;, sa magulang, asawa't mg&#771;a an&aacute;c, na
+pawang sinusuyuan ng&#771; maalab na pagsinta.....</p>
+
+<p>Ng&#771; macaow&icirc; ac&oacute; rito sa Filipinas ng&#771; ta&oacute;ng 1899, ang unang minith&icirc;
+co'y macapagtay&ocirc; ang lahing caymangu&iacute; ng&#771; is&aacute;ng marik&iacute;t na "monumento"
+na cailan ma'y magpapaalaala sa boong sinucob cay <span class="smcap">Dr. Jose
+Rizal</span>, at ng&#771; mabigyang caganap&aacute;n ang gayong nais, in&iacute;sip cong
+yum&aacute;r&igrave; ng&#771; is&aacute;ng mahalagang "Album", na ang bawa't daho'y gaw&acirc; ng&#771;
+is&aacute;ng matalinong filipino. Nang masabi co ang gayong panucal&agrave; sa
+macabayang si G. Eulalio Carmelo, pagdaca'y binigyan ac&oacute; ng&#771; bilang
+amb&aacute;g niyang limang daang cartulinang catatagang dahon ng&#771; sinabi ng&#771;
+Album: ipinamahagui co ang mg&#771;a cartulinang iyon sa mg&#771;a paham, sa
+mg&#771;a literato, poeta, escritor, periodista, m&uacute;sico, pintor, dibujante
+at iba pa, upang bawa't isa'y magtitic doon ng&#771; acalain nil&aacute;ng
+pintura, m&uacute;sica, caisipan, dibujo &oacute; ano mang macapagpapahalaga sa
+"Album." Guman&aacute;p ang lahat at ibinigay ng&#771; bawa't is&aacute; ang canicanilang
+gaw&acirc; sa itinay&oacute;ng "Capisanan sa pagpapaunlac cay <span class="smcap">Rizal</span>",
+upang ipaencuaderna ang "Album" at pagcatapos ay parifahan, at ang
+mapapagbilh&aacute;n sa mg&#771;a billete ng&#771; rifa'y mapagpatuunan ng&#771; gugugulin
+sa Monumento cay <span class="smcap">Rizal</span>. Naggayac naman ac&oacute; ng&#771; is&aacute;ng mainam
+na "Velada l&iacute;rica, literaria at instrumental," na guinan&aacute;p ng&#771; ica 30
+ng&#771; Diciembre ng&#771; 1899 sa teatro Libertad. Agaw&aacute;n at hinanakitan pa
+ang pagbil&iacute; ng&#771; billete. Maraming mg&#771;a palco ang naipagbil&iacute; ng&#771;
+tigsasandaang piso at mg&#771;a butacang naipagbil&iacute; hangang
+tigdadalawampo't limang piso, mg&#771;a salap&iacute;ng tinanggap na lahat ng&#771;
+sinabi ng&#771; pang&#771;ulo ng&#771; Capisanang gaya rin naman ng&#771; "Album". Nang
+macaraang il&aacute;ng linggo mul&acirc; ng&#771; gawin ang velada'y inacal&agrave; cong
+mauusis&agrave; co na cung gaano ang kin&aacute;labasan, pagcatapos maawas ang
+gugol, ng&#771;uni't <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXIII" id="Page_LXXIII">[LXXIII]</a></span>nasayang ang aking pag&aacute;l sa pag-uusis&agrave;: salap&icirc; at
+"album" ay capowa nang&#771;aligpit sa lihim ng&#771; d&icirc; co mataroc, ng&#771; d&icirc; co
+mawataswatasang "lalim ng&#771; catalinuhan at dunong" ng&#771; mg&#771;a "maririlag
+na macabayang" sa "talinghaga'y" nang&#771;ag-iing&#771;at ng&#771; lubhang
+mahalag&aacute;ng salap&iacute;ng ambag ng&#771; bayan sa Revolucion ... Ng&#771; wal&aacute;ng
+caratnan ang maulit ng&#771;uni't mapitagan cong pag-uusisa'y iniwan co ang
+gay&oacute;ng gawang hind&icirc; abot ng&#771; aking caya, at nag isip acong magtatag
+ng&#771; is&aacute;ng hay&aacute;g na ambagang hind&icirc; lamang hubad sa mg&#771;a "hiwagang" di
+cayang saliksikin ng&#771; cutad cong ba&iacute;t, cung d&icirc; lubos na lantaran at
+malayo sa camay ng&#771; mg&#771;a "cababalaghan": madal&aacute;s ng&#771; nangyari sa akin
+yaong casabihan ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;ng: "unos tienen la fama y otros
+cardan la lana"<a name="FNanchor_73_73" id="FNanchor_73_73"></a><a href="#Footnote_73_73" class="fnanchor">[73]</a> "iba ang nab&uacute;busog at aco ang napapagbintang&#771;an",
+caya't humanap aco ng&#771; paraang mailagan ang gayong cahidw&acirc;an, Nakiusap
+aco cay general McArthur, na ng&#771; panahong iyo'y siy&aacute;ng Gobernador
+Militar dito sa Filipinas, at cay Mr. William H. Taft, na niyo'y
+Presidente ng&#771; Comisi&oacute;n Civil, na mangyaring abuluyan nila aco sa
+adhicang macapanghing&#771;&icirc; ng&#771; ambag sa lahat ng&#771; filipino upang
+macapagpatay&ocirc; ng&#771; is&aacute;ng monumento cay <span class="smcap">Rizal</span>, sa pamamag-itan
+ng&#771; paraang magtatayo ng&#771; is&agrave;ng Comit&eacute; (capisanan) na ang bubu-o'y
+mg&#771;a guinoong filipino na siyang mamamahal&agrave; ng&#771; nauucol sa
+paglalaganap ng&#771; paghing&#771;&icirc; ng&#771; ambag at makikipag-alam sa mg&#771;a
+municipio at iba pang pagcacatiwalaang manghing&#771;&icirc; ng&#771; ambag, at ang
+lahat ng&#771; untiunting matitipong ambag ay doon ilalagac sa Tesorero
+Insular ng&#771; Gobierno, at ng&#771; mangyaring magaw&acirc; ang lah&aacute;t ng&#771; ito'y
+aco'y namanhic na maglagd&acirc; ng&#771; is&aacute;ng ucol na Ley ang Comisi&oacute;n Civil.
+Capowa napahinuhod sa akin. Inilagda ng&#771; sin&agrave;bi ng&#771; Comisi&oacute;n Civil ang
+ipinakiusap cong Ley at inihalal na bubu&ocirc; ng&#771; Comit&eacute; ang mg&#771;a
+tagaritong aking ipinalagay, na d&icirc; iba cung d&icirc; si na guinoong Tom&aacute;s G.
+del Rosario, Ponciano Rizal, Teodoro Rafael Yangco, Juan Tuason, Dr.
+Arist&oacute;n Bautista Lim, Mariano Limjap, Ram&oacute;n Genato at Maximino
+Paterno. Hind&icirc; nawalan ng&#771; mg&#771;a calah&igrave; at ng&#771; pamahayagang filipinong
+sumalangsang sa aking panucal&agrave;, na d&icirc; umano'y sa pagca't na sa
+mahigp&iacute;t na carukhaan ang bayan ay hind&icirc; marapat isipin ang mg&#771;a
+gayong pagcacagugol cung d&icirc; ang marapat pagsicapa'y ang mapapagcunan
+ng&#771; macacain; pang&#771;ang&#771;atuwirang hayag cong sinagot sa aking
+pinamamatnugutang sariling p&aacute;hayagang "El Grito del Pueblo" at "Ang
+Kapat&iacute;d ng&#771; Bayan" na hind&icirc; icababawas ng&#771; yaman &oacute; ic&aacute;raragdag ng&#771;
+paghihirap na ang pitong mill&oacute;ng filipino'y umambag ng&#771; tigagalawang
+c&eacute;ntimo bawa't isa, upang macapagtayo sa kinatimbuwang&#771;ang l&uacute;p&agrave; ng&#771;
+naghayin ng&#771; dug&ocirc; at buhay at ng&#771; ang bayang ito'y magcamit calay&acirc;an
+at dang&#771;al; na ang dalawang c&eacute;ntimong ibibigay ng&#771; bawa't filipino'y
+maguiguing isang maliwanag na tagapagpatotoo sa boong cataohang ang
+lahing caymangui'y marunong magmahal sa capat&iacute;d na may mahal at
+bayaning pusong natutong magtanghal ng&#771; capurihan ng&#771; bayang
+kinaguisnan, bucod sa macapagpapasulong ng&#771; calooban sa mg&#771;a cababayan
+upang panghinularan ang mg&#771;a dakilang gawang cagaling&#771;an ng&#771;
+pinaghahandugan ng&#771; gayong bagay, at ang "monumento'y" magpapagunit&acirc;
+sa maghahalihaliling tao sa panah&oacute;ng hinaharap, sa natutong pumucaw sa
+mg&#771;a carugong n&aacute;hihimbing sa caalipnan at nagbang&#771;ong puri ... Naraos
+ang panghihing&#771;&icirc; ng&#771; amb&aacute;g at ng&#771;ayo'y casalucuyang iniing&#771;atan ng&#771;
+Tesorero Insular ang may mg&#771;a is&aacute;ng daan at labing anim na libong piso
+(P. 116000) na siyang gugugulin sa hind&icirc; malalao't matatayong
+monumento cay <span class="smcap">Rizal</span>, sa paseo ng&#771; Luneta, na sa canya'y
+pinagbarilan. Cung magal&iacute;ng &oacute; masam&acirc; ang aking guinaw&acirc; sa
+pagcapanucal&agrave; ng&#771; monumentong iy&oacute;n, ang mg&#771;a cababayang may damdamin
+ang siyang magpasiya.</p>
+
+<p>Sa pagpapaunlac din sa ating capat&iacute;d na <i>Martir</i> ay naglathal&agrave; ac&oacute; ng&#771;
+linguhang p&aacute;hayagang <span class="smcap">Rizal</span>, na sa casaw&icirc;ang palad ay hind&icirc;
+tumagal ang buhay.</p>
+
+<p>Ang mg&#771;a guinaw&acirc; cong ito'y sa pagtupad sa aking catungculang
+pagcafilipino.</p>
+
+<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXIV" id="Page_LXXIV">[LXXIV]</a></span>Matibay na ng&#771;ang totoo ang hind&icirc; pagcalimot cay <span class="smcap">Rizal</span>. Sa
+taon-tao'y guinagaw&acirc;, sa sangcapuluang it&oacute;, sa icatatlomp&ocirc; ng&#771;
+Diciembre, ang pag-aalaala ng&#771; sa canya'y pagbaril, na nalalao'y lal&ograve;
+namang naguiguing dakil&agrave;. Sa Maynil&agrave; at sa mg&#771;a bayanbayan ay may mg&#771;a
+itinayong Escuela <span class="smcap">Rizal</span>, Instituto <span class="smcap">Rizal</span>, Colegio
+<span class="smcap">Rizal</span>, Liceo <span class="smcap">Rizal</span>, Ateneo <span class="smcap">Rizal</span>,
+Restaurant <span class="smcap">Dimas Alang</span>, Cinemat&oacute;grafo <span class="smcap">Rizal</span>,
+Orquesta <span class="smcap">Rizal</span>, Club <span class="smcap">Rizal</span>, at may mang&#771;a nagbibil&iacute;
+naman ng&#771; Rel&oacute;j <span class="smcap">Rizal</span>, Tela <span class="smcap">Rizal</span>, Cron&oacute;metro
+<span class="smcap">Rizal</span>, Botones <span class="smcap">Rizal</span>, Tabaco <span class="smcap">Rizal</span>, Zapatos
+<span class="smcap">Rizal</span>, F&oacute;sforos <span class="smcap">Rizal</span>; Papel <span class="smcap">Rizal</span>, sa
+lahat ng&#771; bahay ng&#771; bawa't may damdaming filipino'y may larawan ni
+<span class="smcap">Rizal</span>; pinang&#771;alanang <span class="smcap">Rizal</span> ng&#771; Gobierno ang is&aacute; sa
+mg&#771;a lalong malalaking lalawigan dito Filipinas, ang lalong caraniwang
+gamiting sello ng&#771; Correong dalawang c&eacute;ntimo ang halag&aacute; ay larawan ni
+<span class="smcap">Rizal</span> ang naroroon; ang cay <span class="smcap">Rizal</span> ding larawan ang
+na sa billete &oacute; papel na gastahing dalawang piso ang halag&aacute;, na siyang
+lalong laganap; ano pa't masasabing saan man sa lupa&iacute;ng it&oacute;'y walang
+nariring&#771;&iacute;g at walang namamasdan cung d&icirc; si <span class="smcap">Rizal</span> ... Ang
+mg&#771;a cuhil&aacute;ng sa canya'y nagpapatay at cahi't patay na'y canilang
+pinagtataniman pa, baga man lihim at d&icirc; maihayag, napipilitang gamitin
+ang sello ng&#771; Correo ni <span class="smcap">Rizal</span>, ing&#771;atan ang billeteng
+dalawang piso ni <span class="smcap">Rizal</span> ... Iyan ang wal&aacute;ng catapus&aacute;ng
+ng&#771;itng&#771;&iacute;t na parusa sa may pusaling budh&icirc;!...</p>
+
+<p>Inilagd&acirc; co ang maicl&iacute;ng casaysayan ng&#771; buhay ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa
+pagca't ulir&aacute;ng maningning na mapanghihinularan ng&#771; lah&aacute;t sa pagsinta
+sa kinaguisnang bayan at sa capow&acirc; tao, sa pagsisicap sa pag-aaral at
+sa calinisan ng&#771; asal. Ang nagaw&acirc; niya'y &iquest;bakit hind&icirc; magagaw&acirc; ng&#771;
+bawa't filipino?</p>
+
+<p>Pinagsicapan cong isinawic&agrave; natin ang canyang mg&#771;a kinathang <i>Noli me
+tangere</i> at <i>Filibusterismo</i>, at isasatagalog co rin ang canyang mg&#771;a
+tul&acirc; at iba pang canyang mg&#771;a sinulat sa pagca't ang lahat ng&#771; iya'y
+siyang matibay na haligui ng&#771; cagalanggalang na sambahan ng&#771; ating
+mg&#771;a calayaan at casarinlang canyang pinagpilitang itay&ocirc; sa
+catigastigasang bat&oacute; ng&#771; pagsintang maalab at dalisay sa kinaguisnang
+l&uacute;p&agrave;, sa pamamag-itan ng&#771; canyang macapangyarihang &iacute;sip.</p>
+
+<p>Ang <i>Noli me tangere</i> at ang <i>Filibusterismo'y</i> ilaw na maliwanag na
+pumapatnugot sa mg&#771;a filipino sa lacbaying cahiraphirapan at
+mapang&#771;anig na pagtatam&oacute; ng&#771; casarinlang minimith&icirc;. Cay Ibarra-Simoun
+at cay El&iacute;as ay mamamalas natin ang pagsintang tunay sa cagandaganhang
+lupang kinakitaan natin ng&#771; unang liwanag; cay Don Rafael Ibarra at sa
+canyang an&aacute;c na Cris&oacute;stomo'y ang pag-uusig ng&#771; mg&#771;a tacs&iacute;l sa bawa't
+may magandang c&aacute;lolowa; cay C&aacute;pit&aacute;n Tiago'y ang taong walang malay
+nalulugso ang puri dahil sa pagca mapaniwala&iacute;n sa hiduwang
+pinasasampalatayanan ng&#771; mg&#771;a gumagamit ng&#771; religi&oacute;n ni Cristo upang
+maday&agrave; ang sangcataohan; sa ina ni Mar&iacute;a Clara'y ang babaeng ibinulid
+sa bang&#771;in ng&#771; carumaldumal na cahalayan ng&#771; nanumpang magpapacalinis
+ng&#771; calolowa't catawan hanggang nabubuhay; cay Mar&iacute;a Clara'y ang
+dalagang pinagmunglaymunglay ang p&uacute;s&ograve; ng&#771; tunay na am&aacute;ng nagpapangap
+na "cahalili ng&#771; Dios" at ang kinasapitang calaguimlaguim ng&#771;
+cahabaghabag ng&#771; kin&uacute;culong hangang nabubuhay sa d&igrave; umano'y ligpitan
+ng&#771; mg&#771;a esposa ng&#771; Dios; sa mg&#771;a fraileng si p&aacute;r&igrave; D&aacute;maso, si p&aacute;r&igrave;
+Sibyla at si p&aacute;r&igrave; Salv&iacute;, ang malulup&iacute;t at casuclamsuclam na caugal&icirc;an
+ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong may catungculang mahigp&iacute;t na magpacaba&iacute;t at
+magpacalinis ng&#771; asal; cay fil&oacute;sofo Tasio'y mapaguunaw&agrave; ang
+casakitsakit na cahang&#771;al&aacute;ng naghahar&igrave; sa mg&#771;a filipino; cay cabesang
+Tal&eacute;s ay ang t&aacute;ong ipinahamac ng&#771; malup&iacute;t na pag-uusig ng&#771; magpacailan
+ma'y caaway ng&#771; mg&#771;a filipino; cay Dr. Pasta ay ang larawan ng&#771; mg&#771;a
+pant&aacute;s na walang pinagsisicapan cung di ang canyang sariling
+cagaling&#771;an at iyayaman; cay Do&ntilde;a Consolaci&oacute;n at cay Do&ntilde;a Victorina'y
+ang mg&#771;a babaeng hang&#771;al at hal&iacute;ng na siyang unaunang nagpapahirap &oacute;
+cumucuty&agrave; sa mg&#771;a calah&igrave;, dahil sa sila'y kinasama &oacute; naguing asawa
+nang l&iacute;ping dito'y nacapangyayari; cay Sisa'y ang cahabaghabag na
+babaeng pinahirapan hangang sa masir&agrave; ang &iacute;sip at mamatay ng&#771; mg&#771;a
+tampalasang may budhing halimaw; <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXV" id="Page_LXXV">[LXXV]</a></span>sa is&aacute;ng salita'y bawa't talata ng&#771;
+<i>Noli me tangere</i> at <i>Filibusterismo'y</i> palatuntunang maningn&iacute;ng sa
+pamumuhay dito sa Filipinas, palibhasa'y casaysayan nang catotohanang
+mg&#771;a nangyari at nangyayari pa sa mg&#771;a lupa&iacute;ng ito. Sa alin mang bahay
+ng&#771; tunay na filipino'y hind&icirc; dapat mawal&acirc; ang dalawang librong iyon
+at salamin&iacute;ng lagu&igrave; ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at sa araw na gaw&iacute;ng
+patnubay ng&#771; cafilipinuhan ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at gamiting
+palatuntunan ang <i>Noli me tangere</i>, ang <i>Filibusterismo</i> at iba pang
+mg&#771;a casulatan ng&#771; "Martir sa Luneta", sa araw na iyo'y macahihiyaw na
+tayong lahat, na ang Filipinas ay ligtas na sa lahat ng&#771; caalipnan, at
+ang lupa&iacute;ng ito'y siy&acirc;ng pangulo sa dang&#771;al sa boong casilang&#771;anan,
+lowalhating sa sancapuluang ito'y mith&icirc; ni <span class="smcap">Rizal, Andres
+Bonifacio, Marcelo Hilario Del Pilar</span>, ng&#771; yutayutang mg&#771;a
+filipino at ng&#771; abang si</p>
+
+<p class="sign">PASCUAL H. POBLETE.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 120px;">
+<img class="biggap" src="images/ending.jpg" width="120" height="106" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 287px;">
+<a name="img_5"></a><a href="images/005_b.jpg"><img src="images/005_t.jpg" width="287" height="400" alt="G. Saturnina Rizal ni Hidalgo &oacute;  Neneng Rizal
+Capat&iacute;d na matand&acirc; ng&#771; Dr. Jose Rizal, at casalucuyang
+nagpapalimbag ng&#771; &quot;NOLI ME TANGERE&quot; at &quot;FILIBUSTERISMO.&quot; SA WICANG
+TAGALOG, Imp. de M Fern&aacute;ndez, Paz 447, Sta. Cruz." title="G. Saturnina Rizal ni Hidalgo &oacute;  Neneng Rizal
+Capat&iacute;d na matand&acirc; ng&#771; Dr. Jose Rizal, at casalucuyang
+nagpapalimbag ng&#771; &quot;NOLI ME TANGERE&quot; at &quot;FILIBUSTERISMO.&quot; SA WICANG
+TAGALOG, Imp. de M Fern&aacute;ndez, Paz 447, Sta. Cruz." /></a>
+</div>
+
+<div class="footnotes"><h3>MGA TALABABA:</h3>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_1" id="Footnote_1_1"></a><a href="#FNanchor_1_1"><span class="label">[1]</span></a> Marami ang tumatawag ng&#771; <i>Silang&#771;an</i> sa Laguna.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_2_2" id="Footnote_2_2"></a><a href="#FNanchor_2_2"><span class="label">[2]</span></a> <i>Indio</i> ang tawag ng&#771; mg&#771;a castil&agrave; at ng&#771; mg&#771;a mestizong
+castila sa tunay na lahing malayo.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_3_3" id="Footnote_3_3"></a><a href="#FNanchor_3_3"><span class="label">[3]</span></a> T&aacute;ong may dunong.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_4_4" id="Footnote_4_4"></a><a href="#FNanchor_4_4"><span class="label">[4]</span></a> T&aacute;ong-hayop.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_5_5" id="Footnote_5_5"></a><a href="#FNanchor_5_5"><span class="label">[5]</span></a> Ang catumbas ng&#771; casabihang ito sa wic&acirc; natin ay yaong:
+<i>Ang naghahan&aacute;p sa wala, ay baliw ang cahalimbawa.</i></p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_6_6" id="Footnote_6_6"></a><a href="#FNanchor_6_6"><span class="label">[6]</span></a> Escultura: ang paggaw&acirc; ng&#771; ano mang larawang bat&oacute; &oacute;
+cahoy.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_7_7" id="Footnote_7_7"></a><a href="#FNanchor_7_7"><span class="label">[7]</span></a> Ang pagl&uacute;lan. (Pagpupuri sa mg&#771;a sasacy&aacute;ngdagat ni
+Magallanes.)</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_8_8" id="Footnote_8_8"></a><a href="#FNanchor_8_8"><span class="label">[8]</span></a> Nagt&aacute;tamo ng&#771; dil&aacute;g ang Inang Bayan sa pamamag-itan ng&#771;
+dunong.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_9_9" id="Footnote_9_9"></a><a href="#FNanchor_9_9"><span class="label">[9]</span></a> Capisanang humahatol &oacute; nagp&aacute;pasiya.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_10_10" id="Footnote_10_10"></a><a href="#FNanchor_10_10"><span class="label">[10]</span></a> Ang pagpupulong ng&#771; mg&#771;a dios.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_11_11" id="Footnote_11_11"></a><a href="#FNanchor_11_11"><span class="label">[11]</span></a> Sa tabi ng&#771; Pasig.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_12_12" id="Footnote_12_12"></a><a href="#FNanchor_12_12"><span class="label">[12]</span></a> Casulatang inilalath&aacute;l&agrave; sa pamahayagan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_13_13" id="Footnote_13_13"></a><a href="#FNanchor_13_13"><span class="label">[13]</span></a> Pag-ibig sa tinubuang l&uacute;p&agrave;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_14_14" id="Footnote_14_14"></a><a href="#FNanchor_14_14"><span class="label">[14]</span></a> Ang <span class="smcap">Diariong Tagalog</span> ang caunaunahang
+p&aacute;mahayagang wicang cast&iacute;l&agrave; at wicang tagalog na inilath&aacute;l&agrave; sa
+araw-araw. Sapagca't ng&#771; panah&oacute;ng iyo'y inuusig ang sino mang
+filipinong nagpapakita ng&#771; pagcamalulugd&iacute;n sa mg&#771;a calayaan; inilag&aacute;y
+na ang namamatnugot sa <i>Diariong Tagalog</i> ay ang castilang si Don
+Francisco Calvo Mu&ntilde;oz, na Administrador ng&#771; Rentas Estancadas;
+ng&#771;uni't ang tunay na sumusulat ay si G. Marcelo Hilario del Pilar at
+si G. Pascual H. Poblete. Tumutulong ding madal&aacute;s si G. Jos&eacute;
+Cuaderno.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_15_15" id="Footnote_15_15"></a><a href="#FNanchor_15_15"><span class="label">[15]</span></a> Huc&oacute;m na humahatol ng&#771; mg&#771;a nauucol sa
+sinasampalatayanan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_16_16" id="Footnote_16_16"></a><a href="#FNanchor_16_16"><span class="label">[16]</span></a> <i>Hada</i>: Hiwagang babae na ng&#771; panahong una'y
+pinaniniwalaan ng&#771; mg&#771;a europeo.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_17_17" id="Footnote_17_17"></a><a href="#FNanchor_17_17"><span class="label">[17]</span></a> Ang hindi tul&acirc;, ang tuloytuloy na pananalit&acirc;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_18_18" id="Footnote_18_18"></a><a href="#FNanchor_18_18"><span class="label">[18]</span></a> Si <span class="smcap">Codro</span> ang hul&iacute;ng h&aacute;r&igrave; sa Atenas at inihayin
+sa kinamulatang bayan ang cany&aacute;ng buhay.&mdash;<span class="smcap">Leonidas</span>, h&aacute;r&igrave; sa
+Esparta na nagsangal&aacute;ng ng&#771; daang Term&oacute;pilas, sa pamamag-itan ng&#771;
+tatlong daang tao, laban cay Jerjes.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_19_19" id="Footnote_19_19"></a><a href="#FNanchor_19_19"><span class="label">[19]</span></a> Panghihimagsic ang itinagalog ng&#771; ib&aacute; sa salit&aacute;ng
+<i>revoluci&oacute;n</i>, na tila hind&icirc; angc&aacute;p, sa pagca't dito'y ang sinasabing
+<i>revoluci&oacute;n</i> ay ang bagong pagpapalacad ng&#771; isang bayan &ocirc; naci&oacute;n.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_20_20" id="Footnote_20_20"></a><a href="#FNanchor_20_20"><span class="label">[20]</span></a> Calacar&aacute;ng tadh&aacute;n&agrave; ng&#771; May-Capal sa lahat ng&#771; cany&aacute;ng
+linikh&acirc;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_21_21" id="Footnote_21_21"></a><a href="#FNanchor_21_21"><span class="label">[21]</span></a> Malayang mag-&iacute;sip, na ano pa't hind&icirc; sumasampalataya
+cung d&icirc; sa masasabing parang nakikita at nahih&iacute;po.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_22_22" id="Footnote_22_22"></a><a href="#FNanchor_22_22"><span class="label">[22]</span></a> Ang ayaw sumampalatayang may Dios.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_23_23" id="Footnote_23_23"></a><a href="#FNanchor_23_23"><span class="label">[23]</span></a> Ang napapanig sa "partido pol&iacute;ticong ang sinusunod na
+palatuntuna'y ang pagsasangalang at paglalaganap ng&#771; lahat ng&#771; mg&#771;a
+calayaan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_24_24" id="Footnote_24_24"></a><a href="#FNanchor_24_24"><span class="label">[24]</span></a> Tinatawag sa pol&iacute;ticang "clerical" ang "partido" &oacute; ang
+taong ang sinusunod na palatuntuna'y ang pagsasangalang sa lahat ng&#771;
+mg&#771;a sacerdote, sa pinasasampalatayanan ng&#771; mg&#771;a sacerdote at sa
+icaguiguinhawa at icauunlac ng&#771; mg&#771;a sacerdote.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_25_25" id="Footnote_25_25"></a><a href="#FNanchor_25_25"><span class="label">[25]</span></a> Ang napapanig sa "partido republicano" na ang sinusunod
+na palatuntuna'y ang mg&#771;a naucol sa pagtatayo ng&#771; "rep&uacute;blica" at sa
+mg&#771;a pamamahala ng&#771; bayan sa bayan sa icagagaling ng&#771; bayan din.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_26_26" id="Footnote_26_26"></a><a href="#FNanchor_26_26"><span class="label">[26]</span></a> Ang mg&#771;a capanig sa partidong nagpupumilit na si Don
+C&aacute;rlos de Borb&oacute;n, na ca&iacute;bigan ng&#771; mg&#771;a fraile at ng&#771; lahat ng&#771; mg&#771;a
+sacerdote, ang siyang maguing hari sa Espa&ntilde;a.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_27_27" id="Footnote_27_27"></a><a href="#FNanchor_27_27"><span class="label">[27]</span></a> Ang cabooan ng&#771; isang samahan ng&#771; mg&#771;a t&aacute;ong nagcacaisa
+ng&#771; pasiya tungcol sa inaacala nilang lalong magal&iacute;ng na pamamahala at
+pamiminuno sa bayan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_28_28" id="Footnote_28_28"></a><a href="#FNanchor_28_28"><span class="label">[28]</span></a> Ang halos na sa calaguitnaan ng&#771; sangcalupaan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_29_29" id="Footnote_29_29"></a><a href="#FNanchor_29_29"><span class="label">[29]</span></a> <i>Brindo</i> ang na sa, wicang cast&iacute;l&agrave;; galing sa wicang
+<i>brindar</i>, na ang cahuluga'y ang pag-in&oacute;m ng&#771; alac na tand&acirc; ng&#771;
+paghahang&#771;&aacute;d ng&#771; icagagal&iacute;ng ng&#771; pinag-aalayan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_30_30" id="Footnote_30_30"></a><a href="#FNanchor_30_30"><span class="label">[30]</span></a> Walang tunay na catumb&aacute;s sa wicang tagalog ang wicang
+castilang <i>Patria</i>, na ang cahuluga'y tinubuang bayan, tinubuang l&uacute;p&agrave;,
+sariling bayan, sariling l&uacute;p&agrave;, kinaguisnang bayan at iba pa.&mdash;Paun&aacute;w&agrave;
+ng&#771; tumagalog.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_31_31" id="Footnote_31_31"></a><a href="#FNanchor_31_31"><span class="label">[31]</span></a> Hiwatigan ng&#771; bumabasang hind&icirc; tinatawag ni Rizal na
+"Inang-Bayan." Catutubong pang&#771;alan ang "Inang Bayan:" ang sabing
+"Inang Espa&ntilde;a'y" pang&#771;alang kinaugalian lamang, (gaya ng&#771; pagtawag ng&#771;
+mg&#771;a musm&oacute;s sa hind&icirc; tunay na in&aacute;: Nanay Andang, nanay Liling at iba
+pa). Paunaw&acirc; ni W.E. Retana.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_32_32" id="Footnote_32_32"></a><a href="#FNanchor_32_32"><span class="label">[32]</span></a> Caraniwang cublihan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_33_33" id="Footnote_33_33"></a><a href="#FNanchor_33_33"><span class="label">[33]</span></a> May tin&iacute;c na cahoy na inilalag&aacute;y sa land&aacute;s at ng&#771;
+mahadlang&#771;&aacute;n ang lacad ng&#771; nang&#771;agcacabayong sundalo.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_34_34" id="Footnote_34_34"></a><a href="#FNanchor_34_34"><span class="label">[34]</span></a> Patib&oacute;ng na pang-h&uacute;li sa caaway.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_35_35" id="Footnote_35_35"></a><a href="#FNanchor_35_35"><span class="label">[35]</span></a> Bacod na malak&iacute;ng cahoy.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_36_36" id="Footnote_36_36"></a><a href="#FNanchor_36_36"><span class="label">[36]</span></a> Bacod na malalak&iacute;ng cahoy na pataguil&iacute;d.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_37_37" id="Footnote_37_37"></a><a href="#FNanchor_37_37"><span class="label">[37]</span></a> Palatuntunang nagtatadhan&acirc; ng&#771; mg&#771;a h&aacute;b&agrave; ng&#771; mg&#771;a
+cublihan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_38_38" id="Footnote_38_38"></a><a href="#FNanchor_38_38"><span class="label">[38]</span></a> Mangagamot sa mat&aacute;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_39_39" id="Footnote_39_39"></a><a href="#FNanchor_39_39"><span class="label">[39]</span></a> Isinatagalog co na ang tulang it&oacute; at gay&oacute;n din ang <i>El
+embarque</i>, <i>Por la educaci&oacute;n</i>, <i>A la juventud filipina</i>, ang
+zarzuelang <i>Junto al Pasig</i>, ang <i>El Consejo de los Dioses</i>, at iba pa
+at ipalilimbag cong calakip ng&#771; librong BUHAY NI RIZAL na aking
+sinulat. <i>Pascual H. Poblete.</i></p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_40_40" id="Footnote_40_40"></a><a href="#FNanchor_40_40"><span class="label">[40]</span></a> "Tulis&aacute;n sa dagat" ang tunay na cahulugan sa tagalog ng&#771;
+wicang cast&iacute;lang "filibustero", ayon sa "Diccionario de la lengua
+castellana" na gaw&acirc; ng&#771; "Real Academica Espa&ntilde;ola"; ng&#771;uni't dito sa
+Filipinas ay binigyan ng&#771; mg&#771;a cast&iacute;l&agrave; ng&#771; ibang cahulugan. Tinatawag
+dito nilang "filibustero" ang filipinong ayon sa mg&#771;a sapant&aacute;h&agrave; nila'y
+nag-aacalang lumabag at maglugso ng&#771; capangyarihan ng&#771; Espa&ntilde;a sa
+sangcapuluang ito at ng&#771; macapagsarili. Pinag-uusig ng&#771; gobierno ng&#771;
+cast&iacute;l&agrave; ng&#771; catacot-tacot ng&#771; panahong iyon ang bawa't filipinong
+mapaghinalaang may budh&iacute;ng "filibustero". Cung sabihin ng&#771; mg&#771;a di
+marunong ng&#771; wicang castila'y "plibastiero."</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_41_41" id="Footnote_41_41"></a><a href="#FNanchor_41_41"><span class="label">[41]</span></a> Capulung&#771;ang lagui ng&#771; pagsisiyasat ng&#771; lahat ng&#771; mg&#771;a
+limbag. Cautusan dito ng&#771; panahon ng&#771; Gobierno ng&#771; Espa&ntilde;a, na ang
+lahat ng&#771; mg&#771;a limbag at ipinalilimbag upang ilath&aacute;l&agrave;, gaya ng&#771; mg&#771;a
+libro at mg&#771;a pamahayagan, ay paraanin muna sa "Comisi&oacute;n Permanente de
+Censura." Pinarurusahan ng&#771; mabigat ang sumuay sa cautusang ito.
+Naboboo ang sinabi ng&#771; Comisi&oacute;n ng&#771; mg&#771;a fraile at mg&#771;a cast&iacute;l&agrave;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_42_42" id="Footnote_42_42"></a><a href="#FNanchor_42_42"><span class="label">[42]</span></a> Ang tinatawag niya ritong Bayang sarili ay ang Espa&ntilde;a.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_43_43" id="Footnote_43_43"></a><a href="#FNanchor_43_43"><span class="label">[43]</span></a> Ang mg&#771;a cagawad &oacute; cawan&iacute; ng&#771; gobierno.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_44_44" id="Footnote_44_44"></a><a href="#FNanchor_44_44"><span class="label">[44]</span></a> Si Costa'y cast&iacute;l&acirc;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_45_45" id="Footnote_45_45"></a><a href="#FNanchor_45_45"><span class="label">[45]</span></a> Cap&oacute;n.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_46_46" id="Footnote_46_46"></a><a href="#FNanchor_46_46"><span class="label">[46]</span></a> Pant&aacute;s na cast&iacute;l&acirc;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_47_47" id="Footnote_47_47"></a><a href="#FNanchor_47_47"><span class="label">[47]</span></a> Ang mairuguin sa lah&aacute;t ng&#771; bagay na nauucol sa
+Filipinas.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_48_48" id="Footnote_48_48"></a><a href="#FNanchor_48_48"><span class="label">[48]</span></a> Sa laking pag-guiliw ni Blumentritt sa Filipinas ay
+pinang&#771;alanan ang isang anac niyang babae ng&#771; "Loleng" at ang inuugali
+niya at ng&#771; caniyang mg&#771;a anac ay ang asal ng&#771; mg&#771;a filipinong may
+pinag-aralan. Maraming di ano lamang ang mg&#771;a librong sinulat ni
+Blumentritt tungcol sa Filipinas at ang isa sa mg&#771;a librong ito'y ang
+"Diccionario Etnogr&aacute;fico de Filipinas."</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_49_49" id="Footnote_49_49"></a><a href="#FNanchor_49_49"><span class="label">[49]</span></a> <i>Psicologia</i>: isang bahagui nang Filosof&iacute;a na
+nagsasaysay ng&#771; nauucol sa calolowa at sa cany&aacute;ng mg&#771;a sancap at mg&#771;a
+gaw&acirc;.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_50_50" id="Footnote_50_50"></a><a href="#FNanchor_50_50"><span class="label">[50]</span></a> <i>Antrop&oacute;logo</i>: ang pantas na nacatatalos ng&#771;
+carunung&#771;ang <i>Antropolog&iacute;a</i>, na kinapapalamnan ng&#771; mg&#771;a nauucol sa
+catawan at caasalan ng&#771; tao.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_51_51" id="Footnote_51_51"></a><a href="#FNanchor_51_51"><span class="label">[51]</span></a> Bawat siglo'y may isang daang taon.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_52_52" id="Footnote_52_52"></a><a href="#FNanchor_52_52"><span class="label">[52]</span></a> Casaysayan ng&#771; mg&#771;a nangyari.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_53_53" id="Footnote_53_53"></a><a href="#FNanchor_53_53"><span class="label">[53]</span></a> Ang bin&aacute;banguit dito'y ang pagsasan galang ng&#771; mg&#771;a
+filipino sa capangyarihan ng&#771; mg&#771;a franc&eacute;s sa pakikibaca sa
+Conchinchina, sa utos ng&#771; Espa&ntilde;a.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_54_54" id="Footnote_54_54"></a><a href="#FNanchor_54_54"><span class="label">[54]</span></a> Dat&igrave;ng sac&oacute;p ng&#771; Espa&ntilde;a ang Borneo, na ng&#771;ayo'y
+tinatawag ni North British Borneo; ng&#771;uni't sa capabay&acirc;an ng&#771; Gobierno
+ng&#771; Espa&ntilde;a'y napalipat sa capangyarihan ng&#771; Inglaterra.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_55_55" id="Footnote_55_55"></a><a href="#FNanchor_55_55"><span class="label">[55]</span></a> Inaanyayahan co ang lahat ng&#771; mg&#771;a cababayang cami'y
+magtay&ocirc; ng&#771; is&aacute;ng capisanang ang pamag&aacute;t di'y <i>Liga Filipina</i>. Ang
+s&uacute;sunding palatuntunan sa capisanang ito'y ang Estatutos &oacute;
+Palatuntunan ng&#771; <i>Liga Filipinang</i> itinay&ocirc; ni <span class="smcap">Rizal</span> na
+isinatagalog co ng&#771;ayon. Bawa't sang-ayon dito sa aking anyaya'y
+macasusulat sa akin dito sa daang Misericordia blg. 123, bayang Sta.
+Cruz, Mayn&iacute;l&agrave;. Cung marami, ang tanggapin cong pagsang-ayon tatawag
+ac&oacute; ng&#771; malak&iacute;ng pulong at ng&#771; macapaghalal ng&#771; mg&#771;a p&uacute;n&ograve; at iba pang
+kinacailang&#771;ang gawin. Totoong mahalag&aacute; ang magcaroon ang mg&#771;a
+filipino ng&#771; ganitong capisanan ...<i>Pascual H. Poblete</i>.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_56_56" id="Footnote_56_56"></a><a href="#FNanchor_56_56"><span class="label">[56]</span></a> Ang sabing "hotel" ay ipinang&#771;ung&#771;usap na Otel. Wicang
+franc&eacute;s na ang cahulugan ay tahanang sarili, at cung minsan nama'y
+bahay na tumatangap na tum&uacute;loy at magpacain sa canino mang nagbabayad.
+Sa wicang castila'y "hoster&iacute;a" &uacute; "hospeder&iacute;a".</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_57_57" id="Footnote_57_57"></a><a href="#FNanchor_57_57"><span class="label">[57]</span></a> Ang mg&#771;a caisipang nauucol sa pamamahal&agrave; ng&#771; bayan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_58_58" id="Footnote_58_58"></a><a href="#FNanchor_58_58"><span class="label">[58]</span></a> Ang cahulugan ng&#771; sabing <span class="smcap">Pilato</span> ay "lalaking
+may sandatang palas&ocirc;." Ang pang&#771;alan niya'y <span class="smcap">Poncio</span> at
+apellido ang <span class="smcap">Pilato</span>. Nang panahong yao'y siya'y Presidente &oacute;
+Procurador sa Judea, catungculang guinanap niya ng&#771; sampong taon, ng&#771;
+panahong har&igrave; si Tiberio. Nang magpasimul&acirc; si Juan Bautista ng&#771;
+pang&#771;ang&#771;aral, ang gobernador sa Judea ay si Pilato. Sinasabi ni San
+L&uacute;cas, na ang is&aacute; sa mg&#771;a guinaw&acirc; ni Pilato ay ang pagpatay sa il&aacute;ng
+mg&#771;a taga Galilea, at inihal&ograve; ang canilang dug&ocirc; sa mg&#771;a hayin niya sa
+canyang kinikilalang mg&#771;a dios. Sa is&aacute; sa mg&#771;a fiestang maraming mg&#771;a
+jud&iacute;o ang napasasa Jerusalem, nagpasimul&acirc; ang il&aacute;ng mg&#771;a galileo ng&#771;
+panghihimagsic na laban sa pamunuan, sa loob ng&#771; templo, cagagawang
+pinutol sa pagpapatay sa mg&#771;a namiminun&ograve; sa gawang iyon.
+</p><p>
+Talastas na ng&#771; lah&aacute;t cung ano ang mg&#771;a cagagawan ni Pilato tungcol
+cay Jes&uacute;s, cay&acirc; hind&icirc; co na sasabihin dito.
+</p><p>
+Nang makaraan ang isang ta&oacute;n mul&acirc; nang mamatay si Cristo, ang mg&#771;a
+judio'y nang himagsic cay Pilato, dahil sa pagcagamit nito sa mg&#771;a
+cayamanan nang templo, upang may maipagpagawa nang isang p&aacute;agusan nang
+tubig. Napilitan si Pilatong payapain ang panghihimagsic na iyon sa
+pamamag-itan nang mg&#771;a sandata. Ang mg&#771;a catampalasanan ni Pilato sa
+mg&#771;a samaritano ay siyang pumilit sa mg&#771;a tawong ito na magsacdal cay
+Vitelio, prefecto sa Syria. Ang naguing hatol nito'y alisan si Pilato
+ng&#771; catungculan at ipadala sa Roma, at doon nama'y pinarusahan siya
+nang hatol na ipatapon, Lucas III. 1; XIII. 1; Mateo XXVII; Marcos XV;
+Lucas XIII; Juan XVIII. 28; IX; Tingnan "Ang gawa ng&#771; mg&#771;a apostol"
+III. 13; IV. 27; XIII. 28. 1.a Timoteo VI. 13; Flav, Josefo, Antig.
+lib, XVIII, c. II-IV.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_59_59" id="Footnote_59_59"></a><a href="#FNanchor_59_59"><span class="label">[59]</span></a> Si Anan &oacute; Anas ay anac ni Seth, Sumo Pont&iacute;fice nang mg&#771;a
+jud&iacute;o, at bianan ni Cayfas, na siyang caacbay niya sa pagcapapa. Nang
+hulihin si Jes&uacute;s ay dinal&aacute; muna ito sa bahay ni Anas.&mdash;Lucas III. 2;
+Juan XVIII; 13.
+</p><p>
+Sa pagca't siya ang pang&#771;ulong pun&ograve; ng&#771; mg&#771;a sacerdote, siya ang
+nang&#771;ulo sa pulong na pinagdalhan sa mg&#771;a ap&oacute;stol ni Jes&uacute;s, upang sa
+canila'y ipagbawal ang pagpapatuloy ng&#771; pang&#771;ang&#771;aral.&mdash;Hechos IV. 6.
+Sinasabi ni Josefo, na si Anas ay inihalal na Sumo Pont&iacute;fice ni
+Cyrenio, gobernador sa Judea, at siya ang inihalili cay Joaron na
+binawian nang mataas na catungculang iyon. Si An&aacute;s naman ay inalis&agrave;n
+nang catungculan ni Valerio Grato, procurador nang Judea, na inihalal
+ni Tiberio Neron, at ang inihalili sa caniya'y si Ismael, na anac ni
+Phabi.&mdash;Joseph. Antiquit lib. XXVIII cap. II.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_60_60" id="Footnote_60_60"></a><a href="#FNanchor_60_60"><span class="label">[60]</span></a> Si Caiphas na ang apellido'y Joseph ay manugang ni An&aacute;s
+at Sumo Pont&iacute;fice ring gaya nito. Sa bahay ni Caiphas linibac,
+siniphay&ograve;, sinampal at hinatulang mamatay si Jes&uacute;s. Sinasabi ni Josefo
+na si Caiphas ay inalis sa pagcapont&iacute;fice ni Vitelio. Lib. XXVIII Cap.
+IV.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_61_61" id="Footnote_61_61"></a><a href="#FNanchor_61_61"><span class="label">[61]</span></a> Mang&#771;a pant&agrave;s na tagalagda &oacute; tagasulat nang mang&#771;a
+cautusan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_62_62" id="Footnote_62_62"></a><a href="#FNanchor_62_62"><span class="label">[62]</span></a> Is&aacute; sa mang&#771;a secta nang mang&#771;a jud&iacute;o. Ang mang&#771;a
+napapanig sa sectang ito'y humihiwalay sa abang tawo, sa pag-aacala
+nilang sila ang lalong ban&aacute;l at marunong cay sa iba.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_63_63" id="Footnote_63_63"></a><a href="#FNanchor_63_63"><span class="label">[63]</span></a> Ang <span class="smcap">Joseph</span> na ito ay tub&ograve; sa Arimathea, is&aacute;ng
+maliit na bayang ng&#771; una'y tinatawag na Ramlet, na na sa lupa&iacute;ng
+naguing pag-aar&igrave; ng&#771; tribu ni Dan, sa dacong hilagaan ng&#771; Lydda.
+Nananahan si Joseph ng&#771; panah&oacute;ng yaon sa Jerusalem, sa pagca't doo'y
+may mg&#771;a lup&agrave; siya at bahay, at siya'y lihim na alagad ni Jesucristo,
+na cawang&#771;is naman ng&#771; maraming mayayamang tagaroon. Ng&#771; mamatay si
+Jes&uacute;s sa Cruz, humarap si Joseph cay Pilato, sa pag-asa niyang siya'y
+caaalang alang&#771;anan, dahil sa siya'y Senador at tawong mayaman, at
+canyang hining&#771;&icirc; ang bangcay ng&#771; M&agrave;rtir sa G&oacute;lgota, na canyang
+pinahiran ng&#771; gamot at pabang&#771;&oacute;, na ang casama niya'y si Nicodemo, at
+ang bangcay ni Cristo'y inalibing niya, na ang catulong niya'y ang
+sinabi ng&#771; si Nicodemo, sa isang yung&#771;ib, na na sa lupaing canyang
+pag-aari, na hindi n&aacute;lalay&ograve; sa pinagpacuan cay Cristo. Hind&igrave; co masabi
+cung ano ang kinahinatnan nang banal na si Joseph sa pagca't walang
+sinasabi tungcol sa canya ang mg&#771;a Evangelio at "Ang mg&#771;a gawa ng&#771;
+mg&#771;a apostol."&mdash;Mateo XXVII. 75; Marcos XV. 42 Lucas XXIII. 50; Juan
+XIX, 37.
+</p><p>
+Ang cahulugan nang pang&#771;alang "Nicodemo" ay "dugong walang sala."
+Capanig nang panahong iyon si Nicodemo sa secta nang mg&#771;a fariseo,
+siya'y pr&iacute;ncipe nang mg&#771;a jud&iacute;o at alagad na lihim ni Jesucristo.
+Isang gab&iacute; ay nakipagkita siya cay Jes&uacute;s at sila'y nagsalitaan ng&#771;
+mg&#771;a bagay na mahahalag&aacute;. Itinuro sa canya nang dakilang Maestro ang
+pang&#771;anga&igrave;lang&#771;ang magbagong buhay ayon sa tacd&acirc; nang Esp&iacute;ritu Santo,
+sa pamamag-itan nang pananampalataya sa Anac nang Dios, na
+ipinagcaloob sa sanglibutan at nang magtam&oacute; ng&#771; walang hangang buhay
+ang lahat ng&#771; sa caniya'y sumampalataya. Ang naguing bung&#771;a ng&#771;
+pagsasalitaan nilang ito'y ang pagbabalic loob ni Nicodemo, na mul&acirc;
+niyao'y naguing alagad ni Jes&uacute;s, cahit sa lihim, bagay na anaki'y
+pinagcacakilalanan ng&#771; cahinaan ng&#771; canyang pananampalataya sa
+Mananacop. Walang ibang sinasabi sa Evangelio tungcol sa canya cung di
+ang canyang pagsasanggalang cay Jes&uacute;s ng&#771; ito'y ibig sanang dacp&iacute;n ng&#771;
+mg&#771;a fariseo isang araw. Ng&#771; mamat&aacute;y sa Cruz si Jes&uacute;s, nagdal&aacute; si
+Nicodemo ng&#771; sandaang librang nagcacahalong "mirra" at "&aacute;loe" at ng&#771;
+siyang mailagay na pabang&#771;o sa catawan ng&#771; Mananacop, bagay na guinaw&acirc;
+niya sa tulong ni Joseph na taga Arimathea. &iquest;Ano ang naguing buhay ni
+Nicodemo pagcatapos? Hindi co masabi, sapagca't walang sinasaysay sa
+bagay na ito ang mg&#771;a Santong Casulatan. Juan III. 1-21; VII. 500 at
+XIX. 39.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_64_64" id="Footnote_64_64"></a><a href="#FNanchor_64_64"><span class="label">[64]</span></a> Matibay na carret&oacute;ng may apat na gul&oacute;ng, na guinagamit
+ng&#771; mg&#771;a hucb&oacute; &oacute; ng&#771; mg&#771;a ferrocarril.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_65_65" id="Footnote_65_65"></a><a href="#FNanchor_65_65"><span class="label">[65]</span></a> Isang instrumento ng&#771; m&uacute;sica na may mg&#771;a cuerdang tans&ocirc;
+na guinagamit ng&#771; unang panahon.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_66_66" id="Footnote_66_66"></a><a href="#FNanchor_66_66"><span class="label">[66]</span></a> "La Independencia" ng&#771; ica 4 ng&#771; Noviembre ng&#771; 1898.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_67_67" id="Footnote_67_67"></a><a href="#FNanchor_67_67"><span class="label">[67]</span></a> Ang is&aacute;ng Naci&oacute;n &oacute; ang is&aacute;ng cahar&icirc;an.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_68_68" id="Footnote_68_68"></a><a href="#FNanchor_68_68"><span class="label">[68]</span></a> Tinatawag na "indio" ang inian&aacute;c sa India, ayon sa
+"Diccionario de la Lengua Castellana" na gaw&acirc; ng&#771; Real Academia
+Espa&ntilde;ola; datapowa't ang cahulugang bigay ng&#771; mg&#771;a castil&agrave; at ng&#771; mg&#771;a
+lahing castil&agrave; sa sabing "indio" ay ang t&aacute;ong dalisay na filipino, na
+ipinalalagay nilang cutad ang isip, imb&icirc; at hind&icirc; marunong magmah&aacute;l sa
+sariling dang&#771;al.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_69_69" id="Footnote_69_69"></a><a href="#FNanchor_69_69"><span class="label">[69]</span></a> Is&aacute;ng lupa&iacute;ng mal&aacute;y&ograve; sa nacasasacop na Naci&oacute;ng
+nacalupig.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_70_70" id="Footnote_70_70"></a><a href="#FNanchor_70_70"><span class="label">[70]</span></a> Ang pagsulong sa ano mang cagaling&#771;an, sa halimbaw&agrave;: ang
+pagsulong sa dunong, sa gand&aacute; ng&#771; caugalian, sa calay&acirc;an, sa
+caguinhawahan at iba pa.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_71_71" id="Footnote_71_71"></a><a href="#FNanchor_71_71"><span class="label">[71]</span></a> Ang pinaghihinal&acirc;ang gumaw&acirc; &oacute; gumagaw&acirc; ng&#771; ano mang
+casam&acirc;an: sa maicl&iacute;ng sabi, ang "hinalain".</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_72_72" id="Footnote_72_72"></a><a href="#FNanchor_72_72"><span class="label">[72]</span></a> Sip&igrave; sa <i>La Voz Espa&ntilde;ola</i> na pinamamatnugutan ng&#771;
+lubhang catoto ng&#771; mg&#771;a fraileng castilang si Don Joaqu&iacute;n Pellicena y
+Camacho, ng&#771; ica 30 ng&#771; Diciembre ng&#771; 1896.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_73_73" id="Footnote_73_73"></a><a href="#FNanchor_73_73"><span class="label">[73]</span></a> Iba ang umaahit ng&#771; balahibo ng&#771; tupa, at iba ang
+nagt&aacute;tamong dang&#771;al, samacatuwid baga'y madalas na iba ang
+napapaghinalaan ng&#771; mg&#771;a cagagawan ng&#771; ib&aacute;.</p></div>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by 
+Pascual H. Poblete
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA ***
+
+***** This file should be named 18282-h.htm or 18282-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/2/8/18282/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/18282-h/images/001_b.jpg b/18282-h/images/001_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..305193e
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/001_b.jpg
diff --git a/18282-h/images/001_t.jpg b/18282-h/images/001_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6cb9dce
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/001_t.jpg
diff --git a/18282-h/images/002_b.jpg b/18282-h/images/002_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..aa92f6b
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/002_b.jpg
diff --git a/18282-h/images/002_t.jpg b/18282-h/images/002_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0c3a9df
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/002_t.jpg
diff --git a/18282-h/images/003_b.jpg b/18282-h/images/003_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e3fcfea
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/003_b.jpg
diff --git a/18282-h/images/003_t.jpg b/18282-h/images/003_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b41ccc2
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/003_t.jpg
diff --git a/18282-h/images/004_b.jpg b/18282-h/images/004_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7da61e6
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/004_b.jpg
diff --git a/18282-h/images/004_t.jpg b/18282-h/images/004_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cae9324
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/004_t.jpg
diff --git a/18282-h/images/005_b.jpg b/18282-h/images/005_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dd014ac
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/005_b.jpg
diff --git a/18282-h/images/005_t.jpg b/18282-h/images/005_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..74f27bf
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/005_t.jpg
diff --git a/18282-h/images/break.jpg b/18282-h/images/break.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5e3b59a
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/break.jpg
diff --git a/18282-h/images/cover_b.jpg b/18282-h/images/cover_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..13737f2
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/cover_b.jpg
diff --git a/18282-h/images/cover_t.jpg b/18282-h/images/cover_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c9e6f9b
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/cover_t.jpg
diff --git a/18282-h/images/ending.jpg b/18282-h/images/ending.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2a55bea
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/ending.jpg
diff --git a/18282-h/images/motif_1.jpg b/18282-h/images/motif_1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8c76be3
--- /dev/null
+++ b/18282-h/images/motif_1.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..2c54442
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #18282 (https://www.gutenberg.org/ebooks/18282)